Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác.

Visuddhimagga-mahāṭīkā

Đại Phụ Chú Thanh Tịnh Đạo

(Paṭhamo bhāgo)

(Phần Thứ Nhất)

Ganthārambhakathā

Lời Tựa

Saddhammaraṃsimālī [Pg.1] yo, vineyyakamalākare;

Vibodhesi mahāmoha-tamaṃ hantvāna sabbaso.

Bậc có tràng hoa tia sáng là Chánh pháp, sau khi đã diệt trừ hoàn toàn bóng tối vĩ đại là vô minh, đã làm cho nở rộ trong hồ sen là chúng sanh cần được tế độ.

Ñāṇātisayabimbaṃ taṃ, visuddhakaruṇāruṇaṃ;

Vanditvā nirupaklesaṃ, buddhādiccaṃ mahodayaṃ.

Sau khi đã đảnh lễ vị Phật-mặt trời ấy, là bậc có vầng sáng là trí tuệ siêu việt, có ánh bình minh là lòng bi mẫn thanh tịnh, có sự mọc lên vĩ đại, và hoàn toàn không có phiền não.

Lokālokakaraṃ dhammaṃ, guṇarasmisamujjalaṃ;

Ariyasaṅghañca samphullaṃ, visuddhakamalākaraṃ.

(Con cũng đảnh lễ) Chánh pháp, là pháp tạo ra ánh sáng trong thế gian; và Thánh Tăng, là Tăng đoàn rực rỡ với những tia sáng là các đức hạnh, đã nở rộ, và là hồ sen thanh tịnh.

Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

Như vậy, nhờ oai lực của phước báu nào được sanh ra từ việc đảnh lễ Tam Bảo, sau khi trở thành người có các chướng ngại đã được diệt trừ ở khắp mọi nơi, tôi (sẽ...).

Sampannasīlācārena, dhīmatā sucivuttinā;

Ajjhesito dāṭhānāgattherena thiracetasā.

...được trưởng lão Dāṭhānāga, bậc có giới hạnh và tư cách đầy đủ, có trí tuệ, có sinh kế trong sạch, có tâm vững chắc, thỉnh cầu.

Visuddhacarito nātho, yaṃ visuddhimanuttaraṃ;

Patvā desesi karuṇāsamussāhitamānaso.

Đấng Hộ Trì, bậc có hạnh kiểm thanh tịnh, có tâm được thúc đẩy bởi lòng bi mẫn, sau khi đã chứng đắc sự thanh tịnh vô thượng nào, đã thuyết giảng (sự thanh tịnh ấy).

Tassā adhigamūpāyo, visuddhanayamaṇḍito;

Visuddhimaggo yo vutto, suvisuddhapadakkamo.

Con đường thanh tịnh nào đã được nói đến, là phương tiện để chứng đắc sự thanh tịnh ấy, được trang hoàng bằng những phương pháp thanh tịnh, có thứ tự các đề mục rất thanh tịnh.

Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.

(Tôi sẽ soạn chú giải) rất thanh tịnh, không pha trộn, có sự quyết đoán về ý nghĩa tinh tế, và không trái ngược với học thuyết của các vị cư trú tại Đại Tự.

Tassa [Pg.2] nissāya porāṇaṃ, kathāmaggaṃ anākulaṃ;

Tantinayānugaṃ suddhaṃ, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

Nương theo con đường diễn giải cổ xưa không rối rắm của tác phẩm ấy, tôi sẽ soạn bản chú giải ý nghĩa, phù hợp với phương pháp của Thánh điển và thanh tịnh.

Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ;

Vibhajantassa tassatthaṃ, nisāmayatha sādhavoti.

Như vậy, hỡi các bậc thiện trí, quý vị hãy lắng nghe tôi, người đang mong muốn sự tồn tại lâu dài của Chánh pháp và đang phân tích ý nghĩa của tác phẩm ấy.

Nidānādikathāvaṇṇanā

Chú giải về lời nói về nhân duyên, v.v...

1. Svāyaṃ visuddhimaggo yaṃ suttapadaṃ nissāya paṭṭhapīyati, taṃ tāva nikkhipitvā tassa nidānādiniddhāraṇamukhena nānappakārato atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi āraddhaṃ. Dhammaṃ saṃvaṇṇentena hi ādito tassa nidānaṃ vattabbaṃ, tato payojanaṃ piṇḍattho padattho sambandho adhippāyo codanā sodhanaṃ vattabbaṃ. Tathā ceva ācariyena paṭipannaṃ. Ettha hi bhagavantaṃ kirātiādi desanāya nidānapayojananiddhāraṇaṃ, visuddhimaggaṃ bhāsissantiādi piṇḍatthaniddhāraṇaṃ, sīle ṭhatvātiādi padatthasambandhādhippāyavibhāvanā, kiṃ sīlantiādi codanā, tato paraṃ sodhanaṃ, samādhipaññākathāsupi eseva nayo. Kasmā panettha vissajjanagāthā ādimhi nikkhittā, na pucchāgāthā. Pucchāpubbikā hi vissajjanāti? Vuccate – tadatthassa maṅgalabhāvato, sāsanassa ādikalyāṇādibhāvavibhāvanato, bhayādiupaddavanivāraṇena antarāyavidhamanato, upari saṃvaṇṇetabbadhammasaṅgahato cāti veditabbaṃ.

1. Con Đường Thanh Tịnh này, nương vào câu kinh nào mà được thiết lập, trước hết đặt câu kinh ấy ra, rồi để giải thích ý nghĩa của nó theo nhiều cách khác nhau qua phương pháp chỉ rõ nhân duyên v.v..., (vị Luận sư) đã bắt đầu bằng câu “sīle patiṭṭhāya” v.v... Thật vậy, vị (Luận sư) khi giải thích Chánh pháp, trước hết nên nói về nhân duyên của nó, sau đó là mục đích, ý nghĩa tổng quát, ý nghĩa từng từ, sự liên kết, chủ ý, câu chất vấn, và sự làm trong sạch. Và vị Luận sư đã thực hành đúng như vậy. Ở đây, thật vậy, đoạn “bhagavantaṃ kira” v.v... là sự chỉ rõ nhân duyên và mục đích của bài thuyết giảng; đoạn “visuddhimaggaṃ bhāsissanti” v.v... là sự chỉ rõ ý nghĩa tổng quát; đoạn “sīle ṭhatvā” v.v... là sự trình bày ý nghĩa từng từ, sự liên kết và chủ ý; đoạn “kiṃ sīlaṃ” v.v... là câu chất vấn; sau đó là sự làm trong sạch. Trong các phần nói về định và tuệ cũng theo phương pháp tương tự. Tại sao ở đây câu kệ trả lời lại được đặt ở đầu, mà không phải câu kệ hỏi? Chẳng phải sự trả lời thường có câu hỏi đi trước sao? Xin thưa rằng: Nên hiểu rằng (câu kệ trả lời được đặt ở đầu) là vì ý nghĩa của nó có tính cách cát tường, vì nó trình bày tính chất toàn thiện ở đoạn đầu v.v... của giáo pháp, vì nó xua tan các chướng ngại bằng cách ngăn ngừa các hiểm họa v.v..., và vì nó tóm thâu các pháp sẽ được giải thích ở phần sau.

Etthāha – kasmā panāyaṃ visuddhimaggakathā vatthupubbikā āraddhā, na satthuthomanāpubbikāti? Vuccate – visuṃ asaṃvaṇṇanādibhāvato. Sumaṅgalavilāsinīādayo viya hi dīghanikāyādīnaṃ nāyaṃ visuṃ saṃvaṇṇanā, na pakaraṇantaraṃ vā abhidhammāvatārasumatāvatārādi viya. Tāsaṃyeva pana sumaṅgalavilāsinīādīnaṃ visesabhūtā. Tenevāha ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā). Atha vā thomanāpubbikāpi cāyaṃ kathā na vatthupubbikāvāti daṭṭhabbaṃ. Sāsane hi vatthukittanaṃ na loke viya kevalaṃ hoti, sāsanasampattikittanattā pana satthu aviparītadhammadesanābhāvavibhāvanena satthuguṇasaṃkittanaṃ ulliṅgantameva pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘ettāvatā tisso sikkhā’’tiādi. Sotāpannādibhāvassa ca kāraṇanti ettha hi ādi-saddena sabbasakadāgāmianāgāmino [Pg.3] viya sabbepi arahanto saṅgayhanti vibhāgassa anuddhaṭattā. Tena tiṇṇampi bodhisattānaṃ nibbedhabhāgiyā sīlādayo idha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādivacanena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Tiṇṇampi hi nesaṃ carimabhave visesato saṃsārabhayikkhaṇaṃ, yathāsakaṃ sīle patiṭṭhāya samathavipassanaṃ ussukkāpetvā taṇhājaṭāvijaṭanapaṭipatti ca samānāti. Atha vā ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti sādhāraṇavacanena sātisayaṃ, niratisayañca taṇhājaṭāvijaṭanaṃ gahitaṃ. Tattha yaṃ niratisayaṃ savāsanappahānatāya. Tena satthu pahānasampadā kittitā hoti, tannimittā ñāṇasampadā ca. Tadubhayena nānantarikatāya ānubhāvasampadādayopīti. Evampi thomanāpubbikāyaṃ kathāti veditabbaṃ. Atha vā thomanāpubbikā evāyaṃ kathāti daṭṭhabbaṃ, ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādinā satthu thomanaṃ purakkhatvā saṃvaṇṇanāya āraddhattā. Sā panāyaṃ yasmā pucchantassa ajjhāsayānurūpaṃ byākaraṇasamatthatāya vibhāvanavasena pavattitā, āciṇṇañcetaṃ ācariyassa yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammānukūlaṃ saṃvaṇṇanārambhe satthu abhitthavanaṃ. Tasmā iminā kāraṇena evamettha thomanā pavattitāti. Thomanākārassa vuccamānassa kāraṇaṃ uddharantena paṭhamaṃ vissajjanagāthaṃ nikkhipitvā tassā nidānacodanāmukhena pucchāgāthaṃ sarūpato ca atthato ca dassetvā tassā pucchāya aviparītabyākaraṇasamatthabhāvāvajotanaṃ bhagavato thomanaṃ purakkhatvā yathādhippetadhammasaṃvaṇṇanā katā. Tenāha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi. Tattha gāthāya attho parato āvi bhavissati.

Ở đây có người hỏi: Tại sao luận giải Thanh Tịnh Đạo này lại được bắt đầu với đề tài trước, mà không phải với sự tán dương Đức Thế Tôn trước? Xin thưa: Vì đây không phải là một bản sớ giải riêng biệt. Thật vậy, đây không phải là sớ giải riêng biệt cho các bộ kinh như Trường Bộ v.v... giống như các bộ Sumaṅgalavilāsinī v.v..., cũng không phải là một luận điển độc lập như Abhidhammāvatāra, Sumatāvatāra v.v... Mà thực ra, nó là phần đặc biệt của chính những bộ sớ giải như Sumaṅgalavilāsinī ấy. Vì thế, ngài đã nói: “Thanh Tịnh Đạo ở giữa” v.v... Hoặc là, nên hiểu rằng luận giải này cũng có sự tán dương đi trước, chứ không chỉ có đề tài đi trước. Thật vậy, trong giáo pháp, việc nêu lên đề tài không chỉ đơn thuần như ở ngoài đời. Mà vì là sự tuyên thuyết về sự toàn hảo của giáo pháp, nên nó diễn tiến bằng cách ám chỉ đến việc tán dương công đức của Đức Thế Tôn qua việc làm sáng tỏ rằng Ngài có pháp thuyết không sai lạc. Thật vậy, ngài sẽ nói: “Bấy nhiêu đó là ba học phần” v.v... Và trong câu “là nhân cho trạng thái Dự lưu v.v...”, từ “v.v...” (ādi-saddena) bao gồm tất cả các bậc Nhất lai, Bất lai, cũng như tất cả các bậc A-la-hán, vì sự phân chia không được nêu ra. Do đó, nên hiểu rằng các pháp như giới v.v... thuộc phần quyết trạch của cả ba vị Bồ-tát đều được bao gồm ở đây qua câu “An trú vào giới...” v.v... Thật vậy, đối với cả ba vị ấy, trong kiếp chót, việc quán xét sự đáng sợ của luân hồi một cách đặc biệt, việc an trú vào giới của riêng mình rồi nỗ lực tu tập chỉ và quán, và pháp hành gỡ rối mớ bòng bong ái dục là tương đồng. Hoặc là, qua lời nói chung “người ấy gỡ rối mớ bòng bong này”, việc gỡ rối mớ bòng bong ái dục có hơn (sātisayaṃ) và không hơn (niratisayaṃ) đã được đề cập. Trong đó, cái “không hơn” là do sự đoạn trừ cùng với tập khí (savāsanappahānatāya). Nhờ đó, sự toàn hảo về đoạn trừ (pahānasampadā) của Đức Thế Tôn được tán dương, và do đó, sự toàn hảo về trí tuệ (ñāṇasampadā) cũng được tán dương. Và do cả hai điều đó, một cách không gián đoạn, sự toàn hảo về oai lực (ānubhāvasampadā) v.v... cũng được tán dương. Như vậy cũng nên biết rằng luận giải này có sự tán dương đi trước. Hoặc là, nên hiểu rằng luận giải này chỉ có sự tán dương đi trước, vì nó được bắt đầu bằng cách đặt lên trước sự tán dương Đức Thế Tôn qua câu “có trí tuệ vận hành không bị ngăn ngại trong tất cả các pháp” v.v... Hơn nữa, vì luận giải này được tiến hành nhằm mục đích làm sáng tỏ khả năng giải đáp tương ứng với khuynh hướng của người hỏi, và đây là thông lệ của vị Luận sư, tức là việc tán dương Đức Thế Tôn ở đầu phần sớ giải, phù hợp với pháp cần được giải thích. Vì lý do này, sự tán dương ở đây được tiến hành như vậy. Vị Luận sư, khi muốn nêu lên lý do cho cách thức tán dương sắp được nói đến, trước hết đã đặt ra kệ tụng giải đáp, rồi thông qua việc chất vấn về duyên khởi của kệ tụng đó, ngài đã trình bày kệ tụng câu hỏi cả về hình thức lẫn ý nghĩa, sau đó đặt lên trước sự tán dương Đức Thế Tôn, điều làm sáng tỏ khả năng giải đáp không sai lạc cho câu hỏi đó, rồi mới thực hiện việc luận giải về pháp theo như ý muốn. Vì thế, ngài nói: “An trú vào giới...” v.v... Ở đây, ý nghĩa của kệ tụng sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau.

Itītiādīsu itīti ayaṃ iti-saddo hetu parisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetumhi āgato. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.197) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ [Pg.4] nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ, kiṃpaccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, sanniṭṭhāneti attho. ‘‘Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane daṭṭhabbo, pakāretipi vattuṃ vaṭṭateva. Paṭhamo pana iti-saddo parisamāpane daṭṭhabbo. Hīti avadhāraṇe. Idanti āsannapaccakkhavacanaṃ yathādhigatassa suttapadassa abhimukhīkaraṇato.

Trong câu “Iti hīdaṃ vuttaṃ” v.v..., về từ “iti”, từ iti này có nhiều nghĩa khác nhau như: nguyên nhân, kết thúc, bắt đầu, đảo ngược ý nghĩa của từ, loại, xác định, chỉ dẫn, v.v... Thật vậy, từ này xuất hiện với nghĩa “nguyên nhân” trong các đoạn như: “Này các Tỳ khưu, vì nó bị biến hoại, do đó nó được gọi là ‘sắc’” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “kết thúc” trong các đoạn như: “Này các Tỳ khưu, vì vậy, các con hãy là người thừa tự Pháp của ta, đừng là người thừa tự tài vật. Ta có lòng thương tưởng đến các con: ‘Làm sao để các đệ tử của ta là người thừa tự Pháp, không phải là người thừa tự tài vật!’” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “bắt đầu” trong các đoạn như: “Hoặc là, vị ấy từ bỏ việc xem múa, hát, nhạc, kịch, những loại như vậy” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “đảo ngược ý nghĩa của từ” trong các đoạn như: “‘Māgaṇḍiya’ là tên gọi, danh xưng, khái niệm, cách nói, danh, danh nghiệp, định danh, từ nguyên, văn tự, ngôn từ của vị Bà-la-môn ấy” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “loại” trong các đoạn như: “Này các Tỳ khưu, như vậy, kẻ ngu có sợ hãi, bậc trí không sợ hãi. Kẻ ngu có tai họa, bậc trí không tai họa. Kẻ ngu có nguy hiểm, bậc trí không nguy hiểm” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “xác định” – tức là quyết định – trong các đoạn như: “Này Ānanda, khi được hỏi: ‘Có phải già-chết do duyên này mà có không?’, nên trả lời rằng: ‘Có’. Nếu được hỏi: ‘Già-chết do duyên gì?’, nên trả lời rằng: ‘Già-chết do duyên sanh’” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “chỉ dẫn” trong các đoạn như: “Này Kaccāna, ‘có’ là một cực đoan. Này Kaccāna, ‘không có’ là cực đoan thứ hai” v.v... Ở đây cũng vậy, nên hiểu (từ iti) có nghĩa là “chỉ dẫn”, và cũng có thể nói là có nghĩa “loại”. Nhưng từ iti đầu tiên nên được hiểu là có nghĩa “kết thúc”. Từ hi có nghĩa “xác định”. Từ idaṃ là từ chỉ sự gần gũi, trực tiếp, vì nó làm cho từ trong kinh đã được lĩnh hội trở nên đối diện.

Vuttanti ayaṃ vutta-saddo saupasaggo, anupasaggo ca vappanavāpasamīkaraṇakesohāraṇajīvitavuttipamuttabhāvapāvacanapavattitaajjhesanakathanādīsu dissati. Tathā hi ayaṃ –

Về từ vuttaṃ, từ vutta này, dù có hay không có tiếp đầu ngữ, được thấy có các nghĩa như: gieo trồng, làm bằng phẳng chỗ đã gieo, cạo tóc, sinh kế, trạng thái giải thoát, lời nói cao thượng được tiến hành, thỉnh cầu, nói, v.v... Thật vậy, từ này –

‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;

Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti. –

“Bò của người ấy sinh sôi nảy nở, hạt gieo trong ruộng nảy mầm; người ấy hưởng quả của hạt đã gieo, là người không hãm hại bạn bè.” –

Ādīsu (jā. 2.22.19) vappane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu (pārā. 289) aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu (ma. ni. 2.426) kesohāraṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu (cūḷava. 332) jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.59; pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129) bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihita’’ntiādīsu (dī. ni. 1.285; ma. ni. 2.427; mahāva. 300) pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto guṇo vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhesane. ‘‘Vuttaṃ kho [Pg.5] panetaṃ bhagavatā ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ti’’ādīsu (ma. ni. 1.30) kathane. Idhāpi kathane eva daṭṭhabbo. Tasmā ‘‘iti hi evameva idaṃ suttaṃ desita’’nti yathānikkhittaṃ gāthaṃ desitabhāvena nidasseti. Tassā vā desitākāraṃ avadhāreti.

Trong các câu như (jā. 2.22.19), từ này được dùng với nghĩa là gieo trồng. Trong các câu như “No ca kho paṭivuttaṃ” (pārā. 289), nó có nghĩa là san bằng thửa ruộng bằng cái bừa có tám răng v.v. Trong các câu như “Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro” (ma. ni. 2.426), nó có nghĩa là cạo tóc. Trong các câu như “Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharati” (cūḷava. 332), nó có nghĩa là nuôi mạng. Trong các câu như “Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā” (ma. ni. 3.59; pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129), nó có nghĩa là trạng thái đã rụng khỏi cuống. Trong các câu như “Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ” (dī. ni. 1.285; ma. ni. 2.427; mahāva. 300), nó có nghĩa là được lưu hành như là lời dạy cao quý. Còn trong thế gian, trong các câu như “vutto guṇo vutto pārāyano”, nó có nghĩa là thỉnh mời. Trong các câu như “Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ti” (ma. ni. 1.30), nó có nghĩa là nói lên. Ở đây cũng nên hiểu là chỉ có nghĩa nói lên. Do đó, (câu) “iti hi evameva idaṃ suttaṃ desitaṃ” (bài kinh này đã được thuyết giảng đúng như vậy) chỉ ra rằng câu kệ đã được thuyết giảng đúng như đã được trình bày. Hoặc nó xác định cách thức thuyết giảng của câu kệ ấy.

Kasmāti hetumhi nissakkaṃ. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Ubhayenāpi kāraṇaṃ pucchati. Etanti yathāvuttaṃ suttapadaṃ paccāmasati. Vuttanti pucchānimittaṃ. Tadatthassa attano buddhiyaṃ viparivattamānataṃ upādāya ‘‘ida’’nti vatvā puna bhagavatā bhāsitākāraṃ sandhāya ‘‘eta’’nti vuttaṃ. Sakalena panānena vacanena desanāya nidānaṃ jotitaṃ hoti. Parato tassā desakadesakālapaṭiggāhake vibhāvetuṃ ‘‘bhagavantaṃ kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kirāti anussavanatthe nipāto. Tena vuccamānassatthassa anu anu suyyamānataṃ dīpeti. Rattibhāgeti rattiyā ekasmiṃ koṭṭhāse, majjhimayāmeti adhippāyo. Vessavaṇādayo viya apākaṭanāmadheyyattā aññataro. Devo eva devaputto. Saṃsayasamugghāṭatthanti vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ pucchīti yojanā. ‘‘Saṃsayasamugghāṭattha’’nti ca iminā pañcasu pucchāsu ayaṃ vimaticchedanāpucchāti dasseti. Yena atthena taṇhā ‘‘jaṭā’’ti vuttā, tameva atthaṃ dassetuṃ ‘‘jāliniyā’’tiādi vuttaṃ. Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedo attano avayavabhūto eva jālo etissā atthīti ‘‘jālinī’’ti vuccati.

Từ “kasmā” là một từ bất biến ở cách thứ năm, có nghĩa là nguyên nhân. Từ “pana” chỉ là một từ tô điểm cho lời nói. Cả hai từ đều dùng để hỏi về nguyên nhân. Từ “etaṃ” xem xét lại câu kinh đã được nói đến. Từ “vuttaṃ” là dấu hiệu của câu hỏi. Do vì ý nghĩa của điều đó đang xoay chuyển trong trí tuệ của mình, nên sau khi nói “idaṃ”, lại nói “etaṃ” để ám chỉ đến cách thức mà Đức Thế Tôn đã thuyết giảng. Hơn nữa, toàn bộ câu nói này đã làm sáng tỏ duyên khởi của bài thuyết pháp. Tiếp theo, để làm rõ người thuyết, nơi chốn, thời gian và người nghe của bài thuyết pháp đó, câu “bhagavantaṃ kirā” v.v. đã được nói đến. Trong đó, “kirā” là một tiểu từ có nghĩa là nghe lại. Bằng từ đó, nó cho thấy ý nghĩa đang được nói đến là điều được nghe truyền lại. “Rattibhāge” có nghĩa là “trong một phần của đêm”, tức là “trong canh giữa”. Giống như Vessavaṇa v.v., vì có tên gọi không rõ ràng nên gọi là “aññataro” (một vị nào đó). Chư thiên chính là devaputta (vị trời con). “Saṃsayasamugghāṭatthaṃ” có sự liên kết là “đã hỏi để nhổ lên mũi tên hoài nghi”. Và bằng câu “saṃsayasamugghāṭatthaṃ” này, nó cho thấy rằng trong năm loại câu hỏi, đây là câu hỏi để cắt đứt sự do dự. Để chỉ ra chính ý nghĩa mà ái được gọi là “jaṭā”, câu “jāliniyā” v.v. đã được nói đến. Thật vậy, ái ấy được gọi là “jālinī” (có lưới) vì nó có một cái lưới, chính là một bộ phận của chính nó, được phân loại thành một trăm lẻ tám cách vận hành của ái.

Idānissā jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha, rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato. Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇe kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇeti evaṃ heṭṭhā, upari ca pavattivasena. Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā daṭṭhabbā. Kadāci kāmabhave kadāci rūpabhave kadāci arūpabhave kadāci vā arūpabhave…pe… kadāci kāmabhaveti evamettha heṭṭhupariyavasena pavatti veditabbā. Sabbasaṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvattā aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti. ‘‘Saṃsibbanaṭṭhenā’’ti idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭāti [Pg.6] jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā, taṃdassanaṃ. Ayaṃ hettha attho – yathā jālino veḷugumbassa sākhā, kosasañcayādayo ca attanā attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘jaṭā’’ti vuccanti, evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti, ‘‘saṃsibbitaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, attanāva attano saṃsibbitabhāvenāti attho. Ayaṃ hi taṇhā kosakārakimi viya attanāva attānampi saṃsibbantī pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.86; vibha. 203). Ime sattā ‘‘mama ida’’nti pariggahitaṃ vatthuṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti. Abbhantarattho ca antosaddoti sakaparikkhāre uppajjamānāpi taṇhā ‘‘antojaṭā’’ti vuttā. Pabbajitassa pattādi, gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro.

Bây giờ, để chỉ ra sự diễn tiến của ái ấy theo cách thức của một mớ rối, câu “sā hi” v.v. đã được nói đến. Trong đó, câu “trong các đối tượng như sắc v.v.” nói lên nơi diễn tiến của ái ấy, vì không có đối tượng nào của ái mà lại thoát khỏi sáu đối tượng như sắc v.v. “Heṭṭhupariyavasena” (theo cách trên dưới) có nghĩa là do sự diễn tiến khi thì ở sắc trần, khi thì cho đến pháp trần; khi thì ở pháp trần, khi thì cho đến sắc trần; như vậy là ở dưới và ở trên. Và ở đây, tính chất trên dưới nên được hiểu theo thứ tự thuyết giảng. Khi thì ở cõi dục, khi thì ở cõi sắc, khi thì ở cõi vô sắc; hoặc khi thì ở cõi vô sắc... cho đến khi thì ở cõi dục; như vậy, ở đây sự diễn tiến theo cách trên dưới nên được hiểu như thế. Vì tất cả các pháp hữu vi có bản chất hoại diệt trong từng khoảnh khắc, nên sự sinh khởi liên tiếp ở đây chính là sự đan kết, do đó ngài nói “do sự sinh khởi lặp đi lặp lại”. Câu “saṃsibbanaṭṭhena” (với ý nghĩa đan kết) này là sự trình bày về mối tương quan giữa vật so sánh và vật được so sánh của “jaṭā” và ái, theo mối liên hệ mà nó giống như một mớ rối nên được gọi là “jaṭā”. Đây là ý nghĩa ở đây: giống như các cành, các tổ kén v.v. của một bụi tre có mạng lưới, do tự chúng được đan kết và bện lại với các bộ phận của chính chúng, nên được gọi là “jaṭā” (mớ rối); tương tự như vậy, ái cũng (được gọi là “jaṭā”) do bản chất đan kết. Hoặc có một bản đọc khác là “saṃsibbitaṭṭhena”, có nghĩa là do trạng thái tự nó được đan kết bởi chính nó. Thật vậy, ái này, giống như con tằm làm kén, diễn tiến trong khi tự đan kết chính mình. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Ái đối với sắc ở trong đời là cái đáng yêu, cái đáng hài lòng; ái này khi sinh khởi thì sinh khởi ở đó, khi an trú thì an trú ở đó” v.v. Các chúng sinh này, khi cho rằng vật được chấp thủ “đây là của ta” không khác gì chính mình, họ biến nó thành cái bên trong. Và từ “anto” có nghĩa là bên trong, do đó ái, dù sinh khởi trong vật dụng cá nhân của mình, cũng được gọi là “antojaṭā” (mớ rối bên trong). Bình bát v.v. của người xuất gia, voi v.v. của người tại gia, được gọi là vật dụng cá nhân.

‘‘Attā’’ti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Sarīranti keci. Mama attabhāvo sundaro, asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyāti vā ādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjamānākāro veditabbo. Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Attano, paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni. Paresaṃ sabbāni vā, saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Tathā rūpādīni bāhirāyatanāni. Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭābhāvo veditabbo. Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhattaṃ, anto’’ti ca vuccati. Tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘bahiddhā, bahī’’ti ca. Tenāha bhagavā ‘‘ajjhattasaṃyojano puggalo, bahiddhāsaṃyojano puggalo’’ti (a. ni. 2.37). Visayabhedena, pavattiākārabhedena ca anekabhedabhinnampi taṇhaṃ jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā’’ti vuttaṃ. Sā pana ‘‘pajā’’ti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘jaṭāya jaṭitā pajā’’ti. Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi, ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘yathā nāma [Pg.7] veḷujaṭādīhi…pe… saṃsibbitā’’ti āha. Imaṃ jaṭanti sambandho. Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ. Tenassā mahāvisayataṃ, vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha. ‘‘Vijaṭetuṃ ko samattho’’ti iminā ‘‘vijaṭaye’’ti padaṃ sattiatthaṃ, na vidhiādiatthanti dasseti.

Sự kiêu mạn ‘có tự ngã’ (attā) hiện hữu ở đây (ettha), vì thế được gọi là ‘thân mạng’ (attabhāvo), tức là năm uẩn thủ. Một số vị nói là ‘thân thể’ (sarīra). Cần phải hiểu biết phương thức khởi sanh của ái dục đối với thân mạng của mình v.v… qua các câu như ‘thân mạng của tôi thì đẹp đẽ’ hoặc ‘mong rằng thân mạng của tôi được giống như của người kia’. Nhãn căn v.v… của bản thân là nội xứ. Sắc trần v.v… của bản thân và của người khác là ngoại xứ. Hoặc tất cả (nhãn căn, sắc trần v.v…) của người khác, hoặc nhãn căn v.v… được bao gồm trong dòng tương tục của bản thân và của người khác là nội xứ. Tương tự, sắc trần v.v… là ngoại xứ. Cần phải hiểu biết trạng thái rối trong và rối ngoài của ái dục cũng do sự diễn tiến trong các cõi Dục và các cõi Sắc và Vô sắc. Thật vậy, cõi Dục do không chế ngự được bất cứ phiền não nào, do không được giải thoát bằng bất cứ cách nào, nên là duyên đặc biệt cho sự chấp thủ về nội phần, và vì thế được gọi là ‘nội phần’ (ajjhattaṃ) và ‘bên trong’ (anto). Ngược lại, cõi Sắc và cõi Vô sắc được gọi là ‘ngoại phần’ (bahiddhā) và ‘bên ngoài’ (bahī). Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng: ‘người có nội kiết sử, người có ngoại kiết sử’ (a. ni. 2.37). Mặc dù ái dục có nhiều sự khác biệt do sự khác biệt về đối tượng và do sự khác biệt về phương thức diễn tiến, nhưng đã được xem là một theo ý nghĩa chung về trạng thái rối rắm và đã được nói là: ‘do sự rối rắm ấy khởi sanh như vậy.’ Hơn nữa, ái dục ấy, sau khi đã được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh được gọi là ‘chúng sanh’ (pajā), lại tiếp tục trói buộc, ràng buộc chúng sanh ấy nhiều lần, nên Ngài đã nói: ‘chúng sanh bị rối rắm bởi sự rối rắm.’ Thật vậy, mặc dù theo chân đế không có sự hợp thành nào khác ngoài các bộ phận, nhưng một bộ phận thì không được gọi là sự hợp thành. Vì thế, sau khi đã phân biệt sự hợp thành với các bộ phận, trong khi trình bày về ví dụ và đối tượng được ví dụ, Ngài đã nói: ‘giống như bụi tre rối v.v… được đan kết lại.’ Có sự liên hệ với câu ‘sự rối rắm này.’ Nó tồn tại, làm rối rắm tam giới bằng cách đan kết lại mà không chừa sót một giới nào trong ba giới. Do đó, Ngài đã nói về phạm vi rộng lớn của nó và về sự rất khó khăn trong việc gỡ rối. Bằng câu ‘ai có thể gỡ rối được?’, Ngài chỉ ra rằng từ ‘vijaṭaye’ (nên gỡ rối) có ý nghĩa về khả năng, chứ không có ý nghĩa về mệnh lệnh v.v…

Evaṃ ‘‘antojaṭā’’tiādinā puṭṭho pana assa devaputtassa imaṃ gāthamāhāti sambandho. ‘‘Edisova imaṃ pañhaṃ vissajjeyyā’’ti satthāraṃ guṇato dassento ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādimāha. Tattha sabbadhammesūti atītādibhedabhinnesu sabbesu ñeyyadhammesu. Appaṭihatañāṇacāroti anavasesañeyyāvaraṇappahānena nissaṅgacārattā navihatañāṇapavattiko. Etena tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāvibhāvanena ādito tiṇṇaṃ āveṇikadhammānaṃ gahaṇeneva tadekalakkhaṇatāya tadavinābhāvato ca bhagavato sesāveṇikadhammānampi gahitabhāvo veditabbo. Dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ, taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññātisayayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti, yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti, yathicchitanipphādane ca sakkontīti devā. Atha vā devanīyā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti gamanīyā, abhitthavanīyā vā, sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā. Te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Bhagavā pana niratisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānagatapañcavidhamāravijayicchānipphattiyā cittissariyasattadhanādisammāpaṭipatti aveccapasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena, dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā, anaññasādhāraṇāya ñāṇasarīragatiyā, māravijayasabbasabbaññuguṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti gamanīyato, abhitthavanīyato, bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitattā tesaṃ devānaṃ seṭṭho uttamo devoti devadevo. Sabbadevehi [Pg.8] pūjanīyataro devoti vā, visuddhidevabhāvassa vā sabbaññuguṇālaṅkārassa vā adhigatattā aññesaṃ devānaṃ atisayena devoti devadevo.

Cần phải hiểu sự liên hệ rằng: ‘Sau khi được vị trời ấy hỏi như vậy bằng câu “Rối trong…” v.v…, Ngài đã nói lên bài kệ này.’ Trong khi trình bày về các đức hạnh của bậc Đạo Sư rằng: ‘Chỉ có người như vậy mới có thể giải đáp câu hỏi này,’ Ngài đã nói: ‘người có trí tuệ và hành vi không bị trở ngại trong tất cả các pháp’ v.v… Ở đây, ‘trong tất cả các pháp’ là trong tất cả các pháp cần được biết, được phân biệt bởi quá khứ v.v… ‘Người có trí tuệ và hành vi không bị trở ngại’ là người có sự diễn tiến của trí tuệ không bị ngăn cản do có hành vi không bị vướng mắc, nhờ đã đoạn trừ không còn dư sót các chướng ngại đối với các pháp cần được biết. Do điều này, qua việc trình bày về trí tuệ không bị trở ngại trong ba thời, trước hết là sự bao gồm ba pháp bất cộng, và do có cùng đặc tính và do không thể tách rời, cần phải hiểu rằng các pháp bất cộng còn lại của đức Thế Tôn cũng đã được bao gồm. Chư thiên (devā) là những vị vui chơi, giải trí với các dục lạc v.v…, hoặc trú trong đó; hoặc do có khả năng chiến thắng nên muốn chiến thắng kẻ thù; hoặc trong khi thực hiện việc cho và nhận quyền lực, của cải, sự cúng dường v.v… và việc giáo huấn về các lợi ích, họ giao tiếp với nhau; hoặc họ chiếu sáng với ánh hào quang đã đạt được nhờ oai lực của phước báu thù thắng; hoặc họ đi đến nơi mong muốn mà không bị cản trở; và họ có thể hoàn thành những gì mình mong muốn. Hoặc, chư thiên (devā) là những vị đáng được tôn kính (devanīyā), đáng được tìm đến (gamanīyā) như là nơi nương tựa, nơi quy y bởi những người muốn thoát khỏi các tai họa; hoặc là những vị đáng được tán thán (abhitthavanīyā); hoặc là những vị đáng được yêu mến (kamanīyā) do có vẻ đẹp đặc biệt. Các vị ấy có ba loại: chế định thiên (sammutidevā), hóa sanh thiên (upapattidevā), và thanh tịnh thiên (visuddhidevā). Còn đức Thế Tôn, do Ngài đã thành tựu sự vui chơi với các thần thông vô song, các trú xứ cao thượng của chư thiên, Phạm thiên và bậc Thánh; sự hoàn thành ý muốn chiến thắng năm loại ma trong dòng tương tục của mình và của người khác; sự vượt trội trong giao tiếp được gọi là sự làm chủ tâm, sự cho và nhận bảy loại tài sản của bậc Thánh v.v…, chánh hạnh, sự bất động tín và sự cúng dường; và sự vượt trội trong giao tiếp được gọi là sự giáo huấn phù hợp với tự tánh của pháp và căn cơ của người; ánh hào quang được gọi là ánh sáng của trí tuệ và thân thể tối thượng; sự di chuyển của trí tuệ và thân thể không chung với ai khác; và năng lực không bị trở ngại trong việc chiến thắng ma vương, hoàn thành tất cả các phẩm chất của bậc Toàn Giác và lợi ích của người khác; và do Ngài là nơi đáng được tìm đến (gamanīyā) như là ‘nơi nương tựa,’ đáng được tán thán (abhitthavanīyā), và đáng được yêu mến (kamanīyā) theo ý muốn của người sùng mộ bởi thế gian cùng với chư thiên; và do Ngài tồn tại, vượt qua tất cả các vị trời ấy bằng những đức hạnh đó, nên Ngài là vị trời cao quý nhất, tối thượng nhất của các vị trời ấy, vì thế gọi là Thiên trung thiên (devadevo). Hoặc, Ngài là vị trời đáng được cúng dường hơn tất cả chư thiên. Hoặc, do đã chứng đắc trạng thái của vị trời thanh tịnh hoặc sự trang nghiêm bằng các phẩm chất của bậc Toàn Giác, nên Ngài là vị trời vượt trội hơn các vị trời khác.

Aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sakkānaṃ, mahābrahmānañca guṇābhibhavanato adhiko atisayo atirekataro vā sakko brahmā cāti sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Ñāṇappahānadesanāvisesesu sadevake loke kenaci avikkhambhanīyaṭṭhānatāya kutocipi utrastābhāvato catūhi vesārajjehi visāradoti catuvesārajjavisārado. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhāti tatra vata maṃ samaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8). Ṭhānāṭhānañāṇādīhi dasahi ñāṇabalehi samannāgatattā dasabaladharo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi (a. ni. 10.21; vibha. 809). Yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma, tattha sabbattheva anāvaṭañāṇatāya anāvaraṇañāṇo. Tañca sabbaṃ samantato sabbākārato hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato dassanasamatthena ñāṇacakkhunā samannāgatattā samantacakkhu, sabbaññūti attho. Imehi pana dvīhi padehi pacchimāni dve asādhāraṇañāṇāni gahitāni. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthārato āgamissati.

Trong vô lượng thế giới, do vượt trội về đức hạnh hơn vô lượng các vị Đế-thích và Đại Phạm thiên, nên Ngài là vị Đế-thích và Phạm thiên cao tột, siêu việt, vượt trội hơn; do đó (Ngài được gọi là) Siêu Đế-thích của các vị Đế-thích, Siêu Phạm thiên của các vị Phạm thiên. Trong các đặc tính về trí tuệ, đoạn trừ và thuyết pháp, vì có trạng thái không bị bất cứ ai trong thế giới cùng với chư thiên làm cho dao động, vì không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu, nên Ngài dũng mãnh với bốn Vô sở úy, do đó (Ngài được gọi là) Bậc Dũng Mãnh với Bốn Vô Sở Úy. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: “Khi ngài tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác, nếu có Sa-môn nào… cho rằng những pháp này ngài chưa giác ngộ… tôi an trú, đạt đến sự vô úy” (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8). Vì thành tựu mười trí lực, bắt đầu bằng Xứ phi xứ trí, nên (Ngài được gọi là) Bậc Trì Thập Lực. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: “Ở đây, Như Lai biết như thật xứ là xứ, và phi xứ là phi xứ” v.v… (a. ni. 10.21; vibha. 809). Đối với bất cứ pháp nào được gọi là sở tri, vì có trí tuệ không bị che lấp ở khắp mọi nơi, nên (Ngài được gọi là) Bậc có Trí Vô Ngại. Và vì thành tựu nhãn tuệ có khả năng thấy rõ tất cả pháp ấy một cách trực tiếp, từ mọi phía, theo mọi phương diện, như quả amla trong lòng bàn tay, nên (Ngài được gọi là) Bậc có Nhãn Toàn Diện, nghĩa là Bậc Toàn Tri. Lại nữa, với hai từ này, hai trí bất cộng hậu khởi đã được bao hàm. Do các nguyên nhân như là bậc có phúc đức v.v..., nên (Ngài được gọi là) Bhagavā. Điều gì cần nói ở đây, điều đó sẽ được trình bày chi tiết sau trong phần chú giải về Niệm Phật (visuddhi. 1.123 tt.).

Ettha ca ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’ti iminā tiyaddhāruḷhānaṃ pucchānaṃ bhagavato byākaraṇasamatthatāya dassitāya kiṃ devatānampi pucchaṃ byākātuṃ samattho bhagavāti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘devadevo’’ti vuttaṃ. Devānaṃ atidevo sakko devānamindo devatānaṃ pañhaṃ vissajjeti, ‘‘tato imassa ko viseso’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘sakkānaṃ atisakko’’ti vuttaṃ. Sakkenapi pucchitamatthaṃ sanaṅkumārādayo brahmāno vissajjenti, ‘‘tato imassa ko atisayo’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘brahmānaṃ atibrahmā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ cassa viseso catuvesārajjadasabalañāṇehi pākaṭo jātoti dassanatthaṃ ‘‘catu…pe… [Pg.9] dharo’’ti vuttaṃ. Imāni ca ñāṇāni imassa ñāṇadvayassa adhigamena saheva siddhānīti dassanatthaṃ ‘‘anāvaraṇañāṇo samantacakkhū’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ñāṇadvayaṃ puññañāṇasambhārūpacayasiddhāya bhaggadosatāya siddhanti dassento ‘‘bhagavā’’ti avocāti. Evametesaṃ padānaṃ gahaṇe payojanaṃ, anupubbi ca veditabbā. Yaṃ panetaṃ pacchimaṃ anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇanti ñāṇadvayaṃ, taṃ atthato abhinnaṃ. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ visayapavattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvidhā katvā vuttaṃ. Anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammārammaṇatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’ntipi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vakkhāma.

Và ở đây, với câu “có trí tuệ vận hành không trở ngại trong tất cả các pháp”, khi khả năng giải đáp các câu hỏi thuộc ba thời của Đức Thế Tôn được chỉ ra, do có thể khởi lên nghi ngờ rằng: “Liệu Đức Thế Tôn có khả năng giải đáp câu hỏi của cả chư thiên không?”, để loại bỏ sự nghi ngờ đó, từ “Thiên trung Thiên” đã được nói. Đế-thích, vua của chư thiên, vị thiên siêu việt của các vị thiên, giải đáp vấn đề của chư thiên; để loại bỏ suy nghĩ của những người nghĩ rằng: “Vậy vị này có gì đặc biệt hơn vị ấy?”, từ “Siêu Đế-thích của các Đế-thích” đã được nói. Các vị Phạm thiên như Sanankumāra giải đáp vấn đề được Đế-thích hỏi; để loại bỏ suy nghĩ của những người nghĩ rằng: “Vậy vị này có gì siêu việt hơn vị ấy?”, từ “Siêu Phạm thiên của các Phạm thiên” đã được nói. Và để chỉ ra rằng sự đặc biệt này của Ngài trở nên rõ ràng nhờ bốn Vô sở úy và mười Trí lực, nên đã nói “Bậc Dũng Mãnh… Trì…”. Và để chỉ ra rằng các trí này được thành tựu cùng lúc với sự chứng đắc hai trí kia, nên đã nói “Bậc có Trí Vô Ngại, Bậc có Nhãn Toàn Diện”. Để chỉ ra rằng hai trí ấy được thành tựu do đã phá hủy các lỗi lầm, điều này được thành tựu nhờ sự tích lũy các tư lương phước và trí, Ngài đã nói “Bhagavā”. Như vậy, cần phải hiểu mục đích và thứ tự trong việc sử dụng các từ này. Lại nữa, hai trí sau cùng này, là Trí Vô Ngại và Toàn Tri Trí, về mặt ý nghĩa thì không khác nhau. Thật vậy, chỉ có một trí tuệ đó, nhưng được nói thành hai để chỉ ra tính chất bất cộng với những người khác, thông qua phương diện vận hành trên đối tượng. Do có đối tượng là tất cả các pháp hữu vi, vô vi và chế định không còn sót lại, nên gọi là Toàn Tri Trí; do không có chướng ngại đối với các đối tượng đó, dựa vào sự vận hành không vướng mắc, nên cũng được gọi là “Trí Vô Ngại”. Điều gì cần nói ở đây, chúng tôi sẽ nói sau trong phần chú giải về Niệm Phật (visuddhi. 1.123 tt.).

2. Mahante sīlakkhandhādike esī gavesīti mahesi, bhagavā. Tena mahesinā. Vaṇṇayantoti vivaranto vitthārento. Yathābhūtanti aviparītaṃ. Sīlādibhedananti sīlasamādhipaññādivibhāgaṃ. Sudullabhanti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena laddhabbattā suṭṭhu dullabhaṃ. Sīlādisaṅgahanti sīlādikkhandhattayasaṅgahaṃ. Ariyamaggo hi tīhi khandhehi saṅgahito sappadesattā nagaraṃ viya rajjena, na tayo khandhā ariyamaggena nippadesattā. Vuttañhetaṃ ‘‘na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā; tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti (ma. ni. 1.462). Kilesacorehi aparipanthanīyatāya khemaṃ. Antadvayaparivajjanato, māyādikāyavaṅkādippahānato ca ujuṃ. Sabbesaṃ saṃkilesadhammānaṃ māraṇavasena gamanato pavattanato, nibbānassa magganato, nibbānatthikehi maggitabbato ca maggaṃ. Visuddhiyāti nibbānāya, visuddhibhāvāya vā, arahattāyāti attho.

2. Ngài đã tìm cầu, đã truy tầm các đức hạnh lớn lao như giới uẩn v.v..., nên gọi là Mahesi (Đại sĩ), tức là Đức Thế Tôn. Bởi vị Đại sĩ ấy. (Tán thán) nghĩa là đang mở bày, đang xiển dương. (Như thật) nghĩa là không sai lệch. (Sự phân chia giới v.v...) nghĩa là sự phân loại giới, định, tuệ v.v... (Rất khó được) nghĩa là vô cùng khó được, vì phải được thành tựu vào khoảnh khắc thứ chín, sau khi đã tránh được tám phi thời. (Sự bao gồm giới v.v...) nghĩa là sự bao gồm ba uẩn là giới v.v... Thật vậy, Thánh đạo được bao gồm bởi ba uẩn, vì nó là một bộ phận, giống như thành phố được bao gồm bởi vương quốc; chứ ba uẩn không được bao gồm bởi Thánh đạo, vì chúng là toàn thể. Điều này đã được nói rằng: “Này hiền giả Visākha, ba uẩn không được bao gồm bởi Thánh đạo Tám ngành; nhưng này hiền giả Visākha, Thánh đạo Tám ngành được bao gồm bởi ba uẩn” (ma. ni. 1.462). (An ổn) vì không bị các tên trộm phiền não quấy phá. (Chánh trực) do từ bỏ hai cực đoan, và do đoạn trừ sự cong vẹo của thân qua xảo trá v.v... (Đạo) do đi đến, diễn tiến theo cách tiêu diệt tất cả các pháp ô nhiễm, do tìm cầu Niết-bàn, và do được những người tìm cầu Niết-bàn truy tìm. (Để thanh tịnh) nghĩa là để đạt đến Niết-bàn, hoặc để có được trạng thái thanh tịnh, tức là để đạt A-la-hán quả.

Yathābhūtaṃ ajānantāti evaṃ sīlavisuddhiādivisuddhiparamparāya adhigantabbo evarūpo evaṃkiccako evamatthoti yāthāvato anavabujjhantā. Sakalasaṃkilesato, saṃsārato ca suddhiṃ vimuttiṃ kāmenti patthentīti suddhikāmā. Api-saddo sambhāvane. Tena na kevalaṃ sīlamattena parituṭṭhā, atha kho visuddhikāmāpi samānāti dasseti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhāvanāya yuttapayuttatāya yogino vāyamantāpi visuddhiṃ [Pg.10] uddissa payogaṃ parakkamaṃ karontāpi upāyassa anadhigatattā visuddhiṃ nādhigacchantīti yojanā. Tesanti yogīnaṃ. Kāmañcāyaṃ visuddhimaggo samantabhaddakattā savanadhāraṇaparicayādipasutānaṃ sabbesampi pāmojjakaro, yogīnaṃ pana sātisayaṃ pamodahetūti āha ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti. Bāhirakanikāyantaraladdhīhi asammissatāya suṭṭhu visuddhavinicchayattā suvisuddhavinicchayaṃ. Mahāvihāravāsīnanti attano apassayabhūtaṃ nikāyaṃ dasseti. Desanānayanissitanti dhammasaṃvaṇṇanānayasannissitaṃ. Ettha ca ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’ntiādinā sabbasaṃkilesamalavisuddhatāya visuddhiṃ nibbānaṃ patthentānaṃ yogīnaṃ ekaṃsena tadāvahattā pāmojjakaro ñāṇuttarehi sammāpaṭipannehi adhiṭṭhitattā suṭṭhu sammā visuddhavinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ kathāmaggoti dasseti. Sakkaccaṃ me bhāsato sakkaccaṃ nisāmayathāti yojetabbaṃ.

Yathābhūtaṃ ajānantāti (Không biết như thật) có nghĩa là: Do không hiểu biết đúng như thật rằng: “Con đường này (tức Thanh Tịnh Đạo) phải được chứng đắc tuần tự qua các thanh tịnh như Giới thanh tịnh v.v..., có hình thái như thế này, có phận sự như thế này, có ý nghĩa như thế này.” Sakalasaṃkilesato, saṃsārato ca suddhiṃ vimuttiṃ kāmenti patthentīti suddhikāmā (Những người mong cầu thanh tịnh là những người mong muốn, ước nguyện sự thanh tịnh và giải thoát khỏi toàn bộ phiền não và khỏi luân hồi). Api-saddo (từ api) có nghĩa là sambhāvane (tôn trọng, tán dương). Tena (Do đó), ngài chỉ ra rằng: “Không phải chỉ hài lòng với giới hạnh đơn thuần, mà thực ra họ là những người mong cầu sự thanh tịnh.” Idhāti (Ở đây) có nghĩa là imasmiṃ sāsane (trong giáo pháp này). Nên kết hợp như sau: Bhāvanāya yuttapayuttatāya yogino (các hành giả do chuyên tâm tu tập) vāyamantāpi (dù có nỗ lực), visuddhiṃ uddissa payogaṃ parakkamaṃ karontāpi (dù có thực hành sự tinh tấn và nỗ lực hướng đến sự thanh tịnh), upāyassa anadhigatattā (do không đạt được phương tiện), visuddhiṃ nādhigacchanti (họ không chứng đắc được sự thanh tịnh). Tesanti (Của họ) có nghĩa là yogīnaṃ (của các hành giả). Kāmañcāyaṃ visuddhimaggo (Mặc dù Thanh Tịnh Đạo này), samantabhaddakattā (vì sự tốt đẹp toàn diện), savanadhāraṇaparicayādipasutānaṃ sabbesampi (đối với tất cả những người chuyên tâm nghe, ghi nhớ, thực hành v.v...), pāmojjakaro (đem lại niềm hân hoan), yogīnaṃ pana (nhưng đối với các hành giả), sātisayaṃ pamodahetūti (là nguyên nhân của niềm vui vượt trội), nên ngài nói: ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti (đem lại niềm hân hoan cho họ). Bāhirakanikāyantaraladdhīhi asammissatāya (do không pha trộn với các tà kiến của các bộ phái ngoại đạo và các bộ phái khác), suṭṭhu visuddhavinicchayattā (do có sự quyết đoán rất thanh tịnh), nên gọi là suvisuddhavinicchayaṃ (sự quyết đoán rất thanh tịnh). Mahāvihāravāsīnanti (Của các vị ở Đại Tự) là chỉ bộ phái mà ngài nương tựa. Desanānayanissitanti (Nương theo phương pháp thuyết giảng) có nghĩa là dhammasaṃvaṇṇanānayasannissitaṃ (nương theo phương pháp luận giải Chánh pháp). Và ở đây, qua câu ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti (đem lại niềm hân hoan cho họ) v.v..., ngài chỉ ra rằng: “Con đường giảng dạy của các vị ở Đại Tự, do thanh tịnh khỏi mọi cấu uế phiền não, nên chắc chắn đem lại niềm hân hoan cho các hành giả mong cầu sự thanh tịnh, tức là Niết-bàn, vì nó dẫn đến quả vị ấy; và do được các bậc trí tuệ siêu việt, chánh hạnh thiết lập, nên có sự quyết đoán rất tốt đẹp và chân chánh.” Sakkaccaṃ me bhāsato (từ tôi đang nói một cách kính cẩn), sakkaccaṃ nisāmayatha (các vị hãy lắng nghe một cách kính cẩn), nên kết hợp như vậy.

Ettha ca ‘‘imissā dāni gāthāyā’’ti iminā visuddhimaggabhāsanassa nissayaṃ, ‘‘kathitāya mahesinā’’ti iminā tassa pamāṇabhāvaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ atthaṃ sīlādibhedana’’nti iminā aviparītapiṇḍatthaṃ, ‘‘sudullabhaṃ…pe… yogino’’ti iminā nimittaṃ, ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti iminā payojanaṃ, ‘‘vaṇṇayanto atthaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ mahāvihāravāsīnaṃ desanānayanissitaṃ, sakkacca’’nti ca iminā karaṇappakāraṃ dassetvā ‘‘visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti iminā tattha sakkaccasavane sādhujane niyojeti. Sādhukaṃ savanapaṭibaddhā hi sāsanasampatti.

Và ở đây, với câu ‘‘imissā dāni gāthāyā’’ti (của bài kệ này), ngài chỉ ra chỗ nương tựa của việc thuyết giảng Thanh Tịnh Đạo; với câu ‘‘kathitāya mahesinā’’ti (được bậc Đại Sĩ thuyết), ngài chỉ ra tính chuẩn mực của nó; với câu ‘‘yathābhūtaṃ atthaṃ sīlādibhedana’’nti (ý nghĩa như thật, với sự phân biệt giới v.v...), ngài chỉ ra ý nghĩa tổng quát không sai lạc; với câu ‘‘sudullabhaṃ…pe… yogino’’ti (khó được... hành giả), ngài chỉ ra nhân duyên; với câu ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti (đem lại niềm hân hoan cho họ), ngài chỉ ra mục đích; và với các câu ‘‘vaṇṇayanto atthaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ mahāvihāravāsīnaṃ desanānayanissitaṃ, sakkacca’’nti (diễn giải ý nghĩa, sự quyết đoán rất thanh tịnh của các vị ở Đại Tự, nương theo phương pháp thuyết giảng, một cách kính cẩn), ngài chỉ ra phương thức biên soạn. Sau khi đã chỉ ra như vậy, với câu ‘‘visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti (tất cả những người mong cầu thanh tịnh, các bậc thiện trí, hãy lắng nghe), ngài khuyến khích các bậc thiện trí hãy kính cẩn lắng nghe về bộ luận ấy. Vì rằng, sự thành tựu của giáo pháp được gắn liền với việc lắng nghe một cách tốt đẹp.

3. Vacanatthavibhāvanena paveditavisuddhimaggasāmaññatthassa visuddhimaggakathā vuccamānā abhiruciṃ uppādetīti padatthato visuddhimaggaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha visuddhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti yadidaṃ ‘‘visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti ettha visuddhimaggapadaṃ vuttaṃ, tattha. Sabbamalavirahitanti sabbehi rāgādimalehi, sabbehi saṃkilesamalehi ca virahitaṃ vivittaṃ. Tato eva accantaparisuddhaṃ, sabbadā sabbathā ca visuddhanti attho. Yathāvuttaṃ visuddhiṃ maggati gavesati adhigacchati etenāti visuddhimaggo. Tenāha ‘‘maggoti adhigamūpāyo vuccatī’’ti. Visuddhimaggoti ca nippariyāyena lokuttaramaggo veditabbo, tadupāyattā pana pubbabhāgamaggo, tannissayo kathāpabandho ca tathā vuccati.

3. Vì rằng, bài thuyết giảng về Thanh Tịnh Đạo, khi được trình bày, sẽ làm phát sinh sự ưa thích nơi người đã được biết ý nghĩa tổng quát của Thanh Tịnh Đạo qua việc giải thích ý nghĩa của từ, nên để làm sáng tỏ Thanh Tịnh Đạo theo nghĩa của từng từ, ngài đã bắt đầu bằng câu ‘‘tattha visuddhī’’ti (Trong đó, thanh tịnh là) v.v... Trong đó, tatthāti (trong đó) có nghĩa là: trong từ visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) đã được nói đến trong câu ‘‘visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti (sẽ nói về Thanh Tịnh Đạo). Sabbamalavirahitanti (xa lìa mọi cấu uế) có nghĩa là: xa lìa, tách biệt khỏi tất cả các cấu uế như tham ái v.v... và khỏi tất cả các cấu uế phiền não. Tato eva (Chính vì thế) nên nó hoàn toàn thanh tịnh, có nghĩa là thanh tịnh trong mọi lúc và mọi phương diện. Visuddhimaggo (Thanh Tịnh Đạo) là vì: etenā (nhờ đạo này) mà người ta maggati (tìm kiếm), gavesati (truy cầu), adhigacchati (chứng đắc) được visuddhiṃ (sự thanh tịnh) yathāvuttaṃ (như đã nói). Do đó, ngài nói: ‘‘maggoti adhigamūpāyo vuccatī’’ti (đạo được gọi là phương tiện chứng đắc). Và visuddhimaggoti (Thanh Tịnh Đạo), nippariyāyena (theo nghĩa đen, không ẩn dụ), nên được hiểu là lokuttaramaggo (đạo siêu thế). Pana (Tuy nhiên), tadupāyattā (vì là phương tiện để đạt được đạo ấy), nên pubbabhāgamaggo (đạo dự bị), và kathāpabandho (bộ luận) tannissayo (nương vào đạo ấy) cũng được gọi như vậy.

Svāyaṃ [Pg.11] visuddhimaggo satthārā desanāvilāsato, veneyyajjhāsayato ca nānānayehi desito, tesu ayameko nayo gahitoti dassetuṃ ‘‘so panāya’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha katthacīti kismiñci sutte. Vipassanāmattavasenevāti avadhāraṇena samathaṃ nivatteti. So hi tassā paṭiyogī, na sīlādi. Matta-saddena ca visesanivattiatthena savisesaṃ samādhiṃ nivatteti. So upacārappanābhedo vipassanāyānikassa desanāti katvā na samādhimattaṃ. Na hi khaṇikasamādhiṃ vinā vipassanā sambhavati. Vipassanāti ca tividhāpi anupassanā veditabbā, na aniccānupassanāva. Na hi aniccadassanamattena saccābhisamayo sambhavati. Yaṃ pana gāthāyaṃ aniccalakkhaṇasseva gahaṇaṃ kataṃ, taṃ yassa tadeva suṭṭhutaraṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tādisassa vasena. Sopi hi itaraṃ lakkhaṇadvayaṃ vibhūtataraṃ katvā sammasitvā visesaṃ adhigacchati, na aniccalakkhaṇameva.

Để chỉ ra rằng: “Thanh Tịnh Đạo này đã được Bậc Đạo Sư thuyết giảng theo nhiều phương pháp khác nhau, tùy theo vẻ đẹp của bài pháp và tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa, và trong số đó, phương pháp này là một phương pháp đã được chọn lựa,” ngài đã bắt đầu bằng câu ‘‘so panāya’’nti (Và con đường ấy là) v.v... Trong đó, katthacīti (ở một nơi nào đó) có nghĩa là kismiñci sutte (trong một kinh nào đó). Vipassanāmattavasenevāti (chỉ bằng tuệ quán): bằng từ nhấn mạnh (eva), ngài loại trừ samatha (chỉ). Vì rằng, chỉ là đối nghịch với tuệ quán, chứ không phải giới v.v... Và bằng từ matta (chỉ), với ý nghĩa loại trừ cái đặc biệt, ngài loại trừ samādhi (định) có tính đặc biệt. Định ấy là loại có sự phân biệt cận hành và an chỉ. Vì đây là bài pháp dành cho người có tuệ quán làm cỗ xe, nên không loại trừ định đơn thuần. Vì rằng, không có tuệ quán nếu không có sát-na định. Và vipassanāti (tuệ quán), nên hiểu là cả ba loại tùy quán, chứ không chỉ là vô thường tùy quán. Vì rằng, sự chứng ngộ chân lý không thể xảy ra chỉ bằng việc thấy vô thường. Còn việc trong bài kệ chỉ đề cập đến vô thường tướng, điều đó được thực hiện tùy theo trường hợp của người mà đối với họ, chính tướng ấy hiện khởi một cách rõ ràng hơn cả. Vì rằng, người ấy cũng chứng đắc pháp đặc biệt sau khi đã làm cho hai tướng còn lại trở nên rõ ràng hơn và quán xét chúng, chứ không phải chỉ quán xét vô thường tướng.

Sabbe saṅkhārāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā, te hi sammasanīyā. Aniccāti na niccā addhuvā ittarā khaṇabhaṅgurāti. Paññāyāti vipassanāpaññāya. Passati sammasati. Atha pacchā udayabbayañāṇādīnaṃ uppattiyā uttarakālaṃ. Nibbindati dukkheti tasmiṃyeva aniccākārato diṭṭhe ‘‘sabbe saṅkhārā’’ti vutte tebhūmake khandhapañcakasaṅkhāte dukkhe nibbindati nibbidāñāṇaṃ paṭilabhati. Esa maggo visuddhiyāti esa nibbidānupassanāsaṅkhāto virāgādīnaṃ kāraṇabhūto nibbānassa adhigamūpāyo.

Sabbe saṅkhārāti (Tất cả các pháp hữu vi) có nghĩa là tất cả các pháp hữu vi trong ba cõi; vì rằng chúng là đối tượng cần được quán xét. Aniccāti (là vô thường) có nghĩa là: không thường còn, không bền vững, tạm bợ, tan hoại trong từng khoảnh khắc. Paññāyāti (bằng trí tuệ) có nghĩa là bằng tuệ quán. Passati (thấy) có nghĩa là quán xét. Atha pacchā (Sau đó) là vào thời điểm sau khi các trí như sanh diệt trí v.v... đã phát sinh. Nibbindati dukkheti (nhàm chán trong khổ): người ấy nhàm chán, chứng được yểm ly trí đối với chính cái khổ được gọi là năm uẩn trong ba cõi, được gọi là “tất cả các pháp hữu vi,” đã được thấy theo khía cạnh vô thường. Esa maggo visuddhiyāti (Đó là con đường thanh tịnh) có nghĩa là: con đường này, được gọi là yểm ly tùy quán, là nguyên nhân của ly tham v.v..., là phương tiện để chứng đắc Niết-bàn.

Jhānapaññāvasenāti samathavipassanāvasena. Jhānanti cettha vipassanāya pādakabhūtaṃ jhānaṃ adhippetaṃ. Yamhīti yasmiṃ puggale. Jhānañca paññā cāti etthāyamattho – yo puggalo jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ ussukkāpeti. Sa ve nibbānasantiketi so byattaṃ nibbānassa samīpe ekantato nibbānaṃ adhigacchatīti.

Jhānapaññāvasenāti là do năng lực của chỉ và quán. Jhānanti cettha là ở đây, thiền được chủ trương là thiền làm nền tảng cho tuệ quán. Yamhīti là ở nơi người nào. Jhānañca paññā cāti etthāyamattho – ở đây, đây là ý nghĩa: người nào sau khi lấy thiền làm nền tảng, thiết lập tuệ quán, rồi nỗ lực vào việc ấy. Sa ve nibbānasantiketi là người ấy ở gần Niết-bàn, chắc chắn chứng đắc Niết-bàn một cách rõ ràng.

Kammanti maggacetanā. Sā hi apacayagāmitāya sattānaṃ suddhiṃ āvahati. Vijjāti sammādiṭṭhi. Sīlanti sammāvācākammantā. Jīvitamuttamanti sammāājīvo. Dhammoti avasesā cattāro ariyamaggadhammā. Atha vā kammanti sammākammantassa gahaṇaṃ. ‘‘Yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca [Pg.12] sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) vacanato. Vijjāti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ gahaṇaṃ. Dhammoti samādhi ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.378) viya. Taggahaṇeneva ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti vacanato sammāvāyāmasatīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlanti sammāvācājīvānaṃ. Jīvitamuttamanti evarūpassa ariyapuggalassa jīvitaṃ uttamaṃ jīvitanti evamettha aṭṭhaṅgiko ariyamaggo vuttoti veditabbo.

Kammanti là tâm sở tư trong đạo. Quả vậy, tâm sở tư ấy mang lại sự thanh tịnh cho chúng sanh do có đặc tính đi đến sự không tích lũy. Vijjāti là chánh kiến. Sīlanti là chánh ngữ và chánh nghiệp. Jīvitamuttamanti là chánh mạng. Dhammoti là bốn pháp Thánh đạo còn lại. Hoặc là, kammanti là sự nắm giữ chánh nghiệp. Theo như lời dạy: “Này hiền giả Visākha, chánh kiến và chánh tư duy, những pháp này được nhiếp vào tuệ uẩn.” Vijjāti là sự nắm giữ chánh kiến và chánh tư duy. Dhammoti là định, giống như trong các câu v.v... “Các đức Thế Tôn ấy đã có những pháp như vậy.” Chính do sự nắm giữ ấy, theo như lời dạy: “Này hiền giả Visākha, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định, những pháp này được nhiếp vào định uẩn,” cần phải thấy sự nắm giữ cả chánh tinh tấn và chánh niệm. Sīlanti là chánh ngữ và chánh mạng. Jīvitamuttamanti là đời sống của bậc Thánh nhân như vậy là đời sống cao thượng. Như vậy, ở đây cần phải hiểu rằng Bát Chánh Đạo đã được nói đến.

Sīlādivasenāti sīlasamādhipaññāvīriyavasena. Sabbadāti samādānato pabhuti sabbakālaṃ. Sīlasampannoti catupārisuddhisīlasampadāya sampanno samannāgato. Paññavāti lokiyalokuttarāya paññāya samannāgato. Susamāhitoti taṃsampayuttena samādhinā suṭṭhu samāhito. Āraddhavīriyoti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya paggahitavīriyo. Pahitattoti nibbānaṃ patipesitattatāya kāye ca jīvite ca nirapekkhacitto. Oghanti kāmoghādicatubbidhampi oghaṃ, saṃsāramahoghameva vā.

Sīlādivasenāti là do năng lực của giới, định, tuệ, và tinh tấn. Sabbadāti là trong mọi lúc, kể từ khi thọ trì. Sīlasampannoti là người thành tựu, đầy đủ sự thành tựu về Tứ Thanh Tịnh Giới. Paññavāti là người đầy đủ trí tuệ hiệp thế và siêu thế. Susamāhitoti là người được khéo định tĩnh bởi định tương ưng với trí tuệ ấy. Āraddhavīriyoti là người đã khởi sự tinh tấn để đoạn trừ các pháp bất thiện, để thành tựu các pháp thiện. Pahitattoti là người có tâm không luyến tiếc thân và mạng, do có tâm được hướng đến Niết-bàn. Oghanti là bốn loại bộc lưu như dục bộc lưu v.v..., hoặc chính là dòng lũ lớn của luân hồi.

Ekāyanoti ekamaggo. Maggapariyāyo hi idha ayana-saddo, tasmā ekapathabhūto ayaṃ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Ekaṃ vā nibbānaṃ ayati gacchatīti ekāyano, ekena vā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivekaṭṭhena ayitabbo paṭipajjitabboti ekāyano, ayanti tenāti vā ayano, ekassa seṭṭhassa bhagavato ayanoti ekāyano, tena uppāditattā, ekasmiṃ vā imasmiṃyeva dhammavinaye ayanoti ekāyano. Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādimalehi, abhijjhāvisamalobhādiupakkilesehi ca sattānaṃ visuddhatthāya visujjhanatthāya. Yadidanti nipāto, ye imeti attho. Pubbe saraṇalakkhaṇena maggaṭṭhena ca maggoti vuttasseva kāyādivisayabhedena catubbidhattā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuttaṃ. Sammappadhānādīsūti ettha ādi-saddena appamādābhiratiādīnaṃ saṅgaho veditabbo[Pg.13]. Appamādābhiratiādivasenāpi hi katthaci visuddhimaggo desito. Yathāha –

Ekāyanoti là con đường duy nhất. Quả vậy, ở đây từ ayana là từ đồng nghĩa với magga (con đường), do đó ý nghĩa là: “Này các Tỳ khưu, đây là con đường đơn độc, không phải là con đường hai ngả.” Hoặc, ekāyano là vì nó đi đến Niết-bàn duy nhất. Hoặc, ekāyano là vì nó cần được thực hành bởi một người, đứng trong sự độc cư sau khi từ bỏ sự giao du hội chúng. Hoặc, ayano là vì người ta đi bằng con đường ấy. Ekāyano là con đường của một vị, bậc Tối Thắng, đức Thế Tôn, vì nó được Ngài làm cho phát sanh. Hoặc, ekāyano là con đường chỉ có trong Pháp và Luật này. Sattānaṃ visuddhiyāti là vì sự thanh tịnh, để thanh tịnh chúng sanh khỏi các cấu uế như tham v.v... và các phiền não như tham lam, tham ái bất chính v.v... Yadidanti là một bất biến từ, có nghĩa là “những cái này là.” Trước đây, chính con đường đã được nói đến với đặc tính của sự ghi nhớ và với ý nghĩa là con đường, nay được gọi là “bốn niệm xứ” do có bốn loại khác nhau về đối tượng là thân v.v... Sammappadhānādīsūti: Ở đây, bằng từ ādi (v.v...), cần phải hiểu là bao gồm cả sự hoan hỷ trong không dể duôi v.v... Quả vậy, ở một vài nơi, con đường thanh tịnh cũng được thuyết giảng thông qua sự hoan hỷ trong không dể duôi v.v... Như có lời dạy rằng –

‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā;

Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. (dha. pa. 32);

“Vị Tỳ khưu hoan hỷ trong không dể duôi, hoặc thấy sự nguy hiểm trong dể duôi, vị ấy không thể bị thối thất, ở ngay gần Niết-bàn.”

4. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Upari vuccamānā gāthāya vitthārasaṃvaṇṇanā niddesapaṭiniddesaṭṭhāniyā, tato saṃkhittatarā atthavaṇṇanā uddesaṭṭhāniyāti āha ‘‘ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā’’ti. Yathāuddiṭṭhassa hi atthassa niddesapaṭiniddesā sukarā, subodhā ca hontīti. Sīle patiṭṭhāyāti ettha sīleti kusalasīle. Yadipi ‘‘katame ca, thapati, akusalā sīlā’’tiādīsu akusalā dhammāpi sīlanti āgatā. Vuccamānāya pana cittapaññābhāvanāya adhiṭṭhānāyogyatāya kiriyasīlānampi asambhavo, kuto itaresanti kusalasīlamevettha adhippetaṃ. Sīlaṃ paripūrayamānotiādīsu paripūrayamānoti paripālento, parivaḍḍhento vā, sabbabhāgehi saṃvaranto, avītikkamanto cāti attho. Tathābhūto hi taṃ avijahanto tattha patiṭṭhito nāma hoti. ‘‘Sīle’’ti hi idaṃ ādhāre bhummaṃ. Patiṭṭhāyāti duvidhā patiṭṭhā nissayūpanissayabhedato. Tattha upanissayapatiṭṭhā lokiyā, itarā lokuttarā abhinditvā gahaṇe. Bhinditvā pana gahaṇe yathā lokiyacittuppādesu sahajātānaṃ, purimapacchimānañca vasena nissayūpanissayapatiṭṭhā sambhavati, evaṃ lokuttaresu heṭṭhimamaggaphalasīlavasena upanissayapatiṭṭhāpi sambhavati. ‘‘Patiṭṭhāyā’’ti ca padassa yadā upanissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’tiādīsu (paṭṭhā. 1.1.423) viya purimakālakiriyāvasena attho veditabbo. Tenāha ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431). Yadā pana nissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu (ma. ni. 1.204; 3.421; saṃ. ni. 4.60) viya samānakālakiriyāvasena attho veditabbo. Sammāvācādayo hi attanā sampayuttānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ sahajātavaseneva nissayapaccayā hontīti.

4. Tatrāti có nghĩa là tassaṃ gāthāyaṃ (trong câu kệ ấy). Sự diễn giải chi tiết về câu kệ được nói đến ở trên là ở vị trí của sự trình bày chi tiết và sự trình bày chi tiết lại, từ đó sự diễn giải ý nghĩa một cách tóm tắt hơn là ở vị trí của sự trình bày tóm tắt, nên ngài đã nói: “Đây là sự diễn giải tóm tắt.” Vì rằng, sự trình bày chi tiết và sự trình bày chi tiết lại của ý nghĩa đã được nêu lên tóm tắt thì dễ làm và dễ hiểu. Ở đây, trong câu Sīle patiṭṭhāya (an trú trong giới), sīle là trong thiện giới. Mặc dù trong các câu như: “Này gia chủ, thế nào là các giới bất thiện?” các pháp bất thiện cũng được gọi là giới. Nhưng do không thích hợp làm nền tảng cho sự tu tập về tâm và tuệ sẽ được nói đến, nên ngay cả duy tác giới cũng không thể có, huống nữa là các giới khác (bất thiện), vì vậy ở đây chỉ có thiện giới được chủ trương. Trong các câu như Sīlaṃ paripūrayamāno (làm cho giới được viên mãn), paripūrayamāno có nghĩa là đang hộ trì, hoặc đang làm cho tăng trưởng, và đang phòng hộ trong tất cả các phần, và không vi phạm. Vì rằng, người như vậy, do không từ bỏ giới ấy, được gọi là đã an trú trong giới ấy. Từ “sīle” này là biến cách thứ bảy chỉ nơi chốn. Trong patiṭṭhāya, sự an trú có hai loại do sự khác biệt giữa nương tựa và cận y. Trong đó, khi nhận thức không phân biệt, sự an trú cận y là hiệp thế, sự an trú kia (nương tựa) là siêu thế. Nhưng khi nhận thức có phân biệt, cũng như trong các tâm hiệp thế, sự an trú nương tựa và cận y có thể xảy ra do các pháp đồng sanh và các pháp trước-sau, tương tự, trong các tâm siêu thế, sự an trú cận y cũng có thể xảy ra do giới của đạo và quả thấp hơn. Và khi sự an trú cận y được chủ trương đối với từ “patiṭṭhāya,” ý nghĩa cần được hiểu theo cách của động từ thời quá khứ như trong các câu “nương vào đức tin”... Do đó, ngài đã nói: “Thân nghiệp, khẩu nghiệp, và mạng sống của vị ấy quả thật đã được thanh tịnh từ trước.” Nhưng khi sự an trú nương tựa được chủ trương, ý nghĩa cần được hiểu theo cách của động từ thời hiện tại như trong các câu “duyên vào mắt”... Vì rằng, chánh ngữ v.v... là duyên nương tựa cho chánh kiến v.v... tương ưng với chúng chỉ do tính chất đồng sanh.

Narati [Pg.14] netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto, itarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri ucce ṭhāne seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena ‘‘naro’’ti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Narena yogato, narassa ayanti vā nārī, itthī. Sāpi cettha kāmaṃ taṇhājaṭāvijaṭanasamatthatā atthi, padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘naro’’ti āha yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157, 255). Aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘naroti satto’’ti vuttaṃ. Sapaññoti vipākabhūtāya saha paññāya pavattatīti sapañño. Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ ‘‘sapañño’’ti vattabbataṃ arahati. Vipākapaññāpi hi santānavisesanena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato. Sampajaññasaṅkhātāya ca taṃtaṃkiccakārikāya paññāya vasena ‘‘sapañño’’ti vattuṃ vaṭṭati. Aṭṭhakathāyaṃ pana nipaka-saddena pārihārikapaññā gayhatīti vipākapaññāvasenevettha attho vutto. Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetuka-saddo paṭisandhi-saddena sambandhitabbo, na paññā-saddena. Na hi paññā tihetukā atthi. Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘paṭisandhiyaṃ paññā’’ti vuttā taṃmūlakattā, na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva.

Narati có nghĩa là neti (dẫn dắt), nên gọi là naro (người), tức là puriso (nam nhân). Giống như chúng sanh có bản chất ban đầu, do ý nghĩa cao thượng hơn bản chất khác, tồn tại ở nơi cao, nên được gọi là “puriso,” tương tự, do ý nghĩa dẫn dắt, được gọi là “naro.” Vì rằng, ngay cả người là con trai hay em trai cũng đứng ở vị trí người dẫn dắt cho mẹ và chị gái, huống chi người khác đối với những người khác. Do liên hệ với người nam (nara), hoặc “đây là của người nam,” nên gọi là nārī, tức là itthī (nữ nhân). Ở đây, mặc dù người nữ ấy cũng có khả năng gỡ rối đám rối ái dục, nhưng để chỉ chúng sanh chủ yếu (nam nhân), ngài đã nói “naro,” giống như (đã nói) “bậc Đạo sư của chư thiên và nhân loại.” Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ rằng đây là một từ đồng nghĩa với “chúng sanh” một cách không phân biệt, đã nói “naro nghĩa là chúng sanh.” Sapañño (người có trí tuệ) là người hiện hữu cùng với trí tuệ là quả dị thục. Vì rằng, do trí tuệ ấy thường xuyên hiện hữu theo dòng tương tục từ lúc ban đầu, chúng sanh này xứng đáng được gọi một cách đặc biệt là “sapañño.” Vì rằng, trí tuệ dị thục, bằng cách làm cho dòng tương tục trở nên đặc biệt, là duyên cận y cho sự phát sinh của trí tuệ tu tập, do những người vô nhân và nhị nhân không có trí tuệ ấy. Và cũng có thể nói “sapañño” theo nghĩa của trí tuệ được gọi là tỉnh giác, thực hiện các phận sự tương ứng. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì từ nipaka được hiểu là trí tuệ quản trị, nên ở đây ý nghĩa được giải thích chỉ theo trí tuệ dị thục. Trong câu kammajatihetukapaṭisandhipaññāya, có nghĩa là “bằng trí tuệ trong sự tái sanh tam nhân do nghiệp sanh,” như vậy từ tihetuka (tam nhân) phải được liên kết với từ paṭisandhi (tái sanh), không phải với từ paññā (trí tuệ). Vì không có trí tuệ tam nhân. Trí tuệ hiện hữu từ lúc tái sanh trở đi được gọi là “trí tuệ trong sự tái sanh” do có gốc rễ từ đó, chứ không phải chỉ là trí tuệ hiện hữu trong khoảnh khắc tái sanh.

Cinteti ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ, samādhi. So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco. Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti, samādhi pana tehi vināpi sādhetīti. Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi citaṃ, tathā santānaṃ cinotītipi cittaṃ, samādhi. Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya, iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva. Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho’’ti. Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā. Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā. ‘‘Bhāvaya’’nti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassetuṃ ‘‘vipassana’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhāvaya’’nti ca idaṃ paccekaṃ [Pg.15] yojetabbaṃ ‘‘cittañca bhāvayaṃ, paññañca bhāvaya’’nti. Tayidaṃ dvayaṃ kiṃ lokiyaṃ, udāhu lokuttaranti? Lokuttaranti daṭṭhabbaṃ ukkaṭṭhaniddesato. Taṃ hi bhāvayamāno ariyamaggakkhaṇe taṇhājaṭaṃ samucchedavasena vijaṭetīti vuccati, na lokiyaṃ. Nānantariyabhāvena panettha lokiyāpi gahitāva honti lokiyasamathavipassanāya vinā tadabhāvato. Samathayānikassa hi upacārappanāppabhedaṃ samādhiṃ itarassa khaṇikasamādhiṃ, ubhayesampi vimokkhamukhattayaṃ vinā na kadācipi lokuttarādhigamo sambhavati. Tenāha ‘‘samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno’’ti. Tattha yadā lokiyā samathavipassanā adhippetā, tadā ‘‘bhāvaya’’nti idaṃ bhāvanākiriyāya hetubhāvakathanaṃ, bhāvanāhetūti attho. Taṃbhāvanāhetukā hi vijaṭanakiriyāti. Yadā pana lokuttarā adhippetā, tadā kevalaṃ vattamānabhāvaniddeso. Tadubhayabhāvanāsamakālameva hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ.

Nó suy tư (cinteti) về đối tượng (ārammaṇaṃ), nó quán xét kỹ lưỡng (upanijjhāyati), vì vậy (iti) gọi là tâm (cittaṃ), (ở đây) là định (samādhi). Quả vậy, định ấy có phận sự quán xét kỹ lưỡng một cách vượt trội. Bởi vì các pháp như tầm, v.v... không có định thì không thể hoàn thành phận sự ấy, còn định thì dù không có chúng vẫn hoàn thành được. Được tích lũy (citaṃ) bởi các duyên qua việc đạt đến trạng thái thuần thục và mạnh mẽ, hoặc nó tích lũy (cinoti) dòng tương tục (santānaṃ), vì vậy cũng gọi là tâm (cittaṃ), (ở đây) là định (samādhi). Do sự đa dạng của tâm theo cách của sơ thiền, v.v..., và do việc thực hiện các hành động kỳ diệu như các loại thần thông, v.v..., nên định được gọi là tâm. Do đó, dù không có sự chỉ dạy của người khác, tên gọi khác là 'tâm' của định này vẫn có thể có được. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì cho rằng từ 'tâm' đã trở nên phổ biến với nghĩa là thức, nên đã nói rằng: 'Ở đây, định được chỉ định dưới tiêu đề là tâm'. 'Nó biết (jānāti) theo các phương diện (pakārehi) đúng với tự tánh (yathāsabhāvaṃ), vì vậy (iti) gọi là tuệ (paññā)'. Tuệ ấy mặc dù có nhiều loại do sự phân biệt thiện, v.v... Tuy nhiên, vì có nói 'tu tập' (bhāvayaṃ), nên ở đây tuệ cần được tu tập được chủ trương. Vì vậy, để chỉ rõ điều đó, đã nói là 'minh sát' (vipassanaṃ). Và từ 'tu tập' này nên được liên kết riêng rẽ như sau: 'tu tập tâm và tu tập tuệ'. Cặp đôi này là pháp thế gian hay là pháp siêu thế? Cần phải hiểu rằng đó là pháp siêu thế vì đây là sự chỉ định ở mức độ cao nhất. Quả vậy, người đang tu tập pháp ấy được gọi là người gỡ rối đám rối ái dục bằng cách đoạn trừ trong khoảnh khắc Thánh đạo, chứ không phải (tu tập) pháp thế gian. Ở đây, các pháp thế gian cũng được bao gồm theo cách không gián đoạn, vì không có chỉ và quán thế gian thì pháp siêu thế ấy không thể có được. Quả vậy, đối với hành giả chỉ thừa, nếu không có định được phân loại là cận hành và an chỉ; đối với hành giả kia (tức quán thừa), nếu không có sát-na định; và đối với cả hai, nếu không có tam giải thoát môn, thì sự chứng đắc siêu thế không bao giờ có thể xảy ra. Do đó, ngài (Chú giải) đã nói: 'người đang tu tập cả định lẫn minh sát'. Trong đó, khi chỉ và quán thế gian được chủ trương, thì từ 'tu tập' này là sự trình bày về trạng thái nguyên nhân của hành động tu tập. Nghĩa là: 'vì nguyên nhân tu tập'. Quả vậy, hành động gỡ rối có nguyên nhân là sự tu tập ấy. Còn khi (chỉ và quán) siêu thế được chủ trương, thì đó chỉ đơn thuần là sự chỉ định về sự tu tập đang diễn ra. Quả vậy, việc gỡ rối đám rối ái dục xảy ra đồng thời với sự tu tập cả hai pháp ấy.

‘‘Ātāpī nipako’’ti idaṃ yathāvuttabhāvanāya upakārakadhammakittanaṃ. Kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa hi vīriyaṃ sati sampajaññanti ime tayo dhammā bahūpakārā. Vīriyūpatthaddhañhi kammaṭṭhānaṃ satisampajaññānupālitaṃ na paripatati, upari ca visesaṃ āvahati. Patiṭṭhāsiddhiyā cettha saddhāsiddhi, saddhūpanissayattā sīlassa, vīriyādisiddhiyā ca. Na hi saddheyyavatthuṃ asaddahantassa yathāvuttavīriyādayo sambhavanti, tathā samādhipi. Yathā hi hetubhāvato vīriyādīhi saddhāsiddhi, evaṃ phalabhāvato tehi samādhisiddhi. Vīriyādīsu hi sampajjamānesu samādhi sampannova hoti asamāhitassa tadabhāvato. Kathaṃ panettha satisiddhi? Nipakaggahaṇato. Tikkhavisadabhāvappattā hi sati ‘‘nepakka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘paramena satinepakkena samannāgato’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘nepakkaṃ paññā’’ti ayamattho dassito. Taggahaṇeneva satipi gahitāva hoti. Na hi sativirahitā paññā atthīti. Apare pana ‘‘sapañño’’ti imināva pārihārikapaññāpi gayhatīti ‘‘nipako’’ti padassa ‘‘sato’’ti atthaṃ vadanti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva. Ātappasaddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva [Pg.16] niruḷhoti āha ‘‘ātāpīti vīriyavā’’ti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpako. Vīriyavāti vā-saddopi tadattho eva daṭṭhabbo. Tena sammappadhānasamaṅgitā vuttā hoti. Tenāha ‘‘kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhenā’’ti. Ātāpanaggahaṇena cettha ārambha dhātumāha ādito vīriyārambhoti katvā, paritāpanaggahaṇena nikkamaparakkamadhātuyo sabbaso paṭipakkhato nikkhantataṃ, uparūpari visesappattiñca upādāya. Nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno. Kammaṭṭhānassa pariharaṇe niyuttāti pārihārikā.

Hai từ 'nhiệt tâm, thận trọng' này là sự kể ra các pháp hỗ trợ cho sự tu tập đã được nói đến. Quả vậy, đối với người đang nỗ lực thực hành đề mục thiền, ba pháp này là tinh tấn, niệm, và tỉnh giác có sự hỗ trợ rất lớn. Quả vậy, đề mục thiền được tinh tấn nâng đỡ và được niệm-tỉnh giác bảo vệ thì không bị rơi rớt, và còn mang lại sự đặc biệt ở mức độ cao hơn. Ở đây, do sự thành tựu của nền tảng (giới), tín được thành tựu, vì giới có tín làm y chỉ gần, và do sự thành tựu của tinh tấn, v.v... Quả vậy, đối với người không tin vào đối tượng đáng tin, thì tinh tấn, v.v... đã nói trên không thể phát sinh, cũng như định. Quả vậy, giống như tín được thành tựu nhờ tinh tấn, v.v... với tư cách là nhân, cũng vậy định được thành tựu nhờ chúng với tư cách là quả. Quả vậy, khi tinh tấn, v.v... được viên mãn, thì định cũng được viên mãn, vì người không có định thì không có các pháp ấy. Ở đây, niệm được thành tựu như thế nào? Do việc dùng từ 'thận trọng'. Quả vậy, niệm đã đạt đến trạng thái sắc bén và trong sáng được gọi là 'sự chín chắn của niệm'. Như có lời nói: 'vị ấy đầy đủ sự chín chắn của niệm tối thượng'. Tuy nhiên, trong Chú giải, ý nghĩa này đã được chỉ ra: 'sự chín chắn là tuệ'. Chính nhờ việc dùng từ ấy (tức tuệ), niệm cũng được bao gồm. Quả vậy, không có tuệ mà lại thiếu niệm. Tuy nhiên, các vị khác nói rằng chính bằng từ 'có tuệ' này mà tuệ hộ trì cũng được bao gồm, do đó họ giải thích ý nghĩa của từ 'thận trọng' là 'có niệm'. Mặc dù sự đoạn trừ phiền não là sự nhiệt tâm, và điều đó cũng có nơi chánh kiến, v.v... Tuy nhiên, giống như từ 'ātappa', từ 'ātāpa' đã trở nên phổ biến chỉ trong nghĩa tinh tấn, do đó ngài (Chú giải) đã nói: 'nhiệt tâm nghĩa là có tinh tấn'. Hoặc là, sự nhiệt tâm ấy của tinh tấn đang diễn ra theo cách nỗ lực thúc đẩy các pháp tương ưng trong việc đoạn trừ pháp đối nghịch là một cách vượt trội. Vì vậy, chỉ có tinh tấn mới được gọi như vậy, chứ không phải các pháp khác. Và trong từ 'ātāpī', nguyên âm dài 'ī' này biểu thị sự tán thán hoặc sự vượt trội. Trong từ 'vīriyavā', từ 'vā' cũng cần được hiểu là có cùng ý nghĩa ấy. Do đó, sự đầy đủ chánh cần được nói đến. Do đó, ngài (Chú giải) đã nói: 'với ý nghĩa là làm nóng và thiêu đốt các phiền não'. Ở đây, bằng việc dùng từ 'làm nóng', ngài (Chú giải) nói đến yếu tố khởi sự, vì cho rằng đó là sự khởi đầu tinh tấn. Bằng việc dùng từ 'thiêu đốt', ngài nói đến yếu tố xuất ly và nỗ lực, dựa vào sự thoát ra hoàn toàn khỏi pháp đối nghịch và sự đạt đến các pháp đặc biệt cao hơn và cao hơn nữa. Nó làm khô héo pháp đối nghịch, hoặc nó bảo vệ tự thân khỏi pháp ấy, vì vậy gọi là 'thận trọng', tức là người có tỉnh giác. (Tuệ) được sử dụng trong việc duy trì đề mục thiền, vì vậy gọi là tuệ hộ trì.

Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā. Kammaṭṭhānassa vā uggaho paripucchā bhāvanārambho manasikāravidhi, tattha ca sakkaccakāritā sātaccakāritā sappāyakāritā nimittakusalatā pahitattatā antarāasaṅkoco indriyasamattapaṭipādanā vīriyasamatāpādanaṃ vīriyasamatāyojananti evamādīnaṃ sabbesaṃ kiccānaṃ pariṇāyikā sabbakiccapariṇāyikā. Bhayaṃ ikkhatīti bhikkhūti sādhāraṇato bhikkhulakkhaṇakathanena paṭipattiyāva bhikkhubhāvo, na bhikkhakabhinnapaṭadharādibhāvenāti dasseti. Evaṃ hi katakiccānaṃ sāmaṇerādīnaṃ, paṭipannānañca apabbajitānampi saṅgaho kato hoti. Idha pana paṭipajjanakavasena attho veditabbo. Bhindati pāpake akusale dhammeti vā bhikkhu. So imaṃ vijaṭayeti yo naro sappañño sīle patiṭṭhāya ātāpī nipako cittaṃ paññañca bhāvayanti vutto, so bhikkhu imaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭayeti sambandho. Idāni tampi vijaṭanaṃ veḷugumbavijaṭanena upametvā dassetuṃ gāthāya yathāvutte sīlādidhamme ‘‘iminā ca sīlenā’’tiādinā paccāmasati. Tattha yasmā yogāvacarasantānagatā nānākkhaṇikā missakā sīlādidhammā gāthāya gahitā, tasmā te ekaccaṃ gaṇhanto ‘‘chahi dhammehi samannāgato’’ti āha. Na hi te cha dhammā ekasmiṃ santāne ekasmiṃ khaṇe [Pg.17] labbhanti. Yasmā ca puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā, tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘seyyathāpi nāma puriso’’tiādimāha. Tattha sunisitanti suṭṭhu nisitaṃ, ativiya tikhiṇanti attho. Satthassa nisānasilāyaṃ nisitatarabhāvakaraṇaṃ, bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyye dassento ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ…pe… paññāhatthena ukkhipitvā’’ti āha. Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.14). Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato. Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya. Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma. Vijaṭanaṃ cettha samucchedavasena pahānanti āha ‘‘sañchindeyya sampadāleyyā’’ti. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, aggo ca so dakkhiṇeyyo cāti aggadakkhiṇeyyo, aggā vā dakkhiṇā aggadakkhiṇā, taṃ arahatīti aggadakkhiṇeyyo.

Trí tuệ được gọi là sabbakiccapariṇāyikā (người dẫn dắt mọi công việc) vì nó phân định và dẫn dắt tất cả các công việc như là sự đi tới v.v… bằng năng lực của tỉnh giác hữu ích v.v… Hoặc, trí tuệ dẫn dắt tất cả các công việc như là: sự học hỏi, sự hỏi han, sự khởi đầu tu tập, phương pháp tác ý đối với đề mục thiền; và trong đó có sự thực hành một cách trân trọng, sự thực hành một cách liên tục, sự thực hành điều thích hợp, sự thiện xảo về tướng, tâm đã được hướng đến, sự không thối chuyển ở khoảng giữa, sự thành tựu sự quân bình các căn, sự thành tựu sự quân bình tinh tấn, sự kết hợp sự quân bình tinh tấn, được gọi là sabbakiccapariṇāyikā. Bhikkhu (Tỳ-khưu) là người thấy sự đáng sợ (bhayaṃ ikkhati), bằng cách nói về đặc tính của vị Tỳ-khưu một cách tổng quát, Ngài chỉ ra rằng: “Bản chất Tỳ-khưu chỉ có do sự thực hành, chứ không phải do bản chất của người ăn xin, người mang y phấn tảo v.v…” Thật vậy, khi nói như vậy, sự bao gồm cả các vị Sa-di v.v… là những người đã làm xong phận sự, và cả những người chưa xuất gia đang thực hành cũng được thực hiện. Nhưng ở đây, ý nghĩa nên được hiểu theo phương diện của người đang thực hành. Hoặc, bhikkhu (Tỳ-khưu) là người phá vỡ (bhindati) các pháp ác, bất thiện. Liên quan đến câu “Vị ấy gỡ rối cái này”, nên hiểu sự liên kết như sau: “Người nào là bậc trí, an trú trong giới, nhiệt tâm, khôn khéo, tu tập tâm và tuệ” đã được nói đến, vị Tỳ-khưu ấy gỡ rối (vijaṭaye) cái đám rối ái dục (taṇhājaṭaṃ) này. Bây giờ, để chỉ ra cả sự gỡ rối ấy bằng cách so sánh với sự gỡ rối bụi tre, Ngài nhắc lại các pháp như giới v.v… đã được nói trong kệ bằng câu “iminā ca sīlenā” v.v… Ở đó, vì các pháp như giới v.v… thuộc về dòng tâm của hành giả, xảy ra ở các thời điểm khác nhau, và hỗn tạp, đã được đề cập trong kệ, do đó, khi đề cập đến chúng một cách chung chung, Ngài nói: “người thành tựu sáu pháp”. Thật vậy, sáu pháp ấy không thể có được trong một dòng tâm, trong một khoảnh khắc. Và vì kệ được nói với sự quy chiếu về cá nhân, do đó, khi chỉ ra ví dụ cũng quy chiếu về cá nhân, Ngài đã nói: “Ví như một người đàn ông” v.v… Ở đó, sunisitaṃ có nghĩa là được mài kỹ, nghĩa là rất bén nhọn. Ví dụ được nói bằng cách bao hàm cả hai ý nghĩa: việc làm cho thanh gươm trở nên bén nhọn hơn trên đá mài, và việc nâng nó lên bằng sức mạnh của cánh tay. Do đó, để chỉ ra cả hai điều đó trong đối tượng so sánh, Ngài nói: “được mài kỹ trên đá mài định… được nâng lên bằng tay trí tuệ”. Thật vậy, sự bén nhọn của trí tuệ là nhờ vào phẩm chất của định. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Người có định tĩnh biết đúng như thật”. Và tinh tấn là sự hỗ trợ cho trí tuệ ấy vì nó sách tấn. Vijaṭeyya có nghĩa là có thể gỡ rối. Thật vậy, khi minh sát dẫn đến xuất khởi đang diễn ra, hành giả được gọi là người có khả năng gỡ rối đám rối ái dục. Và ở đây, sự gỡ rối có nghĩa là sự đoạn trừ theo phương diện diệt tận, nên Ngài nói: “nên cắt đứt, nên phá vỡ”. Dakkhiṇeyyo là người xứng đáng (arahati) với vật cúng dường (dakkhiṇaṃ). Vị ấy vừa là bậc tối thượng (aggo) vừa là người xứng đáng với vật cúng dường (dakkhiṇeyyo), nên gọi là aggadakkhiṇeyyo. Hoặc, vật cúng dường tối thượng (aggā dakkhiṇā), người xứng đáng (arahati) với vật ấy (taṃ), nên gọi là aggadakkhiṇeyyo.

5. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Ayanti ‘‘naro’’ti ca ‘‘bhikkhū’’ti ca vutto yogāvacaro. Puna tatrāti tassaṃ paññāyaṃ. Assāti bhikkhuno. Kattari cetaṃ sāmivacanaṃ, anenāti attho. Karaṇīyaṃ natthi visesādhānassa tihetukapaṭisandhipaññāya abhāvato. Tenāha ‘‘purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā’’ti. Tenāti yoginā. Bhāvanāyaṃ satatapavattitavīriyatāya sātaccakārinā. Paññāvasenāti yathāvuttanepakkasaṅkhātapaññāvasena. Yaṃ kiñci kattabbaṃ, tassa sabbassa sampajānavaseneva karaṇasīlo, tattha vā sampajānakāro etassa atthi, sampajānassa vā asammohassa kārako uppādakoti sampajānakārī, tena sampajānakārinā. Atrāti assaṃ gāthāyaṃ. Sīlādisampādane vīriyassa tesaṃ aṅgabhāvato taṃ visuṃ aggahetvā ‘‘sīlasamādhipaññāmukhenā’’ti vuttaṃ.

5. Tatrā có nghĩa là: trong kệ ấy. Ayaṃ là: hành giả được gọi là “naro” (người) và “bhikkhu” (Tỳ-khưu). Lại nữa, tatrā có nghĩa là: trong trí tuệ ấy. Assā có nghĩa là: của vị Tỳ-khưu. Và đây là sở hữu cách trong nghĩa chủ cách, có nghĩa là “bởi vị này”. Không có việc gì phải làm, vì không có sự tạo ra điều đặc biệt đối với trí tuệ tam nhân khi tái sanh. Do đó, Ngài nói: “Trí tuệ ấy của vị này đã thành tựu do năng lực của nghiệp quá khứ”. Tenā có nghĩa là: bởi hành giả. Người thực hành liên tục do có tinh tấn liên tục trong sự tu tập. Paññāvasena có nghĩa là: bằng năng lực của trí tuệ được gọi là sự khôn khéo đã được nói đến. Bất cứ việc gì phải làm, vị ấy có thói quen làm tất cả những việc đó chỉ bằng năng lực của sự tỉnh giác; hoặc, người này có sự thực hành với tỉnh giác ở đó; hoặc, người tạo ra, làm phát sanh sự tỉnh giác, tức là sự không mê mờ, nên gọi là sampajānakārī (người thực hành với tỉnh giác); bởi người thực hành với tỉnh giác ấy. Atrā có nghĩa là: trong kệ này. Trong việc thành tựu giới v.v…, vì tinh tấn là một phần của chúng, nên không đề cập đến nó một cách riêng biệt, và đã được nói là “qua giới, định, và tuệ”.

‘‘Visuddhimaggaṃ dassetī’’ti avibhāgato desanāya piṇḍatthaṃ vatvā puna taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ettāvatā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ettāvatāti ettakāya desanāya. Sikkhāti sikkhitabbaṭṭhena sikkhā. Sikkhanaṃ cettha āsevanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlādidhammehi saṃvaraṇādivasena āsevanto te sikkhatīti [Pg.18] vuccati. Sāsananti paṭipattisāsanaṃ. Upanissayo balavakāraṇaṃ. Vajjanaṃ anupagamanaṃ. Sevanā bhāvanā. Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho. Yadipi gāthāyaṃ ‘‘sīle’’ti sāmaññato vuttaṃ, na ‘‘adhisīle’’ti. Taṃ pana taṇhājaṭāvijaṭanassa patiṭṭhābhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā’’ti. Bhavagāmi hi sīlaṃ sīlameva, vibhavagāmi sīlaṃ adhisīlasikkhā. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Esa nayo sesasikkhāsupi.

Sau khi nói ý nghĩa tóm tắt của bài giảng một cách không phân chia rằng: “(Kệ này) chỉ ra con đường thanh tịnh”, để chỉ ra điều đó một cách có phân chia, Ngài đã nói: “ettāvatā” v.v… Ở đó, ettāvatā có nghĩa là: bởi bài giảng chừng ấy. Sikkhā (học pháp) là vì có ý nghĩa là điều cần được học tập. Và ở đây, sự học tập nên được hiểu là sự thực hành. Người thực hành các pháp như giới v.v… bằng cách phòng hộ v.v… được gọi là người học tập chúng. Sāsanaṃ có nghĩa là giáo pháp thực hành. Upanissayo là nguyên nhân mạnh mẽ. Vajjanaṃ là sự không đến gần. Sevanā là sự tu tập. Paṭipakkho là pháp đối trị có khả năng đoạn trừ. Mặc dù trong kệ đã nói một cách tổng quát là “sīle” (trong giới), chứ không phải là “adhisīle” (trong tăng thượng giới). Nhưng điều đó được hiểu ngầm là nền tảng cho việc gỡ rối đám rối ái dục, do đó Ngài nói: “Bằng giới, tăng thượng giới học được chỉ ra”. Thật vậy, giới dẫn đến hữu chỉ là giới; giới dẫn đến vô hữu là tăng thượng giới học. Thật vậy, một sự chỉ định chung thường đứng cho một ý nghĩa đặc biệt. Phương pháp này cũng áp dụng cho các học pháp còn lại.

Sīlenāti adhisīlasikkhābhūtena sīlena. Taṃ hi anaññasādhāraṇatāya sāsanassa ādikalyāṇataṃ pakāseti, na yamaniyamādimattaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sīlañca suvisuddhaṃ, sabbapāpassa akaraṇa’’nti ca. Kusalānanti maggakusalānaṃ. Kusalānanti vā anavajjānaṃ. Tena ariyaphaladhammānampi saṅgaho siddho hoti. Sabbapāpassa akaraṇanti sabbassāpi sāvajjassa akiriyā anajjhāpajjanaṃ. Etena cārittavārittabhedassa sabbassa sīlassa gahaṇaṃ kataṃ hoti. Kattabbākaraṇampi hi sāvajjamevāti. Ādivacanatoti gāthāyaṃ vuttasamādhipaññānaṃ ādimhi vacanato. Ādibhāvo cassa tammūlakattā uttarimanussadhammānaṃ. Ādīnaṃ vā vacanaṃ ādivacanaṃ. Ādisaddena cettha ‘‘sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā’’ti (dī. ni. 2.186) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sīlassa visuddhattā vippaṭisārādihetūnaṃ dūrīkaraṇato avippaṭisārādiguṇāvahaṃ. ‘‘Avippaṭisārādiguṇāvahattā’’ti etena na kevalaṃ sīlassa kalyāṇatāva vibhāvitā, atha kho ādibhāvopīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hissa sutte (pari. 366) avippaṭisārādīnaṃ vimuttiñāṇapariyosānānaṃ paramparapaccayatā vuttā. Samādhināti adhicittasikkhābhūtena samādhinā. Sakalaṃ sāsanaṃ saṅgahetvā pavattāya gāthāya ādipadena ādimhi paṭipajjitabbassa sīlassa, tatiyapadena pariyosāne paṭipajjitabbāya paññāya gahitattā majjhe paṭipajjitabbo samādhi pārisesato dutiyapadena gayhatīti ‘‘kusalassa upasampadātiādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe’’ti vuttaṃ, na kusalasaddassa samādhipariyāyattā. Pubbūpanissayavato hi samāhitatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena abhinīhārakkhamatā samādhissa iddhividhādiguṇāvahattaṃ, aggamaggapaññāya adhigatāya yadatthaṃ pabbajati, taṃ pariyositanti paññā sāsanassa [Pg.19] pariyosānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘sikkhānisaṃsamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati saddhādhipateyyaṃ paññuttaraṃ vimuttisāra’’nti (a. ni. 4.245). Sakaṃ cittaṃ sacittaṃ, sacittassa sabbaso kilesānaṃ samucchindanena visodhanaṃ sacittapariyodāpanaṃ. Evaṃ pana paññākicce matthakappatte uttari karaṇīyābhāvato sāsanassa paññuttaratā veditabbā. Tādibhāvāvahanatoti yādiso iṭṭhesu, lābhādīsu ca anunayābhāvato, tādiso aniṭṭhesu, alābhādīsu ca paṭighābhāvato. Tato eva vā yādiso anāpāthagatesu iṭṭhāniṭṭhesu, tādiso āpāthagatesupīti tādī. Tassa bhāvo tādibhāvo, tassa āvahanato. Vātenāti vātahetu. Na samīratīti na calati. Na samiñjantīti na phandanti, kuto calananti adhippāyo.

Sīlenāti (bằng giới) là bằng giới vốn là tăng thượng giới học. Thật vậy, giới ấy do vì không chung với (giáo pháp) khác nên tuyên thuyết sự tốt đẹp ở phần đầu của giáo pháp, chứ không chỉ đơn thuần là sự tự chế (yama) và sự tuân thủ (niyama). Do đó, đã được nói rằng: “Giới được trong sạch hoàn toàn” và “Không làm các điều ác.” Kusalānanti (của các pháp thiện) là (chỉ cho) các pháp thiện thuộc về đạo. Hoặc kusalānanti là (chỉ cho) các pháp vô tội. Do đó, sự bao gồm cả các pháp thánh quả cũng được thành tựu. Sabbapāpassa akaraṇanti (Không làm các điều ác) là không làm, không vướng vào tất cả những gì có tội lỗi. Do điều này, sự thâu nhiếp tất cả giới có sự phân biệt là tác hành giới và phòng phi giới được thực hiện. Vì rằng, việc không làm điều nên làm cũng chính là có tội lỗi. Ādivacanatoti (do lời nói đầu) là do định và tuệ được nói trong kệ ngôn, (giới) là điều cần phải thực hành ở lúc ban đầu. Và (giới) này là phần đầu vì các pháp siêu nhân có giới ấy làm căn bản. Hoặc, lời nói về những điều ban đầu là ādivacana. Và ở đây, bằng từ ādi (v.v.), cần phải hiểu là sự bao gồm những (câu) như là: “Giới, định và tuệ, và giải thoát vô thượng.” Do giới trong sạch, vì loại trừ các nguyên nhân của sự hối tiếc v.v., nên (giới) mang lại các phẩm chất như không hối tiếc v.v. Bằng câu “vì mang lại các phẩm chất như không hối tiếc v.v.” này, cần phải hiểu rằng không chỉ sự tốt đẹp của giới được làm sáng tỏ, mà còn cả việc (giới) là phần đầu cũng (được làm sáng tỏ). Thật vậy, trong kinh, tính cách là duyên tuần tự của (giới) đối với các pháp như không hối tiếc v.v. cho đến tận cùng là giải thoát tri kiến đã được nói đến. Samādhināti (bằng định) là bằng định vốn là tăng thượng tâm học. Trong kệ ngôn được lưu hành sau khi đã thâu nhiếp toàn bộ giáo pháp, do vì giới cần phải thực hành ở lúc ban đầu được nắm bắt bởi câu đầu tiên, và tuệ cần phải thực hành ở lúc cuối cùng được nắm bắt bởi câu thứ ba, nên định cần phải thực hành ở giữa được nắm bắt bởi câu thứ hai theo phương pháp loại trừ. Do đó, đã được nói rằng: “Do lời nói đầu ‘sự thành tựu các pháp thiện,’ định là ở giữa giáo pháp,” chứ không phải vì kusalassa (của pháp thiện) là từ đồng nghĩa với định. Thật vậy, đối với người có duyên trợ quá khứ, do sự thành tựu tám chi phần như là sự định tĩnh v.v., nên khả năng hướng tâm mang lại các phẩm chất như thần thông v.v. cho định. Khi tuệ của đạo cao nhất được chứng đắc, mục đích mà vị ấy xuất gia đã được hoàn tất, do đó tuệ là phần cuối cùng của giáo pháp. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, phạm hạnh này được sống với học giới là lợi ích, với đức tin là chủ đạo, với trí tuệ là cao thượng, với giải thoát là cốt lõi.” Tâm của mình là sacitta, sự thanh lọc tâm của mình bằng cách đoạn trừ hoàn toàn các phiền não là sacittapariyodāpana (sự làm trong sạch tâm của mình). Lại nữa, như vậy, khi phận sự của tuệ đã đạt đến đỉnh cao, do không còn việc gì phải làm thêm nữa, nên cần phải hiểu tính chất cao thượng của tuệ trong giáo pháp. Tādibhāvāvahanatoti (vì mang lại trạng thái tādī) là: như thế nào đối với các cảnh khả ý, đối với được lợi v.v. do không có sự quyến luyến, thì cũng như thế ấy đối với các cảnh không khả ý, đối với không được lợi v.v. do không có sự sân hận. Hoặc, chính vì thế, như thế nào đối với các cảnh khả ý và không khả ý chưa hiện hành, thì cũng như thế ấy đối với (các cảnh) đã hiện hành, do đó (vị ấy) là tādī (bậc như vậy). Trạng thái của vị ấy là tādibhāva; vì mang lại trạng thái ấy. Vātenāti (bởi gió) là do nguyên nhân là gió. Na samīratīti (không lay động) là không di chuyển. Na samiñjantīti (không rung động) là không run rẩy, làm sao có thể di chuyển được? – đây là chủ ý.

Tathāti yathā sīlādayo adhisīlasikkhādīnaṃ pakāsakā, tathā tevijjatādīnaṃ upanissayassāti tesaṃ pakāsanākārūpasaṃhārattho tathā-saddo. Yasmā sīlaṃ visujjhamānaṃ satisampajaññabalena, kammassakatañāṇabalena ca saṃkilesamalato visujjhati pāripūriñca gacchati, tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena satibalaṃ, ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā veditabbā sabhāgahetusampādanato. Satinepakkena hi pubbenivāsavijjāsiddhi, sampajaññena sabbakiccesu sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubandhāya dutiyavijjāsiddhi, vītikkamābhāvena saṃkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi. Puretaraṃ siddhānaṃ samādhipaññānaṃ pāripūriṃ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā. Samādhipaññā viya abhiññāpaṭisambhidānaṃ sīlaṃ na sabhāgahetūti katvā vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; netti. 40; mi. pa. 2.1.14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo. Paññā viya paṭisambhidānaṃ samādhi na sabhāgahetūti vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Yogā ve jāyate bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato pubbayogena, garuvāsadesabhāsākaosallauggahaparipucchādīhi ca paribhāvitā paññāsampatti paṭisambhidāpabhedassa upanissayo [Pg.20] paccekabodhisammāsambodhiyopi paññāsampattisannissayāti paññāya anadhigantabbassa visesassa abhāvato, tassā ca paṭisambhidāpabhedassa ekantikakāraṇato heṭṭhā viya ‘‘na tato para’’nti avatvā ‘‘na aññena kāraṇenā’’ti vuttaṃ.

Tathāti (như vậy) là: giống như giới v.v. là những pháp tuyên thuyết về tăng thượng giới học v.v., cũng như vậy (chúng) là duyên trợ cho tam minh v.v. – từ tathā có ý nghĩa tóm kết lại cách thức tuyên thuyết của chúng. Bởi vì giới, khi được thanh lọc, được trong sạch khỏi cấu uế phiền não nhờ vào sức mạnh của niệm và tỉnh giác, và đi đến sự viên mãn, do đó, giới thành tựu, khi được thành công, do trạng thái thành tựu duyên trợ, làm phát sinh niệm lực và trí lực. Do đó, cần phải hiểu rằng (giới) là duyên trợ cho tam minh do vì nó cung cấp nhân tương ưng. Thật vậy, do niệm chín muồi nên túc mạng minh được thành tựu; do tỉnh giác, do sự thực hành quen thuộc việc làm với sự thấy rõ trong mọi công việc, nên minh thứ hai liên quan đến sinh tử trí được thành tựu; do không có sự vi phạm, do có sự đoạn trừ phiền não, tùy theo khả năng là duyên trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, do nội tâm trong sạch, nên minh thứ ba được thành tựu. Việc giới là duyên trợ cho lậu tận trí, mà không có sự viên mãn của định và tuệ đã thành tựu trước đó, cần được các vị A-la-hán thuần quán làm sáng tỏ. Nghĩ rằng: “Giống như định và tuệ, giới không phải là nhân tương ưng cho các thắng trí và vô ngại giải,” nên đã nói rằng: “không vượt xa hơn thế.” Theo như câu nói: “Người có định biết rõ như thật,” sự thành tựu định là duyên trợ cho lục thông. Nghĩ rằng: “Giống như tuệ, định không phải là nhân tương ưng cho các vô ngại giải,” nên đã nói rằng: “không vượt xa hơn thế.” Theo như câu nói: “Thật vậy, trí tuệ sinh khởi từ sự thực hành,” sự thành tựu tuệ, được tu tập do sự thực hành trong quá khứ, và do việc sống gần thầy, sự khéo léo trong ngôn ngữ địa phương, sự học hỏi, sự tra vấn v.v., là duyên trợ cho các loại vô ngại giải. Giác ngộ của bậc Độc Giác và bậc Chánh Đẳng Giác cũng nương vào sự thành tựu tuệ. Do không có pháp đặc biệt nào không thể chứng đắc được bằng tuệ, và do tuệ ấy là nhân duy nhất cho các loại vô ngại giải, nên không nói “không vượt xa hơn thế” như ở các trường hợp dưới (về giới và định), mà đã nói rằng: “không do nguyên nhân nào khác.”

Ettha ca ‘‘sīlasampattiñhi nissāyā’’ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā anavasesā cha abhiññā na ijjhanti, tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na samādhisampadā atthīti. Satipi vijjānaṃ abhiññekadesabhāve sīlasampattisamudāgatā eva tisso vijjā gahitā. Yathā hi paññāsampattisamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa maggeneva ijjhanti, maggakkhaṇe eva tāsaṃ paṭilabhitabbato, evaṃ sīlasampattisamudāgatā tisso vijjā samādhisampattisamudāgatā ca cha abhiññā upanissayasampannassa maggeneva ijjhantīti maggādhigameneva tāsaṃ adhigamo veditabbo. Paccekabuddhānaṃ, sammāsambuddhānañca paccekabodhisammāsambodhisamadhigamasadisā hi imesaṃ ariyānaṃ ime visesādhigamāti. Vinayasuttābhidhammesu sammāpaṭipattiyā tevijjatādīnaṃ upanissayatāpi yathāvuttavidhinā veditabbā.

Và ở đây, vì đã được nói rằng: ‘do nương tựa vào sự thành tựu giới hạnh’, nên đối với người nào mà sáu thắng trí, là sự phát triển của định, không được thành tựu một cách trọn vẹn, thì đối với người ấy, theo cách phân định cao nhất, không có sự thành tựu định. Mặc dù ba minh là một phần của thắng trí, nhưng chỉ có ba minh phát sinh từ sự thành tựu giới hạnh mới được đề cập. Giống như bốn tuệ phân tích phát sinh từ sự thành tựu trí tuệ, đối với người có đầy đủ duyên hỗ trợ, chỉ được thành tựu thông qua đạo, vì chúng chỉ có thể đạt được ngay trong khoảnh khắc của đạo; cũng vậy, ba minh phát sinh từ sự thành tựu giới hạnh và sáu thắng trí phát sinh từ sự thành tựu định, đối với người có đầy đủ duyên hỗ trợ, chỉ được thành tựu thông qua đạo. Do đó, sự chứng đắc chúng nên được hiểu là chỉ thông qua sự chứng đắc đạo. Thật vậy, những sự chứng đắc đặc biệt này của các bậc Thánh này tương tự như sự chứng đắc giác ngộ của các vị Phật Độc Giác và sự chứng đắc chánh đẳng chánh giác của các vị Phật Toàn Giác. Trong Luật, Kinh và Vi Diệu Pháp, tính chất duyên hỗ trợ của tam minh v.v... đối với sự thực hành đúng đắn cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày.

Sampannasīlassa kāmasevanābhāvato sīlena paṭhamantavivajjanaṃ vuttaṃ. Yebhuyyena hi sattā kāmahetu pāṇātipātādivasenāpi asuddhapayogā honti. Jhānasukhalābhino kāyakilamathassa sambhavo eva natthīti samādhinā dutiyantavivajjanaṃ vuttaṃ jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyattā. Paññāyāti maggapaññāya. Ukkaṭṭhaniddesena hi ekaṃsato ariyamaggova majjhimā paṭipatti nāma. Evaṃ santepi lokiyapaññāvasenapi antadvayavivajjanaṃ vibhāvetabbaṃ.

Đối với người có giới hạnh viên mãn, do không có sự hưởng thụ dục lạc, nên việc từ bỏ cực đoan thứ nhất được nói là nhờ vào giới. Thật vậy, chúng sanh phần lớn vì nguyên nhân dục lạc mà có những nỗ lực không trong sạch, ngay cả qua việc sát sanh v.v... Đối với người đạt được thiền lạc, sự mệt mỏi của thân thể hoàn toàn không thể xảy ra, do đó việc từ bỏ cực đoan thứ hai được nói là nhờ vào định, vì có thân thể được thấm nhuần bởi sắc vi tế do thiền sanh. ‘Bằng trí tuệ’ có nghĩa là bằng đạo tuệ. Thật vậy, theo cách chỉ dẫn cao nhất, chắc chắn chỉ có Thánh đạo mới được gọi là trung đạo. Mặc dù vậy, việc từ bỏ hai cực đoan cũng nên được làm sáng tỏ theo phương diện của trí tuệ thế gian.

Sīlaṃ taṃsamaṅgino kāmasugatīsuyeva nibbattāpanato catūhi apāyehi vimuttiyā kāraṇanti āha ‘‘sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi pāṇātipātādipaṭivirati duggatiparikilesaṃ āvahati. Samādhi taṃsamaṅgino mahaggatabhūmiyaṃyeva nibbattāpanena sakalakāmabhavato vimocetīti vuttaṃ ‘‘samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi kāmāvacarakammassa anubalappadāyīnaṃ kāmacchandādīnaṃ vikkhambhakaṃ jhānaṃ kāmadhātuparikilesāvahaṃ hoti. Na cettha upacārajjhānaṃ nidassetabbaṃ, appanāsamādhissa [Pg.21] adhippetattā. Nāpi ‘‘sīleneva atikkamitabbassa apāyabhavassa samādhinā atikkamitabbatā’’ti vacanokāso. Sugatibhavampi atikkamantassa duggatisamatikkamane kā kathāti. Sabbabhavasamatikkamanupāyoti kāmabhavādīnaṃ navannampi bhavānaṃ samatikkamanupāyo sīlasamādhīhi atikkantāpi bhavā anatikkantā eva, kāraṇassa apahīnattā. Paññāya panassa suppahīnattā te samatikkantā eva.

Giới, do làm cho người thành tựu nó sanh khởi chỉ trong các cõi thiện dục giới, là nguyên nhân cho sự giải thoát khỏi bốn đường ác, nên ngài đã nói: ‘Nhờ giới, phương tiện vượt qua đường ác được tuyên thuyết.’ Thật vậy, sự kiêng cữ sát sanh v.v... không mang lại sự ô nhiễm của cảnh khổ. Định, do làm cho người thành tựu nó sanh khởi chỉ trong cõi đại hành, giải thoát khỏi toàn bộ cõi dục, nên đã được nói: ‘Nhờ định, phương tiện vượt qua cõi dục được tuyên thuyết.’ Thật vậy, thiền, vốn chế ngự dục tham v.v... là những yếu tố trợ lực cho nghiệp cõi dục, không mang lại sự ô nhiễm của cõi dục. Và ở đây, không nên chỉ đến cận hành thiền, vì an chỉ định được chủ trương. Cũng không có cơ hội cho lời nói rằng: ‘cõi ác, vốn phải được vượt qua bằng giới, lại được vượt qua bằng định.’ Đối với người vượt qua cả cõi thiện, thì nói gì đến việc vượt qua cõi ác? ‘Phương tiện vượt qua mọi cõi sống’ là phương tiện vượt qua cả chín cõi sống, bắt đầu từ cõi dục. Các cõi sống, dù đã được vượt qua bằng giới và định, thực ra vẫn chưa được vượt qua, vì nguyên nhân của chúng chưa được từ bỏ. Nhưng nhờ trí tuệ, vì nguyên nhân ấy đã được từ bỏ hoàn toàn, nên chúng mới thực sự được vượt qua.

Tadaṅgappahānavasenāti dīpālokeneva tamassa puññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānavasena. Samādhinā vikkhambhanappahānavasenāti upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahāreneva jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānavasena. Paññāyāti ariyamaggapaññāya. Samucchedappahānavasenāti catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattisaṅkhātasamucchindanappahānavasena.

‘Bằng cách đoạn trừ theo chi phần’ có nghĩa là: giống như bóng tối bị xua tan bởi ánh đèn, bằng cách từ bỏ từng chi phần bất thiện này hay khác thông qua từng chi phần thiện tương ứng thuộc về các phước sự. ‘Bằng định, bằng cách đoạn trừ theo lối chế ngự’ có nghĩa là: bằng định, được phân biệt là cận hành và an chỉ, thông qua việc ngăn chặn sự khởi sanh, giống như việc dẹp rong rêu trên mặt nước bằng cách đập một cái nồi, bằng cách từ bỏ các pháp như các triền cái này hay khác. ‘Bằng trí tuệ’ có nghĩa là bằng trí tuệ của Thánh đạo. ‘Bằng cách đoạn trừ theo lối tuyệt diệt’ có nghĩa là: do bốn Thánh đạo đã được tu tập, nên trong dòng tâm thức của người sở hữu đạo này hay đạo khác, bằng cách đoạn trừ theo lối cắt đứt, được gọi là sự không khởi sanh hoàn toàn, đối với nhóm phiền não thuộc về phần tập khởi, đã được nói đến trong câu bắt đầu bằng ‘để đoạn trừ các tà kiến’ (Pháp Tụ 277).

Kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhoti saṃkilesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvāresu vītikkamo ajjhācāro, tassa paṭipakkho sīlena pakāsito hoti, avītikkamasabhāvattā sīlassa. Okāsādānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Taṃ samādhi vikkhambhetīti āha ‘‘samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti, samādhissa pariyuṭṭhānappahāyakattā. Appahīnabhāvena santāne anu anu sayanato kāraṇalābhe uppattirahā anusayā, te pana anurūpaṃ kāraṇaṃ laddhā uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā veditabbā. Te ariyamaggapaññāya sabbaso pahīyantīti āha ‘‘paññāya anusayapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti.

‘Đối trị sự vi phạm của phiền não’ có nghĩa là: sự đối trị đối với sự vi phạm, tức là sự lạm dụng, qua thân môn và khẩu môn, của các pháp ô nhiễm hoặc của các nghiệp phiền não, được tuyên thuyết là nhờ vào giới, vì giới có bản chất là không vi phạm. Sự khởi lên của phiền não trong tâm, sau khi đã chiếm đoạt sự diễn tiến của thiện pháp bằng cách không cho cơ hội, được gọi là triền. Định chế ngự điều đó, nên ngài nói: ‘Nhờ định, sự đối trị triền được tuyên thuyết,’ vì định có khả năng đoạn trừ triền. Do chưa được từ bỏ, chúng nằm ngấm ngầm trong dòng tâm thức, có khả năng khởi sanh khi có được nguyên nhân, đó là tùy miên. Chúng nên được hiểu là bảy phiền não như dục ái v.v..., đã trở nên mạnh mẽ, có khả năng khởi sanh khi có được nguyên nhân thích hợp. Chúng được đoạn trừ hoàn toàn bởi trí tuệ của Thánh đạo, nên ngài nói: ‘Nhờ trí tuệ, sự đối trị tùy miên được tuyên thuyết.’

Kāyaduccaritādi duṭṭhu caritaṃ, kilesehi vā dūsitaṃ caritanti duccaritaṃ, tameva yattha uppannaṃ, taṃ santānaṃ saṃkileseti vibādhati, upatāpeti cāti saṃkileso, tassa visodhanaṃ sīlena tadaṅgavasena pahānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Taṇhāsaṃkilesassa visodhanaṃ vikkhambhanavasena [Pg.22] pahānaṃ pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa, taṇhāya cassa ujuvipaccanikabhāvato. Diṭṭhisaṃkilesassa visodhanaṃ samucchedavasena pahānaṃ anusayapaṭipakkhattā paññāya, diṭṭhigatānañca ayāthāvagāhīnaṃ yāthāvagāhiniyā paññāya ujuvipaccanikabhāvato.

Thân ác hạnh v.v... là hành vi xấu xa, hoặc là hành vi bị phiền não làm hư hỏng, nên gọi là ác hạnh. Chính nó, khi đã sanh khởi ở đâu, thì làm ô nhiễm, gây phiền não và làm nóng nảy dòng tâm thức đó, nên gọi là ô nhiễm. Sự thanh lọc ô nhiễm đó là sự đoạn trừ theo chi phần nhờ vào giới, vì giới là đối trị của sự vi phạm. Sự thanh lọc ô nhiễm tham ái là sự đoạn trừ theo lối chế ngự, vì định là đối trị của triền, và vì nó đối nghịch trực tiếp với tham ái. Sự thanh lọc ô nhiễm tà kiến là sự đoạn trừ theo lối tuyệt diệt, vì trí tuệ là đối trị của tùy miên, và vì trí tuệ, vốn thấu hiểu đúng đắn, đối nghịch trực tiếp với các tà kiến, vốn thấu hiểu sai lầm.

Kāraṇanti upanissayapaccayo. Sīlesu paripūrakārīti maggabrahmacariyassa ādibhūtattā ādibrahmacariyakānaṃ pārājikasaṅghādisesasaṅkhātānaṃ mahāsīlasikkhāpadānaṃ avītikkamanato khuddānukhuddakānaṃ āpajjane sahasāva tehi vuṭṭhānena sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samatthaṃ karotīti sīlesu paripūrakārī. Tathā sakadāgāmīti ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti etaṃ upasaṃharati tathā-saddena. Ete hi dve ariyā samādhipāripanthikānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ paññāpāripanthikassa saccapaṭicchādakamohassa sabbaso asamūhatattā samādhiṃ, paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ, taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ, paññāya ca mattaso kārino ‘‘sīlesu paripūrakārino’’icceva vuccanti. Anāgāmī pana kāmarāgabyāpādānaṃ samucchinnattā samādhismiṃ paripūrakārī. Arahā sabbaso sammohassa susamūhatattā paññāya paripūrakārī.

(Từ) Kāraṇaṃ (nguyên nhân) có nghĩa là duyên y chỉ. (Cụm từ) Sīlesu paripūrakārī (người làm cho trọn vẹn trong các giới) có nghĩa là: do không vi phạm các học giới lớn được gọi là Pārājika (bất cộng trụ) và Saṅghādisesa (tăng tàn), vốn là phần khởi đầu của phạm hạnh thánh đạo nên được gọi là các phạm hạnh khởi đầu, và khi phạm vào các (giới) nhỏ và rất nhỏ thì mau chóng ra khỏi chúng, vị ấy làm cho trọn vẹn, đầy đủ việc cần phải làm trong các giới, vì vậy được gọi là sīlesu paripūrakārī (người làm cho trọn vẹn trong các giới). Trong câu Tathā sakadāgāmī (Tương tự, bậc Nhất lai), từ tathā (tương tự) đã liên kết với câu sīlesu paripūrakārī (là người làm cho trọn vẹn trong các giới). Thật vậy, hai vị thánh này, vì chưa nhổ bật lên một cách hoàn toàn tham ái và sân hận là những chướng ngại của định, và si mê che lấp chân lý là chướng ngại của tuệ, nên dù có tu tập định và tuệ, các vị ấy cũng chỉ làm một cách chừng mực, theo mức độ, chỉ một phần mà thôi việc cần phải làm trong định và tuệ. Vì vậy, các vị ấy là người thực hành chừng mực trong định và trong tuệ, chỉ được gọi là “những người làm cho trọn vẹn trong các giới”. Còn bậc Bất lai, vì đã đoạn tận tham ái và sân hận, nên là người làm cho trọn vẹn trong định. Bậc A-la-hán, vì đã nhổ bật lên hoàn toàn si mê, nên là người làm cho trọn vẹn trong tuệ.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā (a. ni. 3.87) –

Điều này đã được Đức Thế Tôn nói (trong Tăng Chi Bộ, chương Ba Pháp, kinh số 87):

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni, tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti. Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī [Pg.23] hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti.

“Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu là người làm cho trọn vẹn trong các giới, là người thực hành chừng mực trong định, là người thực hành chừng mực trong tuệ. Vị ấy, đối với những học giới nhỏ và rất nhỏ, vừa có phạm vào, vừa có ra khỏi. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì ở đây Ta không nói là không có khả năng (để tiến bộ). Còn đối với những học giới là phần khởi đầu của phạm hạnh, thích hợp với phạm hạnh, ở đó vị ấy có giới vững chắc và giới kiên cố, thọ trì và thực hành trong các học giới. Vị ấy, do đoạn tận ba kiết sử, trở thành bậc Dự lưu, có pháp không rơi vào đọa xứ, chắc chắn, hướng đến giác ngộ. Lại nữa, này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu trong các giới... (như trên)... vị ấy, do đoạn tận ba kiết sử và do làm muội lược tham, sân, si, trở thành bậc Nhất lai. Chỉ một lần trở lại thế gian này, vị ấy chấm dứt khổ đau. Lại nữa, này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu là người làm cho trọn vẹn trong các giới, là người làm cho trọn vẹn trong định, là người thực hành chừng mực trong tuệ. Vị ấy, đối với những... (như trên)... thực hành trong các học giới. Vị ấy, do (đoạn tận) năm hạ phần kiết sử... (trở thành bậc hóa sanh, tại đó nhập Niết-bàn), có pháp không trở lại từ thế giới ấy. Lại nữa, này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu là người làm cho trọn vẹn trong các giới, là người làm cho trọn vẹn trong định, là người làm cho trọn vẹn trong tuệ. Vị ấy, đối với những học giới nhỏ và rất nhỏ... (như trên)... thực hành trong các học giới. Vị ấy, do đoạn tận các lậu hoặc... (với thắng trí, tự mình chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát) ngay trong hiện tại.”

‘‘Katha’’nti pucchitvā sikkhādike vibhajitvā vuttamevatthaṃ nigametuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha aññe cāti tayo vivekā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi vimokkhamukhāni, tīṇi indriyānīti evamādayo, sikkhattikādīhi aññe ca guṇattikā. Evarūpāti yādisakā sikkhattikādayo idha sīlādīhi pakāsitā honti, edisā.

Sau khi hỏi “Như thế nào?”, phân tích ba học v.v..., để kết luận lại ý nghĩa đã được nói, câu bắt đầu bằng “evaṃ” (như vậy) đã được nói. Trong đó, (cụm từ) aññe ca (và những pháp khác) có nghĩa là: ba sự viễn ly, ba thiện căn, ba cửa giải thoát, ba quyền, v.v..., và những bộ ba phẩm chất khác với bộ ba về học v.v... (Từ) evarūpā (loại như vậy) có nghĩa là: loại nào mà các bộ ba về học v.v... được trình bày ở đây bằng giới v.v..., thì (chúng) là loại như thế.

Ettha hi vivaṭṭasannissitassa sīlassa idhādhippetattā sīlena kāyaviveko pakāsito hoti, samādhinā cittaviveko, paññāya upadhiviveko. Tathā sīlena adoso kusalamūlaṃ pakāsitaṃ hoti, titikkhappadhānatāya, aparūpaghātasabhāvatāya ca sīlassa. Samādhinā alobho kusalamūlaṃ, lobhapaṭipakkhato, alobhapadhānatāya ca samādhissa. Paññāya pana amohoyeva. Sīlena ca animittavimokkhamukhaṃ pakāsitaṃ hoti. Adosappadhānaṃ hi sīlasampadaṃ nissāya dose ādīnavadassino aniccānupassanā sukheneva ijjhati, aniccānupassanā ca animittavimokkhamukhaṃ. Samādhinā appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāya suññatavimokkhamukhaṃ. Alobhappadhānaṃ hi kāmanissaraṇaṃ samādhisampadaṃ nissāya kāmesu ādīnavadassino dukkhānupassanā sukheneva ijjhati, dukkhānupassanā ca appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāsampadaṃ nissāya anattānupassanā sukheneva ijjhati, anattānupassanā ca suññatavimokkhamukhaṃ. Tathā sīlena anaññātaññassāmītindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taṃ hi sīlesu paripūrakārino aṭṭhamakassa indriyaṃ. Samādhinā aññindriyaṃ. Taṃ hi ukkaṃsagataṃ samādhismiṃ paripūrakārino anāgāmino, aggamaggaṭṭhassa ca indriyaṃ. Paññāya aññātāvindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taduppattiyā hi arahā paññāya paripūrakārīti. Iminā nayena aññe ca evarūpā guṇattikā sīlādīhi pakāsetabbā.

Thật vậy, ở đây, vì giới nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi (Niết-bàn) được ngụ ý, nên thân viễn ly được trình bày bằng giới, tâm viễn ly được trình bày bằng định, và phiền não viễn ly được trình bày bằng tuệ. Tương tự, vô sân là thiện căn được trình bày bằng giới, vì giới có sự nhẫn nại làm chính và có bản chất không làm hại người khác. Vô tham là thiện căn được trình bày bằng định, vì định là đối nghịch của tham và có vô tham làm chính. Còn được trình bày bằng tuệ chính là vô si. Và vô tướng giải thoát môn được trình bày bằng giới. Thật vậy, nương vào sự đầy đủ giới có vô sân làm chính, đối với người thấy sự nguy hại trong sân, quán vô thường dễ dàng thành tựu, và quán vô thường chính là vô tướng giải thoát môn. Vô nguyện giải thoát môn được trình bày bằng định. Không giải thoát môn được trình bày bằng tuệ. Thật vậy, nương vào sự đầy đủ định là sự xuất ly khỏi các dục có vô tham làm chính, đối với người thấy sự nguy hại trong các dục, quán khổ dễ dàng thành tựu, và quán khổ chính là vô nguyện giải thoát môn. Nương vào sự đầy đủ tuệ, quán vô ngã dễ dàng thành tựu, và quán vô ngã chính là không giải thoát môn. Tương tự, vị tri đương tri quyền được trình bày bằng giới. Thật vậy, đó là quyền của vị thứ tám (bậc Dự lưu) là người làm cho trọn vẹn trong các giới. Cụ tri quyền được trình bày bằng định. Thật vậy, đó là quyền tối thượng của bậc Bất lai và của vị ở thánh đạo cao nhất (A-la-hán đạo), là người làm cho trọn vẹn trong định. Cụ tri dĩ tri quyền được trình bày bằng tuệ. Thật vậy, do sự phát sinh của quyền ấy mà bậc A-la-hán là người làm cho trọn vẹn trong tuệ. Theo phương pháp này, các bộ ba phẩm chất loại như vậy khác cũng cần được trình bày bằng giới v.v...

1. Sīlaniddesavaṇṇanā

1. Chú giải về phần trình bày giới.

Sīlasarūpādikathāvaṇṇanā

Chú giải về bài luận về bản chất của giới v.v...

6. Evanti [Pg.24] vuttappakārena. Anekaguṇasaṅgāhakenāti adhisīlasikkhādīnaṃ, aññesañca anekesaṃ guṇānaṃ saṅgāhakena. Sīlasamādhipaññāmukhenāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādīsu (dha. pa. 277; theragā. 676; netti. 5) viya vipassanāmattādimukhena saṅkhepato adesetvā sīlasamādhipaññāmukhena desitopi, sattatiṃsāyapi vā bodhipakkhiyadhammānaṃ visuddhimaggantogadhattā tattha sīlasamādhipaññā mukhaṃ pamukhaṃ katvā desitopi. Etena sīlasamādhipaññāsu avasesabodhipakkhiyadhammānaṃ sabhāvato, upakārato ca antogadhabhāvo dīpitoti veditabbaṃ. Atisaṅkhepadesitoyeva hoti sabhāvavibhāgādito avibhāvitattā. Nālanti na pariyattaṃ na samatthaṃ. Sabbesanti nātisaṅkhepanātivitthārarucīnampi, vipañcitaññuneyyānampi vā. Saṅkhepadesanā hi saṃkhittarucīnaṃ, ugghaṭitaññūnaṃyeva ca upakārāya hoti, na panitaresaṃ. Assa visuddhimaggassa. Pucchanaṭṭhena pañhā, kiriyā karaṇaṃ kammaṃ, pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ, pucchanapayogo.

6. Evanti (Như vậy): theo cách đã được nói. Anekaguṇasaṅgāhakena (bởi sự thâu nhiếp nhiều đức hạnh): bởi sự thâu nhiếp các học pháp như tăng thượng giới v.v... và của nhiều đức hạnh khác. Sīlasamādhipaññāmukhena (với giới, định, tuệ làm chính yếu): không thuyết giảng một cách tóm tắt với minh sát đơn thuần v.v... làm chính yếu như trong các câu “tất cả các hành là vô thường” v.v..., mà đã thuyết giảng với giới, định, tuệ làm chính yếu; hoặc vì ba mươi bảy pháp trợ bồ-đề cũng được bao gồm trong thanh tịnh đạo, nên đã thuyết giảng sau khi lấy giới, định, tuệ làm chính yếu, làm hàng đầu trong các pháp trợ bồ-đề ấy. Bởi điều này, cần phải hiểu rằng sự kiện các pháp trợ bồ-đề còn lại được bao gồm trong giới, định, tuệ về phương diện tự tánh và về phương diện trợ giúp đã được chỉ rõ. (Lời dạy ấy) chỉ là lời dạy rất tóm tắt, vì chưa được làm cho rõ ràng về phương diện phân tích tự tánh v.v... Nālaṃ (không đủ): không đầy đủ, không có khả năng. Sabbesaṃ (đối với tất cả): đối với cả những người có sở thích không quá tóm tắt, không quá rộng rãi (tức là trung bình), hoặc đối với cả hạng người vipañcitaññu và neyya. Vì rằng, lời dạy tóm tắt chỉ hữu ích cho những người có sở thích tóm tắt và hạng người ugghaṭitaññu, chứ không hữu ích cho những người khác. Assa visuddhimaggassa (của thanh tịnh đạo này). Pañhā (câu hỏi) là do ý nghĩa hỏi. Kamma (hành động) là sự làm, hành động. Pañhāva kammaṃ là pañhākammaṃ (hành động hỏi), sự áp dụng việc hỏi.

Kiṃ sīlanti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena sīlanti kena atthena sīlanti vuccati, ‘‘sīla’’nti padaṃ kaṃ abhidheyyaṃ nissāya pavattanti attho. Tayidaṃ sīlaṃ sabhāvato, kiccato, upaṭṭhānākārato, āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbanti āha ‘‘kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti. Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘kimānisaṃsa’’nti. Katividhanti pabhedapucchā. Vibhāgavantānaṃ hi sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti. Vodānaṃ visuddhi. Sā ca saṃkilesamalavimutti. Taṃ icchantena yasmā upāyakosallatthinā anupāyakosallaṃ viya saṃkileso jānitabboti āha ‘‘ko cassa saṃkileso’’ti.

Kiṃ sīlaṃ (Giới là gì?): là câu hỏi về tự thể. Kenaṭṭhena sīlaṃ (Giới có nghĩa gì?): được gọi là giới với ý nghĩa nào? Từ “giới” được dùng để chỉ đối tượng nào? Để trả lời câu hỏi “Làm thế nào để biết được giới này về phương diện tự tánh, phận sự, trạng thái biểu hiện, và nhân cần thiết?”, ngài đã nói “kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni” (Trạng thái, phận sự, sự biểu hiện, và nhân cần thiết của nó là gì?). Vì sự thực hành chỉ xảy ra khi thấy được lợi ích, nên ngài đã hỏi “kimānisaṃsaṃ” (Nó có lợi ích gì?). Katividhaṃ (Có bao nhiêu loại?): là câu hỏi về sự phân loại. Vì rằng, đối với những pháp có sự phân loại, việc làm rõ tự tánh chỉ có thể thực hiện thông qua việc trình bày sự phân loại. Vodānaṃ (sự trong sạch) là sự thanh tịnh. Và đó là sự giải thoát khỏi cấu uế của phiền não. Vì người mong muốn sự thanh tịnh ấy, người muốn thiện xảo trong phương tiện, cũng cần phải biết đến phiền não giống như (biết đến) sự không thiện xảo trong phương tiện, nên ngài đã hỏi “ko cassa saṃkileso” (Và cái gì là phiền não của nó?).

Tatrāti tasmiṃ, tassa vā pañhākammassa. Vissajjananti vivaraṇaṃ. Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati. Tassa vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakāraṇato. Pāṇātipātādīhīti ettha [Pg.25] pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tassa saraseneva patanasabhāvassa antare eva ativa pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho, atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇaghāto. Ādisaddena adinnādānādiṃ saṅgaṇhāti. Tehi pāṇātipātādīhi dussīlyakammehi. Viramantassāti samādānavirativasena, sampattavirativasena ca oramantassa. Vattapaṭipattinti upajjhāyavattādivattakaraṇaṃ. Cetanādayo dhammāti saṅkhepato vuttamatthaṃ pāḷivasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha cetayatīti cetanā, attanā sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho. Cetanāya anukūlavaseneva hi taṃsampayuttā dhammā ārammaṇe pavattanti. Cetanā kāmaṃ kusalattikasādhāraṇā, idha pana sīlacetanā adhippetāti katvā ‘‘kusalā’’ti veditabbā. Cetasi niyuttaṃ cetasikaṃ, cittasampayuttanti attho. Cetanāya satipi cetasikatte ‘‘cetanā sīla’’nti visuṃ gahitattā tadaññameva viratianabhijjhādikaṃ cetasikaṃ sīlaṃ daṭṭhabbaṃ gobalībaddañāyena. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Yathā akusalā dhammā citte na otaranti, tathā pidahanaṃ. Avītikkamo vītikkamassa paṭipakkhabhūtā avītikkamavasena pavattacittacetasikā. Tattha cetanā sīlaṃ nāmātiādi yathāvuttassa suttapadassa vivaraṇaṃ. Viramantassa cetanāti viratisampayuttaṃ padhānabhūtaṃ cetanamāha. Pūrentassa cetanāti vattapaṭipattiāyūhinī. Viramantassa viratīti viratiyā padhānabhāvaṃ gahetvā vuttaṃ.

Tatra (Trong đó): trong hành động hỏi ấy, hoặc của hành động hỏi ấy. Vissajjanaṃ (sự trả lời) là sự giải thích. Vì rằng, ý nghĩa được hỏi, do chưa được làm cho rõ ràng, nên vẫn còn ẩn giấu như vật được nắm trong tay. Sự giải thích ý nghĩa ấy được gọi là vissajjanaṃ (sự trả lời) vì nó làm cho ý nghĩa trở nên rõ ràng. Trong câu pāṇātipātādīhi (từ việc sát sanh v.v...), pāṇa (sinh mạng) theo quy ước là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Atipāto (sự sát hại) là sự làm cho mạng quyền ấy, vốn có tự tánh rơi rụng theo tự nhiên, bị rơi rụng quá sớm, ngay trong khoảng thời gian (chưa đến lúc). Nghĩa là, không cho nó rơi rụng từ từ mà làm cho nó rơi rụng nhanh chóng. Hoặc, atipāto là sự xâm phạm, áp đảo và làm rơi rụng bằng gươm đao v.v..., (tức là) sự sát sanh. Bằng từ ādi (v.v...), ngài thâu nhiếp cả việc lấy của không cho v.v... Tehi pāṇātipātādīhi dussīlyakammehi (từ những hành động ác giới như sát sanh v.v... ấy). Viramantassa (của người đang từ bỏ): của người đang từ bỏ, do năng lực của sự từ bỏ bằng cách thọ trì và sự từ bỏ khi gặp trường hợp. Vattapaṭipattiṃ (sự thực hành bổn phận): sự thực hành các bổn phận như bổn phận đối với thầy tế độ v.v... Để phân tích và trình bày ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là “các pháp như tư v.v...” theo bản văn Pāli, ngài đã nói “vuttañheta” (điều này đã được nói) v.v... Trong đó, cetanā (tư) là cái thúc đẩy; nghĩa là, nó kết nối các pháp tương ưng với chính nó vào đối tượng. Vì rằng, các pháp tương ưng với tư chỉ khởi lên trên đối tượng theo năng lực thuận theo của tư. Mặc dù tư thông thường với tam đề thiện, nhưng ở đây, vì tư giới được chủ ý, nên cần phải hiểu là “kusalā” (thiện). Cetasikaṃ (tâm sở) là cái được liên kết trong tâm, nghĩa là tương ưng với tâm. Mặc dù tư cũng là một tâm sở, nhưng vì nó được đề cập riêng là “cetanā sīlaṃ” (tư là giới), nên các tâm sở khác như sự kiêng cữ, vô tham v.v... cần được hiểu là giới tâm sở theo phương pháp gobalībaddañāya (phương pháp con bò đực và con bò). Saṃvaro (sự phòng hộ) là sự phòng hộ. Đó là sự ngăn chặn để các pháp bất thiện không xâm nhập vào tâm. Avītikkamo (sự không vi phạm) là tâm và tâm sở khởi lên theo cách không vi phạm, là đối nghịch của sự vi phạm. Trong đó, câu “cetanā sīlaṃ nāma” (Tư là giới...) là sự giải thích cho câu kinh đã được trích dẫn. Câu “viramantassa cetanā” (tư của người đang từ bỏ) chỉ tư chính yếu tương ưng với sự kiêng cữ. Câu “pūrentassa cetanā” (tư của người đang làm tròn) (chỉ) tư nỗ lực trong việc thực hành bổn phận. Câu “viramantassa virati” (sự kiêng cữ của người đang từ bỏ) được nói sau khi lấy sự kiêng cữ làm chính yếu.

Ettha hi yadā ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamma’’ntiādi (kathā. 539) vacanato pāṇātipātādīnaṃ paṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanā tathāpavattā padhānabhāvena pāṇātipātādipaṭiviratisādhikā hoti, tadā taṃsampayuttā viratianabhijjhādayo ca cetanāpakkhikā vā, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetanāsīlaṃ vuttaṃ. Yadā pana pāṇātipātādīhi saṅkocaṃ āpajjantassa tato viramaṇākārena pavattamānā cetanāvisiṭṭhā virati, anabhijjhādayo ca tattha tattha padhānabhāvena kiccasādhikā honti, tadā taṃsampayuttā cetanā viratiādipakkhikā [Pg.26] vā hoti, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetasikasīlaṃ vuttaṃ.

Ở đây, khi tư, là đối nghịch của sát sanh v.v..., đặc biệt bởi sự kiêng cữ khỏi những điều ấy, khởi lên theo cách như vậy, và hoàn thành việc từ bỏ sát sanh v.v... với vai trò chính yếu, theo như lời dạy “Này các Tỳ khưu, có ba loại thân tư là thiện thân nghiệp” v.v..., thì khi ấy, sự kiêng cữ và vô tham v.v... tương ưng với tư ấy hoặc là thuộc về phe của tư, hoặc là không được kể đến. Nhắm đến ý nghĩa này mà “tư giới” đã được nói đến. Nhưng khi, đối với người đang co mình lại khỏi sát sanh v.v..., sự kiêng cữ và vô tham v.v..., đặc biệt bởi tư khởi lên theo cách từ bỏ những điều ấy, hoàn thành phận sự trong từng trường hợp với vai trò chính yếu, thì khi ấy, tư tương ưng với chúng hoặc là thuộc về phe của sự kiêng cữ v.v..., hoặc là không được kể đến. Nhắm đến ý nghĩa này mà “giới tâm sở” đã được nói đến.

Idāni sutte āgatanayena kusalakammapathavasena cetanācetasikasīlāni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Pajahantassāti samādānavasena ‘‘ito paṭṭhāya na karissāmī’’ti sampattavatthukānipi anajjhācaraṇena pajahantassa. Satta kammapathacetanāti pāṇātipātādipahānasādhikā paṭipāṭiyā satta kusalakammapathacetanā. Abhijjhādivasena yaṃ paradāragamanādi karīyati, tassa pahāyakā anabhijjhādayo sīlanti āha ‘‘cetasikaṃ sīlaṃ nāma anabhijjhā…pe… sammādiṭṭhidhammā’’ti. Yathā hi abhijjhābyāpādavasena micchācārapāṇātipātādayo karīyanti, evaṃ micchādiṭṭhivasenāpi te puttamukhadassanādiatthaṃ karīyanti. Tesañca pajahanakā anabhijjhādayoti. Pātimokkhasaṃvaro cārittavārittavibhāgaṃ vinayapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ. Satisaṃvaro manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ ārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaro paññā. Khantisaṃvaro adhivāsanā, sā ca tathāpavattā adosapadhānā khandhā, adoso eva vā. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyaṃ. Pātimokkhasaṃvarasatisaṃvarādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

Bây giờ, để phân chia và trình bày các giới tư và giới tâm sở theo phương pháp đã được đề cập trong kinh, qua cách thức của các thiện nghiệp đạo, đoạn văn bắt đầu bằng ‘apicā’ đã được nói đến. ‘Của người từ bỏ’ (pajahantassa) có nghĩa là: của người từ bỏ bằng cách thọ trì rằng ‘kể từ nay tôi sẽ không làm nữa’, và bằng cách không vi phạm ngay cả khi có cơ hội phát sinh. ‘Bảy tư nghiệp đạo’ (satta kammapathacetanā) là bảy tư thiện nghiệp đạo theo thứ tự, có khả năng hoàn thành việc từ bỏ sát sanh, v.v. Vì rằng tà dâm, v.v. được thực hiện do tham lam, v.v., nên các pháp từ bỏ chúng là vô tham, v.v. là giới, ngài đã nói: ‘Giới tâm sở là vô tham… cho đến… chánh kiến’. Quả vậy, cũng như tà hạnh, sát sanh, v.v. được thực hiện do tham lam và sân hận, cũng vậy, chúng được thực hiện do tà kiến vì mục đích thấy mặt con trai, v.v. Và các pháp từ bỏ chúng chính là vô tham, v.v. Giới thu thúc trong bộ giới bổn (pātimokkhasaṃvaro) là giới học xứ thuộc về Luật tạng, có sự phân chia thành giới hành trì và giới phòng tránh. Giới thu thúc bằng niệm (satisaṃvaro) là sự phòng hộ sáu căn với ý là thứ sáu, và đó chính là niệm đã vận hành như vậy. Giới thu thúc bằng trí (ñāṇasaṃvaro) là trí tuệ. Giới thu thúc bằng nhẫn nại (khantisaṃvaro) là sự kham nhẫn, và đó là các uẩn với vô sân làm chủ đạo, đã vận hành như vậy, hoặc chính là vô sân. Giới thu thúc bằng tinh tấn (vīriyasaṃvaro) là tinh tấn vận hành theo cách loại trừ các dục tầm, v.v. Những gì cần nói về giới thu thúc trong bộ giới bổn, giới thu thúc bằng niệm, v.v., điều đó sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau.

Sotānīti taṇhādiṭṭhiavijjāduccaritaavasiṭṭhakilesasotāni. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhiyyare’’ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedanaṃ ñāṇanti viññāyati.

‘Các dòng chảy’ (sotāni) là các dòng chảy của ái, kiến, vô minh, ác hạnh, và các phiền não còn lại. Sau khi nói ‘Ta tuyên bố sự thu thúc các dòng chảy’, do câu nói ‘chúng được đóng lại bằng trí tuệ’, nên được hiểu rằng sự thu thúc các dòng chảy chính là sự đóng lại, sự đoạn trừ, tức là trí tuệ.

Idamatthikataṃ manasi katvā yena ñāṇena yoniso paccavekkhitvā paccayā paṭisevīyanti. Taṃ paccayapaṭisevanampi ñāṇasabhāvattā ettheva ñāṇasaṃvare eva samodhānaṃ saṅgahaṃ gacchati. Khamati adhivāsetīti khamo. Uppannanti tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe jātaṃ nibbattaṃ. Kāmavitakkanti kāmūpasaṃhitaṃ vitakkaṃ. Nādhivāsetīti cittaṃ āropetvā abbhantare na vāseti. Ājīvapārisuddhipīti buddhapaṭikuṭṭhaṃ micchājīvaṃ pahāya anavajjena paccayapariyesanena sijjhanakaṃ ājīvapārisuddhisīlampi ettheva vīriyasaṃvare eva samodhānaṃ gacchati vīriyasādhanattā. Ettha ca yathā ñāṇaṃ taṇhādisotānaṃ pavattinivāraṇato pidahanaṭṭhena saṃvaraṇato saṃvaro ca, parato pavattanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ[Pg.27], evaṃ khanti anadhivāsanena uppajjanakakilesānaṃ adhivāsanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, khamanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ, vīriyaṃ vinodetabbānaṃ pāpadhammānaṃ vinodanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, vinodanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlanti veditabbaṃ. Yathā pana pātimokkhasīlādi tassa tassa pāpadhammassa pavattituṃ appadānavasena saṃvaraṇaṃ pidahanaṃ, taṃ upādāya saṃvaro, evaṃ asamādinnasīlassa āgatavatthuto viramaṇampīti āha ‘‘yā ca pāpabhīrukānaṃ…pe… saṃvarasīlanti veditabba’’nti. Na vītikkamati etenāti avītikkamo. Tathāpavatto kusalacittuppādo.

Việc thọ dụng các vật dụng sau khi đã như lý quán xét bằng trí tuệ nào, với sự tác ý đến mục đích này. Việc thọ dụng vật dụng đó, do có bản chất là trí tuệ, cũng được bao gồm, được thu nhiếp ngay trong giới thu thúc bằng trí này. ‘Khamati adhivāseti’ (vị ấy kham nhẫn, chịu đựng), vì vậy gọi là ‘khamo’ (người kham nhẫn). ‘Đã sanh khởi’ (uppannaṃ) nghĩa là đã sanh ra, đã phát sanh trong đối tượng này hay đối tượng khác. ‘Dục tầm’ (kāmavitakkaṃ) là tầm liên hệ đến dục. ‘Không dung chứa’ (nādhivāseti) nghĩa là không để cho nó đi vào tâm, không cho nó trú ngụ bên trong. ‘Giới thanh tịnh mạng’ (ājīvapārisuddhisīla) là giới được thành tựu do việc tìm kiếm vật dụng một cách không thể chê trách, sau khi đã từ bỏ tà mạng bị Đức Phật quở trách, cũng được bao gồm ngay trong giới thu thúc bằng tinh tấn này, vì nó được thành tựu nhờ tinh tấn. Và ở đây, cần phải hiểu rằng: cũng như trí, do ngăn chặn sự phát sanh của các dòng chảy như ái, v.v., nên là sự thu thúc (saṃvara) vì nó ngăn giữ (saṃvaraṇa) theo nghĩa đóng lại (pidahana), và là giới (sīla) theo nghĩa nền tảng (sīlana) vì là cơ sở, v.v. cho các đức hạnh sẽ phát sanh về sau; cũng vậy, nhẫn nại, do kham nhẫn đối với các phiền não có thể sanh khởi do không kham nhẫn, nên là sự thu thúc vì nó ngăn giữ, và là giới theo nghĩa nền tảng vì là nhân của sự kham nhẫn và là cơ sở cho các đức hạnh sẽ phát sanh; tinh tấn, do loại trừ các ác pháp cần được loại trừ, nên là sự thu thúc vì nó ngăn giữ, và là giới theo nghĩa nền tảng vì là nhân của sự loại trừ và là cơ sở cho các đức hạnh sẽ phát sanh. Lại nữa, cũng như giới trong bộ giới bổn, v.v., là sự ngăn giữ, sự đóng lại theo nghĩa không cho cơ hội để ác pháp này hay ác pháp khác phát sanh, do đó gọi là sự thu thúc; cũng vậy, đối với người chưa thọ trì giới, việc từ bỏ khi cơ hội đến cũng là sự thu thúc, vì vậy ngài nói: ‘Và đối với những người sợ hãi điều ác… cho đến… cần được hiểu là giới thu thúc’. ‘Không vi phạm bởi pháp này’, vì vậy gọi là ‘bất vi phạm’ (avītikkamo). Đó là sự sanh khởi của thiện tâm đã vận hành như vậy.

7. Avasesesu pana pañhesu. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ. Dussīlyavasena hi pavattā kāyakammādayo sampati, āyatiñca ahitadukkhāvahā, na sammā ṭhapitāti asaṇṭhapitā vippakiṇṇā visaṭā ca nāma honti, susīlyavasena pana pavattā tabbipariyāyato saṇṭhapitā avippakiṇṇā avisaṭā ca nāma honti yathā taṃ okkhittacakkhutā abāhuppacālanādi. Tenāha ‘‘kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho’’ti. Etena samādhikiccato sīlanaṃ viseseti. Tassa hi samādhānaṃ sampayuttadhammānaṃ avikkhepahetutā. Idaṃ kāyakammādīnaṃ saṇṭhapanaṃ saṃyamanaṃ. Upadhāraṇaṃ adhiṭṭhānaṃ mūlabhāvo. Tathā hissa ādicaraṇādibhāvo vutto. Tena pathavīdhātukiccato sīlanaṃ visesitaṃ hoti. Sā hi sahajātarūpadhammānaṃ sandhāraṇavasena pavattati. Idaṃ pana anavajjadhammānaṃ mūlādhiṭṭhānabhāvena. Tenāha ‘‘kusalānaṃ dhammāna’’ntiādi. Tattha kusaladhammā nāma sapubbabhāgā mahaggatānuttarā dhammā. Aññe pana ācariyā. Siraṭṭhoti yathā sirasi chinne sabbo attabhāvo vinassati, evaṃ sīle bhinne sabbaṃ guṇasarīraṃ vinassati. Tasmā tassa uttamaṅgaṭṭho sīlaṭṭho. ‘‘Siro sīsa’’nti vā vattabbe niruttinayena ‘‘sīla’’nti vuttanti adhippāyo. Sītalaṭṭho pariḷāhavūpasamanaṭṭho. Tena ta-kārassa lopaṃ katvā niruttinayeneva ‘‘sīla’’nti vuttanti dasseti. Tathā hidaṃ payogasampāditaṃ sabbakilesapariḷāhavūpasamakaraṃ hoti. Evamādināti [Pg.28] ādi-saddena sayanti akusalā etasmiṃ sati apaviṭṭhā hontīti sīlaṃ, supanti vā tena vihatussāhāni sabbaduccaritānīti sīlaṃ, sabbesaṃ vā kusaladhammānaṃ pavesārahasālāti sīlanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

7. Còn trong các câu hỏi còn lại. ‘Sự an lập’ (samādhāna) là sự thiết lập tốt đẹp (saṇṭhapana). Quả vậy, các thân nghiệp, v.v. đã vận hành theo cách ác giới, vì mang lại điều bất lợi và đau khổ trong hiện tại và tương lai, nên không được thiết lập tốt đẹp, do đó được gọi là không được thiết lập tốt đẹp, bị phân tán, bị tản mác. Nhưng các nghiệp đã vận hành theo cách thiện giới, thì ngược lại, được gọi là được thiết lập tốt đẹp, không bị phân tán, không bị tản mác, chẳng hạn như việc nhìn xuống, không vung tay, v.v. Do đó, ngài nói: ‘Nghĩa là sự không phân tán của thân nghiệp, v.v. do thiện giới’. Bằng điều này, ngài phân biệt ý nghĩa của ‘sīlana’ (nền tảng) với chức năng của định. Quả vậy, sự an lập của định là nguyên nhân không tán loạn cho các pháp tương ưng. Còn đây là sự thiết lập tốt đẹp, sự chế ngự của thân nghiệp, v.v. ‘Sự nâng đỡ’ (upadhāraṇa) là nền tảng, là trạng thái gốc rễ. Quả vậy, trạng thái là sự thực hành ban đầu, v.v. của nó đã được nói đến. Do đó, ý nghĩa của ‘sīlana’ được phân biệt với chức năng của địa đại. Quả vậy, địa đại vận hành theo cách nâng đỡ các sắc pháp đồng sanh. Còn giới này thì vận hành theo cách là nền tảng gốc rễ cho các pháp vô tội. Do đó, ngài nói: ‘Của các thiện pháp’, v.v. Ở đó, các thiện pháp là các pháp đáo đại và siêu thế cùng với các phần chuẩn bị của chúng. Còn các vị thầy khác (thì nói). ‘Nghĩa là đầu’ (siraṭṭho): cũng như khi đầu bị cắt đứt, toàn bộ thân mạng bị hủy diệt, cũng vậy, khi giới bị phá vỡ, toàn bộ thân thể công đức bị hủy diệt. Do đó, ý nghĩa là phần cao nhất của thân thể công đức đó chính là ý nghĩa của giới. Ý muốn nói rằng, đáng lẽ phải nói là ‘siro’ hoặc ‘sīsa’, nhưng theo phương pháp từ nguyên học, lại nói là ‘sīla’. ‘Nghĩa là mát mẻ’ (sītalaṭṭho) là nghĩa làm dịu đi sự nóng bức (của phiền não). Bằng điều đó, ngài chỉ ra rằng, sau khi bỏ đi chữ ‘ta’, theo phương pháp từ nguyên học, lại nói là ‘sīla’. Quả vậy, giới này, khi được thành tựu nhờ nỗ lực, sẽ làm dịu đi sự nóng bức của tất cả phiền não. Trong câu ‘evamādi’, bằng từ ‘ādi’, cần phải thấy sự bao gồm các ý nghĩa như sau: ‘khi có giới này, các pháp bất thiện ngủ yên (sayanti), bị loại bỏ, vì vậy gọi là sīla’; hoặc ‘do giới này, tất cả các ác hạnh bị hủy hoại nỗ lực nên ngủ yên (supanti), vì vậy gọi là sīla’; hoặc ‘là nơi thích hợp cho tất cả các thiện pháp đi vào, vì vậy gọi là sīla’.

8. ‘‘Sīlanaṭṭhena sīla’’nti pubbe saddatthuddhārena pakāsitopi bhāvattho evāti āha ‘‘sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassā’’ti. Na hi tassa cetanādibhedabhinnassa anavasesato saṅgāhako tato añño attho atthi, yo lakkhaṇabhāvena vucceyya. Nanu ca anekabhedasaṅgāhakaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ nāma siyā, na visesalakkhaṇanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassanekadhā’’ti.

8. Mặc dù trước đây câu ‘Giới có nghĩa là sắp đặt’ đã được giải thích bằng cách rút ra ý nghĩa của từ ngữ, nhưng đó chỉ là ý nghĩa về bản chất (bhāvattho). Vì vậy, ngài đã nói: ‘Sự sắp đặt là tướng trạng của giới ấy’. Thật vậy, không có ý nghĩa nào khác ngoài ý nghĩa đó (sắp đặt) có thể bao hàm một cách không sót lại giới ấy, vốn được phân biệt thành các loại như tư tâm giới v.v..., mà có thể được gọi là tướng trạng. (Vấn:) Chẳng phải tướng trạng bao hàm nhiều loại khác nhau nên được gọi là tướng trạng chung (sāmaññalakkhaṇa), chứ không phải là tướng trạng riêng (visesalakkhaṇa) sao? Tác ý đến câu chất vấn ấy, ngài đã nói: ‘Như tính chất có thể thấy được của sắc, dù được phân chia thành nhiều loại’.

Yathā hi nīlādivasena anekabhedabhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ visesalakkhaṇaṃ tadaññadhammāsādhāraṇato. Na aniccatādi viya, ruppanaṃ viya vā sāmaññalakkhaṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Kiṃ panetaṃ sanidassanattaṃ nāma? Daṭṭhabbatā cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo. Tassa pana rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā saha nidassanena sanidassananti vuccati. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so aññaṃ viya katvā upacarituṃ yutto. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā ‘‘saha nidassanenā’’ti ettha tabbhāvattho saha-saddo yathā nandirāgasahagatāti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; paṭi. ma. 2.30).

Thật vậy, cũng như tính chất có thể thấy được (sanidassanattaṃ) của sắc xứ, dù được phân biệt thành nhiều loại theo xanh, v.v..., vẫn là tướng trạng riêng vì nó không chung với các pháp khác. Nó không phải là tướng trạng chung như tính vô thường, v.v..., hay như sự biến hoại. Ở đây cũng nên hiểu như vậy. Vậy, tính chất có thể thấy được này là gì? Đó là tính có thể được thấy, là cảnh giới của nhãn thức. Mặc dù tính chất ấy không khác với sắc xứ, nhưng để phân biệt sắc xứ với các pháp khác, nó được xem như một cái khác và được gọi là sanidassana (cùng với sự thấy). Thật vậy, trong các pháp đã trở nên đồng nhất do có cùng bản chất pháp, bản chất nào tạo ra sự khác biệt thì nên được ẩn dụ xem như một cái khác. Vì làm như vậy sẽ giúp liễu tri được ý nghĩa đặc biệt. Hoặc là, trong câu ‘saha nidassanenā’, từ ‘saha’ có nghĩa là chính bản chất ấy (tabbhāvattho), như trong câu ‘nandirāgasahagatā’ (đi cùng với hỷ và tham).

Dussīlyaviddhaṃsanarasanti kāyikaasaṃvarādibhedassa dussīlyassa vidhamanakiccaṃ. Anavajjarasanti agārayhasampattikaṃ agarahitabbabhāvena sampajjanakaṃ, avajjapaṭipakkhabhāvena vā sampajjanakaṃ. Lakkhaṇādīsūti lakkhaṇarasādīsu vuccamānesu kiccameva, sampatti vā rasoti vuccati, na rasāyatanarasādīti adhippāyo. Keci pana ‘‘kiccamevā’’ti avadhāraṇaṃ tassa itararasato balavabhāvadassanatthanti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, kiccameva, sampatti eva vā rasoti imassa atthassa adhippetattā.

(Giới) có vị là phá tan sự ác giới, nghĩa là có phận sự thổi bay sự ác giới vốn được phân biệt thành không phòng hộ về thân, v.v... (Giới) có vị là vô tội, nghĩa là có sự thành tựu không đáng chê trách; hoặc là sự thành tựu do không bị chê trách; hoặc là sự thành tựu do là đối nghịch của lỗi lầm. Trong câu ‘lakkhaṇādīsu’ (trong các tướng trạng, v.v...), khi nói về tướng trạng, vị, v.v..., chính phận sự hoặc sự thành tựu được gọi là ‘vị’, chứ không phải vị của vị xứ, v.v... Đó là chủ ý. Một số vị lại nói rằng, sự nhấn mạnh trong câu ‘kiccameva’ (chính phận sự) là để cho thấy rằng vị này mạnh hơn các vị khác. Điều đó chỉ là ý kiến riêng của họ, vì chủ ý ở đây là ‘chính phận sự hoặc chính sự thành tựu là vị’.

Soceyyapaccupaṭṭhānanti [Pg.29] kāyādīhi sucibhāvena paccupaṭṭhāti. Gahaṇabhāvanti gahetabbabhāvaṃ. Tena upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ, phalaṭṭhena pana avippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, samādhipaccupaṭṭhānaṃ vā. Sīlaṃ hi sampatiyeva avippaṭisāraṃ paccupaṭṭhāpeti, paramparāya samādhiṃ. Imassa pana ānisaṃsaphalassa ānisaṃsakathāyaṃ vakkhamānattā idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Keci pana phalassa anicchitattā idha aggahaṇanti vadanti, tadayuttaṃ phalassa anekavidhattā, lokiyādisīlassāpi vibhajiyamānattā. Tathā hi vakkhati ‘‘nissitānissitavasenā’’tiādi (visuddhi. 1.10). Yathā pathavīdhātuyā kammādi dūrakāraṇaṃ, sesabhūtattayaṃ āsannakāraṇaṃ, yathā ca vatthassa tantavāyaturivemasalākādi dūrakāraṇaṃ, tantavo āsannakāraṇaṃ, evaṃ sīlassa saddhammassavanādi dūrakāraṇaṃ, hiriottappamassa āsannakāraṇanti dassento āha ‘‘hirottappañca panā’’tiādi. Hirottappe hītiādi tassa āsannakāraṇabhāvasādhanaṃ. Tattha uppajjati samādānavasena, tiṭṭhati avītikkamavasenāti veditabbaṃ.

(Giới) có sự hiện khởi là sự trong sạch, nghĩa là nó hiện khởi với trạng thái trong sạch nơi thân, v.v... (Câu này có nghĩa là) trạng thái cần được nắm giữ. Do đó, sự hiện khởi được nói theo nghĩa là cách thức hiện khởi. Nhưng theo nghĩa quả, nó có sự hiện khởi là không hối tiếc, hoặc có sự hiện khởi là định. Thật vậy, giới làm cho sự không hối tiếc hiện khởi ngay lập tức, và làm cho định hiện khởi một cách tuần tự. Tuy nhiên, vì quả lợi ích này sẽ được nói đến trong phần nói về lợi ích, nên cần hiểu rằng nó không được đề cập ở đây. Một số vị nói rằng nó không được đề cập ở đây vì quả không được mong muốn (trong định nghĩa này). Điều đó không hợp lý, vì quả có nhiều loại, và giới thế gian v.v... cũng sẽ được phân tích. Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘Theo cách y chỉ và không y chỉ’ v.v... Cũng như đối với địa đại, nghiệp v.v... là nhân xa, ba đại còn lại là nhân gần; và cũng như đối với tấm vải, người thợ dệt, con thoi, cái đưa sợi v.v... là nhân xa, còn các sợi chỉ là nhân gần. Tương tự như vậy, đối với giới, việc nghe diệu pháp v.v... là nhân xa, còn tàm và quý là nhân gần của nó. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói: ‘Và tàm và quý...’ v.v... Câu ‘Hirottappe hi’ v.v... là để chứng minh rằng chúng là nhân gần. Ở đây, cần hiểu rằng (giới) sanh khởi do sự thọ trì, và tồn tại do sự không vi phạm.

Sīlānisaṃsakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Lợi Ích Của Giới

9. Avippaṭisārādīti ettha vippaṭisārapaṭipakkho kusalacittuppādo avippaṭisāro. So pana visesato ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me suparisuddhaṃ sīla’’nti attano sīlassa paccavekkhaṇavasena pavattoti veditabbo. Ādi-saddena pāmojjabhogasampattikittisaddādiṃ saṅgaṇhāti. Avippaṭisāratthānīti avippaṭisārappayojanāni. Kusalānīti anavajjāni. Avippaṭisārānisaṃsānīti avippaṭisāruddayāni. Etena avippaṭisāro nāma sīlassa uddayamattaṃ, saṃvaḍḍhitassa rukkhassa chāyāpupphasadisaṃ. Añño eva panānena nipphādetabbo samādhiādiguṇoti dasseti.

9. Trong câu ‘avippaṭisārādi’, sự không hối tiếc (avippaṭisāro) là sự sanh khởi của tâm thiện, đối nghịch với sự hối tiếc. Cần hiểu rằng, đặc biệt, nó khởi lên do sự quán xét giới của mình rằng: ‘Thật là lợi ích cho ta! Thật là khéo được cho ta, khi giới của ta hoàn toàn trong sạch!’ Bằng từ ‘ādi’ (v.v...), ngài bao gồm cả hân hoan, sự thành tựu tài sản, tiếng tăm, v.v... ‘(Có) vì mục đích không hối tiếc’ nghĩa là có lợi ích là không hối tiếc. ‘Thiện’ nghĩa là vô tội. ‘(Có) lợi ích là không hối tiếc’ nghĩa là có sự phát sanh là không hối tiếc. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng: sự không hối tiếc chỉ là sự phát sanh của giới, giống như bóng mát và hoa của một cái cây đã lớn. Nhưng một đức tính khác như định, v.v... phải được thành tựu bởi nó.

Sīlavato sīlasampadāyāti parisuddhaṃ paripuṇṇaṃ katvā sīlassa sampādanena sīlavato, tāya eva sīlasampadāya. Appamādādhikaraṇanti appamādakāraṇā. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatīti ‘‘itipi sīlavā, itipi kalyāṇadhammo’’ti sundaro thutighoso uṭṭhahati, lokaṃ pattharati. Visāradoti attani kiñci garahitabbaṃ [Pg.30] upavaditabbaṃ apassanto vigatasārajjo nibbhayo. Amaṅkubhūtoti avilakkho. Asammūḷhoti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā (ma. ni. 3.248) vippaṭisārābhāvato, kusalakammādīnaṃyeva ca tadā upaṭṭhānato amūḷho pasannamānaso eva kālaṃkaroti. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā, jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Sugatinti sundaraṃ gatiṃ. Tena manussagatipi saṅgayhati. Sagganti devagatiṃ. Sā hi rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo, lokiyati ettha uḷāraṃ puññaphalanti lokoti ca vuccati.

‘Của người có giới, do sự thành tựu giới’ nghĩa là của người có giới do sự thành tựu giới bằng cách làm cho nó trong sạch và đầy đủ; hoặc do chính sự thành tựu giới ấy. ‘Do không dể duôi làm nhân’ nghĩa là do nguyên nhân là không dể duôi. ‘Khối tài sản’ nghĩa là đống tài sản. ‘Tiếng tăm tốt đẹp vang lên’ nghĩa là tiếng tán thán tốt đẹp khởi lên và lan truyền khắp thế gian rằng: ‘Vị này có giới như vậy, vị này có thiện pháp như vậy’. ‘Tự tin’ nghĩa là không thấy điều gì đáng chê trách hay khiển trách nơi mình, nên không rụt rè, không sợ hãi. ‘Không bối rối’. ‘Không mê muội’ nghĩa là do không có sự hối tiếc như ‘Than ôi, ta đã không làm điều thiện!’ v.v..., và do chỉ có các nghiệp thiện v.v... hiện khởi vào lúc đó, nên người ấy mệnh chung không mê muội, với tâm trong sáng. ‘Thân hoại’ nghĩa là do từ bỏ các uẩn thủ, do sự đoạn tuyệt của mạng quyền. ‘Sau khi chết’ nghĩa là sau khi tử. ‘Thiện thú’ nghĩa là cõi đi tốt đẹp. Bằng từ này, cõi người cũng được bao gồm. ‘Thiên giới’ nghĩa là cõi trời. Thật vậy, cõi ấy được gọi là ‘sagga’ vì nó là tối thượng (agga) một cách tốt đẹp (suṭṭhu) đối với các cảnh như sắc, v.v...; và được gọi là ‘loka’ vì quả phước thù thắng được thấy (lokiyati) ở đó.

Ākaṅkheyya ceti yadi iccheyya. Piyo ca assanti piyāyitabbo piyacakkhūhi passitabbo pemaniyo bhaveyyanti attho. Manāpoti sabrahmacārīnaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti vuttaṃ hoti. Garūti garuṭṭhāniyo pāsāṇachattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti, passaṃ passatī’’ti sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesu eva paripūrakārī assa, anūnakārī paripūraṇākārena samannāgato bhaveyya. ‘‘Ādinā nayenā’’ti etena ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārāna’’nti (ma. ni. 1.65) evamādike sīlathomanasuttāgate sattarasa sīlānisaṃse saṅgaṇhāti.

Ākaṅkheyya ce có nghĩa là yadi iccheyya (nếu mong muốn). Piyo ca assaṃ có nghĩa là piyāyitabbo (được thương mến), piyacakkhūhi passitabbo (được nhìn với cặp mắt thân thương), pemaniyo bhaveyyaṃ (ta sẽ trở thành người đáng mến). Manāpo là sabrahmacārīnaṃ manavaḍḍhanako (người làm cho tâm của các vị đồng phạm hạnh được tăng trưởng), hoặc tesaṃ manena pattabbo (người được các vị ấy đạt đến bằng tâm), mettacittena pharitabbo (người được thấm nhuần bởi tâm từ), đây là điều được nói đến. Garu là garuṭṭhāniyo (người ở địa vị đáng kính), pāsāṇachattasadiso (tựa như lọng bằng đá). Bhāvanīyo là sambhāvanīyo (người đáng được tôn trọng) rằng: “Chắc chắn vị tôn giả này biết điều cần biết, thấy điều cần thấy.” Sīlesvevassa paripūrakārī có nghĩa là assa (vị ấy nên là) paripūrakārī (người thực hành viên mãn) eva (chỉ) catupārisuddhisīlesu (trong bốn loại giới thanh tịnh), là anūnakārī (người thực hành không thiếu sót), bhaveyya (nên) samannāgato (thành tựu) paripūraṇākārena (phương cách viên mãn). Bằng câu Ādinā nayena, ngài bao gồm mười bảy quả báu của giới được đề cập trong kinh tán thán giới, bắt đầu bằng: ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ (vị chuyên tâm đến sự an tịnh nội tâm, không xao lãng thiền định, thành tựu minh sát, làm tăng trưởng các trú xứ thanh vắng).

Idāni na kevalamime eva avippaṭisārādayo, atha kho aññepi bahū sīlānisaṃsā vijjantīti te dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sāsaneti imasmiṃ sakalalokiyalokuttaraguṇāvahe satthusāsane. Ācārakulaputtānaṃ yaṃ sīlaṃ vinā patiṭṭhā avaṭṭhānaṃ natthi, tassa evaṃ mahānubhāvassa sīlassa ānisaṃsānaṃ paricchedaṃ parimāṇaṃ ko vade ko vattuṃ sakkuṇeyyāti attho. Etena sabbesaṃyeva lokiyalokuttarānaṃ guṇānaṃ sīlameva mūlabhūtanti dassetvā tato parampi malavisodhanena, pariḷāhavūpasamanena, sucigandhavāyanena, sagganibbānādhigamūpāyabhāvena, sobhālaṅkārasādhanatāya bhayavidhamanena, kittipāmojjajanena ca sīlasadisaṃ aññaṃ sattānaṃ hitasukhāvahaṃ natthīti dassento ‘‘na gaṅgā’’tiādikā gāthā abhāsi.

Bây giờ, không chỉ có những quả báu này bắt đầu bằng sự không hối tiếc, mà thật ra còn có nhiều quả báu khác của giới. Để chỉ ra những điều ấy, đoạn văn bắt đầu bằng apicā đã được khởi đầu. Trong đó, sāsane có nghĩa là imasmiṃ satthusāsane (trong giáo pháp này của bậc Đạo Sư), sakalalokiyalokuttaraguṇāvahe (giáo pháp mang lại tất cả các phẩm chất hiệp thế và siêu thế). Đối với các thiện gia nam tử có đức hạnh, nếu không có giới thì không có nền tảng, không có chỗ đứng. Ai có thể nói, ai có thể tuyên bố được paricchedaṃ (giới hạn), parimāṇaṃ (phạm vi) của các quả báu của giới có đại oai lực như vậy? Đó là ý nghĩa. Bằng cách này, sau khi đã chỉ ra rằng chính giới là cội rễ của tất cả các phẩm chất hiệp thế và siêu thế, và sau đó nữa, để chỉ ra rằng không có điều gì khác tương tự như giới có thể mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, thông qua việc tẩy sạch cấu uế, làm dịu đi sự thiêu đốt, tỏa ra hương thơm thanh tịnh, là sự thành tựu vẻ đẹp và trang sức, xua tan sợ hãi, và tạo ra danh tiếng và hoan hỷ, ngài đã nói lên các câu kệ bắt đầu bằng na gaṅgā.

Tattha [Pg.31] sarabhūti ekā nadī, ‘‘yaṃ loke sarabhū’’ti vadanti. Ninnagā vāciravatīti ‘‘aciravatī’’ti evaṃnāmikā nadī, vāti sabbattha vā-saddo aniyamattho. Tena avuttā godhāvarīcandabhāgādikā saṅgaṇhāti. Pāṇanaṭṭhena pāṇīnaṃ sattānaṃ yaṃ malaṃ sīlajalaṃ visodhayati, taṃ malaṃ visodhetuṃ na sakkuṇanti gaṅgādayo nadiyoti paṭhamagāthāya na-kāraṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Hārāti muttāhārā. Maṇayoti veḷuriyādimaṇayo. Ariyanti visuddhaṃ. Sīlasamuṭṭhāno kittisaddo gandho manoharabhāvato, disāsu abhibyāpanato ca ‘‘sīlagandho’’ti vutto. So hi paṭivātepi pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘satañca gandho paṭivātametī’’ti (dha. pa. 54; a. ni. 3.80; mi. pa. 5.4.1). Dosānaṃ balaṃ nāma vatthujjhācāro, taṃ tesaṃ kātuṃ adentaṃ sīlaṃ dosānaṃ balaṃ ghātetīti veditabbaṃ.

Trong các câu kệ ấy, sarabhū là một con sông, mà ở đời người ta gọi là sarabhū. Ninnagā vāciravatī là con sông có tên là aciravatī. Từ vā ở khắp mọi nơi có nghĩa là không xác định. Do đó, nó bao gồm cả những con sông không được đề cập như Godhāvarī, Candabhāgā, v.v. Cần phải liên kết bằng cách lấy phủ định từ na từ câu kệ đầu tiên rằng: Nước của giới (sīlajalaṃ) tẩy sạch (visodhayati) cấu uế (yaṃ malaṃ) của chúng sanh (sattānaṃ), những chúng sanh được gọi là pāṇī vì có sự thở (pāṇanaṭṭhena), nhưng các con sông như sông Hằng (gaṅgādayo nadiyo) không thể (na sakkuṇanti) tẩy sạch (visodhetuṃ) cấu uế ấy (taṃ malaṃ). Hārā là các chuỗi ngọc trai. Maṇayo là các loại ngọc như lưu ly. Ariyaṃ là thanh tịnh. Mùi hương (gandho) là tiếng tăm (kittisaddo) phát sinh từ giới (sīlasamuṭṭhāno), được gọi là ‘hương của giới’ (sīlagandho) vì nó quyến rũ tâm (manoharabhāvato) và vì nó lan tỏa khắp các phương (disāsu abhibyāpanato). Quả thật, hương ấy bay cả ngược chiều gió (paṭivātepi pavattati). Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Hương của người đức hạnh bay ngược chiều gió.” (satañca gandho paṭivātameti). Sức mạnh (balaṃ) của các tội lỗi (dosānaṃ) chính là sự vi phạm đối tượng (vatthujjhācāro). Cần phải hiểu rằng giới (sīlaṃ), vì không cho phép chúng thực hiện điều đó (taṃ tesaṃ kātuṃ adentaṃ), nên đã tiêu diệt (ghāteti) sức mạnh của các tội lỗi (dosānaṃ balaṃ).

Sīlappabhedakathāvaṇṇanā

Chú giải về Luận về các Phân loại của Giới.

10. ‘‘Katividha’’nti ettha vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu viya, pakārattho vā, katippakāraṃ kittakā sīlassa pakārabhedāti attho. Sīlanalakkhaṇenāti sīlanasaṅkhātena sabhāvena.

10. Ở đây, trong từ Katividhaṃ, từ vidha là một từ đồng nghĩa với koṭṭhāsa (phần, loại), giống như trong câu ekavidhena rūpasaṅgaho (sự tổng hợp sắc pháp theo một phương diện), v.v., hoặc nó có nghĩa là pakāra (phương cách, loại). Ý nghĩa là: có bao nhiêu loại, có bao nhiêu sự phân chia của giới? Sīlanalakkhaṇena có nghĩa là bằng bản chất tự nhiên được gọi là sīlana (sự sắp đặt).

Caranti tena sīlesu paripūrakāritaṃ upagacchantīti carittaṃ, carittameva cārittaṃ. Vāritato tena attānaṃ tāyanti rakkhantīti vārittaṃ. Adhiko samācāro abhisamācāro, tattha niyuttaṃ, so vā payojanaṃ etassāti ābhisamācārikaṃ. Ādi brahmacariyassāti ādibrahmacariyaṃ, tadeva ādibrahmacariyakaṃ. Viramati etāya, sayaṃ vā viramati, viramaṇaṃ vā virati, na viratīti avirati. Nissayatīti nissitaṃ, na nissitanti anissitaṃ. Pariyanto etassa atthīti pariyantaṃ, kālena pariyantaṃ kālapariyantaṃ, yathāparicchinno vā kālo pariyanto etassāti kālapariyantaṃ. Yāva pāṇanaṃ jīvanaṃ koṭi etassāti āpāṇakoṭikaṃ. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, tattha vā viditanti lokiyaṃ. Lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ.

Carittaṃ (hạnh) là vì caranti (họ thực hành), tena (nhờ giới ấy) mà upagacchanti (họ đạt đến) paripūrakāritaṃ (sự viên mãn) sīlesu (trong các giới). Chính carittaṃ là cārittaṃ (chánh hạnh). Vārittaṃ (phòng) là vì tena (nhờ giới ấy) mà tāyanti (họ bảo vệ), rakkhanti (họ gìn giữ) attānaṃ (bản thân) vāritato (khỏi điều bị ngăn cấm). Abhisamācāro (biệt hạnh) là adhiko samācāro (hạnh kiểm cao thượng). Ābhisamācārikaṃ (thuộc về biệt hạnh) là vì niyuttaṃ (liên quan) tattha (đến điều đó), hoặc so (điều đó) là payojanaṃ (mục đích) etassa (của giới này). Ādibrahmacariyaṃ (phạm hạnh căn bản) là vì ādi (là sự khởi đầu) brahmacariyassa (của đời sống phạm hạnh). Chính điều đó là ādibrahmacariyakaṃ. Viramati (người ấy từ bỏ) etāya (nhờ pháp này), hoặc sayaṃ viramati (tự nó từ bỏ), hoặc viramaṇaṃ (sự từ bỏ) là virati (sự chế ngự). Na virati (không phải là sự chế ngự) là avirati. Nissayati (nó nương tựa) nên gọi là nissitaṃ (có nương tựa). Na nissitaṃ (không nương tựa) nên gọi là anissitaṃ (không nương tựa). Pariyantaṃ (có giới hạn) là vì pariyanto (giới hạn) atthi (có) etassa (đối với giới này). Kālapariyantaṃ (giới hạn bởi thời gian) là pariyantaṃ (bị giới hạn) kālena (bởi thời gian), hoặc kālo (thời gian) yathāparicchinno (được xác định) là pariyanto (giới hạn) etassa (của giới này). Āpāṇakoṭikaṃ (trọn đời) là vì koṭi (giới hạn) etassa (của giới này) là yāva pāṇanaṃ jīvanaṃ (cho đến khi còn hơi thở, còn sự sống). Lokiyaṃ (hiệp thế) là vì niyuttaṃ (liên quan) loke (đến thế gian) attano paccayehi (bởi các duyên của nó), hoặc viditaṃ (được biết đến) tattha (trong thế gian ấy). Lokuttaraṃ (siêu thế) là vì uttarati (nó vượt qua) lokaṃ (thế gian).

Paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīnaṃ, tesaṃ vā guṇehi parihīnanti hīnaṃ. Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ. Ubhinnameva vemajjhe [Pg.32] bhavaṃ majjhimaṃ. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṇhāya, diṭṭhiyā vā parāmaṭṭhaṃ padhaṃsitanti parāmaṭṭhaṃ. Tappaṭikkhepato aparāmaṭṭhaṃ. Paṭippassaddhakilesaṃ paṭippassaddhaṃ. Sikkhāsu jātaṃ, sekkhassa idanti vā sekkhaṃ. Pariniṭṭhitasikkhākiccatāya asekkhadhammapariyāpannaṃ asekkhaṃ. Tadubhayapaṭikkhepena nevasekkhanāsekkhaṃ. Hānaṃ bhajati, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyaṃ. Sesesupi eseva nayo. Appaparimāṇattā pariyantavantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ. Anappaparimāṇattā apariyantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ apariyantapārisuddhisīlaṃ. Sabbaso puṇṇaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ.

Hīnaṃ (hạ) là vì nihīnaṃ (thấp kém hơn) majjhimapaṇītehi (so với giới trung và thượng) paccayato (về phương diện nhân) ca (và) phalato (về phương diện quả), hoặc parihīnaṃ (thiếu sót) tesaṃ guṇehi (các phẩm chất của chúng). Paṇītaṃ (thượng) là vì nītaṃ (được đưa đến) padhānabhāvaṃ (trạng thái ưu việt) attano paccayehi (bởi các duyên của chính nó). Majjhimaṃ (trung) là bhavaṃ (có mặt) vemajjhe (ở giữa) ubhinnameva (của cả hai). Attādhipateyyaṃ (lấy mình làm chủ) là āgataṃ (đến từ) attādhipatito (sự tự chủ). Đối với hai thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Parāmaṭṭhaṃ (bị chấp thủ) là vì parāmaṭṭhaṃ (bị chấp thủ), padhaṃsitaṃ (bị xâm phạm) taṇhāya (bởi ái) vā (hoặc) diṭṭhiyā (bởi tà kiến). Aparāmaṭṭhaṃ (không bị chấp thủ) là do tappaṭikkhepato (sự loại bỏ điều đó). Paṭippassaddhaṃ (an tịnh) là paṭippassaddhakilesaṃ (có các phiền não đã được làm cho an tịnh). Sekkhaṃ (hữu học) là vì jātaṃ (được sinh ra) sikkhāsu (trong các học giới), hoặc idaṃ (giới này) sekkhassa (thuộc về bậc hữu học). Asekkhaṃ (vô học) là asekhadhammapariyāpannaṃ (bao gồm trong các pháp của bậc vô học) pariniṭṭhitasikkhākiccatāya (vì phận sự tu học đã hoàn tất). Nevasekkhanāsekkhaṃ (phi hữu học phi vô học) là do tadubhayapaṭikkhepena (sự loại bỏ cả hai điều đó). Hānabhāgiyaṃ (thuộc phần thối thất) là vì bhajati (nó hướng đến) hānaṃ (sự suy giảm), hoặc hānabhāgo (phần suy giảm) atthi (có) etassa (đối với giới này). Đối với các thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Pariyantapārisuddhisīlaṃ (giới thanh tịnh có giới hạn) là giới (sīlaṃ) pariyantavantaṃ (có giới hạn) và pārisuddhivantaṃ (có sự thanh tịnh) appaparimāṇattā (vì có phạm vi nhỏ). Apariyantapārisuddhisīlaṃ (giới thanh tịnh không giới hạn) là giới (sīlaṃ) apariyantaṃ (không có giới hạn) và pārisuddhivantaṃ (có sự thanh tịnh) anappaparimāṇattā (vì có phạm vi lớn). Paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ (giới thanh tịnh viên mãn) là giới (sīlaṃ) puṇṇaṃ (viên mãn) sabbaso (về mọi phương diện) và pārisuddhivantaṃ (có sự thanh tịnh).

11. Vuttanayenāti ‘‘sīlanaṭṭhena sīla’’ntiādinā (visuddhi. 1.7) heṭṭhā vuttena nayena. Idaṃ kattabbanti paññattasikkhāpadapūraṇanti idaṃ ābhisamācārikaṃ kattabbaṃ paṭipajjitabbanti evaṃ paññattassa sikkhāpadasīlassa pūraṇaṃ. Sikkhāpadasīlaṃ hi pūrento sikkhāpadampi pūreti pāleti nāma. Sikkhā eva vā sikkhitabbato, paṭipajjitabbato ca sikkhāpadaṃ. Tassa pūraṇantipi yojetabbaṃ. Idaṃ na kattabbanti paṭikkhittassa akaraṇanti idaṃ duccaritaṃ na kattabbanti bhagavatā paṭikkhittassa akaraṇaṃ viramaṇaṃ. Caranti tasminti tasmiṃ sīle taṃsamaṅgino carantīti sīlassa adhikaraṇataṃ vibhāvento tesaṃ pavattiṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘sīlesu paripūrakāritāya pavattantī’’ti. Vāritanti idaṃ na kattabbanti paṭikkhittaṃ akappiyaṃ. Tāyantīti akaraṇeneva tāyanti. Tenāti vārittasīlamāha. Vāreti vā satthā ettha, etena vāti vāritaṃ, sikkhāpadaṃ. Taṃ avikopento tāyanti tenāti vārittaṃ. Saddhāvīriyasādhananti saddhāya, uṭṭhānavīriyena ca sādhetabbaṃ. Na hi asaddho, kusīto ca vattapaṭipattiṃ paripūreti, saddho eva satthārā paṭikkhitte aṇumattepi vajje bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesūti āha ‘‘saddhāsādhanaṃ vāritta’’nti.

11. Vuttanayenāti: theo phương pháp đã được nói ở dưới, bắt đầu bằng câu “sīla vì có nghĩa là giới” (Visuddhi. I, 7). Idaṃ kattabban”ti paññattasikkhāpadapūraṇan”ti: là sự làm tròn đủ giới học giới đã được chế định như vầy: “hạnh kiểm cao thượng này nên được làm, nên được thực hành”. Quả vậy, người làm tròn đủ giới học giới thì được gọi là làm tròn đủ, là bảo vệ cả học giới. Hoặc là, chính sự học tập (sikkhā) được gọi là học giới (sikkhāpadaṃ) vì là điều cần phải học, cần phải thực hành. Cũng nên được phối hợp là “sự làm tròn đủ điều ấy”. Idaṃ na kattabban”ti paṭikkhittassa akaraṇan”ti: là sự không làm, sự kiêng tránh điều đã bị đức Thế Tôn ngăn cấm rằng “ác hạnh này không nên làm”. Caranti tasmin”ti: những người thành tựu giới ấy hành xử trong giới ấy. Trong khi giải thích rõ tính cách là nền tảng của giới, ngài chỉ ra trạng thái là nơi diễn tiến của các vị ấy. Do đó, ngài nói: “họ diễn tiến trong các giới do phận sự làm cho tròn đủ”. Vāritan”ti: là điều không thích hợp đã bị ngăn cấm rằng “việc này không nên làm”. Tāyantīti: họ bảo vệ chính bằng cách không làm. Bằng từ ấy (tena), ngài nói đến vārittasīla (giới phòng hộ). Hoặc là, bậc Đạo Sư ngăn cấm ở đây (ettha), hoặc bằng điều này (etena), vì thế gọi là vāritaṃ, tức là học giới. Không làm hư hoại điều ấy (taṃ), họ bảo vệ (tāyanti) bằng giới ấy (tena), vì thế gọi là vārittaṃ. Saddhāvīriyasādhanan”ti: cần được thành tựu bằng đức tin và bằng tinh tấn khởi lên. Quả vậy, người không có đức tin và người lười biếng không làm tròn đủ phận sự và sự thực hành; chỉ người có đức tin, thấy sự nguy hiểm trong cả lỗi lầm nhỏ nhặt đã bị bậc Đạo Sư ngăn cấm, mới thọ trì và thực hành trong các học giới, vì thế ngài nói “vārittaṃ là điều được thành tựu bằng đức tin”.

Adhisīlasikkhāpariyāpannattā abhivisiṭṭho samācāroti abhisamācāroti āha ‘‘uttamasamācāro’’ti. Abhisamācārova ābhisamācārikaṃ, yathā venayikoti (a. ni. 8.11; pārā. 8) adhippāyo. Abhisamācāro ukkaṭṭhaniddesato [Pg.33] maggasīlaṃ, phalasīlañca, taṃ ārabbha uddissa tadatthaṃ tappayojanaṃ paññattaṃ ābhisamācārikaṃ. Suparisuddhāni tīṇi kāyakammāni, cattāri vacīkammāni, suparisuddho ājīvoti idaṃ ājīvaṭṭhamakaṃ. Tattha kāmaṃ ājīvahetukato sattavidhaduccaritato virati sammāājīvoti sopi sattavidho hoti, sammājīvatāsāmaññena pana taṃ ekaṃ katvā vuttaṃ. Atha vā tividhakuhanavatthusannissayato micchājīvato viratiṃ ekajjhaṃ katvā vutto ‘‘ājīvo suparisuddho’’ti. Seṭṭhacariyabhāvato maggo eva brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ, tassa. Ādibhāvabhūtanti ādimhi bhāvetabbataṃ nipphādetabbataṃ bhūtaṃ pattaṃ ādibhāvabhūtaṃ. Kiñcāpi desanānukkamena sammādiṭṭhi ādi, paṭipattikkamena pana ājīvaṭṭhamakasīlaṃ ādīti. Tassa sampattiyāti ābhisamācārikassa sampajjanena paripūraṇena ādibrahmacariyakaṃ sampajjati. Yo hi lahukānipi appasāvajjāni parivajjeti, so garukāni mahāsāvajjāni bahvādīnavāni parivajjessatīti vattabbameva natthīti. Suttaṃ pana etamatthaṃ byatirekavasena vibhāveti. Tattha dhammanti sīlaṃ. Taṃ hi upariguṇavisesānaṃ dhāraṇaṭṭhena dhammoti vuccati.

Vì được bao gồm trong tăng thượng giới học, là hạnh kiểm đặc biệt, nên gọi là abhisamācāra, do đó ngài nói là “hạnh kiểm tối thượng”. Chính abhisamācāra là ābhisamācārikaṃ, giống như venayiko (A. IV, 11; Pārā. 8), đó là chủ ý. Theo sự chỉ dẫn cao tột, abhisamācāra là đạo giới và quả giới; (giới) được chế định liên quan đến, nhắm đến, vì mục đích, vì lợi ích của đạo giới và quả giới ấy, được gọi là ābhisamācārikaṃ. Ba thân nghiệp hoàn toàn trong sạch, bốn khẩu nghiệp, mạng sống hoàn toàn trong sạch, đây là giới có mạng sống làm thứ tám (ājīvaṭṭhamakaṃ). Trong đó, quả thực sự kiêng tránh bảy loại ác hạnh do mạng sống làm nhân là chánh mạng, do đó chánh mạng cũng có bảy loại; tuy nhiên, do tính cách chung là chánh mạng, điều ấy được nói gộp lại thành một. Hoặc là, sự kiêng tránh tà mạng nương vào ba sự việc lừa dối được gộp chung lại và nói là “mạng sống hoàn toàn trong sạch”. Vì là sự thực hành cao thượng, chính đạo là phạm hạnh, nên gọi là đạo phạm hạnh (maggabrahmacariyaṃ), của đạo phạm hạnh ấy. Ādibhāvabhūtan”ti: đã trở thành, đã đạt đến trạng thái cần được tu tập, cần được thành tựu ở lúc ban đầu, nên gọi là ādibhāvabhūtaṃ. Mặc dù theo thứ tự thuyết giảng thì chánh kiến là ban đầu, nhưng theo thứ tự thực hành thì giới có mạng sống làm thứ tám là ban đầu. Tassa sampattiyā”ti: do sự thành tựu, sự làm tròn đủ giới hạnh kiểm cao thượng mà phạm hạnh ban đầu được thành tựu. Quả vậy, người nào tránh xa cả những lỗi lầm nhỏ nhặt, ít tội lỗi, thì không cần phải nói rằng người ấy sẽ tránh xa những lỗi lầm nặng nề, có nhiều tội lỗi, nhiều nguy hại. Tuy nhiên, bài kinh giải thích rõ ý nghĩa này theo cách phủ định. Trong đó, dhamman”ti: là giới. Quả vậy, giới ấy được gọi là dhamma vì có nghĩa là nâng đỡ các đức tính đặc biệt cao hơn.

Viratisīlassa itarasīlena satipi sampayogādike asammissakatādassanatthaṃ ‘‘veramaṇimatta’’nti vuttaṃ.

Mặc dù giới kiêng tránh (viratisīla) có sự tương ưng v.v... với các giới khác, để chỉ ra tính cách không bị pha trộn, nên đã được nói là “chỉ là sự kiêng tránh”.

‘‘Nissitānissitavasenā’’ti ettha labbhamānanissayaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nissayo’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhācaritena nissayitabbato taṇhāva taṇhānissayo. Tathā diṭṭhinissayo. Diṭṭhicarito hi asatipi diṭṭhiyā taṇhāvirahe diṭṭhinissitova pavattati. Devoti catumahārājasakkasuyāmādipākaṭadevamāha. Devaññataroti apākaṭaṃ. Taṇhaṃ eva nissitanti taṇhānissitaṃ. Taṇhāya nissitanti ca keci vadanti. Tesaṃ ‘‘dve nissayā’’tiādinā virujjhati. Suddhidiṭṭhiyāti ‘‘iti saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti evaṃ pavattadiṭṭhiyā, lokuttaraṃ sīlanti adhippāyo. Tassevāti lokuttarasseva sambhārabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ, vivaṭṭūpanissayanti attho.

Ở đây, trong câu “theo cách có nương tựa và không nương tựa”, trước hết để chỉ ra sự nương tựa có được, đã được nói bắt đầu bằng “nissayo”. Trong đó, vì là điều cần được nương tựa bởi người có tánh tham ái, nên chính tham ái là sự nương tựa của tham ái (taṇhānissayo). Tương tự, (tà kiến) là sự nương tựa của tà kiến (diṭṭhinissayo). Quả vậy, người có tánh tà kiến, mặc dù không có sự vắng mặt tham ái trong tà kiến, vẫn diễn tiến nương tựa vào tà kiến. Bằng từ “devo”, ngài nói đến vị trời được biết đến như Tứ Đại Thiên Vương, Đế Thích, Dạ Ma, v.v. Bằng từ “devaññataro”, (ngài nói đến) vị trời không được biết đến. Nương tựa chính tham ái, nên gọi là taṇhānissitaṃ. Một số vị nói rằng “(giới) được tham ái nương tựa”. (Quan điểm) của họ mâu thuẫn với (chú giải) bắt đầu bằng “có hai sự nương tựa”. Suddhidiṭṭhiyā”ti: bằng tà kiến diễn tiến như vầy: “như vậy sẽ có sự thanh tịnh khỏi luân hồi”; chủ ý là giới siêu thế. Tassevā”ti: có nghĩa là, là tư lương, là nhân của chính giới siêu thế, là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi.

Kālaparicchedaṃ katvāti ‘‘imañca rattiṃ, imañca diva’’ntiādinā (a. ni. 8.41) viya kālavasena paricchedaṃ katvā. Kālaparicchedaṃ akatvā samādinnampi antarāvicchinnaṃ [Pg.34] sampattavirativasena yāvajīvaṃ pavattitampi āpāṇakoṭikaṃ na hotīti dassetuṃ ‘‘yāvajīvaṃ samādiyitvā tatheva pavattita’’nti vuttaṃ.

Kālaparicchedaṃ katvā”ti: sau khi đã giới hạn theo thời gian, giống như (câu) bắt đầu bằng “trong đêm nay và trong ngày nay” (A. IV, 299). Để chỉ ra rằng (giới) dù đã được thọ trì mà không giới hạn thời gian nhưng bị gián đoạn ở giữa, hoặc (giới) dù được thực hành trọn đời theo cách kiêng tránh khi gặp dịp, cũng không phải là giới có sinh mạng làm giới hạn, nên đã được nói là “sau khi thọ trì trọn đời và được thực hành đúng như vậy”.

Lābhayasañātiaṅgajīvitavasenāti lābhayasānaṃ anuppannānaṃ uppādanavasena, uppannānaṃ rakkhaṇavasena ceva vaḍḍhanavasena ca ñātiaṅgajīvitānaṃ avināsanavasena. Kiṃ so vītikkamissatīti yo vītikkamāya cittampi na uppādeti, so kāyavācāhi vītikkamissatīti kiṃ idaṃ, natthetanti attho. Paṭikkhepe hi ayaṃ kiṃ-saddo.

Lābhayasañātiaṅgajīvitavasenā”ti: theo cách làm phát sinh lợi lộc và danh tiếng chưa phát sinh, và theo cách bảo vệ và làm tăng trưởng (lợi lộc, danh tiếng) đã phát sinh, và theo cách không làm hủy hoại quyến thuộc, thân thể, và mạng sống. Kiṃ so vītikkamissatī”ti: người nào ngay cả tâm cũng không khởi lên để vi phạm, thì làm sao người ấy có thể vi phạm bằng thân và khẩu? Điều đó không có, đó là ý nghĩa. Quả vậy, từ “kiṃ” này có nghĩa là phủ định.

Ārammaṇabhāvena vaṇo viya āsave kāmāsavādike paggharatīti sampayogabhāvābhāvepi sahāsavehīti sāsavaṃ. Tebhūmakadhammajātanti sīlaṃ tappariyāpannanti āha ‘‘sāsavaṃ sīlaṃ lokiya’’nti. Bhavavisesā sampattibhavā. Vinayoti vinayapariyatti, tattha vā āgatasikkhāpadāni. Pāmojjaṃ taruṇapīti. Yathābhūtañāṇadassanaṃ sapaccayanāmarūpadassanaṃ, tadadhiṭṭhānā vā taruṇavipassanā. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Tena balavavipassanamāha. Virāgo maggo. Vimutti arahattaphalaṃ. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇā. Kathāti vinayakathā. Mantanāti vinayavicāraṇā. Upanisāti yathāvuttakāraṇaparamparāsaṅkhāto upanissayo. Lokuttaraṃ maggaphalacittasampayuttaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ. Tattha maggasīlaṃ bhavanissaraṇāvahaṃ hoti, paccavekkhaṇañāṇassa ca bhūmi, phalasīlaṃ pana paccavekkhaṇāñāṇasseva bhūmi.

Do bởi là đối tượng nên làm cho các lậu hoặc như dục lậu v.v... tuôn chảy ra giống như vết thương làm cho mủ tuôn chảy ra, vì thế cho dù không có sự tương ưng, (pháp ấy) vẫn cùng với các lậu hoặc, nên được gọi là hữu lậu (sāsava). (Đây là) toàn bộ các pháp tam giới. Giới thuộc vào trong ấy, vì thế ngài đã nói: “Giới hữu lậu là pháp thế gian.” Các sự hiện hữu đặc biệt là các sự hiện hữu thành tựu. Vinaya (Luật) là sự học tập Luật tạng, hoặc là các học giới đã được trình bày ở trong đó. Pāmojja (hân hoan) là hỷ còn non trẻ. Yathābhūtañāṇadassana (tri kiến như thật) là sự thấy danh sắc cùng với nhân duyên của nó, hoặc là tuệ quán (vipassanā) còn non trẻ có nền tảng là sự thấy ấy. Nibbidā (yếm ly) là trí yếm ly. Do đó, ngài nói đến tuệ quán có năng lực mạnh. Virāga (ly tham) là đạo. Vimutti (giải thoát) là quả A-la-hán. Vimuttiñāṇadassana (tri kiến giải thoát) là trí phản khán. Kathā (câu chuyện) là câu chuyện về Luật. Mantanā (sự bàn luận) là sự thẩm xét về Luật. Upanisā (cận y duyên) là duyên hỗ trợ được gọi là chuỗi nhân duyên liên tục như đã được nói. Giới siêu thế là giới chánh mạng bát chi tương ưng với tâm đạo và tâm quả. Trong đó, giới thuộc đạo đưa đến sự thoát khỏi sự hiện hữu và là nền tảng cho trí phản khán, còn giới thuộc quả chỉ là nền tảng cho trí phản khán mà thôi.

12. Hīnādhimuttivasena chandādīnampi hīnatā. Paṇītādhimuttivasena paṇītatā. Tadubhayavemajjhatāvasena majjhimatā. Yatheva hi kammaṃ āyūhanavasena hīnādibhedabhinnaṃ hoti, evaṃ chandādayopi pavattiākāravasena. So ca nesaṃ pavattiākāro adhimuttibhedenāti daṭṭhabbaṃ. Yasakāmatāyāti kittisilokābhiratiyā, parivāricchāya vā. ‘‘Kathaṃ nāma mādiso īdisaṃ kareyyā’’ti pāpajigucchāya ariyabhāvaṃ nissāya. Anupakkiliṭṭhanti attukkaṃsanaparavambhanāhi, aññehi ca upakkilesehi anupakkiliṭṭhaṃ. Bhavabhogatthāyāti bhavasampattiatthañceva bhogasampattiatthañca. Attano vimokkhatthāya pavattitanti sāvakapaccekabodhisattasīlamāha. Sabbasattānaṃ vimokkhatthāyāti sabbasattānaṃ saṃsārabandhanato [Pg.35] vimocanatthāya. Pāramitāsīlaṃ mahābodhisattasīlaṃ. Yā karuṇūpāyakosallapariggahitā mahābodhiṃ ārabbha pavattā paramukkaṃsagatasoceyyasallekhā desakālasattādivikapparahitā sīlapāramitā.

12. Do bởi khuynh hướng hạ liệt nên có sự hạ liệt của các pháp như ý dục v.v... Do bởi khuynh hướng cao thượng nên có sự cao thượng. Do bởi sự trung bình giữa cả hai nên có sự trung bình. Thật vậy, giống như nghiệp bị phân chia thành các loại hạ liệt v.v... do bởi sự cố gắng tạo tác, cũng vậy, các pháp như ý dục v.v... (cũng bị phân chia) do bởi phương thức diễn tiến. Và cần phải hiểu rằng phương thức diễn tiến ấy của chúng là do sự khác biệt về khuynh hướng. Yasakāmatā (mong cầu danh vọng) là sự ưa thích tiếng tăm và lời tán dương, hoặc là sự mong muốn có đoàn tùy tùng. (Hành động) do sự ghê tởm điều ác, nương vào phẩm chất bậc Thánh (với suy nghĩ): “Làm sao một người như ta lại có thể làm một việc như vậy?” Anupakkiliṭṭha (không ô nhiễm) là không bị ô nhiễm bởi sự tự tán dương và chê bai người khác, và bởi các phiền não khác. Bhavabhogatthāya (vì lợi ích của sự hiện hữu và tài sản) là vì lợi ích của sự thành tựu trong hiện hữu và vì lợi ích của sự thành tựu về tài sản. (Câu) “được thực hành vì sự giải thoát của bản thân” là ngài nói đến giới của vị Thanh văn Bồ-tát và Độc giác Bồ-tát. (Câu) “vì sự giải thoát của tất cả chúng sinh” là vì mục đích giải thoát tất cả chúng sinh khỏi sự trói buộc của luân hồi. Giới ba-la-mật là giới của vị Đại Bồ-tát. Giới ba-la-mật ấy được bao trùm bởi lòng bi và sự thiện xảo trong phương tiện, phát sinh liên quan đến tuệ giác vĩ đại, là sự thanh tịnh và khổ hạnh đã đạt đến mức độ cao nhất, không còn sự phân biệt về nơi chốn, thời gian, chúng sinh v.v...

Ananurūpanti asāruppaṃ. Attā eva garu adhipati etassāti attagaru, lajjādhiko. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Loko adhipati garu etassāti lokādhipati, ottappādhiko. Dhammo nāmāyaṃ mahānubhāvo ekantaniyyāniko, so ca paṭipattiyāva pūjetabbo. Tasmā ‘‘naṃ sīlasampadāya pūjessāmī’’ti evaṃ dhammamahattaṃ pūjetukāmena.

Ananurūpa (không tương xứng) là không thích hợp. Đối với người này, tự ngã chính là bậc đáng kính, là chủ thể, do đó gọi là attagaru (lấy tự ngã làm trọng), tức là người có nhiều lòng tàm. (Giới) đến từ việc lấy tự ngã làm chủ được gọi là attādhipateyya (lấy tự ngã làm chủ). Đối với người này, thế gian là chủ thể, là bậc đáng kính, do đó gọi là lokādhipati (lấy thế gian làm chủ), tức là người có nhiều lòng quý. Pháp này có oai lực vĩ đại, chắc chắn đưa đến sự giải thoát, và Pháp ấy chỉ nên được tôn kính bằng sự thực hành. Do đó, (giới được giữ) bởi người có mong muốn tôn kính sự vĩ đại của Pháp rằng: “Ta sẽ tôn kính Pháp ấy bằng sự thành tựu giới hạnh.”

Parāmaṭṭhattāti parābhavavasena āmaṭṭhattā. Taṇhādiṭṭhiyo hi ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā, iminā me sīlena saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti pavattassa sīlaṃ parāmasantiyo taṃ parābhavaṃ pāpenti maggassa anupanissayabhāvakaraṇato. Puthujjanakalyāṇakassāti puthujjanesu kalyāṇakassa. So hi puthujjanova hutvā kalyāṇehi sīlādīhi samannāgato. Parāmasanakilesānaṃ vikkhambhanato, samucchindanato ca tehi na parāmaṭṭhanti aparāmaṭṭhaṃ. Tassa tassa kilesadarathassa paṭippassambhanato vūpasamanato paṭippassaddhaṃ.

Parāmaṭṭhattā (do bị chấp thủ) là do bị chạm đến theo cách đưa đến sự hủy hoại. Thật vậy, ái và tà kiến, trong khi chấp thủ giới của người có suy nghĩ rằng: “Do giới này, ta sẽ trở thành một vị trời hoặc một vị trời nào khác,” hoặc “Do giới này của ta, sẽ có sự thanh tịnh khỏi luân hồi,” chúng đưa giới ấy đến sự hủy hoại do bởi việc làm cho giới ấy không trở thành cận y duyên cho đạo. Puthujjanakalyāṇakassa (của thiện phàm phu) là của người có thiện hạnh trong số các phàm phu. Thật vậy, vị ấy tuy là phàm phu nhưng được trang bị các thiện hạnh như giới v.v... Do sự trấn áp và đoạn trừ các phiền não chấp thủ, nên (giới ấy) không bị chúng chấp thủ, vì thế gọi là aparāmaṭṭha (không bị chấp thủ). Do sự làm lắng dịu, làm an tịnh cơn sốt phiền não này hay cơn sốt phiền não khác, nên gọi là paṭippassaddha (đã được an tịnh).

Katapaṭikammanti vuṭṭhānadesanāhi yathādhammaṃ katapaṭikāraṃ. Evaṃ hi taṃ sīlaṃ paṭipākatikameva hoti. Tenāha ‘‘taṃ visuddha’’nti. ‘‘Katapaṭikamma’’nti iminā ca ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Acchamaṃsaṃ nu kho, sūkaramaṃsaṃ nu kho’’tiādinā vatthumhi vā, ‘‘pācittiyaṃ nu kho, dukkaṭaṃ nu kho’’tiādinā āpattiyā vā, ‘‘mayā taṃ vatthu vītikkantaṃ nu kho, na nu kho vītikkanta’’ntiādinā ajjhācāre vā vematikassa saṃsayāpannassa. Visodhetabbaṃ yathādhammaṃ paṭikammena. Vimati eva vematikaṃ, tasmiṃ vematike sati, vimatiyā uppannāyāti attho. Vimati paṭivinetabbāti sayaṃ vā taṃ vatthuṃ vicāretvā, vinayadhare vā pucchitvā kaṅkhā vinodetabbā. Nikkaṅkhena pana kappiyaṃ ce kātabbaṃ, akappiyaṃ ce chaḍḍetabbaṃ. Tenāha ‘‘iccassa phāsu bhavissatī’’ti.

Katapaṭikamma (đã được sửa trị) là đã được sửa trị đúng theo Pháp luật bằng cách xuất tội hoặc sám hối. Thật vậy, khi làm như vậy, giới ấy trở lại bình thường. Do đó, ngài nói: “Giới ấy được thanh tịnh.” Và cần phải hiểu rằng, qua từ “katapaṭikamma” này, sự quyết tâm “tôi sẽ không làm như vậy nữa” cũng được bao hàm. (Giới) của người có sự nghi ngờ, rơi vào sự hoài nghi, hoặc về vật dụng với (suy nghĩ) như: “Đây là thịt gấu chăng, hay là thịt heo chăng?”, hoặc về tội với (suy nghĩ) như: “Đây là tội pācittiya (ưng đối trị) chăng, hay là tội dukkaṭa (tác ác) chăng?”, hoặc về sự vi phạm với (suy nghĩ) như: “Ta đã vi phạm đối với vật dụng ấy chăng, hay chưa vi phạm chăng?” (Giới ấy) cần được làm cho thanh tịnh bằng cách sửa trị đúng theo Pháp luật. Sự nghi ngờ chính là vematika (nghi hoặc). Khi có sự nghi ngờ ấy, nghĩa là khi sự nghi ngờ đã phát sinh. “Sự nghi ngờ cần được loại bỏ” có nghĩa là sự hoài nghi cần được xua tan bằng cách tự mình thẩm xét vấn đề ấy, hoặc bằng cách hỏi các vị thông thạo Luật. Còn người không còn hoài nghi, nếu (vật) hợp lệ thì nên làm, nếu không hợp lệ thì nên từ bỏ. Do đó, ngài nói: “Như vậy sẽ có sự an ổn cho vị ấy.”

‘‘Catūhi [Pg.36] ariyamaggehī’’tiādinā maggaphalapariyāpannaṃ sīlaṃ maggaphalasampayuttaṃ vuttaṃ. Samudāyesu pavattavohārā avayavesupi pavattantīti. Sesanti sabbaṃ lokiyasīlaṃ.

Bằng câu bắt đầu với “bởi bốn Thánh đạo” v.v..., giới thuộc về đạo và quả được nói là tương ưng với đạo và quả. (Bởi vì) các cách gọi thông thường được dùng cho một tập hợp cũng được dùng cho các thành phần của nó. Sesa (phần còn lại) là tất cả giới thế gian.

Pakatipīti sabhāvopi. Sukhasīlo sakhilo sukhasaṃvāso. Tena pariyāyenāti pakatiatthavācakatthena. Ekaccaṃ abyākataṃ sīlaṃ idhādhippetasīlena ekasaṅgahanti akusalassevāyujjamānataṃ dassetuṃ ‘‘tattha akusala’’ntiādi vuttaṃ. Tathā hi sekkhattikaṃ idha gahitaṃ, idha na upanītaṃ kusalattikanti adhippāyo. Vuttanayenevāti vutteneva nayena kusalattikaṃ aggahetvā hīnattikādīnaṃ pañcannaṃ tikānaṃ vasena assa sīlassa tividhatā veditabbā.

Pakati (bản chất) cũng có nghĩa là tự tánh. Sukhasīla (có giới hạnh an lạc) là người thân thiện, dễ chung sống. Tena pariyāyena (bằng phương pháp ấy) là do nó diễn đạt ý nghĩa của “bản chất”. Để chỉ ra rằng một số giới vô ký được bao gồm cùng với giới được đề cập ở đây, và chỉ có giới bất thiện là không tương hợp, nên câu bắt đầu bằng “trong đó, bất thiện” v.v... đã được nói đến. Thật vậy, tam đề về hữu học được đề cập ở đây, còn tam đề về thiện không được đưa vào đây, đó là chủ ý (của ngài Chú giải). Vuttanayeneva (chỉ bằng phương pháp đã nói) có nghĩa là: chỉ bằng phương pháp đã được nói, không lấy tam đề về thiện, tính chất ba phương diện của giới này cần được hiểu theo năm tam đề bắt đầu với tam đề về hạ liệt.

13. Yodhāti yo idha. Vatthuvītikkameti āpattiyā vatthuno vītikkamane ajjhācāre. Kāmasaṅkappādayo nava mahāvitakkā micchāsaṅkappā. Evarūpassāti edisassa. Tassa hi sīlavante anupasaṅkamitvā dussīle sevantassa tato eva tesaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanena paṇṇattivītikkame adosadassāvino micchāsaṅkappabahulatāya manacchaṭṭhāni indriyāni arakkhato sīlaṃ ekaṃseneva hānabhāgiyaṃ hoti, na ṭhitibhāgiyaṃ, kuto visesādibhāgiyatā. Sīlasampattiyāti sīlapāripūriyā catupārisuddhisīlena. Aghaṭantassa uttarīti uttari visesādhigamāya avāyamantassa. Ṭhitibhāgiyaṃ sīlaṃ bhavati asamādhisaṃvattaniyattā. Sampādite hi samādhismiṃ sīlassa samādhisaṃvattaniyatā nicchiyati. Samādhatthāyāti samathavasena samādhānatthāya. Nibbidanti vipassanaṃ. Balavavipassanādassanatthaṃ nibbidāgahaṇaṃ tāvatāpi sīlassa nibbedhabhāgiyabhāvasiddhito.

13. Yodhāti là yo idha. Vatthuvītikkameti là sự vi phạm, sự vượt qua đối tượng của điều tội. Chín đại tầm gồm dục tầm v.v... là tà tư duy. Evarūpassāti là của người như vậy. Quả vậy, đối với người ấy, do không thân cận bậc có giới, lại giao du với kẻ ác giới, rồi từ đó bắt chước theo hành vi được thấy của họ, không thấy lỗi trong sự vi phạm chế định, do có nhiều tà tư duy, do không phòng hộ các căn có ý làm thứ sáu, nên giới chắc chắn bị tổn giảm, không thể đứng vững, huống là có được phần đặc biệt v.v... Sīlasampattiyāti là do sự viên mãn của giới, do tứ thanh tịnh giới. Aghaṭantassa uttarīti là của người không cố gắng để chứng đắc pháp cao hơn. Giới có phần đứng vững là do (tính chất) không đưa đến định. Quả vậy, khi định được thành tựu, khả năng đưa đến định của giới được xác định. Samādhatthāyāti là để được định tĩnh bằng sức mạnh của chỉ tịnh. Nibbidanti là tuệ quán. Việc nắm lấy yếm ly là để chỉ rõ tuệ quán có năng lực, bởi vì chỉ với chừng ấy, bản chất của giới có phần thể nhập cũng được thành tựu.

Yāni ca sikkhāpadāni nesaṃ rakkhitabbānīti sambandho, tāni pana asādhāraṇapaññattito aññāni. Nesanti ‘‘rakkhitabbānī’’ti padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ, tehi bhikkhūhīti attho. Sati vā ussāheti ussakkitvā sīlāni rakkhituṃ ussāhe sati. Dasāti sāmaṇerehi rakkhitabbasīlamāha ghaṭikārādīnaṃ viya. Aṭṭhāti naccādimālādiveramaṇiṃ ekaṃ katvā sabbapacchimavajjāni aṭṭha.

Nên liên kết là: những học giới nào cần được họ gìn giữ. Tuy nhiên, những học giới ấy thì khác với những chế định không chung. Từ nesaṃ, do liên hệ đến từ rakkhitabbāni, là sở thuộc cách trong nghĩa chủ động cách; nghĩa là: bởi các vị tỳ khưu ấy. Sati vā ussāheti là: hoặc khi có sự nỗ lực, có khả năng gìn giữ các giới bằng cách tiến lên một bậc. Dasāti là nói đến giới của các vị sa di cần phải gìn giữ, giống như của Ghaṭikāra v.v... Aṭṭhāti là tám học giới, không kể học giới cuối cùng, bằng cách gộp sự từ bỏ múa hát v.v... và vòng hoa v.v... làm một.

Avītikkamoti [Pg.37] pañcannaṃ sīlānaṃ avītikkamo. Pakatisīlanti sabhāvasīlaṃ. Tatrūpapattiniyataṃ hi sīlaṃ uttarakurukānaṃ. Mariyādācārittanti tassa tassa sāvajjassa akaraṇe mariyādabhūtaṃ, tattha tattha kulādīsu pubbapurisehi ṭhapitaṃ cārittaṃ. Kuladesapāsaṇḍadhammo hi ‘‘ācārasīla’’nti adhippetaṃ. Tattha kuladhammo tāva brāhmaṇādīnaṃ amajjapānādi, desadhammo ekaccajanapadavāsīnaṃ ahiṃsanādi, pāsaṇḍadhammo titthiyānaṃ yamaniyamādi. Titthiyamataṃ hi diṭṭhipāsena, taṇhāpāsena ca ḍeti pavattati, pāsaṃ vā bādhaṃ ariyavinayassa ḍetīti ‘‘pāsaṇḍa’’nti vuccati. ‘‘Pakatiyā sīlavatī hotī’’ti (dī. ni. 2.20) vacanato bodhisattamātu pañcasikkhāpadasīlaṃ paripuṇṇameva. Idaṃ pana ukkaṃsagataṃ bodhisattapitaripi cittuppādamattenapi asaṃkiliṭṭhaṃ ‘‘dhammatāsīla’’nti vuttaṃ. Kāmaguṇūpasaṃhitanti kāmakoṭṭhāsesu assādūpasaṃhitaṃ kāmassādagadhitaṃ. Dhammatāsīlanti dhammatāya kāraṇaniyāmena āgataṃ sīlaṃ. Sīlapāramiṃ hi paramukkaṃsaṃ pāpetvā kucchigatassa mahābodhisattassa sīlatejena guṇānubhāvena bodhisattamātu saraseneva paramasallekhappattaṃ sīlaṃ hoti. Mahākassapādīnanti ādi-saddena bhaddādike saṅgaṇhāti. Te kira suciraṃ kālaṃ suparisuddhasīlā eva hutvā āgatā. Tenāha ‘‘suddhasattāna’’nti. Tāsu tāsu jātīsūti sīlavarājamahiṃsarājādijātīsu. Pubbe purimajātiyaṃ siddho hetu etassāti pubbahetukasīlaṃ. Idaṃ pana pakatisīlādisamādānena vinā avītikkamalakkhaṇaṃ sampattaviratisaṅgahaṃ daṭṭhabbaṃ.

Avītikkamoti là sự không vi phạm năm giới. Pakatisīlanti là giới tự nhiên. Quả vậy, giới của người dân xứ Uttarakuru là cố định do sự sanh ở nơi ấy. Mariyādācārittanti là giới hạnh đã trở thành giới hạn trong việc không làm điều có tội ấy, là tập quán được các bậc tiền nhân thiết lập trong các gia tộc v.v... ở nơi này nơi kia. Quả vậy, pháp của gia tộc, của xứ sở, của ngoại đạo được hiểu là ‘giới tập quán.’ Trong ấy, trước hết pháp của gia tộc là không uống rượu v.v... của các vị Bà-la-môn; pháp của xứ sở là không làm hại v.v... của những người sống ở một số địa phương; pháp của ngoại đạo là sự tự chế và giới cấm v.v... của các du sĩ ngoại đạo. Quả vậy, tà thuyết của ngoại đạo giăng bẫy, làm phát sanh bẫy lưới tà kiến và bẫy lưới ái dục; hoặc làm phát sanh sự cản trở, sự chướng ngại cho Thánh luật, vì thế được gọi là pāsaṇḍa. Theo câu nói “Bà vốn có giới tự nhiên,” năm học giới của thân mẫu vị Bồ-tát là hoàn toàn viên mãn. Tuy nhiên, giới này, đã đạt đến mức độ cao tột, không bị ô nhiễm dù chỉ bằng một tâm sanh khởi, ngay cả nơi thân phụ của vị Bồ-tát, được gọi là ‘giới pháp định.’ Kāmaguṇūpasaṃhitanti là liên hệ đến vị ngọt trong các phần của dục, bị trói buộc hoặc tham đắm bởi vị ngọt của dục. Dhammatāsīlanti là giới có được do pháp định, do quy luật nhân quả. Quả vậy, sau khi đã đưa giới ba-la-mật đến mức tối thượng, do oai lực của giới và uy lực của các đức hạnh của vị Đại Bồ-tát đang trong bụng mẹ, giới của thân mẫu vị Bồ-tát tự nó đạt đến sự khắc khổ tột cùng. Trong câu Mahākassapādīnanti, với từ ādi, ngài bao gồm cả trưởng lão ni Bhaddā v.v... Tương truyền, các vị ấy sau khi có giới hoàn toàn trong sạch trong một thời gian rất dài đã đến. Vì thế, ngài nói suddhasattānaṃ. Tāsu tāsu jātīsūti là trong các kiếp sanh như vua Sīlava, vua Mahiṃsa v.v... Pubbahetukasīlaṃ là giới này có nhân đã được thành tựu trong kiếp trước. Tuy nhiên, giới này, tức là giới tự nhiên v.v..., có đặc tính không vi phạm mà không cần thọ trì, nên được xem là bao gồm trong sự kiêng cữ tự nhiên (sampattavirati).

Yaṃ bhagavatā evaṃ vuttaṃ sīlanti sambandho. Idhāti vakkhamānasīlaparipūrakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpanaṃ, aññasāsanassa ca tathābhāvapaṭisedhanaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214; ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241). Bhikkhūti tassa sīlassa paripūrakapuggalaparidīpanaṃ. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti idamassa pātimokkhasīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti idamassa tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti idaṃ pātimokkhasaṃvarassa, upariadhigantabbaguṇānañca upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti idaṃ pātimokkhato acavanabhāvaparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ[Pg.38]. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

Nên liên kết là: giới nào đã được Đức Thế Tôn nói như vậy. Idhāti là sự chỉ rõ giáo pháp làm nơi nương tựa cho người thực hành viên mãn giới sẽ được nói đến, và là sự phủ nhận tình trạng tương tự ở giáo pháp khác. Quả vậy, điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có sa môn... các giáo thuyết khác đều trống không các sa môn khác.” Bhikkhūti là sự chỉ rõ người thực hành viên mãn giới ấy. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti là sự chỉ rõ việc vị ấy an trú trong giới Pātimokkha. Viharatīti là sự chỉ rõ việc vị ấy có đời sống phù hợp với giới đó. Ācāragocarasampannoti là sự chỉ rõ pháp hỗ trợ cho sự thu thúc trong Pātimokkha và cho các đức hạnh cần chứng đắc ở bậc cao hơn. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti là sự chỉ rõ tình trạng không sa sút khỏi Pātimokkha. Samādāyāti là sự chỉ rõ việc thọ trì các học giới một cách không còn sót lại. Sikkhatīti là sự chỉ rõ việc đầy đủ sự học tập. Sikkhāpadesūti là sự chỉ rõ pháp cần phải học tập. Điều gì cần nói ở đây, điều đó sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau.

Soti pātimokkhasaṃvarasīle patiṭṭhitabhikkhu. Tena yādisassa indriyasaṃvarasīlaṃ icchitabbaṃ, taṃ dasseti. Cakkhunāti yato so saṃvaro, taṃ dasseti. Rūpanti yattha so saṃvaro, taṃ dasseti. Disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvarassa upāyaṃ dasseti. Yatvādhikaraṇa…pe… anvāssaveyyunti saṃvarassa paṭipakkhaṃ tattha ādīnavaṃ dasseti. Saṃvarāya paṭipajjatīti pageva satiyā upaṭṭhapetabbataṃ dasseti. Rakkhati cakkhundriyanti satiyā upaṭṭhāpanameva cakkhundriyassa ārakkhāti dasseti. Cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti tathābhūtā satiyevettha saṃvaroti dasseti. Vītikkamassa vasenāti sambandho. Channaṃ sikkhāpadānanti ‘‘ājīvahetu ājīvakāraṇā asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’tiādinā āgatānaṃ channaṃ pārājikādipaṭisaṃyuttānaṃ sikkhāpadānaṃ. Sāmantajappanādinā tividhena kuhanavatthunā vimhāpanaṃ kuhanā. Attānaṃ, dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ kathanaṃ lapanā. Nimittaṃ vuccati paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ, tena nimittena carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko, tassa bhāvo nemittikatā. Gandhādayo viya lābhāya paresaṃ akkosanādinā nipisatīti nippeso, nippesova nippesiko, tassa bhāvo nippesikatā. Mahicchatāya attanā laddhalābhena parato lābhapariyesanā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Evamādīnanti ādi-saddena anuppiyabhāṇitācāṭukamyatādiṃ saṅgaṇhāti. Paṭisaṅkhānena paccavekkhaṇāya parisuddho asaṃkiliṭṭho paṭisaṅkhānaparisuddho. Cattāro paccayā paribhuñjīyanti etenāti catupaccayaparibhogo, tathāpavattā anavajjacetanā.

So ti (vị ấy là) vị tỳ khưu đã an trú trong giới thu thúc Pātimokkha. Bằng câu ấy, Ngài chỉ ra rằng giới thu thúc các căn nên được mong muốn đối với vị tỳ khưu như thế nào. Bằng từ Cakkhunā, Ngài chỉ ra sự thu thúc ấy (phát sinh) từ căn nào. Bằng từ Rūpaṃ, Ngài chỉ ra sự thu thúc ấy (phát sinh) ở đối tượng nào. Bằng đoạn ‘sau khi thấy, không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng’, Ngài chỉ ra phương tiện của sự thu thúc. Bằng đoạn ‘do nhân nào… lậu hoặc có thể chảy vào’, Ngài chỉ ra pháp đối nghịch của sự thu thúc và sự nguy hại trong đó. Bằng câu ‘thực hành để thu thúc’, Ngài chỉ ra rằng niệm cần được thiết lập ngay từ đầu. Bằng câu ‘hộ trì nhãn căn’, Ngài chỉ ra rằng chính sự thiết lập niệm là sự bảo vệ nhãn căn. Bằng câu ‘thực hành sự thu thúc trong nhãn căn’, Ngài chỉ ra rằng chính niệm như vậy là sự thu thúc ở đây. (Nên hiểu) có sự liên kết bằng cách thức của sự vi phạm. (Nói về) sáu học giới là sáu học giới liên quan đến tội pārājika v.v... đã được đề cập đến bắt đầu bằng câu ‘vì mạng sống, vì nguyên nhân sinh kế, đã khoe khoang pháp thượng nhân không có, không thật’. Kuhanā (sự lừa phỉnh) là làm cho kinh ngạc bằng ba loại sự việc lừa phỉnh, bắt đầu bằng việc nói bóng gió. Lapanā (sự ba hoa) là nói theo cách tâng bốc bản thân hoặc thí chủ để người ấy dâng cúng một thứ gì đó. Nimitta (dấu hiệu) được gọi là thân nghiệp và khẩu nghiệp tạo ra ý niệm dâng cúng vật dụng; người thực hành bằng dấu hiệu đó, hoặc tạo ra dấu hiệu, là nemittiko; trạng thái của người đó là nemittikatā (sự ra dấu hiệu). Nippeso (sự ép buộc) là người có thói quen chèn ép người khác bằng cách mắng nhiếc v.v... vì lợi lộc, giống như nghiền nát hương liệu v.v...; nippeso cũng là nippesiko; trạng thái của người đó là nippesikatā (sự ép buộc). Lābhena lābhaṃ nijigīsanatā (dùng lợi lộc để tìm kiếm lợi lộc) là việc tìm kiếm lợi lộc từ người khác bằng lợi lộc mình đã nhận được do có lòng ham muốn lớn. Trong câu evamādīnaṃ, bằng từ ādi, bao gồm cả việc nói lời thân ái, sự tâng bốc v.v... Paṭisaṅkhānaparisuddho (trong sạch do quán xét) là trong sạch, không ô nhiễm do sự quán xét bằng trí tuệ. Catupaccayaparibhogo (sự thọ dụng bốn vật dụng) là cái mà nhờ đó bốn vật dụng được thọ dụng; (đó là) tư tâm không có tội lỗi đã diễn tiến như vậy.

Pātimokkhasaṃvarasīlavaṇṇanā

Giải Thích về Giới Thu Thúc Pātimokkha.

14. Tatrāti tesu pātimokkhasaṃvarādīsu. Ādito paṭṭhāyāti ‘‘idha bhikkhū’’tiādinā (vibha. 508; dī. ni. 1.194) āgatadesanāya ādito pabhuti. Vinicchayakathāti tattha saṃsayavidhamanena vinicchayāvahā kathā. Paṭhamassa atthassa [Pg.39] sabbasādhāraṇattā asādhāraṇaṃ pabbajitāveṇikaṃ pariyāyaṃ dassento ‘‘chinnabhinnapaṭadharāditāya vā’’ti āha. Evaṃ hissa paripuṇṇapātimokkhasaṃvarayogyatā dassitā hoti. Bhinnapaṭadharādibhāvo ca nāma daliddassāpi niggahitassa hotīti tato visesetuṃ ‘‘saddhāpabbajito’’ti vatvā paṭipattiyā yogyabhāvadassanatthaṃ ‘‘kulaputto’’ti vuttaṃ. Ācārakulaputto vā hi paṭipajjituṃ sakkoti jātikulaputto vā. Sikkhāpadasīlanti cārittavārittappabhedaṃ sikkhāpadavasena paññattaṃ sīlaṃ. Yoti aniyamaniddeso yo koci puggalo. Nanti vinayapariyāpannaṃ sīlaṃ. Tanti puggalaṃ. Mokkheti sahakārikāraṇabhāvato. Apāye bhavāni āpāyikāni. Ādi-saddena tadaññaṃ sabbasaṃsāradukkhaṃ saṅgaṇhāti. Saṃvaraṇaṃ kāyavacīdvārānaṃ pidahanaṃ. Yena te saṃvutā pihitā honti, so saṃvaro. Yasmā pana so sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamo vītikkamapaṭipakkhoti katvā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyikavācasikassa avītikkamassetaṃ nāma’’nti. Pātimokkhasaṃvarena saṃvutoti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro. Tathābhūto ca yasmā taṃ upeto tena ca samaṅgī nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘upagato samannāgatoti attho’’ti.

14. Tatrā (trong đó) nghĩa là trong các giới ấy, bắt đầu với giới thu thúc Pātimokkha. Ādito paṭṭhāya (bắt đầu từ đầu) nghĩa là kể từ lúc bắt đầu của bài thuyết pháp đã được trình bày bắt đầu bằng câu ‘idha bhikkhu’ (ở đây, này các tỳ khưu). Vinicchayakathā (lời giải quyết) là lời nói mang lại sự quyết đoán bằng cách xua tan nghi ngờ ở đó. Vì ý nghĩa đầu tiên có tính phổ thông cho tất cả, nên để chỉ ra phương pháp không phổ thông, riêng biệt cho người xuất gia, Ngài đã nói ‘chinnabhinnapaṭadharāditāya vā’ (hoặc do việc mang y bị cắt, bị rách v.v...). Vì rằng, bằng cách nói như vậy, sự thích hợp với giới thu thúc Pātimokkha một cách trọn vẹn của vị ấy được chỉ ra. Và vì việc mang y rách v.v... cũng có thể xảy ra với người nghèo khó, không có tài sản, nên để phân biệt với người ấy, sau khi nói ‘saddhāpabbajito’ (xuất gia vì đức tin), Ngài đã nói ‘kulaputto’ (thiện gia nam tử) để chỉ ra sự thích hợp với việc thực hành. Vì rằng, người được gọi là thiện gia nam tử về phương diện hạnh kiểm, hoặc người được gọi là thiện gia nam tử về phương diện dòng dõi, đều có thể thực hành. Sikkhāpadasīla (giới học pháp) là giới được chế định theo cách thức của các học giới, có sự phân biệt giữa hành trì giới và phòng hộ giới. Yo là sự chỉ định không xác định, (nghĩa là) bất kỳ người nào. Naṃ là giới được bao gồm trong Luật tạng. Taṃ là người. Mokkheti (giải thoát) là do có vai trò là nguyên nhân hỗ trợ. Āpāyikāni (thuộc về cõi dữ) là những gì sinh ra trong cõi dữ. Bằng từ ādi, bao gồm tất cả các khổ đau khác trong vòng luân hồi. Saṃvaraṇa (sự thu thúc) là sự đóng lại các cửa thân và khẩu. Giới mà nhờ đó các cửa ấy được thu thúc, được đóng lại, giới đó là saṃvaro (sự thu thúc). Và vì rằng sự thu thúc ấy là sự không vi phạm bảy nhóm tội, là pháp đối nghịch với sự vi phạm, do đó đã được nói rằng: ‘Đây là tên gọi cho sự không vi phạm về thân và khẩu’. Pātimokkhasaṃvarena saṃvuto (được thu thúc bởi giới thu thúc Pātimokkha) nghĩa là người có các cửa thân và khẩu được đóng lại bởi giới thu thúc Pātimokkha. Và vì rằng người như vậy được gọi là đã đạt đến giới ấy và được gọi là đã đầy đủ giới ấy, do đó đã được nói rằng: ‘upagato samannāgato có nghĩa là như vậy’.

Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttaṃ hi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti, ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca. Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī, ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ[Pg.40]. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā. Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttaṃ hi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkhaṃ, patati vā etena apāyadukkhe, saṃsāradukkhe cāti pātī, taṇhādisaṃkileso. Vuttaṃ hi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105; a. ni. 4.9; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā patati etthāti pātīni, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttaṃ hi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ, atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘patī’’ti vuccati. Muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

Một phương pháp khác – do vì các phiền não có sức mạnh, do vì việc ác dễ làm, và do vì việc phước khó làm, nên có thói quen rơi vào các cõi khổ nhiều lần, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) phàm phu. Hoặc là, do tính vô thường, bị sức mạnh của nghiệp quăng vào trong các cõi hữu v.v..., có thói quen đi đến, do sự lang thang không ngừng nghỉ giống như guồng nước, vì thế gọi là pātī. Hoặc là, do năng lực của sự chết, có thói quen làm cho tự thể rơi rớt trong các loài chúng sanh đây đó, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) dòng tương tục của chúng sanh, hoặc chính là tâm. Giải thoát cho pātī ấy khỏi khổ luân hồi, vì thế gọi là pātimokkha. Vì rằng do sự giải thoát của tâm mà chúng sanh được gọi là ‘đã giải thoát.’ Vì rằng đã được nói: “Chúng sanh thanh tịnh do tâm thanh tịnh,” và “không còn chấp thủ, tâm đã giải thoát khỏi các lậu hoặc.” Hoặc là, do nhân là vô minh v.v..., rơi rớt, đi đến, hiện hữu trong luân hồi, vì thế gọi là pātī. Vì rằng đã được nói: “Đối với các chúng sanh có vô minh làm triền cái, có ái làm kiết sử, đang trôi lăn, đang luân hồi.” Do giới này, có sự giải thoát cho chúng sanh pātī ấy khỏi ba loại phiền não là ái v.v..., vì thế gọi là pātimokkha. Nên biết sự thành tựu của hợp từ này giống như các từ ‘Kaṇṭhekāḷo’ v.v... Hoặc là, làm cho rơi rớt, làm cho hư hoại, làm cho đau khổ, vì thế gọi là pāti, (nghĩa là) tâm. Vì rằng đã được nói: “Thế gian bị tâm dẫn dắt, bị tâm lôi kéo.” Do giới này, có sự giải thoát cho pāti ấy, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, do cái này mà rơi vào khổ cõi dữ, và khổ luân hồi, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) phiền não là ái v.v... Vì rằng đã được nói: “Ái sanh ra con người,” và “con người có ái làm bạn đồng hành” v.v... Giải thoát khỏi pātī ấy, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, (chúng sanh) rơi vào trong đây, vì thế gọi là pātīni, (nghĩa là) sáu xứ trong và ngoài. Vì rằng đã được nói: “Thế gian sanh khởi trong sáu (xứ), làm quen trong sáu (xứ).” Giải thoát khỏi pātī được gọi là sáu xứ trong và ngoài ấy, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, có sự rơi rớt, sự hư hoại, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) luân hồi. Giải thoát khỏi đó, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, do là bậc chủ tể của tất cả thế gian, bậc Pháp Vương, Đức Thế Tôn được gọi là ‘pati.’ Do cái này mà được giải thoát, vì thế gọi là mokkha. Là mokkha (phương tiện giải thoát) của pati (Đức Thế Tôn) do được Ngài chế định, vì thế gọi là patimokkha. Patimokkha chính là pātimokkha. Hoặc là, do là nền tảng của tất cả các đức hạnh, nên là pati theo nghĩa tối thượng, và nó cũng là mokkha theo nghĩa đã nói, vì thế gọi là patimokkha. Patimokkha chính là pātimokkha. Thật vậy, đã được nói: “Pātimokkha này là cửa ngõ, này là hàng đầu,” (đây là) phần chi tiết.

Atha vā pa-iti pakāre, atī-ti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idaṃ hi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena, samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ, pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya yathārahaṃ kilesanibbāpanato, patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evamettha pātimokkha-saddassa attho veditabbo. Iriyatīti attabhāvaṃ pavatteti. ‘‘Viharatī’’ti iminā pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa [Pg.41] bhikkhuno iriyāpathavihāro dassito. Pāḷiyanti jhānavibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 508 ādayo).

Hoặc là, bất biến từ pa có nghĩa là các loại, bất biến từ ati có nghĩa là hoàn toàn, do đó, giải thoát một cách hoàn toàn bằng nhiều cách, vì thế gọi là pātimokkha. Vì rằng giới này, tự nó bằng cách giải thoát nhất thời, và khi đi cùng với định và tuệ bằng cách chế ngự, và bằng cách đoạn tận, giải thoát một cách hoàn toàn, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, giải thoát từng phần, vì thế gọi là patimokkho, nghĩa là, giải thoát riêng rẽ khỏi từng lỗi lầm vi phạm ấy, patimokkho chính là pātimokkha. Hoặc là, mokkho là Nibbāna, là hình ảnh phản chiếu của mokkha (Nibbāna) ấy, vì thế gọi là patimokkho. Vì rằng sự thu thúc trong giới, giống như bình minh của mặt trời, là sự khởi sanh của Nibbāna, là phần tương tự như vậy, do dập tắt các phiền não một cách tương xứng, patimokkho chính là pātimokkha. Hoặc là, hướng đến mokkha (Nibbāna), hoặc là đối diện với mokkha, vì thế gọi là patimokkha, patimokkha chính là pātimokkha, như vậy ở đây nên hiểu ý nghĩa của từ pātimokkha. Iriyati nghĩa là làm cho tự thể diễn tiến. Bằng từ ‘viharati’ này, sự trú trong oai nghi của vị tỳ khưu đã an trú trong giới thu thúc Pātimokkha được chỉ ra. Pāḷiyaṃ nghĩa là trong Pāli Phân Tích Thiền.

Tattha kāmaṃ samaṇacāraṃ, samaṇagocarañca dassetuṃ ‘‘ācāragocarasampanno’’ti vuttaṃ, yathā pana maggaṃ ācikkhanto ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti vajjetabbapubbakaṃ gahetabbaṃ vadeyya, yathā vā sasīsanhānena pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanasaṃvidhānaṃ yuttarūpaṃ, evaṃ pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo yuttarūpoti ‘‘atthi ācāro, atthi anācāro’’ti dvayaṃ uddisitvā anācāraṃ tāva vibhajituṃ ‘‘tattha katamo anācāro’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāyiko vītikkamoti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. Vācasiko vītikkamoti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Kāyikavācasikoti tadubhayaṃ.

Ở đó, quả thật để chỉ ra hạnh kiểm của sa-môn và hành xứ của sa-môn, câu “vị đầy đủ hạnh kiểm và hành xứ” đã được nói. Nhưng, giống như người chỉ đường nói về con đường nên đi sau khi đã nói về con đường nên tránh trước rằng: “Hãy bỏ con đường bên trái, hãy đi con đường bên phải.” Hoặc giống như việc trang điểm bằng vòng hoa, hương thơm, vật thoa v.v... là thích hợp cho người đã gội sạch mồ hôi, bụi bẩn, cáu ghét bằng cách tắm gội cả đầu, tương tự như vậy, sự kết hợp với các thiện pháp là thích hợp cho người đã từ bỏ các ác pháp. Vì vậy, sau khi nêu lên cả hai điều “có hạnh kiểm tốt, có hạnh kiểm xấu,” để phân tích trước tiên về hạnh kiểm xấu, câu bắt đầu bằng “Trong ấy, thế nào là hạnh kiểm xấu?” đã được nói. Ở đó, ‘sự vi phạm thuộc về thân’ là ba loại thân ác hạnh. ‘Sự vi phạm thuộc về lời nói’ là bốn loại khẩu ác hạnh. ‘(Sự vi phạm) thuộc về thân và lời nói’ là cả hai loại ấy.

Evaṃ ājīvaṭṭhamakasīlassa vītikkamo dassito. Idāni mānasaṃ anācāraṃ dassetuṃ ‘‘sabbampi dussīlyaṃ anācāro’’ti vatvā tattha ekacciyaṃ dassento ‘‘idhekacco veḷudānena vā’’tiādimāha. Tattha veḷudānenāti paccayuppādanatthena veḷudānena. Pattadānādīsupi eseva nayo. Veḷūti manussānaṃ payojanāvaho yo koci veḷudaṇḍo. Pattaṃ gandhikādīnaṃ gandhapaliveṭhanādiatthaṃ vā, tālanāḷikerādipattaṃ vā. Pupphaṃ yaṃ kiñci manussānaṃ payojanāvahaṃ. Tathā phalaṃ. Sinānaṃ sirīsacuṇṇādinhāniyacuṇṇaṃ. Mattikāpi ettheva saṅgahaṃ gacchati. Dantakaṭṭhaṃ yaṃ kiñci mukhasodhanatthaṃ dantaponaṃ. Cāṭukamyatā attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanaṃ saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ. Muggasūpyatāti muggasūpasamatā saccālikena jīvitakappanaṃ. Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā paccanti, katipayā na paccanti, evaṃ saccālikena jīvitakappane bahu alikaṃ hoti, appakaṃ saccanti. Paribhaṭatīti paribhaṭo, paresaṃ dārake pariharanto. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, sā eva pāribhaṭyatā, alaṅkaraṇādinā kuladārakapariharaṇassetaṃ nāmaṃ. Tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ gāmantaradesantarādīsu sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ jaṅghapesanikaṃ. Aññataraññatarenāti etesaṃ vā veḷudānādīnaṃ vejjakammabhaṇḍāgārikakammapiṇḍapaṭipiṇḍakammasaṅghuppādacetiyuppādapaṭṭhapanādīnaṃ vā micchājīvena jīvitakappanakakammānaṃ yena kenaci[Pg.42]. Buddhapaṭikuṭṭhenāti buddhehi garahitena paṭisiddhena. Micchājīvenāti na sammāājīvena. Ayaṃ vuccati anācāroti ayaṃ sabbopi ‘‘anācāro’’ti kathīyati. Ācāraniddeso vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo.

Như vậy, sự vi phạm giới thứ tám về nuôi mạng đã được chỉ ra. Bây giờ, để chỉ ra hành vi bất chính thuộc về tâm, sau khi nói rằng “tất cả sự phá giới đều là hành vi bất chính”, trong đó, khi chỉ ra một vài trường hợp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ở đây, có người... bằng cách cho tre...”. Trong đó, “bằng cách cho tre” có nghĩa là cho tre với mục đích làm phát sinh vật dụng. Phương pháp này cũng áp dụng cho việc cho lá, v.v. “Tre” là bất kỳ cây tre nào có ích cho con người. “Lá” là lá dùng để gói hương liệu cho người bán nước hoa, v.v., hoặc lá cọ, lá dừa, v.v. “Hoa” là bất kỳ loại hoa nào có ích cho con người. “Quả” cũng tương tự. “Bột tắm” là bột tắm như bột cây sirīsa. Đất sét cũng được bao gồm ở đây. “Tăm xỉa răng” là bất kỳ dụng cụ làm sạch răng nào để làm sạch miệng. “Sự tâng bốc” là lời nói tán dương do muốn được yêu mến, sau khi đặt mình vào vị trí thấp hèn như người hầu và che đậy lời nói sai lầm của người khác. “Sự giống như canh đậu” là việc nuôi mạng bằng lời nói thật và dối, tương tự như canh đậu. Ví như khi nấu canh đậu, nhiều hạt đậu chín, một vài hạt không chín, cũng vậy, trong việc nuôi mạng bằng lời nói thật và dối, có nhiều điều dối trá và ít điều thật. “Người bảo mẫu” là người chăm sóc con cái của người khác. Công việc của người bảo mẫu là pāribhaṭyaṃ, chính nó là pāribhaṭyatā. Đây là tên gọi cho việc chăm sóc con cái của gia đình bằng cách trang điểm, v.v. “Việc đưa tin” là việc mang tin tức đi và về cho các gia chủ ở các làng khác, các xứ khác, v.v. “Bằng cách này hay cách khác” có nghĩa là bằng bất kỳ cách nào trong số các việc nuôi mạng sai trái này, hoặc là việc cho tre, v.v., hoặc là các việc như làm thầy thuốc, quản lý kho, cho đi cho lại vật thực, thiết lập các vật dụng của tăng đoàn hay bảo tháp để sinh lợi. “Bị các đức Phật quở trách” có nghĩa là bị các đức Phật khiển trách, ngăn cấm. “Bằng tà mạng” có nghĩa là không phải bằng chánh mạng. “Đây được gọi là hành vi bất chính” có nghĩa là tất cả những điều này được gọi là “hành vi bất chính”. Phần giải thích về hành vi đúng đắn nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với những gì đã được nói.

Gocaraniddesepi paṭhamaṃ agocarassa vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ. Ayuttaṭṭhānaṃ agocaro. Vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā, samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassāpi garahahetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvāva upasaṅkamitabbā. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumārikāti mahallikā aniviṭṭhakumāriyo, paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisasannissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Tesaṃ aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Pānāgāranti surāpānagharaṃ. Taṃ soṇḍajanehi avivittaṃ hoti. Tattha tehi soṇḍatādivasena na upasaṅkamitabbaṃ brahmacariyantarāyakarattā. Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājāno nāma ye rajjamanusāsanti. Rājamahāmattā rājissariyasadisāya issariyamattāya samannāgatā. Titthiyāti viparītadassanā bāhirakaparibbājakā. Titthiyasāvakāti tesu daḷhabhattā paccayadāyakā. Ananulomikena saṃsaggenāti tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomikena paccanīkabhūtena saṃsaggena saṃsaṭṭho viharati, yena brahmacariyantarāyaṃ vā sallekhaparihāniṃ vā pāpuṇāti.

Trong phần giải thích về nơi hành hoạt, lý do nói về nơi không nên hành hoạt trước tiên nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. “Nơi hành hoạt” là nơi thích hợp để đến gần vì mục đích khất thực, v.v. Nơi không thích hợp là “nơi không nên hành hoạt”. “Người có kỹ nữ là nơi hành hoạt” có nghĩa là nơi nên đến gần với sự thân mật như bạn bè. “Kỹ nữ” là những người sống bằng sắc đẹp; không nên đến gần họ với sự thân mật như bạn bè, vì điều đó gây trở ngại cho phẩm hạnh sa-môn, và là nguyên nhân bị khiển trách ngay cả đối với người có ý định trong sạch. Do đó, chỉ nên đến gần họ sau khi đã thiết lập chánh niệm, với mục đích nhận sự cúng dường. “Góa phụ” được gọi là những người có chồng đã chết, hoặc có chồng đã ly thân. “Thiếu nữ lớn tuổi” là những thiếu nữ đã trưởng thành nhưng chưa lập gia đình. “Người ái nam ái nữ” là những người không có giới tính rõ ràng. Vì họ có nhiều phiền não, có sự nóng nảy chưa được dập tắt, và nói nhiều lời liên quan đến thế lợi, do đó, không nên đến gần họ. “Tỳ-khưu-ni” là những người có phạm hạnh dồi dào. Tỳ-khưu cũng vậy. Khi họ đến gần nhau với sự thân mật, do bản chất đối tượng không tương hợp, sự trở ngại cho phạm hạnh có thể xảy ra chỉ sau vài ngày; do đó, không nên đến gần nhau. Khi đến gần với mục đích thăm bệnh, v.v., cần phải có chánh niệm. “Quán rượu” là nhà uống rượu. Nơi đó không vắng vẻ những người nghiện rượu. Ở đó, không nên đến gần họ với mục đích vui đùa say sưa, vì điều đó gây trở ngại cho phạm hạnh. Trong câu “sống thân cận với vua chúa”, v.v., “vua chúa” là những người cai trị vương quốc. “Đại thần của vua” là những người có quyền lực tương đương với quyền lực của vua. “Ngoại đạo” là những du sĩ ngoại giáo có tà kiến. “Đệ tử ngoại đạo” là những thí chủ có lòng tin vững chắc nơi họ. “Sống thân cận bằng sự giao du không thích hợp” có nghĩa là sống thân cận bằng sự giao du không thuận theo và đối nghịch với ba học giới, do đó, vị ấy có thể gặp trở ngại cho phạm hạnh hoặc sự suy giảm trong hạnh đầu đà.

Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ ‘‘yāni vā pana tānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni. Tato eva appasannāni, kammakammaphalasaddhāya vā abhāvena assaddhāni. Ratanattayappasādābhāvena appasannāni. Akkosakaparibhāsakānīti akkosavatthūhi [Pg.43] akkosakāni ceva bhayadassanena santajjanakāni ca. Atthaṃ na icchanti anatthameva icchantīti anatthakāmāni. Hitaṃ na icchanti ahitameva icchantīti ahitakāmāni. Phāsu na icchanti aphāsuṃyeva icchantīti aphāsukakāmāni. Yogakkhemaṃ nibbhayaṃ na icchanti, ayogakkhemameva icchantīti ayogakkhemakāmāni. Bhikkhūnanti ettha sāmaṇerānampi saṅgaho. Bhikkhunīnanti ettha sikkhamānasāmaṇerīnaṃ. Sabbesaṃ hi sāsanikānaṃ anatthakāmatādīpanapadamidaṃ vacanaṃ. Tathārūpāni kulānīti tādisāni khattiyakulādīni. Sevatīti nissāya jīvati. Bhajatīti upasaṅkamati. Payirupāsatīti punappunaṃ upagacchati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādiko, rājādiko, assaddhakulādiko ca taṃ taṃ sevantassa tippakāropi ayutto gocaroti agocaro. Ettha hi vesiyādiko pañcakāmaguṇanissayato agocaro. Yathāha ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā’’ti (saṃ. ni. 5.372). Rājādiko samaṇadhammassa anupanissayato, lābhasakkārāsanivicakkanippothanadiṭṭhivipattihetuto ca. Assaddhakulādiko saddhāhānicittasantāsāvahato agocaro.

Bây giờ, để trình bày về phi hành xứ (agocara) bằng phương pháp khác, câu bắt đầu bằng ‘yāni vā pana tānī’ đã được nói đến. Ở đây, (những gia đình) không có đức tin (assaddhāni) là những gia đình không có đức tin nơi các bậc như đức Phật. Chính vì thế nên (họ) không có tịnh tín (appasannāni). Hoặc (họ) không có đức tin (assaddhāni) do vì không có niềm tin vào nghiệp và quả của nghiệp. (Họ) không có tịnh tín (appasannāni) do vì không có sự trong sạch đối với Tam Bảo. (Những gia đình) mắng nhiếc và chửi rủa (akkosakaparibhāsakāni) là những gia đình vừa hay mắng nhiếc bằng những sự việc đáng mắng nhiếc, vừa hay hăm dọa bằng cách cho thấy sự nguy hiểm. (Họ) không mong muốn điều lợi ích, chỉ mong muốn điều bất lợi, vì thế (họ) là những người mong muốn điều bất lợi (anatthakāmāni). (Họ) không mong muốn điều hữu ích, chỉ mong muốn điều vô ích, vì thế (họ) là những người mong muốn điều vô ích (ahitakāmāni). (Họ) không mong muốn sự thoải mái, chỉ mong muốn sự không thoải mái, vì thế (họ) là những người mong muốn sự không thoải mái (aphāsukakāmāni). (Họ) không mong muốn sự an ổn thoát ly ách nạn (yogakkhema), sự vô úy (nibbhayaṃ), chỉ mong muốn sự không an ổn thoát ly ách nạn, vì thế (họ) là những người mong muốn sự không an ổn thoát ly ách nạn (ayogakkhemakāmāni). Ở đây, trong câu ‘bhikkhūnaṃ,’ các vị sa-di cũng được bao gồm. Ở đây, trong câu ‘bhikkhunīnaṃ,’ các vị học nữ và sa-di-ni (cũng được bao gồm). Thật vậy, câu nói này là thuật ngữ chỉ rõ sự mong muốn điều bất lợi của tất cả những người trong giáo pháp. Những gia đình như thế (tathārūpāni kulāni) là những gia đình tương tự như dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... Thân cận (sevāti) là nương nhờ để sinh sống. Gần gũi (bhajati) là đi đến. Hầu cận (payirupāsati) là đi đến nhiều lần. Điều này được gọi là (ayaṃ vuccati) phi hành xứ (agocaro) vì đối với người thân cận nơi này nơi kia, dù là ba loại hành xứ gồm nơi của kỹ nữ v.v..., nơi của vua chúa v.v..., và nơi của gia đình không có đức tin v.v... cũng đều là hành xứ không thích hợp. Thật vậy, ở đây, nơi của kỹ nữ v.v... là phi hành xứ do là nơi nương tựa của năm loại dục trưởng dưỡng. Như đã được nói: ‘Này các tỳ-khưu, thế nào là phi hành xứ, là địa hạt của người khác đối với tỳ-khưu? Chính là năm loại dục trưởng dưỡng này.’ Nơi của vua chúa v.v... (là phi hành xứ) do không phải là nơi nương tựa cho pháp của sa-môn, và do là nguyên nhân của sự tai hại về tà kiến, sự đánh đổ, sự sét đánh của lợi lộc và cung kính. Nơi của gia đình không có đức tin v.v... là phi hành xứ do mang đến sự suy giảm đức tin và sự kinh hãi cho tâm.

Gocaraniddese ‘‘na vesiyāgocaro’’tiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Opānabhūtānīti udapānabhūtāni bhikkhusaṅghassa, bhikkhunīsaṅghassa ca catumahāpathe khatapokkharaṇī viya yathāsukhaṃ ogāhanakkhamāni. Kāsāvapajjotānīti bhikkhūnaṃ, bhikkhunīnañca nivatthapārutakāsāvānaṃyeva pabhāhi ekobhāsāni. Isivātapaṭivātānīti gehaṃ pavisantānaṃ, nikkhamantānañca bhikkhubhikkhunīsaṅkhātānaṃ isīnaṃ cīvaravātena ceva samiñjanapasāraṇādijanitasarīravātena ca paṭivātāni pavāyitāni viniddhutakibbisāni vā.

Trong phần giải về hành xứ (gocaraniddesa), các câu bắt đầu bằng ‘na vesiyāgocaro’ nên được hiểu theo nghĩa đối lập với những gì đã được nói. (Những gia đình) đã trở thành giếng nước (opānabhūtāni) là những gia đình đã trở thành giếng nước uống, có khả năng cho tăng chúng tỳ-khưu và ni chúng tỳ-khưu-ni đi vào tùy thích, giống như hồ sen được đào ở ngã tư đường. (Những gia đình) được chiếu sáng bởi y cà-sa (kāsāvapajjotāni) là những gia đình có cùng một sự rực rỡ bởi ánh quang của chính những y cà-sa được đắp và mặc của các vị tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni. (Những gia đình) có gió ngược từ các vị ẩn sĩ (isivātapaṭivātāni) là những gia đình có gió ngược thổi đến bởi làn gió từ y phục và bởi làn gió từ thân thể được tạo ra do sự co duỗi v.v... của các vị ẩn sĩ được gọi là tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni đang đi vào và đi ra khỏi nhà; hoặc là (những gia đình) đã rũ sạch tội lỗi.

Idāni niddese āgatanayenāpi ācāragocare dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Etthāti etasmiṃ pātimokkhasīlaniddese. Imināpi nayenāti idāni vuccamānavidhināpi. Saṅghagatoti saṅghasannipātaṃ gato. Acittīkārakatoti akatacittīkāro, akatagāravoti attho. Ghaṭṭayantoti sarīrena, cīvarena vā ghaṃsanto. Puratopi tiṭṭhati acittīkārakatoti [Pg.44] sambandhitabbaṃ. Ṭhitakopīti upari tiṭṭhanto viya āsannataraṭṭhāne ṭhitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakoti bāhuṃ vikkhipanto. Anupāhanānanti anādare sāmivacanaṃ. Saupāhanoti upāhanāruḷho. There bhikkhū anupakhajjāti therānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ anupavisitvā tesaṃ āsannataraṭṭhānaṃ upagantvā. Kaṭṭhaṃ pakkhipati aggikuṇḍe. Vokkammāti passato atikkamitvā. Gūḷhāni sabhāvato paṭicchannāni sāṇipākārādinā paṭicchāditāni. Anāpucchāti anāpucchitvā. Assāti anācārassa.

Bây giờ, để trình bày về hành xứ oai nghi (ācāragocara) cũng bằng phương pháp đã được nêu trong phần giải, câu bắt đầu bằng ‘apica’ đã được khởi đầu. Ở đây (ettha) là trong phần giải về giới Pātimokkha này. Cũng bằng phương pháp này (imināpi nayena) là cũng bằng cách thức đang được nói đến bây giờ. Đã đi đến tăng chúng (saṅghagato) là đã đi đến nơi hội họp của tăng chúng. Không thể hiện sự tôn trọng (acittīkārakato) có nghĩa là người không thể hiện sự tôn trọng, không thể hiện sự kính trọng. Chen lấn (ghaṭṭayanto) là cọ xát bằng thân thể hoặc bằng y phục. Cần được liên kết là ‘cũng đứng ở phía trước mà không thể hiện sự tôn trọng.’ Vừa đứng (ṭhitakopi) là vừa đứng ở nơi rất gần, giống như đang đứng ở trên, rồi nói. Vung vẫy cánh tay (bāhāvikkhepako) là người đang vung vẫy cánh tay. (Đối với các vị) không mang giày dép (anupāhanānaṃ) là sở hữu cách trong ý nghĩa không tôn trọng. Có mang giày dép (saupāhano) là người đã mang giày dép. Xâm nhập vào các vị tỳ-khưu trưởng lão (there bhikkhū anupakhajja) là sau khi đi vào nơi đứng của các vị tỳ-khưu trưởng lão rồi đi đến nơi rất gần của các vị ấy. Bỏ củi (kaṭṭhaṃ pakkhipati) vào trong hố lửa. Tránh sang một bên (vokkamma) là sau khi vượt qua khỏi một bên. Những nơi kín đáo (gūḷhāni) là những nơi được che khuất một cách tự nhiên, được che đậy bởi màn che, vách tường v.v... Không hỏi xin phép (anāpucchā) là sau khi không hỏi xin phép. Của điều này (assa) là của oai nghi không đúng đắn.

Apica bhikkhūtiādi sabbasseva bhikkhuno ācāradassanavasena pavattaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ, na niddesapāḷi. Saddhāsīlasutacāgādiguṇahetuko garubhāvo garukaraṇaṃ vā gāravo, saha gāravenāti sagāravo. Garuṭṭhāniyesu gāravasārajjādivasena paṭissāyanā patissā, sappatissavapaṭipatti. Saha patissāyāti sappatisso. Savisesaṃ hirimanatāya, ottappibhāvena ca hirottappasampanno. Sekhiyadhammapāripūrivasena sunivattho supāruto. Pāsādikenāti pasādāvahena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Eseva nayo ito paresupi chasu padesu. Abhikkantenāti abhikkamena. Iriyāpathasampannoti sampannairiyāpatho. Tena sesairiyāpathānampi pāsādikatamāha. Indriyesu guttadvāroti cakkhundriyādīsu chasu dvāresu susaṃvihitārakkho. Bhojane mattaññūti paribhuñjitabbato bhojanasaññite catubbidhepi paccaye pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogādivasena sabbaso pamāṇaññū. Jāgariyamanuyuttoti pubbarattāpararattaṃ bhāvanāmanasikārasaṅkhātaṃ jāgariyaṃ sātaccakāritāvasena anu anu yutto tattha yuttapayutto. Satisampajaññena samannāgatotiādi yathāvuttassa ācārassa sambhāradassanaṃ. Tattha appicchoti niiccho. Santuṭṭhoti yathālābhādivasena santosena tuṭṭho. Sakkaccakārīti ādarakārī. Garucittīkārabahuloti garuṭṭhāniyesu garukaraṇabahulo. Ayaṃ vuccati ācāroti ayaṃ sagāravatādi atthakāmehi ācaritabbato ācāro.

Câu bắt đầu bằng ‘apica bhikkhu’ là lời của Chú giải được trình bày theo cách chỉ rõ oai nghi của toàn thể tỳ-khưu, không phải là Pāli của phần giải. Sự trang trọng (garubhāvo) hoặc sự thể hiện sự trang trọng (garukaraṇaṃ) có nguyên nhân từ các phẩm chất như đức tin, giới, văn, thí v.v... là sự kính trọng (gāravo); cùng với sự kính trọng (saha gāravena) là người có sự kính trọng (sagāravo). Sự vâng lời (paṭissāyanā) theo cách kính trọng, e dè v.v... đối với những bậc đáng được kính trọng là sự tuân theo (patissā); (sự thực hành của người) có sự tuân theo (sappatissavapaṭipatti). Cùng với sự tuân theo (saha patissāya) là người có sự tuân theo (sappatisso). Người có tàm quý (hirottappasampanno) là do có tâm hổ thẹn và có trạng thái ghê sợ một cách đặc biệt. Người mặc y chỉnh tề (sunivattho), đắp y tề chỉnh (supāruto) là do đã chu toàn các pháp về học giới. Với sự đoan trang (pāsādikena) là với (oai nghi) mang lại sự trong sạch; và đây là công cụ cách trong ý nghĩa chỉ rõ trạng thái. Phương pháp này cũng tương tự trong sáu thuật ngữ sau đây. Trong khi đi tới (abhikkantena) là với sự đi tới. Người có oai nghi hoàn hảo (iriyāpathasampanno) là người có oai nghi đã được hoàn hảo. Bằng câu ấy, (chú giải) nói lên sự đoan trang của các oai nghi còn lại. Người có các căn được hộ trì (indriyesu guttadvāro) là người có sự phòng hộ được sắp đặt kỹ lưỡng ở sáu cửa là nhãn căn v.v... Người biết tiết độ trong vật thực (bhojane mattaññū) là người biết chừng mực về mọi mặt theo cách tìm cầu, thọ nhận, sử dụng v.v... trong cả bốn loại vật dụng được gọi là vật thực do phải được sử dụng. Người chuyên tâm tỉnh thức (jāgariyamanuyutto) là người liên tục chuyên tâm, luôn luôn nỗ lực ở đó trong sự tỉnh thức được gọi là sự tu hành và tác ý vào canh đầu và canh cuối, theo cách thực hành liên tục. Câu bắt đầu bằng ‘người có chánh niệm và tỉnh giác’ là sự trình bày về các yếu tố hỗ trợ cho oai nghi đã được nói đến. Ở đây, người thiểu dục (appiccho) là người không có mong muốn. Người tri túc (santuṭṭho) là người hài lòng với sự biết đủ theo cách tùy theo những gì nhận được v.v... Người hành động cẩn trọng (sakkaccakārī) là người hành động với sự quan tâm. Người có nhiều sự kính trọng và tôn trọng (garucittīkārabahulo) là người có nhiều sự thể hiện sự kính trọng đối với những bậc đáng được kính trọng. Điều này được gọi là oai nghi (ayaṃ vuccati ācāro) là vì oai nghi này, bắt đầu bằng sự kính trọng v.v..., cần được thực hành bởi những người mong muốn lợi ích, nên được gọi là oai nghi (ācāro).

Sīlādīnaṃ guṇānaṃ upanissayabhūto upanissayagocaro. Satisaṅkhāto cittassa ārakkhabhūto eva gocaro ārakkhagocaro. Kammaṭṭhānasaṅkhāto cittassa upanibandhanaṭṭhānabhūto gocaro upanibandhagocaro. Appicchatādīhi [Pg.45] dasahi vivaṭṭanissitāya kathāya vatthubhūtehi guṇehi samannāgato dasakathāvatthuguṇasamannāgato. Tato eva kalyāṇo sundaro mittoti kalyāṇamitto. Tassa lakkhaṇaṃ parato āgamissati. Assutaṃ suttageyyādiṃ. Suṇātīti sutamayaṃ ñāṇaṃ uppādeti. Sutaṃ pariyodāpetīti tameva yathāsutaṃ avisadatāya apariyodātaṃ punappunaṃ paripucchanādinā visodheti nijjaṭaṃ nigumbaṃ karoti. Tattha ca ye kaṅkhaṭṭhāniyā dhammā, tesu saṃsayaṃ chindanto kaṅkhaṃ vitarati. Kammakammaphalesu, ratanattaye ca sammādiṭṭhiyā ujukaraṇena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Tato eva ca duvidhāyapi saddhāsampadāya cittaṃ pasādeti. Atha vā yathāsutaṃ dhammaṃ pariyodapetvā tatthāgate rūpārūpadhamme pariggahetvā sapaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggaṇhanto sattadiṭṭhivaṅkavidhamanena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Dhammānaṃ paccayapaccayuppannatāmattadassanena tīsupi addhāsu kaṅkhaṃ vitarati. Tato paraṃ ca udayabbayañāṇādivasena vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyabhūmiṃ okkamanto aveccapasādena ratanattaye cittaṃ pasādeti. Tathābhūtova tassa kalyāṇamittassa anusikkhanena saddhādīhi guṇehi na hāyati, aññadatthu vaḍḍhateva. Tenāha ‘‘yassa vā’’tiādi.

Hành xứ là nơi nương tựa cho các đức tính như giới, v.v... được gọi là hành xứ nương tựa (upanissayagocaro). Hành xứ chỉ là sự hộ trì cho tâm, được gọi là niệm, được gọi là hành xứ hộ trì (ārakkhagocaro). Hành xứ là nơi cột buộc, nơi chú tâm của tâm, được gọi là đề mục thiền, được gọi là hành xứ cột buộc (upanibandhagocaro). Người thành tựu các đức tính là nền tảng cho câu chuyện nương tựa nơi thoát ly (vivaṭṭa) gồm mười điều như thiểu dục, v.v... được gọi là người thành tựu mười đức tính nền tảng cho câu chuyện (dasakathāvatthuguṇasamannāgato). Chính vì thế, người bạn tốt đẹp, thiện lành được gọi là thiện hữu (kalyāṇamitto). Đặc tính của vị ấy sẽ được nói đến ở phần sau. Nghe kinh, kệ, v.v... chưa từng nghe, do đó làm phát sanh trí tuệ do nghe (sutamayaṃ ñāṇaṃ). Làm trong sạch điều đã nghe có nghĩa là làm cho trong sạch, làm cho hết rối rắm, làm cho hết bụi rậm điều đã nghe như thế ấy mà chưa trong sạch do chưa rõ ràng, bằng cách hỏi đi hỏi lại, v.v... Và trong đó, có những pháp là nơi sanh khởi sự nghi ngờ, vị ấy đoạn trừ sự hoài nghi về các pháp ấy, vượt qua sự nghi ngờ. Vị ấy làm cho tri kiến được ngay thẳng bằng cách làm cho chánh kiến được ngay thẳng trong nghiệp và quả của nghiệp, và trong Tam Bảo. Và chính vì thế, vị ấy làm cho tâm trong sáng bằng cả hai loại tín thành. Hoặc là, sau khi làm trong sạch pháp đã nghe, sau khi nắm bắt các pháp sắc và phi sắc đã đến trong đó, trong khi nắm bắt danh sắc cùng với nhân duyên, vị ấy làm cho tri kiến được ngay thẳng bằng cách loại bỏ sự cong vẹo của thân kiến. Vị ấy vượt qua sự nghi ngờ trong cả ba thời bằng cách thấy được các pháp chỉ là nhân và quả do nhân sanh. Và sau đó, sau khi phát triển tuệ quán bằng tuệ sanh diệt, v.v..., trong khi bước vào thánh địa, vị ấy làm cho tâm trong sáng nơi Tam Bảo bằng niềm tin bất động. Người như vậy, do noi theo vị thiện hữu ấy, không bị suy giảm các đức tính như tín, v.v..., trái lại chỉ có tăng trưởng. Vì thế, Ngài nói: “yassa vā” v.v...

Antaragharanti antare antare gharāni ettha, taṃ etassāti vā ‘‘antaraghara’’nti laddhanāmaṃ gocaragāmaṃ paviṭṭho. Tattha ghare ghare bhikkhāpariyesanāya vīthiṃ paṭipanno. Okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu. Kittakena pana okkhittacakkhu hotīti āha ‘‘yugamattadassāvī’’ti. Susaṃvutoti saṃyato. Yathā panettha susaṃvuto nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘na hatthiṃ olokento’’tiādi vuttaṃ.

Antaragharanti có nghĩa là: Ở đây, có những ngôi nhà ở giữa, ở giữa; hoặc ngôi làng này có những ngôi nhà ở giữa, do đó được gọi là antaraghara. (Vị ấy) đã đi vào ngôi làng khất thực có tên như vậy. Ở đó, vị ấy đi trên đường từ nhà này sang nhà khác để tìm kiếm vật thực. Okkhittacakkhū là có mắt nhìn xuống. Lại nữa, có mắt nhìn xuống đến mức nào? (Để trả lời), Ngài nói: “nhìn khoảng một ách cày”. Susaṃvuto là được thu thúc. Để chỉ ra thế nào được gọi là thu thúc khéo léo ở đây, câu “không nhìn voi” v.v... đã được nói đến.

Yatthāti yesu satipaṭṭhānesu. Cittaṃ bhāvanācittaṃ. Upanibandhatīti upanetvā nibandhati. Vuttañhetaṃ –

Yattha là trong những niệm xứ nào. Cittaṃ là tâm tu tập. Upanibandhati là sau khi đưa đến gần, cột lại. Điều này đã được nói đến:

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107;

pārā. aṭṭha. 2.165;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

“Như người ở đời này, đang thuần hóa con bê, nên cột nó vào cột; Cũng vậy, nên cột chặt tâm của mình vào đề mục bằng niệm.”

Satipaṭṭhānānaṃ upanibandhagocarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sako pettiko visayoti attano pitu sammāsambuddhassa santako, tena diṭṭho dassito ca visayo.

Để chỉ ra rằng các niệm xứ là hành xứ cột buộc, câu “vuttañhetaṃ” v.v... đã được nói đến. Ở đó, sako pettiko visayo có nghĩa là: là tài sản của cha mình, là bậc Chánh Đẳng Giác, là cảnh giới đã được vị ấy thấy và chỉ dạy.

Aṇuppamāṇesūti [Pg.46] paramāṇuppamāṇesu. Asañciccaāpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesūti asañcicca āpannasekhiyesu akusalacittuppādādibhedesūti evaṃ asañciccaggahaṇaṃ sekhiyavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sekhiyaggahaṇena cettha vattakkhandhakādīsu (cūḷava. 356 ādayo) āgatavattādīnampi gahaṇaṃ. Tepi hi sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sekhiyā’’ti icchitā. Tathā hi mātikāyaṃ pārājikādīnaṃ viya sekhiyānaṃ paricchedo na kato. Evañca katvā ‘‘asañcicca āpannasekhiyā’’ti asañciccaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Na hi mātikāyaṃ āgatesu pañcasattatiyā sekhiyesu nosaññāvimokkho nāma atthi, asañciccaggahaṇeneva cettha asatiajānanānampi saṅgaho kato. Keci panettha asiñcicca āpannaggahaṇena acittakāpattiyo gahitāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, garukāpattīsupi kāsañci acittakabhāvasabbhāvato, adhiṭṭhānāvikammassa, desanāvikammasseva vā sabbalahukassa vajjassa idhādhippetattā. Tenāha ‘‘yāni tāni vajjāni appamattakāni oramattakāni lahukāni lahusammatānī’’tiādi. Ādisaddena pātimokkhasaṃvaravisuddhatthaṃ anatikkamanīyānaṃ anāpattigamanīyānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhayadassanasīloti paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā dassanasabhāvo, sabbalahukaṃ vā dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā dassanasabhāvo. Yaṃ kiñcīti mūlapaññattianupaññattisabbatthapaññattipadesapaññattiādibhedaṃ yaṃ kiñci sikkhitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ pūretabbaṃ sīlaṃ. Sammā ādāyāti sammadeva sakkaccaṃ, sabbaso ca ādiyitvā. Ayaṃ pana ācāragocarasampadā kiṃ pātimokkhasīle pariyāpannā, udāhu apariyāpannāti? Pariyāpannā. Yadi evaṃ kasmā puna vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ettha cā’’tiādi.

Aṇuppamāṇesūti là trong những (lỗi) có kích thước vi tế. Asañciccaāpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesūti là trong các lỗi học giới đã phạm không cố ý, trong các loại lỗi như sự sanh khởi của tâm bất thiện, v.v... Như vậy, việc dùng từ asañcicca nên được hiểu là tính từ của sekhiya. Bằng việc dùng từ sekhiya ở đây, cũng bao gồm cả các phận sự, v.v... đã được nói đến trong các thiên về phận sự (vattakkhandhaka), v.v... Vì những điều ấy cũng được gọi là sekhiyā (học giới) với ý nghĩa là cần phải học tập. Thật vậy, trong Mātikā (đề mục Pātimokkha), sự phân định (số lượng) của các học giới không được thực hiện như đối với các tội pārājika, v.v... Và làm như vậy, việc dùng từ asañcicca trong câu asañcicca āpannasekhiyā được thành tựu. Vì trong bảy mươi lăm học giới được nói đến trong Mātikā, không có điều nào gọi là nosaññāvimokkha (không được giải thoát khỏi tội do không nhận biết). Và ở đây, chính bằng việc dùng từ asañcicca, sự bao gồm cả việc không nhớ và không biết cũng được thực hiện. Một số vị nói rằng ở đây, bằng việc dùng từ asiñcicca āpanna, các tội acittaka (phạm tội không có tâm) được bao gồm. Điều đó chỉ là ý kiến của họ, vì ngay cả trong các tội nặng, một số tội cũng có thể là acittaka, và vì ở đây, lỗi nhẹ nhất, hoặc là được giải quyết bằng cách quyết định (adhiṭṭhāna), hoặc là được giải quyết bằng cách phát lồ (desanā), được chủ trương. Vì thế, Ngài nói: “Những lỗi lầm nào nhỏ nhặt, tầm thường, nhẹ nhàng, được xem là nhẹ nhàng” v.v... Bằng từ ādi (v.v...), nên hiểu là bao gồm cả những điều không được vi phạm và những điều không dẫn đến tội, vì sự trong sạch của Pātimokkha saṃvara. Bhayadassanasīlo là người có bản chất thấy (lỗi), xem một lỗi nhỏ như hạt bụi vi tế cũng giống như núi Sineru cao một trăm sáu mươi tám ngàn do tuần, hoặc xem một lỗi nhẹ nhất, chỉ là lời nói ác, cũng giống như tội pārājika. Yaṃ kiñci là bất kỳ giới nào cần phải học, phải thực hành, phải hoàn thiện, có các loại như chế định gốc, chế định bổ sung, chế định phổ quát, chế định cục bộ, v.v... Sammā ādāya là sau khi thọ trì một cách đúng đắn, một cách kính cẩn, và một cách toàn diện. Lại nữa, sự toàn hảo về oai nghi và hành xứ này có được bao gồm trong giới Pātimokkha hay không? (Câu trả lời là) được bao gồm. Nếu vậy, tại sao lại được nói lại? Để trả lời cho câu hỏi này, Ngài nói: “ettha cā” v.v...

Indriyasaṃvarasīlavaṇṇanā

Luận giải về giới thu thúc các căn.

15. Indriyasaṃvarasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlassa sambhārabhūtaṃ, tasmiṃ satiyeva icchitabbanti vuttaṃ ‘‘soti pātimokkhasaṃvarasīle ṭhito bhikkhū’’ti. Sampādite hi etasmiṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ suguttaṃ surakkhitameva hoti, susaṃvihitakaṇṭakavati viya sassanti. Kāraṇavasenāti asādhāraṇakāraṇassa vasena. Asādhāraṇakāraṇavasena [Pg.47] hi phalaṃ apadisīyati, yathā yavaṅkuro bherisaddoti. Nissayavohārena vā etaṃ nissitavacanaṃ, yathā mañcā ukkuṭṭhiṃ karontīti. Rūpanti rūpāyatanaṃ. Cakkhunā rūpaṃ disvāti ettha yadi cakkhu rūpaṃ passeyya, aññaviññāṇasamaṅginopi passeyyuṃ, na cetaṃ atthi, kasmā? Acetanattā cakkhussa. Tenāha ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā’’ti. Atha viññāṇaṃ rūpaṃ passeyya, tirokuṭṭādigatampi naṃ passeyya appaṭighabhāvato, idampi natthi sabbassa viññāṇassa dassanābhāvato. Tenāha ‘‘cittaṃ na passati acakkhukattā’’ti. Tattha yathā cakkhusannissitaṃ viññāṇaṃ passati, na yaṃ kiñci. Tañca kenaci kuṭṭādinā antarite na uppajjati, yattha ālokassa vibandho. Yattha pana na vibandho phalikagabbhapaṭalādike, tattha antaritepi uppajjateva. Evaṃ viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhu passati, na yaṃ kiñcīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhuṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti.

15. Giới thu thúc các căn là thành phần hỗ trợ cho giới thu thúc trong Biệt biệt giải thoát, chỉ khi có giới kia thì giới này mới được mong muốn, do đó đã được nói rằng: ‘Vị tỳ khưu ấy an trú trong giới thu thúc Biệt biệt giải thoát.’ Vì khi giới này được thành tựu, giới thu thúc Biệt biệt giải thoát được khéo hộ trì, được khéo bảo vệ, giống như lúa được bảo vệ bởi hàng rào gai được làm cẩn thận. ‘Do năng lực của nhân duyên’ có nghĩa là do năng lực của nhân duyên không phổ thông. Vì quả được chỉ ra do năng lực của nhân duyên không phổ thông, như mầm lúa mạch hay tiếng trống. Hoặc đây là lời nói về vật được nương tựa theo cách nói về nơi nương tựa, như ‘những cái giường đang la hét.’ ‘Sắc’ là sắc xứ. Trong câu ‘thấy sắc bằng mắt,’ nếu mắt thấy sắc, thì cả những người có thức khác cũng sẽ thấy, nhưng điều đó không có. Tại sao? Vì mắt không có tác ý. Do đó, Ngài nói: ‘Mắt không thấy sắc vì không có tâm.’ Lại nữa, nếu thức thấy sắc, nó cũng sẽ thấy sắc ấy dù ở sau bức tường v.v... vì nó không có sự va chạm, điều này cũng không có, vì tất cả các thức đều không có khả năng thấy. Do đó, Ngài nói: ‘Tâm không thấy vì không có mắt.’ Trong trường hợp đó, thức nương vào mắt thì thấy, chứ không phải bất kỳ thức nào. Và thức ấy không khởi sanh khi bị ngăn cách bởi bức tường nào đó v.v..., nơi có sự cản trở ánh sáng. Nhưng ở nơi không có sự cản trở, như trong phòng pha lê, tấm pha lê v.v..., thì nó vẫn khởi sanh dù bị ngăn cách. Như vậy, mắt được thức làm chỗ y cứ thì thấy, chứ không phải bất kỳ con mắt nào. Do đó, câu ‘thấy sắc bằng mắt’ được nói là nhắm đến con mắt được thức làm chỗ y cứ.

Dvārārammaṇasaṅghaṭṭeti dvārassa ārammaṇena saṅghaṭṭe sati, cakkhussa rūpārammaṇe āpāthagateti adhippāyo. Pasādavatthukena cittenāti cakkhupasādavatthukena tannissāya pavattena viññāṇena, yaṃ ‘‘cakkhuviññāṇa’’nti vuccati. Passatīti oloketi. Cakkhupasādasannissaye hi viññāṇe ālokānuggahitaṃ rūpārammaṇaṃ sannissayaguṇena obhāsente taṃsamaṅgipuggalo ‘‘rūpaṃ passatī’’ti vuccati. Obhāsanañcettha ārammaṇassa yathāsabhāvato vibhāvanaṃ, yaṃ ‘‘paccakkhato gahaṇa’’nti vuccati. Usunā lakkhassa vedhe sijjhante tassa sambhārabhūtena dhanunā vijjhatīti vacanaṃ viya viññāṇena rūpadassane sijjhante cakkhunā rūpaṃ passatīti īdisī sasambhārakathā nāmesā hoti. Sasambhārā kathā sasambhārakathā, dassanassa kāraṇasahitāti attho. Sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā. Tasmāti yasmā kevalena cakkhunā, kevalena vā viññāṇena rūpadassanaṃ natthi, tasmā.

‘Sự va chạm giữa cửa và đối tượng’ có nghĩa là khi có sự va chạm của cửa với đối tượng, tức là khi đối tượng sắc đi vào tầm hoạt động của mắt. ‘Bằng tâm có sắc thần kinh làm vật nền’ có nghĩa là bằng thức có sắc thần kinh nhãn làm vật nền, sanh khởi nương vào đó, cái được gọi là ‘nhãn thức.’ ‘Thấy’ có nghĩa là nhìn. Vì khi thức nương vào sắc thần kinh nhãn làm sáng tỏ đối tượng sắc được ánh sáng hỗ trợ bằng phẩm chất của nơi nương tựa, người có thức ấy được gọi là ‘thấy sắc.’ Và ở đây, ‘làm sáng tỏ’ là làm cho rõ ràng đối tượng theo đúng bản chất của nó, cái được gọi là ‘sự nắm bắt trực tiếp.’ Giống như khi việc bắn trúng mục tiêu bằng mũi tên được thành tựu, có lời nói rằng ‘bắn bằng cây cung,’ vốn là thành phần hỗ trợ của nó, tương tự, khi việc thấy sắc bằng thức được thành tựu, lời nói ‘thấy sắc bằng mắt’ là một cách nói bao gồm cả thành phần hỗ trợ. ‘Lời nói có thành phần hỗ trợ’ có nghĩa là lời nói cùng với nguyên nhân của sự thấy. Hoặc là lời nói về sự thấy có thành phần hỗ trợ. ‘Do đó’ là vì không có sự thấy sắc chỉ bằng mắt đơn thuần hoặc chỉ bằng thức đơn thuần, cho nên.

Itthipurisanimittaṃ vāti ettha itthisantānanissitarūpamukhena gayhamānaṃ saṇṭhānaṃ thanamaṃsāvisadatā nimmassumukhatā kesabandhanavatthaggahaṇaṃ avisadaṭṭhānagamanādi ca sabbaṃ ‘‘itthī’’ti sañjānanassa kāraṇabhāvato itthinimittaṃ. Vuttavipariyāyato purisanimittaṃ veditabbaṃ. Subhanimittādikaṃ vāti ettha rāguppattihetubhūto iṭṭhākāro subhanimittaṃ. Ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ [Pg.48] saṅgaho. So pana dosuppattiādihetubhūto aniṭṭhādiākāro veditabbo. Kāmañcettha pāḷiyaṃ abhijjhādomanassāva sarūpato āgatā, upekkhānimittassāpi pana saṅgaho icchitabbo, asamapekkhanena uppajjanakamohassāpi asaṃvarabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā’’ti. Upekkhānimittanti cettha aññāṇupekkhāya vatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ, tañcassa asamapekkhanavasena veditabbaṃ. Evaṃ saṅkhepato rāgadosamohānaṃ kāraṇaṃ ‘‘subhanimittādika’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kilesavatthubhūtaṃ nimitta’’nti. Diṭṭhamatteyeva saṇṭhātīti ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’ti (udā. 10) sutte vuttanayena vaṇṇāyatane cakkhuviññāṇena, vīthicittehi ca gahitamatteyeva tiṭṭhati, na tato paraṃ kiñci subhādiākāraṃ parikappeti. Pākaṭabhāvakaraṇatoti paribyattabhāvakaraṇato vibhūtabhāvakaraṇato. Visabhāgavatthuno hi hatthādiavayavesu subhādito parikappentassa aparāparaṃ tattha uppajjamānā kilesā paribyattā hontīti te tesaṃ anubyañjanā nāma. Te pana yasmā tathā tathā sanniviṭṭhānaṃ bhūtupādāyarūpānaṃ sannivesākāro. Na hi taṃ muñcitvā paramatthato hatthādi nāma koci atthi. Tasmā vuttaṃ ‘‘hatthapāda…pe… ākāraṃ na gaṇhātī’’ti. Kiṃ pana gaṇhātīti āha ‘‘yaṃ tattha bhūtaṃ, tadeva gaṇhātī’’ti. Yaṃ tasmiṃ sarīre vijjamānaṃ kesalomādi bhūtupādāyamattaṃ vā, tadeva yāthāvato gaṇhāti. Tattha asubhākāragahaṇassa nidassanaṃ dassento ‘‘cetiyapabbatavāsī’’tiādinā mahātissattheravatthuṃ āhari.

Trong câu ‘tướng người nữ hay người nam,’ hình tướng được nắm bắt qua sắc nương vào dòng tương tục của người nữ, sự không rõ ràng của thịt ở ngực, khuôn mặt không có râu, cách búi tóc và mặc y phục, và cách đi đứng ở nơi không rõ ràng v.v..., tất cả đều là tướng người nữ vì là nguyên nhân cho sự nhận biết là ‘người nữ.’ Tướng người nam nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Trong câu ‘tướng tốt đẹp v.v...,’ tướng trạng đáng ưa thích là nguyên nhân sanh khởi tham ái được gọi là tướng tốt đẹp. Từ ‘v.v...’ bao gồm tướng sân hận v.v... Và tướng ấy nên được hiểu là tướng trạng không đáng ưa thích v.v..., là nguyên nhân sanh khởi sân hận v.v... Và mặc dù ở đây trong kinh văn Pāli, chỉ có tham và ưu được đề cập đến một cách trực tiếp, nhưng sự bao gồm cả tướng xả cũng nên được chấp nhận, vì si mê sanh khởi do sự không quán xét đồng đều cũng là một trạng thái không thu thúc. Thật vậy, sẽ được nói: ‘thất niệm hoặc vô minh.’ Và ở đây, ‘tướng xả’ là đối tượng làm nền tảng cho xả do vô minh. Và điều đó nên được hiểu là do năng lực không quán xét đồng đều của người ấy. Như vậy, một cách tóm tắt, nguyên nhân của tham, sân, si được gọi là ‘tướng tốt đẹp v.v...’ Do đó, Ngài nói: ‘tướng làm nền tảng cho phiền não.’ ‘Chỉ dừng lại ở cái được thấy’ có nghĩa là, theo phương pháp được nói trong kinh ‘trong cái được thấy sẽ chỉ là cái được thấy,’ vị ấy chỉ dừng lại ở sắc xứ vừa được nắm bắt bởi nhãn thức và các tâm lộ, không tưởng tượng thêm bất kỳ tướng trạng tốt đẹp nào v.v... sau đó. ‘Vì làm cho trở nên rõ ràng’ có nghĩa là vì làm cho trở nên hiển nhiên, vì làm cho trở nên minh bạch. Vì đối với người tưởng tượng các chi phần như tay v.v... của một vật khác loại là tốt đẹp v.v..., các phiền não sanh khởi liên tiếp ở đó trở nên hiển nhiên. Do đó, những chi phần ấy được gọi là tướng phụ của các phiền não ấy. Nhưng những chi phần ấy là vì chúng là hình thái sắp xếp của các sắc do tứ đại tạo thành và các sắc y sinh được bố trí theo cách này hay cách khác. Vì ngoài sự sắp xếp đó ra, không có bất cứ thứ gì gọi là tay v.v... theo nghĩa chân đế. Do đó, đã được nói: ‘không nắm bắt tướng trạng tay, chân... v.v...’ ‘Vậy vị ấy nắm bắt cái gì?’ Ngài nói: ‘Vị ấy chỉ nắm bắt cái thực sự có ở đó.’ Bất cứ cái gì có mặt trong thân thể đó, như tóc, lông v.v..., hoặc chỉ là các sắc do tứ đại tạo thành và các sắc y sinh, vị ấy chỉ nắm bắt chính cái đó như nó thực sự là. Ở đây, để chỉ ra một ví dụ về việc nắm bắt tướng bất tịnh, Ngài đã dẫn ra câu chuyện về Trưởng lão Mahātissa bằng câu ‘vị cư trú tại núi Cetiya’ v.v...

Tattha sumaṇḍitapasādhitāti suṭṭhu maṇḍitā pasādhitā ca. Ābharaṇādīhi āhārimehi maṇḍanaṃ. Sarīrassa ucchādanādivasena paṭisaṅkharaṇaṃ pasādhananti vadanti, ābharaṇehi, pana vatthālaṅkārādīhi ca alaṅkaraṇaṃ pasādhanaṃ. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Vipallatthacittāti rāgavasena viparītacittā. Olokentoti thero kammaṭṭhānamanasikāreneva gacchanto saddakaṇṭakattā pubbabhāgamanasikārassa hasitasaddānusārena ‘‘kimeta’’nti olokento. Asubhasaññanti aṭṭhikasaññaṃ. Aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ hi thero tadā pariharati. Arahattaṃ pāpuṇīti thero [Pg.49] kira tassā hasantiyā dantaṭṭhidassaneneva pubbabhāgabhāvanāya subhāvitattā paṭibhāganimittaṃ, sātisayañca upacārajjhānaṃ labhitvā yathāṭhitova tattha paṭhamajjhānaṃ adhigantvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaparamparāya āsavakkhayaṃ pāpuṇi. Pubbasaññaṃ anussarīti pubbakaṃ yathāraddhaṃ kālena kālaṃ anuyuñjiyamānaṃ aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ anussari samannāhari. Anumagganti anupathaṃ tassā padānupadaṃ. Therassa kira bhāvanāya paguṇabhāvato dantaṭṭhidassaneneva tassā sakalasarīraṃ aṭṭhikasaṅghātabhāvena upaṭṭhāsi. Na taṃ ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā sañjāni. Tenāha ‘‘nābhijānāmi…pe… mahāpathe’’ti.

Ở đây, câu "sumaṇḍitapasādhitā" có nghĩa là được trang điểm và trang hoàng khéo léo. "Maṇḍanaṃ" là trang điểm bằng các vật trang sức có thể tháo ra được v.v... Người ta nói "pasādhanaṃ" là việc sửa soạn thân thể bằng cách xoa bóp v.v..., nhưng "pasādhanaṃ" (còn có nghĩa là) trang hoàng bằng các vật trang sức, y phục trang hoàng v.v... "Maṇḍanaṃ" là việc lấp đầy những chỗ khiếm khuyết. "Vipallatthacittā" là tâm bị xuyên tạc do tham ái. "Olokento" là vị trưởng lão đang đi, chỉ tác ý đến đề mục thiền, do tiếng động là cái gai đối với sự tác ý trong giai đoạn đầu, nên đã nhìn theo tiếng cười (với ý nghĩ) "cái gì đây?". "Asubhasaññā" là tưởng về xương. Vì khi ấy vị trưởng lão đang thực hành đề mục thiền về xương. "Arahattaṃ pāpuṇi" (đã chứng đắc A-la-hán quả) có nghĩa là: Tương truyền, vị trưởng lão chỉ nhờ thấy xương răng của người phụ nữ ấy đang cười, do sự tu tập trong giai đoạn đầu đã được khéo phát triển, nên đã đắc được paṭibhāganimitta (tợ tướng) và cận hành thiền một cách thù thắng, và ngay khi đang đứng như vậy, đã chứng đắc sơ thiền ở nơi tợ tướng ấy, lấy thiền ấy làm nền tảng, phát triển tuệ quán, và theo thứ lớp của các đạo, đã đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc. "Pubbasaññaṃ anussari" (nhớ lại tưởng trước kia) có nghĩa là đã nhớ lại, đã tác ý đến đề mục thiền về xương đã được thực hành trước đây và thỉnh thoảng được áp dụng. "Anumaggaṃ" là dọc theo con đường, theo dấu chân của người phụ nữ ấy. Tương truyền, đối với vị trưởng lão, do sự tu tập đã thuần thục, chỉ nhờ thấy xương răng mà toàn thân của người phụ nữ ấy đã hiện ra như một đống xương. Vị ấy đã không nhận biết đối tượng ấy là "người nữ" hay "người nam". Do đó, ngài nói: "Tôi không biết... (v.v.)... trên con đường lớn".

‘‘Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetū’’ti vatvā puna ‘‘tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā’’ti vuttaṃ, na asaṃvarassāti. Yadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ, taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetu pavattaṃ dassitanti katvā vuttaṃ. Cakkhudvārikassa hi abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Cakkhundriyassa asaṃvutatte sati te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathā vuttoti. Yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho. Kīdisassa ca kāraṇāti? Asaṃvutassa, kiñca asaṃvutaṃ? Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādayo anvāssavanti, tassa saṃvarāyāti ayamettha yojanā.

Sau khi nói "Do nhân là sự không phòng hộ nhãn căn nào", lại được nói là "nhằm mục đích đóng lại nhãn căn ấy bằng cánh cửa chánh niệm", chứ không phải là "của sự không phòng hộ". Điều này, tức là sự tuôn chảy vào của tham ái v.v... được chỉ ra là do nhân không phòng hộ nhãn căn, đã được nói với ý rằng: "điều ấy được chỉ ra là diễn tiến do nhân chính là nhãn căn không được phòng hộ". Thật vậy, đối với sự tuôn chảy vào của tham ái v.v... ở nhãn môn, nhãn căn là nhân chính yếu, giống như (nhãn căn là nhân chính yếu) đối với thức sanh khởi ở môn ấy. Khi nhãn căn không được phòng hộ, các pháp ấy (tham ái v.v...) tuôn chảy vào. Do đó, sự không phòng hộ ấy, vốn có nhân là nhãn căn không được phòng hộ, đã được nói như vậy. Thật vậy, câu "Yatvādhikaraṇaṃ" có nghĩa là "do nhân là nhãn căn nào". Và do nhân (là nhãn căn) như thế nào? (Là nhãn căn) không được phòng hộ. Và thế nào là không được phòng hộ? (Nhãn căn) mà do sự không phòng hộ nó, tham ái v.v... tuôn chảy vào. "Để phòng hộ căn ấy" – đây là cách liên kết ở đây.

Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ veditabbaṃ. Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthi, tasmā dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhasaccādīnaṃ hi satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti, pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattā. Dussīlyādayo cettha pañca asaṃvarā sīlasaṃvarādīnaṃ pañcannaṃ saṃvarānaṃ paṭipakkhabhāvena vuttā. Tasmiṃ satīti tasmiṃ asaṃvare sati.

Đoạn "Còn trong sát-na tốc hành, nếu có ác giới..." v.v... được nói trọn vẹn ngay tại đây để không phải nói lại, nên cần được hiểu tùy theo sự thích hợp ở sáu môn. Thật vậy, ở ngũ môn không có ác giới được gọi là thân ác hành và khẩu ác hành. Do đó, sự không phòng hộ về ác giới cần được liên kết theo ý môn, và sự không phòng hộ còn lại cần được liên kết theo sáu môn. Thật vậy, sự thất niệm v.v... có thể sanh khởi ở ngũ môn do chúng là các pháp bất thiện đối nghịch với chánh niệm, nhưng sự sanh khởi của ác giới, vốn là sự vi phạm thuộc thân và khẩu, thì không thể có ở đó, vì các tốc hành tâm ở ngũ môn không có khả năng tạo ra biểu tri (viññatti). Và ở đây, năm sự không phòng hộ là ác giới v.v... được nói đến với tư cách là đối nghịch với năm sự phòng hộ là phòng hộ bằng giới v.v... "Tasmiṃ sati" có nghĩa là: khi có sự không phòng hộ ấy.

Yathā [Pg.50] kinti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yathātiādinā nagaradvāre asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññāsaṃvare aññāsaṃvutatā sāmaññameva nidasseti, na pubbāparasāmaññaṃ, antobahisāmaññaṃ vā. Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ, itarañca antonagare gharādisamānaṃ. Paccayabhāvena hi purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaṃyeva nāma hoti. Na hi dharamānaṃyeva ‘‘santa’’nti vuccati. ‘‘Bāhiraṃ viya katvā’’ti ca paramatthato javanassa bāhirabhāve, itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkiliṭṭha’’ntiādi (a. ni. 1.49) vacanato āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo, tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo ekena pariyāyena hotīti katvā vuttaṃ. Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito. Asaṃvarassa hi uppattiyā dvārabhavaṅgādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. Nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādīsu musanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitaṃ. Yasmiṃ hi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena saha sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo.

"Yathā kiṃ" (Ví như thế nào?) có nghĩa là: Sự không phòng hộ sanh khởi trong tốc hành tâm được gọi là "sự không phòng hộ ở nhãn căn" theo cách thức nào? Minh họa cho điều đó là gì? Bằng câu "Ví như..." v.v..., chỉ minh họa sự tương đồng chung rằng: "Giống như khi cổng thành không được canh gác, nhà cửa v.v... liên quan đến nó cũng không được canh gác; cũng vậy, khi có sự không phòng hộ trong tốc hành tâm, các môn v.v... liên quan đến nó cũng không được phòng hộ". Như vậy, sự không phòng hộ ở một nơi (dẫn đến) sự không phòng hộ ở nơi khác, chứ không phải (minh họa) sự tương đồng trước-sau hay tương đồng trong-ngoài. Hoặc là, khi có môn, hữu phần v.v..., tốc hành tâm sanh khởi sau đó được xem như là bên ngoài và được nói là tương tự cổng thành, còn cái khác (môn, hữu phần...) thì được nói là tương tự nhà cửa bên trong thành. Thật vậy, do là một duyên, hữu phần v.v... đã sanh khởi trước, dù không hiện hữu vào lúc tốc hành tâm, nhưng do sự thành tựu của quả, nó vẫn được gọi là hiện hữu, giống như nhãn căn v.v... Thật vậy, không phải chỉ cái đang tồn tại mới được gọi là "hiện hữu". Và câu "xem như là bên ngoài" được nói ra, mặc dù theo chân đế không có tính chất bên ngoài của tốc hành tâm và tính chất bên trong của cái khác, là vì dựa theo lời dạy "Này các Tỳ khưu, tâm này là trong sáng, nhưng nó bị ô nhiễm bởi các phiền não ngoại lai..." v.v..., theo một phương pháp, có tính chất bên ngoài của tốc hành tâm vốn là ngoại lai, thỉnh thoảng mới sanh khởi, và có tính chất bên trong của cái khác (môn, hữu phần) vốn có bản chất trái ngược với nó. Hoặc là (được nói như vậy) vì khi sự không phòng hộ sanh khởi trong tốc hành tâm, sau đó môn, hữu phần v.v... đạt đến trạng thái làm nhân cho sự không phòng hộ. Thật vậy, do sự sanh khởi của sự không phòng hộ, trạng thái làm nhân của môn, hữu phần v.v... đối với nó được nhận biết. Việc những tên trộm là ác giới v.v..., sau khi đi vào qua tốc hành tâm ví như cổng thành, đã cướp phá trong các môn, hữu phần v.v..., tức là sự hủy hoại tài sản thiện, đã được nói đến. Thật vậy, sự không phòng hộ sanh khởi ở môn nào, nó diễn tiến ở đó trong khi cắt đứt trạng thái làm duyên y chỉ cho sự phòng hộ của các môn v.v... Mối liên hệ của môn, hữu phần v.v... với tốc hành tâm cần được hiểu là do chúng nằm trong cùng một dòng tương tục của tâm.

Ettha ca cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane sattakkhattuṃ uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe tadanurūpameva manodvārikajavane tasmiṃyevārammaṇe sattakkhattuṃyeva uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe puna tasmiṃyeva dvāre tadevārammaṇaṃ nissāya ‘‘itthī puriso’’tiādinā vavatthapentaṃ pasādarajjanādivasena sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Evaṃ pavattamānaṃ javanaṃ sandhāya ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ.

Ở đây, khi sắc trần đi vào lộ trình của nhãn môn, do năng lực của (tâm) quyết định v.v..., sau khi các tốc hành tâm thiện và bất thiện sanh khởi bảy lần rồi chìm vào hữu phần, thì các tốc hành tâm ý môn tương ứng như vậy cũng sanh khởi bảy lần trên chính đối tượng ấy rồi chìm vào hữu phần. Lại nữa, ở chính ý môn ấy, nương vào chính đối tượng ấy, (tâm) phân định rằng "đây là người nữ", "đây là người nam", v.v..., do năng lực của sự tịnh tín, tham ái, v.v..., tốc hành tâm chạy bảy lần. Nhắm đến tốc hành tâm đang diễn tiến như vậy, câu "khi các pháp ác giới, v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm, do vì không có sự phòng hộ ở đó, nên các môn cũng không được phòng hộ" v.v... đã được nói đến.

Tasmiṃ pana javane. Sīlādīsūti sīlasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarakhantisaṃvaravīriyasaṃvaresu uppannesu. Yathā hi pageva satiārakkhaṃ anupaṭṭhapentassa [Pg.51] dussīlyādīnaṃ uppatti, evaṃ pageva satiārakkhaṃ upaṭṭhapentassa sīlādīnaṃ uppatti veditabbā. Saddādīsupi yathārahaṃ nimittānubyañjanāni veditabbāni. Sotaviññāṇena hi saddaṃ sutvā ‘‘itthisaddo’’ti vā ‘‘purisasaddo’’ti vā iṭṭhāniṭṭhādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti, sutamatte eva saṇṭhāti. Yo ca gītasaddādikassa kilesānaṃ anu anu byañjanato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāro mandatārādivasena vavatthito chajjādibhedabhinno ākāro, tampi na gaṇhātīti. Evaṃ gandhādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Manodvāre pana sāvajjanabhavaṅgaṃ manodvāraṃ tasmiṃ dvāre dhammārammaṇe āpāthagate taṃ javanamanasāva viññāya vijānitvātiādinā yojetabbaṃ. Kileso anubandho etassāti kilesānubandho, so eva nimittādigāho, tato parivajjanalakkhaṇaṃ kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ. Ādi-saddena anubyañjanaṃ saṅgaṇhāti.

Hơn nữa, trong tốc hành tâm ấy. "Trong giới, v.v..." nghĩa là khi giới thu thúc, niệm thu thúc, trí thu thúc, nhẫn thu thúc, và cần thu thúc sanh khởi. Ví như sự sanh khởi của các pháp ác giới, v.v... đối với người không thiết lập sự phòng hộ bằng niệm ngay từ đầu, cũng vậy, cần phải hiểu sự sanh khởi của giới, v.v... đối với người thiết lập sự phòng hộ bằng niệm ngay từ đầu. Cũng trong các đối tượng như thanh, v.v..., cần phải hiểu các tướng và tùy tướng một cách thích hợp. Thật vậy, sau khi nghe âm thanh bằng nhĩ thức, vị ấy không nắm giữ tướng là "tiếng phụ nữ" hay "tiếng đàn ông", hoặc tướng khả ái, không khả ái, v.v... là nền tảng của phiền não; vị ấy chỉ dừng lại ở mức độ nghe mà thôi. Và cái tướng trạng của tiếng hát, v.v..., vốn được gọi là "tùy tướng" vì nó làm hiển lộ các phiền não một cách tuần tự, được phân định do năng lực của giọng trầm, giọng cao, v.v..., được phân biệt thành các loại như sa-âm, vị ấy cũng không nắm giữ tướng trạng ấy. Cũng vậy, cần phải nói một cách thích hợp trong trường hợp các đối tượng như hương, v.v... Hơn nữa, ở ý môn, hữu phần cùng với hướng tâm được gọi là ý môn. Khi pháp trần đi vào lộ trình của môn ấy, cần phải liên kết với câu "sau khi biết và nhận thức đối tượng ấy chỉ bằng tâm tốc hành" v.v... "Phiền não là cái đi theo sau của việc này" nên gọi là kilesānubandho (phiền não tùy thuộc); chính cái đó là sự nắm giữ tướng, v.v... Trạng thái tránh né khỏi điều đó là trạng thái tránh né sự nắm giữ tướng, v.v... vốn có phiền não tùy thuộc. Bằng từ "ādi" (v.v...), ngài bao gồm cả tùy tướng.

Ājīvapārisuddhisīlavaṇṇanā

Luận giải về Giới Thanh Tịnh Mạng

16. Vutteti idheva uddesavasena pubbe vutte. Tathā hi ‘‘ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadāna’’nti paduddhāraṃ katvā tāni pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘yāni tānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yāni tāni evaṃ paññattāni cha sikkhāpadānīti sambandho. Ājīvahetūti jīvikanimittaṃ, ‘‘evāhaṃ paccayehi akilamanto jīvissāmī’’ti adhippāyena. Ājīvakāraṇāti tasseva vevacanaṃ. Pāpicchoti pāpikāya asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgato. Icchāpakatoti icchāya apakato upadduto, abhibhūto vā. Asantanti avijjamānaṃ. Abhūtanti anuppannaṃ. Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ. Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhapurisānaṃ dhammaṃ, manussadhammato vā uttari ukkaṭṭhaṃ. Ullapatīti uggatāyuko lapati. Sīlaṃ hi bhikkhuno āyu, taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati. Tenāha ‘‘āpatti pārājikassā’’ti pārājikasaṅkhātā āpatti assa, pārājikasaññitassa vā vītikkamassa āpajjanaṃ ullapananti attho. Sañcarittaṃ samāpajjatīti sañcaraṇabhāvaṃ āpajjati, itthiyā vā purisamatiṃ, purisassa vā itthimatiṃ ārocetīti adhippāyo. ‘‘Imesaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vītikkamassa vasenā’’ti sambandho heṭṭhā dassito eva.

16. "Đã được nói" nghĩa là đã được nói trước đây trong chính bộ Thanh Tịnh Đạo này theo cách tóm lược. Thật vậy, sau khi trích dẫn câu "sáu học giới được chế định vì lý do sinh kế", ngài đã bắt đầu với câu "Bất cứ những học giới nào..." để trình bày chúng theo đúng văn bản Pāli. Ở đó, cần liên kết là "Bất cứ sáu học giới nào đã được chế định như vậy". "Vì lý do sinh kế" nghĩa là vì nguyên nhân nuôi mạng, với ý định rằng "làm như vậy, ta sẽ sống mà không phải vất vả về các vật dụng". "Vì nguyên nhân sinh kế" là một từ đồng nghĩa của chính từ đó. "Người có ác dục" là người có ước muốn xấu xa, muốn được tán dương những phẩm chất không có nơi mình. "Bị ước muốn lôi kéo" nghĩa là bị ước muốn lôi kéo, bị quấy nhiễu, hoặc bị áp đảo. "Không có thật" nghĩa là không hiện hữu. "Không có" nghĩa là chưa từng sanh khởi. Vì nó chưa từng sanh khởi, nên nó không có thật nơi vị ấy. Do đó, từ sau (abhūtaṃ) là lời giải thích nguyên nhân cho từ trước (asantaṃ). "Pháp thượng nhân" là pháp của những người siêu việt, những bậc tối thượng; hoặc là pháp cao siêu, vượt trội hơn pháp của con người. "Khoe khoang" nghĩa là nói với mạng sống đã bị nhổ bật gốc. Thật vậy, giới là mạng sống của tỳ khưu, và mạng sống (giới) ấy của vị ấy bị cắt đứt ngay vào lúc nói như vậy. Do đó, ngài nói "phạm tội bất cộng trụ". Nghĩa là, vị ấy phạm tội được gọi là bất cộng trụ; hoặc "khoe khoang" là sự vi phạm dẫn đến tội được gọi là bất cộng trụ. "Làm môi giới" nghĩa là đi vào tình trạng làm người đưa tin, tức là nói ý của người nam cho người nữ, hoặc ý của người nữ cho người nam. Sự liên kết "do năng lực của sự vi phạm sáu học giới này" đã được chỉ ra ở dưới.

Kuhanātiādīsūti [Pg.52] heṭṭhā uddiṭṭhapāḷiyāva paduddhāro. Ayaṃ pāḷīti ayaṃ vibhaṅge (vibha. 861) āgatā niddesapāḷi.

Trong câu "sự lừa dối, v.v...", việc trích dẫn các từ là từ chính đoạn Pāli đã được nêu tóm lược ở dưới. "Đoạn Pāli này" nghĩa là đây là đoạn Pāli giải thích chi tiết có trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga).

17. Cīvarādipaccayā labbhantīti lābhā. Te eva sakkaccaṃ ādaravasena diyyamānā sakkārā. Patthaṭayasatā kittisaddo. Taṃ lābhañca sakkārañca kittisaddañca. Sannissitassāti ettha taṇhānissayo adhippetoti āha ‘‘patthayantassā’’ti. Asantaguṇadīpanakāmassāti asante attani avijjamāne saddhādiguṇe sambhāvetukāmassa. Asantaguṇasambhāvanatālakkhaṇā, paṭiggahaṇe ca amattaññutālakkhaṇā hi pāpicchatā. Icchāya apakatassāti pāpikāya icchāya sammāājīvato apeto katoti apakato. Tathābhūto ca ājīvūpaddavena upaddutoti katvā āha ‘‘upaddutassāti attho’’ti.

17. Các vật dụng như y phục, v.v... được nhận lãnh, nên gọi là lợi lộc (lābhā). Chính những thứ đó, khi được dâng cúng một cách kính cẩn, với lòng tôn trọng, thì được gọi là cung kính (sakkārā). Tiếng tăm lan rộng là danh tiếng (kittisaddo). Cả lợi lộc ấy, cả sự cung kính ấy, và cả danh tiếng ấy. Ở đây, trong từ "người nương tựa", ý muốn nói là sự nương tựa vào ái dục. Do đó, ngài nói "người mong cầu". "Người muốn phô bày những phẩm chất không có thật" nghĩa là người muốn được tán dương những phẩm chất như đức tin, v.v... vốn không hiện hữu, không có nơi mình. Thật vậy, ác dục (pāpicchatā) có trạng thái là muốn được tán dương những phẩm chất không có thật, và có trạng thái là không biết đủ trong việc nhận lãnh. "Người bị ước muốn lôi kéo" nghĩa là người bị ước muốn xấu xa làm cho xa rời chánh mạng, nên gọi là apakato. Và người như vậy bị tai họa sinh kế quấy nhiễu. Do đó, ngài nói "nghĩa là người bị quấy nhiễu".

Kuhanameva paccayuppādanassa vatthūti kuhanavatthu. Tividhampetaṃ tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā dassetunti evamattho daṭṭhabbo. Tadatthikassevāti tehi cīvarādīhi atthikasseva. Paṭikkhipanenāti cīvarādīnaṃ paṭikkhipanahetu. Assāti bhaveyya. Paṭiggahaṇena cāti ca-saddena pubbe vuttaṃ paṭikkhipanaṃ samuccinoti.

Chính sự lừa dối là nền tảng để làm phát sanh các vật dụng, nên gọi là nền tảng của sự lừa dối (kuhanavatthu). Cần phải hiểu ý nghĩa như sau: ba loại nền tảng của sự lừa dối này được đề cập ở đó sẽ được trình bày bằng đoạn Pāli này vốn là cơ sở cho đoạn ấy. "Chỉ đối với người có nhu cầu" nghĩa là chỉ đối với người có nhu cầu về các vật dụng như y phục, v.v... "Bằng sự từ khước" nghĩa là do nguyên nhân từ khước các vật dụng như y phục, v.v... "Có thể có" nghĩa là có thể xảy ra. Trong câu "và bằng sự nhận lãnh", từ "ca" (và) bao gồm cả sự từ khước đã được nói trước đó.

Bhiyyokamyatanti bahukāmataṃ. Yanti kiriyāparāmasanaṃ, tasmā ‘‘dhāreyyā’’ti ettha yadetaṃ saṅghāṭiṃ katvā dhāraṇaṃ, etaṃ samaṇassa sāruppanti yojanā. Pāpaṇikānīti āpaṇato chaḍḍitāni. Nantakānīti antarahitāni coḷakhaṇḍāni. Uccinitvāti uñchanena cinitvā saṅgahetvā. Uñchācariyāyāti uñchācariyāya laddhena. Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā gilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Pūtimuttanti purāṇassa, apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ. Pūtimuttenāti pūtibhāvena muttena parehi chaḍḍitena, pūtibhūtena vā gomuttena. Dhutavādoti paresampi dhutaguṇavādī. Sammukhībhāvāti sammukhato vijjamānattā, labbhamānatāyāti attho.

Bhiyyokamyatānti là sự có nhiều ham muốn. Yanti là từ chỉ sự xem xét hành động, do đó trong câu ‘‘dhāreyyā’’ (nên mang), nên được liên kết ý nghĩa là: việc mặc y tăng-già-lê này là thích hợp với sa-môn. Pāpaṇikānīti là những (y phục) bị vứt bỏ từ chợ. Nantakānīti là những mảnh vải không có biên. Uccinitvāti là lượm lặt, thu gom bằng cách mót lượm. Uñchācariyāyāti là với vật có được do hạnh khất thực. Các vật dụng cho đời sống được gọi là dược phẩm, là vật hỗ trợ cho người bệnh, (được gọi là) vật dụng dược phẩm duyên cho người bệnh. Pūtimuttanti là tên gọi của nước tiểu bò cũ và mới. Pūtimuttenāti là với (dược phẩm) bị người khác vứt bỏ do đã hôi thối, hoặc với nước tiểu bò đã trở nên hôi thối. Dhutavādoti là người có thói quen nói về các phẩm hạnh đầu-đà cho cả những người khác. Sammukhībhāvāti có nghĩa là do có mặt, do đang được nhận.

Attānaṃ uttarimanussadhammādhigamassa sāmante katvā jappanaṃ sāmantajappanaṃ. Mahesakkhoti mahānubhāvo, uttarimanussadhammādhigamenāti adhippāyo. ‘‘Mitto’’ti sāmaññato vatvā puna taṃ viseseti ‘‘sandiṭṭho sambhatto’’ti[Pg.53]. Diṭṭhamatto hi mitto sandiṭṭho. Daḷhabhattiko sambhatto. Sahāyoti saha āyanako, sakhāti attho. Sattapadino hi ‘‘sakhā’’ti vuccanti. Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso. Aḍḍhayogo dīghapāsādo, garuḷasaṇṭhānapāsādotipi vadanti. Pāsādo caturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo. Kūṭāgāraṃ dvīhi kaṇṇikāhi kattabbapāsādo. Aṭṭo paṭirājūnampi paṭibāhanayogyo catupañcabhūmako paṭissayaviseso. Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Uddaṇḍo agabbhikā ekadvārā dīghasālāti vadanti. Apare pana bhaṇanti – vihāro nāma dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo ekapassena chadanakasenāsanaṃ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā, tena taṃ ekapassachadanakaṃ hoti. Pāsādo āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ. Guhā kevalā pabbataguhā. Leṇaṃ dvārabaddhaṃ. Kūṭāgāraṃ yo koci kaṇṇikābaddhapāsādo. Aṭṭo bahalabhittigehaṃ. Yassa gopānasiyo aggahetvā iṭṭhakāhi eva chadanaṃ hoti. Aṭṭālakākārena karīyatītipi vadanti. Māḷo vaṭṭākārena katasenāsanaṃ. Uddaṇḍo eko paṭissayaviseso. Yo ‘‘bhaṇḍasālā, udosita’’ntipi vuccati. Upaṭṭhānasālā sannipatanaṭṭhānaṃ.

Sāmantajappanaṃ là việc nói năng bằng cách đặt mình ở gần sự chứng đắc pháp thượng nhân. Mahesakkhoti là có đại oai lực, ý nói là do chứng đắc pháp thượng nhân. Sau khi nói một cách tổng quát là ‘‘Mitto’’ (bạn), rồi lại phân biệt người ấy bằng các từ ‘‘sandiṭṭho sambhatto’’. Sandiṭṭho là người bạn chỉ mới gặp. Sambhatto là người bạn có sự thân thiết bền chặt. Sahāyoti là người cùng đi, nghĩa là sakhā (bạn thân). Quả vậy, những người cùng đi bảy bước được gọi là ‘‘sakhā’’. Vihāro là toàn bộ trú xứ được bao bọc bởi tường rào. Aḍḍhayogo là lâu đài dài, cũng có người nói là lâu đài có hình dạng chim garuḷa. Pāsādo là lâu đài hình vuông. Hammiyaṃ là lâu đài có mái bằng. Kūṭāgāraṃ là lâu đài được làm với hai đỉnh nhọn. Aṭṭo là một loại công trình đặc biệt có bốn hoặc năm tầng, thích hợp để chống lại cả vua địch. Māḷo là một loại công trình đặc biệt có nhiều góc, được gom lại dưới một đỉnh nhọn. Uddaṇḍo là một sảnh dài không có phòng riêng, có một cửa, các vị nói vậy. Còn các vị khác thì nói rằng: vihāro gọi là lâu đài có mặt tiền dài. Aḍḍhayogo là chỗ ở có mái che một bên. Tường ở một bên của nó được cho là cao hơn, còn bên kia thì thấp hơn, do đó nó có mái che một bên. Pāsādo là lâu đài hình chữ nhật dài. Hammiyaṃ là công trình có mái bằng, có sân thượng. Guhā chỉ là hang núi. Leṇaṃ là hang có gắn cửa. Kūṭāgāraṃ là bất kỳ lâu đài nào có gắn đỉnh nhọn. Aṭṭo là ngôi nhà có tường dày. Mái của nó được làm chỉ bằng gạch mà không dùng đến rui mè. Cũng có người nói nó được làm theo hình dạng tháp canh. Māḷo là chỗ ở được làm theo hình tròn. Uddaṇḍo là một loại công trình đặc biệt. Nó cũng được gọi là ‘‘bhaṇḍasālā’’ (kho chứa đồ), ‘‘udosita’’ (nhà kho). Upaṭṭhānasālā là nơi hội họp.

Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakaṃ kāyavacīvipphandaniggaṇhanaṃ korajaṃ, taṃ etassa atthīti korajiko, kohaññena saṃyatakāyo, ativiya, abhiṇhaṃ vā korajiko korajikakorajiko. Atiparisaṅkitoti keci. Ativiya kuho kuhakakuhako, sātisayavimhāpakoti attho. Ativiya lapo lapanako lapakalapako. Mukhasambhāvikoti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāviko. So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā ‘‘ayaṃ samaṇo’’tiādīni katheti. Gambhīrantiādi tassā kathāya uttarimanussadhammapaṭibaddhatāya vuttaṃ.

Korajaṃ là sự chế ngự, kềm chế thân và lời một cách vô ích do lòng ham muốn xấu xa, đáng chê bai. Người có điều đó thì gọi là korajiko, là người có thân được kềm chế do sự lừa dối. Người rất hay hoặc thường xuyên kềm chế một cách vô ích do lòng ham muốn xấu xa thì gọi là korajikakorajiko. Một số vị nói là người quá nghi ngờ. Người rất lừa dối thì gọi là kuhakakuhako, nghĩa là người làm cho kinh ngạc một cách quá mức. Người rất hay tâng bốc, nói nịnh thì gọi là lapakalapako. Mukhasambhāvikoti là người được người khác tán dương chỉ bằng lời nói suông của mình, do có vẻ là người kềm chế quá mức v.v... Người như vậy, chính vì bản chất như vậy, đã tự biến mình thành như người khác rồi nói những lời như "vị sa-môn này...". (Câu) "thâm sâu" v.v... được nói ra do lời nói ấy có liên quan đến pháp thượng nhân.

Sambhāvanādhippāyakatenāti ‘‘kathaṃ nu kho maṃ jano ‘ariyo’ti vā ‘visesalābhī’ti vā sambhāveyyā’’ti iminā adhippāyena katena. Gamanaṃ saṇṭhapetīti visesalābhīnaṃ gamanaṃ viya attano gamanaṃ sakkaccaṃ ṭhapeti[Pg.54], sato sampajānova gacchanto viya hoti. Paṇidhāyāti ‘‘arahāti maṃ jānantū’’ti cittaṃ saṇṭhapetvā, patthetvā vā. Samāhito viyāti jhānasamādhinā samāhito viya. Āpāthakajjhāyīti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhisamāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī. Iriyāpathasaṅkhātanti iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ.

Sambhāvanādhippāyakatenāti là do được thực hiện với ý định này: "Làm sao để mọi người tán dương ta là bậc thánh hay là người đắc pháp đặc biệt?". Gamanaṃ saṇṭhapetīti là sắp đặt dáng đi của mình một cách cẩn trọng giống như dáng đi của những người đắc pháp đặc biệt, trở nên giống như người đi trong chánh niệm và tỉnh giác. Paṇidhāyāti là sau khi đặt tâm rằng "mong họ biết ta là bậc A-la-hán", hoặc sau khi mong cầu. Samāhito viyāti là giống như người định tĩnh với thiền định. Āpāthakajjhāyīti là vị tỳ-khưu ngồi giống như người đã nhập định ở nơi dễ thấy của mọi người, là người thiền ở nơi rõ ràng, dễ thấy của dân chúng. Iriyāpathasaṅkhātanti là được gọi là sự sắp đặt oai nghi.

Paccayapaṭisevanasaṅkhātenāti ayoniso uppāditānaṃ paccayānaṃ paṭisevananti evaṃ kathitena, tena vā paccayapaṭisevanena saṅkhātabbena kathitabbena. Aññaṃ viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ. Ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘aṭṭhapanā’’ti vuttaṃ. Kuhanaṃ kuho, tassa ayanā pavatti kuhāyanā, kuhassa vā puggalassa ayanā gati kiriyā kuhāyanā. Kuheti, kuhena vā itoti kuhito, kuhako.

Paccayapaṭisevanasaṅkhātenāti là bởi điều được nói là sự thọ dụng các vật dụng được tạo ra một cách không như lý, hoặc bởi sự thọ dụng vật dụng ấy cần được gọi, cần được nói đến. Aññaṃ viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ. Do rút ngắn âm Ā, nên được nói là ‘‘aṭṭhapanā’’. Kuhanaṃ là kuho (sự lừa dối), sự diễn tiến, hành vi của nó là kuhāyanā, hoặc là hành vi, cử chỉ, hành động của người lừa dối là kuhāyanā. Kuheti (làm cho kinh ngạc), hoặc kuhena vā ito (do đi đến bằng sự lừa dối), do đó là kuhito, kuhako.

Puṭṭhassāti ‘‘ko tisso, ko rājapūjito’’ti puṭṭhassa. Uddhaṃ katvāti ukkhipitvā vibhavasampattiādinā paggahetvā.

Puṭṭhassāti là của vị tỳ-khưu được hỏi rằng: "Ai là Tissa, ai là người được vua cúng dường?". Uddhaṃ katvāti là sau khi tâng bốc, sau khi tán dương bằng sự sung túc về tài sản v.v...

Unnahanāti uddhaṃ uddhaṃ bandhanā paliveṭhanā. Dve kira bhikkhū ekaṃ gāmaṃ pavisitvā āsanasālāya nisīditvā ekaṃ kumārikaṃ pakkosiṃsu. Tāya āgatāya tatreko ekaṃ pucchi ‘‘ayaṃ, bhante, kassa kumārikā’’ti? ‘‘Amhākaṃ upaṭṭhāyikāya telakandarikāya dhītā, imissā mātā mayi gehaṃ gate sappiṃ dadamānā ghaṭeneva deti, ayampi mātā viya ghaṭena detī’’ti (vibha. aṭṭha. 862) ukkācesi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘telakandarikavatthu cettha vattabba’’nti.

Unnahanāti là sự trói buộc, quấn quanh lên trên. Tương truyền, hai vị tỳ-khưu vào một ngôi làng, ngồi trong nhà nghỉ rồi gọi một cô gái nhỏ. Khi cô ấy đến, một vị hỏi vị kia: "Thưa ngài, đây là con gái của ai?". (Vị kia trả lời:) "Là con gái của nữ thí chủ chúng ta tên là Telakandarikā. Mẹ của cô bé này, khi tôi đến nhà, dâng cúng bơ sữa thì dâng cả hũ. Cô bé này cũng giống như mẹ, dâng cúng cả hũ". Vị ấy đã tán dương như vậy. Nhắm đến câu chuyện này mà có lời nói rằng: "Ở đây nên kể câu chuyện về Telakandarikā".

Dhammānurūpā vāti mattāvacanānurūpaṃ vā. Mattāvacanaṃ hi ‘‘dhammo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiya’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. 452). Tena bahuṃ vippalapanamāha, saccato vā aññā subhāsitā vācā ‘‘dhammo’’ti veditabbo. Muggasūpasadisakammo puggalo muggasūpyo. Tenāha ‘‘ayaṃ puggalo muggasūpyoti vuccatī’’ti. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, tadeva pāribhaṭyatā.

“Hoặc là tương xứng với pháp” (Dhammānurūpā vā), tức là hoặc là tương xứng với lời nói có chừng mực. Quả thật, lời nói có chừng mực được gọi là ‘pháp’. Như đã được nói: ‘Bậc thiện nhân nói rằng lời khéo nói là tối thượng. Nên nói điều chánh pháp, không nên nói điều phi pháp, đó là điều thứ hai’. Do đó, ngài nói về việc nói lảm nhảm nhiều. Hoặc nên hiểu rằng: lời khéo nói khác với sự thật được gọi là ‘pháp’. Người có hành động giống như món canh đậu là muggasūpya. Do đó, ngài nói: ‘Người này được gọi là muggasūpya’. Việc làm của người trông trẻ là pāribhaṭya, chính điều đó là pāribhaṭyatā.

Nimittena caranto, jīvanto vā nimittako, tassa bhāvo nemittikatā. Attano icchāya pakāsanaṃ obhāso. Ko pana soti[Pg.55]? ‘‘Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā’’tiādikā paccayapaṭisaṃyuttakathā. Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ sāmantajappā.

Người đi lại hoặc sinh sống bằng dấu hiệu (ám chỉ) là nimittaka, bản chất của việc đó là nemittikatā. Sự biểu lộ ý muốn của mình là obhāsa. Vậy điều đó là gì? Đó là lời nói liên quan đến vật dụng, bắt đầu bằng câu: ‘Hôm nay, các vật dụng đối với các vị tỳ khưu đã trở nên khó được’. Sự nói gần vật mong muốn là sāmantajappā.

Akkosanabhayenāpi dadeyyāti dasahi akkosavatthūhi akkosanaṃ. Tathā vambhanādayo. Upekkhanā upāsakānaṃ dāyakādibhāvato bahi chaḍḍanā. Khipanāti khepavacanaṃ. Taṃ pana avahasitvā vacanaṃ hotīti āha ‘‘uppaṇḍanā’’ti. Pāpanāti adāyakattassa, avaṇṇassa vā patiṭṭhāpanaṃ. Paresaṃ piṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko, tassa bhāvo parapiṭṭhimaṃsikatā. Abbhaṅganti abbhañjanaṃ. Nipisitvā gandhamagganā viyāti anippisite alabbhamānassa gandhassa nipisane lābho viya paraguṇe anippisite alabbhamānānaṃ paccayānaṃ nipisanena lābho daṭṭhabboti.

(Nghĩ rằng) ‘Mong rằng họ sẽ cho vì sợ bị mắng chửi’, đó là sự mắng chửi bằng mười sự việc mắng chửi. Tương tự là sự khinh miệt v.v... Sự tâng bốc (ukkhopanā) là sự loại bỏ các cận sự nam ra khỏi tư cách thí chủ v.v... Sự miệt thị (khipanā) là lời nói vứt bỏ. Nhưng vì đó là lời nói chế giễu, nên ngài nói là ‘sự chế nhạo’ (uppaṇḍanā). Sự áp đặt (pāpanā) là sự xác lập tình trạng không phải là thí chủ hoặc tình trạng có tiếng xấu. Người có thói quen ăn thịt sau lưng của người khác (nói xấu) là parapiṭṭhimaṃsika, bản chất của người đó là parapiṭṭhimaṃsikatā. Sự xoa bóp (abbhaṅga) là dầu thoa. Giống như việc tìm kiếm hương thơm bằng cách nghiền nát, nên được hiểu rằng: giống như việc có được hương thơm không thể có được khi chưa nghiền bằng cách nghiền nát, (đây là) việc có được các vật dụng không thể có được khi chưa ‘nghiền nát’ đức hạnh của người khác bằng cách ‘nghiền nát’ (ca tụng quá mức).

Nikattuṃ appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ, tassa bhāvo nijigīsanatā. Tasseva icchanassa pavattiākāro, taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ.

Sự mong muốn lừa gạt để lấy được nhiều bằng lợi lộc nhỏ là nijigīsana, bản chất của việc đó là nijigīsanatā. Đó là phương thức diễn tiến của chính sự mong muốn đó, hoặc là hành động tìm kiếm đồng sanh với sự mong muốn đó.

Aṅganti hatthapādādiaṅgāni uddissa pavattaṃ vijjaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Uppātanti ukkāpātadisāḍāha-bhūmicālādiuppātapaṭibaddhavijjaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti itthipurisānaṃ lakkhaṇajānanasatthaṃ. Mūsikacchinnanti vatthādīnaṃ asukabhāge mūsikacchede sati idaṃ nāma phalaṃ hotīti jānanakasatthaṃ. Palāsaggiādīsu iminā nāma agginā hute idaṃ nāma hotīti aggivasena homavidhānaṃ aggihomaṃ. Iminā nayena dabbihomaṃ veditabbaṃ. Ādi-saddena thusahomādīnaṃ, aññesañca sutte āgatānaṃ micchājīvānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vīriyasādhanattā ājīvapārisuddhisīlassa ‘‘paccayapariyesanavāyāmo’’ti vuttaṃ. Tassa pārisuddhi anavajjabhāvo, yena dhammena samena paccayalābho hoti. Na hi alaso ñāyena paccaye pariyesituṃ sakkotīti.

Chi thể học (aṅga) là môn học thuật diễn ra nhắm đến các chi phần như tay, chân v.v... Điềm báo học (nimitta) là khoa học về điềm báo. Tai biến học (uppāta) là môn học thuật liên quan đến các điềm lạ như sao băng, phương trời rực cháy, động đất v.v... Mộng học (supina) là khoa học về giấc mơ. Tướng học (lakkhaṇa) là khoa học biết về tướng của phụ nữ, đàn ông. Vết chuột cắn học (mūsikacchinna) là khoa học biết rằng: ‘Khi có vết chuột cắn ở phần này của vải v.v... thì sẽ có kết quả như thế này’. Trong các loại lửa như lửa từ cây palāsa v.v..., nghi thức cúng tế lửa theo năng lực của lửa, (biết rằng) ‘khi cúng tế bằng loại lửa này thì sẽ có kết quả như thế này’, đó là cúng tế lửa (aggihoma). Theo cách này, nên biết về cúng tế bằng muỗng (dabbihoma). Bằng từ ‘v.v...’ (ādi), nên được hiểu là sự bao gồm các tà mạng khác đã được đề cập trong kinh như cúng tế bằng trấu v.v... Vì giới thanh tịnh mạng sống được thành tựu bởi sự tinh tấn, nên được gọi là ‘sự nỗ lực trong việc tìm kiếm vật dụng’. Sự thanh tịnh của nó là tình trạng không bị chê trách, nhờ đó mà có được vật dụng một cách hợp pháp và công bằng. Quả thật, người lười biếng không thể tìm kiếm vật dụng một cách đúng đắn.

Paccayasannissitasīlavaṇṇanā

Giải Thích Về Giới Liên Quan Đến Vật Dụng

18. Paṭisaṅkhāti ayaṃ ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (mahāva. 11) viya ya-kāralopena niddeso. Yonisoti cettha upāyattho yoniso-saddoti dassento āha ‘‘upāyena pathenā’’ti. ‘‘Paṭisaṅkhāya ñatvā’’ti [Pg.56] vatvā tayidaṃ paṭisaṅkhānaṃ paccavekkhaṇanti dassetuṃ ‘‘paccavekkhitvāti attho’’tiādi vuttaṃ. Yathā hi paccavekkhitvāti sītapaṭighātādikaṃ taṃ taṃ payojanaṃ pati pati avekkhitvā, ñāṇena passitvāti attho, evaṃ paṭisaṅkhāyāti tadeva payojanaṃ pati pati saṅkhāya, jānitvāti attho. Ñāṇapariyāyo hi idha saṅkhā-saddoti. Ettha ca ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi kāmaṃ paccayaparibhogakālena vuccati, dhātuvasena pana paṭikūlavasena vā paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīlaṃ sujjhatīti apare. Bhijjatīti keci. Eke pana paṭhamaṃ eva pariyattanti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Cīvara’’nti ekavacanaṃ ekattamattaṃ vācakanti adhippāyena ‘‘antaravāsakādīsu yaṃ kiñcī’’ti vuttaṃ, jātisaddatāya pana tassa pāḷiyaṃ ekavacananti yattakāni cīvarāni yoginā pariharitabbāni, tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti sakkā viññātuṃ, yaṃ kiñcīti vā anavasesapariyādānametaṃ, na aniyamavacanaṃ. ‘‘Nivāseti vā pārupati vā’’ti vikappanaṃ pana paṭisevanapariyāyassa paribhogassa vibhāgadassananti taṃ paññapetvā sayananisīdana-cīvarakuṭikaraṇādivasenāpi paribhogassa saṅgaho daṭṭhabbo.

18. Từ ‘paṭisaṅkhā’ này là sự chỉ định với việc lược bỏ mẫu tự ‘ya’, giống như trong các câu ‘sayaṃ abhiññā’ v.v... Và ở đây, để chỉ ra rằng từ ‘yoniso’ có nghĩa là phương tiện, ngài nói ‘bằng phương tiện, bằng con đường’. Sau khi nói ‘paṭisaṅkhāya có nghĩa là sau khi biết’, để chỉ ra rằng sự biết (paṭisaṅkhāna) đó chính là sự quán xét (paccavekkhaṇa), ngài đã nói những câu bắt đầu bằng ‘có nghĩa là sau khi quán xét’. Quả thật, giống như ‘paccavekkhitvā’ có nghĩa là ‘sau khi xem xét riêng rẽ từng lợi ích đó, như là để ngăn ngừa cái lạnh v.v..., sau khi thấy bằng trí tuệ’, cũng vậy, ‘paṭisaṅkhāya’ có nghĩa là ‘sau khi biết, sau khi xem xét riêng rẽ chính lợi ích đó’. Quả thật, ở đây từ ‘saṅkhā’ là một từ đồng nghĩa với trí tuệ. Và ở đây, câu bắt đầu bằng ‘paṭisaṅkhā yoniso’ thực sự được nói liên quan đến thời điểm thọ dụng vật dụng, tuy nhiên, các vị khác cho rằng giới liên quan đến vật dụng được thanh tịnh bằng sự quán xét theo phương diện yếu tố hoặc theo phương diện bất tịnh. Một số vị nói rằng nó bị phá vỡ. Còn một số vị khác lại nói rằng nó đã được hoàn tất ngay từ đầu; điều này cần được xem xét. Với ý định rằng từ ‘cīvara’ ở số ít chỉ biểu thị một vật duy nhất, nên đã nói ‘bất cứ y nào trong số các y như y nội v.v...’. Tuy nhiên, vì nó là một danh từ chung, nên trong Pāḷi nó ở số ít, do đó có thể hiểu rằng đó là sự nắm bắt tất cả bao nhiêu y mà hành giả phải sử dụng lại làm một. Hoặc từ ‘yaṃ kiñci’ này là sự bao hàm không có dư sót, không phải là một từ bất định. Còn sự phân biệt ‘hoặc mặc, hoặc đắp’ là sự chỉ ra sự phân chia của việc thọ dụng, một từ đồng nghĩa với việc sử dụng; do đó, nên được hiểu là sự bao gồm của việc thọ dụng cũng theo cách trải nó ra để nằm, ngồi, làm lều bằng y v.v...

Payojanānaṃ mariyādā payojanāvadhi, tassa paricchindanavasena yo niyamo, tassa vacanaṃ payojanā…pe… vacanaṃ. Idāni taṃ niyamaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘ettakameva hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha avadhāraṇena līḷāvibhūsāvilambanānaṭambarādivasena vatthaparibhogaṃ nisedheti. Tenāha ‘‘na ito bhiyyo’’ti. Līḷāvasena hi ekacce sattā vatthāni paridahanti ceva upasaṃviyanti ca. Yathā taṃ yobbane ṭhitā nāgarikamanussā. Ekacce vibhūsanavasena, yathā taṃ rūpūpajīviniādayo. Vilambanavasena vilambakā. Naṭambaravasena bhojādayo. Ajjhattadhātukkhobho sītarogādiuppādako. Utupariṇāmanavasenāti utuno parivattanavasena visabhāgasītautusamuṭṭhānena. Vā-saddena hemantādīsu himapātādivasena pavattassa saṅgaho daṭṭhabbo, na uppādeti sītanti adhippāyo. Yadatthaṃ pana taṃ vinodanaṃ, taṃ matthakappattaṃ dassetuṃ ‘‘sītabbhāhate’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti ‘‘uṇhassa paṭighātāyā’’tiādīsu sabbesu sesapayojanesu. Yadipi sūriyasantāpopi uṇhova, tassa pana ātapaggahaṇena gahitattā ‘‘aggisantāpassā’’ti [Pg.57] vuttaṃ. Ekacco dāvaggisantāpo kāyaṃ cīvarena paṭicchādetvā sakkā vinodetunti āha ‘‘tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo’’ti. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Te pana yasmā ḍaṃsanasīlā, tasmā vuttaṃ ‘‘ḍaṃsanamakkhikā’’ti. Sappādayoti sappasatapadiuṇṇanābhisarabūvicchikādayo. Phuṭṭhasamphassoti phuṭṭhavisamāha. Tividhā hi sappā – daṭṭhavisā phuṭṭhavisā diṭṭhavisā. Tesu purimakā dve eva gahitā. Satapadiādīnampi tādisānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ. Niyatapayojanaṃ ekantikaṃ, sabbakālikañca payojanaṃ. Hirī kuppati nillajjatā saṇṭhāti. Tenāha ‘‘vinassatī’’ti. Kūpāvataraṇaṃ vā paṭicchādanaṃ arahatīti kopinaṃ. Hiriyitabbaṭṭhena hirī ca taṃ kopinañcāti hirikopinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Tassa cāti ca-saddo pubbe vuttapayojanānaṃ sampiṇḍanattho.

Payojanānaṃ mariyādā là payojanāvadhi. Sự quy định nào có được do phương cách phân định về điều ấy, lời nói về sự quy định ấy là lời nói về mục đích... v.v... Bây giờ, để giải thích và trình bày sự quy định ấy, câu bắt đầu bằng “ettakameva hī” đã được nói đến. Ở đây, bằng từ xác định, ngài ngăn cấm việc sử dụng y phục theo cách làm duyên dáng, trang sức, rườm rà, phô trương, v.v... Do đó, ngài nói “không hơn thế này.” Thật vậy, một số chúng sanh vừa mặc vừa choàng y phục theo cách làm duyên dáng, giống như những người thành thị đang trong tuổi thanh xuân. Một số người thì theo cách trang sức, giống như các kỹ nữ, v.v... Các diễn viên hài thì theo cách rườm rà. Các trưởng giả, v.v... thì theo cách phô trương. Sự rối loạn các yếu tố bên trong là nguyên nhân phát sinh các bệnh do lạnh, v.v... “Do sự thay đổi của thời tiết” có nghĩa là do sự thay đổi của thời tiết, do sự phát sinh của thời tiết lạnh không tương hợp. Bằng từ “vā”, cần hiểu là bao gồm cái lạnh phát sinh do sương rơi, v.v... trong mùa đông, v.v...; ý nghĩa là không làm phát sinh cái lạnh. Hơn nữa, để trình bày mục đích cao nhất của việc loại trừ cái lạnh ấy, câu bắt đầu bằng “sītabbhāhate” đã được nói đến. “Ở mọi nơi” có nghĩa là trong tất cả các mục đích còn lại như “để ngăn ngừa cái nóng,” v.v... Mặc dù sức nóng của mặt trời cũng là cái nóng, nhưng vì nó đã được bao gồm bởi từ “nắng”, nên đã nói là “sức nóng của lửa.” Vì một số sức nóng của cháy rừng có thể được loại trừ bằng cách che thân bằng y, nên ngài nói “sự phát sinh của nó trong các trận cháy rừng, v.v... cần được biết.” Ḍaṃsa là ruồi mắt vàng. Hơn nữa, vì chúng có thói quen cắn, do đó được gọi là “ruồi cắn.” “Rắn, v.v...” là rắn, rết, nhện, tắc kè, bọ cạp, v.v... “Phuṭṭhasamphassa” là ngài đề cập đến loài rắn có nọc độc do tiếp xúc. Thật vậy, rắn có ba loại: rắn có nọc độc do cắn, rắn có nọc độc do tiếp xúc, và rắn có nọc độc do nhìn. Trong số đó, chỉ hai loại đầu tiên được đề cập để bao gồm cả những loài tương tự như rết, v.v... Mục đích xác định là mục đích chắc chắn và có giá trị mọi lúc. Tàm bị dao động, sự vô tàm được thiết lập. Do đó, ngài nói “bị hủy hoại.” Hoặc, vì nó xứng đáng được che đậy điều cần che giấu, nên được gọi là kopīnaṃ. Vì có ý nghĩa là điều đáng hổ thẹn, nó là tàm, và nó cũng là thứ đáng che đậy, do đó là hirikopīnaṃ; ý nghĩa ở đây cũng nên được hiểu như vậy. Trong câu “tassa ca”, từ “ca” có ý nghĩa tổng hợp các mục đích đã được nói trước đây.

Yaṃ kiñci āhāranti khādanīyabhojanīyādibhedaṃ yaṃ kiñci āharitabbavatthuṃ. Piṇḍāya bhikkhāya ulatīti piṇḍolo, tassa kammaṃ piṇḍolyaṃ. Tena piṇḍolyena bhikkhācariyāya. Patitattāti pakkhipitattā. Piṇḍapāto patte pakkhittabhikkhāhāro. Piṇḍānaṃ vā pātoti ghare ghare laddhabhikkhānaṃ sannipāto. ‘‘Natthi davā’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 3.305) sahasā kiriyāpi ‘‘davā’’ti vuccati, tato visesanatthaṃ ‘‘davatthaṃ, kīḷānimittanti vuttaṃ hotī’’ti āha. Muṭṭhikamallā muṭṭhiyuddhayujjhanakā. Ādi-saddena nibuddhayujjhanakādīnaṃ gahaṇaṃ. Balamadanimittanti balaṃ nissāya uppajjanakamado balamado. Taṃ nimittaṃ, balassa uppādanatthanti attho. Porisamadanimittanti porisamado vuccati purisamāno ‘‘ahaṃ puriso’’ti uppajjanakamāno. Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā porisamadoti keci. Taṃ nimittaṃ. Antepurikā rājorodhā. Sabbesaṃ sannivesayogyatāya vesiyo rūpūpajīviniyo. Maṇḍanaṃ nāma idhāvayavapāripūrīti āha ‘‘aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇabhāvanimitta’’nti, paribrūhanahetūti attho. Naṭā nāma raṅganaṭā. Naccakā laṅghakādayo. Vibhūsanaṃ sobhāsamuppādananti āha ‘‘pasannacchavivaṇṇatānimitta’’nti.

“Bất cứ vật thực nào” là bất cứ vật gì có thể ăn được thuộc các loại như vật cứng, vật mềm, v.v... Vì đi tìm kiếm vật thực khất thực, nên gọi là piṇḍolo, hành động của người ấy được gọi là piṇḍolyaṃ. Bằng hành động tìm kiếm vật thực ấy, tức là bằng việc đi khất thực. “Vì đã rơi vào” có nghĩa là vì đã được đặt vào. Piṇḍapāto là vật thực khất thực được đặt vào trong bát. Hoặc, “piṇḍānaṃ pāto” là sự tập hợp của các vật thực khất thực nhận được từ nhà này sang nhà khác. Trong các kinh như “natthi davā”, hành động vội vàng cũng được gọi là “davā”. Do đó, để phân biệt, ngài nói rằng điều ấy được nói là “vì mục đích vui đùa, vì mục đích giải trí.” Muṭṭhikamallā là những người chiến đấu bằng nắm đấm. Bằng từ “ādi”, cần hiểu là bao gồm những người chiến đấu bằng cách vật lộn, v.v... “Vì mục đích kiêu mạn về sức mạnh”: sự kiêu mạn phát sinh do nương vào sức mạnh được gọi là balamado. “Vì mục đích ấy” có nghĩa là để phát sinh sức mạnh. “Vì mục đích kiêu mạn về nam tính”: sự kiêu mạn về nam tính được gọi là sự ngã mạn của người nam, tức là sự ngã mạn phát sinh “ta là đàn ông.” Hoặc, một số vị nói rằng sự ngã mạn phát sinh do nương vào khả năng thực hành pháp bất thiện, hoặc chính ái dục là sự kiêu mạn về nam tính. “Vì mục đích ấy.” Antepurikā là những người trong hậu cung của vua. Vì phù hợp cho việc chung đụng với tất cả mọi người, nên các kỹ nữ được gọi là vesiyo. Ở đây, cái gọi là trang điểm chính là làm cho các bộ phận cơ thể được đầy đặn, nên ngài nói “vì mục đích làm cho các chi phần lớn nhỏ được nở nang,” có nghĩa là vì nguyên nhân làm cho tăng trưởng. Những người biểu diễn trên sân khấu được gọi là naṭā. Những người nhào lộn, v.v... được gọi là naccakā. Làm phát sinh vẻ đẹp được gọi là trang hoàng, nên ngài nói “vì mục đích làm cho màu da tươi sáng.”

Etaṃ padaṃ. Mohūpanissayappahānatthanti mohassa upanissayatāpahānāya. Davā hi mohena hoti, mohañca vaḍḍhetīti tassā vajjanena mohassa anupanissayatā. Dosūpanissayappahānatthanti idaṃ balamadassa, purisamadassa [Pg.58] ca dosahetuno vasena vuttaṃ, itarassa pana vasena ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti vattabbaṃ. Maṇḍanavibhūsanapaṭikkhepo siyā mohūpanissayappahānāyapi, rāgūpanissayatāya pana ujupaṭipakkhoti vuttaṃ ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti. Yadipi ekaccassa davamade ārabbha parassa paṭighasaṃyojanādīnaṃ uppatti hotiyeva manopadosikadevādīnaṃ viya, attano pana davamade ārabbha yesaṃ savisesaṃ rāgamohamānādayo pāpadhammā uppajjanti. Te sandhāya ‘‘attano saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vatvā maṇḍanavibhūsanāni paṭicca savisesaṃ parassapi rāgamohādayo pavattantīti ‘‘parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vuttaṃ. Ayoniso paṭipattiyāti ettha kāmasukhallikānuyogaṃ muñcitvā sabbāpi micchāpaṭipatti ayoniso paṭipatti. Purimehi dvīhi padehi ayoniso paṭipattiyā, pacchimehi dvīhi kāmasukhallikānuyogassa pahānaṃ vuttanti vadanti. ‘‘Catūhipi cetehī’’ti pana vacanato sabbehi ubhinnampi pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ. Kāmakīḷāpi davantogadhā hotiyeva, purisamadopi kāmasukhallikānuyogassa hetuyevāti.

Câu này. (Câu) “Mohūpanissayappahānatthanti” (có nghĩa là) mohassa upanissayatāpahānāya (nhằm đoạn trừ trạng thái cận y của si). Davā hi mohena hoti, mohañca vaḍḍhetīti (bởi vì sự vui đùa do si mà có, và làm tăng trưởng si), tassā vajjanena (do việc tránh xa nó) mohassa anupanissayatā (si không còn là cận y). (Câu) “Dosūpanissayappahānatthanti” (nhằm đoạn trừ trạng thái cận y của sân), câu này được nói về phương diện balamadassa, purisamadassa ca dosahetuno (sự kiêu mạn về sức mạnh và sự kiêu mạn về nam tính là nhân của sân), itarassa pana vasena (còn về phương diện khác) vattabbaṃ (nên được nói là) “rāgūpanissayappahānatthanti” (nhằm đoạn trừ cận y của tham). Maṇḍanavibhūsanapaṭikkhepo (việc từ bỏ sự trang điểm và trang sức) siyā mohūpanissayappahānāyapi (cũng có thể là nhằm đoạn trừ cận y của si), rāgūpanissayatāya pana ujupaṭipakkho’ti (nhưng nó là sự đối nghịch trực tiếp với trạng thái cận y của tham), (vì thế) vuttaṃ (được nói là) “rāgūpanissayappahānattha”nti (nhằm đoạn trừ cận y của tham). Yadipi (mặc dù) ekaccassa davamade ārabbha (nhân sự vui đùa và kiêu mạn của một người nào đó) parassa paṭighasaṃyojanādīnaṃ uppatti hotiyeva (sự phát sanh của các kiết sử như phẫn nộ v.v... ở người khác vẫn xảy ra) manopadosikadevādīnaṃ viya (giống như trường hợp của chư thiên Manopadosika v.v...), pana (tuy nhiên) yesaṃ (đối với những người mà) attano davamade ārabbha (nhân sự vui đùa và kiêu mạn của chính họ) savisesaṃ rāgamohamānādayo pāpadhammā uppajjanti (các ác pháp như tham, si, mạn v.v... phát sanh một cách đặc biệt). Te sandhāya (nhắm đến những người ấy) vatvā (sau khi nói) “attano saṃyojanuppattipaṭisedhanattha”nti (nhằm ngăn chận sự phát sanh kiết sử của tự thân), maṇḍanavibhūsanāni paṭicca (do duyên vào sự trang điểm và trang sức) savisesaṃ parassapi rāgamohādayo pavattantīti (các pháp như tham, si v.v... cũng khởi lên một cách đặc biệt ở người khác), (nên) vuttaṃ (được nói là) “parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanattha”nti (nhằm ngăn chận sự phát sanh kiết sử của người khác). Ayoniso paṭipattiyāti ettha (ở đây, trong câu ‘ayoniso paṭipatti’), kāmasukhallikānuyogaṃ muñcitvā (ngoại trừ sự thực hành theo dục lạc), sabbāpi micchāpaṭipatti (tất cả tà hạnh) (là) ayoniso paṭipatti (hành phi như lý). Purimehi dvīhi padehi (bởi hai câu đầu) ayoniso paṭipattiyā pahānaṃ (sự đoạn trừ hành phi như lý), pacchimehi dvīhi (bởi hai câu sau) kāmasukhallikānuyogassa pahānaṃ (sự đoạn trừ sự thực hành theo dục lạc) vuttaṃ’ti (đã được nói đến), vadanti (họ nói như vậy). Pana (tuy nhiên) “Catūhipi cetehī”ti pana vacanato (theo như đã nói ‘bởi cả bốn pháp này’), sabbehi ubhinnampi pahānaṃ vuttaṃ’ti (sự đoạn trừ cả hai đã được nói đến bởi tất cả), veditabbaṃ (nên được hiểu như vậy). Kāmakīḷāpi davantogadhā hotiyeva (sự vui chơi trong dục cũng được bao gồm trong ‘davā’), purisamadopi kāmasukhallikānuyogassa hetuyevā’ti (và sự kiêu mạn về nam tính cũng chính là nguyên nhân của sự thực hành theo dục lạc).

Cātumahābhūtikassāti catumahābhūte sannissitassa. Rūpakāyassāti catusantatirūpasamūhassa. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Sā panassa ṭhiti pabandhavasena icchitāti āha ‘‘pabandhaṭṭhitattha’’nti. Pavattiyāti jīvitindriyappavattiyā. Tathā hi jīvitindriyaṃ ‘‘yāpanā vattanā’’ti (dha. sa. 19, 634) ca niddiṭṭhaṃ. Tassā ca avicchedo āhārūpayogena hoti. Kāyassa cirataraṃ yāva āyukappo, tāva avatthānaṃ yāpanāti dassento ‘‘cirakālaṭṭhitatthaṃ vā’’ti āha. Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘gharūpatthambhamivā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāyaṃ yojanā – yathā jiṇṇagharasāmiko gharassa upatthambhanaṃ karoti tassa apatanatthaṃ, yathā ca sākaṭiko akkhabbhañjanaṃ karoti tassa sampavattanatthaṃ, evamesa yogī kāyassa ṭhitatthaṃ, yāpanatthañca piṇḍapātaṃ paṭisevati paribhuñjatīti. Etena ṭhiti nāma apatanaṃ yāpanā pavattīti dasseti. Na davamadamaṇḍanavibhūsanatthanti idaṃ ‘‘yāvadevā’’ti avadhāraṇena nivattitatthadassanaṃ. Tiṭṭhanti upādinnadhammā etāyāti ṭhiti, āyūti āha ‘‘ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacana’’nti. Tathā hi taṃ āyu ‘‘ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ, ṭhitiyā yāpanāyāti kāyassa [Pg.59] ṭhitihetutāya ‘‘ṭhitī’’ti laddhavohārassa jīvitindriyassa pavattanatthanti attho. Tenāha ‘‘jīvitindriyapavattāpanattha’’nti. Ābādhaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena, rogaṭṭhena vā. Jighacchāparamā hi rogā. Uparamatthanti vūpasamatthaṃ. Vaṇālepanamiva vaṇiko. Uṇhasītādīsu abhibhavantesu tappaṭikāraṃ sītuṇhaṃ viya paṭisevatīti sambandho. Maggabrahmacariyaṃ ṭhapetvā sikkhattayasaṅgahā sāsanāvacaritabbā anusāsanī sāsanabrahmacariyanti āha ‘‘sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa cā’’ti. Anuggahaṇatthanti anu anu gaṇhanatthaṃ sampādanatthaṃ. Kāyabalaṃ nissāyāti yathāsamāraddhaṃ guṇavisesapāripūrihetubhūtaṃ kāyabalamattaṃ nissāya. Tenāha ‘‘sikkhattayānuyogavasenā’’tiādi. Kantāranittharaṇatthikā jāyampatikā, nadīsamuddanittharaṇatthikā ca puttamaṃsādīni yathā agiddhā amucchitā kevalaṃ taṃ taṃ atthasiddhimeva avekkhantā paṭisevanti tehi vinā asijjhanato, evamayampi kevalaṃ bhavakantāranittharaṇatthiko agiddho amucchito tena vinā asijjhanato piṇḍapātaṃ paṭisevatīti upamāsaṃsandanaṃ.

Cātumahābhūtikassā’ti (có nghĩa là) catumahābhūte sannissitassa (của cái nương tựa vào bốn đại). Rūpakāyassā’ti (có nghĩa là) catusantatirūpasamūhassa (của tập hợp sắc do bốn dòng sanh). Ṭhitiyā’ti (có nghĩa là) ṭhitatthaṃ (nhằm để duy trì). Sā panassa ṭhiti pabandhavasena icchitā’ti (nhưng sự duy trì ấy của nó được mong muốn theo cách liên tục), (nên ngài) āha (đã nói) “pabandhaṭṭhitattha”nti (nhằm duy trì sự liên tục). Pavattiyā’ti (có nghĩa là) jīvitindriyappavattiyā (cho sự tiếp diễn của mạng quyền). Tathā hi (thật vậy) jīvitindriyaṃ (mạng quyền) niddiṭṭhaṃ ca (cũng đã được chỉ rõ là) “yāpanā vattanā”ti (sự nuôi mạng, sự tồn tại). Tassā ca avicchedo (và sự không gián đoạn của nó) hoti (xảy ra) āhārūpayogena (nhờ việc sử dụng vật thực). Dassento (khi chỉ ra rằng) yāpanā’ti (sự nuôi mạng là) kāyassa avatthānaṃ (sự tồn tại của thân) cirataraṃ (lâu dài hơn) yāva āyukappo, tāva (cho đến khi hết tuổi thọ), (ngài) āha (đã nói) “cirakālaṭṭhitatthaṃ vā”ti (hoặc nhằm để tồn tại lâu dài). Idāni (bây giờ) kātuṃ (để làm cho) vuttamevatthaṃ (ý nghĩa đã được nói) pākaṭataraṃ (rõ ràng hơn), vuttaṃ (đã được nói) “gharūpatthambhamivā”ti-ādi (ví như chống đỡ ngôi nhà v.v...). Tattha ayaṃ yojanā (ở đây, sự liên kết là thế này) – yathā (giống như) jiṇṇagharasāmiko (người chủ của ngôi nhà cũ) karoti (làm) gharassa upatthambhanaṃ (việc chống đỡ cho ngôi nhà) tassa apatanatthaṃ (nhằm để nó không sụp đổ), yathā ca (và giống như) sākaṭiko (người đánh xe) karoti (làm) akkhabbhañjanaṃ (việc tra dầu vào trục xe) tassa sampavattanatthaṃ (nhằm để nó vận hành tốt), evaṃ (cũng vậy) esa yogī (vị hành giả này) paṭisevati paribhuñjati (thọ dụng) piṇḍapātaṃ (vật thực khất thực) kāyassa ṭhitatthaṃ, yāpanatthañca (nhằm duy trì và nuôi mạng thân này). Etena (bởi điều này) dasseti (ngài chỉ ra rằng) ṭhiti nāma apatanaṃ (duy trì có nghĩa là không sụp đổ), yāpanā (nuôi mạng có nghĩa là) pavatti’ti (sự tiếp diễn). Na davamadamaṇḍanavibhūsanattha’nti idaṃ (câu “không phải để vui đùa, kiêu mạn, trang điểm, trang sức” này) (là) nivattitatthadassanaṃ (sự chỉ ra ý nghĩa bị loại trừ) “yāvadevā”ti avadhāraṇena (bởi sự giới hạn trong từ “chỉ để”). Tiṭṭhanti upādinnadhammā etāyā’ti ṭhiti, āyū’ti (duy trì (ṭhiti) là cái mà nhờ đó các pháp bị thủ hữu tồn tại; (nó là) tuổi thọ), (nên ngài) āha (đã nói) “ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacana”nti (‘ṭhiti’ là tên gọi khác của mạng quyền). Tathā hi (thật vậy) taṃ āyu (tuổi thọ ấy) niddiṭṭhaṃ (đã được chỉ rõ là) “ṭhitī”ti (duy trì), ṭhitiyā yāpanāyā’ti (câu ‘để duy trì, để nuôi mạng’) attho (có nghĩa là) pavattanatthaṃ (nhằm cho sự tiếp diễn) jīvitindriyassa (của mạng quyền) laddhavohārassa (đã nhận được tên gọi) “ṭhitī”ti (là ‘duy trì’) kāyassa ṭhitihetutāya (do là nhân cho sự duy trì của thân). Tenāha (do đó, ngài đã nói) “jīvitindriyapavattāpanattha”nti (nhằm làm cho mạng quyền tiếp diễn). Ābādhaṭṭhenā’ti (có nghĩa là) vibādhanaṭṭhena (theo nghĩa là làm khổ), rogaṭṭhena vā (hoặc theo nghĩa là bệnh tật). Hi (bởi vì) jighacchāparamā rogā (cơn đói là bệnh tối trọng). Uparamatthanti (có nghĩa là) vūpasamatthaṃ (nhằm làm cho lắng dịu). Vaṇiko (người có vết thương) vaṇālepanamiva (giống như thoa thuốc lên vết thương). Sambandho (sự liên kết là) paṭisevati (vị ấy thọ dụng) sītuṇhaṃ viya (giống như (dùng) hơi lạnh hoặc hơi nóng) tappaṭikāraṃ (làm phương thuốc đối trị) uṇhasītādīsu abhibhavantesu (khi bị nóng, lạnh v.v... chi phối). Maggabrahmacariyaṃ ṭhapetvā (ngoại trừ phạm hạnh về đạo), anusāsanī (lời giáo huấn) sāsanāvacaritabbā (cần được thực hành trong giáo pháp) sikkhattayasaṅgahā (được bao gồm trong tam học) (là) sāsanabrahmacariyaṃ’ti (phạm hạnh trong giáo pháp), (nên ngài) āha (đã nói) “sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa cā”ti (của toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp và của phạm hạnh về đạo). Anuggahaṇatthanti (có nghĩa là) anu anu gaṇhanatthaṃ (nhằm để tiếp nhận luôn luôn), sampādanatthaṃ (nhằm để thành tựu). Kāyabalaṃ nissāyā’ti (có nghĩa là) nissāya (nhờ nương vào) kāyabalamattaṃ (chỉ sức mạnh của thân) yathāsamāraddhaṃ guṇavisesapāripūrihetubhūtaṃ (là nhân để viên mãn các đức tính đặc biệt đã được tinh tấn thực hành). Tenāha (do đó, ngài đã nói) “sikkhattayānuyogavasenā”ti-ādi (theo như sự thực hành tam học v.v...). Yathā (giống như) jāyampatikā (đôi vợ chồng) kantāranittharaṇatthikā (muốn vượt qua vùng hoang địa), ca (và) nadīsamuddanittharaṇatthikā (những người muốn vượt qua sông, biển) paṭisevanti (ăn) puttamaṃsādīni (thịt con v.v...) agiddhā amucchitā (không tham luyến, không mê đắm), kevalaṃ avekkhantā (chỉ nhìn đến) taṃ taṃ atthasiddhimeva (sự thành tựu mục đích đó mà thôi) tehi vinā asijjhanato (vì không có chúng thì không thể thành tựu), evaṃ (cũng vậy) ayampi (vị này cũng vậy) kevalaṃ bhavakantāranittharaṇatthiko (chỉ muốn vượt qua vùng hoang địa của hữu) agiddho amucchito (không tham luyến, không mê đắm) paṭisevati (thọ dụng) piṇḍapātaṃ (vật thực khất thực) tena vinā asijjhanato (vì không có nó thì không thể thành tựu), iti (như vậy là) upamāsaṃsandanaṃ (sự kết nối ví dụ).

Itīti pakāratthe nipātapadaṃ. Tena paṭiseviyamānassa piṇḍapātassa paṭisevanākāro gayhatīti āha ‘‘evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanenā’’ti. Purāṇanti bhojanato purimakālikattā purātanaṃ. Paṭihaṅkhāmīti paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti paṭisevatīti yojanā. Kīdisaṃ, kathañcāti āha ‘‘aparimita…pe… aññataro viyā’’ti. Aparimitaṃ aparimāṇaṃ bhojanaṃ paccayo etissāti aparimitabhojanapaccayā, taṃ aparimitabhojanapaccayaṃ attano gahaṇītejapamāṇato atikkantapamāṇabhojanahetukanti attho. Yo bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘āhara hattha’’nti vadati, ayaṃ āharahatthako. Yo bhuñjitvā accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti, ayaṃ alaṃsāṭako. Yo bhuñjitvā uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivattati, ayaṃ tatravaṭṭako. Yo yathā kākehi āmasituṃ sakkā, evaṃ yāva mukhadvāraṃ āhāreti, ayaṃ kākamāsako. Yo bhuñjitvā mukhe sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati, ayaṃ bhuttavamitako. Etesaṃ aññataro viya. Atha vā purāṇavedanā nāma abhuttapaccayā uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘paṭihanissāmī’’ti [Pg.60] paṭisevati. Navavedanā nāma atibhuttapaccayena uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘na uppādessāmī’’ti paṭisevati. Atha vā navavedanā nāma abhuttapaccayena uppajjanakavedanā, tassā anuppannāya anuppajjanatthameva paṭisevati. Abhuttapaccayā uppajjanakāti cetaṃ khuddāya visesanaṃ. Yassā appavatti bhojanena kātabbā, tassā dassanatthaṃ. Abhuttapaccayena, bhuttapaccayena ca uppajjanakānuppajjanakavedanāsu purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati. Pacchimāpi khuddānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā pavattā. Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva nuppajjissatīti ayametāsaṃ viseso. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

Từ "Iti" là một bất biến từ (nipāta) mang ý nghĩa về thể loại (pakāra). Do đó, cách thức thọ dụng vật thực khất thực đang được thọ dụng được hiểu ngầm, nên ngài đã nói: "evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanenā" (như vậy, bằng sự thọ dụng vật thực khất thực này). "Purāṇaṃ" (cũ) có nghĩa là cái có từ trước, vì nó thuộc về thời điểm trước khi ăn. "Paṭihaṅkhāmi" có nghĩa là "ta sẽ diệt trừ" (paṭihanissāmi). Cách nối kết câu văn là: (vị ấy) thọ dụng với ý nghĩ rằng "và ta sẽ không làm phát sinh cảm thọ mới". Cảm thọ như thế nào, và bằng cách nào (sẽ không làm phát sinh)? Vì vậy, ngài đã nói: "aparimita... pe... aññataro viya" (giống như một trong những người... không chừng mực). "Aparimitabhojanapaccayā" (do ăn không chừng mực làm duyên) là vì việc ăn uống vô độ, không lường được là duyên của cảm thọ ấy. Ý nghĩa là: (cảm thọ) có nguyên nhân từ việc ăn uống với số lượng vượt quá mức tiêu hóa của bản thân. Người nào ăn nhiều đến nỗi tự mình không thể đứng dậy được và phải nói: "Hãy đưa tay đây", người đó được gọi là āharahatthaka (người cần đưa tay cho). Người nào ăn xong, dù đã đứng dậy nhưng cũng không thể mặc y phục được vì bụng quá căng phồng, người đó được gọi là alaṃsāṭaka (người không thể mặc y). Người nào ăn xong không thể đứng dậy được, phải lăn qua lộn lại ngay tại chỗ, người đó được gọi là tatravaṭṭaka (người lăn lộn tại chỗ). Người nào ăn đến mức đầy tận miệng, sao cho quạ có thể mổ lấy thức ăn, người đó được gọi là kākamāsaka (người ăn như quạ). Người nào ăn xong không thể giữ thức ăn trong miệng được mà phải nôn ra ngay tại chỗ, người đó được gọi là bhuttavamitaka (người ăn rồi nôn). Giống như một trong những người ấy. Hoặc là, cảm thọ cũ (purāṇavedanā) là cảm thọ phát sinh do duyên không ăn. Vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: "Ta sẽ diệt trừ cảm thọ ấy". Cảm thọ mới (navavedanā) là cảm thọ phát sinh do duyên ăn quá nhiều. Vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: "Ta sẽ không làm phát sinh cảm thọ ấy". Hoặc là, cảm thọ mới là cảm thọ phát sinh do duyên không ăn; vị ấy thọ dụng chính là để không làm phát sinh cảm thọ ấy, khi nó chưa phát sinh. Và cụm từ "phát sinh do duyên không ăn" này là một tính từ cho cơn đói (khuddā). (Nó được nói) nhằm để chỉ ra cảm thọ mà sự không khởi lên của nó cần được thực hiện bằng việc ăn uống. Trong số các cảm thọ phát sinh do duyên không ăn và không phát sinh do duyên ăn, cảm thọ trước là cảm thọ đã khởi lên như thường lệ, có tướng trạng là sự đói khát. Thật vậy, đối với người không ăn, cảm thọ ấy phát sinh bằng cách gia tăng ngày càng nhiều. Cảm thọ sau cũng có tướng trạng là cơn đói, là cảm thọ như nóng rát chân tay, đau nhói v.v... chưa khởi lên. Thật vậy, do duyên ăn uống, cảm thọ ấy, vốn chưa phát sinh trước đây, sẽ không phát sinh. Đây là sự khác biệt giữa hai loại cảm thọ này. Và việc chúng có tướng trạng là sự khổ não (vihiṃsā) là một sự khác biệt với chính sự khổ não (là nguyên nhân).

Yā vedanā. Adhunāti etarahi. Asappāyāparimitabhojanaṃ nissāyāti asappāyāparimitassa āhārassa bhuñjanapayogaṃ āgamma uppajjatīti attho. Purāṇakammapaccayavasenāti pubbe purimajātiyaṃ katattā purāṇassa kammassa paccayatāvasena payogavipattiṃ āgamma uppajjanārahatāya taṃ vajjetvā payogasampattiyā upaṭṭhāpanaṃ dukkhavedanāpaccayaghāto, paṭihananañca hotīti āha ‘‘tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti. Ayuttaparibhogo paccaye apaccavekkhitvā paribhogo. So eva katūpacitakammatāya kammūpacayo. Taṃ nissāya paṭicca āyatiṃ anāgate kāle uppajjanato yā cāyaṃ ‘‘navavedanā’’ti vuccatīti yojanā. Yuttaparibhogavasenāti paccavekkhitvā paccayānaṃ paribhogavasena, tassā navavedanāya mūlaṃ ayuttaparibhogakammaṃ anibbattento sabbena sabbaṃ anuppādento. Ettāvatāti ‘‘iti purāṇa’’ntiādinā vuttena padadvayena. ‘‘Vihiṃsūparatiyā’’tiādinā vā padacatukkena yuttaparibhogasaṅgaho pabbajitānucchavikassa paccayaparibhogassa vuttattā. Attakilamathānuyogappahānaṃ jighacchādidukkhapaṭighātassa bhāsitattā. Jhānasukhādīnaṃ paccayabhūtassa kāyasukhassa avissajjanato dhammikasukhāpariccāgo ca dīpito hoti.

"Yā vedanā" (cảm thọ nào). "Adhunā" có nghĩa là "bây giờ" (etarahi). "Asappāyāparimitabhojanaṃ nissāya" (dựa vào việc ăn uống không thích hợp và không chừng mực) có nghĩa là: nó phát sinh do nỗ lực ăn uống thực phẩm không thích hợp và không chừng mực. "Purāṇakammapaccayavasena" (do năng lực của duyên là nghiệp cũ) có nghĩa là: vì (cảm thọ) có khả năng phát sinh do nương vào sự thực hành sai lạc (payogavipatti), bởi năng lực làm duyên của nghiệp cũ đã tạo trong tiền kiếp, nên việc tránh xa sự thực hành sai lạc ấy và thiết lập sự thực hành đúng đắn (payogasampatti) chính là sự hủy diệt nguyên nhân của khổ thọ và cũng là sự diệt trừ nó. Do đó, ngài đã nói: "tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi" (hủy diệt duyên của nó, ta sẽ diệt trừ cảm thọ cũ ấy). "Thọ dụng không đúng đắn" (ayuttaparibhoga) là sự thọ dụng các vật dụng mà không quán xét. Chính sự thọ dụng không đúng đắn ấy, vì là nghiệp đã được tạo tác và tích lũy, nên được gọi là sự tích lũy nghiệp (kammūpacaya). Cách nối kết câu văn là: vì nó phát sinh trong tương lai, trong thời gian sắp tới, do nương tựa và duyên vào (nghiệp tích lũy) ấy, nên được gọi là "cảm thọ mới" (navavedanā). "Yuttaparibhogavasena" (do năng lực của sự thọ dụng đúng đắn) có nghĩa là: bằng cách thọ dụng các vật dụng sau khi đã quán xét, không tạo ra nghiệp thọ dụng không đúng đắn vốn là gốc rễ của cảm thọ mới ấy, không làm cho nó phát sinh một cách toàn diện. "Ettāvatā" (chừng ấy thôi): bởi hai câu bắt đầu bằng "iti purāṇaṃ", hoặc bởi bốn câu bắt đầu bằng "vihiṃsūparatiyā", sự bao hàm của việc thọ dụng đúng đắn được nói đến, vì sự thọ dụng vật dụng thích hợp với bậc xuất gia đã được trình bày. Sự từ bỏ khổ hạnh ép xác (attakilamathānuyoga) (cũng được chỉ rõ), vì việc ngăn trừ các khổ đau như đói khát đã được nói đến. Và sự không từ bỏ lạc thú đúng pháp (dhammikasukhāpariccāga) cũng được làm sáng tỏ, do không từ bỏ thân lạc vốn là duyên cho thiền lạc v.v...

Asappāyāparimitūpayogena jīvitindriyupacchedako, iriyāpathabhañjanako vā siyā parissayo, sappāyaparimitūpayogena pana so na hoti. Tathā sati cirakālappavattisaṅkhātā sarīrassa yātrā [Pg.61] yāpanā bhavissatīti imamatthaṃ dassento ‘‘parimitaparibhogena…pe… bhavissatī’’ti āha. Yo rogo sāddho asāddho ca na hoti, so yāpyarogo, so etassa atthīti yāpyarogī. So hi niccakālaṃ bhesajjaṃ upasevati, tathā ayampīti. Yadi yātrāpi yāpanā, pubbepi ‘‘yāpanāyā’’ti vuttaṃ, ko ettha visesoti? Pubbe ‘‘yāpanāyā’’ti jīvitindriyayāpanā adhippetā, idha pana catunnampi iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso. Buddhapaṭikuṭṭhena micchājīvena paccayapariyesanā ayuttapariyesanā. Dāyakadeyyadhammānaṃ, attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ, saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ ayuttapaṭiggahaṇaṃ, yena vā āpattiṃ āpajjati. Apaccavekkhitvā paribhogo ayuttaparibhogo. Tesaṃ parivajjanaṃ dhammena samena paccayuppādanādivasena veditabbaṃ. Dhammena hi paccaye pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ anavajjatā nāma.

Do việc sử dụng không thích hợp và không chừng mực, có thể có nguy hiểm làm tổn hại mạng căn hoặc phá vỡ các oai nghi. Nhưng ngược lại, do việc sử dụng thích hợp và có chừng mực, nguy hiểm ấy không xảy ra. Khi như vậy, sự di chuyển (yātrā) và sự bảo dưỡng (yāpanā) của thân thể, được gọi là sự tồn tại lâu dài, sẽ diễn ra. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài đã nói: "parimitaparibhogena... pe... bhavissatī" (bằng sự thọ dụng có chừng mực... sẽ có...). Bệnh nào không phải là có thể chữa khỏi (sāddha) mà cũng không phải là không thể chữa khỏi (asāddha), bệnh đó gọi là yāpyaroga (bệnh mãn tính cần duy trì). Người có bệnh đó gọi là yāpyarogī. Thật vậy, người ấy phải thường xuyên dùng thuốc; cũng vậy, vị hành giả này (cũng thọ dụng vật thực khất thực). Nếu "yātrā" (sự di chuyển) cũng là "yāpanā" (sự bảo dưỡng), và trước đây đã nói "yāpanāya", vậy ở đây có sự khác biệt nào? Trước đây, với từ "yāpanāya", ý muốn nói đến sự bảo dưỡng mạng căn (jīvitindriya). Còn ở đây, "yātrā" có ý chỉ sự bảo dưỡng được gọi là sự không gián đoạn của cả bốn oai nghi. Đây là sự khác biệt ở đây. Sự tìm cầu vật dụng bằng tà mạng (micchājīva) bị Đức Phật quở trách là sự tìm cầu không đúng đắn (ayuttapariyesanā). Sự thọ nhận mà không biết chừng mực của thí chủ, của vật cúng dường, và của chính mình; hoặc sự thọ nhận nhằm mục đích làm hư hoại tín thí; hoặc sự thọ nhận mà do đó phạm phải tội, (tất cả) đều là sự thọ nhận không đúng đắn (ayuttapaṭiggahaṇa). Sự thọ dụng mà không quán xét là sự thọ dụng không đúng đắn (ayuttaparibhoga). Sự tránh xa những điều ấy cần được hiểu là bằng cách tạo ra các vật dụng v.v... một cách đúng pháp (dhammena) và hợp lẽ (samena). Thật vậy, việc tìm cầu vật dụng đúng pháp, thọ nhận đúng pháp, và thọ dụng sau khi quán xét được gọi là sự không thể chê trách (anavajjatā).

Aratīti ukkaṇṭhā. Pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca anabhirati. Tandīti pacalāyikā niddā. Vijambhitāti thinamiddhābhibhavena kāyassa vijambhanā. Viññūhi garahā viññūgarahā. Ekacco hi anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti, ‘‘laddhaṃ me’’ti pamāṇādhikaṃ bhuñjitvā taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati, sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanāpasutā honti. Aññe te ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā ‘‘asukassa udaraṃ uddhumāta’’ntiādīni sutvā ‘‘niccakālamesa evaṃpakatiko attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī’’ti nindanti, evaṃ anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti. Evaṃ akatvā ‘‘anavajjatā ca bhavissatī’’ti paṭisevati. Attano hi pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘evaṃ me aratiādīnaṃ abhāvena kāyasukhatā, agarahitabbatā ca bhavissatī’’ti pamāṇayuttameva paṭisevati. Yāvatako bhojanena attho, tassa sādhanena yāvadatthaṃ udarassa paripūraṇena udarāvadehakaṃ bhojanaṃ yāvadatthaudarāvadehakabhojanaṃ, tassa parivajjanena. Seyyāya sayanena laddhabbasukhaṃ seyyasukhaṃ, ubhohi passehi [Pg.62] samparivattanakaṃ sayantassa uppajjanasukhaṃ passasukhaṃ, middhena niddāyanena uppajjanasukhaṃ middhasukhaṃ, tesaṃ seyya…pe… sukhānaṃ pahānato catunnaṃ iriyāpathānaṃ yogyabhāvassa paṭipādanaṃ kāyassa catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanaṃ, tato. Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro. Pacchime vikappe, sabbavikappesu vā vuttaṃ phāsuvihāralakkhaṇaṃ āgamena samatthetuṃ ‘‘vuttampi heta’’ntiādi vuttaṃ. Tīsupi vikappesu āhārassa ūnaparibhogavaseneva hi phāsuvihāro vuttoti.

Arati là sự chán nản. Anabhirati là sự không hoan hỷ trong các trú xứ xa xôi và trong các thiện pháp cao thượng. Tandī là sự buồn ngủ, sự ngủ gật. Vijambhitā là sự vươn vai uể oải của thân thể do bị hôn trầm thụy miên áp đảo. Sự chê trách bởi các bậc trí được gọi là viññūgarahā. Quả vậy, có người làm cho điều không có lỗi trở thành có lỗi. Sau khi ăn quá độ với ý nghĩ "ta đã được", người ấy không thể tiêu hóa được thức ăn đó, nên bị mệt mỏi vì nôn mửa, tiêu chảy v.v... Các vị tỳ khưu trong toàn tu viện bận rộn chăm sóc thân thể và tìm thuốc cho vị ấy. Các vị khác hỏi "việc gì đây?", và sau khi nghe "bụng của vị tỳ khưu kia bị sình lên" v.v..., họ chê trách rằng: "Vị này luôn luôn như vậy, không biết lượng bụng của mình". Như vậy, người ấy làm cho điều không có lỗi trở thành có lỗi. Không làm như vậy, vị ấy thọ dụng với ý nghĩ "sẽ có sự không bị chê trách". Quả vậy, sau khi biết được sức tiêu hóa tự nhiên của mình v.v..., vị ấy thọ dụng vật thực vừa phải với ý nghĩ "như vậy, do không có sự chán nản v.v..., ta sẽ có được thân thể an lạc và không bị chê trách". Yāvadatthaudarāvadehakabhojanaṃ là việc ăn uống làm đầy bụng theo như ý muốn, bằng cách hoàn thành mục đích nào đó có được nhờ việc ăn uống. Bằng cách từ bỏ việc ăn uống như vậy. Seyyasukhaṃ là sự an lạc có được do nằm nghỉ. Passasukhaṃ là sự an lạc phát sinh cho người nằm trở mình qua lại cả hai bên hông. Middhasukhaṃ là sự an lạc phát sinh do ngủ mê mệt. Kāyassa catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanaṃ là việc làm cho thân thể thích hợp với bốn oai nghi, do từ bỏ các lạc thú ấy: lạc thú nằm nghỉ...v.v... Do đó, sự an trú trong oai nghi một cách an lạc là phāsuvihāro. Để xác chứng bằng Thánh điển về đặc tính của phāsuvihāro đã được nói đến trong cách giải thích sau cùng, hoặc trong tất cả các cách giải thích, câu "vuttampi hetaṃ" v.v... đã được nói đến. Quả vậy, trong cả ba cách giải thích, phāsuvihāro được nói đến chính là do việc thọ dụng vật thực ít hơn.

Ettāvatāti ‘‘yātrā’’tiādinā vuttena padattayena. ‘‘Yātrā ca me bhavissatī’’ti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojetīti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato. Imasmiṃ pana ṭhāne aṭṭha aṅgāni samodhānetabbāni – ‘‘neva davāyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘na madāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na maṇḍanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na vibhūsanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ. ‘‘Anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti ayamettha bhojanānisaṃso. Mahāsivatthero panāha ‘‘heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma, upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānī’’ti. Tattha ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā’’ti ekaṃ, ‘‘brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti ekaṃ, ‘‘navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ, ‘‘anavajjatā cā’’ti ekaṃ. Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati nāma.

Ettāvatā (chừng ấy) là bằng ba từ đã được nói đến, bắt đầu bằng "yātrā". Câu "yātrā ca me bhavissati" (và sự duy trì mạng sống sẽ có cho ta) là câu chỉ rõ sự thâu nhận lợi ích. Quả vậy, sự duy trì mạng sống thúc đẩy vị ấy đến việc sử dụng vật thực. Phāsuvihāro (sự an trú) có nhân là không từ bỏ sự an lạc hợp pháp, chính là trung đạo do từ bỏ hai cực đoan. Hơn nữa, ở đây nên kết hợp tám chi phần: "neva davāya" là một chi phần, "na madāya" là một chi phần, "na maṇḍanāya" là một chi phần, "na vibhūsanāya" là một chi phần, "yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya" là một chi phần, "vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya" là một chi phần, "iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi" là một chi phần, "yātrā ca me bhavissati" là một chi phần. Ở đây, "anavajjatā ca phāsuvihāro ca" (sự không bị chê trách và sự an trú) là quả báu của việc ăn uống. Nhưng trưởng lão Mahāsiva nói rằng: "Bốn chi phần đầu tiên được gọi là sự từ bỏ, còn tám chi phần sau nên được kết hợp lại". Trong đó, "yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā" là một chi phần, "yāpanāya" là một chi phần, "vihiṃsūparatiyā" là một chi phần, "brahmacariyānuggahāya" là một chi phần, "iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi" là một chi phần, "navañca vedanaṃ na uppādessāmi" là một chi phần, "yātrā ca me bhavissati" là một chi phần, "anavajjatā ca" là một chi phần. Còn phāsuvihāro là quả báu của việc ăn uống. Như vậy, người thọ dụng vật thực gồm đủ tám chi phần được gọi là người thọ dụng vật thực khất thực với sự quán xét như lý.

Yattha yatthāti bhummaniddesena sena-saddassa adhikaraṇatthavuttimāha. Tathā āsana-saddassāti. Aḍḍhayogādimhīti ādi-saddena pāsādādiṃ, mañcādiñca saṅgaṇhāti. Yattha yattha vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā āsatīti vihāraaḍḍhayogādike ānetvā sambandhitabbaṃ. Idha ādi-saddena pīṭhasanthatādīnampi saṅgaho veditabbo. Parisahanaṭṭhenāti abhibhavanaṭṭhena, vibādhanaṭṭhenāti attho. Utuyeva utuparissayoti sītuṇhādiutuyeva [Pg.63] asappāyo vuttanayena utuparissayo. Tassa utuparissayassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Nānārammaṇato paṭisaṃharitvā kammaṭṭhānabhūte ekasmiṃyeva ārammaṇe cittassa sammadeva layanaṃ paṭisallānaṃ, tattha ārāmo abhirati paṭisallānārāmo, tadatthaṃ. Senāsanaṃ hi vivittaṃ yogino bhāvanānukūlaṃ suññāgārabhāvato. Taṃ panetaṃ atthadvayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yo sarīrābādhacittavikkhepakaro’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekībhāvasukhatthanti ekībhāvahetukaṃ sukhaṃ ekībhāvasukhaṃ, tadatthaṃ. Gaṇasaṅgaṇikakilesasaṅgaṇikābhāvena uppajjanakasukhaṃ.

Bằng cách chỉ định vị trí (bhummaniddesena) qua câu "yattha yattha", ngài nói lên sự hiện hữu của từ sena trong ý nghĩa vị trí cách (adhikaraṇattha). Tương tự như vậy đối với từ āsana. Trong câu "aḍḍhayogādimhi", bằng từ ādi, ngài bao gồm cả lâu đài v.v... và giường v.v... Nên được kết nối bằng cách đem các từ vihāra, aḍḍhayoga v.v... vào như sau: "dù ở trong bất cứ tu viện nào, hay ở trong bất cứ ngôi nhà một mái nào v.v...". Ở đây, nên hiểu rằng từ ādi cũng bao gồm cả ghế, chiếu v.v... Parisahanaṭṭhena có nghĩa là do ý nghĩa áp đảo, do ý nghĩa bức hại. Utuyeva utuparissayo (chỉ thời tiết là hiểm họa thời tiết): chính thời tiết không thích hợp như nóng, lạnh v.v... được gọi là hiểm họa thời tiết theo phương pháp đã nói. Vinodanatthaṃ (để loại trừ) hiểm họa thời tiết ấy, có nghĩa là để không cho hiểm họa chưa sanh được sanh lên, và để làm cho hiểm họa đã sanh được lắng dịu. Paṭisallānaṃ (độc cư) là sự an trú đúng đắn của tâm trên một đối tượng duy nhất vốn là đề mục thiền định, sau khi đã rút tâm khỏi các đối tượng khác nhau. Paṭisallānārāmo là sự thích thú, hoan hỷ trong sự độc cư ấy; tadattaṃ là vì mục đích ấy. Quả vậy, trú xứ vắng lặng thích hợp cho việc hành thiền của hành giả vì nó là một nơi trống không. Hơn nữa, để làm rõ hai ý nghĩa này, câu "yo sarīrābādhacittavikkhepakaro" v.v... đã được nói đến. Trong đó, ekībhāvasukhatthaṃ (vì sự an lạc của việc ở một mình): sự an lạc có nhân là việc ở một mình được gọi là ekībhāvasukhaṃ; tadattaṃ là vì mục đích ấy. Sự an lạc phát sinh do không có sự giao du với hội chúng và sự giao du với phiền não.

Yadi utuyeva utuparissayo, ‘‘utu ca sītuṇha’’nti sītuṇhapaṭighātaṃ vatvā utuparissayavinodanaṃ kasmā vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Tattha ‘‘niyataṃ utuparissayavinodana’’nti etena ‘‘sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyā’’ti ettha vuttaṃ sītuṇhaṃ aniyataṃ kadāci kadāci uppajjanakaṃ, utuparissayo pana sabbadābhāvī adhippetoti dasseti. Vuttappakāroti ‘‘sītādiko, asappāyo’’ti ca evaṃ vuttappakāro vivaṭaṅgaṇarukkhamūlādīsu nisinnassa apariguttiyā asaṃvutadvārāditāya pākaṭaparissayā, asappāyarūpadassanādinā apākaṭaparissayā ca bhikkhussa kāyacittānaṃ ābādhaṃ kareyyuṃ. Yattha gutte senāsane ābādhaṃ na karonti. Evaṃ jānitvāti ubhayaparissayarahitanti evaṃ ñatvā paṭisevanto bhikkhu veditabboti sambandho.

Nếu chính thời tiết là hiểm họa thời tiết, thì sau khi đã nói về việc ngăn trừ nóng lạnh rằng ‘thời tiết là nóng và lạnh’, tại sao lại nói về việc xua tan hiểm họa thời tiết? Nhắm đến sự chất vấn ấy, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng “kāmañca”. Trong đó, bằng câu “việc xua tan hiểm họa thời tiết là chắc chắn”, ngài chỉ ra rằng: cái nóng và lạnh được nói ở đây trong câu “để ngăn trừ cái lạnh, để ngăn trừ cái nóng” là không nhất định, thỉnh thoảng mới phát sinh; còn hiểm họa thời tiết thì được hiểu là luôn luôn có. “Loại đã được nói đến” là loại đã được nói đến như là “lạnh v.v…” và “không thích hợp”. Những hiểm họa rõ ràng do không được che chở, do cửa nẻo không đóng kín v.v… đối với người ngồi ở ngoài trời, gốc cây v.v…, và những hiểm họa không rõ ràng do thấy các sắc không thích hợp v.v… có thể gây ra bệnh hoạn cho thân và tâm của vị tỳ khưu. Nơi trú xá được che chở thì chúng không gây ra bệnh hoạn. “Biết như vậy” có nghĩa là biết rằng (trú xá ấy) không có cả hai loại hiểm họa. Nên hiểu mối liên hệ là: vị tỳ khưu, sau khi biết như vậy, đã sử dụng (trú xá ấy).

Dhātukkhobhalakkhaṇassa, taṃhetukadukkhavedanālakkhaṇassa vā rogassa paṭipakkhabhāvo paṭiayanaṭṭho. Tenāha ‘‘paccanīkagamanaṭṭhenāti attho’’ti, vūpasamanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Yassa kassacīti sappiādīsu yassa kassaci. Sappāyassāti hi tassa vikāravūpasamenāti adhippāyo. Bhisakkassa kammaṃ tena vidhātabbato. Tenāha ‘‘tena anuññātattā’’ti. Nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi. Vivaṭaparikkhepo parikkhā uḍḍāpo pākāro esikā paligho pākārapatthaṇḍilanti satta ‘‘nagaraparikkhārā’’ti vadanti. Sīlaparikkhāroti suvisuddhasīlālaṅkāro[Pg.64]. Ariyamaggo hi idha ‘‘ratho’’ti adhippeto. Tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘parikkhāro’’ti vuttā. Jīvitaparikkhārāti jīvitassa pavattikāraṇāni. Samudānetabbāti sammā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā. Parivāropi hoti antarāyānaṃ parito vāraṇato. Tenāha ‘‘jīvita…pe… rakkhaṇato’’ti.

Bản chất đối nghịch với bệnh tật, vốn có đặc tính là sự xáo trộn của các yếu tố hoặc có đặc tính là khổ thọ với sự xáo trộn ấy làm nhân, chính là ý nghĩa của sự nương tựa (paṭiayanaṭṭho). Do đó, ngài nói: “có nghĩa là đi ngược lại”, nghĩa là được nói với ý nghĩa làm cho lắng dịu. “Bất cứ thứ gì” là bất cứ thứ gì trong số bơ lỏng v.v… “Thích hợp” có ý nghĩa là làm cho sự biến đổi của nó lắng dịu. (Đó) là công việc của thầy thuốc, vì nó được thầy thuốc sắp đặt. Do đó, ngài nói: “vì đã được vị ấy cho phép”. “Bởi các vật dụng của thành phố” là bởi những thứ bảo vệ sau khi bao quanh thành phố. Họ nói bảy thứ là “vật dụng của thành phố”: con đường bao quanh trống trải, hào nước, nền móng tường thành, tường thành, cột trụ cổng, then cài, và nền đất cứng của tường thành. “Vật dụng của giới” là sự trang hoàng bằng giới đức trong sạch. Quả vậy, ở đây Thánh đạo được hiểu là “cỗ xe”. Và Chánh ngữ v.v… của Thánh đạo ấy được gọi là “vật dụng” với ý nghĩa là vật trang hoàng. “Vật dụng của mạng sống” là những nguyên nhân cho sự tiếp diễn của mạng sống. “Nên được mang đến” là nên được mang đến một cách đúng đắn, nên được tìm kiếm. Cũng là đoàn tùy tùng (parivāra) vì ngăn chặn các hiểm nguy từ mọi phía. Do đó, ngài nói: “mạng sống… vì bảo vệ”.

Tattha antaranti vivaraṃ, okāsoti attho. Verikānaṃ antaraṃ adatvā attano sāmikānaṃ parivāretvā ṭhitasevakā viya rakkhaṇato. Assāti jīvitassa. Kāraṇabhāvatoti cirappavattiyā kāraṇabhāvato. Rasāyanabhūtaṃ hi bhesajjaṃ sucirampi kālaṃ jīvitaṃ pavattetiyeva. Yadipi anuppannā eva dukkhavedanā bhesajjaparibhogena paṭihaññanti, na uppannā tāsaṃ saraseneva bhijjanato, uppannasadisā pana ‘‘uppannā’’ti vuccanti. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro, yathā sā eva tittiri, tāniyeva osadhānīti. Tasmā vuttaṃ ‘‘uppannānanti jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattāna’’nti. Sañcayato paṭṭhāya so dhātukkhobho samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānā. ‘‘Dukkhavedanā’’ti vatvā sā akusalasabhāvāpi atthīti tato visesetuṃ ‘‘akusalavipākavedanā’’ti vuttaṃ. Byābādhanaṭṭhena byābādho, byābādhova byābajjhaṃ, dukkhanti attho. Natthi ettha byābajjhanti abyābajjhaṃ, niddukkhatā. Tenāha ‘‘abyābajjhaparamatāyā’’ti niddukkhaparamatāyāti. Taṃ dukkhanti roganimittakaṃ dukkhaṃ.

Trong đó, “antaraṃ” có nghĩa là kẽ hở, cơ hội. Vì bảo vệ giống như những người hầu cận đứng bao quanh chủ nhân của mình, không cho kẻ thù có cơ hội. “Của nó” là của mạng sống. “Vì là nguyên nhân” là vì là nguyên nhân của sự tiếp diễn lâu dài. Quả vậy, thuốc men có tác dụng như thuốc trường sinh làm cho mạng sống tiếp diễn trong một thời gian rất dài. Mặc dù chỉ những khổ thọ chưa phát sinh mới bị ngăn chặn bởi việc dùng thuốc, chứ không phải những thọ đã phát sinh, vì chúng bị hoại diệt bởi chính bản chất của chúng; tuy nhiên, những thọ tương tự như những thọ đã phát sinh được gọi là “đã phát sinh”. Quả vậy, có cách dùng từ như vậy cho những thứ tương tự, ví dụ như “chính là cây đa đa đó”, “chính là những dược thảo đó”. Do đó, đã được nói rằng “của những gì đã phát sinh” nghĩa là của những gì đã sinh, đã thành, đã khởi lên. Kể từ lúc tích tụ, sự xáo trộn yếu tố ấy là nguồn gốc của chúng, nên chúng được gọi là “có nguồn gốc từ đó”. Sau khi nói “khổ thọ”, để phân biệt với thọ ấy cũng có bản chất bất thiện, nên đã nói là “thọ quả bất thiện”. “Byābādha” có nghĩa là làm tổn hại; chính “byābādha” là “byābajjhaṃ”, có nghĩa là khổ. Không có sự khổ ở đây, nên là “abyābajjhaṃ”, tức là không có khổ. Do đó, ngài nói “để đạt đến trạng thái không khổ tối thượng”, nghĩa là trạng thái không khổ tối thượng. “Sự khổ ấy” là sự khổ có bệnh tật làm dấu hiệu.

Cīvarādīnaṃ paccayānaṃ nissayanaṃ paribhogo evāti dassetuṃ ‘‘te paṭicca nissāyā’’ti vatvā ‘‘paribhuñjamānā’’ti vuttaṃ. Pavattantīti jīvanti. Jīvanampi hi pavattanaṃ, yato jīvitindriyaṃ ‘‘pavattanarasa’’nti vuccati.

Để chỉ ra rằng sự nương tựa vào các vật dụng như y v.v… chính là sự thọ dụng, sau khi nói “duyên vào chúng, nương vào chúng”, đã nói là “trong khi thọ dụng”. “Tiếp diễn” nghĩa là sống. Quả vậy, sự sống cũng là sự tiếp diễn, vì mạng quyền được gọi là “có sự tiếp diễn làm phận sự”.

Catupārisuddhisampādanavidhivaṇṇanā

Giải thích về phương pháp thành tựu bốn sự thanh tịnh

19. Evaṃ pātimokkhasaṃvarādibhedena niddiṭṭhaṃ sīlaṃ puna sādhanavibhāgena dassetuṃ ‘‘evametasmi’’ntiādimāraddhaṃ. Tattha sādhīyati sampādiyati etenāti sādhanaṃ, saddhā sādhanaṃ etassāti saddhāsādhano. Nanu ca vīriyasatipaññāhipi vinā pātimokkhasaṃvaro na sijjhatīti? Saccaṃ na sijjhati, saddhāya pana visesahetubhāvaṃ sandhāya evaṃ vuttanti dassento āha

19. Để chỉ ra một lần nữa giới đã được trình bày với các phân loại như sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha v.v… bằng cách phân tích phương tiện thành tựu, đoạn văn bắt đầu bằng “evametasmiṃ” đã được bắt đầu. Trong đó, “sādhana” (phương tiện thành tựu) là cái mà nhờ đó (việc gì) được hoàn thành, được thành tựu; “saddhāsādhano” là cái có đức tin làm phương tiện thành tựu. Chẳng phải là sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha không thể thành tựu nếu không có cả tinh tấn, chánh niệm và trí tuệ sao? Thật vậy, không thể thành tựu. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng điều này được nói đến nhắm đến vai trò là nhân đặc biệt của đức tin, ngài đã nói (như sau).

‘‘Sāvakavisayātītattā [Pg.65] sikkhāpadapaññattiyā’’ti. Garukalahukādibhede otiṇṇe vatthusmiṃ tassa tassa aparādhassa anurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayo. Sikkhāpadapaññāpanaṃ tāva tiṭṭhatu, tassa kālopi nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti dassento ‘‘sikkhāpadapaññattiyācanapaṭikkhepo cettha nidassana’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘āgamehi tvaṃ sāriputta, āgamehi tvaṃ sāriputta, tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti (pārā. 21). Tattha ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘apaññattaṃ na paññapema, paññattaṃ na samucchindāma, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattāmā’’ti (pārā. 565) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Saddhāyāti saddahanena satthari, dhamme ca saddhāya paccupaṭṭhāpanena. Jīvitepi pageva jīvitaparikkhāreti adhippāyo.

“Vì việc chế định học giới vượt ngoài phạm vi của các vị Thinh văn”. Khi một sự việc phạm tội xảy ra, với các loại nặng, nhẹ v.v…, việc chế định học giới tương ứng với từng tội lỗi ấy không phải là phạm vi của các vị Thinh văn, mà chỉ là phạm vi của các vị Phật. Việc chế định học giới hãy tạm gác lại, để chỉ ra rằng ngay cả thời điểm của việc đó cũng không phải là phạm vi của các vị Thinh văn, mà chỉ là phạm vi của các vị Phật, ngài đã nói: “sự từ chối lời thỉnh cầu chế định học giới là ví dụ ở đây”. Quả vậy, đã được nói rằng: “Này Sāriputta, hãy chờ đã! Này Sāriputta, hãy chờ đã! Chỉ có Như Lai mới biết thời điểm cho việc đó”. Trong đó, từ “ca” có ý nghĩa tổng hợp. Do đó, nên hiểu là bao gồm cả những (lời) như sau: “Chúng ta sẽ không chế định điều chưa được chế định, sẽ không hủy bỏ điều đã được chế định, chúng ta sẽ thực hành bằng cách thọ trì các học giới đã được chế định”. “Bởi đức tin” là bởi sự tin tưởng, bởi việc làm cho đức tin vào bậc Đạo Sư và vào Giáo pháp hiện khởi. Ý nghĩa là: (không màng đến) ngay cả mạng sống, huống chi là các vật dụng của mạng sống.

Kikīva aṇḍanti kikīsakuṇikā viya attano aṇḍaṃ. Sā kira jīvitampi pariccajitvā aṇḍameva rakkhati. Camarīva vāladhinti camarīmigo viya attano vāladhiṃ. Camarīmigā kira byādhena paripātiyamānā jīvitampi pariccajitvā kaṇḍakagumbādīsu laggaṃ attano vālameva rakkhanti. Piyaṃva puttaṃ ekakanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā hi ekaputtako kuṭumbiko taṃ ekaputtaṃ, ekanayano ca taṃ ekanayanaṃ suṭṭhutaraṃ rakkhati. Tatheva sīlaṃ anurakkhamānakāti anukampanavasena vuttaṃ. Supesalāti suṭṭhu piyasīlā. Sadā sabbakālaṃ daharamajjhimatherakālesu. Channampi gāravānaṃ vasena sagāravā, garukāravantoti attho.

Kikīva aṇḍaṃ (như chim cút mái đối với trứng của nó) có nghĩa là: như con chim cút mái (kikīsakuṇikā) đối với trứng (aṇḍaṃ) của mình (attano). Con chim ấy (sā) được cho là (kira) từ bỏ (pariccajitvā) cả mạng sống (jīvitampi) mà chỉ bảo vệ (rakkhati) trứng (aṇḍameva). Camarīva vāladhiṃ (như con bò yak đối với lông đuôi của nó) có nghĩa là: như con bò yak (camarīmigo) đối với lông đuôi (vāladhiṃ) của mình (attano). Những con bò yak (camarīmigā) được cho là (kira) khi bị thợ săn (byādhena) truy đuổi (paripātiyamānā), chúng từ bỏ (pariccajitvā) cả mạng sống (jīvitampi) mà chỉ bảo vệ (rakkhanti) lông đuôi (vālameva) của mình (attano) bị vướng (laggaṃ) vào bụi gai (kaṇḍakagumbādīsu). Piyaṃva puttaṃ ekakaṃ (như người con trai độc nhất yêu quý) nên được đem đến (ānetvā) và liên kết (sambandhitabbaṃ). Vì rằng (yathā hi) người gia chủ (kuṭumbiko) có con trai độc nhất (ekaputtako) bảo vệ (rakkhati) người con trai độc nhất ấy (taṃ ekaputtaṃ), và người có một mắt (ekanayano) bảo vệ (rakkhati) con mắt duy nhất ấy (taṃ ekanayanaṃ) một cách hết sức cẩn thận (suṭṭhutaraṃ). Tatheva sīlaṃ anurakkhamānakā (cũng vậy, những người đang hộ trì giới) được nói (vuttaṃ) do lòng bi mẫn (anukampanavasena). Supesalā có nghĩa là những người có giới hạnh đáng yêu mến (suṭṭhu piyasīlā). Sadā (luôn luôn) có nghĩa là trong mọi lúc (sabbakālaṃ), trong các thời kỳ là tỳ khưu trẻ, trung niên, và trưởng lão (daharamajjhimatherakālesu). Do sáu sự tôn kính (channampi gāravānaṃ vasena), họ có lòng tôn kính (sagāravā), có sự kính trọng (garukāravanto), đó là ý nghĩa (attho).

Evameva khoti yathā mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātikkamati, evameva. Mama sāvakāti ariyasāvake sandhāyāha. Te hi dhuvasīlā. Imasmiṃ attheti jīvitahetupi sīlassa avītikkamane.

Evameva kho (cũng vậy) có nghĩa là: như (yathā) đại dương (mahāsamuddo) có bản chất ổn định (ṭhitadhammo) không vượt qua (nātikkamati) bờ (velaṃ), cũng vậy (evameva). Mama sāvakā (các đệ tử của ta) – Ngài nói (āha) điều này nhắm đến (sandhāya) các thánh đệ tử (ariyasāvake). Vì rằng (hi) họ (te) có giới hạnh vững chắc (dhuvasīlā). Imasmiṃ atthe (về ý nghĩa này) có nghĩa là: trong việc không vi phạm (avītikkamane) giới luật (sīlassa) ngay cả vì mạng sống (jīvitahetupi).

Mahāvattaniaṭavī nāma viñjhāṭavī. Himavantapasse aṭavīti keci. Theranti nāmagottavasena apaññātaṃ ekaṃ theraṃ. Nipajjāpesuṃ gantvā kassaci mā āroceyyāti.

Khu rừng tên là Mahāvattani (mahāvattaniaṭavī nāma) chính là khu rừng Viñjhā (viñjhāṭavī). Một số người (keci) nói rằng đó là khu rừng (aṭavīti) ở sườn núi Hy Mã Lạp Sơn (himavantapasse). Theraṃ (vị trưởng lão) có nghĩa là một vị trưởng lão (ekaṃ theraṃ) không được biết đến (apaññātaṃ) về tên và dòng họ (nāmagottavasena). Nipajjāpesuṃ (họ đã đặt ngài nằm xuống) sau khi đi đến (gantvā) với ý nghĩ rằng: "Mong rằng ngài sẽ không nói cho bất cứ ai" (kassaci mā āroceyyāti).

Pūtilatāyāti [Pg.66] gaḷocilatāya. Samasīsīti jīvitasamasīsī. Yassa hi kilesasīsaṃ avijjaṃ maggapaṭipāṭiyā arahattamaggo pariyādiyati, tato ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgottaraṇe vaṭṭasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati, so imāya vārasamatāya ‘‘jīvitasamasīsī’’ti vuccati. So ca thero tathā parinibbāyi. Tena vuttaṃ ‘‘samasīsī hutvā parinibbāyī’’ti. Abhayatthero kira mahābhiñño. Tasmā cetiyaṃ kārāpesīti vadanti. Appevāti appeva nāma attano jīvitampi jaheyya, na bhindeti na bhindeyya, na vītikkameyya.

Pūtilatāya có nghĩa là bằng dây leo gaḷoci. Samasīsī có nghĩa là người có mạng sống và cái đầu phiền não ngang bằng nhau (jīvitasamasīsī). Vì rằng (hi), đối với người nào (yassa) mà A-la-hán đạo (arahattamaggo) theo trình tự của đạo lộ (maggapaṭipāṭiyā) đã đoạn tận (pariyādiyati) vô minh (avijjaṃ) là cái đầu của phiền não (kilesasīsaṃ), sau đó (tato), khi đã an trú (patiṭṭhāya) trong trí tuệ quán xét thứ mười chín (ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe) và khi vượt qua dòng hữu phần (bhavaṅgottaraṇe), tâm tử (cuticittaṃ) đoạn tận (pariyādiyati) mạng quyền (jīvitindriyaṃ) là cái đầu của vòng luân hồi (vaṭṭasīsaṃ), người ấy (so) được gọi là (vuccati) "jīvitasamasīsī" do sự ngang bằng về thời điểm này (imāya vārasamatāya). Và vị trưởng lão ấy (so ca thero) đã nhập Niết-bàn (parinibbāyi) theo cách như vậy (tathā). Do đó (tena) được nói rằng (vuttaṃ): "ngài đã nhập Niết-bàn khi trở thành samasīsī" (samasīsī hutvā parinibbāyīti). Trưởng lão Abhaya (abhayatthero) được cho là (kira) có đại thần thông (mahābhiñño). Vì vậy (tasmā), họ nói rằng (vadanti) ngài đã cho xây dựng (kārāpesīti) một bảo tháp (cetiyaṃ). Appeva có nghĩa là: thà rằng (appeva nāma) từ bỏ (jaheyya) cả mạng sống (jīvitampi) của mình (attano), chứ không nên phá vỡ (na bhindeyya), không nên vi phạm (na vītikkameyya).

Satiyā adhiṭṭhitānanti pageva upaṭṭhitāya satiyā ārakkhavasena adhiṭṭhitānaṃ indriyānaṃ. Ananvāssavanīyatoti dvārabhāvena abhijjhādīhi ananubandhitabbato. Varanti seṭṭhaṃ. Tattāyāti uṇhāya. Ādittāyāti ādito paṭṭhāya dittāya. Sampajjalitāyāti samantato jalantiyā. Sajotibhūtāyāti ekajālībhūtāya. Sampalimaṭṭhanti sabbaso āmaṭṭhaṃ, añcitanti attho. Na tveva varanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Rūpesūti rūpārammaṇesu. Anubyañjanaso nimittaggāhoti kilesānaṃ anu anu byañjanavasena uppādanena pākaṭīkaraṇavasena subhādinimittaggāho, atha vā anubyañjanasoti hatthapādādianubyañjanato, nimittaggāhoti itthipurisādisubhādinimittaggahaṇaṃ. Cakkhudvārādipavattassāti cakkhudvārādīhi pavattassa. Viññāṇassāti javanaviññāṇassa. Nimittādiggāhaṃ nisedhentena sampādetabboti sambandho. Asaṃvihitasākhāparivāranti sammā avihitavatiparikkhepaṃ. Parassahārīhīti parasantakāvahārakehi corehi. Samativijjhatīti sabbaso ativijjhati anupavisati.

Satiyā adhiṭṭhitānaṃ (các căn được an trú bởi niệm) có nghĩa là: các căn (indriyānaṃ) được an trú (adhiṭṭhitānaṃ) bằng cách bảo vệ (ārakkhavasena) bởi niệm (satiyā) đã được thiết lập từ trước (pageva upaṭṭhitāya). Ananvāssavanīyato có nghĩa là: do không nên bị theo đuổi (ananubandhitabbato) bởi tham ái v.v... (abhijjhādīhi) qua các cửa (dvārabhāvena). Varaṃ có nghĩa là tốt hơn (seṭṭhaṃ). Tattāya có nghĩa là nóng (uṇhāya). Ādittāya có nghĩa là bốc cháy (dittāya) ngay từ đầu (ādito paṭṭhāya). Sampajjalitāya có nghĩa là cháy rực (jalantiyā) khắp xung quanh (samantato). Sajotibhūtāya có nghĩa là trở thành một khối lửa (ekajālībhūtāya). Sampalimaṭṭhaṃ có nghĩa là được chạm vào (āmaṭṭhaṃ) hoàn toàn (sabbaso), được tô điểm (añcitaṃ), đó là ý nghĩa (attho). Na tveva varaṃ (chắc chắn không tốt hơn) nên được đem đến (ānetvā) và liên kết (sambandhitabbaṃ). Rūpesu có nghĩa là trong các đối tượng sắc (rūpārammaṇesu). Anubyañjanaso nimittaggāho (nắm bắt tướng tùy hình) có nghĩa là: sự nắm bắt tướng tịnh v.v... (subhādinimittaggāho) bằng cách làm cho các phiền não (kilesānaṃ) phát sinh (uppādanena) và biểu hiện (pākaṭīkaraṇavasena) lặp đi lặp lại (anu anu) qua các chi tiết (byañjanavasena); hoặc là (atha vā), anubyañjanaso có nghĩa là qua các tướng phụ như tay, chân v.v... (hatthapādādianubyañjanato), nimittaggāho có nghĩa là sự nắm bắt tướng tịnh v.v... của nam, nữ v.v... (itthipurisādisubhādinimittaggahaṇaṃ). Cakkhudvārādipavattassa có nghĩa là của (thức) đã khởi lên (pavattassa) từ các cửa như mắt v.v... (cakkhudvārādīhi). Viññāṇassa có nghĩa là của tốc hành tâm (javanaviññāṇassa). Mối liên kết là: nên được hoàn thành (sampādetabbo) bằng cách ngăn chặn (nisedhentena) sự nắm bắt tướng v.v... (nimittādiggāhaṃ). Asaṃvihitasākhāparivāraṃ có nghĩa là có hàng rào bao quanh (vatiparikkhepaṃ) không được làm cẩn thận (sammā avihita). Parassahārīhi có nghĩa là bởi những tên trộm (corehi) chuyên lấy của người khác (parasantakāvahārakehi). Samativijjhati có nghĩa là nó đâm thủng (ativijjhati) hoàn toàn (sabbaso), nó xâm nhập (anupavisati).

Rūpesūti rūpahetu rūpanimittaṃ. Uppajjanakaanatthato rakkha indriyanti sambandho. Evaṃ sesesu. Ete hi dvārāti ete cakkhādidvārā. Satikavāṭena asaṃvutattā vivaṭā. Tato eva arakkhitā. Kilesuppattiyā hetubhāvena taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Ete vā rūpādayo. Kilesānaṃ ārammaṇabhūtā dvārā cakkhādidvārā. Te kīdisā vivaṭā arakkhitā asaṃvutacakkhādihetuṃ taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Agāranti gehaṃ. Ducchannanti na sammā chāditaṃ. Abhāvitanti lokuttarabhāvanārahitaṃ.

Rūpesu có nghĩa là tướng của sắc (rūpanimittaṃ) do nhân là sắc (rūpahetu). Mối liên kết là: hãy bảo vệ (rakkha) căn (indriyaṃ) khỏi sự bất lợi có thể phát sinh (uppajjanakaanatthato). Tương tự (evaṃ) đối với các phần còn lại (sesesu). Ete hi dvārā (vì những cửa này) có nghĩa là: những cửa này như mắt v.v... (ete cakkhādidvārā). Chúng mở toang (vivaṭā) do không được đóng lại (asaṃvutattā) bằng cánh cửa niệm (satikavāṭena). Chính vì thế (tato eva) chúng không được bảo vệ (arakkhitā). Chúng hủy hoại (hananti) người có chúng (taṃsamaṅginaṃ) do là nguyên nhân (hetubhāvena) cho sự phát sinh của phiền não (kilesuppattiyā) – điều này được nói (vuttaṃ) chỉ bằng phép ẩn dụ về nguyên nhân (kāraṇūpacāreneva). Hoặc là (vā), những thứ này như sắc v.v... (ete rūpādayo) là đối tượng (ārammaṇabhūtā) của phiền não (kilesānaṃ). Dvārā (các cửa) có nghĩa là các cửa như mắt v.v... (cakkhādidvārā). Chúng như thế nào (te kīdisā)? Chúng mở toang (vivaṭā), không được bảo vệ (arakkhitā). Do nguyên nhân là các cửa như mắt v.v... không được thu thúc (asaṃvutacakkhādihetuṃ), chúng hủy hoại (hananti) người có chúng (taṃsamaṅginaṃ) – điều này được nói (vuttaṃ) chỉ bằng phép ẩn dụ về nguyên nhân (kāraṇūpacāreneva). Agāraṃ có nghĩa là ngôi nhà (gehaṃ). Ducchannaṃ có nghĩa là không được lợp kỹ (na sammā chāditaṃ). Abhāvitanti có nghĩa là không có sự tu tập siêu thế (lokuttarabhāvanārahitaṃ).

Sampāditetiādissa [Pg.67] vodānapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo. Ayaṃ pana sabbaso kilesānaṃ anuppādo atiukkaṭṭhadesanā maggenāgatasadisattā. Sampādetabboti ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānasuddhiyā sampādetabbo.

Ý nghĩa (attho) của phần trong sạch (vodānapakkhassa) bắt đầu bằng "sampādite" v.v... (sampāditetiādissa) nên được hiểu (veditabbo) theo cách ngược lại với những gì đã nói (vuttavipariyāyena). Hơn nữa (pana), sự không phát sinh (anuppādo) hoàn toàn (sabbaso) các phiền não (kilesānaṃ) này (ayaṃ) là một bài pháp tối thượng (atiukkaṭṭhadesanā) vì nó tương tự như những gì đạt được qua đạo (maggenāgatasadisattā). Sampādetabbo có nghĩa là: nên được hoàn thành (sampādetabbo) bằng sự thanh tịnh qua quyết định (adhiṭṭhānasuddhiyā) rằng: "Tôi sẽ không làm như vậy nữa" (na punevaṃ karissaṃ'ti).

Adhunāpabbajitenāti na cirapabbajitena, navapabbajitenāti attho. Kāmarāgena ḍayhāmīti kāmarāgagginā pariḍayhāmi. So ca pana dāho idāni cittagatoti dassento āha ‘‘cittaṃ me pariḍayhatī’’ti. Sādhūti āyācanā. Nibbāpananti tassa nibbāpanupāyaṃ. Gotamāti theraṃ gottena ālapati.

Adhunāpabbajitena có nghĩa là: người xuất gia chưa lâu (na cirapabbajitena), người mới xuất gia (navapabbajitena), đó là ý nghĩa (attho). Kāmarāgena ḍayhāmi (tôi bị thiêu đốt bởi ái dục) có nghĩa là: tôi bị thiêu đốt khắp nơi (pariḍayhāmi) bởi ngọn lửa ái dục (kāmarāgagginā). Và (ca pana) sự thiêu đốt ấy (so dāho) bây giờ (idāni) đã đi vào tâm (cittagato), để chỉ ra điều này (dassento), ngài đã nói (āha): "cittaṃ me pariḍayhati" (tâm tôi bị thiêu đốt). Sādhu là một lời thỉnh cầu (āyācanā). Nibbāpanaṃ có nghĩa là phương pháp dập tắt (nibbāpanupāyaṃ) nó (tassa). Gotama – ngài gọi (ālapati) vị trưởng lão (theraṃ) bằng tên dòng họ (gottena).

Saññāya vipariyesāti ‘‘asubhe subha’’nti pavattasaññāvipariyesahetu viparītasaññānimittaṃ. Nimittaṃ parivajjehi kīdisaṃ? Rāgūpasañhitaṃ rāguppattihetubhūtaṃ subhanimittaṃ parivajjehi na manasi karohi. Na kevalaṃ subhanimittassāmanasikāro eva, atha kho asubhabhāvanāya attano cittaṃ bhāvehi. Kathaṃ? Ekaggaṃ susamāhitaṃ yathā taṃ asubhārammaṇe vikkhepābhāvena ekaggaṃ, suṭṭhu appitabhāvena susamāhitañca hoti, evaṃ bhāvehīti. Evaṃ samathabhāvanāya kāmarāgassa vikkhambhanaṃ dassetvā idāni samucchedanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhāre’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhāre parato passāti sabbepi saṅkhāre avidheyyakatāya ‘‘pare’’ti passa. Aniccatāya pana udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhato, anattasabhāvattā, attavirahato ca no attato passa. Evaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento maggapaṭipāṭiyā catutthamaggena sabbaso nibbāpehi mahārāgaṃ tebhūmakassa abhibhavanato mahāvisayatāya mahārāgaṃ vūpasamehi. Yathā etarahi, evaṃ mā ḍayhittho punappunanti daḷhataraṃ rāgavinodane niyojesi.

Saññāya vipariyesāti (do sự điên đảo của tưởng) là: Do nhân là sự điên đảo của tưởng khởi lên rằng ‘tịnh trong cái bất tịnh,’ (nên gọi là) tướng tưởng điên đảo. Hãy tránh xa tướng trạng. Tướng trạng như thế nào? Hãy tránh xa, đừng tác ý đến tịnh tướng có liên hệ với tham ái, là nhân sanh khởi tham ái. Không chỉ đơn thuần là không tác ý đến tịnh tướng, mà còn hãy tu tập tâm của mình bằng pháp tu bất tịnh. Như thế nào? Hãy tu tập như vậy để tâm ấy được nhất tâm do không có sự phóng dật trong đối tượng bất tịnh, và được khéo định tĩnh do thể trạng áp đặt tốt đẹp, (tâm) nhất tâm, khéo định tĩnh. Như vậy, sau khi trình bày sự chế ngự tham dục bằng pháp tu chỉ, bây giờ để trình bày phương pháp đoạn trừ, lời nói bắt đầu bằng “saṅkhāre” đã được nói ra. Ở đây, saṅkhāre parato passāti (hãy thấy các hành là cái khác) là: Hãy thấy tất cả các hành là ‘cái khác’ do thể trạng không thể điều khiển được. Và hãy thấy là khổ do tính vô thường, do bị sự sanh diệt bức bách; và hãy thấy là không phải tự ngã do bản chất vô ngã, do trống không tự ngã. Như vậy, sau khi đặt lên ba tướng, trong khi phát triển tuệ quán, hãy dập tắt hoàn toàn đại tham bằng đạo thứ tư theo tuần tự của đạo. Hãy làm cho lắng dịu đại tham, (được gọi là) đại tham do sự áp đảo và do có đối tượng lớn đối với (các pháp) thuộc ba cõi. Như bây giờ, ngươi chớ nên bị thiêu đốt luôn luôn trở lại như vậy. (Vị ấy) đã khích lệ một cách chắc chắn hơn trong việc loại trừ tham ái.

Evaṃ indriyasaṃvarasīlassa sampādane vidhiṃ dassetvā evaṃ taṃ susampāditaṃ hotīti nayaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādinā tattha paripūrakārino there nidasseti. Tattha ‘‘leṇaṃ na ullokitapubba’’nti idaṃ sabbattheva therassa yugamattadassitāya vuttaṃ. Kiṃ pana thero senāsanaṃ na sodheti[Pg.68]? ‘‘Ullokā paṭhamaṃ ohāretabba’’nti hi vuttaṃ, antevāsikādayo eva kirassa senāsanaṃ sodhenti. Assa nāgarukkhassa.

Như vậy, sau khi trình bày phương pháp trong việc thực hành giới thu thúc lục căn, để trình bày phương pháp rằng: “Như vậy, giới ấy được thực hành tốt đẹp,” ngài chỉ ra các vị trưởng lão là những vị thực hành viên mãn ở đó bằng (lời) bắt đầu là “apicā.” Ở đây, lời này: “leṇaṃ na ullokitapubba (chưa từng nhìn lên trú xứ)” đã được nói ra ở tất cả mọi nơi do trưởng lão có thói quen nhìn trong tầm một ách. Nhưng phải chăng trưởng lão không dọn dẹp sàng tọa? Vì đã được nói rằng: “Ullokā paṭhamaṃ ohāretabba (trước tiên, nên quét từ trần nhà xuống).” Nghe nói rằng chỉ có các vị đệ tử sống gần gũi v.v… dọn dẹp sàng tọa của vị ấy. Assa nāgarukkhassa (của cây long hoa ấy).

Tasmiṃ gāmeti mahāgāme. Taruṇā thaññapivanakā puttadhītaro yāsaṃ tā taruṇaputtā, tāsaṃ. Lañjāpesīti thanapaṭṭikāya thane bandhāpetvā rājamuddikāya lañjāpesi. Rājā theraṃ cirataraṃ daṭṭhuṃ kālavikkhepaṃ karonto ‘‘sve sīlāni gaṇhissāmī’’ti āha. Thero rañño ca deviyā ca vandanakāle sattākāramattaṃ gaṇhāti. Itthī purisoti pana vivekaṃ na karoti. Tenāha ‘‘vavatthānaṃ na karomī’’ti. ‘‘Aho suparisuddhasīlo vatāyaṃ ayyo’’ti daṇḍadīpikaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Atiparisuddhaṃ pākaṭanti sappāyalābhena kammaṭṭhānaṃ ativiya parisuddhaṃ vibhūtaṃ ahosi. Sakalaṃ pabbataṃ unnādayantoti pathavikampanena sakalaṃ pabbataṃ ekaṃ ninnādaṃ karonto. Tannivāsidevatānaṃ sādhukāradānenāti keci. Bhantoti anavaṭṭhito. Bāloti taruṇadārako. Utrastoti ñātakehi vinābhāvena santrasto.

Tasmiṃ gāmeti (trong ngôi làng ấy) là: Trong ngôi làng Mahāgāma. Những người phụ nữ nào có con trai con gái còn nhỏ, đang bú sữa, những người ấy là taruṇaputtā (những người có con nhỏ); tāsaṃ (của những người ấy). Lañjāpesīti (đã cho niêm phong) là: Sau khi cho buộc các vú bằng miếng vải che vú, đã cho niêm phong bằng ấn của vua. Vua, trong khi muốn trì hoãn thời gian để thấy trưởng lão lâu hơn, đã nói rằng: “Ngày mai, tôi sẽ thọ trì các giới.” Trưởng lão, vào lúc vua và hoàng hậu đảnh lễ, chỉ ghi nhận tướng trạng chúng sanh. Nhưng không có sự phân biệt là người nữ, người nam. Do đó, ngài nói: “vavatthānaṃ na karomi (tôi không phân biệt).” “Ồ, vị tôn giả này quả thật có giới rất trong sạch,” (nghĩ vậy), người ấy cầm đuốc đứng lại. Atiparisuddhaṃ pākaṭanti (rất trong sạch, rõ ràng) là: Đề mục thiền định đã trở nên rất trong sạch, hiện rõ do có được sự thích hợp. Sakalaṃ pabbataṃ unnādayantoti (làm cho cả ngọn núi vang dội) là: Làm cho cả ngọn núi có một tiếng vang dội do sự rung chuyển của đất. Một số vị nói rằng: Do sự tán thán của các vị trời trú ở đó. Bhantoti (bị quay cuồng) là: Không đứng vững. Bāloti (kẻ khờ) là: Đứa trẻ nhỏ. Utrastoti (bị kinh sợ) là: Bị hoảng sợ do sự chia lìa với quyến thuộc.

Visagaṇḍakarogoti thanakandaḷarogamāha. Māsarogādikopi visagaṇḍakarogoti vadanti. Yato pabbajito, tato paṭṭhāya pabbajitakālato pabhutīti attho. Indriyānīti indriyasaṃvarasīlāni. Tesu hi bhinnesu indriyānipi bhinnānīti vuccanti ārakkhābhāvato, indriyāneva vā nimittānubyañjanaggāhassa dvārabhūtāni bhinnāni nāma taṃsamaṅgino anatthuppattito, vipariyāyato abhinnānīti veditabbāni. Indriyānaṃ vā ayoniso upasaṃhāro bhedanaṃ, yoniso upasaṃhāro abhedananti apare. Mittattherovāti mahāmittatthero viya. Vareti seṭṭhe.

Visagaṇḍakarogoti (căn bệnh ung nhọt độc) là: Ngài nói đến căn bệnh ung nhọt ở vú. Các vị khác nói rằng: Bệnh mụn cóc v.v… cũng là căn bệnh ung nhọt độc. Yato pabbajito, tato paṭṭhāya (kể từ khi xuất gia) có nghĩa là: Kể từ thời điểm xuất gia. Indriyānīti (các căn) là: Các giới thu thúc lục căn. Vì rằng khi các giới ấy bị phá vỡ, các căn cũng được gọi là bị phá vỡ do không có sự phòng hộ; hoặc chính các căn là cửa ngõ của việc nắm bắt tướng chung và tướng riêng, được gọi là bị phá vỡ do sự sanh khởi điều bất lợi cho người có đầy đủ các căn ấy; nên hiểu rằng không bị phá vỡ thì ngược lại. Hoặc các vị khác nói rằng: Sự hướng đến không như lý của các căn là sự phá vỡ, sự hướng đến như lý là không phá vỡ. Mittattherovāti (như trưởng lão Mitta) là: Giống như trưởng lão Mahāmitta. Vareti (cao quý) là: Bậc tối thắng.

Tathā vīriyenāti tathā-saddena vīriyaṃ viseseti. Yathā sati anavajjalakkhaṇāva indriyasaṃvarasādhanaṃ, tathā vīriyaṃ anavajjalakkhaṇaṃ ājīvapārisuddhisādhananti. Vīriyāpekkhameva visesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘sammāāraddhavīriyassā’’ti. Ayuttā esanā anesanā, yathāvuttamicchājīvasaṅgahā. Sā eva satthusāsanassa na patirūpāti appatirūpaṃ, taṃ anesanaṃ appatirūpaṃ. Atha vā patirūpavirodhinī appatirūpā, pariggahitadhutaṅgassa [Pg.69] dhutaṅganiyamavirodhinī yassa kassaci sallekhavikopinī paṭipatti. Imasmiṃ pakkhe ca-saddo luttaniddiṭṭho, anesanaṃ, appatirūpañca pahāyāti. Paṭisevamānena parivajjayatā sampādetabbāti sambandho. ‘‘Parisuddhuppāde’’ti imināva dhammadesanādīnaṃ parisuddhāya samuṭṭhānatā dīpitā hotīti ‘‘dhammadesanādīhi cassa guṇehi pasannāna’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena bāhusaccavattaparipūraṇairiyāpathasampattiādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Dhutaguṇe cassa pasannānanti etthāpi eseva nayo. Piṇḍapātacariyādīhīti ādi-saddena mittasuhajjapaṃsukūlacariyādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Dhutaṅganiyamānulomenāti taṃtaṃdhutaṅganiyatāya paṭipattiyā anulomavasena, avikopanavasenāti attho. Mahicchasseva micchājīvena jīvikā, na appicchassa. Appicchatāya ukkaṃsagatāya micchājīvassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘ekabyādhivūpasamattha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha pūtiharitakīti pūtimuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ haritakaṃ. Ariyavaṃso etassa atthīti, ariyavaṃse vā niyuttoti ariyavaṃsiko, paccayagedhassa dūrasamussāritattā uttamo ca so ariyavaṃsiko cāti uttamaariyavaṃsiko. Yassa kassacīti pariggahitāpariggahitadhutaṅgesu yassa kassaci.

Trong câu “Tathā vīriyenāti”, từ “tathā” bổ nghĩa cho “vīriyaṃ”. Giống như niệm, với đặc tính không thể chê trách, là phương tiện thành tựu sự thu thúc các căn, cũng vậy, tinh tấn, với đặc tính không thể chê trách, là phương tiện thành tựu sự trong sạch của mạng sống. Cần phải hiểu rằng tính từ này chỉ liên quan đến tinh tấn. Do đó, ngài đã nói: “sammāāraddhavīriyassā’ti” (của người có tinh tấn được khởi sự một cách đúng đắn). Sự tìm cầu không thích hợp là “anesanā” (sự tìm cầu phi pháp), được bao gồm trong tà mạng như đã nói. Chính sự tìm cầu ấy không phù hợp với giáo pháp của bậc Đạo Sư, nên gọi là “appatirūpaṃ” (không thích hợp). Sự tìm cầu phi pháp ấy là không thích hợp. Hoặc là, “appatirūpā” là sự thực hành đối nghịch với điều thích hợp; đối với người đã thọ trì hạnh đầu đà, đó là sự thực hành trái ngược với quy tắc của hạnh đầu đà, làm tổn hại đến pháp hành khổ hạnh của bất kỳ ai. Trong trường hợp này, từ “ca” được chỉ ra là đã bị tỉnh lược, (nên hiểu là) “sau khi từ bỏ sự tìm cầu phi pháp và sự thực hành không thích hợp”. Mối liên hệ (cần được hiểu là): “cần phải được thành tựu bởi người thực hành trong khi tránh xa (những điều không thích hợp)”. Chính nhờ câu “làm phát sinh sự trong sạch” (“parisuddhuppāde”) này mà sự kiện các việc như thuyết pháp v.v... có sự phát khởi trong sạch được chỉ rõ. Do đó, có câu nói: “của những người có lòng tịnh tín đối với các đức hạnh của vị ấy như thuyết pháp v.v...” (“dhammadesanādīhi cassa guṇehi pasannānaṃ”). Cần phải hiểu rằng từ “ādi” (v.v...) bao hàm cả sự đa văn, sự chu toàn phận sự, sự hoàn hảo trong oai nghi v.v... Trong câu “của những người có lòng tịnh tín đối với các phẩm hạnh đầu đà của vị ấy” (“Dhutaguṇe cassa pasannānaṃ”) cũng theo phương pháp tương tự. Trong câu “Piṇḍapātacariyādīhīti” (bởi các hạnh khất thực v.v...), cần hiểu rằng từ “ādi” (v.v...) bao gồm cả các hạnh như tìm y phấn tảo nơi bạn bè thân hữu v.v... “Dhutaṅganiyamānulomenāti” có nghĩa là: thuận theo sự thực hành được quy định bởi mỗi hạnh đầu đà tương ứng, theo cách không làm tổn hại đến (hạnh ấy). Sự nuôi mạng bằng tà mạng chỉ có ở người có nhiều ham muốn, không có ở người ít ham muốn. Để chỉ ra rằng khi sự ít ham muốn đã đạt đến mức tột cùng thì tà mạng chắc chắn không thể xảy ra, câu “chỉ nhằm mục đích làm dịu một cơn bệnh” (“ekabyādhivūpasamatthaṃ”) v.v... đã được nói đến. Trong đó, “pūtiharitakīti” là quả myrobalan (hà lặc) được ngâm trong nước tiểu bò, hoặc là quả myrobalan bị vứt bỏ vì đã thối rữa. Vị ấy có dòng dõi bậc Thánh (“ariyavaṃso etassa atthīti”), hoặc vị ấy chuyên tâm vào dòng dõi bậc Thánh (“ariyavaṃse vā niyuttoti”), nên gọi là “ariyavaṃsiko”. Do đã loại trừ hoàn toàn sự tham đắm các vật dụng, vị ấy là bậc tối thượng và là “ariyavaṃsiko”, do đó gọi là “uttamaariyavaṃsiko”. “Yassa kassacīti” (của bất kỳ ai) có nghĩa là của bất kỳ vị nào, trong số những người đã thọ trì hoặc chưa thọ trì các hạnh đầu đà.

Nimittaṃ nāma paccaye uddissa yathā adhippāyo ñāyati evaṃ nimittakammaṃ. Obhāso nāma ujukameva akathetvā yathā adhippāyo vibhūto hoti, evaṃ obhāsanaṃ. Parikathā nāma pariyāyena kathanaṃ. Tathā uppannanti nimittādivasena uppannaṃ.

“Nimittaṃ” (ám hiệu) là hành động tạo ra ám hiệu nhắm đến các vật dụng, theo cách mà ý định (của mình) có thể được biết đến. “Obhāso” (ám chỉ) là sự nói bóng gió, không nói thẳng, theo cách mà ý định trở nên rõ ràng. “Parikathā” (lời nói vòng vo) là sự nói một cách vòng vo. “Tathā uppannanti” (phát sinh như vậy) có nghĩa là phát sinh do các phương tiện như ám hiệu v.v...

Dvāraṃ dinnanti rogasīsena paribhogassa dvāraṃ dinnaṃ. Tasmā arogakālepi paribhuñjituṃ vaṭṭati, āpatti na hotīti attho. Tenāha ‘‘kiñcāpi āpatti na hotī’’tiādi. Na vaṭṭatīti sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa na vaṭṭati, sallekhaṃ kopetīti adhippāyo. ‘‘Ājīvaṃ pana kopetī’’ti imināva senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgadharassa nimittādayo na vaṭṭantīti vadanti. Tadaññadhutaṅgadharassāpi na vaṭṭantiyevāti apare. Akarontoti yathāsakaṃ anuññātavisayepi akaronto. Aññatrevāti ṭhapetvā eva.

“Dvāraṃ dinnanti” (cánh cửa đã được mở ra) có nghĩa là cánh cửa cho sự thọ dụng đã được mở ra dưới danh nghĩa bệnh tật. Do đó, ngay cả trong lúc không có bệnh cũng được phép thọ dụng, và không có tội; đó là ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: “Mặc dù không có tội” (“kiñcāpi āpatti na hotī”) v.v... “Na vaṭṭatīti” (không thích hợp) có nghĩa là không thích hợp đối với người đang trú trong pháp hành khổ hạnh; ý muốn nói rằng điều đó làm tổn hại đến pháp hành khổ hạnh. Chính nhờ câu “nhưng làm tổn hại đến mạng sống” (“Ājīvaṃ pana kopetī”) này mà có người nói rằng các ám hiệu v.v... là không thích hợp đối với người giữ hạnh đầu đà liên quan đến sàng tọa. Những vị khác thì cho rằng chúng cũng không thích hợp đối với người giữ các hạnh đầu đà khác. “Akarontoti” (không làm) có nghĩa là không làm, ngay cả trong phạm vi được cho phép, tùy theo (tiêu chuẩn) của mỗi người. “Aññatrevāti” có nghĩa là chỉ trừ ra, chỉ loại bỏ.

Gaṇavāsaṃ [Pg.70] pahāya araññāyatane paṭippassaddhivivekassa muddhabhūtāya aggaphalasamāpattiyā viharanto mahāthero ‘‘pavivekaṃ brūhayamāno’’ti vutto. Udarasannissito vātābādho udaravātābādho. Asambhinnaṃ khīraṃ etassāti asambhinnakhīraṃ, tadeva pāyāsanti asambhinnakhīrapāyāsaṃ, udakena asammissakhīrena pakkapāyāsanti attho. Tassāti pāyāsassa. Uppattimūlanti ‘‘gihikāle me, āvuso, mātā sappimadhusakkarādīhi yojetvā asambhinnakhīrapāyāsaṃ adāsi, tena me phāsu ahosī’’ti attano vacīnicchāraṇasaṅkhātaṃ uppattihetuṃ. ‘‘Aparibhogāraho piṇḍapāto’’ti kasmā vuttaṃ, nanu therassa obhāsanādicittuppattiyeva natthīti? Saccaṃ natthi, ajjhāsayaṃ pana ajānantā ekacce puthujjanā tathā maññeyyuṃ, anāgate ca sabrahmacārino evaṃ mama diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyunti paṭikkhipi. Apica mahātherassa paramukkaṃsagatā sallekhapaṭipatti. Tathā hi daharabhikkhuno ‘‘kassa sampannaṃ na manāpa’’nti (pāci. 209, 257, 612, 1228, 1234; cūḷava. 343) vacanaṃ nissāya yāva parinibbānā piṭṭhakhādanīyaṃ na khādati.

Vị Đại trưởng lão, sau khi từ bỏ đời sống tập thể, trú tại một nơi hoang vắng bằng sự nhập Thánh quả cao nhất, vốn là đỉnh cao của sự tịch tịnh và viễn ly, được gọi là người “đang phát triển sự viễn ly” (“pavivekaṃ brūhayamāno”). Bệnh khí dựa vào bụng là “udaravātābādho” (bệnh khí trong bụng). “Asambhinnakhīraṃ” có nghĩa là “món này có sữa không pha”. Chính món đó là cháo sữa (“pāyāsaṃ”), do đó gọi là “asambhinnakhīrapāyāsaṃ”. Nghĩa là, cháo sữa được nấu bằng sữa không pha với nước. “Tassāti” có nghĩa là “của món cháo sữa ấy”. “Uppattimūlanti” (nguồn gốc phát sinh) là nguyên nhân phát sinh, được gọi là lời nói của chính ngài: “Này chư hiền, khi tôi còn là người tại gia, mẹ tôi đã dâng món cháo sữa không pha, được pha chế với bơ, mật ong, đường v.v..., và nhờ đó tôi đã được dễ chịu”. Tại sao lại nói rằng “vật thực khất thực không đáng thọ dụng” (“Aparibhogāraho piṇḍapāto”)? Chẳng phải là đối với vị trưởng lão, hoàn toàn không có sự khởi tâm ám chỉ v.v... hay sao? Đúng là không có. Tuy nhiên, (ngài nghĩ rằng) một số phàm nhân không biết được ý định (của ngài) có thể nghĩ như vậy, và trong tương lai, các vị đồng phạm hạnh có thể noi theo gương xấu này của ta, (vì vậy) ngài đã từ chối. Hơn nữa, pháp hành khổ hạnh của vị Đại trưởng lão đã đạt đến mức tột cùng. Thật vậy, dựa vào lời của một vị tỳ-khưu trẻ: “Đối với ai mà món ngon lại không làm cho vừa ý?” (“kassa sampannaṃ na manāpaṃ”), ngài đã không ăn các loại bánh làm từ bột cho đến khi nhập Niết-bàn.

Vacīviññattivipphārāti vacīnicchāraṇahetu. Atthaviññāpanavasena pavattamāno hi saddo asatipi viññattiyā tassa kenaci paccayena paccayabhāve vacīviññattivaseneva pavattatīti ‘‘vacīviññattivipphāro’’ti vuccati. Bhuttoti bhuttavā sace bhaveyyaṃ ahaṃ. Sāti assa. Akāralopena hi niddeso ‘‘evaṃsa te’’tiādīsu (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; 8.7) viya. Antaguṇanti antabhogo. Bahi careti āsayato nikkhamitvā gocaraggahaṇavasena bahi yadi vicareyya. Paramappicchaṃ dassetuṃ lokavohārenevamāha. Loke hi ayuttabhojanaṃ odariyaṃ garahantā evaṃ vadanti ‘‘kiṃsu nāma tassa antāni bahi carantī’’ti. Ārādhemīti ādito paṭṭhāya rādhemi, vase vattemīti attho.

“Vacīviññattivipphārāti” có nghĩa là do nguyên nhân là lời nói phát ra. Thật vậy, âm thanh phát sinh theo cách làm cho biết ý nghĩa, mặc dù không có sự kiện làm duyên bởi bất kỳ duyên nào của “viññatti” (sự biểu tri) đối với âm thanh đó, nó vẫn diễn ra chỉ bằng sức mạnh của “vacīviññatti” (khẩu biểu tri). Do đó, nó được gọi là “vacīviññattivipphāro” (sự lan tỏa của khẩu biểu tri). “Bhuttoti” có nghĩa là: “Nếu tôi đã ăn”. “Sāti” là “assa”. Thật vậy, đây là cách chỉ định bằng cách tỉnh lược mẫu tự ‘a’, giống như trong các trường hợp “evaṃsa te” v.v... “Antaguṇanti” có nghĩa là cuộn ruột. “Bahi careti” có nghĩa là: “nếu nó đi ra ngoài”, tức là ra khỏi nơi chứa đựng của nó để tìm thức ăn. Để chỉ ra sự ít ham muốn tột cùng, ngài đã nói như vậy bằng cách sử dụng cách nói thông thường của thế gian. Thật vậy, ở thế gian, khi quở trách một người tham ăn, ăn uống không đúng mực, người ta thường nói rằng: “Sao ruột gan của hắn lại đi ra ngoài kiếm ăn thế nhỉ?” (“kiṃsu nāma tassa antāni bahi carantī”). “Ārādhemīti” có nghĩa là: “tôi làm cho hài lòng ngay từ đầu”, “tôi làm cho thuận theo ý mình”.

Mahātissatthero kira dubbhikkhakāle maggaṃ gacchanto bhattacchedena, maggakilamathena ca kilantakāyo dubbalo aññatarassa phalitassa ambassa mūle nipajji, bahūni ambaphalāni tahaṃ tahaṃ patitāni honti. Tattheko vuḍḍhataro upāsako therassa santikaṃ upagantvā parissamaṃ ñatvā [Pg.71] ambapānaṃ pāyetvā attano piṭṭhiṃ āropetvā vasanaṭṭhānaṃ neti. Thero –

Nghe nói, trong thời đói kém, Trưởng lão Mahātissa đang đi trên đường, do hết thực phẩm và do mệt mỏi vì đường xa, thân thể mệt mỏi, yếu sức, đã nằm xuống dưới gốc của một cây xoài sai quả. Nhiều quả xoài đã rơi rụng đây đó. Tại nơi ấy, một vị cận sự nam lớn tuổi hơn đã đi đến gần vị trưởng lão, biết được sự mệt nhọc, đã cho uống nước xoài, đã cõng (ngài) lên lưng của mình rồi đưa về nơi ở. Vị trưởng lão (nghĩ rằng):

‘‘Na pitā napi te mātā, na ñāti napi bandhavo;

Karotetādisaṃ kiccaṃ, sīlavantassa kāraṇā’’ti. (visuddhi. 1.20) –

“Người này không phải là cha của ngài, cũng không phải là mẹ, không phải là quyến thuộc, cũng không phải là bà con; người ấy làm công việc như thế này là vì (ngài) là người có giới.”

Attānaṃ ovaditvā sammasanaṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tassa piṭṭhigato eva maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ sacchākāsi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ambakhādakamahātissattheravatthupi cettha kathetabba’’nti. Sabbathāpīti sabbappakārenapi anesanavasena, cittuppattivasenapi, pageva kāyavacīvipphanditavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anesanāyā’’tiādi.

(Ngài) tự giáo huấn mình, đã bắt đầu sự thẩm sát, đã phát triển tuệ quán, và ngay khi đang ở trên lưng của người ấy, đã chứng ngộ quả A-la-hán theo thứ tự của các đạo. Nhắm đến (vị trưởng lão) này mà được nói rằng: “Câu chuyện về Trưởng lão Mahātissa, người ăn xoài, cũng nên được kể ở đây.” (Cụm từ) “trong mọi trường hợp” (sabbathāpi) có nghĩa là: bằng mọi cách, (không nên tìm kiếm) bằng cách tìm kiếm không đúng pháp, cũng bằng cách khởi lên ý nghĩ (tìm kiếm không đúng pháp), huống nữa là bằng cách dao động nơi thân và khẩu. Đây là ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: “do sự tìm kiếm không đúng pháp” v.v...

Apaccavekkhitaparibhoge iṇaparibhogaāpattiādīnavassa, tabbipariyāyato paccavekkhitaparibhoge ānisaṃsassa ca dassanaṃ ādīnavānisaṃsadassanaṃ. Tassa pana paccayādhikārattā vuttaṃ ‘‘paccayesū’’ti. Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇabhāvena vuccati yathā tiṇehi bhattaṃ siddhanti. Yena kāraṇena bhikkhuno apaccavekkhitaparibhogo nāma siyā, tasmiṃ vajjite paccayasannissitasīlaṃ sijjhati, visujjhati cāti dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paccayagedhanti gedhaggahaṇeneva sammohopi gahitoti daṭṭhabbo tena saha pavattanato, tadupanissayato ca. Dhammena samena uppanneti idaṃ paccayānaṃ āgamanasuddhidassanaṃ, na paccayasannissitasīlavisuddhidassanaṃ. Paccayānaṃ hi idamatthitaṃ upadhāretvā paribhuñjanaṃ paccayasannissitasīlaṃ. Yasmā pana te paccayā ñāyādhigatā eva bhikkhunā paribhuñjitabbā, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena samena uppanne paccaye’’ti. Yathāvuttena vidhināti ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) vuttavidhinā.

Sự thấy rõ sự nguy hại của việc thọ dụng như món nợ, của việc phạm tội trong sự thọ dụng không quán xét, và ngược lại, sự thấy rõ lợi ích trong sự thọ dụng có quán xét, được gọi là sự thấy rõ nguy hại và lợi ích. Nhưng vì sự thấy rõ ấy có các vật dụng làm đối tượng, nên được nói là “trong các vật dụng”. Quả vậy, ngay cả nguyên nhân của nguyên nhân cũng được gọi là nguyên nhân, ví như (câu nói) “cơm chín nhờ cỏ”. Để chỉ ra rằng: “Do nguyên nhân nào mà sự thọ dụng không quán xét của vị tỳ khưu có thể xảy ra, khi nguyên nhân ấy được tránh xa, giới liên quan đến vật dụng được thành tựu và được trong sạch,” (cụm từ) “do đó” v.v... đã được nói. Ở đây, trong (cụm từ) “sự tham đắm các vật dụng”, nên hiểu rằng chỉ bằng việc nắm bắt sự tham đắm, si mê cũng được bao gồm, vì nó (tham đắm) khởi lên cùng với si mê và vì nó có si mê làm cận y duyên. (Câu) “được sanh khởi hợp pháp, hợp lẽ” này là sự chỉ ra sự trong sạch về nguồn gốc của các vật dụng, không phải là sự chỉ ra sự trong sạch của giới liên quan đến vật dụng. Quả vậy, sự thọ dụng các vật dụng sau khi đã xem xét mục đích của chúng (mới là) giới liên quan đến vật dụng. Nhưng vì các vật dụng ấy phải được vị tỳ khưu thọ dụng chỉ khi chúng được thu hoạch đúng cách, do đó, được nói là “đối với các vật dụng được sanh khởi hợp pháp, hợp lẽ”. (Cụm từ) “bằng phương pháp đã được nói” có nghĩa là bằng phương pháp đã được nói đến qua (câu) “để ngăn ngừa cái lạnh” v.v...

Dhātuvasena vāti ‘‘yathāpaccayaṃ vattamānaṃ dhātumattamevetaṃ, yadidaṃ cīvarādi, tadupabhuñjako ca puggalo’’ti evaṃ dhātumanasikāravasena vā. Paṭikūlavasena vāti piṇḍapāte tāva āhāre paṭikūlasaññāvasena, ‘‘sabbāni pana imāni cīvarādīni ajigucchanīyāni, imaṃ pūtikāyaṃ patvā ativiya jigucchanīyāni jāyantī’’ti evaṃ paṭikūlamanasikāravasena vā. Tato uttarīti paṭilābhakālato upari. Anavajjova paribhogo [Pg.72] āditova paññāya parisodhitattā adhiṭṭhahitvā ṭhapitapattacīvarānaṃ viyāti. Paccavekkhaṇāya ādisuddhidassanaparametaṃ, na paribhogakāle paccavekkhaṇapaṭikkhepaparaṃ. Tenāha ‘‘paribhogakālepī’’tiādi. Tatrāti tasmiṃ paribhogakāle paccavekkhaṇe. Sanniṭṭhānakaroti asandehakaro ekantiko.

Hoặc là “theo cách của các giới” có nghĩa là: hoặc bằng cách tác ý về các giới như vầy: “Đây chỉ là các giới đang diễn tiến tùy theo duyên, tức là y phục v.v... và cả cá nhân thọ dụng chúng nữa.” Hoặc là “theo cách ghê tởm” có nghĩa là: trước hết, đối với vật thực khất thực, bằng tưởng ghê tởm trong vật thực; hoặc bằng cách tác ý về sự ghê tởm như vầy: “Nhưng tất cả những y phục v.v... này vốn không đáng ghê tởm, (nhưng) khi tiếp xúc với thân thối tha này, chúng trở nên vô cùng đáng ghê tởm.” (Cụm từ) “sau đó nữa” có nghĩa là sau thời điểm nhận được. Sự thọ dụng là không có lỗi, giống như trường hợp của y và bát đã được chú nguyện và cất giữ, vì đã được thanh lọc bằng trí tuệ ngay từ đầu. Điều này chủ yếu là để chỉ ra sự trong sạch ban đầu cho việc quán xét, không phải chủ yếu là để bác bỏ việc quán xét vào lúc thọ dụng. Do đó, ngài đã nói “cũng vào lúc thọ dụng” v.v... (Từ) “ở đó” có nghĩa là trong sự quán xét vào lúc thọ dụng ấy. (Từ) “đưa đến kết luận” có nghĩa là làm cho không còn nghi ngờ, có tính chất dứt khoát.

Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatāpi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa. Attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā, dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo, paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Tasmāti ‘‘sīlavato’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Cīvaraṃ kāyato mocetvā paribhoge paribhoge purebhatta…pe… pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho. Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekadivase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ. Sace aruṇaṃ uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati. Hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ, taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya…pe… hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. Hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto, so ‘‘neva davāyā’’tiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyyāti vadanti, taṃ vīmaṃsitabbaṃ. Senāsanampi paribhoge paribhogeti pavese pavese. Satipaccayatāti satiyā paccayabhāvo paṭiggahaṇassa, paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati, paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ, paribhuñjitabbañcāti attho. Tenevāha ‘‘satiṃ katvā’’tiādi. Evaṃ santepīti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā, evaṃ santepi. Apare panāhu – sati paccayatāti sati bhesajjaparibhogassa paccayabhāve, sati paccayeti attho. Evaṃ santepīti paccaye satipīti. Taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati, na paccayassa bhāvamattena.

Sự thọ dụng trộm cắp (theyyaparibhogo) là sự thọ dụng của người không xứng đáng. Đức Thế Tôn cũng đã cho phép các vật dụng cho người có giới trong giáo pháp của Ngài, chứ không phải cho người ác giới. Sự cúng dường của các thí chủ cũng chỉ dành cho người có giới, không phải cho người ác giới, vì họ mong mỏi quả lớn cho sự cúng dường của mình. Do đó, vì không được bậc Đạo Sư cho phép và vì không được các thí chủ từ bỏ, sự thọ dụng của người ác giới là sự thọ dụng bằng cách trộm cắp, gọi là thọ dụng trộm cắp. Sự thọ dụng như món nợ gọi là thọ dụng như món nợ (iṇaparibhoga), nghĩa là vì từ phía người nhận, sự trong sạch của vật cúng dường không có, nên giống như vay nợ mà thọ dụng. Do đó, Ngài xem xét lại chính ý nghĩa đã được nói bằng câu “sīlavato” v.v... như là một nguyên nhân. Sự liên kết là: Y phục, sau khi cởi ra khỏi thân, mỗi khi thọ dụng, cần phải được quán xét trong các canh trước bữa ăn... cho đến... các canh sau. Người không thể làm như vậy, tùy theo thời điểm đặc biệt đã nói, trong một ngày nên quán xét bốn lần, ba lần, hai lần, hoặc chỉ một lần. Nếu bình minh ló dạng (mà chưa quán xét), người ấy đứng vào vị trí thọ dụng như món nợ. Có người nói rằng, nếu không thực hiện việc quán xét sự thọ dụng đã qua bằng cách niệm rằng: “Hôm qua, y phục nào đã được tôi thọ dụng, y phục ấy chỉ để ngăn ngừa cái lạnh... cho đến... để che đậy phần kín đáng hổ thẹn. Hôm qua, vật thực khất thực nào đã được tôi thọ dụng, vật thực ấy ‘không phải để vui đùa’ v.v...”, thì (việc thọ dụng ấy trở thành món nợ). Điều đó cần được xem xét lại. Sàng tọa cũng vậy, mỗi khi thọ dụng là mỗi khi đi vào. “Satipaccayatā” là trạng thái làm duyên của niệm; đối với việc nhận và việc thọ dụng, trạng thái làm duyên của niệm quán xét là hợp lý, nghĩa là phải quán xét rồi mới nhận và thọ dụng. Do đó, Ngài nói “satiṃ katvā” v.v... “Evaṃ santepi” có nghĩa là mặc dù việc quán xét ở cả hai nơi là hợp lý, dù vậy. Nhưng các vị khác nói: “sati paccayatā” có nghĩa là khi có duyên, tức là khi có duyên để thọ dụng dược phẩm. “Evaṃ santepi” có nghĩa là dù có duyên. Đó chỉ là ý kiến của họ. Thật vậy, giới liên hệ đến vật dụng được thanh tịnh nhờ sự quán xét, chứ không phải chỉ nhờ sự hiện hữu của vật dụng.

Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi visuddhiyo dassetuṃ ‘‘catubbidhā hi suddhī’’tiādimāha. Tattha sujjhati [Pg.73] etāyāti suddhi, yathādhammaṃ desanāva suddhi desanāsuddhi. Vuṭṭhānassāpi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo. Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā. Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi saṃvarasuddhi. Dhammena samena paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi pariyeṭṭhisuddhi. Catūsupi paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi paccavekkhaṇasuddhi. Esa tāva suddhīsu samāsanayo. Suddhimantesu pana desanā suddhi etassāti desanāsuddhi. Sesesupi eseva nayo. Suddhi-saddo pana vuttanayova. Evanti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha. Pahāyāti vajjetvā, akatvāti attho.

Như vậy, sau khi chỉ ra sự trong sạch của giới liên hệ đến vật dụng, nhân dịp đó, để chỉ ra tất cả các sự trong sạch, Ngài nói “catubbidhā hi suddhī” v.v... Trong đó, “suddhi” (sự trong sạch) là cái mà nhờ đó người ta trở nên trong sạch. Sự phát lồ đúng pháp chính là sự trong sạch, gọi là desanāsuddhi (sự trong sạch nhờ phát lồ). Ở đây, cần hiểu rằng sự ra khỏi tội cũng được bao gồm trong sự phát lồ. Nhưng đối với các tội bị cắt đứt gốc rễ, việc tự nhận mình không phải là tỳ khưu chính là sự phát lồ. Sự phòng hộ đặc biệt bằng quyết định chính là sự trong sạch, gọi là saṃvarasuddhi (sự trong sạch nhờ phòng hộ). Sự tìm kiếm các vật dụng một cách đúng pháp và bình đẳng chính là sự trong sạch, gọi là pariyeṭṭhisuddhi (sự trong sạch nhờ tìm kiếm). Sự quán xét theo phương pháp đã nói đối với cả bốn vật dụng chính là sự trong sạch, gọi là paccavekkhaṇasuddhi (sự trong sạch nhờ quán xét). Đó là cách phân tích các từ ghép trong “suddhi”. Còn đối với các giới có sự trong sạch, “desanāsuddhi” có nghĩa là giới này có sự trong sạch là sự phát lồ. Đối với các trường hợp còn lại cũng theo cách này. Còn từ “suddhi” thì theo cách đã nói. “Evaṃ” là Ngài nói liên quan đến sự phân biệt của phòng hộ. “Pahāya” có nghĩa là từ bỏ, không làm.

Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā. Ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesu eva ca paribhogasambhavato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ no āmisadāyādā’’’ti (ma. ni. 1.29) evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ.

“Dāya” (tài sản thừa kế) có nghĩa là cái nên được cho; “dāyādā” (người thừa kế) là những người nhận lấy cái đó. Vì hoàn toàn không có sự thọ dụng đối với những vật không được phép, và vì chỉ có sự thọ dụng đối với những vật được phép, nên các vật dụng mà các tỳ khưu nên thọ dụng là tài sản của Đức Thế Tôn. Kinh Người Thừa Kế Pháp (Dhammadāyādasutta), được trình bày như sau, là bằng chứng cho ý nghĩa này: “Này các tỳ khưu, hãy là những người thừa kế Pháp của Ta, đừng là những người thừa kế tài vật. Ta có lòng bi mẫn đối với các con: ‘Làm thế nào để các đệ tử của Ta là những người thừa kế Pháp, không phải là những người thừa kế tài vật!’” (ma. ni. 1.29).

Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Tenāha ‘‘te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī’’ti.

Đối với những người chưa ly tham, do bị ái dục chi phối, không có quyền làm chủ trong việc thọ dụng các vật dụng. Do không có điều đó, những người đã ly tham có quyền làm chủ trong việc thọ dụng, vì có thể thọ dụng theo ý muốn. Thật vậy, các vị ấy thọ dụng các vật dụng bằng cách (xem) cái đáng ghê tởm như không đáng ghê tởm, cái không đáng ghê tởm như đáng ghê tởm, hoặc từ bỏ cả hai và (thọ dụng) với thái độ xả ly. Các vị ấy cũng làm viên mãn tâm nguyện của các thí chủ. Do đó, Ngài nói: “Vì đã vượt qua sự nô lệ cho ái dục, các vị ấy trở thành chủ nhân mà thọ dụng”.

Sabbesanti ariyānaṃ, puthujjanānañca. Kathaṃ puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavanti? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassāpi sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti, dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi, tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttaṃ (saṃ. ni. 5.13) hetassatthassa sādhakaṃ. Tenāha ‘‘sīlavāpi [Pg.74] hī’’tiādi. Paccanīkattāti yathā iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti āha ‘‘āṇaṇyaparibhogo vā’’ti. Etena nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti dasseti. Imāya sikkhāyāti sīlasaṅkhātāya sikkhāya. Kiccakārīti paṭiññānurūpaṃ paṭipajjanato yuttapattakārī.

Sabbesanti có nghĩa là của các bậc Thánh và của các phàm phu. Làm thế nào những sự thọ dụng này có thể xảy ra đối với các phàm phu? (Chúng xảy ra) do theo cách nói ẩn dụ. Thật vậy, sự thọ dụng của cả phàm phu, người an trú trong pháp hành khổ hạnh, đã từ bỏ sự tham đắm trong các vật dụng, với tâm không bị ô nhiễm ở nơi này nơi kia, sự thọ dụng ấy giống như sự thọ dụng của người chủ. Còn sự thọ dụng có quán xét của người có giới thì giống như sự thọ dụng của người thừa kế, vì không làm hỏng tâm nguyện của các thí chủ. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘hoặc được bao gồm trong sự thọ dụng của người thừa kế’. Về sự thọ dụng của thiện phàm phu thì không có gì để nói, vì vị ấy được kể vào hàng hữu học. Kinh Hữu Học là bằng chứng cho ý nghĩa này. Do đó, ngài nói ‘sīlavāpi hī’ v.v... Paccanīkattā có nghĩa là: cũng như người mắc nợ không thể đi đến nơi mình muốn theo ý thích, cũng vậy người có sự thọ dụng như vay nợ không thể thoát ra khỏi thế gian; do sự đối nghịch với điều đó, sự thọ dụng có quán xét của người có giới được gọi là sự thọ dụng không mắc nợ. Do đó, ngài nói ‘āṇaṇyaparibhogo vā’. Bằng lời này, ngài chỉ ra rằng sự thọ dụng này, theo nghĩa đen, là một sự thọ dụng hoàn toàn riêng biệt, thoát khỏi bốn loại thọ dụng. Imāya sikkhāya có nghĩa là bởi học pháp được gọi là giới. Kiccakārī có nghĩa là người làm điều thích hợp và đúng đắn do thực hành phù hợp với lời cam kết.

Idāni tameva kiccakāritaṃ suttapadena vibhāvetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha vihāranti patissayaṃ. Sayanāsananti mañcādiṃ. Ubhayenapi senāsanameva vuttaṃ. Āpanti udakaṃ. Saṅghāṭirajūpavāhananti paṃsumalādino saṅghāṭigatarajassa dhovanaṃ. Sutvāna dhammaṃ sugatena desitanti cīvarādīsu ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) nayena bhagavatā desitaṃ dhammaṃ sutvā. Saṅkhāya seve varapaññasāvakoti ‘‘piṇḍa’’nti vuttaṃ piṇḍapātaṃ, vihārādipadehi vuttaṃ senāsanaṃ, ‘‘pipāsāgelaññassa vūpasamanato pānīyampi gilānapaccayo’’ti āpamukhena dassitaṃ gilānapaccayaṃ, saṅghāṭiyādicīvaranti catubbidhaṃ paccayaṃ saṅkhāya ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 6.58; 8.9; dha. sa. 1355) nayena paccavekkhitvā. Seve sevituṃ sakkuṇeyya uttamapaññassa bhagavato sāvako sekho vā puthujjano vā.

Bây giờ, để làm rõ chính việc làm điều nên làm ấy bằng lời kinh, câu ‘vuttampi cetaṃ’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, vihāraṃ có nghĩa là nơi nương tựa. Sayanāsanaṃ có nghĩa là giường v.v... Bằng cả hai từ, chỉ có sàng tọa trú xứ được nói đến. Āpaṃ có nghĩa là nước. Saṅghāṭirajūpavāhanaṃ có nghĩa là việc giặt sạch bụi bẩn v.v... bám vào y tăng-già-lê. Sutvāna dhammaṃ sugatena desitaṃ có nghĩa là sau khi nghe pháp được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương pháp bắt đầu bằng ‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati sītassa paṭighātāya’ v.v... liên quan đến y phục v.v... Saṅkhāya seve varapaññasāvako có nghĩa là: sau khi quán xét bốn loại vật dụng, tức là vật thực khất thực được nói đến bằng từ ‘piṇḍaṃ’, sàng tọa trú xứ được nói đến bằng các từ ‘vihāraṃ’ v.v..., dược phẩm trị bệnh được chỉ ra chủ yếu bằng từ ‘āpaṃ’ vì ‘nước uống cũng là dược phẩm trị bệnh để làm dịu cơn bệnh khát’, và y phục được chỉ ra bằng từ ‘saṅghāṭiyā’ v.v..., quán xét theo phương pháp bắt đầu bằng ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’ v.v... Seve có nghĩa là vị thinh văn của Đức Thế Tôn, bậc có trí tuệ tối thắng, dù là hữu học hay phàm phu, có thể thọ dụng.

Yasmā ca saṅkhāya sevī varapaññasāvako, tasmā hi piṇḍe…pe… pokkhare vāribindu, tathā hoti. Kālenāti ariyānaṃ bhojanakāle. Laddhāti labhitvā. Paratoti aññato dāyakato. Anuggahāti anukampāya bahumhi upanīte mattaṃ so jaññā jāneyya satataṃ sabbakālaṃ upaṭṭhito upaṭṭhitassati. Ālepanarūhane yathāti bhesajjalepanena vaṇassa ruhane viya, mattaṃ jāneyyāti yojanā. Āhareti āhareyya. ‘‘Āhareyyāhāra’’nti vā pāṭho. Yāpanatthanti sarīrassa yāpanāya. Amucchitoti taṇhāmucchāya amucchito gedhaṃ taṇhaṃ anāpanno.

Và vì vị thinh văn của bậc có trí tuệ tối thắng là người thọ dụng có quán xét, do đó, vị ấy không bị ô nhiễm trong vật thực... cũng như giọt nước trên lá sen. Kālenā có nghĩa là vào thời điểm ăn của các bậc Thánh. Laddhā có nghĩa là sau khi nhận được. Parato có nghĩa là từ một thí chủ khác. Anuggahā có nghĩa là: do lòng bi mẫn, khi nhiều vật được dâng cúng, vị ấy nên biết chừng mực, với niệm được thiết lập, luôn luôn, mọi lúc. Ālepanarūhane yathā có nghĩa là: như khi làm lành vết thương bằng cách thoa thuốc, nên biết chừng mực; cần hiểu cách kết nối như vậy. Āhare có nghĩa là nên ăn. Hoặc bản đọc là ‘āhareyyāhāraṃ’. Yāpanatthaṃ có nghĩa là để duy trì thân thể. Amucchito có nghĩa là không bị mê đắm bởi sự mê đắm của ái dục, không rơi vào sự tham lam, tức là ái dục.

Attano [Pg.75] mātulassa saṅgharakkhitattherasseva nāmassa gahitattā bhāgineyyasaṅgharakkhitasāmaṇero. Sālikūranti sālibhattaṃ. Sunibbutanti susītalaṃ. Asaññatoti apaccavekkhaṇaṃ sandhāyāha. Sabbāsavaparikkhīṇoti parikkhīṇasabbāsavo.

Do lấy chính tên của cậu mình là trưởng lão Saṅgharakkhita, nên (vị ấy) được gọi là sa-di Saṅgharakkhita, người cháu. Sālikūraṃ có nghĩa là cơm nấu bằng gạo sāli. Sunibbutaṃ có nghĩa là rất nguội. Ngài nói từ asaññato để ám chỉ việc không quán xét. Sabbāsavaparikkhīṇo có nghĩa là người có mọi lậu hoặc đã được đoạn tận.

Paṭhamasīlapañcakavaṇṇanā

Chú giải về Năm Giới Đầu Tiên

20. Pariyanto etesaṃ atthīti pariyantāni, pariyantāni sikkhāpadāni yesaṃ te pariyantasikkhāpadā, tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ. Upasampannānanti ṭhapetvā kalyāṇaputhujjanasekkhāsekkhe tadaññesaṃ upasampannānaṃ. Sāmaññajotanāpi hi visese tiṭṭhati. Kusaladhamme yuttānanti vipassanācāre yuttapayuttānaṃ. Sekkhadhammā pariyantā paramā mariyādā etassāti sekkhapariyanto. Nāmarūpaparicchedato, kusaladhammasamādānato vā pana paṭṭhāya yāva gotrabhū, tāva pavattakusaladhammappabandho sekkhadhamme āhacca ṭhito sekkhapariyanto. Sekkhadhammānaṃ vā heṭṭhimantabhūtā sikkhitabbā lokiyā tisso sikkhā sekkhapariyanto, tasmiṃ sekkhapariyante. Paripūrakārīnanti kiñcipi sikkhaṃ ahāpetvā pūrentānaṃ. Uparivisesādhigamatthaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ. Tato eva sīlapāripūriatthaṃ pariccattajīvitānaṃ. Diṭṭhisaṃkilesena aparāmasanīyato pārisuddhivantaṃ sīlaṃ aparāmaṭṭhapārisuddhisīlaṃ. Kilesānaṃ sabbaso paṭippassaddhiyā pārisuddhivantaṃ sīlaṃ paṭippassaddhipārisuddhisīlaṃ.

20. Pariyanto etesaṃ atthīti pariyantāni, có nghĩa là ‘chúng có giới hạn’, do đó gọi là ‘có giới hạn’. Pariyantāni sikkhāpadāni yesaṃ te pariyantasikkhāpadā, có nghĩa là những ai có các học giới có giới hạn, họ là những người có học giới có giới hạn. Tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ, có nghĩa là của những người có học giới có giới hạn ấy. Upasampannānaṃ có nghĩa là của các vị đã thọ cụ túc giới khác ngoài các thiện phàm phu, hữu học và vô học. Thật vậy, ngay cả sự trình bày tổng quát cũng đứng vững trong trường hợp đặc biệt. Kusaladhamme yuttānaṃ có nghĩa là của những người chuyên cần tinh tấn trong việc thực hành thiền minh sát. Sekkhapariyanto có nghĩa là các pháp hữu học là giới hạn, là ranh giới tối hậu của dòng thiện pháp này. Hoặc là, dòng thiện pháp diễn tiến từ lúc phân biệt danh sắc, hoặc từ lúc thọ trì thiện pháp, cho đến khi đạt đến trí chuyển tộc, dòng thiện pháp ấy được gọi là sekkhapariyanto vì nó dừng lại khi chạm đến các pháp hữu học. Hoặc là, ba học pháp thế gian cần phải học, là phần dưới của các pháp hữu học, được gọi là sekkhapariyanto. Tasmiṃ sekkhapariyante có nghĩa là trong giới hạn của các pháp hữu học ấy. Paripūrakārīnaṃ có nghĩa là của những người làm cho viên mãn mà không bỏ sót bất kỳ học pháp nào. Của những người không luyến tiếc thân và mạng vì mục đích chứng đắc pháp cao thượng hơn. Chính vì thế, của những người đã từ bỏ mạng sống vì mục đích viên mãn giới. Giới có sự trong sạch do không thể bị chấp thủ sai lầm bởi sự ô nhiễm của tà kiến được gọi là giới thanh tịnh không bị chấp thủ. Giới có sự trong sạch do sự lắng dịu hoàn toàn các phiền não được gọi là giới thanh tịnh do lắng dịu.

Anupasampannānaṃ asekkhānaṃ, sekkhānaṃ, kalyāṇaputhujjanānañca sīlaṃ mahānubhāvatāya ānubhāvato apariyantamevāti āha ‘‘gaṇanavasena sapariyantattā’’ti. Kāyavācānaṃ saṃvaraṇato, vinayanato ca saṃvaravinayā. Peyyālamukhena niddiṭṭhāti tattha tattha satthārā desitavitthāranayena yathāvuttagaṇanato niddiṭṭhā. Sikkhāti sīlasaṅkhātā sikkhā. Vinayasaṃvareti vinayapiṭake. Gaṇanavasena sapariyantampi upasampannānaṃ sīlanti heṭṭhā vuttaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ kiñci hi upasampannena sikkhitabbaṃ sīlaṃ nāma, tattha kassacipi anavasesato anavasesavasena[Pg.76]. Samādānabhāvanti samādānasabbhāvaṃ. Lābha…pe… vasena adiṭṭhapariyantabhāvo lābhādihetu sīlassa avītikkamo.

Giới của những người chưa thọ cụ túc giới, của các bậc vô học, của các bậc hữu học, và của các thiện phàm phu, do có oai lực lớn, về phương diện oai lực là vô hạn, vì vậy ngài đã nói: “có giới hạn về phương diện số lượng”. Do vì phòng hộ, và do vì chế ngự thân và khẩu nên (được gọi là) phòng hộ và chế ngự. (Câu) ‘được chỉ rõ bằng cách tỉnh lược’ (có nghĩa là) đã được chỉ rõ ở nơi này nơi kia bởi bậc Đạo Sư theo phương pháp rộng rãi đã được thuyết giảng, theo số lượng đã được nói đến. (Từ) ‘sikkhā’ (có nghĩa là) học giới được gọi là giới. (Từ) ‘vinayasaṃvare’ (có nghĩa là) trong tạng Luật. (Câu) ‘giới của người đã thọ cụ túc giới dầu có giới hạn về phương diện số lượng’ nên được đem đến và liên kết với (câu) đã được nói ở dưới. Bất cứ giới nào mà người đã thọ cụ túc giới phải học tập, trong đó không có sự sót lại của bất cứ điều nào, (nghĩa là) về phương diện không sót lại. (Từ) ‘samādānabhāvaṃ’ (có nghĩa là) sự hiện hữu của việc thọ trì. Tình trạng không thấy được giới hạn về phương diện lợi lộc...v.v... là sự không vi phạm giới do nhân là lợi lộc v.v...

Dhanaṃ caje aṅgavarassa hetu pāripanthikacorādīhi upadduto. Aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno sappadaṭṭhādikāle. Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto sutasomamahābodhisattādayo viya. Tenāha ‘‘imaṃ sappurisānussatiṃ avijahanto’’ti. Jighacchāparissamena jīvitasaṃsaye satipi. Sikkhāpadaṃ avītikkammāti assāmikesu ambaphalesu bhūmiyaṃ patitesu samīpeyeva santesupi paṭiggāhakābhāvena aparibhuñjanto paṭiggahaṇasikkhāpadaṃ avītikkamitvā.

Bị não hại bởi bọn cướp đường v.v..., vì chi phần cao quý, nên từ bỏ tài sản. Trong thời điểm bị rắn cắn v.v..., trong khi bảo vệ mạng sống, nên từ bỏ chi phần. Giống như đại Bồ-tát Sutasoma v.v..., trong khi tùy niệm Pháp, người ấy nên từ bỏ tất cả, cả chi phần, tài sản, và mạng sống. Do đó, ngài đã nói: “không từ bỏ sự tùy niệm bậc chân nhân này”. Dầu có sự nghi ngờ về mạng sống do sự đói khát và mệt mỏi. (Câu) ‘không vi phạm học giới’ (có nghĩa là) đối với những quả xoài không có chủ đã rơi trên mặt đất, dầu có ở ngay gần, do không có người dâng cúng, vị ấy không thọ dụng, đã không vi phạm học giới về sự nhận lấy.

Sīlavantassāti sīlavantabhāvassa kāraṇā, sīlavantassa vā tuyhaṃ etādisaṃ aṃsena vāhaṇādikaṃ kiccaṃ karoti, kāraṇā sīlassāti adhippāyo. Sudhotajātimaṇi viyāti catūsu pāsāṇesu sammadeva dhotajātimaṇi viya. Mahāsaṅgharakkhitabhāgineyyasaṅgharakkhitattherānaṃ viyāti mahāsaṅgharakkhitattherassa, tasseva bhāgineyyasaṅgharakkhitattherassa viya ca. ‘‘Kimatthaṃ mayaṃ idhāgatā’’ti mahājanassa vippaṭisāro bhavissatīti adhippāyo. Accharikāyāti aṅguliphoṭanena. Asatiyāti satisammosena. Aññāṇapakatanti aññāṇena aparajjhitvā kataṃ, ajānitvā katanti attho.

(Từ) ‘sīlavantassa’ (có nghĩa là) vì lý do là người có giới, hoặc là (người ấy) làm công việc như là mang vác trên vai này đối với ngài là người có giới, vì lý do giới; đây là chủ ý. (Câu) ‘giống như ngọc quý đã được mài giũa kỹ’ (có nghĩa là) giống như ngọc quý từ mỏ đã được mài giũa một cách khéo léo trên bốn loại đá. (Câu) ‘giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita và trưởng lão Saṅgharakkhita, cháu của ngài’ (có nghĩa là) giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita, và giống như trưởng lão Saṅgharakkhita, cháu của chính vị ấy. ‘Chúng ta đã đến đây vì mục đích gì?’, như vậy, sự hối hận sẽ khởi lên cho đại chúng; đây là chủ ý. (Từ) ‘accharikāya’ (có nghĩa là) bằng cách búng ngón tay. (Từ) ‘asatiyā’ (có nghĩa là) do thất niệm. (Từ) ‘aññāṇapakataṃ’ (có nghĩa là) việc làm sai trái do không biết, có nghĩa là việc làm do không biết.

Appassutopi ce hotīti suttageyyādisutarahito hoti ce. Sīlesu asamāhitoti pātimokkhasaṃvarādisīlesupi na sammā patiṭṭhito hoti ce. Nāssa sampajjate sutanti assa sīlarahitassa puggalassa sutaṃ attano, paresañca katthaci bhavasampattiāvahaṃ na hoti. ‘‘Dussīloyaṃ purisapuggalo’’ti hi sikkhākāmā na tassa santikaṃ upasaṅkamanti. Bahussutopi ceti ettha ce-ti nipātamattaṃ. Pasaṃsitoti pasaṃsito eva nāma.

(Câu) ‘dầu là người ít nghe’ (có nghĩa là) nếu là người không có sở học về kinh, kệ v.v... (Câu) ‘không vững vàng trong các giới’ (có nghĩa là) nếu không được an trú một cách chân chánh ngay cả trong các giới như sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha v.v... (Câu) ‘sự học của người ấy không thành tựu’ (có nghĩa là) sự học của hạng người không có giới ấy không đem lại sự thành tựu ở bất cứ nơi nào cho chính mình và cho người khác. Quả vậy, (nghĩ rằng:) ‘Hạng người này là người ác giới’, những người muốn học không đến gần người ấy. Ở đây, trong câu ‘bahussutopi ce’, ‘ce’ chỉ là một tiểu từ. (Từ) ‘pasaṃsito’ (có nghĩa là) thật sự được tán dương.

Rāgavasena aparāmaṭṭhagahaṇena taṇhāparāmāsābhāvamāha. Tathārūpanti rāgavasena aparāmaṭṭhaṃ. Bhinditvāti hanitvā. Saññapessāmīti saññattiṃ [Pg.77] karissāmi, appakaṃ velaṃ maṃ vissejjetunti adhippāyo. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi.

Bằng cách nắm giữ điều không bị tham ái chi phối do tham, ngài nói lên sự không có sự chấp thủ của tham ái. (Từ) ‘tathārūpaṃ’ (có nghĩa là) không bị tham ái chi phối do tham. (Từ) ‘bhinditvā’ (có nghĩa là) sau khi đánh đập. (Câu) ‘tôi sẽ làm cho hiểu’ (có nghĩa là) tôi sẽ làm cho hiểu rõ, chủ ý là ‘hãy thả tôi ra một lúc’. (Từ) ‘aṭṭiyāmi’ (có nghĩa là) tôi ghê tởm. (Từ) ‘harāyāmi’ (có nghĩa là) tôi hổ thẹn.

Palipannoti sīdanto, sammakkhito vā. Sīleneva saddhiṃ marissāmīti sīlaṃ avināsento tena saheva marissāmi, na idāni kadācipi taṃ pariccajissāmi. Sati hi bhavādāne sīlena viyogo siyā, bhavameva nādiyissāmīti adhippāyo. Rogaṃ sammasantoti rogabhūtaṃ vedanaṃ vedanāmukhena sesārūpadhamme, rūpadhamme ca pariggahetvā vipassanto.

(Từ) ‘palipanno’ (có nghĩa là) đang chìm đắm, hoặc là bị vấy bẩn. (Câu) ‘tôi sẽ chết cùng với giới’ (có nghĩa là) không làm hư hoại giới, tôi sẽ chết cùng với giới ấy, bây giờ tôi sẽ không bao giờ từ bỏ giới ấy. Quả vậy, khi có sự chấp thủ hữu, có thể có sự chia lìa với giới, (do đó) tôi sẽ không chấp thủ chính hữu; đây là chủ ý. (Câu) ‘trong khi quán xét bệnh’ (có nghĩa là) trong khi quán xét sau khi đã nắm bắt cảm thọ đã trở thành bệnh, và thông qua cảm thọ, nắm bắt các pháp vô sắc còn lại và các pháp sắc.

Ruppatoti vikāraṃ āpādiyamānasarīrassa. Parisussatīti samantato sussati. Yathā kiṃ? Pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ sūriyātapasantatte paṃsuni ṭhapitaṃ sirīsādipupphaṃ viyāti attho. Ajaññanti amanuññaṃ jigucchanīyaṃ. Jaññasaṅkhātanti bālehi ‘‘jañña’’nti evaṃ kittitaṃ. Jaññarūpaṃ apassatoti yathābhūtaṃ appassato aviddasuno ‘‘jañña’’nti pasaṃsitaṃ. Dhiratthumanti dhi atthu imaṃ, dhi-saddayogena sabbattha upayogavacanaṃ, imassa pūtikāyassa dhikāro hotūti attho. Duggandhiyanti duggandhikaṃ duggandhavantaṃ. Yattha yathāvutte pūtikāye rāgahetu pamattā pamādaṃ āpannā. Pajāti sattā. Hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyāti sugatūpapattiyā maggaṃ, sīlampi hāpenti, pageva jhānādinti adhippāyo. Kevalaṃ ‘‘arahanto’’ti vattabbā sāvakakhīṇāsavā, itare pana paccekabuddhā sammāsambuddhāti saha visesanenāti āha ‘‘arahantādīna’’nti. Sabbadarathappaṭippassaddhiyāti sabbakilesadarathappaṭippassaddhiyā.

(Từ) ‘ruppati’ (có nghĩa là) của thân thể đang bị biến hoại. (Từ) ‘parisussati’ (có nghĩa là) khô héo khắp nơi. Giống như cái gì? Có nghĩa là giống như đóa hoa sirīsa v.v... được đặt trong bụi bị nóng bởi ánh nắng mặt trời, như (câu) ‘giống như đóa hoa bị đặt trong bụi dưới ánh nắng’. (Từ) ‘ajaññaṃ’ (có nghĩa là) không đáng ưa thích, đáng ghê tởm. (Từ) ‘jaññasaṅkhātaṃ’ (có nghĩa là) được những kẻ ngu si ca tụng là ‘đáng ưa thích’. (Câu) ‘đối với người không thấy được sắc đáng ưa thích’ (có nghĩa là) đối với người không biết, không thấy đúng như thật, (sắc) được tán dương là ‘đáng ưa thích’. (Từ) ‘dhiratthumaṃ’ (được phân tích là) dhi atthu imaṃ, do sự kết hợp với từ ‘dhi’, ở mọi nơi là đối cách, có nghĩa là ‘mong rằng có sự khinh bỉ đối với thân hôi thối này’. (Từ) ‘duggandhiyaṃ’ (có nghĩa là) có mùi hôi, có mùi hôi thối. Nơi thân hôi thối đã được nói đến, do nhân là tham ái, những người buông lung đã rơi vào sự buông lung. (Từ) ‘pajā’ (có nghĩa là) chúng sanh. (Câu) ‘họ làm mất con đường đến thiện thú’ (có nghĩa là) họ cũng làm mất cả giới là con đường của sự sanh vào thiện thú, huống chi là thiền v.v...; đây là chủ ý. Các vị Thinh văn lậu tận nên được gọi đơn thuần là ‘A-la-hán’, còn những vị khác (nên được gọi) cùng với đặc tính là ‘Độc Giác Phật’, ‘Chánh Đẳng Giác’, vì vậy, ngài nói ‘arahantādīnaṃ’. (Từ) ‘sabbadarathappaṭippassaddhiyā’ (có nghĩa là) để làm lắng dịu mọi sự nóng nảy của phiền não.

Dutiyasīlapañcakavaṇṇanā

Chú giải về nhóm năm pháp thứ hai liên quan đến giới

Pāṇātipātādīnanti ādi-saddena adinnādānādīnaṃ aggamaggavajjhakilesapariyosānānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pahānādīti ādi-saddena veramaṇiādīnaṃ catunnaṃ. Kesuci potthakesu ‘‘pahānavasenā’’ti likhanti, sā pamādalekhā. Pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanti hirottappakaruṇālobhādipamukhena yena kusalacittuppādena pāṇātipāto pahīyati, taṃ pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Tathā pāṇātipātā [Pg.78] virati veramaṇī sīlaṃ. Pāṇātipātassa paṭipakkhacetanā cetanā sīlaṃ. Pāṇātipātassa saṃvaraṇaṃ pavesadvārapidhānaṃ saṃvaro sīlaṃ. Pāṇātipātassa avītikkamanaṃ avītikkamo sīlaṃ. Adinnādānassātiādīsupi eseva nayo. Abhijjhādīnaṃ pana anabhijjhādivasena pahānaṃ veditabbaṃ. Veramaṇī cetanā taṃsampayuttā saṃvarāvītikkamā tappamukhā dhammā.

Trong câu ‘Pāṇātipātādīnaṃ,’ bằng từ ‘ādi,’ nên hiểu là bao gồm các pháp bắt đầu từ sự không cho mà lấy, cho đến các phiền não cuối cùng bị diệt trừ bởi Thánh đạo cao nhất. Trong câu ‘Pahānādi,’ bằng từ ‘ādi,’ (nên hiểu là bao gồm) bốn loại bắt đầu từ sự kiêng cữ. Trong một số sách, họ viết là ‘pahānavasenā,’ đó là lỗi do sơ suất. Về câu ‘sự đoạn trừ sát sanh là giới,’ (có nghĩa là): sự sát sanh được đoạn trừ bởi tâm sở thiện nào, với tàm, quý, bi, vô tham làm đầu; sự đoạn trừ sát sanh đó là giới theo nghĩa là nền tảng. Tương tự, sự kiêng cữ, sự tránh xa sát sanh là giới. Tác ý đối nghịch với sát sanh, (chính) tác ý đó là giới. Sự thu thúc đối với sát sanh, sự đóng lại cửa ngõ đi vào, (chính) sự thu thúc đó là giới. Sự không vi phạm đối với sát sanh, (chính) sự không vi phạm đó là giới. Đối với các điều như không cho mà lấy v.v... cũng theo phương pháp này. Còn đối với tham ái v.v..., nên hiểu sự đoạn trừ là do vô tham v.v... Sự kiêng cữ và tác ý thì tương ưng với (vô tham) ấy; sự thu thúc và không vi phạm là các pháp có (vô tham) ấy làm đầu.

Evaṃ dasakusalakammapathavasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ, aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ, ariyamaggānañca vasena tāni dassetuṃ ‘‘nekkhammenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā kāmapaṭipakkhā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Tenāha ‘‘kāmacchandassa pahānaṃ sīla’’ntiādi. Tattha pahānasīlādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Visesameva vakkhāma. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. Sapaccayanāmarūpavavatthānenātipi vadanti.

Như vậy, sau khi đã trình bày các loại giới đoạn trừ v.v... theo mười thiện nghiệp đạo, bây giờ để trình bày những điều ấy theo cách của tám thiền chứng có phương tiện, mười tám đại minh sát, và các Thánh đạo, (Đức Phật) đã bắt đầu (giảng) câu ‘bằng sự xuất ly’ v.v... Ở đây, ‘bằng sự xuất ly’ (nghĩa là) bằng tâm sở thiện với vô tham làm chủ đạo. Quả vậy, các pháp thiện đối nghịch với dục ở đây được hiểu là ‘xuất ly.’ Do đó, Ngài nói ‘sự đoạn trừ tham dục là giới’ v.v... Ở đây, các loại giới đoạn trừ v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trên. Chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt. ‘Bằng vô sân’ (nghĩa là) bằng tâm từ. ‘Bằng quang tưởng’ (nghĩa là) bằng sự nhận biết ánh sáng hiện khởi qua tác ý làm cho rõ ràng. ‘Bằng sự không tán loạn’ (nghĩa là) bằng định. ‘Bằng sự xác định các pháp’ (nghĩa là) bằng sự quyết định đúng như thật về các pháp thiện v.v... Người ta cũng nói là ‘bằng sự xác định danh sắc cùng với nhân duyên của chúng.’

Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 538) vuttāya paṭhamajjhānādhigamassa upāyabhūtāya pubbabhāgapaṭipadāya vasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhasamāpattiādīnaṃ vasena dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānaṃ hi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāya ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti. Tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena. Tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādinā upāyoti vuttaṃ ‘‘ñāṇena avijjāya, pāmojjena aratiyā’’ti. Uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhānīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ.

Như vậy, sau khi đã trình bày các loại giới đoạn trừ v.v... bằng cách đoạn trừ các triền cái như tham dục, theo con đường thực hành giai đoạn đầu, là phương tiện để chứng đắc sơ thiền, đã được nói đến trong câu ‘sau khi từ bỏ tham ái ở đời’ v.v..., bây giờ để trình bày theo cách của tám thiền chứng v.v... có phương tiện, câu ‘bằng trí tuệ’ v.v... đã được nói. Quả vậy, do loại trừ si mê, vốn là chướng ngại cho (trí tuệ) xác định danh sắc và (trí tuệ) vượt qua hoài nghi, đối với vị hành giả đã an trú trong biến tri, các tưởng như vô thường v.v... được thành tựu. Tương tự, bằng sự hân hoan, là nhân của sự ưa thích trong các thiền chứng, khi sự không ưa thích trong đó đã được xua tan, sự chứng đắc các thiền v.v... (được thành tựu). Vì vậy, (đây là) phương tiện của thiền chứng và minh sát bằng cách xua tan sự không ưa thích, phá tan vô minh v.v..., nên đã nói ‘bằng trí tuệ (đoạn trừ) vô minh, bằng sự hân hoan (đoạn trừ) sự không ưa thích.’ Còn việc trình bày không theo thứ tự, nên hiểu là để chỉ ra sự bao gồm của vô minh, vốn có bản chất là triền cái, ngay cả trong các triền cái đã nói ở dưới.

‘‘Paṭhamena [Pg.79] jhānena nīvaraṇāna’’ntiādīsu kathaṃ jhānānaṃ sīlabhāvo, kathaṃ vā tattha viratiyā sambhavo. Suvisuddhakāyakammādikassa hi cittasamādānavasena imāni jhānāni pavattanti, na parittakusalāni viya kāyakammādivisodhanavasena, nāpi maggaphaladhammā viya duccaritadurājīvasamucchedapaṭippassambhanavasenāti? Saccametaṃ. Mahaggatadhammesu nippariyāyena natthi sīlanaṭṭho, kuto viramaṇaṭṭho. Pariyāyena panetaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ko pana so pariyāyo? Yadaggena mahaggatā kusaladhammā paṭipakkhe pajahanti, tadaggena tato oratā. Te ca yathā cittaṃ nārohanti, evaṃ saṃvutā nāma honti. Pariyuṭṭhānasaṅkhāto manodvāre vītikkamo natthi etesūti avītikkamāti ca vuccanti, cetanā pana taṃsampayuttāti. Soyamattho parato āgamissati. Evañca katvā vitakkādipahānavacanampi samatthitaṃ hoti. Na hi nippariyāyato sīlaṃ kusaladhammānaṃ pahāyakaṃ yujjati, na cettha akusalavitakkādayo adhippetā. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhassa, catutthajjhānūpacāre ca sukhassa pahānaṃ hoti, atisayapahānaṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘catutthena jhānena sukhadukkhānaṃ pahāna’’nti. ‘‘Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ āruppakathāyaṃ (visuddhi. 1.275 ādayo) āgamissati.

Trong các câu như ‘bằng sơ thiền (đoạn trừ) các triền cái,’ làm thế nào các thiền lại là giới, hay làm thế nào sự kiêng cữ lại có thể có ở đó? Quả vậy, đối với người có thân nghiệp v.v... đã hoàn toàn trong sạch, các thiền này khởi lên do sự định tâm; chúng không khởi lên do sự thanh lọc thân nghiệp v.v... như các thiện pháp dục giới, chúng cũng không khởi lên do sự đoạn tuyệt và làm lắng dịu các tà hạnh và tà mạng như các pháp Đạo và Quả? — Điều này đúng. Trong các pháp đáo đại, không có nghĩa là giới theo nghĩa đen, huống chi là nghĩa kiêng cữ. Tuy nhiên, nên hiểu rằng điều này được nói theo nghĩa bóng. Vậy nghĩa bóng đó là gì? Các pháp thiện đáo đại từ bỏ các pháp đối nghịch ở mức độ nào, thì chúng được gọi là kiêng cữ khỏi các pháp ấy ở mức độ đó. Và theo cách mà các pháp ấy không khởi lên trong tâm, thì chúng được gọi là đã được thu thúc. Vì trong các thiền này không có sự vi phạm ở tâm môn, được gọi là sự phiền não trói buộc, nên chúng cũng được gọi là sự không vi phạm; còn tác ý thì tương ưng với chúng. Ý nghĩa này sẽ được đề cập sau. Và do đó, lời nói về sự đoạn trừ tầm v.v... cũng được chứng minh là hợp lý. Quả vậy, giới theo nghĩa đen không thể là cái đoạn trừ các pháp thiện, và ở đây, các bất thiện tầm v.v... cũng không được ám chỉ. Mặc dù sự đoạn trừ khổ xảy ra ngay trong cận định của sơ thiền, và sự đoạn trừ lạc xảy ra trong cận định của tứ thiền, tuy nhiên, câu ‘bằng tứ thiền đoạn trừ lạc và khổ’ được nói đến với ý nghĩa là sự đoạn trừ vượt trội. Điều cần nói trong các câu như ‘bằng Không Vô Biên Xứ Định’ v.v... sẽ được đề cập trong chương về thiền vô sắc.

Aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmikadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññāyāti ‘‘saṅkhatadhammā niccā sassatā’’ti evaṃ pavattāya micchāsaññāya, saññāggahaṇeneva diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito parāsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nandiyāti sappītikataṇhāya. Virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Rāgassāti saṅkhāresu rāgassa. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā vā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti no samudetī’’ti (paṭi. ma. 1.83). Muñcitukāmatāya hi ayaṃ balappattā. Saṅkhārānaṃ paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ[Pg.80]. Ādānassāti niccādivasena gahaṇassa. Santatisamūhakiccārammaṇavasena ekattagahaṇaṃ ghanasaññā, tassā ghanasaññāya. Āyūhanassāti abhisaṅkharaṇassa. Saṅkhārānaṃ avatthādivisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññāyāti thirabhāvagahaṇassa. Nimittassāti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahatāya. Paṇidhiyāti rāgādipaṇidhiyā, taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatāyāti attho. Abhinivesassāti attānudiṭṭhiyā. Aniccadukkhādivasena sabbatebhūmakadhammatiraṇā adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesassāti asāresu sāragahaṇavipallāsassa. Yathābhūtañāṇadassanaṃ thirabhāvapattā aniccādianupassanāva. Udayabbayañāṇanti keci. Sappaccayanāmarūpadassananti apare. ‘‘Issarakuttādivasena loko samuppanno’’ti abhiniveso sammohābhiniveso. Ucchedasassatābhinivesoti keci. ‘‘Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādinayappavattā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) saṃsayāpatti sammohābhinivesoti apare. Saṅkhāresu tāṇaleṇabhāvagahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) vacanato ālayo taṇhā. Sā eva cakkhādīsu, rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti apare. ‘‘Evaṃ ṭhitā te saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Appaṭisaṅkhā paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhūtā mohappadhānā akusaladhammā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ, tattha ninnabhāvasaṅkhātena anupassanena pavatti vivaṭṭānupassanā, saṅkhārupekkhā ceva anulomañāṇañca. Saññogābhiniveso saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ.

Sự tùy quán về cái vô thường, hoặc sự tùy quán rằng ‘vô thường’ là vô thường tùy quán. Đây là tên gọi của tuệ quán sanh khởi bằng cách nắm bắt tính vô thường của các pháp tam giới. Về thường tưởng: (đoạn trừ) tà tưởng sanh khởi rằng: “Các pháp hữu vi là thường còn, là bền vững.” Cần phải hiểu rằng, chính nhờ việc nắm bắt tưởng mà cũng nắm bắt được cả tà kiến và tâm. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các tùy quán sau đây. Về yếm ly tùy quán: (đoạn trừ) bằng tùy quán sanh khởi với trạng thái nhàm chán trong các pháp hữu vi. Về hỷ: (đoạn trừ) ái có câu hữu với hỷ. Về ly tham tùy quán: (đoạn trừ) bằng tùy quán sanh khởi với trạng thái ly tham. Về tham: (đoạn trừ) tham trong các pháp hữu vi. Về đoạn diệt tùy quán: (đoạn trừ) bằng sự tùy quán về sự diệt của các pháp hữu vi. Hoặc, sự tùy quán theo cách mà các pháp hữu vi chỉ diệt đi, không sanh khởi trở lại trong tương lai do tái sanh, (sự tùy quán) như vậy là đoạn diệt tùy quán. Do đó, Ngài đã nói: “Với đoạn diệt tùy quán, vị ấy làm cho diệt, không làm cho sanh khởi.” Thật vậy, đây là trí muốn giải thoát đã đạt đến sức mạnh. Tùy quán sanh khởi với trạng thái từ bỏ các pháp hữu vi là từ bỏ tùy quán. Về sự chấp thủ: (đoạn trừ) sự nắm giữ theo cách (cho là) thường, v.v. Sự nắm giữ tính đồng nhất theo phương diện tương tục, tụ tập, phận sự, và đối tượng là kiên cố tưởng; (đoạn trừ) kiên cố tưởng ấy. Về sự cố gắng: (đoạn trừ) sự cố ý tạo tác. Sự đạt đến trạng thái đặc biệt như già, v.v. của các pháp hữu vi là sự biến hoại. Về tưởng bền vững: (đoạn trừ) sự nắm giữ trạng thái vững chắc. Về tướng: (đoạn trừ) trạng thái có hình thể của các pháp hữu vi do phương diện kiên cố như tụ tập, v.v. và do sự phân định phận sự riêng. Về sự ước nguyện: (đoạn trừ) sự ước nguyện về tham, v.v.; nghĩa là, (đoạn trừ) sự hướng đến các pháp hữu vi do ái. Về sự cố chấp: (đoạn trừ) tà kiến theo tự ngã. Sự thẩm sát tất cả các pháp tam giới theo phương diện vô thường, khổ, v.v. là tăng thượng tuệ pháp quán. Về sự cố chấp nắm giữ lõi cây: (đoạn trừ) sự điên đảo nắm giữ lõi cây trong những gì không phải là lõi cây. Tri kiến như thật chính là tùy quán về vô thường, v.v. đã đạt đến trạng thái vững chắc. Một số vị nói là sanh diệt trí. Các vị khác nói là trí thấy danh sắc cùng với nhân duyên. Sự cố chấp rằng: “Thế gian sanh khởi do sự sáng tạo của Thượng đế, v.v.” là sự cố chấp do si mê. Một số vị nói là sự cố chấp đoạn kiến và thường kiến. Các vị khác nói rằng sự rơi vào hoài nghi sanh khởi theo phương thức: “Phải chăng ta đã có trong quá khứ?”, v.v. là sự cố chấp do si mê. Sự nắm giữ trạng thái che chở, nơi nương náu trong các pháp hữu vi là sự cố chấp ái luyến. Do (câu kinh): “Thích thú trong ái luyến, hoan hỷ trong ái luyến,” ái luyến là ái. Các vị khác nói rằng, chính ái ấy do sanh khởi theo cách cố chấp vào mắt, v.v. và sắc, v.v. nên được gọi là sự cố chấp ái luyến. Trí sanh khởi rằng: “Các pháp hữu vi tồn tại như vậy cần được từ bỏ” là phản khán tùy quán. Bất phản khán là các pháp bất thiện có si làm chủ, là đối nghịch với phản khán. Do đã thoát khỏi vòng luân hồi, Niết Bàn là sự thoát khỏi luân hồi; sự sanh khởi bằng tùy quán được gọi là sự hướng đến đó (Niết Bàn) là tùy quán thoát khỏi luân hồi, (đó) chính là hành xả trí và thuận thứ trí. Sự cố chấp phối hợp là sự cố chấp vào các pháp hữu vi theo cách trói buộc.

Diṭṭhekaṭṭhānanti diṭṭhiyā sahajekaṭṭhānañca pahānekaṭṭhānañca. Oḷārikānanti uparimaggavajjhe kilese upādāya vuttaṃ. Aññathā dassanena pahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikā. Aṇusahagatānanti aṇubhūtānaṃ, idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ. Sabbakilesānanti avasiṭṭhasabbakilesānaṃ. Na hi paṭhamamaggādīhi pahīnā kilesā puna pahīyanti.

Về (các phiền não) ở cùng một nơi với tà kiến: (là các phiền não) ở cùng một nơi (trong cùng một sát-na tâm) theo nghĩa đồng sanh với tà kiến, và ở cùng một nơi (trong cùng một người) theo nghĩa được đoạn trừ. Về (các phiền não) thô thiển: được nói liên quan đến các phiền não bị các đạo ở trên đoạn trừ. Nếu không, ngay cả các phiền não cần được đoạn trừ bằng kiến (đạo Tu-đà-hoàn) cũng thô thiển hơn các phiền não bị đạo thứ hai đoạn trừ. Về (các phiền não) đi kèm với vi tế: (là các phiền não) đã trở nên vi tế; điều này được nói liên quan đến các phiền não bị các đạo ở dưới đoạn trừ. Về tất cả các phiền não: (là) tất cả các phiền não còn lại. Thật vậy, các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo đầu tiên, v.v., không bị đoạn trừ lại lần nữa.

‘‘Cittassa [Pg.81] avippaṭisārāya saṃvattantī’’tiādīsu saṃvaro avippaṭisāratthāya. ‘‘Avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 10.1) vacanato cetaso avippaṭisāratthāya bhavanti. Avippaṭisāro pāmojjatthāya. ‘‘Yoniso manasi karoto pāmojjaṃ jāyatī’’ti (dī. ni. 3.359) vacanato pāmojjāya saṃvattanti. Pāmojjaṃ pītiyā. ‘‘Pamuditassa pīti jāyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato pītiyā saṃvattanti. Pīti passaddhatthāya. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato passaddhiyā saṃvattanti. Passaddhi sukhatthāya. ‘‘Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato somanassāya saṃvattantīti. ‘‘Sukhatthāya sukhaṃ vedetī’’ti cettha somanassaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ. Āsevanāyāti samādhissa āsevanāya. Nirāmise hi sukhe siddhe ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato samādhi siddhoyeva hoti, tasmā samādhissa āsevanāya paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti attho. Bhāvanāyāti tasseva samādhissa vaḍḍhiyā. Bahulīkammāyāti punappunaṃ kiriyāya. Alaṅkārāyāti tasseva samādhissa pasādhanabhūtasaddhindriyādinipphattiyā alaṅkārāya saṃvattanti. Parikkhārāyāti avippaṭisārādikassa samādhisambhārassa siddhiyā tasseva samādhissa parikkhārāya saṃvattanti. Sambhārattho hi idha parikkhāra-saddo. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ma. ni. 1.191) viya sambhāroti ca paccayo veditabbo. Kāmañcāyaṃ parikkhāra-saddo ‘‘ratho sīlaparikkhāro’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkārattho. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhattaṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivārattho vutto. Idha pana alaṅkāraparivārānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘sambhārattho’’ti vuttaṃ. Parivārāyāti mūlakāraṇabhāveneva samādhissa parivārabhūtasativīriyādidhammavisesasādhanena parivārasampattiyā saṃvattanti. Pāripūriyāti vasībhāvasampāpanena, vipassanāya padaṭṭhānabhāvāpādanena ca paripuṇṇabhāvasādhanato samādhissa pāripūriyā saṃvattanti.

Trong các câu như: “Dẫn đến sự không hối tiếc của tâm” (cittassa avippaṭisārāya saṃvattanti), sự thu thúc (saṃvaro) là vì mục đích không hối tiếc (avippaṭisāratthāya). Do câu: “Này Ānanda, các thiện giới quả thật có mục đích là sự không hối tiếc” (a. ni. 10.1), nên chúng (các giới) hiện hữu vì mục đích không hối tiếc của tâm (cetaso avippaṭisāratthāya). Sự không hối tiếc (avippaṭisāro) là vì mục đích hoan hỷ (pāmojjatthāya). Do câu: “Đối với người tác ý như lý, sự hoan hỷ sanh khởi” (dī. ni. 3.359), nên chúng dẫn đến sự hoan hỷ (pāmojjāya saṃvattanti). Sự hoan hỷ (pāmojjaṃ) là vì hỷ (pītiyā). Do câu: “Đối với người hoan hỷ, hỷ sanh khởi” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên chúng dẫn đến hỷ (pītiyā saṃvattanti). Hỷ (pīti) là vì mục đích khinh an (passaddhatthāya). Do câu: “Đối với người có tâm hoan hỷ, thân được khinh an” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên chúng dẫn đến sự khinh an (passaddhiyā saṃvattanti). Sự khinh an (passaddhi) là vì mục đích lạc (sukhatthāya). Do câu: “Người có thân khinh an cảm thọ lạc” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên chúng dẫn đến hỷ lạc (somanassāya saṃvattantīti). Trong câu “vì mục đích lạc, cảm thọ lạc” (sukhatthāya sukhaṃ vedeti), ở đây hỷ lạc (somanassaṃ) được gọi là “lạc” (sukha). “Vì sự thực hành” (āsevanāya) nghĩa là vì sự thực hành định (samādhissa āsevanāya). Vì khi lạc phi vật chất (nirāmise sukhe) được thành tựu, do câu: “Tâm của người có lạc được định tĩnh” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên định (samādhi) chắc chắn được thành tựu. Do đó, ý nghĩa là: “chúng dẫn đến sự thực hành định, đến trạng thái thuần thục và mạnh mẽ” (samādhissa āsevanāya paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti). “Vì sự tu tập” (bhāvanāya) nghĩa là vì sự tăng trưởng của chính định ấy. “Vì sự thực hành nhiều lần” (bahulīkammāya) nghĩa là vì sự thực hành lặp đi lặp lại. “Vì sự trang hoàng” (alaṅkārāya) nghĩa là chúng dẫn đến sự trang hoàng cho chính định ấy bằng việc thành tựu tín căn v.v... vốn là những pháp trang điểm. “Vì sự vật dụng” (parikkhārāya) nghĩa là chúng dẫn đến sự vật dụng cho chính định ấy bằng việc thành tựu các tư lương cho định, bắt đầu từ sự không hối tiếc. Ở đây, từ “parikkhāra” có nghĩa là tư lương (sambhārattho). Giống như trong các câu: “Những vật dụng sinh hoạt này cần được vị xuất gia tìm kiếm” (ma. ni. 1.191), và “tư lương” (sambhāro) cần được hiểu là trợ duyên (paccayo). Và mặc dù từ “parikkhāra” này có nghĩa là sự trang hoàng trong các câu như: “chiếc xe có giới là vật trang hoàng” (saṃ. ni. 5.4), và được nói với nghĩa là sự tùy tùng trong các câu như: “được bảo vệ kỹ lưỡng bởi bảy vật dụng của thành trì” (a. ni. 7.67). Tuy nhiên, ở đây, do sự trang hoàng và sự tùy tùng được đề cập riêng, nên nó được nói với nghĩa là “tư lương” (sambhārattho). “Vì sự tùy tùng” (parivārāya) nghĩa là chúng dẫn đến sự thành tựu tùy tùng bằng việc tạo ra các pháp đặc biệt như niệm, tinh tấn v.v... vốn là tùy tùng của định, ngay bằng bản chất là nhân gốc rễ. “Vì sự viên mãn” (pāripūriyā) nghĩa là chúng dẫn đến sự viên mãn của định, do việc tạo ra trạng thái hoàn thiện thông qua việc đạt đến trạng thái thuần thục và việc tạo ra trạng thái làm nền tảng cho tuệ quán.

Evaṃ suparisuddhasīlamūlakaṃ sabbākāraparipūraṃ samādhiṃ dassetvā idāni ‘‘samāhito pajānāti passati, yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati, nibbindaṃ virajjati[Pg.82], virāgā vimuccatī’’ti (a. ni. 10.2; sa. ni. 3.14) vacanato sīlamūlakāni samādhipadaṭṭhānāni payojanāni dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Nibbidāya hi dassitāya tassā padaṭṭhānabhūtaṃ yathābhūtañāṇadassanaṃ dassitameva hoti, tasmiṃ asati nibbidāya asijjhanato. Nibbidādayo atthato vibhattā eva. Yathābhūtañāṇadassananti panettha sappaccayanāmarūpadassanaṃ adhippetaṃ. Evamettha amatamahānibbānapariyosānaṃ sīlassa payojanaṃ dassitanti veditabbaṃ.

Sau khi đã trình bày về định, vốn có giới hoàn toàn trong sạch làm gốc rễ và viên mãn về mọi phương diện như vậy, bây giờ, để trình bày về các lợi ích có giới làm gốc rễ và có định làm nền tảng, theo như câu: “Người có định thì biết, thấy; khi biết, thấy như thật thì nhàm chán; do nhàm chán nên ly tham; do ly tham nên giải thoát” (a. ni. 10.2; sa. ni. 3.14), đoạn kinh bắt đầu bằng “vì sự nhàm chán hoàn toàn” (ekantanibbidāya) đã được nói đến. Bởi vì khi sự nhàm chán (nibbidā) được trình bày, thì tri kiến như thật (yathābhūtañāṇadassanaṃ), vốn là nền tảng của nó, cũng đã được trình bày. Vì nếu không có tri kiến ấy, sự nhàm chán không thể thành tựu. Sự nhàm chán v.v... thực sự đã được phân tích về mặt ý nghĩa. Ở đây, “tri kiến như thật” (yathābhūtañāṇadassanaṃ) được hiểu là sự thấy biết danh-sắc cùng với các duyên của chúng. Như vậy, cần phải hiểu rằng ở đây, lợi ích của giới, với điểm kết thúc là Bất tử, Đại Niết-bàn, đã được trình bày.

Idāni pahānādīsu sīlatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha pajahanaṃ anuppādanirodho pahānanti tassa bhāvasādhanataṃ sandhāya ‘‘pahānanti koci dhammo nāma natthī’’ti vuttaṃ. Yathā panassa dhammabhāvo sambhavati, tathā heṭṭhā saṃvaṇṇitameva. Evaṃ hissa sīlabhāvo suṭṭhu yujjati. Taṃ taṃ pahānanti ‘‘pāṇātipātassa pahānaṃ, adinnādānassa pahāna’’nti evaṃ vuttaṃ taṃ taṃ pahānaṃ. Tassa tassa kusaladhammassāti pāṇātipātassa pahānaṃ mettādikusaladhammassa, adinnādānassa pahānaṃ cāgādikusaladhammassāti evaṃ tassa tassa kusaladhammassa. Patiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānabhāvena. Pahānaṃ hi tasmiṃ sati hoti, asati na hoti, tassa ‘‘patiṭṭhāna’’nti vattabbataṃ labhatīti katvā yasmiṃ santāne pāṇātipātādayo tassa pakampahetavoti tappahānaṃ vikampābhāvakaraṇena ca samādhānaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesapahānesupi vattabbaṃ. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ, saṃyamanaṃ vā. Itare cattāroti veramaṇiādayo cattāro dhammā na pahānaṃ viya vohāramattanti adhippāyo. Tato tatoti tamhā tamhā pāṇātipātādito. Tassa tassāti pāṇātipātādikassa saṃvaraṇavasena, tassa tassa vā saṃvarassa vasena. Tadubhayasampayuttacetanāvasenāti veramaṇīhi, saṃvaradhammehi ca sampayuttāya cetanāya vasena. Taṃ taṃ avītikkamantassāti taṃ taṃ pāṇātipātādiṃ avītikkamantassa puggalassa, dhammasamūhassa vā vasena cetaso pavattisabbhāvaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ekakkhaṇepi labbhantīti adhippāyo.

Bây giờ, để trình bày ý nghĩa của giới trong các phương diện đoạn trừ v.v..., đoạn văn bắt đầu bằng “Và ở đây” (ettha ca) được khởi đầu. Trong đó, “sự đoạn trừ” (pajahanṃ) là sự diệt do không sanh khởi (anuppādanirodho) được gọi là đoạn trừ (pahānaṃ). Liên quan đến việc nó là một danh từ trừu tượng, câu “không có một pháp nào gọi là sự đoạn trừ” đã được nói đến. Còn về cách mà bản chất pháp (dhammabhāvo) của nó có thể tồn tại, điều đó đã được giải thích ở dưới. Vì như vậy, bản chất giới (sīlabhāvo) của nó rất phù hợp. “Sự đoạn trừ này, sự đoạn trừ kia” (taṃ taṃ pahānaṃ) có nghĩa là sự đoạn trừ này, sự đoạn trừ kia được nói đến như là “sự đoạn trừ sát sanh, sự đoạn trừ trộm cắp”. “Của thiện pháp này, của thiện pháp kia” (tassa tassa kusaladhammassa) có nghĩa là: sự đoạn trừ sát sanh là (nền tảng) cho thiện pháp từ ái v.v...; sự đoạn trừ trộm cắp là (nền tảng) cho thiện pháp bố thí v.v...; như vậy là “của thiện pháp này, của thiện pháp kia”. “Với ý nghĩa là nền tảng” (patiṭṭhānaṭṭhena) có nghĩa là do bản chất là nền tảng. Bởi vì khi có sự đoạn trừ ấy thì (thiện pháp) có mặt, khi không có thì không có mặt, nên nó được gọi là “nền tảng”. Do đó, trong dòng tâm thức nào có sát sanh v.v..., chúng là nguyên nhân gây ra sự dao động, nên sự đoạn trừ chúng được gọi là sự an định (samādhānaṃ) cũng do việc tạo ra sự không dao động. Điều này cũng nên được nói đối với các sự đoạn trừ còn lại. Sự an định (samādhānaṃ) là sự thiết lập vững chắc, hoặc là sự chế ngự (saṃyamanaṃ). “Bốn pháp còn lại” (itare cattāro) có nghĩa là bốn pháp bắt đầu bằng sự cố ý tránh xa (veramaṇi) không phải chỉ là danh từ quy ước như “sự đoạn trừ” (pahānaṃ); đây là chủ ý. “Từ cái này, từ cái kia” (tato tato) nghĩa là từ cái này, từ cái kia, tức là từ sát sanh v.v... “Của cái này, của cái kia” (tassa tassa) nghĩa là do năng lực chế ngự (saṃvaraṇavasena) cái này, cái kia, tức là sát sanh v.v..., hoặc do năng lực của sự chế ngự (saṃvarassa) này, sự chế ngự kia. “Do năng lực của tư tương ưng với cả hai” (tadubhayasampayuttacetanāvasena) nghĩa là do năng lực của tư (cetanā) tương ưng với cả hai, tức là với các pháp cố ý tránh xa (veramaṇīhi) và các pháp chế ngự (saṃvaradhammehi). “Của người không vi phạm điều này, điều kia” (taṃ taṃ avītikkamantassa) có nghĩa là chúng được nói đến liên quan đến sự hiện hữu thực sự của tâm, do năng lực của cá nhân hoặc của nhóm pháp không vi phạm điều này, điều kia, tức là sát sanh v.v... Do đó, chúng có thể đạt được ngay cả trong một sát-na; đây là chủ ý.

Sīlasaṃkilesavodānavaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Ô Nhiễm Và Thanh Tịnh Của Giới

21. Saṃkilissati [Pg.83] tenāti saṃkileso. Ko pana soti āha ‘‘khaṇḍādibhāvo sīlassa saṃkileso’’ti. Vodāyati visujjhati etenāti vodānaṃ, akhaṇḍādibhāvo. Lābhayasādīti ādi-saddena ñātiaṅgajīvitādīnaṃ saṅgaho. Sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā vemajjheti ca idaṃ tesaṃ uddesādipāḷivasena vuttaṃ. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ anukkamo atthi. Khaṇḍanti khaṇḍavantaṃ, khaṇḍitaṃ vā. Chiddanti etthāpi eseva nayo. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya.

21. Do (pháp) ấy mà bị ô nhiễm, vì vậy gọi là sự ô nhiễm (saṃkileso). Sự ô nhiễm ấy là gì? (Vị ấy) đã nói: "Trạng thái bị sứt mẻ v.v... là sự ô nhiễm của giới". Do (pháp) ấy mà được trong sạch, thanh tịnh, vì vậy gọi là sự trong sạch (vodānaṃ), (đó là) trạng thái không bị sứt mẻ v.v... Trong câu "lợi lộc, danh vọng, v.v...", từ "v.v..." (ādi) bao gồm cả thân quyến, thân thể, mạng sống, v.v... Trong bảy uẩn tội, (việc phạm tội) ở đầu, hoặc ở cuối, hoặc ở giữa, điều này được nói theo cách thức của các đoạn Pāli đề mục v.v... của các uẩn tội ấy. Vì rằng không có một thứ tự nào khác của các uẩn tội. `Khaṇḍaṃ` (sứt mẻ) là có sự sứt mẻ, hoặc đã bị sứt mẻ. Trong từ `chiddaṃ` (thủng) này cũng theo phương pháp tương tự. Giống như tấm áo choàng bị rách ở viền, hoặc giống như tấm vải bị rách ở tua.

Evanti idāni vuccamānākārena. Methunasaṃyogavasenāti rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvāpattiyā mithunānaṃ idanti methunaṃ, nibandhanaṃ. Methunavasena samāyogo methunasaṃyogo. Idha pana methunasaṃyogo viyāti methunasaṃyogo, tassa vasena. Idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbattanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti taṃ ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍabhāvādivasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho. Kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacārīpaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananhāpanasambāhanasādiyanādi, idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha.

`Evaṃ` là theo cách thức sẽ được nói đến bây giờ. Về câu `methunasaṃyogavasena`: Do sự khởi lên của tham ái, do sự đạt đến trạng thái tương tự, việc này của cặp đôi (mithunānaṃ idaṃ) nên gọi là dâm dục (methunaṃ), là sự trói buộc (nibandhanaṃ). Sự giao hợp do dâm dục là sự giao hợp dâm dục (methunasaṃyogo). Tuy nhiên, ở đây, (nó) giống như sự giao hợp dâm dục, nên gọi là sự giao hợp dâm dục (methunasaṃyogo), do năng lực của nó. `Idha` là trong thế gian này. `Ekacco` là một người. `Samaṇo vā brāhmaṇo vā` là sa-môn chỉ do xuất gia, hoặc bà-la-môn chỉ do dòng dõi. `Dvayaṃdvayasamāpattiṃ` là việc cần được thực hiện bởi từng cặp hai người, nghĩa là dâm dục. `Na heva kho samāpajjati` (chắc chắn không thực hiện) có liên hệ (với câu trước). `Ucchādanaṃ` là sự chà xát. `Sambāhanaṃ` là sự xoa bóp. `Sādiyati` là chấp thuận. `Tadassādeti` là thích thú việc chà xát v.v... ấy. `Nikāmeti` là mong muốn. `Vittiṃ` là sự hài lòng. Ở đây, trong câu `idampi kho`, `idaṃ` được nói bằng cách gộp chung lại việc chấp thuận v.v... đã được nói đến, theo phương diện của trạng thái sứt mẻ v.v... Từ `pi` có nghĩa là bao gồm, liên quan đến điều sẽ được nói. Từ `kho` có nghĩa là nhấn mạnh. Điều này được nói ra là: Đối với người tự nhận là sống phạm hạnh, mặc dù không có sự giao hợp của cặp đôi, nhưng có việc chấp thuận sự chà xát, tắm rửa, xoa bóp v.v... của người nữ; điều này cũng vậy, do chắc chắn làm cho phạm hạnh ấy đạt đến trạng thái sứt mẻ v.v..., nên (gọi là) sứt mẻ, là thủng, là lốm đốm, là vằn vện. Lại nữa, do đạt đến trạng thái sứt mẻ v.v... như vậy, vị ấy thực hành phạm hạnh không trong sạch, không phải trong sạch; có liên hệ với sự giao hợp dâm dục, không phải không liên hệ. Và do đó, vị ấy không giải thoát khỏi sanh v.v...; để chỉ rõ điều này, (vị ấy) đã nói câu bắt đầu bằng "điều này được gọi là...".

Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto [Pg.84] viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭāti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākārā. Mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāroti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisato diyaḍḍharatanuccappamāṇā kuṭṭaṃ, kuṭṭato adhiko pākāro.

`Sañjagghati` là cười lớn tiếng do năng lực của phiền não. `Saṃkīḷati` là vui đùa do năng lực của sự tiếp xúc thân thể. `Saṃkelāyati` là sống trong khi âu yếm người nữ một cách toàn diện. `Cakkhunā` là bằng con mắt của mình. `Cakkhuṃ` là con mắt của người nữ. `Upanijjhāyati` là đến gần rồi nhìn chằm chằm, ngắm nhìn. `Tirokuṭṭaṃ` là phía bên kia của bức tường. `Tiropākāraṃ` cũng tương tự. Người ta nói rằng: bức tường làm bằng đất sét là `kuṭṭaṃ`, (bức tường) làm bằng gạch là `pākāro`. Hoặc bất kỳ bức tường nào có chiều cao một rưỡi ratana (thước) so với chiều cao một người đàn ông là `kuṭṭaṃ`, (bức tường) cao hơn `kuṭṭaṃ` là `pākāro`.

Assāti brahmacārīpaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgībhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ. Avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi sīlaṃ. Dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ. Taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesapaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunavirati brahmacariyaṃ.

`Assa` là của người tự nhận là sống phạm hạnh. `Pubbe` là trước khi thọ trì giới nguyện. `Kāmaguṇehi` là với các phần của dục. `Samappitaṃ` là được trao cho một cách tốt đẹp, cùng với. `Samaṅgībhūtaṃ` là được trang bị đầy đủ. `Paricārayamānaṃ` là đang vui đùa, hoặc đang được phục vụ. `Paṇidhāya` là sau khi mong mỏi. Trong các từ `sīlena` v.v..., do năng lực của việc thọ trì yama, niyama v.v... nên gọi là giới (sīlaṃ). Do năng lực của việc không vi phạm nên gọi là nguyện (vataṃ). Cả hai cũng là giới (sīlaṃ). Do năng lực của khổ hạnh mà được thực hành nên gọi là nguyện (vataṃ). Hoặc, giới (sīlaṃ) có đặc tính từ bỏ những việc được cho là không nên làm. Nguyện (vataṃ) là sự thực hành đặc biệt về trang phục, ăn uống, phận sự v.v... của người có sự thọ trì tương ứng. Trong mọi trường hợp, khổ hạnh là sự tu tập (tapo). Sự từ bỏ dâm dục là phạm hạnh (brahmacariyaṃ).

Sabbasoti anavasesato, sabbesaṃ vā. Abhedenāti avītikkamena. Aparāya ca pāpadhammānaṃ anuppattiyā, guṇānaṃ uppattiyā saṅgahitoti yojanā. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho. Upanandhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa thaddhabhāvalakkhaṇo thambho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Majjanalakkhaṇo mado. Cittavosaggalakkhaṇo pamādo. Ādi-saddena lobhamohaviparītamanasikārādīnaṃ saṅgaho.

`Sabbaso` là không còn sót lại, hoặc của tất cả. `Abhedena` là do không vi phạm. Nên hiểu sự liên kết là: và do sự không phát sinh của các ác pháp khác, và do sự phát sinh của các thiện đức, nên được bao gồm. Trong đó, sân (kodho) có đặc tính là phẫn nộ. Oán (upanāho) có đặc tính là cột hận. Gièm pha (makkho) có đặc tính là xóa bỏ công đức của người khác. Cạnh tranh (paḷāso) có đặc tính là xem mình ngang hàng. Tật đố (issā) có đặc tính là ganh tỵ với tài sản của người khác. Xan tham (macchariyaṃ) có đặc tính là che giấu tài sản của mình. Xảo trá (māyā) có đặc tính là che giấu lỗi lầm hiện có. Lừa đảo (sāṭheyyaṃ) có đặc tính là phô bày những đức tính không có. Ngoan cố (thambho) có đặc tính là trạng thái cứng nhắc của tâm. Hơn thua (sārambho) có đặc tính là làm cho hơn người. Mạn (māno) có đặc tính là tự cao. Quá mạn (atimāno) có đặc tính là tự cao quá mức. Kiêu (mado) có đặc tính là say đắm. Phóng dật (pamādo) có đặc tính là buông thả tâm. Từ "v.v..." (ādi) bao gồm cả tham, si, tác ý sai lầm, v.v...

Idāni ‘‘akhaṇḍādibhāvo panā’’tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yāni hī’’tiādimāha. Tattha anupahatānīti anupaddutāni. Vivaṭṭūpanissayatāya taṇhādāsabyato mocanena bhujissabhāvakaraṇaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇattā vuttaṃ ‘‘viññūhi pasatthattā’’ti. Samādhisaṃvattanaṃ vā etesaṃ payojanaṃ, samādhisaṃvattane vā niyuttānīti samādhisaṃvattanikāni. Niddānena sassasampatti viya paṭipakkhavigamena sīlasampadā, sā ca tattha [Pg.85] sati dosadassaneti āha ‘‘sīlavipattiyā ca ādīnavadassanenā’’ti. Nisammakārīnaṃ payojanagarukatāya diṭṭhaguṇeyeva sammāpaṭipattīti vuttaṃ ‘‘sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanenā’’ti.

Bây giờ, để làm cho ý nghĩa đã được nói trong câu bắt đầu bằng "lại nữa, trạng thái không sứt mẻ v.v..." trở nên rõ ràng hơn, (vị ấy) đã nói câu bắt đầu bằng "vì rằng những (giới) nào...". Trong đó, `anupahatāni` là không bị tổn hại. Do có yểm trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, (các giới này) tạo ra trạng thái tự chủ bằng cách giải thoát khỏi sự nô lệ của ái dục. Do không phải là tiêu chuẩn của những người vô trí, nên được nói là "do được các bậc hiền trí tán thán". Hoặc, lợi ích của chúng là làm phát sinh định; hoặc, chúng được sử dụng để làm phát sinh định, vì vậy chúng được gọi là `samādhisaṃvattanikāni` (những pháp dẫn đến định). Giống như sự thành tựu của mùa màng nhờ việc làm cỏ, sự thành tựu của giới là nhờ sự loại bỏ các pháp đối nghịch; và điều đó (xảy ra) khi có sự thấy rõ tội lỗi trong đó (sự hư hỏng của giới), vì vậy (vị ấy) đã nói "và do thấy rõ sự nguy hại trong sự hư hỏng của giới". Do những người hành động có suy xét xem trọng lợi ích, nên sự thực hành đúng đắn chỉ có trong (việc) đã thấy rõ lợi ích, vì vậy được nói là "và do thấy rõ lợi ích trong sự thành tựu của giới".

Tattha sīlavipattiyā ādīnavo sīlasampadāya heṭṭhā dassitaānisaṃsapaṭipakkhato veditabbo, taṃ suviññeyyanti avitthāretvā pakārantarehi dassetuṃ ‘‘apicā’’ti āraddhaṃ. Tattha yathā sīlasampadā sattānaṃ manuññabhāvakāraṇaṃ, evaṃ sīlavipatti amanuññabhāvakāraṇanti āha ‘‘dussīlo…pe… devamanussāna’’nti. Ananusāsanīyo jigucchitabbato. Dukkhitoti sañjātadukkho. Vippaṭisārīti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā paccānutāpī. Dubbaṇṇoti guṇavaṇṇena, kāyavaṇṇena ca virahito. Assāti dussīlassa. Samphassitānaṃ dukkho dukkhāvaho samphasso etassāti dukkhasamphasso. Guṇānubhāvābhāvato appaṃ agghatīti appaggho. Anekavassagaṇikagūthakūpo viyāti anekavassasamūhe sañcitukkārāvāṭo viya. Dubbisodhano sodhetuṃ asakkuṇeyyo. Chavālātaṃ chavaḍāhe santajjanummukkaṃ. Ubhato paribāhiroti sāmaññato, gihibhogato ca parihīno. Sabbesaṃ verī, sabbe vā verī etassāti sabbaverī, so eva sabbaveriko, puriso. Saṃvāsaṃ nārahatīti asaṃvāsāraho. Saddhammeti paṭipattisaddhamme, paṭivedhasaddhamme ca.

Trong đó, sự nguy hại của việc giới bị hư hoại nên được hiểu theo cách đối nghịch với những lợi ích của việc đầy đủ giới đã được chỉ ra ở phần dưới. Vì nghĩ rằng điều ấy dễ hiểu, nên không trình bày rộng ra, để chỉ ra bằng những cách khác, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu "hơn nữa". Trong đó, giống như việc đầy đủ giới là nguyên nhân của sự khả ái đối với chúng sanh, cũng vậy, việc giới bị hư hoại là nguyên nhân của sự không khả ái, nên (Đức Thế Tôn) đã nói "người ác giới... cho đến... đối với chư thiên và loài người". Không thể giáo huấn được là do đáng bị ghê tởm. "Bị đau khổ" là có sự đau khổ đã sanh khởi. "Hối hận" là người có sự ăn năn về sau qua câu "than ôi, việc thiện đã không được ta làm" v.v... "Dung sắc xấu xí" là người không có vẻ đẹp của đức hạnh và vẻ đẹp của thân thể. `Assa` là của người ác giới. Sự xúc chạm của người này là sự xúc chạm đau khổ, mang lại đau khổ cho những người xúc chạm, vì vậy gọi là `dukkhasamphasso` (sự xúc chạm gây đau khổ). Vì không có oai lực của đức hạnh nên có giá trị ít, vì vậy gọi là `appaggho` (ít giá trị). "Giống như hố phân của kỹ nữ nhiều năm" là giống như hố phế thải được tích tụ trong nhiều năm. Khó tẩy sạch là không thể làm cho trong sạch được. `Chavālātaṃ` là khúc củi cháy dở ở nơi thiêu xác chết. "Bị loại trừ khỏi cả hai" là bị tổn thất khỏi quả vị Sa-môn và tài sản của người tại gia. Là kẻ thù của tất cả, hoặc tất cả là kẻ thù của người này, vì vậy gọi là `sabbaverī` (kẻ thù của tất cả), chính là `sabbaveriko`, người nam. Không xứng đáng chung sống, vì vậy gọi là `asaṃvāsāraho` (không đáng chung sống). `Saddhamme` là trong pháp hành và trong pháp chứng ngộ.

‘‘Aggikkhandhapariyāye vuttadukkhabhāgitāyā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘dussīlānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Pañcakāmaguṇaparibhogasukhe, parehi kayiramānavandanamānanādisukhe ca assādena gadhitacittā pañcakāma…pe… gadhitacittā, tesaṃ. Te yathāvuttasukhassādā paccayā etassāti tappaccayaṃ. Dukkhanti sambandho.

Để chỉ ra một cách rộng rãi ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong câu "do có phần đau khổ đã được nói trong bài kinh ví dụ khối lửa", (chú giải) đã bắt đầu bằng câu "dussīlānañhi" v.v... Trong sự an lạc của việc hưởng thụ năm dục trưởng dưỡng, và trong sự an lạc của việc được người khác đảnh lễ, tôn kính v.v..., những người có tâm tham đắm bởi vị ngọt là những người có tâm tham đắm... năm dục trưởng dưỡng. Của những người ấy. Những vị ngọt của sự an lạc đã được nói như trên là duyên của sự đau khổ này, vì vậy gọi là `tappaccayaṃ` (do duyên ấy). Nên được liên kết với từ `dukkhaṃ` (sự đau khổ).

Passatha noti passatha nu, api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ acchivipphuliṅgāni muccantaṃ. Sajotibhūtanti sapabhaṃ samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānamatthaṃ kiṃ maññathāti anumatigahaṇatthaṃ pucchati. Āliṅgetvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti teneva āliṅganena upecca nisīdeyya. Yadatthamettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ, kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha[Pg.86]. Tattha ārocayāmīti āmantemi. Voti tumhe. Paṭivedayāmīti pabodhemi. Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhakāyasamācārāditāya asucissa hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyova hoti, kenacideva vā karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā kataṃ kammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāroti. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chahi dvārehi rāgādikilesānuvassanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā, sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa. Aggikkhandhūpamāya hīnūpamabhūtāyāti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘etadeva tassa vara’’nti. Bhagavā dukkhaṃ dassetvā dukkhaṃ dassetīti sambandho.

`Passatha no` là `passatha nu` (các ngươi có thấy chăng?), `api passatha` (các ngươi có thấy không?). `Mahantaṃ` là to lớn, rộng lớn. `Aggikkhandhaṃ` là khối lửa, đống lửa. `Ādittaṃ` là đang cháy, bừng cháy. `Sampajjalitaṃ` là đang rực cháy tứ phía, tung ra những ngọn lửa và tàn lửa. `Sajotibhūtaṃ` là có ánh sáng, trở thành một khối ánh sáng đồng nhất bởi những ngọn lửa bốc lên từ bốn phía. `Taṃ kiṃ maññatha` là "Các ngươi nghĩ sao về điều đó?", (Đức Phật) hỏi để thăm dò ý kiến, rằng "Các ngươi nghĩ thế nào về ý nghĩa mà ta sắp nói đây?". `Āliṅgetvā` là sau khi ôm lấy. `Upanisīdeyya` là nên đến gần và ngồi xuống với chính cái ôm đó. Vì mục đích gì mà ở đây bậc Đạo Sư đã đưa ra việc ôm khối lửa và việc ôm thiếu nữ, để làm rõ mục đích ấy, Ngài đã nói "ārocayāmi" v.v... Trong đó, `ārocayāmi` là Ta tuyên bố. `Vo` là các ngươi. `Paṭivedayāmi` là Ta làm cho hiểu rõ. `Dussīlassa` là của người không có giới, của người thiếu giới hạnh. `Pāpadhammassa` là của người có bản chất thấp hèn do có khuynh hướng xấu ác chính vì sự ác giới. `Asucisaṅkassarasamācārassāti` là của người có hành vi đáng bị nghi ngờ và ghi nhớ, do trở nên không trong sạch vì có thân hành không thanh tịnh v.v... Thật vậy, người ác giới khi thấy một việc gì đó không thích hợp liền đáng bị người khác nghi ngờ rằng "việc này hẳn là do người kia làm", hoặc khi thấy các vị tỳ khưu đang bàn bạc về một công việc nào đó, liền có hành vi đáng bị ghi nhớ do tự mình nghi ngờ rằng "không biết các vị này có biết việc ta đã làm mà bàn bạc chăng?". `Paṭicchannakammantassa` là của người có hành vi cần phải che giấu do đáng bị hổ thẹn. `Assamaṇassa` là của người không phải Sa-môn, của người tự nhận là Sa-môn bằng sự tuyên bố sai trái "ta cũng là Sa-môn" trong các việc như nhận thẻ phiếu v.v... `Abrahmacārissa` là của người không thực hành phạm hạnh do có hạnh kiểm không cao thượng, của người tự nhận là người thực hành phạm hạnh bằng sự tuyên bố sai trái "ta cũng là người thực hành phạm hạnh" trong các dịp lễ Bố-tát v.v... `Antopūtikassa` là của người thối rữa bên trong, do sự hư hoại của giới đã đi vào bên trong bởi nghiệp bất tịnh. `Avassutassa` là của người bị ướt đẫm (phiền não), do bị ướt bởi cơn mưa phiền não như tham ái v.v... từ sáu căn môn. `Kasambujātassa` là của người trở thành như rác rưởi, do có rác rưởi là tham ái v.v... đã sanh khởi, và do đáng bị những người có giới hạnh từ bỏ. Ý nghĩa là bằng ví dụ về khối lửa, một ví dụ thấp kém. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: "Điều này là tốt hơn cho người ấy". Đức Thế Tôn, sau khi đã chỉ ra sự đau khổ, (lại) đang chỉ ra sự đau khổ, đây là sự liên kết.

Vāḷarajjuyāti vāḷehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti padhaṃsanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ urābhimukhaṃ, uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhapetvāti attho.

`Vāḷarajjuyā` là bằng sợi dây làm bằng lông đuôi ngựa. Vì sợi dây đó rất thô ráp. `Ghaṃseyya` là nên chà xát theo cách làm tổn hại. `Teladhotāya` là được mài bén bằng dầu. `Paccorasmiṃ` là ở trước ngực, hướng về ngực, ý nói là ở giữa ngực. `Ayosaṅkunā` là bằng cái kẹp sắt. `Pheṇuddehakaṃ` là làm cho sủi bọt, ý nói là làm cho sủi bọt nhiều lần.

Aggikkhandhāliṅganadukkhatopi adhimattadukkhatāya kaṭukabhūtaṃ dukkhaṃ phalaṃ etassāti aggikkhandhāliṅganadukkhādhikadukkhakaṭukaphalaṃ. Kāmasukhaṃ avijahato bhinnasīlassa dussīlassa kuto tassa sukhaṃ natthevāti adhippāyo. Sādaneti sādiyane. Yanti añjalikammasādanaṃ. Asīlinoti dussīlassa. Upahatanti sīlabyasanena upaddutaṃ. Khatanti kusalamūlānaṃ khaṇanena khataṃ, khaṇitaṃ vā guṇaṃ sarīreti adhippāyo. Sabbabhayehīti attānuvādādisabbabhayehi. Upacārajjhānaṃ upādāya sabbehi adhigamasukhehi.

Quả của việc này là sự đau khổ cay đắng do có sự đau khổ tột cùng hơn cả sự đau khổ của việc ôm khối lửa, vì vậy gọi là `aggikkhandhāliṅganadukkhādhikadukkhakaṭukaphalaṃ` (quả đau khổ cay đắng hơn cả sự đau khổ của việc ôm khối lửa). Đối với người ác giới, người có giới bị phá vỡ, người không từ bỏ dục lạc, thì làm sao có được sự an lạc? Ý nói là chắc chắn không có. `Sādane` là trong việc chấp nhận một cách vui thích. `Yaṃ` là sự chấp nhận một cách vui thích hành động chắp tay. `Asīlino` là của người ác giới. `Upahataṃ` là bị phiền não, bị hoại diệt bởi sự hư hoại của giới. `Khataṃ` là bị đào bới, bị phá hủy bởi sự đào bới các cội rễ thiện; hoặc ý nói là đức hạnh trong thân thể bị đào bới, phá hủy. `Sabbabhayehi` là từ tất cả các nỗi sợ hãi như tự khiển trách mình v.v... Từ tất cả các sự an lạc do chứng đắc, bắt đầu từ cận định.

Vuttappakāraviparītatoti [Pg.87] sīlavipattiyaṃ vuttākārapaṭipakkhato ‘‘manāpo hoti devamanussāna’’ntiādinā. Kāyagandhopi pāmojjaṃ, sīlavantassa bhikkhuno. Karoti api devānanti ettha ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitāna’’ntiādikā (jā. 2.17.55) gāthā vitthāretabbā. Avighātīti appaṭighātī. Vadhabandhādiparikilesā diṭṭhadhammikā āsavā upaddavā. Samparāyikadukkhānaṃ mūlaṃ nāma dussīlyaṃ. Antamatikkantaṃ accantaṃ, accantaṃ santā accantasantā kilesapariḷāhasaṅkhātadarathānaṃ abhāvena sabbadā santā. Ubbijjitvāti ñāṇutrāsena uttasitvā. Vodāpetabbanti visodhetabbaṃ.

Vuttappakāraviparītatoti có nghĩa là do trái ngược với cách thức đã được nói đến trong sự hư hỏng về giới. Bằng câu v.v... “là người khả ái đối với chư thiên và nhân loại.” Trong câu “Kāyagandhopi pāmojjaṃ, sīlavantassa bhikkhuno. Karoti api devānaṃ,” các câu kệ bắt đầu bằng “gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ” (hương thơm của các vị ẩn sĩ đã xuất gia lâu năm) nên được trình bày chi tiết. Avighātīti nghĩa là appaṭighātī (không bị trở ngại). Sự giết chóc, trói buộc v.v... là những phiền não, những lậu hoặc và tai họa trong hiện tại. Sự vô giới quả thật là gốc rễ của khổ đau trong đời sau. Antamatikkantaṃ là accantaṃ (vượt qua giới hạn). Accantaṃ santā là accantasantā (vô cùng tịch tịnh), luôn luôn tịch tịnh do không có sự sầu muộn được gọi là cơn sốt của phiền não. Ubbijjitvāti nghĩa là đã kinh sợ, đã hoảng hốt bởi sự kinh sợ của trí tuệ. Vodāpetabbanti nghĩa là visodhetabbaṃ (cần được thanh lọc).

Sīlaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Chương Giới Thuyết Minh đã chấm dứt.

Iti paṭhamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần chú giải chương thứ nhất.

2. Dhutaṅganiddesavaṇṇanā

2. Chú Giải về Chương Thuyết Minh các Hạnh Đầu-đà

22. Appā [Pg.88] icchā etassāti appiccho, paccayagedharahito. Tassa bhāvo appicchatā, alobhajjhāsayatāti attho. Samaṃ tuṭṭhi, santena, sakena vā tuṭṭhi santuṭṭhi, santuṭṭhi eva santuṭṭhitā, aññaṃ apatthetvā yathāladdhehi itarītarehi paccayehi paritussanā. Santuṭṭhitādīhīti ta-kāro vā padasandhikaro. ‘‘Santuṭṭhiādīhī’’ti vā pāṭho. Te guṇeti te sīlavodānassa hetubhūte appicchatādiguṇe. Sampādetunti sampanne kātuṃ. Te hi sīlavisuddhiyā paṭiladdhamattā hutvā dhutadhammehi sampannatarā honti. Dhutaṅgasamādānanti kilesānaṃ dhunanakaaṅgānaṃ viddhaṃsanakāraṇānaṃ sammadeva ādānaṃ. Evanti evaṃ sante, dhutaṅgasamādāne kateti attho. Assa yogino. Sallekho kilesānaṃ sammadeva likhanā chedanā tanukaraṇaṃ. Paviveko cittavivekassa upāyabhūtā vivekaṭṭhakāyatā. Apacayo yathā paṭipajjanato kilesā naṃ apacinanti na ācinanti, tathā paṭipajjanā. Vīriyārambho anuppannānaṃ pāpadhammānaṃ anuppādanādivasena āraddhavīriyatā. Subharatā yathāvuttaappicchabhāvādisiddhā upaṭṭhakānaṃ sukhabharaṇīyatā suposatā. Ādi-saddena appakiccatāsallahukavuttiādike saṅgaṇhāti. Sīlañceva yathāsamādinnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena suparisuddhaṃ bhavissati. Vatāni ca dhutadhammā ca sampajjissanti sampannā bhavissanti, nipphajjissanti vā. Yā thirabhūtā itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanasantuṭṭhi porāṇānaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ paveṇibhāvena ṭhitā, tattha patiṭṭhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘porāṇe ariyavaṃsattaye patiṭṭhāyā’’ti. Bhāvanā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti bhāvanārāmo, tabbhāvo bhāvanārāmatā, samathavipassanābhāvanāsu yuttappayuttatā. Yasmā adhigamāraho bhavissati, tasmāti sambandho.

22. Appiccho là người có ít ham muốn (appā icchā etassa), là người không tham đắm các vật dụng. Trạng thái của người ấy là appicchatā (thiểu dục), nghĩa là có khuynh hướng vô tham. Santuṭṭhi là sự tri túc một cách quân bình, hoặc là sự tri túc với những gì hiện có, hoặc với những gì của riêng mình; santuṭṭhi chính là santuṭṭhitā (tính tri túc), là sự hài lòng với các vật dụng bất kỳ đã nhận được theo như chúng được nhận, không mong cầu cái khác. Trong từ santuṭṭhitādīhi, mẫu tự ta là để nối từ. Hoặc bản kinh là santuṭṭhiādīhi. Te guṇe (những đức tính ấy) là những đức tính thiểu dục v.v... vốn là nhân cho sự trong sạch của giới. Sampādetunti là để làm cho được thành tựu. Vì rằng, những đức tính ấy, sau khi chỉ vừa mới đạt được nhờ sự trong sạch của giới, chúng trở nên thành tựu hơn nhờ các pháp đầu-đà. Dhutaṅgasamādānaṃ (sự thọ trì hạnh đầu-đà) là sự thọ nhận một cách chân chánh những yếu tố rũ bỏ, những nguyên nhân phá hủy các phiền não. Evanti có nghĩa là: khi sự thọ trì hạnh đầu-đà được thực hiện như vậy. Của vị hành giả ấy. Sallekho (sự làm cho hao mòn) là sự gọt giũa, cắt bỏ, làm cho mỏng đi các phiền não một cách chân chánh. Paviveko (sự viễn ly) là trạng thái có thân ở nơi vắng vẻ, vốn là phương tiện cho tâm viễn ly. Apacayo (sự không tích lũy) là sự thực hành theo cách mà các phiền não không tăng trưởng, không tích lũy. Vīriyārambho (sự tinh tấn) là trạng thái có nghị lực đã được khởi phát qua việc không cho các ác pháp chưa sanh được sanh khởi v.v... Subharatā (sự dễ nuôi) là suposatā (tính dễ nuôi), là sự dễ dàng nuôi dưỡng đối với các vị thí chủ, được thành tựu nhờ trạng thái thiểu dục v.v... đã được nói đến. Bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm cả sự ít phận sự, sự sống nhẹ nhàng v.v... Giới đã được thọ trì đúng cách sẽ trở nên hoàn toàn trong sạch do sự xa lìa các pháp đối nghịch. Các hạnh nguyện và các pháp đầu-đà cũng sẽ được thành tựu, sẽ trở nên viên mãn, hoặc sẽ được hoàn thành. Sự tri túc với bất kỳ y, vật thực, sàng tọa nào, vốn đã trở nên vững chắc, đã tồn tại như là truyền thống của các bậc Thánh xưa, như chư Phật v.v...; nhắm đến trạng thái an trú trong đó, ngài đã nói “an trú trong ba Thánh chủng của các bậc cổ nhân.” Bhāvanārāmo là người có sự thích thú (ārāmo) trong việc tu tập (bhāvanā) theo nghĩa là điều đáng để vui thích; trạng thái của người ấy là bhāvanārāmatā (sự thích thú trong tu tập), là sự chuyên tâm trong việc tu tập chỉ và quán. Mối liên hệ là: “bởi vì vị ấy sẽ xứng đáng để chứng đắc, cho nên...”

Lābhasakkārādi taṇhāya āmasitabbato, lokapariyāpannatāya ca lokāmisaṃ. Nibbānādhigamassa anulomato anulomapaṭipadā vipassanābhāvanā. Atthatoti vacanatthato. Pabhedatoti vibhāgato. Bhedatoti vināsato. Dhutādīnanti dhutadhutavādadhutadhammadhutaṅgānaṃ. Samāsabyāsatoti saṅkhepavitthārato.

Lợi lộc, cung kính, v.v... được gọi là lokāmisaṃ (thế lợi) vì chúng được ái dục chạm đến, và vì chúng thuộc về thế gian. Sự tu tập thiền quán là anulomapaṭipadā (pháp hành thuận thứ) vì nó thuận theo sự chứng đắc Niết-bàn. Atthatoti nghĩa là theo nghĩa của từ. Pabhedatoti nghĩa là theo sự phân loại. Bhedatoti nghĩa là theo sự phá vỡ. Dhutādīnanti là của dhuta (người rũ bỏ), dhutavāda (người thuyết về sự rũ bỏ), dhutadhamma (pháp rũ bỏ), và dhutaṅga (hạnh rũ bỏ). Samāsabyāsatoti nghĩa là theo cách tóm tắt và chi tiết.

23. Rathikāti [Pg.89] racchā. Saṅkārakūṭādīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Abbhuggataṭṭhenāti ussitaṭṭhena. ‘‘Nadiyā kūla’’ntiādīsu viya samussayattho kūla-saddoti āha ‘‘paṃsukūlamiva paṃsukūla’’nti. Ku-saddo kucchāyaṃ ula-saddo gatiatthoti āha ‘‘kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hotī’’ti, paṃsu viya kucchitaṃ ulati pavattatīti vā paṃsukūlaṃ. Paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ uttarapadalopena, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko, yathā ‘‘āpūpiko’’ti. Aṅgati attano phalaṃ paṭicca hetubhāvaṃ gacchatīti aṅgaṃ, kāraṇaṃ. Yena puggalo ‘‘paṃsukūliko’’ti vuccati, so samādānacetanāsaṅkhāto dhammo paṃsukūlikassa aṅganti paṃsukūlikaṅgaṃ. Tenāha ‘‘paṃsukūlikassā’’tiādi. Tassāti samādānassa. Samādiyati etenāti samādānaṃ, cetanā.

23. Rathikāti là racchā (đường xe). Saṅkārakūṭādīnanti là sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định. Abbhuggataṭṭhenāti có nghĩa là ussitaṭṭhena (cao lên). Giống như trong các câu “bờ (kūla) sông” v.v..., từ kūla có nghĩa là chất đống lên, do đó ngài nói paṃsukūlamiva paṃsukūlaṃ (y phấn tảo giống như đống rác). Âm ku có nghĩa là đáng ghê tởm, âm ula có nghĩa là đi đến; do đó ngài nói “có nghĩa là đi đến trạng thái đáng ghê tởm.” Hoặc, paṃsukūlaṃ là vì nó diễn tiến (ulati) một cách đáng ghê tởm (kucchitaṃ) như bụi đất (paṃsu). Paṃsukūlaṃ là sự mặc y phấn tảo, do lược bỏ từ sau. Người có thói quen (sīlaṃ) đó (taṃ) là paṃsukūliko, giống như āpūpiko (người có thói quen ăn bánh). Aṅgaṃ (yếu tố) là vì nó đi đến (aṅgati) trạng thái làm nhân, tùy thuộc vào quả của chính nó; có nghĩa là nguyên nhân. Pháp nào mà nhờ đó một người được gọi là paṃsukūliko, pháp đó, được gọi là tư thọ trì, là yếu tố (aṅgaṃ) của người mặc y phấn tảo (paṃsukūlikassa), do đó là paṃsukūlikaṅgaṃ. Do đó ngài nói paṃsukūlikassā v.v... Tassāti là của sự thọ trì. Samādānaṃ là cái mà nhờ đó người ta thọ trì; có nghĩa là tư tâm sở.

Eteneva nayenāti yathā paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃsīlo paṃsukūliko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘paṃsukūlikaṅga’’nti vuttaṃ, evaṃ eteneva vacanatthanayena ticīvaradhāraṇaṃ ticīvaraṃ, taṃsīlo tecīvariko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘tecīvarikaṅga’’nti veditabbaṃ. Saṅghāṭiādīsu eva tīsu cīvaresu ticīvarasamaññā, na kaṇḍupaṭicchādivassikasāṭikādīsūti tāni sarūpato dassento ‘‘saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhāta’’nti āha.

Eteneva nayenāti: Theo phương pháp này. Giống như đã nói rằng: sự mặc y phấn tảo là paṃsukūlaṃ, người có thói quen đó là paṃsukūliko, yếu tố của người ấy là tư thọ trì, gọi là paṃsukūlikaṅgaṃ; tương tự, theo cùng phương pháp giải thích từ này, nên hiểu rằng: sự mang ba y là ticīvaraṃ, người có thói quen đó là tecīvariko, yếu tố của người ấy là tư thọ trì, gọi là tecīvarikaṅgaṃ. Tên gọi ticīvara (tam y) chỉ dành cho ba y là y tăng-già-lê v.v..., chứ không phải cho y che ghẻ, y tắm mưa v.v... Do đó, để chỉ rõ bản chất của chúng, ngài nói “được gọi là y tăng-già-lê, y vai trái, và nội y.”

Taṃ piṇḍapātanti parehi diyyamānānaṃ piṇḍānaṃ patte patanasaṅkhātaṃ piṇḍapātaṃ, taṃ uñchatīti piṇḍapātiko, yathā bādariko sāmākiko. Piṇḍapāti eva piṇḍapātiko, yathā bhaddo eva bhaddako. Avakhaṇḍanaṃ vicchindanaṃ nirantaramappavatti. Tappaṭikkhepato anavakhaṇḍanaṃ avicchindanaṃ nirantarappavatti. Saha apadānenāti saha anavakhaṇḍanena. Sapadānanti padassa kiriyāvisesanabhāvaṃ, yattha ca taṃ anavakhaṇḍanaṃ, tañca dassetuṃ ‘‘avakhaṇḍanarahitaṃ anugharanti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Ekāsaneti iriyāpathantarena anantaritāya ekāyayeva nisajjāya. Patte piṇḍoti ettha vatthubhedo idhādhippeto, na sāmaññaṃ. Eva-kāro ca luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘kevalaṃ ekasmiṃyeva patte’’ti āha. Uttarapadalopaṃ katvā ayaṃ niddesoti dassento ‘‘pattapiṇḍagahaṇe pattapiṇḍasaññaṃ katvā’’ti āha. Esa nayo ito paresupi.

Về câu "taṃ piṇḍapātaṃ": piṇḍapātaṃ là sự rơi vào bát của những vật thực đang được người khác dâng cúng, vị ấy tìm kiếm (uñchati) sự rơi của vật thực ấy (taṃ), vì vậy gọi là piṇḍapātiko, giống như bādariko (người tìm trái táo) và sāmākiko (người tìm hạt lúa sama). Chính piṇḍapātī là piṇḍapātiko, giống như chính bhaddo là bhaddako. Avakhaṇḍanaṃ là sự cắt đứt, sự không diễn tiến liên tục không gián đoạn. Do phủ định điều đó, anavakhaṇḍanaṃ là sự không cắt đứt, sự diễn tiến liên tục không gián đoạn. Saha apadānena nghĩa là cùng với sự không cắt đứt. Để chỉ ra rằng từ sapadānaṃ là một trạng từ chỉ cách thức, và để chỉ ra nơi mà sự không cắt đứt ấy (diễn ra), nên đã nói rằng: "được nói là đi khất thực tuần tự không bỏ sót nhà". Ekāsane nghĩa là trong một lần ngồi duy nhất, không bị gián đoạn bởi một oai nghi khác. Ở đây, trong câu patte piṇḍo, sự khác biệt về vật (vatthubhedo) được chủ trương, chứ không phải (ý nghĩa) chung chung. Và để chỉ ra rằng từ eva đã bị lược bỏ khi trình bày, ngài đã nói: "chỉ trong một cái bát duy nhất". Để chỉ ra rằng sự trình bày này được thực hiện bằng cách lược bỏ từ phía sau, ngài đã nói: "sau khi đặt tên pattapiṇḍa cho việc nhận vật thực trong bát". Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những (hạnh) sau đây.

Pacchābhattaṃ [Pg.90] nāma pavāraṇato pacchā laddhabhattaṃ eva. Khalu-saddassa paṭisedhatthavācakattā tena samānatthaṃ na-kāraṃ gahetvā āha ‘‘na pacchābhattiko’’ti. Sikkhāpadassa visayo sikkhāpadeneva paṭikkhitto. Yo tassa avisayo, so eva samādānassa visayoti āha ‘‘samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassā’’ti. Abbhokāse nivāso abbhokāso. Susāne nivāso susānaṃ, taṃ sīlaṃ assātiādinā sabbaṃ vattabbanti āha ‘‘eseva nayo’’ti. Yathāsanthataṃ viya yathāsanthataṃ, ādito yathāuddiṭṭhaṃ. Taṃ hesa ‘‘idaṃ bahumaṅkuṇaṃ duggandhapavāta’’ntiādivasena appaṭikkhipitvāva sampaṭicchati. Tenevāha ‘‘idaṃ tuyha’’ntiādi. Sayananti nipajjanamāha. Tena tena samādānenāti tena tena paṃsukūlikaṅgādikassa samādānena dhutakilesattāti viddhaṃsitakilesattā, tadaṅgavasena pahīnataṇhupādānādipāpadhammattāti attho. Yehi taṃ kilesadhunanaṃ, tāniyeva idha dhutassa bhikkhuno aṅgānīti adhippetāni, na aññāni yāni kānici, aññena vā dhutassāti ayamattho atthato āpanno. ‘‘Ñāṇaṃ aṅgaṃ etesa’’nti iminā ñāṇapubbakataṃ tesaṃ samādānassa vibhāveti. Paṭipattiyāti sīlādisammāpaṭipattiyā. Samādiyati etenāti samādānaṃ, samādānavasena pavattā cetanā, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

Pacchābhattaṃ gọi là vật thực nhận được sau khi đã từ chối (ăn thêm). Vì từ khalu có nghĩa là phủ định, nên lấy chữ na có cùng nghĩa với nó mà nói rằng "na pacchābhattiko". Đối tượng của học giới đã bị từ chối bởi chính học giới. Cái gì không phải là đối tượng của học giới ấy, chính cái đó là đối tượng của sự thọ trì, vì vậy ngài nói "của việc ăn thêm đã bị từ chối do sự thọ trì". Sự ở tại nơi trống trải là abbhokāso. Sự ở tại nghĩa địa là susānaṃ. Nên nói tất cả (các hạnh khác) theo cách "việc ấy là giới của vị ấy", v.v... vì vậy ngài nói "đây chính là phương pháp". Yathāsanthataṃ giống như yathāsanthataṃ (như đã được sắp đặt), ban đầu là như đã được chỉ định. Vị ấy quả thực chấp nhận chỗ ở đó mà không từ chối với lý do rằng "chỗ này nhiều rệp, có mùi hôi và gió lùa", v.v... Chính vì thế ngài nói "đây là của ngài", v.v... Sayanaṃ là nói đến việc nằm xuống. Tena tena samādānena nghĩa là do sự thọ trì các hạnh đầu đà như hạnh phấn tảo y, v.v... dhutakilesattā nghĩa là do có các phiền não đã bị rũ sạch, nghĩa là do có các ác pháp như ái, thủ, v.v... đã được đoạn trừ bằng cách đoạn trừ từng phần. Những (pháp) nào dùng để rũ sạch phiền não, chính những pháp ấy ở đây được chủ trương là các chi phần của vị tỳ khưu đã rũ sạch (phiền não), chứ không phải bất kỳ pháp nào khác, hoặc (chi phần) của người đã được rũ sạch bởi (pháp) khác; ý nghĩa này được suy ra theo nghĩa. Bằng câu "Trí tuệ là chi phần của những hạnh này", ngài giải thích rằng sự thọ trì các hạnh ấy có trí tuệ đi trước. Paṭipattiyā là do sự thực hành đúng đắn như giới, v.v... Người ta thọ trì bằng pháp này, vì vậy gọi là samādānaṃ (sự thọ trì); đó là tư tâm sở phát sinh do sự thọ trì. Những hạnh này có đặc tính là tư tâm sở thọ trì ấy, vì vậy chúng có đặc tính là tư tâm sở thọ trì. Điều này cũng đã được nói trong Chú giải:

‘‘Samādānakiriyāya, sādhakatamabhāvato;

Sampayuttadhammā yenāti, karaṇabhāvena dassitā’’ti.

"Do là phương tiện hữu hiệu nhất cho hành động thọ trì, các pháp tương ưng đã được chỉ ra bằng cách dùng công cụ cách qua từ yena."

Samādānacetanāya gahaṇaṃ taṃmūlakattā pariharaṇacetanāpi dhutaṅgameva. Attanā, parammukhena ca kusalabhaṇḍassa bhusaṃ viluppanaṭṭhena loluppaṃ taṇhācāro, tassa viddhaṃsanakiccattā loluppaviddhaṃsanarasāni. Tato eva nilloluppabhāvena paccupatiṭṭhanti, taṃ vā paccupaṭṭhāpentīti nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni. Ariyadhammapadaṭṭhānānīti parisuddhasīlādisaddhammapadaṭṭhānāni.

Việc đề cập đến tư tâm sở thọ trì là vì nó là gốc rễ, (do đó) tư tâm sở thực hành cũng chính là hạnh đầu đà. Loluppaṃ là sự vận hành của ái dục, vì nó có đặc tính cướp đoạt một cách thô bạo kho tàng thiện pháp của chính mình và của người khác. Vì có phận sự phá hủy ái dục đó, nên (các hạnh đầu đà) có công năng là phá hủy ái dục. Chính vì thế, chúng hiện khởi với trạng thái không tham lam, hoặc chúng làm cho trạng thái không tham lam hiện khởi, vì vậy chúng có sự hiện khởi là trạng thái không tham lam. Ariyadhammapadaṭṭhānāni nghĩa là có các thiện pháp như giới thanh tịnh, v.v... làm nhân cận.

Bhagavatova santike samādātabbānīti idaṃ antarā avicchedanatthaṃ vuttaṃ, rañño santike paṭiññātārahassa atthassa tadupajīvino ekaṃsato avisaṃvādanaṃ viya. Sesānaṃ santike samādānepi eseva nayo. Ekasaṅgītikassāti [Pg.91] pañcasu dīghanikāyādīsu nikāyesu ekanikāyikassa. Aṭṭhakathācariyassāti yassa aṭṭhakathātantiyeva visesato paguṇā, tassa. Etthāti attanāpi samādānassa ruhane. Jeṭṭhakabhātu dhutaṅgappicchatāya vatthūti so kira thero nesajjiko, tassa taṃ na koci jānāti. Athekadivasaṃ rattiyā sayanapiṭṭhe nisinnaṃ vijjulatobhāsena disvā itaro pucchi ‘‘kiṃ, bhante, tumhe nesajjikā’’ti. Thero dhutaṅgappicchatāya tāvadeva nipajjitvā pacchā samādiyīti evamāgataṃ vatthu.

Câu "nên được thọ trì nơi chính Đức Thế Tôn" này được nói ở giữa để không bị gián đoạn, giống như việc một người sống nương nhờ vào vua thì nhất quyết không làm sai lệch công việc đã được giao phó nơi nhà vua. Ngay cả khi thọ trì nơi những vị khác, phương pháp cũng như vậy. Ekasaṅgītika là người thông thuộc một bộ Nikāya trong năm bộ như Trường Bộ, v.v... Aṭṭhakathācariya là vị nào đặc biệt thông thạo văn hệ Chú giải. Ettha (ở đây) nghĩa là trong việc thành tựu sự thọ trì của chính mình. Câu chuyện về vị huynh trưởng có ít ham muốn về hạnh đầu đà: Vị trưởng lão ấy nghe nói là người thực hành hạnh không nằm. Không ai biết điều đó của ngài. Rồi một hôm, vào ban đêm, người em thấy ngài đang ngồi trên giường ngủ qua ánh chớp, liền hỏi: "Thưa ngài, ngài có phải là người thực hành hạnh không nằm không?". Vị trưởng lão, do có ít ham muốn về hạnh đầu đà, liền nằm xuống ngay lúc đó rồi sau đó mới thọ trì lại. Câu chuyện được truyền lại như vậy.

1. Paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā

1. Luận giải về hạnh Phấn Tảo Y

24. Gahapatidānacīvaranti ettha dāyakabhāvena samaṇāpi ukkaṭṭhassa gahapatipakkhaṃyeva paviṭṭhāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pabbajito gaṇhissatī’’ti ṭhapitakaṃ siyā gahapaticīvaraṃ, na pana gahapatidānacīvaranti tādisaṃ nivattetuṃ dānaggahaṇaṃ. Aññatarenāti ettha samādānavacanena tāva samādinnaṃ hotu, paṭikkhepavacanena pana kathanti? Atthato āpannattā. Yathā ‘‘devadatto divā na bhuñjatī’’ti vutte ‘‘rattiyaṃ bhuñjatī’’ti atthato āpannameva hoti, tassa āhārena vinā sarīraṭṭhiti natthīti, evamidhāpi bhikkhuno gahapatidānacīvare paṭikkhitte tadaññacīvarappaṭiggaho atthato āpanno eva hoti, cīvarena vinā sāsane ṭhiti natthīti.

24. Ở đây, trong câu Gahapatidānacīvaraṃ, cần hiểu rằng ngay cả các vị sa-môn, với tư cách là người dâng cúng, cũng được xếp vào phía gia chủ đối với vị (hành giả) bậc cao. Y được đặt (với ý nghĩ) "vị xuất gia sẽ lấy" có thể là y của gia chủ, nhưng không phải là y do gia chủ dâng cúng. Để loại trừ loại y như vậy, từ dāna (sự dâng cúng) được dùng. Ở đây, trong câu aññatarena, việc thọ trì có thể được thực hiện bằng lời thọ trì. Nhưng làm thế nào (việc thọ trì được thực hiện) bằng lời từ chối? (Đáp:) Do được suy ra theo nghĩa. Giống như khi nói "Devadatta không ăn ban ngày", thì theo nghĩa, suy ra rằng "anh ta ăn ban đêm", vì thân thể của anh ta không thể tồn tại nếu không có thức ăn. Tương tự như vậy, ở đây, khi y do gia chủ dâng cúng bị vị tỳ khưu từ chối, thì việc thọ nhận y khác được suy ra theo nghĩa, vì (vị ấy) không thể tồn tại trong giáo pháp nếu không có y.

Evaṃ samādinnadhutaṅgenātiādividhānaṃ paṃsukūlikaṅge paṭipajjanavidhi. Susāne laddhaṃ sosānikaṃ. Taṃ pana yasmā tattha kenaci chaḍḍitattā patitaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘susāne patitaka’’nti. Evaṃ pāpaṇikampi daṭṭhabbaṃ. Tālaveḷimaggo nāma mahāgāme ekā vīthi. Anurādhapureti ca vadanti. Ḍaḍḍho padeso etassāti ḍaḍḍhappadesaṃ, vatthaṃ. Magge patitakaṃ bahudivasātikkantaṃ gahetabbanti vadanti. ‘‘Dvattidivasātikkanta’’nti apare. Thokaṃ rakkhitvāti katipayaṃ kālaṃ āgametvā. Vātāhatampi sāmikānaṃ satisammosena patitasadisanti ‘‘sāmike apassantena gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tasmā thokaṃ āgametvā gahetabbaṃ.

Những câu bắt đầu bằng ‘Evaṃ samādinnadhutaṅgena’ là phương thức thực hành trong hạnh phấn tảo y. Y phục lượm được ở nghĩa địa được gọi là sosānika (thuộc về nghĩa địa). Nhưng vì y phục ấy ở nơi đó bị rơi rớt do có người nào đó vất bỏ, do đó được gọi là “vật bị rơi rớt ở nghĩa địa.” Tương tự, cũng nên hiểu về y phục lượm ở cửa tiệm. Con đường tên Tālaveḷimagga là một con phố ở làng Mahāgāma. Và có người nói là (con phố ấy) ở thành Anurādhapura. Tấm vải có một phần bị cháy được gọi là ḍaḍḍhappadesaṃ (có phần bị cháy). Có người nói rằng tấm vải bị rơi rớt trên đường, sau khi đã trôi qua nhiều ngày, thì nên lượm lấy. Các vị khác nói là “sau khi đã trôi qua hai ba ngày.” (Cụm từ) ‘Thokaṃ rakkhitvā’ (sau khi chờ đợi một chút) có nghĩa là sau khi chờ đợi một khoảng thời gian. Ngay cả tấm vải bị gió thổi bay cũng giống như vật bị rơi rớt do người chủ đãng trí, nên có lời dạy rằng: “Khi không thấy người chủ thì được phép lượm lấy.” Do đó, nên chờ đợi một chút rồi hãy lượm lấy.

‘‘Saṅghassa demā’’ti dinnaṃ, coḷakabhikkhāvasena laddhañca laddhakālato paṭṭhāya ‘‘samaṇacīvaraṃ siyā nu kho, no’’ti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘na taṃ paṃsukūla’’nti vuttaṃ. Na hi taṃ tevīsatiyā uppattiṭṭhānesu katthaci pariyāpannaṃ. Idāni imināva pasaṅgena yaṃ bhikkhudattiye lakkhaṇapattaṃ [Pg.92] paṃsukūlaṃ, tassa ca ukkaṭṭhānukkaṭṭhavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhudattiyepī’’tiādi vuttaṃ. Tattha gāhetvā vā dīyatīti saṅghassa vā gaṇassa vā dentehi yaṃ cīvaraṃ vassaggena pāpetvā bhikkhūnaṃ dīyati. Senāsanacīvaranti senāsanaṃ kāretvā ‘‘etasmiṃ senāsane vasantā paribhuñjantū’’ti dinnacīvaraṃ. Na taṃ paṃsukūlanti apaṃsukūlabhāvo pubbe vuttakāraṇato, gāhetvā dinnattā ca. Tenāha ‘‘no gāhāpetvā dinnameva paṃsukūla’’nti. Tatrapīti yaṃ gāhetvā na dinnaṃ bhikkhudattiyaṃ, tatrapi yena bhikkhunā cīvaraṃ dīyati, tassa lābhe, dāne ca visuṃ visuṃ ubhayattha ādaragāravānaṃ sabbhāvato, tadabhāvato ca bhikkhudattiyassa ekatosuddhi ubhatosuddhi anukkaṭṭhatā hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ dāyakehī’’tiādi vuttaṃ, pādamūle ṭhapetvā dinnakaṃ samaṇenāti adhippāyo. Yassa kassacīti ukkaṭṭhādīsu yassa kassaci. Ruciyāti chandena. Khantiyāti nijjhānakkhantiyā.

Để xua tan nghi ngờ rằng: “Y phục được dâng cúng với ý nghĩ ‘Chúng con xin dâng đến Tăng đoàn,’ và y phục nhận được qua việc khất thực vải vụn, kể từ lúc nhận được, liệu có phải là y của sa-môn hay không?”, nên có lời dạy rằng: “Đó không phải là y phấn tảo.” Thật vậy, y phục ấy không nằm trong bất kỳ nơi nào trong hai mươi ba nơi phát sinh (y phấn tảo). Bây giờ, nhân dịp này, để chỉ ra y phấn tảo nào đạt được đặc tính trong số các y do tỳ-khưu dâng cúng, và sự phân biệt cao quý và không cao quý của nó, nên đã nói những câu bắt đầu bằng ‘bhikkhudattiyepi’. Trong đó, ‘gāhetvā vā dīyati’ (được dâng cúng sau khi đã được nhận) là y phục mà những người dâng cúng đến Tăng đoàn hoặc đến một nhóm tỳ-khưu, sau khi đã được phân chia theo thứ tự hạ lạp, rồi mới dâng đến các tỳ-khưu. Y phục trú xứ là y phục được dâng cúng sau khi đã xây dựng trú xứ với ý nghĩ “Mong rằng các vị tỳ-khưu trú ngụ trong trú xứ này hãy sử dụng.” (Nói rằng) “đó không phải là y phấn tảo” là do trạng thái không phải y phấn tảo vì lý do đã nêu trước đây, và vì nó được dâng cúng sau khi đã được nhận (theo thứ tự). Do đó, ngài nói “chỉ y phục được dâng cúng mà không qua sự sắp đặt để nhận mới là y phấn tảo.” Trong đó nữa, y phục do tỳ-khưu dâng cúng mà không qua sự sắp đặt để nhận, trong trường hợp đó nữa, tùy thuộc vào sự hiện hữu hay không hiện hữu của lòng tôn kính và trân trọng ở cả hai phương diện, tức là khi vị tỳ-khưu dâng y nhận được nó và khi vị ấy dâng cúng nó, một cách riêng biệt hoặc cả hai, mà y phục do tỳ-khưu dâng cúng có thể là thanh tịnh một phía, thanh tịnh cả hai phía, hoặc không cao quý. Để chỉ ra ý nghĩa này, những câu bắt đầu bằng ‘yaṃ dāyakehi’ đã được nói. Ý nghĩa là y phục được một sa-môn dâng cúng bằng cách đặt dưới chân. ‘Của bất kỳ ai’ tức là của bất kỳ ai trong số các bậc cao quý v.v... ‘Theo sở thích’ tức là theo ý muốn. ‘Theo sự chấp nhận’ tức là bằng sự chấp nhận sau khi đã suy xét.

Nissayānurūpapaṭipattisabbhāvoti upasampannasamanantaraṃ ācariyena vuttesu catūsu nissayesu attanā yathāpaṭiññātadutiyanissayānurūpāya paṭipattiyā vijjamānatā. Ārakkhadukkhābhāvoti cīvarārakkhanadukkhassa abhāvo paṃsukūlacīvarassa alobhanīyattā. Paribhogataṇhāya abhāvo savisesalūkhasabhāvattā. Pāsādikatāti paresaṃ pasādāvahatā. Appicchatādīnaṃ phalanipphatti dhutaṅgapariharaṇassa appicchatādīhiyeva nipphādetabbato. Dhutadhamme samādāya vattanaṃ yāvadeva upari sammāpaṭipattisampādanāyāti vuttaṃ ‘‘sammāpaṭipattiyā anubrūhana’’nti. Mārasenavighātāyāti mārassa, mārasenāya ca vihananāya viddhaṃsanāya. Kāyavācācittehi yato saṃyatoti yati, bhikkhu. Dhāritaṃ yaṃ lokagarunā paṃsukūlaṃ, taṃ ko na dhāraye, yasmā vā lokagarunā paṃsukūlaṃ dhāritaṃ, tasmā ko taṃ na dhārayeti yojanā yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato. Paṭiññaṃ samanussaranti upasampadamāḷe ‘‘āma bhante’’ti ācariyapamukhassa saṅghassa sammukhā dinnaṃ paṭiññaṃ samanussaranto.

‘Sự hiện hữu của việc thực hành phù hợp với pháp y chỉ’ là sự hiện hữu của việc thực hành phù hợp với pháp y chỉ thứ hai mà chính mình đã cam kết trong số bốn pháp y chỉ được vị thầy tế độ nói đến ngay sau khi thọ cụ túc giới. ‘Không có khổ trong việc gìn giữ’ là không có cái khổ của việc gìn giữ y phục, vì y phấn tảo không phải là vật đáng tham muốn. Không có ái dục trong việc sử dụng là vì (y phấn tảo) có bản chất thô sơ đặc biệt. ‘Sự đáng kính’ là khả năng mang lại đức tin cho người khác. Sự thành tựu kết quả của thiểu dục v.v... là vì việc thực hành hạnh đầu-đà phải được hoàn thành chính bằng thiểu dục v.v... Việc thọ trì và thực hành các pháp đầu-đà chỉ nhằm mục đích thành tựu chánh hạnh cao hơn, do đó được nói là ‘sự hỗ trợ cho chánh hạnh.’ ‘Để tiêu diệt quân ma’ là để đánh bại và hủy diệt ma vương và quân đội của ma. Vị nào được thu thúc tốt đẹp qua thân, khẩu, ý, vị ấy là yati (người tự chế), tức là tỳ-khưu. Y phấn tảo nào đã được bậc Đạo Sư của thế gian đắp, ai lại không đắp y ấy? Hoặc, vì y phấn tảo đã được bậc Đạo Sư của thế gian đắp, do đó ai lại không đắp y ấy? Cách kết nối câu như vậy là do mối quan hệ cố định giữa các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’. ‘Tưởng nhớ lại lời cam kết’ là đang tưởng nhớ lại lời cam kết đã đưa ra trước sự hiện diện của Tăng đoàn do vị thầy tế độ đứng đầu tại giới đàn cụ túc với câu “Vâng, thưa ngài.”

Iti paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā.

Đây là phần giải về hạnh phấn tảo y.

2. Tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā

2. Giải về hạnh tam y

25. Catutthakacīvaranti [Pg.93] nivāsanapārupanayogyaṃ catutthakacīvaranti adhippāyo, aṃsakāsāvassa appaṭikkhipitabbato. Aññataravacanenāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yāva na sakkoti, yāva na labhati, yāva na sampajjatīti paccekaṃ yāva-saddo sambandhitabbo. Na sampajjatīti na sijjhati. Nikkhittapaccayā doso natthīti nicayasannidhidhutaṅgasaṃkilesadoso natthi. Āsanneti cīvarassa āsanne ṭhāne. Rajanakkhaṇe paribhuñjanakāsāvaṃ rajanakāsāvaṃ. Tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ nāma attano, parassa vā santakaṃ senāsane paccattharaṇavasena adhiṭṭhitaṃ. ‘‘Aṃsakāsāvaṃ parikkhāracoḷaṃ hoti, iti paccattharaṇaṃ, aṃsakāsāvanti imāni dvepi atirekacīvaraṭṭhāne ṭhitānipi dhutaṅgabhedaṃ na karontī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti vadanti. Pariharituṃ pana na vaṭṭatīti rajanakāle eva anuññātattā niccaparibhogavasena na vaṭṭati tecīvarikassa. Aṃsakāsāvanti khandhe ṭhapetabbakāsāvaṃ. Kāyaparihārikenāti vātātapādiparissayato kāyassa pariharaṇamattena. Samādāyevāti gahetvā eva. Appasamārambhatāti appakiccatā. Kappiye mattakāritāyāti nisīdanādivasena, parikkhāracoḷavasena ca bahūsu cīvaresu anuññātesupi ticīvaramatte ṭhitattā. Saha pattacaraṇāyāti sapattacaraṇo. Pakkhī sapakkhako.

25. ‘Y thứ tư’ có nghĩa là y thứ tư thích hợp để mặc và đắp, vì y vai (aṃsakāsāva) không nên bị loại bỏ. Ở đây, điều cần nói về ‘bằng một từ khác’ cũng theo cách đã nói ở dưới. Từ ‘yāva’ (cho đến khi) nên được kết nối riêng với từng câu: ‘cho đến khi không thể,’ ‘cho đến khi không nhận được,’ ‘cho đến khi không thành tựu.’ ‘Không thành tựu’ nghĩa là không hoàn thành. ‘Không có lỗi do vật dụng để riêng’ nghĩa là không có lỗi làm ô nhiễm hạnh đầu-đà về việc tích trữ và tồn kho. ‘Ở gần’ là ở một nơi gần y phục. Y cà-sa dùng trong lúc nhuộm là y nhuộm. Tấm trải nằm ở đó là tấm y được chú nguyện làm tấm trải trong trú xứ, thuộc sở hữu của mình hoặc của người khác. Có người nói rằng trong Chú giải có ghi: “Y vai là vật dụng phụ, do đó tấm trải và y vai, cả hai thứ này dù ở vị trí y dư thừa cũng không làm hỏng hạnh đầu-đà.” ‘Nhưng không được phép sử dụng (thường xuyên)’ có nghĩa là không được phép sử dụng thường xuyên đối với vị hành hạnh tam y, vì nó chỉ được cho phép trong lúc nhuộm. Y vai là y cà-sa được đặt trên vai. ‘Bằng vật bảo vệ thân’ chỉ có nghĩa là để bảo vệ thân khỏi những nguy hiểm như gió, nắng, v.v... ‘Chỉ sau khi đã mang theo’ nghĩa là chỉ sau khi đã lấy. ‘Ít bận rộn’ là ít công việc. ‘Biết chừng mực trong những gì thích hợp’ là vì vị ấy chỉ giữ lại ba y, mặc dù nhiều y đã được cho phép, như tọa cụ v.v... và các loại vải vật dụng phụ. ‘Có chân là cánh’ nên gọi là sapattacaraṇo. Con chim có đôi cánh tốt.

Iti tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā.

Đây là phần giải về hạnh tam y.

3. Piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā

3. Giải về hạnh khất thực

26. Atirekalābhanti ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato atirekalābhaṃ, saṅghabhattādinti attho. Sakalassa saṅghassa dātabbabhattaṃ saṅghabhattaṃ. Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbabhattaṃ uddesabhattaṃ. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbabhattaṃ pakkhikaṃ. Uposathe uposathe dātabbabhattaṃ uposathikaṃ. Paṭipadadivase dātabbabhattaṃ pāṭipadikaṃ. Vihāraṃ uddissa dātabbabhattaṃ vihārabhattaṃ. Dhuragehe eva ṭhapetvā dātabbabhattaṃ dhurabhattaṃ. Gāmavāsīādīhi vārena dātabbabhattaṃ [Pg.94] vārakabhattaṃ. ‘‘Saṅghabhattaṃ gaṇhathātiādinā’’ti ādi-saddena uddesabhattādiṃ saṅgaṇhāti. Sādituṃ vaṭṭantīti bhikkhāpariyāyena vuttattā. Bhesajjādipaṭisaṃyuttā nirāmisasalākā. Yāvakālikavajjāti ca vadanti. Vihāre pakkabhattampīti upāsakā idheva bhattaṃ pacitvā ‘‘sabbesaṃ ayyānaṃ dassāmā’’ti vihāreyeva bhattaṃ sampādenti, taṃ piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Āharitvāti pattaṃ gahetvā gehato ānetvā. Taṃ divasaṃ nisīditvāti ‘‘mā, bhante, piṇḍāya carittha, vihāreyeva bhikkhā ānīyatī’’ti vadantānaṃ sampaṭicchanena taṃ divasaṃ nisīditvā. Serivihārasukhanti aparāyattavihāritāsukhaṃ. Ariyavaṃsoti ariyavaṃsasuttapaṭisaṃyuttā (dī. ni. 3.309; a. ni. 4.28) dhammakathā. Dhammarasanti dhammūpasañhitaṃ pāmojjādirasaṃ.

26. Cụm từ Atirekalābha (lợi lộc phụ trội) có nghĩa là lợi lộc vượt quá lợi lộc từ vật thực khất thực đã được nói đến trong câu "nương vào vật thực khất thực" (mahāva. 73, 128), tức là vật thực cúng dường Tăng, v.v. Vật thực cúng dường cho toàn thể Tăng chúng là saṅghabhattaṃ (vật thực cúng Tăng). Vật thực cúng dường sau khi chỉ định một vài vị tỳ khưu là uddesabhattaṃ (vật thực chỉ định). Vật thực cúng dường vào một ngày trong mỗi nửa tháng là pakkhikaṃ (vật thực nửa tháng). Vật thực cúng dường vào ngày Bố-tát là uposathikaṃ (vật thực Bố-tát). Vật thực cúng dường vào ngày mồng một là pāṭipadikaṃ (vật thực mồng một). Vật thực cúng dường nhắm đến trú xứ là vihārabhattaṃ (vật thực trú xứ). Vật thực cúng dường được đặt tại nhà đầu làng là dhurabhattaṃ (vật thực đầu làng). Vật thực cúng dường theo phiên bởi dân làng, v.v. là vārakabhattaṃ (vật thực theo phiên). Trong câu "hãy nhận vật thực cúng Tăng, v.v.", từ "v.v." (ādi) bao gồm cả vật thực chỉ định, v.v. (Các món này) được phép thọ nhận vì được gọi bằng danh từ chỉ vật thực khất thực. Phiếu liên quan đến thuốc men, v.v. là phiếu không có vật thực (nirāmisasalākā). Cũng có người nói là trừ các vật dụng yāvakālika. Về vật thực được nấu trong tự viện (Vihāre pakkabhattampi): các cư sĩ nấu vật thực ngay trong tự viện và nói "chúng con sẽ cúng dường đến chư tôn đức", vật thực được chuẩn bị ngay trong tự viện như vậy cũng được phép cho cả những vị hành hạnh đầu-đà phấn tảo y. Āharitvā (mang đến) nghĩa là lấy bát rồi mang từ nhà đến. Taṃ divasaṃ nisīditvā (ngồi lại trong ngày đó) nghĩa là do chấp nhận lời của những người nói "Bạch ngài, xin đừng đi khất thực, vật thực sẽ được mang đến tự viện" nên đã ngồi lại trong ngày đó. Serivihārasukha (sự an lạc của việc sống tự tại) là sự an lạc của việc sống không phụ thuộc vào người khác. Ariyavaṃso (Thánh chủng) là pháp thoại liên quan đến kinh Thánh Chủng (Ariyavaṃsasutta) (dī. ni. 3.309; a. ni. 4.28). Dhammarasa (vị của pháp) là vị hỷ lạc, v.v. liên quan đến pháp.

Jaṅghabalaṃ nissāya piṇḍapariyesanato kosajjanimmaddanatā. ‘‘Yathāpi bhamaro puppha’’ntiādinā (dha. pa. 49; netti. 123) vuttavidhinā āhārapariyesanato parisuddhājīvatā. Niccaṃ antaragharaṃ pavisantasseva suppaṭicchannagamanādayo sekhiyadhammā sampajjantīti sekhiyapaṭipattipūraṇaṃ. Paṭiggahaṇe mattaññutāya, saṃsaṭṭhavihārābhāvato ca aparapositā. Kule kule appakaappakapiṇḍagahaṇena parānuggahakiriyā. Antimāya jīvikāya avaṭṭhānena mānappahānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ, yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādi (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80). Missakabhattena yāpanato rasataṇhānivāraṇaṃ. Nimantanāsampaṭicchanato gaṇabhojanādisikkhāpadehi anāpattitā.

Do việc tìm kiếm vật thực bằng cách nương vào sức mạnh của đôi chân, nên có sự dẹp trừ lười biếng. Do tìm kiếm vật thực theo phương cách đã được nói đến qua câu "Như con ong từ bông hoa", v.v. (dha. pa. 49; netti. 123), nên có sự nuôi mạng trong sạch. Chỉ khi thường xuyên đi vào trong làng, các pháp học (sekhiyadhammā) như đi đứng che đậy kín đáo, v.v. mới được thành tựu, do đó có sự hoàn thiện việc thực hành các pháp học. Do biết chừng mực trong việc thọ nhận và do không có việc sống chung đụng, nên không phải nuôi dưỡng người khác. Do nhận một ít vật thực từ mỗi nhà, nên có hành động tế độ người khác. Do an trú trong phương tiện sinh nhai thấp kém nhất, nên có sự đoạn trừ ngã mạn. Điều này đã được nói: "Này các tỳ khưu, đây là phương tiện sinh nhai thấp kém nhất, tức là việc đi khất thực" (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80). Do nuôi sống bằng vật thực hổ lốn, nên có sự ngăn ngừa ái trong vị. Do không chấp nhận lời mời, nên không phạm tội theo các học giới như ăn chung nhóm, v.v.

Appaṭihatavuttitāya catūsupi disāsu vattanaṭṭhena cātuddiso. Ājīvassa visujjhatīti ājīvo assa visujjhati. Attabharassāti appānavajjasulabharūpehi paccayehi attano bharaṇato attabharassa. Tato eva ekavihāritāya saddhivihārikādīnampi aññesaṃ aposanato anaññaposino. Padadvayenāpi kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena vicaraṇato sallahukavuttitaṃ, subharataṃ, paramaappicchataṃ, santuṭṭhiñca dasseti. Devāpi pihayanti tādinoti tādisassa bhusaṃ ativiya santakāyavacīmanokammatāya upasantassa paramena satinepakkena samannāgamato sabbakālaṃ satimato piṇḍapātikassa bhikkhussa sakkādayo [Pg.95] devāpi pihayanti patthenti. Tassa sīlādiguṇesu bahumānaṃ uppādentā ādaraṃ janenti, pageva manussā. Sace so lābhasakkārasilokasannissito na hoti, tadabhikaṅkhī na hotīti attho.

Vị ấy được gọi là cātuddiso (người thuộc bốn phương) vì có thể đi đến cả bốn phương mà không bị ngăn trở. Ājīvassa visujjhati có nghĩa là sự nuôi mạng của vị ấy được trong sạch. Attabharassa (người tự nuôi mình) là vì vị ấy nuôi dưỡng bản thân bằng các vật dụng ít giá trị, không có lỗi, và dễ tìm. Do đó, vì sống một mình nên không nuôi dưỡng những người khác như các vị cùng ở, v.v., nên gọi là anaññaposino (người không nuôi người khác). Cả hai cụm từ này cho thấy sự sống nhẹ nhàng, dễ nuôi, thiểu dục tột bậc, và tri túc, do vị ấy đi đây đó với y phục để che thân và vật thực khất thực để nuôi bụng. Devāpi pihayanti tādino (Chư thiên cũng khao khát người như vậy): Chư thiên như Sakka (Đế Thích), v.v. cũng khao khát, mong mỏi vị tỳ khưu hành hạnh khất thực, người luôn có chánh niệm, người có thân, khẩu, ý nghiệp vô cùng tịch tịnh, người đã đạt được sự an tịnh cao độ, và người sở hữu sự thận trọng và chánh niệm tối thượng. Họ phát sinh lòng kính trọng và tôn kính đối với các đức hạnh như giới của vị ấy, huống chi là loài người. Điều này có nghĩa là, nếu vị ấy không nương tựa vào lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, và không mong cầu những điều đó.

Iti piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā.

Dứt phần giải về hạnh đầu-đà khất thực.

4. Sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā

4. Giải về hạnh đầu-đà đi khất thực tuần tự.

27. Imināti sapadānacārikena. Kālataranti kālasseva. Aphāsukaṭṭhānanti saparissayādivasena duppavesanaṭṭhānaṃ. Puratoti vīthiyaṃ gacchantassa purato gharaṃ apaviṭṭhasseva. Pattavissaṭṭhaṭṭhānanti pesakāravīthiyaṃ pesakārabhāvaṃ nimminitvā ṭhitassa sakkassa gharadvāre pattavissaṭṭhaṭṭhānaṃ. Ukkaṭṭhapiṇḍapātiko taṃ divasaṃ na bhikkhaṃ āgamayamāno nisīdati, tasmā taṃ anulometi. Katthacipi kule nibaddhaṃ upasaṅkamanābhāvato paricayābhāvena kulesu niccanavakatā. Sabbattha alaggamānasatāya ca sommabhāvena ca candūpamatā. Kulesu pariggahacittābhāvena tattha maccherappahānaṃ. Hitesitāya vibhāgābhāvato samānukampitā. Kulānaṃ saṅgaṇhanasaṃsaṭṭhatādayo kulūpakādīnavā. Avhānānabhinandanāti nimantanavasena avhānassa asampaṭicchanā. Abhihārenāti bhikkhābhihārena. Sericāranti yathāruci vicaraṇaṃ.

27. Iminā nghĩa là bởi vị tỳ khưu đi khất thực tuần tự này. Kālataraṃ nghĩa là từ sớm. Aphāsukaṭṭhānaṃ (nơi không thuận tiện) là nơi khó vào do có nguy hiểm, v.v. Purato (phía trước) nghĩa là ngay trước mặt vị tỳ khưu đang đi trên đường, trước khi vị ấy vào nhà. Pattavissaṭṭhaṭṭhānaṃ (nơi đặt bát xuống) là nơi đặt bát xuống tại cửa nhà của Sakka (Đế Thích) đang đứng hóa hiện thành người thợ dệt trong làng thợ dệt. Vị hành hạnh khất thực bậc thượng không ngồi chờ vật thực trong ngày đó, do đó (hạnh này) thuận theo vị ấy. Do không thường xuyên đến bất kỳ gia đình nào, nên không có sự quen thuộc, do đó luôn mới mẻ đối với các gia đình. Do tâm không dính mắc ở bất cứ đâu và do có thái độ ôn hòa, nên được ví như mặt trăng. Việc lôi kéo, thân cận với các gia đình, v.v. là những điều tai hại của một vị tỳ khưu thân cận gia đình. Avhānānabhinandanā (không hoan hỷ lời mời) là không chấp nhận lời mời thỉnh. Abhihārena (bằng việc mang đến) là bằng việc mang vật thực đến. Sericāraṃ (đi lại tự tại) là đi lại tùy thích.

Iti sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā.

Dứt phần giải về hạnh đầu-đà đi khất thực tuần tự.

5. Ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā

5. Giải về hạnh đầu-đà nhất tọa thực.

28. Nānāsanabhojananti anekasmiṃ āsane bhojanaṃ, ekanisajjāya eva abhuñjitvā visuṃ visuṃ nisajjāsu āhāraparibhoganti attho. Patirūpanti yuttarūpaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ. Vattaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vattaṃ kātuṃ yujjati. Vattaṃ nāma garuṭṭhānīye kattabbameva. Tattha pana paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ yaṃ theravādaṃ āha ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’tiādi. Tassattho – ekāsanikaṃ bhikkhuṃ bhuñjantaṃ āsanaṃ vā rakkheyya, dhutaṅgabhedato yāva bhojanapariyosānā na vuṭṭhātabbanti vuttaṃ hoti[Pg.96]. Bhojanaṃ vā rakkheyya dhutaṅgabhedato, abhuñjiyamānaṃ yāva bhuñjituṃ nārabhati, tāva vuṭṭhātabbanti attho. Yasmā tayidaṃ dvayaṃ idha natthi, tasmā vattakaraṇaṃ dhutaṅgaṃ na rakkhatīti adhippāyo. Tenāha ‘‘ayañcā’’tiādi. ‘‘Bhesajjatthamevā’’ti iminā bhesajjaparibhogavaseneva sappiādīnipi vaṭṭantīti dasseti. Appābādhatāti arogatā. Appātaṅkatāti akicchajīvitā sarīradukkhābhāvo. Lahuṭṭhānanti kāyassa lahuparivattitā. Balanti sarīrabalaṃ. Phāsuvihāroti sukhavihāro. Sabbametaṃ bahukkhattuṃ bhuñjanapaccayā uppajjanavikārapaṭikkhepapadaṃ. Rujāti rogā. Na kammamattanoti attano yogakammaṃ purebhattaṃ, pacchābhattañca na parihāpeti, bahuso bhojane abyāvaṭabhāvato, arogabhāvato cāti adhippāyo.

28. “Nānāsanabhojananti (ăn ở nhiều chỗ ngồi)” có nghĩa là ăn ở nhiều chỗ ngồi, không ăn chỉ trong một lần ngồi mà thọ dụng vật thực ở những chỗ ngồi riêng biệt. “Patirūpanti (thích hợp)” là có hình thức thích đáng, không bị (các vị trưởng lão) yêu cầu đứng dậy. “Vattaṃ kātuṃ vaṭṭatīti (được phép làm phận sự)” có nghĩa là nên làm phận sự. Phận sự quả thật là điều nên làm đối với bậc đáng kính. Tuy nhiên, ở đó, để chỉ ra phương cách thực hành, ngài đã nói lên quan điểm của Trưởng lão nào, bắt đầu bằng “nên giữ gìn chỗ ngồi hoặc nên giữ gìn vật thực”. Ý nghĩa của điều ấy là – đối với vị tỳ khưu đang ăn, người thực hành nhất tọa thực, nên giữ gìn chỗ ngồi, khỏi sự phá vỡ đầu đà, không nên đứng dậy cho đến khi kết thúc bữa ăn, được nói là như vậy. Hoặc nên giữ gìn vật thực, khỏi sự phá vỡ đầu đà, khi chưa được ăn, chừng nào chưa bắt đầu ăn, chừng đó được phép đứng dậy, đó là ý nghĩa. Bởi vì cả hai điều này không có ở đây, cho nên việc làm phận sự không giữ gìn được hạnh đầu đà, đó là chủ ý. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Và điều này...”. Bằng câu “chỉ vì mục đích thuốc men”, ngài chỉ ra rằng chỉ do năng lực của việc thọ dụng thuốc men, các thứ như bơ sữa... cũng được phép. “Appābādhatāti (ít bệnh tật)” là sự không có bệnh. “Appātaṅkatāti (ít phiền não)” là sống không khổ sở, sự không có khổ về thân. “Lahuṭṭhānanti (nhẹ nhàng)” là sự xoay chuyển nhẹ nhàng của thân. “Balanti (sức lực)” là sức lực của thân. “Phāsuvihāroti (an trú thoải mái)” là sự an trú an lạc. Tất cả điều này là câu (có mục đích) ngăn ngừa sự biến đổi (bất thường) có thể phát sinh do duyên ăn nhiều lần. “Rujāti (bệnh hoạn)” là các bệnh. “Na kammamattanoti (không làm giảm sút công phu)” có nghĩa là không làm cho giảm sút công phu tu tập của mình, cả trước bữa ăn và sau bữa ăn, vì không bận tâm đến việc ăn nhiều lần, và vì không có bệnh, đó là chủ ý.

Iti ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā.

Dứt phần giải về hạnh nhất tọa thực.

6. Pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā

6. Phần giải về hạnh ăn bằng bát

29. Appaṭikūlaṃ katvā bhuñjituṃ vaṭṭati paṭikūlassa bhuttassa agaṇhanampi siyāti adhippāyo. Pamāṇayuttameva gaṇhitabbanti ‘‘ekabhājanameva gaṇhāmī’’ti bahuṃ gahetvā na chaḍḍetabbaṃ. Nānārasataṇhāvinodananti nānārasabhojane taṇhāya vinodanaṃ. Atra atra nānābhājane ṭhite nānārase icchā etassāti atriccho, tassa bhāvo atricchatā, tassā atricchatāya pahānaṃ. Āhāre payojanamattadassitāti asambhinnanānārase gedhaṃ akatvā āhāre satthārā anuññātapayojanamattadassitā. Visuṃ visuṃ bhājanesu ṭhitāni byañjanāni gaṇhato tattha tattha sābhogatāya siyā vikkhittabhojitā, na tathā imassa ekapattagatasaññinoti vuttaṃ ‘‘avikkhittabhojitā’’ti. Okkhittalocanoti pattasaññitāya heṭṭhākhittacakkhu. Paribhuñjeyyāti paribhuñjituṃ sakkuṇeyya.

29. Được phép ăn sau khi làm cho (thức ăn) không đáng ghê tởm. Chủ ý là, đối với thức ăn đáng ghê tởm đã được ăn, cũng có thể có sự không tiếp nhận (ói ra). “Chỉ nên nhận vừa đủ lượng” có nghĩa là, với ý nghĩ “tôi chỉ nhận một bát”, không nên nhận nhiều rồi vứt bỏ. “Loại bỏ tham ái đối với nhiều vị” là sự loại bỏ tham ái trong việc ăn các món có nhiều vị. Người có ham muốn đối với các vị khác nhau được đặt trong các vật đựng khác nhau ở chỗ này chỗ kia, người ấy là atriccho (người quá tham lam); trạng thái của người đó là atricchatā (sự quá tham lam); (hạnh này là) sự từ bỏ sự quá tham lam ấy. “Chỉ thấy lợi ích trong vật thực” là không tham đắm các vị khác nhau chưa được trộn lẫn, là sự chỉ thấy lợi ích trong vật thực đã được Bậc Đạo Sư cho phép. Đối với người nhận các món ăn được đặt trong các vật đựng riêng biệt, do sự chú tâm ở chỗ này chỗ kia, có thể có sự ăn uống tán loạn. Đối với vị này, người có tưởng về (thức ăn) đã vào trong một bát, thì không như vậy, nên được nói là “sự ăn uống không tán loạn”. “Okkhittalocanoti (mắt nhìn xuống)” là do có tưởng ở nơi bát, có mắt nhìn xuống dưới. “Paribhuñjeyyāti (nên thọ dụng)” có nghĩa là có thể thọ dụng.

Iti pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā.

Dứt phần giải về hạnh ăn bằng bát.

7. Khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā

7. Phần giải về hạnh không ăn thêm sau khi đã thôi

30. Bhuñjantassa [Pg.97] yaṃ upanītaṃ, tassa paṭikkhepena taṃ atirittaṃ bhojananti atirittabhojanaṃ. Puna bhojanaṃ kappiyaṃ kāretvā na bhuñjitabbaṃ, tabbisayattā imassa dhutaṅgassa. Tenāha ‘‘idamassa vidhāna’’nti. Yasmiṃ bhojaneti yasmiṃ bhuñjiyamāne bhojane. Tadeva bhuñjati, na aññaṃ. Anatirittabhojanapaccayā āpatti anatirittabhojanāpatti, tato dūrībhāvo anāpajjanaṃ. Odarikattaṃ ghasmarabhāvo kucchipūrakatā, tassa abhāvo ekapiṇḍenāpi yāpanato. Nirāmisasannidhitā nihitassa abhuñjanato. Puna pariyesanavasena pariyesanāya khedaṃ na yāti. Abhisallekhakānaṃ santosaguṇādīnaṃ vuddhiyā sañjananaṃ santosaguṇādivuḍḍhisañjananaṃ. Idanti khalupacchābhattikaṅgaṃ.

30. Vật thực nào được dâng đến cho người đang ăn, do sự từ chối vật thực ấy, vật thực ấy là vật thực dư thừa, nên gọi là atirittabhojanaṃ (vật thực dư thừa). Không nên ăn sau khi đã làm cho vật thực hợp lệ trở lại, vì hạnh đầu đà này có đối tượng là điều đó. Do đó, ngài đã nói “đây là phương cách của hạnh này”. “Yasmiṃ bhojaneti (trong vật thực nào)” có nghĩa là trong vật thực đang được ăn. Chỉ ăn vật thực ấy, không ăn vật thực khác. Tội do duyên ăn vật thực không phải là dư thừa là tội ăn vật thực không phải là dư thừa; sự xa lìa tội ấy là sự không phạm. Sự tham ăn là tính ham ăn, là sự làm cho bụng đầy; sự không có điều đó là do có thể sống được chỉ với một vắt cơm. Sự không cất giữ vật thực là do không ăn vật thực đã được cất giữ. Không đi đến sự mệt mỏi trong việc tìm kiếm lại. Sự làm phát sinh sự tăng trưởng các đức tính như tri túc... của những người sống khắc khổ là làm phát sinh sự tăng trưởng các đức tính như tri túc. “Idanti (Điều này)” là hạnh không ăn thêm sau khi đã thôi.

Iti khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā.

Dứt phần giải về hạnh không ăn thêm sau khi đã thôi.

8. Āraññikaṅgakathāvaṇṇanā

8. Phần giải về hạnh ở rừng

31. Gāmantasenāsanaṃ pahāya araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbanti ettha gāmantaṃ, araññañca sarūpato dassetuṃ ‘‘tattha saddhiṃ upacārenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha gāmapariyāpannattā gāmantasenāsanassa ‘‘gāmoyeva gāmantasenāsana’’nti vuttaṃ. Yo koci satthopi gāmo nāmāti sambandho. Indakhīlāti ummārā. Tassāti leḍḍupātassa. Vinayapariyāyena araññalakkhaṇaṃ adinnādānapārājike (pārā. 92) āgataṃ. Tattha hi ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti anavasesato avahāraṭṭhānapariggahe tadubhayaṃ asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā gāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhameva gacchatīti. Nippariyāyato pana gāmavinimuttaṃ ṭhānaṃ araññameva hotīti abhidhamme (vibha. 529) gāmā ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti vuttaṃ. Suttantikapariyāyena āraññakasikkhāpade (pārā. 654) ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti āgataṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike ‘‘araññe vasanato āraññiko pantasenāsano’’ti sutte vutto. Ayañca suttasaṃvaṇṇanāti idha sabbattha suttantakathāva [Pg.98] pamāṇaṃ. Tasmā tattha āgatameva lakkhaṇaṃ gahetabbanti dassento ‘‘taṃ āropitena ācariyadhanunā’’tiādinā minanavidhiṃ āha. Teneva hi majjhimaṭṭhakathānayova (ma. ni. aṭṭha. 1.296) idamettha pamāṇanti ca vutto.

31. Trong câu “nên làm cho rạng đông mọc lên ở trong rừng sau khi từ bỏ trú xứ ven làng”, để chỉ ra bản chất của “ven làng” và “rừng”, (đoạn văn) bắt đầu bằng “ở đó, cùng với vùng phụ cận” đã được bắt đầu. Ở đó, do trú xứ ven làng được bao gồm trong làng, đã được nói rằng “trú xứ ven làng chính là làng”. Bất cứ đoàn lữ hành nào cũng được gọi là làng, đây là mối liên hệ. “Indakhīlāti (cột trụ cổng)” là ngưỡng cửa. “Tassāti (của nó)” là của nơi cục đất rơi. Theo cách giải thích của Luật, đặc tính của rừng đã được đề cập trong tội bất cộng trụ về trộm cắp. Quả vậy, ở đó, trong câu “từ làng hoặc từ rừng”, khi xác định nơi trộm cắp một cách không sót lại, để chỉ ra cả hai điều đó một cách không lẫn lộn, đã được nói câu bắt đầu bằng “ngoại trừ làng và...”. Quả vậy, trong thế gian, vùng phụ cận của làng được kể là làng. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, nơi nào tách khỏi làng thì chính là rừng, do đó trong A-tỳ-đàm đã được nói rằng “sau khi ra khỏi làng, bên ngoài cột trụ cổng, tất cả nơi ấy là rừng”. Theo cách giải thích của Kinh tạng, trong học giới về trú trong rừng, đã được đề cập “tối thiểu là năm trăm cung”, nhắm đến vị tỳ khưu ở rừng. Quả vậy, vị ấy không được nói trong Kinh là “vị ở rừng, người có trú xứ xa xôi, do sống trong rừng” theo cách giải thích của Luật. Và đây là sớ giải Kinh, cho nên ở đây, khắp mọi nơi, lời của Kinh tạng là tiêu chuẩn. Do đó, để chỉ ra rằng chỉ nên lấy đặc tính đã được đề cập ở đó, ngài đã nói về phương pháp đo lường bằng câu bắt đầu bằng “điều đó, bằng cây cung của vị thầy đã được giương lên”. Quả vậy, chính vì thế, cũng đã được nói rằng “phương pháp của sớ giải Trung Bộ là tiêu chuẩn ở đây”.

Tato tato magganti tattha tattha khuddakamaggaṃ pidahati. Dhutaṅgasuddhikena dhutaṅgasodhanapasutena. Yathāparicchinne kāleti ukkaṭṭhassa tayopi utū, majjhimassa dve, mudukassa eko utu. Tatthapi dhutaṅgaṃ na bhijjati saussāhattā. Nipajjitvā gamissāmāti cittassa sithilabhāvena dhutaṅgaṃ bhijjatīti vuttaṃ. Araññasaññaṃ manasi karontoti ‘‘ahaṃ vivekavāsaṃ vasissāmi, yathāladdhova kāyaviveko sātthako kātabbo’’ti manasikārasabbhāvato ‘‘bhabbo…pe… rakkhitu’’nti vuttaṃ. Assa āraññikassa cittaṃ na vikkhipanti āpāthamanupagamanato. Vigatasantāso hoti vivekaparicayato. Jīvitanikantiṃ jahati bahuparissaye araññe nivāseneva maraṇabhayassa dūrīkaraṇato. Pavivekasukharasaṃ assādeti anubhavati janasaṃsaggābhāvato. Ārādhayantoti anunayanto. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā vivekassa adhiṭṭhānabhāvato āraññikaṅgayogino vāhanasadisanti katvā vuttaṃ ‘‘avasesadhutāyudho’’ti, avasiṭṭhadhutadhammāyudhoti attho.

“Từ đó, từ đó, con đường” nghĩa là vị ấy bít lại con đường nhỏ ở nơi này, nơi kia. “Bởi sự thanh tịnh của hạnh đầu-đà” nghĩa là chuyên cần trong việc làm trong sạch hạnh đầu-đà. “Vào thời gian đã được phân định” nghĩa là đối với bậc thượng, cả ba thời tiết; đối với bậc trung, hai thời tiết; đối với bậc hạ, một thời tiết. Ngay cả trong thời gian ấy, hạnh đầu-đà không bị phá vỡ do có sự nỗ lực. “Ta sẽ đi sau khi nằm nghỉ” - do tâm buông lỏng như vậy, hạnh đầu-đà bị phá vỡ, điều này đã được nói. “Vị ấy tác ý tưởng về rừng” nghĩa là do có sự tác ý rằng: “Ta sẽ sống nơi vắng vẻ, thân độc cư như đã có được cần phải làm cho có kết quả”, nên đã nói rằng “có khả năng... cho đến... gìn giữ”. Tâm của vị tỳ khưu sống trong rừng này không bị phân tán do không đi vào tầm (của các đối tượng). Vị ấy không còn sợ hãi do đã quen thuộc với sự vắng vẻ. Vị ấy từ bỏ sự luyến ái trong sinh mạng do đã loại trừ được nỗi sợ chết ngay bằng chính việc sống trong khu rừng có nhiều hiểm nguy. Vị ấy nếm trải, cảm nhận được hương vị của hạnh phúc độc cư do không giao du với quần chúng. “Làm cho hài lòng” nghĩa là làm cho hoan hỷ. Do sự thực hành theo như đã được chỉ dạy, do sự độc cư là nền tảng, nên hạnh ở rừng giống như cỗ xe của hành giả, vì nghĩ vậy nên đã nói “với vũ khí đầu-đà còn lại”, nghĩa là có các pháp đầu-đà còn lại làm vũ khí.

Iti āraññikaṅgakathāvaṇṇanā.

Như vậy là phần giải về hạnh ở rừng.

9. Rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā

9. Phần giải về hạnh ở gốc cây

32. Channanti iṭṭhakāchadanādīhi chāditaṃ, āvasathanti attho. Sīmantarikarukkhoti dvinnaṃ rājūnaṃ rajjasīmāya ṭhitarukkho. Tattha hi tesaṃ rājūnaṃ balakāyo upagantvā antarantarā yuddhaṃ kareyya, corāpi pāripanthikā samosarantā bhikkhussa sukhena nisīdituṃ na denti. Cetiyarukkho ‘‘devatādhiṭṭhito’’ti manussehi sammatarukkho pūjetuṃ upagatehi manussehi avivitto hoti. Niyyāsarukkho sajjarukkhādi. Vaggulirukkho vaggulinisevito. Sīmantarikarukkhādayo saparissayā, dullabhavivekā cāti āha ‘‘ime rukkhe vivajjetvā’’ti. Paṇṇasaṭanti [Pg.99] rukkhato patitapaṇṇaṃ. Paṭicchanne ṭhāne nisīditabbaṃ rukkhamūlikabhāvassa paṭicchādanatthaṃ. Channe vāsakappanā dhammassavanādīnamatthāyapi hoti. Tasmā ‘‘jānitvā aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte’’ti vuttaṃ.

32. “Chỗ có mái che” là nơi được lợp bằng ngói, v.v..., nghĩa là nơi ở. “Cây ở biên giới” là cây đứng ở biên giới lãnh thổ của hai vị vua. Thật vậy, ở đó, quân đội của các vị vua ấy có thể đến và thỉnh thoảng giao chiến; cả những tên cướp gây nguy hiểm cũng tụ tập lại, không để cho vị tỳ khưu ngồi yên một cách an ổn. Cây tháp miếu là cây được người đời cho là “nơi trú ngụ của chư thiên”, nên không được vắng vẻ vì có những người đến để cúng dường. Cây có nhựa là cây sala, v.v... Cây có dơi là cây có dơi trú ngụ. Các cây như cây ở biên giới, v.v... vừa có hiểm nguy, vừa khó tìm được sự vắng vẻ, vì vậy ngài đã nói “nên tránh những cây này”. “Lều bằng lá” là lá rụng từ trên cây. Nên ngồi ở nơi kín đáo để che giấu việc mình là người thực hành hạnh ở gốc cây. Việc sắp đặt chỗ ở nơi có mái che cũng là vì lợi ích của việc nghe pháp, v.v... Do đó, đã nói rằng “ngay khi biết rạng đông đã ló dạng”.

Abhiṇhaṃ tarupaṇṇavikāradassanenāti abhikkhaṇaṃ tarūsu, tarūnaṃ vā paṇṇesu vikārassa khaṇabhaṅgassa dassanena. Senāsanamaccherakammārāmatānanti āvāsamacchariyanavakammaratabhāvānaṃ. Devatāhīti rukkhadevatāhi. Tāpi hi rukkhaṭṭhavimānesu vasantiyo rukkhesu vasanti. Ayampi rukkheti sahavāsitā. Vaṇṇitoti ‘‘appāni cevā’’tiādinā pasaṃsito. ‘‘Rukkhamūlasenāsanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ nissayoti ca bhāsito. Abhirattāni taruṇakāle, nīlāni majjhimakāle, paṇḍūni jiṇṇakāle. Patitāni milāyanavasena. Evaṃ passanto tarupaṇṇāni paccakkhato eva niccasaññaṃ panūdati pajahati, aniccasaññā evassa saṇṭhāti. Yasmā bhagavato jātibodhidhammacakkapavattanaparinibbānāni rukkhamūleyeva jātāni, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhadāyajjaṃ rukkhamūla’’nti.

“Do thường xuyên thấy sự biến đổi của lá cây” nghĩa là do thường xuyên thấy sự biến đổi, sự hủy hoại trong từng khoảnh khắc ở trên cây hoặc ở lá cây. “Sự bỏn xẻn trú xứ và ưa thích công việc” nghĩa là các trạng thái bỏn xẻn trú xứ và ưa thích công việc mới. “Với các vị trời” nghĩa là với các vị thọ thần. Thật vậy, các vị ấy sống trong các lâu đài ở trên cây, cũng tức là sống ở trên cây. Vị tỳ khưu này cũng sống ở gốc cây, do đó có sự chung sống. “Được tán thán” nghĩa là được ca ngợi bằng những câu bắt đầu bằng “appāni ceva”, v.v... “Sự xuất gia nương vào trú xứ gốc cây” (Mahāvagga 73, 128), như vậy cũng được gọi là “nơi nương tựa”. (Lá) đỏ hồng khi còn non, xanh biếc khi ở tuổi trung niên, vàng úa khi về già. Rụng xuống do sự héo tàn. Khi thấy lá cây như vậy, vị ấy loại trừ, từ bỏ thường tưởng ngay một cách trực tiếp, và chỉ có vô thường tưởng được thiết lập vững chắc nơi vị ấy. Bởi vì sự đản sanh, thành đạo, chuyển pháp luân và nhập niết-bàn của Đức Thế Tôn đều diễn ra tại gốc cây, do đó đã nói rằng “gốc cây là tài sản thừa tự của chư Phật”.

Iti rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā.

Như vậy là phần giải về hạnh ở gốc cây.

10. Abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā

10. Phần giải về hạnh ở ngoài trời

33. ‘‘Rukkhamūlaṃ paṭikkhipāmī’’ti ettake vutte channaṃ appaṭikkhittameva hotīti ‘‘channañca rukkhamūlañca paṭikkhipāmī’’ti vuttaṃ. Dhutaṅgassa sabbaso paṭiyogipaṭikkhepena hi samādānaṃ ijjhati, no aññathāti. ‘‘Dhammassavanāyā’’ti imināva dhammaṃ kathentenāpi uposathadivasādīsu suṇantānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ tehi yācitena channaṃ pavisituṃ vaṭṭati, dhammaṃ pana kathetvā abbhokāsova gantabbo. Rukkhamūlikassāpi eseva nayo. Uposathatthāyāti uposathakammāya. Uddisantenāti paresaṃ uddesaṃ dentena. Uddisāpentenāti sayaṃ uddesaṃ gaṇhantena. Maggamajjhe ṭhitaṃ sālanti sīhaḷadīpe viya maggā anokkamma ujukameva pavisitabbasālaṃ. Vegena gantuṃ na vaṭṭati asāruppattā. Yāva vassūparamā ṭhatvā gantabbaṃ, na tāva dhutaṅgabhedo hotīti adhippāyo.

33. Khi chỉ nói “Tôi từ bỏ gốc cây”, thì chỗ có mái che vẫn chưa được từ bỏ, do đó đã nói “Tôi từ bỏ cả chỗ có mái che và gốc cây”. Thật vậy, việc thọ trì hạnh đầu-đà chỉ thành tựu khi từ bỏ hoàn toàn đối tượng đối lập, không thể khác được. Với câu “để nghe pháp”, ngay cả người đang thuyết pháp, vào những ngày Bố-tát v.v..., để giữ gìn tâm của người nghe, khi được họ thỉnh cầu, thì được phép đi vào nơi có mái che. Tuy nhiên, sau khi thuyết pháp xong, phải đi ra ngoài trời. Đối với vị thực hành hạnh ở gốc cây cũng theo phương pháp này. “Vì mục đích Bố-tát” nghĩa là vì việc làm Bố-tát. “Bởi người đang đọc tụng” nghĩa là bởi vị tỳ khưu đang dạy đọc tụng cho người khác. “Bởi người đang học đọc tụng” nghĩa là bởi vị tỳ khưu đang tự mình học đọc tụng. “Pháp xá nằm giữa đường” là pháp xá có thể đi thẳng vào mà không cần rời khỏi con đường, như ở đảo Sīhaḷa. Không được phép đi nhanh vì không thích hợp. Phải ở lại cho đến khi tạnh mưa rồi mới đi, trong khoảng thời gian đó hạnh đầu-đà không bị phá vỡ, đây là ý nghĩa.

Rukkhassa [Pg.100] anto nāma rukkhamūlaṃ. Pabbatassa pana pabbhārasadiso pabbatapadeso. Acchannamariyādanti yathā vassodakaṃ anto na pavisati, evaṃ chadanasaṅkhepena upari akatamariyādaṃ. Anto pana pabbhārassa vassodakaṃ pavisati ce, abbhokāsasaṅkhepamevāti tattha pavisituṃ vaṭṭati. Sākhāmaṇḍapoti rukkhasākhāhi viraḷacchannamaṇḍapo. Pīṭhapaṭo khalitthaddhasāṭako.

“Bên trong của cây” được gọi là gốc cây. Còn “bên trong của núi” là một phần của ngọn núi, tương tự như hang núi. “Giới hạn không có mái che” là nơi không có giới hạn được làm ở phía trên theo kiểu mái che để nước mưa không lọt vào bên trong. Tuy nhiên, nếu nước mưa lọt vào bên trong hang núi, thì nơi đó được kể là ngoài trời, do đó được phép vào ở đó. “Nhà tạm bằng cành cây” là nhà tạm được lợp thưa thớt bằng cành cây. “Vải che ghế” là tấm vải được làm cứng bằng hồ.

Paviṭṭhakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati yathāvuttapabbhārādike ṭhapetvāti adhippāyo. Jānitvāti dhammassavanādiatthaṃ channaṃ rukkhamūlaṃ pavisitvā nisinno ‘‘idāni aruṇo uṭṭhahatī’’ti jānitvā. Rukkhamūlepi katthaci attheva nivāsaphāsukatāti siyā tattha āsaṅgapubbako āvāsapalibodho, na pana abbhokāseti idheva āvāsapalibodhupacchedo ānisaṃso vutto. Pasaṃsāyānurūpatāti aniketāti vuttapasaṃsāya anālayabhāvena anucchavikatā. Nissaṅgatāti āvāsapariggahābhāveneva tattha nissaṅgatā. Asukadisāya vasanaṭṭhānaṃ natthi, tasmā tattha gantuṃ neva sakkāti edisassa parivitakkassa abhāvato cātuddiso. Migabhūtenāti pariggahābhāvena migassa viya bhūtena. Sitoti nissito. Vindatīti labhati.

Ý nghĩa là: Ngay khi vừa bước vào (nơi có mái che), hạnh đầu-đà bị phá vỡ, ngoại trừ những nơi như sườn núi v.v... đã được đề cập. Biết được (jānitvā) có nghĩa là: Vị tỳ khưu đã đi vào nơi có mái che hoặc gốc cây để nghe pháp v.v... và trong khi đang ngồi, vị ấy biết rằng: 'Bây giờ, rạng đông đang lên'. Ngay cả ở một gốc cây nào đó, vẫn có sự thoải mái trong việc trú ngụ, do đó có thể có sự trở ngại về trú xứ bắt nguồn từ sự dính mắc. Nhưng ở ngoài trời thì không như vậy. Vì thế, chính ở đây (ngoài trời), lợi ích là sự đoạn tuyệt trở ngại về trú xứ đã được nói đến. Phù hợp với lời tán thán (pasaṃsāyānurūpatā) có nghĩa là: Sự tương xứng, do trạng thái không có nơi nương tựa, với lời tán thán được nói là 'vô gia cư' (aniketa). Không dính mắc (nissaṅgatā) có nghĩa là: Không dính mắc vào nơi ấy chính vì không có sự chiếm hữu trú xứ. Do không có sự suy tính trước như: 'Ở phương hướng kia không có chỗ ở, vì vậy không thể đi đến đó', nên vị ấy được gọi là người (đi lại) bốn phương (cātuddiso). Như loài nai (migabhūtena) có nghĩa là: Trở nên giống như loài nai do không có sự chiếm hữu. `Sito` có nghĩa là `nissito` (nương tựa). `Vindati` có nghĩa là `labhati` (đạt được).

Iti abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā.

Dứt phần giải về hạnh ở ngoài trời.

11. Sosānikaṅgakathāvaṇṇanā

11. Giải về hạnh ở nghĩa địa

34. Na susānanti asusānaṃ. Aññattho na-kāro, susānalakkhaṇarahitaṃ vasanaṭṭhānanti adhippāyo. Na tatthāti ‘‘susāna’’nti vavatthapitamatte ṭhāne na vasitabbaṃ. Na hi nāmamattena susānalakkhaṇaṃ sijjhati. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Jhāpitakālato pana paṭṭhāya…pe… susānameva chavena sayitamattāya susānalakkhaṇappattito. Chavasayanaṃ hi ‘‘susāna’’nti vuccati.

34. `Na susānaṃ` (không phải nghĩa địa) có nghĩa là `asusānaṃ` (nơi không phải nghĩa địa). Bất biến từ `na` có nghĩa là 'khác'. Ý nghĩa là: nơi ở không có các đặc điểm của nghĩa địa. `Na tattha` (không phải ở đó) có nghĩa là: Không nên ở tại một nơi chỉ đơn thuần được quy định là 'nghĩa địa'. Bởi vì đặc điểm của nghĩa địa không thể thành tựu chỉ bằng một cái tên. Do đó, ngài đã nói `na hi` (bởi vì không) v.v... Nhưng kể từ lúc hỏa táng... cho đến... đó chính là nghĩa địa, vì nó đạt được đặc điểm của nghĩa địa chỉ bằng việc có một tử thi đã nằm ở đó. Thật vậy, nơi nằm của tử thi được gọi là 'nghĩa địa' (susāna).

Sosānikena nāma appakiccena sallahukavuttinā bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ pana vasantenā’’tiādi vuttaṃ. Garukanti dupparihāraṃ. Tameva hi dupparihārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha uppannaparissayavighātatthāyāti [Pg.101] ‘‘susānaṃ nāma manussarāhasseyyaka’’nti corā katakammāpi akatakammāpi osaranti, tattha coresu bhaṇḍasāmike disvā bhikkhusamīpe bhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palātesu manussā bhikkhuṃ ‘‘coro’’ti gahetvā potheyyuṃ, tasmā vihāre saṅghattheraṃ vā gocaragāme raññā niyuttaṃ rājayuttakaṃ vā attano sosānikabhāvaṃ jānāpetvā yathā tādiso, añño vā parissayo na hoti, tathā appamattena vasitabbaṃ. Caṅkamantassa yadā āḷahanaṃ abhimukhaṃ na hoti, tadāpi saṃvegajananatthaṃ tattha diṭṭhi vissajjetabbāti dassetuṃ ‘‘addhakkhikena āḷahanaṃ olokentenā’’ti vuttaṃ.

Để chỉ ra rằng: 'Vị tỳ khưu thực hành hạnh ở nghĩa địa phải là người ít phận sự, có lối sống nhẹ nhàng', đoạn văn bắt đầu bằng `tasmiṃ pana vasantena` đã được nói đến. `Garukaṃ` (nặng nề) có nghĩa là `dupparihāraṃ` (khó duy trì). Thật vậy, để chỉ ra chính trạng thái khó duy trì ấy, đoạn văn bắt đầu bằng `tasmā` đã được nói đến. Trong đó, 'để ngăn ngừa những nguy hiểm đã phát sinh' có nghĩa là: Vì 'nghĩa địa là nơi kín đáo của con người', nên những tên trộm, cả những kẻ đã gây án và chưa gây án, thường lui tới. Ở đó, khi những tên trộm thấy chủ nhân của tài vật, chúng có thể vứt bỏ tài vật gần vị tỳ khưu rồi bỏ chạy, người ta có thể bắt vị tỳ khưu vì cho là 'kẻ trộm' và đánh đập. Do đó, sau khi đã trình báo cho vị Trưởng lão Tăng trong tu viện hoặc một vị quan chức do vua bổ nhiệm ở làng khất thực về việc mình là người ở nghĩa địa, vị ấy nên trú ngụ với sự không dể duôi để những nguy hiểm như vậy hoặc những nguy hiểm khác không phát sinh. Để chỉ ra rằng: 'Ngay cả khi nơi hỏa táng không ở phía trước mặt người đang kinh hành, vị ấy cũng nên hướng cái thấy của mình về đó để làm phát sinh sự chấn động tâm linh (saṃvega)', câu `addhakkhikena āḷahanaṃ olokentena` (với mắt lim dim nhìn vào nơi hỏa táng) đã được nói đến.

Uppathamaggena gantabbaṃ attano sosānikabhāvassa apākaṭabhāvatthaṃ. Ārammaṇanti tasmiṃ susāne ‘‘ayaṃ vammiko, ayaṃ rukkho, ayaṃ khāṇuko’’tiādinā divāyeva ārammaṇaṃ vavatthapetabbaṃ. Bhayānakanti bhayajanakaṃ vammikādiṃ. Kenaci leḍḍupāsāṇādinā āsanne vicarantīti na paharitabbā. Tilapiṭṭhaṃ vuccati palalaṃ. Māsamissaṃ bhattaṃ māsabhattaṃ. Guḷādīti ādi-saddena tilasaṃguḷikādighanapūvañca saṅgaṇhāti. Kulagehaṃ na pavisitabbanti petadhūmena vāsitattā, pisācānubandhattā ca kulagehassa abbhantaraṃ na pavisitabbaṃ. Devasikaṃ chavaḍāho dhuvaḍāho. Matañātakānaṃ tattha gantvā devasikaṃ rodanaṃ dhuvarodanaṃ. Vuttanayenāti ‘‘jhāpitakālato pana paṭṭhāyā’’ti vuttanayena. ‘‘Pacchimayāme paṭikkamituṃ vaṭṭatī’’ti icchitattā ‘‘susānaṃ agatadivase’’ti aṅguttarabhāṇakā.

Nên đi bằng con đường không quen thuộc để việc mình là người ở nghĩa địa không bị nhiều người biết đến. Về đối tượng (ārammaṇa): Tại nghĩa địa ấy, nên xác định đối tượng ngay từ ban ngày bằng cách (ghi nhận): 'Đây là gò mối, đây là cây, đây là gốc cây' v.v... Vật đáng sợ (bhayānakaṃ) có nghĩa là: Những vật gây ra sợ hãi như gò mối v.v... Không nên dùng vật gì như cục đất, hòn đá v.v... để ném vào chúng (khi nghĩ rằng) 'có thứ gì đó đang đi lại gần đây'. `Tilapiṭṭhaṃ` được gọi là `palalaṃ` (bột mè). Cơm trộn với đậu là `māsabhattaṃ`. Trong từ `guḷādi` (đường mật v.v...), từ `ādi` (v.v...) cũng bao gồm cả các loại bánh đặc như bánh mè viên. 'Không nên đi vào nhà của gia đình cư sĩ' có nghĩa là: Không nên đi vào bên trong nhà của gia đình cư sĩ vì (y phục) bị ám khói của người chết và vì bị các loài phi nhân đi theo. Việc thiêu xác hằng ngày là `dhuvaḍāho` (sự thiêu đốt thường xuyên). Việc thân quyến của người chết đến đó khóc lóc hằng ngày là `dhuvarodanaṃ` (sự khóc lóc thường xuyên). `Vuttanayena` (theo phương pháp đã nói) có nghĩa là: Theo phương pháp đã được nói đến là 'kể từ lúc hỏa táng'. Vì có quan điểm rằng 'được phép rời đi trong canh cuối', nên các vị tụng đọc Tăng Chi Bộ Kinh nói là '(vào ngày) không đến nghĩa địa'.

Susāne niccakālaṃ sivathikadassanena maraṇassatipaṭilābho. Tato eva appamādavihāritā. Tattha chaḍḍitassa matakaḷevarassa dassanena asubhanimittādhigamo. Tato eva kāmarāgavinodanaṃ. Bahulaṃ sarīrassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato abhiṇhaṃ kāyasabhāvadassanaṃ. Tato maraṇassatipaṭilābhato ca saṃvegabahulatā. Byādhikānaṃ, jarājiṇṇānañca matānaṃ tattha dassanena ārogyayobbanajīvitamadappahānaṃ. Khuddakassa, mahato ca bhayassa abhibhavanato bhayabheravasahanatā. Saṃviggassa yoniso padahanaṃ sambhavatīti amanussānaṃ garubhāvanīyatā. Niddāgatampīti suttampi, supinantepīti adhippāyo.

Ở nghĩa địa, do thường xuyên thấy bãi tha ma nên đạt được niệm sự chết. Chính nhờ đó mà có được trạng thái sống không dể duôi. Ở đó, do thấy tử thi bị vứt bỏ nên chứng được tướng bất tịnh. Chính nhờ đó mà đoạn trừ được ái dục. Do thường xuyên ghi nhận rõ trạng thái bất tịnh, hôi thối, đáng ghê tởm của thân thể, nên thường xuyên thấy được bản chất thật sự của thân. Và từ việc đạt được niệm sự chết đó, có được sự dồi dào về chấn động tâm linh (saṃvega). Do thấy ở đó những người chết vì bệnh tật và già nua, nên từ bỏ được sự say đắm trong sức khỏe, tuổi trẻ và sự sống. Do khắc phục được những sợ hãi cả nhỏ lẫn lớn, nên có được khả năng chịu đựng sự sợ hãi và kinh hoàng. Vì người có tâm chấn động (saṃvigga) có thể nỗ lực một cách như lý, nên được các loài phi nhân kính trọng. `Niddāgatampi` (ngay cả khi đã ngủ) có nghĩa là: Ngay cả khi đang ngủ, ngay cả trong giấc mơ - đó là ý nghĩa.

Iti sosānikaṅgakathāvaṇṇanā.

Dứt phần giải về hạnh ở nghĩa địa.

12. Yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā

12. Giải về hạnh ở chỗ nào cũng được

35. Senāsanagāhaṇe [Pg.102] pare uṭṭhāpetvā gahaṇaṃ, ‘‘idaṃ sundaraṃ, idaṃ na sundara’’nti paritulayitvā pucchanā, olokanā ca senāsanaloluppaṃ. Tuṭṭhabbanti tussitabbaṃ. Vihārassa pariyantabhāvena dūreti vā bahūnaṃ sannipātaṭṭhānādīnaṃ accāsanneti vā pucchituṃ na labhati, pucchanenapissa dhutaṅgassa saṃkilissanato. Oloketunti loluppavasena passituṃ. Sacassa taṃ na ruccatīti assa yathāsanthatikassa taṃ yathāgāhitaṃ senāsanaṃ aphāsukabhāvena sace na ruccati, mudukassa asati roge yathāgāhitaṃ pahāya aññassa senāsanassa gahaṇaṃ loluppaṃ, majjhimassa gantvā olokanā, ukkaṭṭhassa pucchanā. Sabbesampi uṭṭhāpetvā gahaṇe vattabbameva natthi.

35. Trong việc nhận chỗ ở, việc làm cho người khác phải đứng dậy rồi mình nhận lấy; việc hỏi han sau khi cân nhắc 'chỗ này tốt, chỗ này không tốt'; và việc nhìn ngó xung quanh được gọi là sự tham lam về chỗ ở. `Tuṭṭhaṃ` (hài lòng) có nghĩa là: Nên biết đủ. Vị ấy không được phép hỏi rằng chỗ ở có xa không, vì ở rìa tu viện, hoặc có quá gần những nơi tụ họp của nhiều người v.v... hay không, bởi vì ngay cả việc hỏi han cũng làm cho hạnh đầu-đà này bị ô nhiễm. `Oloketuṃ` (nhìn ngó) có nghĩa là: Nhìn với tâm tham lam. `Sace assa taṃ na ruccati` (nếu vị ấy không thích chỗ đó) có nghĩa là: Nếu chỗ ở đã được chỉ định không làm hài lòng vị thực hành hạnh 'ở chỗ nào cũng được' này do sự bất tiện của nó. Đối với vị thực hành bậc hạ, khi không có bệnh, việc từ bỏ chỗ ở đã được chỉ định để nhận một chỗ khác là tham lam. Đối với vị thực hành bậc trung, việc đi xem xét là (tham lam). Đối với vị thực hành bậc thượng, việc hỏi han là (tham lam). Đối với tất cả các hạng (hạ, trung, thượng), về việc làm cho người khác phải đứng dậy rồi mình nhận lấy chỗ ở thì không cần phải bàn đến nữa (vì đó là điều chắc chắn không được phép).

Upaṭṭhāpanīyānampi anuṭṭhāpanena sabrahmacārīnaṃ hitesitā. Tāya karuṇāvihārānuguṇatā. Sundarāsundaravibhāgākaraṇato hīnapaṇītavikappapariccāgo. Tena tādilakkhaṇānuguṇatā. Tato eva anurodhavirodhappahānaṃ. Dvārapidahanaṃ okāsādānato. Yathāsanthatarāmatanti yathāgāhite yathāniddiṭṭhe senāsane abhiratabhāvaṃ.

Do không cho các vị (tỳ khưu trẻ) đáng được đứng dậy phải đứng dậy, (hạnh này) là sự mong muốn lợi ích cho các vị đồng phạm hạnh. Do đó, (hạnh này) tương ứng với bi trú. Do không phân biệt tốt và không tốt, (hạnh này) là sự từ bỏ sự suy xét thấp kém và cao thượng. Do đó, (hạnh này) tương ứng với đặc tính tādi (bất động). Chính vì thế, (hạnh này) là sự đoạn trừ thiên vị và ác cảm. Do không cho cơ hội (phiền não sanh khởi), (hạnh này) là sự đóng cửa (các căn môn). Hài lòng với chỗ ở đã được sắp đặt (yathāsanthatarāmataṃ) nghĩa là trạng thái hoan hỷ trong chỗ ở đã được nhận, đã được chỉ định.

Iti yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā.

Như vậy là kết thúc phần giải về hạnh Hài Lòng Với Chỗ Ở Đã Được Sắp Đặt.

13. Nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā

13. Phần giải về hạnh Thường Ngồi.

36. Seyyanti iriyāpathalakkhaṇaṃ seyyaṃ. Tappaṭikkhepeneva hi tadatthā ‘‘mañco bhisī’’ti evamādikā (cūḷava. 321, 322) seyyā paṭikkhittā eva honti. ‘‘Nesajjiko’’ti ca sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya eva viharituṃ sīlamassāti imassa atthassa idha adhippetattā seyyā evettha paṭiyoginī, na itare tathā aniṭṭhattā, asambhavato ca. Kosajjapakkhiyo hi iriyāpatho idha paṭiyogibhāvena icchito, na itare. Na ca sakkā ṭhānagamanehi vinā nisajjāya eva yāpetuṃ tathā pavattetunti seyyāvettha paṭiyoginī. Tenāha ‘‘tena panā’’tiādi. Caṅkamitabbaṃ na ‘‘nesajjiko aha’’nti sabbarattiṃ nisīditabbaṃ. Iriyāpathantarānuggahito hi kāyo manasikārakkhamo hoti.

36. (Từ) Seyyā (nằm) có nghĩa là sự nằm, một oai nghi. Quả vậy, chính do sự từ bỏ sự nằm đó mà các loại giường nằm như "giường, nệm" v.v... (Cūḷavagga 321, 322) cũng đều bị từ bỏ. Và vì ở đây, ý nghĩa của từ "nesajjika" (người thực hành hạnh thường ngồi) được chủ trương là "vị ấy có thói quen sống chỉ bằng cách ngồi sau khi đã từ bỏ sự nằm", nên chính sự nằm là đối tượng (bị từ bỏ) ở đây, chứ không phải các (oai nghi) khác, vì chúng không được mong muốn như vậy và cũng vì không thể xảy ra. Quả vậy, oai nghi thuộc về phần biếng nhác mới được xem là đối tượng (bị từ bỏ) ở đây, chứ không phải các (oai nghi) khác. Và cũng không thể duy trì sự sống, không thể tiếp tục chỉ bằng cách ngồi mà không có đứng và đi, vì vậy chính sự nằm là đối tượng (bị từ bỏ) ở đây. Do đó, ngài đã nói "tena pana" v.v... Nên đi kinh hành, không nên ngồi suốt đêm với ý nghĩ "ta là người thực hành hạnh thường ngồi". Quả vậy, thân được hỗ trợ bởi các oai nghi khác mới có khả năng tác ý.

Cattāro [Pg.103] pādā, piṭṭhiapassayo cāti imehi pañcahi aṅgehi pañcaṅgo. Catūhi aṭṭanīhi, piṭṭhiapassayena ca pañcaṅgoti apare. Ubhosu passesu piṭṭhipasse ca yathāsukhaṃ apassāya viharato nesajjikassa ‘‘anesajjikato ko viseso’’ti gāhaṃ nivāretuṃ abhayatthero nidassito ‘‘thero anāgāmī hutvā parinibbāyī’’ti.

(Ghế) có năm chi phần do năm chi phần này: bốn chân và một cái tựa lưng. Các vị khác nói: (ghế) có năm chi phần do bốn thanh giằng và một cái tựa lưng. Để ngăn chặn sự chấp thủ rằng: "Đối với người thực hành hạnh thường ngồi mà sống bằng cách tựa một cách thoải mái ở cả hai bên hông và phía sau lưng thì có gì khác biệt với người không thực hành hạnh thường ngồi?", Trưởng lão Abhaya đã được nêu ra làm ví dụ: "vị trưởng lão ấy, sau khi trở thành bậc A-na-hàm, đã nhập Niết-bàn".

Upacchedīyati etenāti upacchedananti vinibandhupacchedassa sādhakatamabhāvo daṭṭhabbo. Sabbakammaṭṭhānānuyogasappāyatā alīnānuddhaccapakkhikattā nisajjāya. Tato eva pāsādikairiyāpathatā. Vīriyārambhānukūlatā vīriyasamatāyojanassa anucchavikatā. Tato eva sammāpaṭipattiyā anubrūhanatā. Paṇidhāyāti ṭhapetvā. Tanunti uparimakāyaṃ. Vikampetīti cāleti, icchāvighātaṃ karotīti adhippāyo. Vatanti dhutaṅgaṃ.

"Người ta cắt đứt bằng pháp này, vì vậy gọi là sự cắt đứt (upacchedanaṃ)", nên được hiểu là trạng thái thực hiện hiệu quả nhất việc cắt đứt sự trói buộc (của tâm). Do việc ngồi không thuộc về phần co rút và trạo cử, (hạnh này) thích hợp cho việc thực hành tất cả các đề mục thiền. Chính vì thế, (hạnh này) có oai nghi đáng tịnh tín. (Hạnh này) thuận lợi cho việc khởi sự tinh tấn, là sự phù hợp cho việc kết hợp với sự quân bình tinh tấn. Chính vì thế, (hạnh này) làm tăng trưởng chánh hạnh. (Từ) Paṇidhāya có nghĩa là đặt, để. (Từ) Tanuṃ có nghĩa là thân trên. (Từ) Vikampeti có nghĩa là làm rung động, ý là làm hỏng ý muốn. (Từ) Vataṃ có nghĩa là hạnh đầu đà.

Iti nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā.

Như vậy là kết thúc phần giải về hạnh Thường Ngồi.

Dhutaṅgapakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Phần giải về các vấn đề tạp loại của hạnh đầu đà.

37. Sekkhaputhujjanānaṃ vasena siyā kusalāni, khīṇāsavānaṃ vasena siyā abyākatāni. Tattha sekkhaputhujjanā paṭipattipūraṇatthaṃ, khīṇāsavā phāsuvihāratthaṃ dhutaṅgāni pariharanti. Akusalampi dhutaṅganti akusalacittenāpi dhutaṅgasevanā atthīti adhippāyo. Taṃ na yuttaṃ, yena akusalacittena pabbajitassa āraññikattaṃ, taṃ dhutaṅgaṃ nāma na hoti. Kasmā? Lakkhaṇābhāvato. Yaṃ hidaṃ kilesānaṃ dhunanato dhutassa puggalassa, ñāṇassa, cetanāya vā aṅgattaṃ, na taṃ akusaladhammesu sambhavati. Tasmā araññavāsādimattena āraññikādayo tāva hontu, āraññikaṅgādīni pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘na maya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha imānīti dhutaṅgāni. Vuttaṃ heṭṭhā vacanatthaniddese. Na ca akusalena koci dhuto nāma hoti, kilesānaṃ dhunanaṭṭhenāti adhippāyo. Yassa bhikkhuno etāni samādānāni aṅgāni, etena paṭhamenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Na ca akusalaṃ kiñci dhunātīti akusalaṃ kiñci pāpaṃ na ca dhunāti eva appaṭipakkhato. Yesaṃ samādānānaṃ taṃ akusalaṃ ñāṇaṃ viya [Pg.104] aṅganti katvā tāni dhutaṅgānīti vucceyyuṃ. Iminā dutiyenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Nāpi akusalantiādi tatiyaatthavikappavasena yojanā. Tasmātiādi vuttassevatthassa nigamanaṃ.

37. Tùy theo các bậc hữu học và phàm phu, (các hạnh đầu đà) có thể là thiện; tùy theo các bậc lậu tận, chúng có thể là vô ký. Trong đó, các bậc hữu học và phàm phu thực hành các hạnh đầu đà để hoàn thiện sự thực hành, còn các bậc lậu tận thực hành để được an trú. (Quan điểm) "hạnh đầu đà cũng có thể là bất thiện" có ý rằng cũng có sự thực hành hạnh đầu đà với tâm bất thiện. Điều đó không hợp lý. Trạng thái ở rừng của vị xuất gia với tâm bất thiện nào đó, trạng thái ấy không được gọi là hạnh đầu đà. Tại sao? Vì không có đặc tính (của hạnh đầu đà). Quả vậy, cái gọi là chi phần của người đã rũ bỏ (phiền não), của trí tuệ, hoặc của tư tâm sở, do có sự rũ bỏ các phiền não, điều đó không thể có trong các pháp bất thiện. Do đó, chỉ với việc sống trong rừng v.v..., các vị ấy có thể là những người sống trong rừng v.v..., nhưng đó không phải là hạnh ở rừng v.v... Để chỉ ra ý nghĩa này, câu "na mayaṃ" v.v... đã được nói. Trong đó, (từ) imāni có nghĩa là các hạnh đầu đà. Điều này đã được nói ở dưới trong phần giải thích ngữ nguyên. Và không có ai được gọi là người đã rũ bỏ (phiền não) bằng (tâm) bất thiện, với ý nghĩa là rũ bỏ các phiền não, đó là ý nghĩa. "Đối với vị tỳ khưu nào mà những sự thọ trì này là các chi phần", với cách giải thích thứ nhất này, ngài chỉ ra rằng "không có hạnh đầu đà bất thiện". "Và (tâm) bất thiện không rũ bỏ được gì cả" có nghĩa là (tâm) bất thiện không rũ bỏ được bất kỳ điều ác nào vì nó không phải là đối nghịch (của điều ác). "Đối với những sự thọ trì nào mà tâm bất thiện ấy là chi phần giống như trí tuệ", do đó chúng được gọi là các hạnh đầu đà. Với cách giải thích thứ hai này, ngài cũng chỉ ra rằng "không có hạnh đầu đà bất thiện". (Câu) "nāpi akusalaṃ" v.v... nên được kết hợp theo cách giải thích thứ ba. (Câu) "tasmā" v.v... là phần kết luận cho ý nghĩa đã được nói.

Yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha. Te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadanti. Tathā sati tassa paramatthato avijjamānattā kilesānaṃ dhunanaṭṭhopi na siyā, samādātabbatā cāti tesaṃ vacanaṃ pāḷiyā virujjhatīti dassetuṃ ‘‘kusalattikavinimutta’’ntiādi vuttaṃ. Tasmāti yasmā paññattipakkhe ete dosā dunnivārā, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ, vuttanayo cetanāpakkhoyeva gahetabboti attho. Yasmā ete dhutaguṇā kusalattike paṭhamatatiyapadasaṅgahitā, tasmā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā, siyā anupādinnupādāniyā, siyā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikāti evaṃ sesatikadukapadehipi nesaṃ yathārahaṃ saṅgaho vibhāvetabbo.

(Câu) "Yesaṃ" được nói nhắm đến các vị ở chùa Abhayagiri. Quả vậy, họ nói rằng cái gọi là hạnh đầu đà là một chế định (paññatti). Nếu như vậy, do nó không hiện hữu về mặt chân đế, ý nghĩa rũ bỏ phiền não cũng sẽ không có, và tính chất có thể thọ trì (cũng không có). Để chỉ ra rằng lời nói của họ mâu thuẫn với Pāli, câu "kusalattikavinimuttaṃ" v.v... đã được nói. (Từ) Tasmā (do đó) có nghĩa là: vì trong trường hợp (xem hạnh đầu đà là) chế định, những lỗi này khó có thể ngăn chặn, do đó, lời nói của họ không nên được chấp nhận; ý là nên chấp nhận quan điểm về tư tâm sở (cetanā) theo cách đã nói. Vì những phẩm chất đầu đà này được bao gồm trong chi phần thứ nhất và thứ ba của tam đề thiện (kusalattika), do đó, (chúng) có thể tương ưng với lạc thọ, có thể tương ưng với xả thọ; có thể là các pháp có quả dị thục, có thể là các pháp không phải là quả dị thục cũng không phải là pháp có quả dị thục; có thể là các pháp không bị chấp thủ nhưng là đối tượng của chấp thủ; có thể là các pháp không bị ô nhiễm nhưng là đối tượng của ô nhiễm. Như vậy, sự bao gồm của chúng trong các chi phần còn lại của các tam đề và nhị đề cũng nên được làm rõ một cách tương xứng.

Kāmaṃ sabbopi arahā dhutakileso, idha pana dhutaṅgasevanāmukhena kilese vidhunitvā ṭhito khīṇāsavo ‘‘dhutakileso puggalo’’ti adhippeto. Tathā sabbopi ariyamaggo nippariyāyena kilesadhunano dhammo, visesato aggamaggo. Pariyāyena pana vipassanāñāṇādi. Heṭṭhimaparicchedena dhutaṅgacetanāsampayuttañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ dhutaṃ dassetvā dhutavāde dassetabbe yasmā dhutavādabhedena dhuto viya dhutabhedena dhutavādopi duvidho, tasmā tesaṃ, tadubhayapaṭikkhepassa ca vasena catukkamettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ ‘‘atthi dhuto’’tiādi vuttaṃ.

Thật vậy, tất cả bậc A-la-hán đều là người đã rũ sạch phiền não, nhưng ở đây, bậc Lậu Tận đã đứng vững sau khi rũ sạch các phiền não do phương tiện thực hành hạnh đầu-đà được chủ trương là ‘người đã rũ sạch phiền não’. Tương tự như vậy, tất cả Thánh đạo một cách không gián tiếp là pháp rũ sạch phiền não, đặc biệt là đạo tối thượng. Còn theo cách gián tiếp là tuệ quán, v.v. Theo giới hạn thấp nhất, nên được hiểu là trí tuệ tương ưng với tác ý hạnh đầu-đà. Sau khi đã trình bày về dhuta (sự rũ sạch) như vậy, khi cần trình bày về dhutavāda (người chủ trương sự rũ sạch), vì rằng giống như người dhuta có sự phân biệt theo người dhutavāda, thì người dhutavāda cũng có hai loại theo sự phân biệt của người dhuta, do đó, do năng lực của chúng và sự phủ định cả hai, một bộ bốn có thể xảy ra ở đây, để trình bày điều đó, câu bắt đầu bằng ‘có người dhuta’ đã được nói đến.

Tayidanti nipāto, tassa ‘‘so aya’’nti attho. Dhutadhammā nāmāti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā ‘‘dhuto’’ti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāma. Asampattasampattesu paccayesu alubbhanākārena pavattanato appicchatā santuṭṭhitā ca atthato alobho. Paccayagedhādihetukānaṃ lolatādīnaṃ saṃkilesānaṃ sammadeva likhanato [Pg.105] chedanato gaṇasaṅgaṇikādibhedato saṃsaggato cittassa vivecanato sallekhatā pavivekatā ca alobho amohoti imesu dvīsu dhammesu anupatanti tadantogadhā tappariyāpannā honti, tadubhayasseva pavattivisesabhāvato. Imehi kusaladhammehi atthī idamatthī, yena ñāṇena pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabbanti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca, taṃ ñāṇaṃ idamatthitā. Tenāha ‘‘idamatthitā ñāṇamevā’’ti. Paṭikkhepavatthūsūti gahapaticīvarādīsu tehi tehi dhutaṅgehi paṭikkhipitabbavatthūsu. Lobhanti taṇhaṃ. Tesveva vāti paṭikkhepavatthūsu eva. Ādīnavapaṭicchādakanti ārakkhadukkhaparādhīnavutticorabhayādiādīnavapaṭicchādakaṃ. Anuññātānanti satthārā nicchandarāgaparibhogavasena anuññātānaṃ sukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādīnaṃ. Paṭisevanamukhenāti paṭisevanadvārena, tena lesenāti attho. Atisallekhamukhenāti ativiya sallekhapaṭipattimukhena, ukkaṭṭhassa vattanakānampi paṭikkhipanavasenāti attho.

Từ ‘Tayidaṃ’ là một bất biến từ, có nghĩa là ‘cái đó, chính là cái này’. Gọi là các pháp đầu-đà là vì chúng là các pháp hỗ trợ cho tác ý hạnh đầu-đà, vốn có tên gọi là ‘dhuta’ (sự rũ sạch) do sự vận hành theo cách rũ bỏ các ác pháp đối nghịch với việc thực hành hạnh đầu-đà. Do sự vận hành theo cách không tham đắm trong các vật dụng đã có được hoặc chưa có được, nên thiểu dục và tri túc, về mặt thực chất, chính là vô tham. Do việc gọt giũa và cắt đứt hoàn toàn các phiền não như sự lăng xăng, v.v., vốn có nguyên nhân từ sự tham đắm vật dụng, v.v., và do việc tách tâm ra khỏi sự giao du có nhiều loại như giao du với đoàn thể, v.v., nên sự khắc khổ và sự viễn ly được bao gồm trong hai pháp này là vô tham và vô si, chúng được hàm chứa bên trong, được bao gồm trong đó, vì chúng chính là những biểu hiện đặc biệt của cả hai pháp ấy. Người có nhu cầu với các thiện pháp này, đó là sự cần thiết này, với trí tuệ nào mà người xuất gia, (nghĩ rằng) ‘phải được an trú trong hạnh phấn tảo y, v.v.’, thọ trì và thực hành các đức hạnh đầu-đà theo như đã được chỉ dạy, trí tuệ đó là idamatthitā (sự cần thiết này). Do đó, ngài nói ‘sự cần thiết này chính là trí tuệ’. (Cụm từ) ‘trong các đối tượng bị từ bỏ’ có nghĩa là trong các đối tượng phải được từ bỏ bởi các hạnh đầu-đà tương ứng, như y phục của gia chủ, v.v. (Từ) ‘tham’ có nghĩa là ái. (Cụm từ) ‘chỉ trong chính chúng’ có nghĩa là chỉ trong các đối tượng bị từ bỏ. (Cụm từ) ‘che đậy sự nguy hại’ có nghĩa là che đậy các sự nguy hại như khổ do phải gìn giữ, đời sống phụ thuộc vào người khác, nỗi sợ hãi kẻ trộm, v.v. (Cụm từ) ‘của những thứ được cho phép’ có nghĩa là của những thứ như vật trải, vật đắp có xúc chạm êm dịu, v.v., đã được Bậc Đạo Sư cho phép sử dụng một cách không có dục và tham. (Cụm từ) ‘do phương tiện thọ dụng’ có nghĩa là ‘qua cửa ngõ thọ dụng’, ‘bằng cái cớ đó’. (Cụm từ) ‘do phương tiện khắc khổ tột bậc’ có nghĩa là ‘do phương tiện thực hành sự khắc khổ một cách cao độ’, tức là ‘do năng lực từ bỏ cả những vật dụng được phép đối với người thực hành hạnh đầu-đà bậc cao’.

Sukhumakaraṇasannissayo rāgo dukkhāya paṭipattiyā patiṭṭhaṃ na labhatīti āha ‘‘dukkhāpaṭipadañca nissāya rāgo vūpasammatī’’ti. Sallekho nāma sampajānassa hoti, satisampajaññe moho apatiṭṭhova appamādasambhavatoti vuttaṃ ‘‘sallekhaṃ nissāya appamattassa moho pahīyatī’’ti. Etthāti etesu dhutaṅgesu. Tatthāti araññarukkhamūlesu.

Tham ái nương tựa vào các phương tiện tạo ra sự thoải mái không có được chỗ đứng trong sự thực hành khổ hạnh, do đó, ngài nói ‘và nương vào khổ hạnh, tham ái được lắng dịu’. Sự khắc khổ chỉ có ở người có tỉnh giác, và khi có niệm và tỉnh giác, si mê không có chỗ đứng, vì sự không dể duôi có thể phát sinh, do đó đã được nói rằng ‘nương vào sự khắc khổ, si mê của người không dể duôi bị đoạn trừ’. (Từ) ‘ở đây’ có nghĩa là ‘trong các hạnh đầu-đà này’. (Từ) ‘trong đó’ có nghĩa là ‘ở trong rừng, dưới gốc cây’.

Sīsaṅgānīti sīsabhūtāni aṅgāni, paresampi kesañci nānantarikatāya, sukaratāya ca saṅgaṇhanato uttamaṅgānīti attho. Asambhinnaṅgānīti kehici sambhedarahitāni, visuṃyeva aṅgānīti vuttaṃ hoti. Kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhati rāgacaritassa mohacaritassa dosacaritassāpi, taṃ ekaccaṃ dhutaṅgaṃ sevantassāti adhippāyo. Hāyati kammaṭṭhānaṃ sukumārabhāvenalūkhapaṭipattiṃ asahantassa. Vaḍḍhateva mahāpurisajātikassāti adhippāyo. Na vaḍḍhati kammaṭṭhānaṃ upanissayarahitassa. Ekameva hi dhutaṅgaṃ yathā kilesadhunanaṭṭhena, evaṃ cetanāsabhāvattā. Tenāha ‘‘samādānacetanā’’ti.

(Từ) ‘các chi phần đầu’ có nghĩa là các chi phần giống như cái đầu (là chính yếu); ý nghĩa là ‘các chi phần tối thượng’ do bao gồm cả một số hạnh đầu-đà khác vì tính không thể tách rời và tính dễ thực hành. (Từ) ‘các chi phần không pha trộn’ có nghĩa là các chi phần không bị pha trộn với bất cứ (hạnh đầu-đà) nào khác, là các chi phần hoàn toàn riêng biệt, như vậy đã được nói. Ý muốn nói là: đề mục thiền định tăng trưởng đối với người có tính tham, người có tính si, và cả người có tính sân, khi người ấy thực hành một hạnh đầu-đà nào đó. Đề mục thiền định bị suy giảm đối với người không thể chịu đựng được sự thực hành khắc khổ do bản tính yếu đuối. Ý muốn nói là: (đề mục thiền định) chắc chắn tăng trưởng đối với người có bản tính của bậc đại nhân. Đề mục thiền định không tăng trưởng đối với người không có duyên hỗ trợ. Vì hạnh đầu-đà chỉ là một, cũng như theo nghĩa rũ sạch phiền não, thì cũng vậy theo bản chất là tác ý. Do đó, ngài nói ‘tác ý thọ trì’.

Terasāpi [Pg.106] dhutaṅgāni samādāya pariharantānaṃ puggalānaṃ vasena ‘‘dvācattālīsa hontī’’ti vatvā bhikkhūnaṃ terasannampi pariharaṇassa ekajjhaṃyeva sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ekappahārena sabbadhutaṅgāni paribhuñjituṃ sakkotī’’ti vuttaṃ. Kathaṃ abbhokāse viharantassa rukkhamūlikaṅgaṃ? ‘‘Channaṃ paṭikkhipāmi, rukkhamūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti (visuddhi. 1.32) vacanato channe aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte dhutaṅgaṃ bhijjati, na abbhokāse, tasmā bhedahetuno abhāvena tampi arogameva. Tathā senāsanaloluppassa abhāvena yathāsanthatikaṅganti daṭṭhabbaṃ. Āraññikaṅgaṃ gaṇamhā ohīyanasikkhāpadena (pāci. 691-692) paṭikkhittaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ anatirittabhojanasikkhāpadena (pāci. 238-240). Pavāritāya hi bhikkhuniyā atirittaṃ katvā bhuñjituṃ na labbhati. Kappiye ca vatthusmiṃ lolatāpahānāya dhutaṅgasamādānaṃ, na akappiye, sikkhāpadeneva paṭikkhittattā. Aṭṭheva honti bhikkhuniyā saṃkaccikacīvarādīhi saddhiṃ pañcapi ticīvarasaṅkhameva gacchantīti katvā. Yathāvuttesūti bhikkhūnaṃ vuttesu terasasu ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato ṭhapetvā tecīvarikaṅgaṃ dvādasa sāmaṇerānaṃ. Sattāti bhikkhunīnaṃ vuttesu aṭṭhasu ekaṃ pahāya satta ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato. ‘‘Ṭhapetvā tecīvarikaṅga’’nti hi imaṃ anuvattamānameva katvā ‘‘satta sikkhamānasāmaṇerīna’’nti vuttaṃ. Patirūpānīti upāsakabhāvassa anucchavikāni.

Do năng lực của các cá nhân thọ trì và thực hành cả mười ba pháp đầu-đà, sau khi nói rằng “có bốn mươi hai (pháp đầu-đà)”, để chỉ ra khả năng thực hành đồng thời cả mười ba pháp của các tỳ khưu, đoạn văn bắt đầu bằng “sace hi” đã được nói đến. Trong đó, đã được nói rằng “có thể thực hành tất cả các pháp đầu-đà trong một lần”. Làm thế nào (có thể thực hành) hạnh ở gốc cây đối với người đang sống ngoài trời? Theo như lời nói “Tôi từ bỏ mái che, tôi thọ trì hạnh ở gốc cây”, pháp đầu-đà bị phá vỡ ngay khi bình minh ló dạng dưới mái che, chứ không phải ở ngoài trời; do đó, vì không có nguyên nhân phá vỡ, pháp đầu-đà ấy cũng không bị hư hoại. Tương tự, cần phải hiểu rằng hạnh ở đâu cũng được là do không có sự tham luyến sàng tọa. Hạnh ở rừng bị ngăn cấm bởi học giới về việc tụt lại sau chúng, hạnh không ăn sau khi đã từ chối bị ngăn cấm bởi học giới về việc không ăn thêm. Vì rằng tỳ khưu ni đã pavāraṇā thì không được phép làm cho thành vật dư thừa rồi ăn. Và việc thọ trì đầu-đà là để đoạn trừ sự tham luyến đối với vật thích hợp, không phải đối với vật không thích hợp, vì đã bị ngăn cấm bởi chính học giới. (Đối với tỳ khưu ni) chỉ có tám (pháp đầu-đà), vì cho rằng cả năm y cùng với y tăng-già-lê v.v... đều được tính là tam y. Về câu “như đã nói”, trong mười ba pháp đã nói cho các tỳ khưu, vì không có nghiệp sự luật về việc chú nguyện tam y, nên trừ ra hạnh tam y, có mười hai pháp cho các sa-di. Về câu “bảy”, trong tám pháp đã nói cho các tỳ khưu ni, trừ đi một pháp, còn lại bảy pháp, vì không có nghiệp sự luật về việc chú nguyện tam y. Vì rằng, sau khi làm cho câu “trừ ra hạnh tam y” này được tiếp nối, câu “bảy pháp cho các học nữ và sa-di-ni” đã được nói đến. “Thích hợp” nghĩa là phù hợp với tư cách của người cận sự nam.

Dhutaṅganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự trình bày các pháp đầu-đà đã hoàn tất.

Iti dutiyaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ hai.

3. Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā

3. Phần giải thích về sự trình bày việc tiếp nhận đề mục thiền.

38. Appicchatādīhīti [Pg.107] appicchatāsantuṭṭhisallekhapavivekāpacayavīriyārambhādīhi. Pariyodāteti suvisuddhe nirupakkilese. Imasmiṃ sīleti yathāvutte catupārisuddhisīle. ‘‘Cittaṃ bhāvaya’’nti imameva desanaṃ sandhāyāha ‘‘atisaṅkhepadesitattā’’ti. Ko samādhīti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena samādhīti kena atthena samādhīti vuccati, ‘‘samādhī’’ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho. Katividhoti pabhedapucchā.

38. Về câu “bởi các pháp như thiểu dục v.v...”, (nghĩa là) bởi các pháp như thiểu dục, tri túc, khắc khổ, viễn ly, không tích trữ, tinh cần v.v... Về câu “trong sự thanh tịnh”, (nghĩa là) trong sự hoàn toàn trong sạch, không cấu uế. Về câu “trong giới này”, (nghĩa là) trong bốn loại giới thanh tịnh như đã nói. Ngài đã nói “vì được thuyết giảng một cách rất tóm tắt” là nhắm đến chính bài pháp này “hãy tu tập tâm”. “Định là gì?” là câu hỏi về bản thể. “Định có nghĩa là gì?” nghĩa là, được gọi là định với ý nghĩa nào, từ “định” được sử dụng dựa vào ý nghĩa được biểu thị nào? “Có bao nhiêu loại?” là câu hỏi về sự phân loại.

‘‘Ko samādhī’’ti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā, vibhāgavantānaṃ pana sarūpavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo. Taṃdassane ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘samādhi bahuvidho’’tiādi vuttaṃ. Tattha bahuvidhoti kusalādivasena anekavidho. Nānappakārakoti ālambanamanasikārachandapaṇidhiadhimokkhaabhinīhārasaññānānattādinānappakāro. Na sādheyyāti lokiyasamādhissa bhāvanā idha adhippetattho, tañca na sādheyya. Jhānavimokkhādīsu hi samādhiṃ uddharitvā tassa labbhamānehi vibhāgehi vissajjane kariyamāne jhānavibhaṅgādīsu (vibha. 508 ādayo) āgato sabbo samādhipabhedo vissajjetabbo siyā. Tathā ca sati yvāyaṃ lokiyasamādhissa bhāvanāvidhi adhippeto, tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya. Kiñca yenassa tikacatukkajhānikena hīnādibhedabhinnena pavattivibhāgena brahmapārisajjādivasena navavidho, pañcamajjhānikena vehapphalādivasena dasavidho vā ekādasavidho vā bhavappabhedo nippajjati. Svāssa pavattivibhāgo ayaṃ soti niddhāretvā vuccamāno vikkhepāya siyā, yathā taṃ avisaye. Tenāha ‘‘uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā’’ti. Kusalacittekaggatāti kusalā anavajjasukhavipākalakkhaṇā cittekaggatā.

Mặc dù câu “Định là gì?” này là câu hỏi về bản thể, nhưng việc giải thích bản thể của các pháp có sự phân loại chỉ có thể thực hiện thông qua việc trình bày sự phân loại, do đó, trước hết sự phân loại cần được trình bày một cách không sót lại. Và để chỉ ra rằng “đây là điều bất lợi” trong việc trình bày đó, đoạn văn bắt đầu bằng “định có nhiều loại” đã được nói đến. Trong đó, “nhiều loại” là nhiều loại theo phương diện thiện v.v... “Nhiều phương cách” là nhiều phương cách do sự khác biệt về đối tượng, tác ý, ý muốn, nguyện vọng, quyết định, hướng tâm, tưởng v.v... Về câu “không thể hoàn thành”, việc tu tập định hiệp thế là ý nghĩa được chủ định ở đây, và điều đó sẽ không được hoàn thành. Vì rằng, khi việc giải đáp được thực hiện bằng cách trích dẫn định trong các thiền, giải thoát v.v... và bằng các sự phân loại có thể có của nó, tất cả các loại định đã được đề cập trong Phân Tích Thiền v.v... sẽ phải được giải đáp. Và nếu như vậy, sẽ không có cơ hội để giải đáp về phương pháp tu tập định hiệp thế vốn được chủ định. Hơn nữa, do sự phân loại về diễn tiến của nó, vốn được phân chia theo các loại thấp kém v.v... bởi tam thiền và tứ thiền, mà chín loại hiện hữu được sinh khởi theo phương diện Phạm chúng thiên v.v...; hoặc do ngũ thiền, mà mười loại hoặc mười một loại hiện hữu được sinh khởi theo phương diện Quảng quả thiên v.v... Sự phân loại về diễn tiến ấy của nó, khi được xác định và nói rằng “đây là cái đó”, sẽ dẫn đến sự tán loạn, giống như điều đó (xảy ra) trong lĩnh vực không thích hợp. Do đó, ngài nói “và hơn nữa sẽ dẫn đến sự tán loạn”. “Nhất tâm trong tâm thiện” là nhất tâm trong tâm thiện, có đặc tính là không có tội lỗi và cho quả an lạc.

Cittacetasikānaṃ samaṃ avisāravasena sampiṇḍentassa viya ādhānaṃ samādhānaṃ. Avisāralakkhaṇo hi samādhi, sampiṇḍanaraso ca. Sammā avikkhipanavasena ādhānaṃ samādhānaṃ. Avikkhepalakkhaṇo vā hi [Pg.108] samādhi, vikkhepaviddhaṃsanaraso cāti. Svāyaṃ yasmā ekārammaṇe cittassa ṭhitihetu, tasmā ‘‘ṭhapananti vuttaṃ hotī’’ti āha. Tathā hesa ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhitī’’ti (dha. sa. 15) niddiṭṭho. Ekārammaṇaggahaṇañcettha samādhissa santānaṭṭhitibhāvadassanatthaṃ. Tathā hissa aṭṭhakathāyaṃ dīpacciṭṭhiti nidassitā. Ānubhāvenāti balena, paccayabhāvenāti attho. Avikkhipamānāti na vikkhipamānā vūpasamamānā. Upasamapaccupaṭṭhāno hi samādhi. Etenassa vikkhepapaṭipakkhataṃ dasseti. Avippakiṇṇāti avisaṭā. Etena avisāralakkhaṇataṃ.

Sự đặt để tâm và các tâm sở một cách đồng đều theo cách không phân tán, giống như việc gom tụ, là sự định tĩnh (samādhānaṃ). Vì rằng định có đặc tính không phân tán, và có phận sự là gom tụ. Sự đặt để một cách chân chánh theo cách không tán loạn là sự định tĩnh. Hoặc vì rằng định có đặc tính không tán loạn, và có phận sự là phá hủy sự tán loạn. Bởi vì định này là nguyên nhân cho sự an trú của tâm trên một đối tượng, do đó ngài nói “điều đó có nghĩa là sự thiết lập”. Vì rằng, định này đã được trình bày là “sự an trú, sự vững trú, sự kiên trú của tâm”. Và ở đây, việc đề cập đến “một đối tượng” là để chỉ ra rằng định là trạng thái an trú liên tục. Vì rằng, trong Chú giải, sự an trú của ngọn lửa đèn đã được chỉ ra làm ví dụ cho nó. “Bởi oai lực” nghĩa là bởi sức mạnh, bởi trạng thái làm duyên. “Không tán loạn” là không bị tán loạn, đang được lắng dịu. Vì rằng định có sự an tịnh làm hiện trạng. Bằng từ này, ngài chỉ ra trạng thái đối nghịch với sự tán loạn của nó. “Không phân tán” là không bị lan rộng. Bằng từ này, (ngài chỉ ra) đặc tính không phân tán của nó.

Sayaṃ na vikkhipati, sampayuttā vā na vikkhipanti etenāti avikkhepo, so lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Vikkhepaṃ viddhaṃseti, tathā vā sampajjatīti vikkhepaviddhaṃsanaraso. Uddhacce avikampanavasena paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā taṃ paccupaṭṭhapetīti avikampanapaccupaṭṭhāno. Sukhanti nirāmisaṃ sukhaṃ daṭṭhabbaṃ.

Tự nó không tán loạn, hoặc các pháp tương ưng không tán loạn bởi pháp này, vì vậy gọi là không tán loạn (avikkhepa). Cái đó là tướng của pháp này, vì vậy gọi là có tướng không tán loạn (avikkhepalakkhaṇa). Nó phá hủy sự tán loạn, hoặc thành tựu theo cách như vậy, vì vậy gọi là có phận sự phá hủy sự tán loạn (vikkhepaviddhaṃsanarasa). Nó biểu hiện bằng cách không lay động trước sự trạo cử, hoặc làm cho sự không lay động đó biểu hiện nơi các pháp tương ưng, vì vậy gọi là có sự biểu hiện là không lay động (avikampanapaccupaṭṭhāna). Trong từ 'lạc' (sukha), nên hiểu là lạc phi vật chất (nirāmisa sukha).

39. Avikkhepalakkhaṇaṃ nāma samādhissa āveṇiko sabhāvo, na tenassa koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘avikkhepalakkhaṇena tāva ekavidho’’ti. Sampayuttadhamme ārammaṇe appento viya pavattatīti vitakko appanā. Tathā hi so ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho. Tappamukhatāvasena pana sabbasmiṃ mahaggatānuttare jhānadhamme ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro. Tathā tassa anuppattiṭṭhānabhūte parittajhāne upacāravohāro. Gāmādīnaṃ samīpaṭṭhāne gāmūpacārādisamaññā viyāti āha ‘‘upacārappanāvasena duvidho’’ti. Idha pana samādhivasena veditabbaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti vuccati vaṭṭaṃ, tappariyāpannatāya loke niyutto, tattha vā viditoti lokiyo. Tattha apariyāpannatāya lokato uttaro uttiṇṇoti lokuttaro. Kāmañcettha lokiyasamādhi bhāvetabbabhāvena gayhati, ubhayaṃ pana ekajjhaṃ gahetvā tato itaraṃ niddhāretuṃ ‘‘lokiyalokuttaravasena duvidho’’ti vuttaṃ. Sappītikanippītikavasenāti saha pītiyā vattatīti sappītiko, pītisampayutto. Natthi etassa pītīti nippītiko, pītivippayutto. Tesaṃ vasena. Sukhena saha ekuppādādibhāvaṃ gatoti sukhasahagato[Pg.109], sukhasampayuttoti attho. Upekkhāsahagatepi eseva nayo. Upekkhāti cettha adukkhamasukhavedanā adhippetā. Sā hi sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā. Sukhasahagata-padena cettha sappītiko, nippītikekadeso ca saṅgahito, upekkhāsahagata-padena pana nippītikekadesovāti ayametesaṃ padānaṃ viseso.

39. Tướng không tán loạn là tự tánh riêng biệt của định, không thể có sự phân chia nào của nó bằng tướng ấy, vì vậy ngài nói: "Trước hết, có một loại theo tướng không tán loạn". Tầm (vitakka) được gọi là an chỉ (appanā) vì nó vận hành như thể đặt các pháp tương ưng vào đối tượng. Thật vậy, nó đã được chỉ rõ là "an chỉ, chuyên chú an chỉ". Tuy nhiên, do vai trò dẫn đầu của tầm, thuật ngữ "an chỉ" (appanā) trong Chú giải được dùng cho tất cả các pháp thiền đại hành và siêu thế. Tương tự, thuật ngữ "cận hành" (upacāra) được dùng cho thiền Dục giới, là nơi không phải chỗ sanh khởi của thiền ấy, giống như tên gọi "vùng phụ cận làng" (gāmūpacāra) cho khu vực gần làng, v.v., vì vậy ngài nói: "Có hai loại theo cách cận hành và an chỉ". Nhưng ở đây, nên hiểu theo cách của định. Vòng luân hồi (vaṭṭa) được gọi là thế gian (loka) vì có nghĩa là tan rã và hoại diệt; thuộc về thế gian (lokiya) vì nó nằm trong vòng luân hồi đó, hoặc được biết đến trong đó. Siêu thế (lokuttara) vì không nằm trong đó, đã vượt lên, đã thoát khỏi thế gian. Mặc dù ở đây định hiệp thế được hiểu theo nghĩa là pháp cần được tu tập, nhưng đã nói "có hai loại theo cách hiệp thế và siêu thế" là để gộp cả hai lại rồi từ đó phân biệt ra loại kia. Theo cách có hỷ và không có hỷ: Vận hành cùng với hỷ nên gọi là có hỷ (sappītika), tức là tương ưng với hỷ. Pháp này không có hỷ nên gọi là không có hỷ (nippītika), tức là bất tương ưng với hỷ. Theo cách của chúng. Đi đến trạng thái đồng sanh v.v. cùng với lạc nên gọi là câu hành lạc (sukhasahagata), nghĩa là tương ưng với lạc. Đối với câu hành xả cũng theo phương pháp này. Và ở đây, xả (upekkhā) được hiểu là thọ bất khổ bất lạc. Vì thọ ấy dửng dưng với sự vận hành theo cách khổ và lạc do nó có trạng thái trung lập. Và ở đây, bằng từ "câu hành lạc", cả định có hỷ và một phần định không có hỷ được bao gồm; còn bằng từ "câu hành xả", chỉ một phần định không có hỷ được bao gồm. Đây là sự khác biệt của các từ này.

Sabhāvato, paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīno, tesaṃ vā guṇehi parihīnoti hīno, attano paccayehi padhānabhāvaṃ nīto paṇīto, ubhinnaṃ majjhe bhavo majjhimo. Sampayogavasena pavattamānena saha vitakkena savitakko, saha vicārena savicāro, savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro. Ādi-saddena avitakkavicāramatto, avitakkāvicāro ca gahito. Tattha vicārato uttari vitakkena sampayogābhāvato avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto. Visesanivattiattho vā matta-saddo. Savitakkasavicāro hi samādhi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicāro, ayaṃ pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā avitakkavicāramatto. Atha vā bhāvanāya pahīnattā vitakkābhāvenāyaṃ vicāramatto, na vicārato aññassa attano sampayuttadhammassa kassaci abhāvāti dassetuṃ avitakka-vacanena vicāramatta-padaṃ visesetvā vuttaṃ. Ubhayarahito avitakkāvicāro. Pītisahagatādivasenāti pītisahagatasukhasahagataupekkhāsahagatavasena. Yadettha vattabbaṃ, taṃ sukhasahagataduke vuttanayameva. Paṭipakkhehi samantato khaṇḍitattā paritto. Parittanti vā appamattakaṃ vuccati, ayampi appānubhāvatāya paritto viyāti paritto. Kilesavikkhambhanato, vipulaphalato, dīghasantānato ca mahantabhāvaṃ gato, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gato paṭipannoti mahaggato. Ārammaṇakaraṇavasenāpi natthi etassa pamāṇakaradhammā, tesaṃ vā paṭipakkhoti appamāṇo.

Hạ liệt (hīna) vì thấp kém hơn các định trung và thượng về tự tánh, về nhân duyên, và về quả; hoặc vì thiếu các phẩm chất của chúng. Thượng (paṇīta) vì được các nhân duyên của chính nó đưa đến trạng thái ưu thắng. Trung (majjhima) vì sanh khởi ở giữa hai loại. Có tầm (savitakka) vì cùng với tầm đang vận hành theo cách tương ưng; có tứ (savicāra) vì cùng với tứ; vừa có tầm vừa có tứ nên gọi là có tầm có tứ (savitakkasavicāra). Bằng từ "v.v." (ādi), định chỉ có tứ không có tầm (avitakkavicāramatta) và định không tầm không tứ (avitakkāvicāra) được bao gồm. Trong đó, vì không có sự tương ưng với tầm vượt trên tứ, nên nó không có tầm và chỉ có tứ, do đó gọi là chỉ có tứ không có tầm (avitakkavicāramatta). Hoặc từ "chỉ" (matta) có nghĩa là loại bỏ đặc tính. Thật vậy, định có tầm có tứ được gọi là có tứ (savicāra) vì có tứ được đặc trưng bởi tầm; còn định này (có tứ) chỉ do tứ đơn thuần, không có đặc tính gọi là tầm, do đó gọi là chỉ có tứ không có tầm (avitakkavicāramatta). Hoặc là, do đã được đoạn trừ bằng sự tu tập, vì không có tầm nên định này chỉ có tứ; để chỉ ra rằng không phải là không có bất kỳ pháp tương ưng nào khác của nó ngoài tứ, từ "chỉ có tứ" (vicāramatta) đã được nói đến với đặc tính là từ "không tầm" (avitakka). Không có cả hai là không tầm không tứ (avitakkāvicāra). Theo cách câu hành hỷ v.v. nghĩa là theo cách câu hành hỷ, câu hành lạc, câu hành xả. Điều cần nói ở đây cũng theo phương pháp đã được nói trong cặp câu hành lạc. Nhỏ (paritta) vì bị các pháp đối nghịch cắt đứt từ mọi phía. Hoặc "nhỏ" (paritta) được gọi là không đáng kể; định này cũng giống như nhỏ vì có oai lực ít, do đó gọi là nhỏ (paritta). Đại hành (mahaggata) vì đã đạt đến trạng thái vĩ đại do chế ngự phiền não, do có quả lớn lao, và do dòng tương tục dài; hoặc vì được những bậc vĩ đại có dục v.v. cao thượng thực hành, thành tựu. Vô lượng (appamāṇa) vì cũng không có các pháp làm cho nó có giới hạn về phương diện đối tượng, hoặc vì nó là đối nghịch của các pháp ấy.

Paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, pubbabhāgabhāvanā. Dukkhā kicchā paṭipadā etassāti dukkhāpaṭipado. Pakatipaññāya abhivisiṭṭhattā abhiññā nāma appanāvahā bhāvanāpaññā, dandhā mandā abhiññā etassāti dandhābhiñño. Dukkhāpaṭipado ca so dandhābhiñño cāti dukkhāpaṭipadādandhābhiñño[Pg.110], samādhi. Tadādivasena. Catujhānaṅgavasenāti catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena, catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Hānabhāgiyādivasenāti hānakoṭṭhāsikādivasena.

Đạt đến thiền bằng pháp này, vì vậy gọi là lộ trình (paṭipadā); đó là sự tu tập trong giai đoạn đầu. Lộ trình của pháp này khó khăn, gian khổ, vì vậy gọi là khổ hành lộ (dukkhāpaṭipada). Tuệ tu tập mang lại an chỉ được gọi là thắng trí (abhiññā) vì nó vượt trội hơn tuệ thông thường; thắng trí của pháp này chậm chạp, yếu ớt, vì vậy gọi là chậm thắng trí (dandhābhiñña). Vừa là khổ hành lộ, vừa là chậm thắng trí, vì vậy gọi là khổ hành lộ chậm thắng trí (dukkhāpaṭipadādandhābhiñña); đó là định. Theo cách của pháp đó v.v. Theo cách của bốn thiền chi nghĩa là theo cách là chi phần của bốn thiền; và điều này được nói theo phương pháp tứ pháp. Theo cách thuộc phần thoái hóa v.v. nghĩa là theo cách của định thuộc phần thoái hóa v.v.

Samādhiekakadukavaṇṇanā

Luận giải về các pháp đơn và pháp đôi của định.

Channaṃ anussatiṭṭhānānanti buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatikammaṭṭhānānaṃ. Imesaṃ vasenāti imesaṃ dasannaṃ kammaṭṭhānānaṃ vasena. ‘‘Pubbabhāge ekaggatā’’ti iminā appanāya upakārakanānāvajjanupacārassapi saṅgaho daṭṭhabbo, na ekāvajjanasseva. Appanāsamādhīnanti upakattabbaupakārakasambandhe sāmivacanaṃ ‘‘purisassa attho’’tiādīsu viya. Parikammanti gotrabhu. Aparitto samādhīti dassetuṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādi vuttaṃ.

Của sáu xứ tùy niệm nghĩa là của sáu đề mục tùy niệm là niệm Phật v.v. Theo cách của những pháp này nghĩa là theo cách của mười đề mục này. Bằng câu "nhất tâm trong giai đoạn đầu", nên hiểu là bao gồm cả cận hành định có nhiều hướng tâm khác nhau hỗ trợ cho an chỉ định, chứ không chỉ cận hành định có một hướng tâm. Từ "của các an chỉ định" (appanāsamādhīnaṃ) là sở hữu cách trong mối quan hệ giữa cái được hỗ trợ và cái hỗ trợ, giống như trong câu "lợi ích của người" (purisassa attho) v.v. Chuẩn bị (parikamma) là chuyển tộc (gotrabhu). Để chỉ ra rằng định không phải là nhỏ (aparitto), đã nói "của sơ thiền" v.v.

Tīsu bhūmīsūti kāmarūpārūpabhūmīsu. Kusalacittekaggatāya adhippetattā ‘‘ariyamaggasampayuttā’’ti vuttaṃ. Siyā sappītiko, siyā nippītikoti aniyamavacanaṃ upacārasamādhisāmaññena sabbesampi vā jhānānaṃ nānāvajjanavīthiyaṃ upacārasamādhi siyā sappītiko, siyā nippītiko. Ekāvajjanavīthiyaṃ pana ādito dukatikajjhānānaṃ upacārasamādhi sappītikova, itaresaṃ nippītikova, visabhāgavedanassa cittassa āsevanapaccayatābhāvato, ekavīthiyaṃ vedanāparivattanābhāvato ca. Siyā sukhasahagato, siyā upekkhāsahagatoti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Tattha pana ‘‘dukatikajjhānāna’’nti vuttaṃ, idha ‘‘tikacatukkajjhānāna’’nti vattabbaṃ.

Tīsu bhūmīsu có nghĩa là: trong cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô Sắc. Do có ý muốn nói đến nhất tâm của tâm thiện nên được nói là ‘‘tương ưng với Thánh đạo’’. Câu: Siyā sappītiko, siyā nippītiko (có khi có hỷ, có khi không có hỷ) là lời nói không xác định do sự tương đồng về cận định; hoặc là, trong lộ trình có hướng tâm khác nhau của tất cả các thiền, cận định có khi có hỷ, có khi không có hỷ. Còn trong lộ trình có cùng một hướng tâm, cận định của hai hoặc ba thiền đầu tiên chỉ có hỷ, của các thiền còn lại thì chỉ không có hỷ, vì tâm có thọ khác loại không có khả năng làm duyên tập hành, và vì trong một lộ trình không có sự thay đổi thọ. Ở đây, trong câu: Siyā sukhasahagato, siyā upekkhāsahagato (có khi câu hành với lạc, có khi câu hành với xả), ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Tuy nhiên, ở đó đã được nói là ‘‘của hai hoặc ba thiền’’, ở đây nên được nói là ‘‘của ba hoặc bốn thiền’’.

Samādhitikavaṇṇanā

Giải thích về bộ ba liên quan đến Định.

Paṭiladdhamattoti adhigatamatto anāsevito abahulīkato. So hi paridubbalabhāvena hīno hoti. Nātisubhāvitoti ativiya paguṇabhāvaṃ apāpito. Subhāvitoti suṭṭhu bhāvito sammadeva paguṇataṃ upanīto. Tenāha ‘‘vasippatto’’ti. Chandādīnaṃ hīnatādivasenāpi imesaṃ hīnāditā veditabbā. Tathā hi uḷārapuññaphalakāmatāvasena pavattito hīno, lokiyābhiññāsampādanāya pavattito majjhimo, vivekakāmatāya ariyabhāve ṭhitena pavattito paṇīto[Pg.111]. Attahitāya bhavasampattiatthaṃ pavattito vā hīno, kevalaṃ alobhajjhāsayena pavattito majjhimo, parahitāya pavattito paṇīto. Vaṭṭajjhāsayena vā pavattito hīno, vivekajjhāsayena pavattito majjhimo, vivaṭṭajjhāsayena lokuttarapādakatthaṃ pavattito paṇīto.

Paṭiladdhamatto có nghĩa là: chỉ mới chứng đắc, chưa được thực hành, chưa được làm cho thuần thục. Quả vậy, định ấy là hạ liệt do còn rất yếu ớt. Nātisubhāvito có nghĩa là: chưa được đưa đến trạng thái thuần thục lắm. Subhāvito có nghĩa là: đã được tu tập tốt đẹp, đã được đưa đến sự thuần thục một cách chân chánh. Do đó, ngài nói ‘‘đã đạt đến sự thuần thục’’. Cũng nên biết tính chất hạ liệt v.v... của các định này do sự hạ liệt v.v... của dục v.v... Quả vậy, (định) được khởi lên do mong muốn quả phước lớn lao là hạ liệt; (định) được khởi lên để thành tựu các thắng trí thế gian là trung bình; (định) được khởi lên bởi người đã an trú trong trạng thái thanh tịnh do mong muốn sự vắng lặng là cao thượng. Hoặc, (định) được khởi lên vì lợi ích của bản thân, vì mục đích thành tựu trong các cõi hữu là hạ liệt; (định) được khởi lên chỉ với ý hướng vô tham là trung bình; (định) được khởi lên vì lợi ích của người khác là cao thượng. Hoặc, (định) được khởi lên với ý hướng trong vòng luân hồi là hạ liệt; (định) được khởi lên với ý hướng vắng lặng (phiền não) là trung bình; (định) được khởi lên với ý hướng thoát khỏi luân hồi, làm nền tảng cho Siêu thế là cao thượng.

Saddhiṃ upacārasamādhināti sabbesampi jhānānaṃ upacārasamādhinā saha. Vitakkamatteyeva ādīnavaṃ disvāti vitakkeyeva oḷārikato upaṭṭhahante ‘‘cittassa khobhakaradhammo aya’’nti ādīnavaṃ disvā vicārañca santato manasi karitvā. Tenāha ‘‘vicāre adisvā’’ti. Taṃ sandhāyāti taṃ evaṃ paṭiladdhaṃ samādhiṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘avitakkavicāramatto samādhī’’ti dutiyapadaṃ vuttaṃ. Tīsūti ādito tīsu.

Saddhiṃ upacārasamādhinā có nghĩa là: cùng với cận định của tất cả các thiền. Vitakkamatteyeva ādīnavaṃ disvā có nghĩa là: khi chỉ có tầm hiện khởi một cách thô thiển, thấy sự nguy hại rằng “đây là pháp làm dao động tâm”, và tác ý đến tứ như là trạng thái an tịnh. Do đó, ngài nói ‘‘không thấy (sự nguy hại) trong tứ’’. Taṃ sandhāya có nghĩa là: liên quan đến định đã được chứng đắc như vậy. Câu thứ hai “định chỉ không tầm không tứ” được nói đến (liên quan đến điều này). Tīsu có nghĩa là: trong ba (thiền) đầu tiên.

Tesvevāti tesu eva catukkapañcakanayesu. Tatiye catuttheti catukkanaye tatiye, pañcakanaye catuttheti yojetabbaṃ. Avasāneti dvīsupi nayesu pariyosānajjhāne. Yathākkamaṃ catutthe, pañcame vā. Pītisukhasahagato vāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca satipi pītisahagatassāpi samādhissa sukhasahagatatte tīṇipi padāni asaṅkarato dassetuṃ nippītikasukhato sappītikasukhassa visesadassanatthaṃ satthu pītitikadesanāti nippītikasseva sukhassa vasena sukhasahagato samādhi gahitoti daṭṭhabbo.

Tesveva có nghĩa là: chỉ trong những pháp tứ và pháp ngũ ấy. Tatiye catutthe nên được phối hợp là: trong thiền thứ ba theo pháp tứ, trong thiền thứ tư theo pháp ngũ. Avasāne có nghĩa là: trong thiền cuối cùng của cả hai pháp, tức là trong thiền thứ tư hoặc thứ năm, theo thứ tự. Ở đây, trong câu: Pītisukhasahagato vā, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Và ở đây, mặc dù định câu hành với hỷ cũng có tính chất câu hành với lạc, nhưng để chỉ ra ba câu mà không lẫn lộn, và để chỉ ra sự khác biệt của lạc có hỷ so với lạc không có hỷ, (vì) lời thuyết giảng của Bậc Đạo Sư về bộ ba liên quan đến hỷ, nên được hiểu rằng định câu hành với lạc được lấy theo nghĩa chỉ có lạc không hỷ.

Upacārabhūmiyanti upacārajjhānasampayuttacittuppāde. Cittuppādo hi sahajātadhammānaṃ uppattiṭṭhānatāya ‘‘bhūmī’’ti vuccati ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) viya. Paritto samādhi kāmāvacarabhāvato.

Upacārabhūmiyaṃ có nghĩa là: trong tâm sanh tương ưng với cận thiền. Quả vậy, tâm sanh được gọi là “địa” do là nơi sanh khởi của các pháp đồng sanh, giống như trong các câu “trong địa của lạc thuộc cõi Dục” v.v... Định là hạ liệt do thuộc về cõi Dục.

Samādhicatukkavaṇṇanā

Giải thích về bộ bốn liên quan đến Định.

Paṭhamasamannāhāro bhāvanaṃ ārabhantassa ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā kammaṭṭhāne paṭhamābhiniveso. Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiādīnaṃ vūpasame thirabhūtaṃ kāmāvacarajjhānaṃ. ‘‘Yāva appanā’’ti iminā pubbabhāgapaññāya eva abhiññābhāvo vutto viya dissatīti vadanti[Pg.112]. Appanāpaññā pana abhiññāva. Yadaggena hi pubbabhāgapaññāya dandhasīghatā, tadaggena appanāpaññāyapīti. Samudācāragahaṇatāyāti samudācārassa gahaṇabhāvena, pavattibāhullatoti attho. Asukhāsevanāti kasirabhāvanā.

Paṭhamasamannāhāro là sự hướng tâm ban đầu vào đề mục thiền của người bắt đầu tu tập bằng cách (niệm) “đất, đất” v.v... Cận hành của mỗi thiền ấy là thiền thuộc cõi Dục đã trở nên vững chắc khi các triền cái, tầm, tứ, sự ưa thích v.v... đã lắng dịu. Với câu ‘‘Yāva appanā’’, họ nói rằng dường như chỉ có trạng thái thắng trí của tuệ thuộc giai đoạn chuẩn bị được nói đến. Tuy nhiên, tuệ an chỉ cũng chính là thắng trí. Quả vậy, do mức độ nào mà tuệ thuộc giai đoạn chuẩn bị có sự chậm chạp hay nhanh chóng, thì do mức độ ấy, tuệ an chỉ cũng (chậm chạp hay nhanh chóng). Samudācāragahaṇatāya có nghĩa là: do sự phức tạp của sự khởi lên, do sự khởi lên nhiều lần. Asukhāsevanā có nghĩa là: sự tu tập khó khăn.

Palibodhupacchedādīnīti ādi-saddena bhāvanāvidhānāparihāpanādiṃ saṅgaṇhāti. Asappāyasevīti upacārādhigamato pubbe asappāyasevitāya dukkhā paṭipadā. Pacchā asappāyasevitāya dandhā abhiññā hoti. Sappāyasevinoti etthāpi eseva nayo. Pubbabhāgeti upacārajjhānādhigamato orabhāge. Aparabhāgeti tato uddhaṃ. Tassa vomissakatāti yo pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī, tassa dukkhā paṭipadā khippābhiññā. Itarassa sukhā paṭipadā dandhābhiññā hoti. Evaṃ paṭhamacatutthānaṃ vomissakatāya dutiyatatiyāti attho. Akatapalibodhupacchedassa saparipanthatāya paṭipadā dukkhā hoti, itarassa sukhā. Asampāditaappanākosallassa ñāṇassa avisadatāya dandhā abhiññā hoti, visadatāya khippā abhiññā.

Trong câu Palibodhupacchedādīni, bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả việc không làm suy giảm phương pháp tu tập v.v... Asappāyasevī có nghĩa là: trước khi đạt được cận hành, do thực hành điều không thích hợp nên con đường thực hành là khó khăn; sau đó, do thực hành điều không thích hợp nên thắng trí trở nên chậm chạp. Ở đây, trong câu Sappāyasevino cũng theo phương pháp tương tự. Pubbabhāge có nghĩa là: trong giai đoạn trước khi đạt được cận thiền. Aparabhāge có nghĩa là: sau đó. Tassa vomissakatā có nghĩa là: người nào trong giai đoạn đầu thực hành điều không thích hợp và trong giai đoạn sau thực hành điều thích hợp, người đó có con đường thực hành khó khăn và thắng trí nhanh chóng. Người còn lại có con đường thực hành dễ dàng và thắng trí chậm chạp. Như vậy, ý nghĩa là do sự pha trộn của (trường hợp) thứ nhất và thứ tư mà (tạo ra trường hợp) thứ hai và thứ ba. Đối với người chưa cắt đứt các chướng ngại, do có sự nguy hiểm nên con đường thực hành là khó khăn; đối với người còn lại thì dễ dàng. Đối với người chưa thành tựu sự khéo léo trong an chỉ, do trí tuệ không trong sáng nên thắng trí trở nên chậm chạp; do (trí tuệ) trong sáng, thắng trí trở nên nhanh chóng.

Taṇhāavijjāvasenāti taṇhāavijjānaṃ abhibhavānabhibhavavasena. Samathavipassanādhikāravasenāti samathavipassanāsu asato, sato ca adhikārassa vasena. Taṇhāya samādhissa ujupaṭipakkhattā sā samathapaṭipadāya paripanthinīti āha ‘‘taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hotī’’ti. Abhibhavo cassā itarakilesehi adhikatāya anabhibhūtassa taṇhāyāti adhikārato veditabbaṃ. Tathā avijjā paññāya ujupaṭipakkhāti tadabhibhūtassa dandhābhiññatā vuttā. Akatādhikāroti bhavantare akataparicayo yathā paguṇaṃ katvā vissaṭṭhagantho appamattakena payogena suppavatti vācuggatova hoti, evaṃ pubbe kataparicayassa bhāvanā appakasireneva ijjhatīti āha ‘‘katādhikārassa sukhā’’ti. Svāyaṃ akato, kato ca adhikāro samathanissito paṭipadāyaṃ vutto samādhippadhānattā paṭipadāya. Vipassanānissito abhiññāyaṃ ñāṇappadhānattā appanāya. Kilesindriyavasenāti tikkhātikkhānaṃ kilesindriyānaṃ vasena. Tenāha ‘‘tibbakilesassā’’tiādi[Pg.113]. Tattha kilesā kāmacchandādayo, indriyāni saddhādīni.

Do năng lực của tham ái và vô minh (taṇhāavijjāvasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự áp đảo và không áp đảo của tham ái và vô minh. Do năng lực của sự thực hành chỉ và quán (samathavipassanādhikāravasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự thực hành có hoặc không có trong chỉ và quán. Vì tham ái là đối nghịch trực tiếp với định, nên nó là trở ngại cho con đường thực hành chỉ, do đó đã nói “Vì rằng người bị tham ái áp đảo thì con đường thực hành là khổ” (taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hotīti). Và sự áp đảo của nó (tham ái) do sự vượt trội hơn các phiền não khác, cần được hiểu theo chủ đề là (được nói) đối với người không bị tham ái áp đảo. Tương tự, vì vô minh là đối nghịch trực tiếp với tuệ, nên đối với người bị nó (vô minh) áp đảo, sự chứng đắc chậm chạp đã được nói đến. Người không có sự thực hành (akatādhikāroti) có nghĩa là người không có sự thực tập ở kiếp khác. Giống như một quyển sách đã được học thuộc lòng và bỏ qua, với một nỗ lực nhỏ trở nên trôi chảy và thuộc lòng, cũng vậy đối với người đã có sự thực tập từ trước việc tu tập thành tựu không mấy khó khăn, nên đã nói “đối với người có sự thực hành thì (con đường) là lạc” (katādhikārassa sukhāti). Sự thực hành này, dù đã thực hiện hay chưa, nương vào chỉ, được nói trong phần con đường thực hành, vì con đường thực hành lấy định làm chính. (Sự thực hành) nương vào quán (được nói) trong phần thắng trí, vì sự chứng đắc lấy tuệ làm chính. Do năng lực của phiền não và các căn (kilesindriyavasenāti) có nghĩa là do năng lực của phiền não và các căn, dù lanh lợi hay không lanh lợi. Do đó, ngài đã nói “đối với người có phiền não mãnh liệt” v.v... (tibbakilesassātiādi). Ở đây, phiền não là tham dục v.v..., các căn là tín v.v...

Yathāvuttā paṭipadābhiññā puggalādhiṭṭhānāti dhammaniddesampi puggalādhiṭṭhānamukhena dassetuṃ ‘‘yo puggalo’’tiādi vuttaṃ. Appaguṇoti na subhāvito vasībhāvaṃ apāpito. Tenāha ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti. Ayaṃ parittoti ayaṃ samādhi appānubhāvatāya paritto. Avaḍḍhiteti ekaṅguladvaṅgulamattampi na vaḍḍhite yathāupaṭṭhite ārammaṇe. Ekaṅgulamattampi hi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vadanti. ‘‘Paguṇo subhāvito’’ti vatvā ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkotī’’ti iminā yathā paguṇopi uparijhānassa paccayo bhavituṃ asakkonto samādhi parittoyeva hoti, na appamāṇo, evaṃ ñāṇuttarassa ekāsaneneva uparijhānanibbattanenāti subhāvitopi uparijhānassa paccayabhāvasaṅkhātāya subhāvitakiccasiddhiyā ‘‘appamāṇo’’tveva vuccati. Apare pana sace subhāvito paguṇo vasībhāvaṃ patto uparijhānassa paccayo ahontopi appamāṇo eva, pamāṇakarānaṃ rāgādipaṭipakkhānaṃ suvidūrabhāvatoti vadanti. Vuttalakkhaṇavomissatāyāti yo appaguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, vaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ paritto appamāṇārammaṇo. Yo pana paguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, avaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ appamāṇo parittārammaṇoti evaṃ paṭhamacatutthasamādhīnaṃ vuttalakkhaṇassa vomissakabhāvena dutiyatatiyasamādhisaṅgāhako vomissakanayo veditabbo.

Vì con đường thực hành và thắng trí như đã nói có cá nhân làm nền tảng, nên để chỉ ra cả sự trình bày về các pháp theo cách lấy cá nhân làm nền tảng, (đoạn) “vị cá nhân nào” v.v... (yo puggalotiādi) đã được nói. Không thuần thục (appaguṇoti) có nghĩa là không được tu tập tốt, chưa đạt đến trạng thái thuần thục. Do đó, ngài đã nói “không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn” (uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkotīti). Định này là nhỏ hẹp (ayaṃ parittoti) có nghĩa là định này là nhỏ hẹp do có oai lực nhỏ. (Trên đề mục) không được phát triển (avaḍḍhiteti) có nghĩa là trên đề mục như nó hiện khởi, không được phát triển dù chỉ bằng một hoặc hai ngón tay. Vì rằng (đề mục) được phát triển dù chỉ bằng một ngón tay cũng được gọi là vô lượng. Bằng cách nói “thuần thục, được tu tập tốt” (paguṇo subhāvitoti) và “có thể trở thành duyên cho thiền cao hơn” (uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkotīti), điều này cho thấy rằng: Giống như định dù thuần thục nhưng không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn thì vẫn là nhỏ hẹp, không phải vô lượng, cũng vậy đối với người có trí tuệ siêu việt, do sự phát sinh của thiền cao hơn chỉ trong một lần ngồi, nên định dù được tu tập tốt, do sự thành tựu của phận sự tu tập tốt được gọi là trạng thái làm duyên cho thiền cao hơn, vẫn được gọi là “vô lượng”. Nhưng những người khác nói rằng: nếu (định) được tu tập tốt, thuần thục, đạt đến trạng thái thuần thục, dù không phải là duyên cho thiền cao hơn, vẫn là vô lượng, vì các đối nghịch như tham ái v.v... vốn tạo ra sự giới hạn, đã bị loại trừ rất xa. Do sự pha trộn của các đặc tính đã nói (vuttalakkhaṇavomissatāyāti) có nghĩa là: Định nào không thuần thục, không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, nhưng diễn ra trên đề mục đã được phát triển, định này là nhỏ hẹp nhưng có đề mục vô lượng. Còn định nào thuần thục, có thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, nhưng diễn ra trên đề mục không được phát triển, định này là vô lượng nhưng có đề mục nhỏ hẹp. Như vậy, do sự pha trộn của các đặc tính đã nói của định thứ nhất và thứ tư, cần hiểu phương pháp pha trộn này bao gồm định thứ hai và thứ ba.

Tatoti tato paṭhamajjhānato uddhaṃ. Virattapītikanti atikkantapītikaṃ vā jigucchitapītikaṃ vā. Avayavo samudāyassa aṅganti vuccati, ‘‘senaṅgaṃ rathaṅga’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhī’’ti.

Từ đó (tatoti) có nghĩa là từ trên sơ thiền đó. Ly hỷ (virattapītikanti) có nghĩa là đã vượt qua hỷ hoặc đã nhàm chán hỷ. Một bộ phận của một tổng thể được gọi là chi phần, giống như trong các trường hợp “chi phần của quân đội”, “chi phần của cỗ xe” v.v... (senaṅgaṃ rathaṅgantiādīsu viya), nên đã nói “bốn loại định là chi phần của bốn thiền” (catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhīti).

Hānaṃ bhajatīti hānabhāgiyo, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyo, parihānakoṭṭhāsikoti attho. Ālayassa apekkhāya apariccajanato ṭhitiṃ bhajatīti ṭhitibhāgiyo. Visesaṃ bhajatīti visesabhāgiyo. Paccanīkasamudācāravasenāti tassa tassa [Pg.114] jhānassa paccanīkānaṃ nīvaraṇavitakkavicārādīnaṃ pavattivasena. Tadanudhammatāyāti tadanurūpabhūtāya satiyā. Saṇṭhānavasenāti saṇṭhahanavasena patiṭṭhānavasena. ‘‘Sā pana tadassādasaṅkhātā, tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatī’’ti sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 799) vuttaṃ. Tattha sāpekkhassa upari visesaṃ nibbattetuṃ asakkuṇeyyattā avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭati. Evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappavacanañca yuttaṃ hoti. Visesādhigamavasenāti visesādhigamassa paccayabhāvavasena, visesaṃ vā adhigacchati etenāti visesādhigamo, tassa vasena. Nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasenāti ādīnavadassanapubbaṅgamanibbindanañāṇasampayuttasaññāya ca ābhogassa ca pavattivasena. Nibbedhabhāgiyatāti saccānaṃ nibbijjhanapakkhikatā vipassanāya saṃvattatīti attho.

Hướng đến sự suy thoái, nên là phần suy thoái (hānabhāgiyo); hoặc có phần suy thoái, nên là phần suy thoái, có nghĩa là có phần thuộc về sự suy thoái. Do không từ bỏ sự luyến ái đối với sự quyến luyến, hướng đến sự đứng lại, nên là phần đứng lại (ṭhitibhāgiyo). Hướng đến sự đặc biệt, nên là phần đặc biệt (visesabhāgiyo). Do năng lực của sự khởi lên của các đối nghịch (paccanīkasamudācāravasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự khởi lên của các đối nghịch của mỗi thiền, như các triền cái, tầm, tứ v.v... Do trạng thái phù hợp với nó (tadanudhammatāyāti) có nghĩa là do niệm đã trở nên phù hợp với nó. Do năng lực của sự an trú (saṇṭhānavasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự an trú vững chắc, do năng lực của sự thiết lập. “Nhưng niệm ấy được gọi là sự thưởng thức nó, hoặc được gọi là các uẩn tương ưng với sự thưởng thức nó, là tà niệm” (sā pana tadassādasaṅkhātā, tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti), đã được nói trong sách Sammohavinodanī. Ở đó, đối với người có sự luyến ái, do không thể tạo ra sự đặc biệt cao hơn, cũng có thể nói là niệm duy trì các thiền ấy, không thoát khỏi sự ham muốn. Và làm như vậy, lời nói phân biệt “hoặc do niệm, hoặc do sự ham muốn” (satiyā vā nikantiyā vāti) trở nên hợp lý. Do năng lực của sự chứng đắc đặc biệt (visesādhigamavasenāti) có nghĩa là do năng lực của trạng thái làm duyên cho sự chứng đắc đặc biệt; hoặc chứng đắc sự đặc biệt nhờ nó, nên là sự chứng đắc đặc biệt; do năng lực của nó. Do năng lực của sự khởi lên của tưởng và tác ý đi kèm với sự nhàm chán (nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự khởi lên của tưởng tương ưng với trí tuệ nhàm chán được dẫn đầu bởi sự thấy nguy hại và của sự hướng tâm. Phần thâm nhập (nibbedhabhāgiyatāti) có nghĩa là trạng thái thuộc về phần thâm nhập các chân lý, dẫn đến tuệ quán, đó là ý nghĩa.

Kāmasahagatāti kāmārammaṇā, kāmasaññāhi vā vokiṇṇā. Avitakkasahagatāti ‘‘kathaṃ nu kho me avitakkaṃ jhānaṃ bhaveyyā’’ti evaṃ avitakkārammaṇā avitakkavisayā. Kāmañcāyaṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādiko pāṭho paññāvasena āgato, samādhissāpi panettha saṅgaho atthevāti udāharaṇassa sātthakataṃ dassetuṃ ‘‘tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontī’’ti tesaṃ vasena evaṃ vuttanti attho.

Đi kèm với dục (kāmasahagatāti) có nghĩa là có đối tượng là dục, hoặc pha trộn với các tưởng về dục. Đi kèm với vô tầm (avitakkasahagatāti) có nghĩa là (suy nghĩ) “Làm thế nào để thiền vô tầm có thể khởi lên cho ta?”, như vậy, có đối tượng là vô tầm, có phạm vi là vô tầm. Mặc dù đoạn văn này “của sơ thiền” v.v... (paṭhamassa jhānassātiādiko) đến theo năng lực của tuệ, nhưng ở đây cũng có sự bao gồm cả định, nên để chỉ ra rằng ví dụ này có ý nghĩa, (đã nói) “nhưng bốn loại định tương ưng với tuệ ấy cũng có” (tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontīti); ý nghĩa là đã được nói như vậy do năng lực của chúng.

Bhāvanāmayassa samādhissa idhādhippetattā upacārekaggatā ‘‘kāmāvacaro samādhī’’ti vuttaṃ. Adhipatiṃ karitvāti ‘‘chandavato ce samādhi hoti, mayhampi evaṃ hotī’’ti chandaṃ adhipatiṃ, chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Labhati samādhinti evaṃ yaṃ samādhiṃ labhati, ayaṃ vuccati chandasamādhi, chandādhipatisamādhīti attho. Evaṃ vīriyasamādhiādayopi veditabbā.

Do định thuộc về tu tập được chủ trương ở đây, nên nhất tâm cận hành được gọi là “định thuộc Dục giới.” (Giải về) Adhipatiṃ karitvā (làm cho làm chủ): “Nếu người có dục thì có định, đối với ta cũng có như vậy,” do làm cho dục làm chủ, làm cho dục làm đầu, làm trưởng, đi trước. (Giải về) Labhati samādhiṃ (đắc định): Như vậy, vị ấy đắc được định nào, định này được gọi là dục định, có nghĩa là dục trưởng định. Cũng vậy, cần định v.v... cũng nên được hiểu như thế.

Catukkabhedeti catukkavasena samādhippabhedaniddese. Aññattha sampayogavasena vicārena saha vattamāno vitakko pañcakanaye dutiyajjhāne viyojitopi na suṭṭhu viyojitoti, tena saddhiṃyeva vicārasamatikkamaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘vitakkavicārātikkamena tatiya’’nti. Dvidhā [Pg.115] bhinditvā catukkabhede vuttaṃ dutiyaṃ jhānanti yojanā. Pañcajhānaṅgavasenāti pañcannaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena samādhissa pañcavidhatā veditabbā.

(Giải về) Catukkabhede (trong sự phân loại theo bốn pháp): Trong phần chỉ rõ các loại định theo cách bốn pháp. Ở nơi khác, theo cách tương ưng, tầm hiện hữu cùng với tứ, dù đã được tách ra trong thiền thứ hai theo pháp năm chi, nhưng vẫn không được tách ra hoàn toàn; vì vậy, để chỉ ra sự vượt qua tứ cùng với tầm, câu “thiền thứ ba do vượt qua tầm và tứ” đã được nói đến. Nên phối hợp câu cú là: “sau khi chia thiền thứ hai được nói trong pháp bốn chi thành hai phần.” (Giải về) Pañcajhānaṅgavasenā: Nên hiểu rằng định có năm loại theo cách là chi phần của năm thiền.

40. Vibhaṅgeti ñāṇavibhaṅge. Tattha hi ‘‘jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodāna’’nti, ettha ‘‘saṃkilesa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha hānabhāgiyo dhammoti apaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyo dhammoti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādianupakkhandanaṃ. Tenāha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhi’’ntiādi. Tassattho (vibha. aṭṭha. 828) – apaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhīnaṃ tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti codenti tudanti, tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā hāyati, tasmā hānabhāginī paññā. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyaṃ jhānaṃ santato paṇītato manasi karoto ārammaṇavasena avitakkasahagatā samudācaranti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti, tassa dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānapaññā visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattiyā padaṭṭhānatāya visesabhāginī paññā. Taṃsampayutto samādhi idhādhippeto. Iminā nayenāti iminā paṭhamajjhāne vuttena vidhinā dutiyajjhānādīsupi hānabhāgiyadhammo, visesabhāgiyadhammo ca veditabbo.

40. (Giải về) Vibhaṅge: trong Trí Phân Tích. Thật vậy, ở đó, trong câu “sự ô nhiễm và trong sạch của thiền, giải thoát, định, và nhập định,” (lời giải về) “ô nhiễm” v.v... đã được nói đến. Ở đó, pháp thuộc phần thoái hóa là sự hướng đến dục v.v... của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền v.v... chưa thuần thục. Pháp thuộc phần thù thắng là sự hướng đến nhị thiền v.v... của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền v.v... đã thuần thục. Do đó, Ngài nói “người đắc sơ thiền” v.v... Ý nghĩa của câu ấy là: Đối với những người đắc sơ thiền chưa thuần thục, sau khi xuất khỏi thiền ấy, tưởng và tác ý đi cùng với dục khởi lên, thúc giục, và xúi giục theo đối tượng. Do những tưởng và tác ý hướng đến dục của vị ấy, tuệ sơ thiền đó bị thoái hóa; do đó, (đó là) tuệ thuộc phần thoái hóa. (Giải về) Avitakkasahagatā (đi cùng với vô tầm): Đối với người tác ý rằng nhị thiền không có tầm là tịch tịnh, là vi diệu, (tưởng và tác ý) đi cùng với vô tầm khởi lên theo đối tượng, thúc giục, và xúi giục người đã xuất khỏi sơ thiền thuần thục để chứng đắc nhị thiền. Do những tưởng và tác ý hướng đến nhị thiền của vị ấy, tuệ sơ thiền trở thành tuệ thuộc phần thù thắng vì là nền tảng cho sự phát sinh của nhị thiền, vốn là pháp thù thắng. Định tương ưng với tuệ ấy được chủ trương ở đây. (Giải về) Iminā nayena (theo phương pháp này): Theo phương pháp đã được nói trong sơ thiền này, pháp thuộc phần thoái hóa và pháp thuộc phần thù thắng trong nhị thiền v.v... cũng nên được hiểu như vậy.

Dasapalibodhavaṇṇanā

Giải Thích Về Mười Trở Ngại

41. Ariyamaggasampayuttoti lokuttaraappamāṇaapariyāpannaggahaṇena lokiyehi asādhāraṇato, sappītikādiggahaṇena sādhāraṇato ca ariyamaggasampayutto samādhi vutto. Bhāvito hoti saññāya sampayuttattā. Tanti ariyamaggasamādhiṃ. Visunti paññābhāvanāya visuṃ katvā na vadāma.

41. (Giải về) Ariyamaggasampayutto (tương ưng với Thánh đạo): Định tương ưng với Thánh đạo được nói đến do lấy (định) siêu thế, vô lượng, không thuộc tam giới nên không chung với (các định) hiệp thế, và do lấy (định) có hỷ v.v... nên chung (với các định hiệp thế). (Định) được tu tập vì tương ưng với tuệ. Taṃ (ấy) là định Thánh đạo. (Giải về) Visuṃ (riêng biệt): Chúng tôi không nói (về định) sau khi đã tách riêng ra khỏi sự tu tập tuệ.

Kammaṭṭhānabhāvanaṃ [Pg.116] paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho ra-kārassa la-kāraṃ katvā, paripanthoti attho. Upacchinditvāti samāpanena, saṅgahaṇena vā uparundhitvā, apalibodhaṃ katvāti attho.

Nó trói buộc, ngăn cản, không cho phép sự tu tập đề mục được tiến hành, nên gọi là palibodha (trở ngại), do đổi chữ ‘ra’ thành chữ ‘la’; có nghĩa là hiểm nguy. (Giải về) Upacchinditvā (sau khi cắt đứt): có nghĩa là sau khi làm cho không còn trở ngại bằng cách hoàn thành hoặc hỗ trợ.

Āvasanti etthāti āvāso. Paricchedavasena veṇiyati dissatīti pariveṇaṃ. Vihāre bhikkhūnaṃ taṃ taṃ vasanaṭṭhānaṃ. Svāyaṃ āvāso. Navakammādīsūti ādi-saddena āvāsassa tadaññaṃ abhivuddhikāraṇaṃ saṅgaṇhāti. Kāraṇenāti ‘‘chāyūdakasampannaṃ sulabhabhikkha’’ntiādinā kāraṇena. Apekkhavāti sālayo.

Họ trú ngụ ở đây, nên gọi là āvāsa (trú xứ). Được thấy có sự phân chia, nên gọi là pariveṇa (tịnh xá). (Đó là) nơi ở này kia của các tỳ khưu trong tu viện. Svāyaṃ āvāso (trú xứ ấy). (Trong câu) Navakammādīsū: bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả những nguyên nhân phát triển khác của trú xứ. (Giải về) Kāraṇena (với lý do): với lý do như “đầy đủ bóng mát và nước, dễ dàng khất thực” v.v... (Giải về) Apekkhavā (có quyến luyến): có luyến ái.

Tatrāti tasmiṃ palibodhābhāve. Pācīnakhaṇḍarājinti puratthimadisāyaṃ pabbatakhaṇḍānaṃ antare vanarājiṭṭhānaṃ. ‘‘Nāmā’’ti iminā tassa padesassa ayaṃ samaññāti dasseti. Paṭisāmitamevāti niccakālaṃ paṭisāmetvāva vihārato nikkhamāmīti dasseti. Dhātunidhānaṭṭhānanti kāyabandhanadhammakaraṇanhānasāṭikaakkhakadhātusaṅkhātānaṃ paribhogasarīradhātūnaṃ nidahitaṭṭhānaṃ. Īdisassa ayaṃ thero viya alaggacittassa. Etena ‘‘bhikkhunā nāma āvāse evarūpena bhavitabba’’nti ovādo dinno hoti. Ito paresupi vatthūsu eseva nayo.

(Giải về) Tatra: trong sự không có trở ngại ấy. (Giải về) Pācīnakhaṇḍarāji: là một dải rừng nằm giữa những dãy núi đứt đoạn ở phương đông. Bằng từ “nāma” (tên là), Ngài chỉ ra rằng đây là tên gọi của vùng đất ấy. (Giải về) Paṭisāmitam eva: Ngài chỉ ra rằng “Tôi luôn luôn cất dọn xong xuôi rồi mới rời khỏi tu viện.” (Giải về) Dhātunidhānaṭṭhānaṃ: là nơi cất giữ các vật dụng và xá-lợi thân thể được gọi là dây thắt lưng, đồ lọc nước, y tắm, và xương đòn. Đối với người có tâm không dính mắc như vị trưởng lão này. Bằng câu này, lời khuyên được ban cho rằng: “Một vị tỳ khưu nên có thái độ như vậy đối với trú xứ.” Trong những câu chuyện sau đây cũng theo phương pháp tương tự.

Kulanti kulaggahaṇena kulamanussānaṃ gahaṇaṃ gāmaggahaṇena gāmavāsīnaṃ viya. Upaṭṭhākakulampīti pi-saddena pageva ñātikulanti dasseti. Uddesatthanti uddisāpanatthaṃ, pāṭhaṃ uddisāpetvā sajjhāyitunti attho. Idhevāti imasmiṃyeva padese, yattha katthaci vihāreti attho. Taṃ vihāranti taṃ koraṇḍakavihāraṃ.

(Giải về) Kulaṃ (gia tộc): Bằng việc dùng từ ‘kula,’ nên hiểu là những người trong gia tộc, giống như bằng việc dùng từ ‘gāma’ (làng) (nên hiểu là) những người dân làng. (Trong câu) Upaṭṭhākakulam pi (cả gia đình thí chủ): Bằng từ pi (cũng), Ngài chỉ ra rằng huống chi là gia tộc quyến thuộc. (Giải về) Uddesatthaṃ (vì mục đích học thuộc lòng): vì mục đích được đọc cho nghe, có nghĩa là để trùng tụng sau khi được đọc cho nghe bài kinh. (Giải về) Idheva (ngay tại đây): ngay tại vùng này, có nghĩa là trong bất kỳ tu viện nào. (Giải về) Taṃ vihāraṃ (tu viện ấy): tu viện Koraṇḍaka ấy.

Upagatoti vassaṃ upagato. Sadāti gatakālato pabhuti visesato pavāritadivasato paṭṭhāya sabbadā divase divase. Paridevamānāti taṃtaṃvilapanavasena vividhaṃ paridevantī. Sabbaṃ pavattinti attanā tattha diṭṭhakālato paṭṭhāya pacchā samāgamapariyosānaṃ daharassa sabbaṃ pavattiṃ.

(Giải về) Upagato: đã nhập hạ. (Giải về) Sadā (luôn luôn): kể từ lúc đi, đặc biệt là kể từ ngày Tự tứ, luôn luôn mỗi ngày. (Giải về) Paridevamānā (đang than khóc): họ than khóc nhiều cách theo kiểu than vãn về điều này điều kia. (Giải về) Sabbaṃ pavattiṃ (toàn bộ câu chuyện): toàn bộ câu chuyện của vị tỳ khưu trẻ, kể từ lúc (vị trưởng lão) nhìn thấy (vị ấy) ở đó cho đến lúc gặp lại sau này.

Kāyasakkhinti [Pg.117] ‘‘passa ima’’nti mukhapaṭiggāhakaṃ katvā. Rathavinītapaṭipadanti dasakathāvatthukittanapubbikaṃ rathavinītūpamāhi vibhāvitaṃ rathavinītasutte (ma. ni. 1.252) āgataṃ sattavisuddhipaṭipadaṃ. Nālakapaṭipadanti ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 706) satthārā nālakattherassa desitapaṭipadaṃ. Tuvaṭakapaṭipadanti ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’tiādinā (su. ni. 922) bhagavatā desitapaṭipadaṃ. Tattha hi yathākkamaṃ –

Kāyasakkhinti: là thực hiện việc tiếp nhận trực tiếp với câu ‘hãy xem vị này’. Rathavinītapaṭipadanti: là pháp hành bảy thanh tịnh đã được đề cập trong kinh Rathavinīta (Trung Bộ 1.252), được làm sáng tỏ bằng các ví dụ về xe được điều luyện, và có mười đề tài câu chuyện được kể trước. Nālakapaṭipadanti: là pháp hành được Bậc Đạo Sư thuyết giảng cho trưởng lão Nāḷaka, bắt đầu bằng câu ‘ta sẽ giảng cho ngươi về trạng thái bậc ẩn sĩ’ (Kinh Tập 706). Tuvaṭakapaṭipadanti: là pháp hành được Đức Thế Tôn thuyết giảng, bắt đầu bằng câu ‘gốc rễ của sự phân loại hí luận’ (Kinh Tập 922). Ở đó, theo thứ tự là –

‘‘Na munī gāmamāgamma, kulesu sahasā care;

Ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’. (su. ni. 716);

‘Bậc ẩn sĩ sau khi đến làng, không nên thân mật đi lại giữa các gia đình; nên chấm dứt chuyện trò, không nên nói lời nói có dụng ý để tìm kiếm vật thực’ (Kinh Tập 716);

‘‘Gāme ca nābhisajjeyya, lābhakamyā janaṃ na lapayeyyā’’ti. (su. ni. 935) –

‘Và không nên dính mắc trong làng, không nên nói lời tâng bốc người ta vì mong muốn lợi lộc’ (Kinh Tập 935) –

Evamādikā paramappicchakathā āgatā. Catupaccayasantosabhāvanārāmatādīpakanti cīvarādīsu catūsu paccayesu santosassa, bhāvanārāmatāya ca pakāsakaṃ.

Những câu chuyện về sự thiểu dục tối thượng như vậy đã được đề cập. Về pháp hành làm sáng tỏ sự tri túc về bốn vật dụng và sự ưa thích trong việc hành thiền: (đó là) pháp làm sáng tỏ sự tri túc đối với bốn vật dụng như y phục v.v... và sự ưa thích trong việc hành thiền.

Labbhatīti lābho. Tenāha ‘‘cattāro paccayā’’ti. Mahāparivāreti vipulaparivāre. Piṇḍapātaṃ tāva dentā buddhapūjāpattacīvarādīni tassa parivārāni katvā denti, tathā cīvarādidānepi. Bāhullikapiṇḍapātikāti piṇḍapātikā hutvā paccayabāhullikā. Vadantīti purimadivase bhikkhāya āhiṇḍanakāle yathāsutaṃ vadanti. Niccabyāvaṭo upāsakādīnaṃ saṅgaṇhane.

Được nhận lãnh, vì vậy gọi là lợi lộc (lābha). Do đó, ngài nói: ‘bốn vật dụng’. Với đoàn tùy tùng đông đảo (mahāparivāra): là có đoàn tùy tùng lớn. Khi dâng cúng vật thực, họ làm các vật như vật phẩm cúng dường Đức Phật, bát, y v.v... thành những vật phụ thuộc của vật thực ấy rồi dâng cúng; cũng tương tự như vậy trong việc dâng cúng y phục v.v... Vị hành hạnh đầu đà khất thực nhưng lại sống sung túc (bāhullikapiṇḍapātika): là những vị hành hạnh đầu đà khất thực nhưng lại nỗ lực cho sự sung túc về vật dụng. Họ nói: là vào ngày hôm trước, trong lúc đi khất thực, họ nói theo những gì đã nghe được. Luôn bận rộn trong việc thu phục các cận sự nam v.v...

Tassāti gaṇassa. Soti gaṇapalibodho. Evanti idāni vuccamānākārena gaṇavācakassa pariyesanampi lahukameva icchitabbanti āha ‘‘yojanato paraṃ agantvā’’ti. Attano kammanti samaṇadhammamāha.

Của nó: là của hội chúng. Đó là: là sự trở ngại về hội chúng. Như vầy: là nên mong muốn một cách nhẹ nhàng cả việc tìm kiếm người đại diện cho hội chúng theo cách sẽ được nói đến bây giờ, vì vậy ngài nói ‘không đi quá một do-tuần’. Công việc của mình: là ngài nói đến sa-môn pháp.

Katākateti kate ca akate ca kamme jānanavasena ussukkaṃ āpajjitabbaṃ, katākateti vā appake ca mahante ca kate, yathā ‘‘phalāphale’’ti. Sace bahuṃ avasiṭṭhanti sambandho. Bhārahārā saṅghakiccapariṇāyakā.

Việc đã làm và chưa làm: là nên nỗ lực bằng cách biết rõ công việc đã làm và chưa làm; hoặc ‘việc đã làm và chưa làm’ là trong công việc đã làm, dù nhỏ hay lớn, giống như trong từ ‘quả và phi quả’. Nếu còn lại nhiều, đây là sự liên kết. Người gánh vác gánh nặng: là những vị lãnh đạo trong các công việc của Tăng chúng.

Pabbajjāpekkhoti [Pg.118] sīhaḷadīpe kira kuladārakānaṃ pabbajjā āvāhavivāhasadisā, tasmā taṃ paricchinnadivasaṃ atikkametuṃ na sakkā. ‘‘Sace taṃ alabhanto na sakkoti adhivāsetu’’ntiādinā samāpanena palibodhupacchedo vutto, byatirekato pana ‘‘sace taṃ alabhanto sakkoti adhivāsetuṃ, araññaṃ pavisitvā samaṇadhammova kātabbo’’ti ayamattho dassitoti saṅgahaṇena palibodhupacchedo veditabbo. Esa nayo sesesupi.

Người mong muốn xuất gia: nghe nói ở đảo Sīhaḷa (Tích Lan), việc xuất gia của các thiện gia nam tử giống như lễ cưới hỏi, do đó không thể vượt qua ngày đã được ấn định đó. Bằng cách hoàn tất (công việc) với những câu bắt đầu bằng ‘nếu không nhận được vật ấy mà không thể kham nhẫn’, sự đoạn trừ trở ngại đã được nói đến. Mặt khác, theo nghĩa ngược lại, ý nghĩa này được chỉ ra rằng: ‘nếu không nhận được vật ấy mà có thể kham nhẫn, nên đi vào rừng và chỉ thực hành sa-môn pháp’, do đó, sự đoạn trừ trở ngại nên được hiểu bằng cách tóm lược (theo nghĩa ngược lại). Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp còn lại.

Tathāti yathā upajjhāyo gilāno yāvajīvaṃ upaṭṭhātabbo, tathā upasampāditaantevāsiko attano kammavācaṃ vatvā upasampādito.

Cũng vậy: giống như vị thầy tế độ bị bệnh cần được chăm sóc suốt đời, cũng vậy là vị đệ tử mà mình đã cho thọ cụ túc giới bằng cách tự mình tuyên đọc nghiệp sự văn.

Yo koci rogoti mūlabhūto, anubandho vā attano uppanno. Anamataggeti anu anu amatagge anādimati.

Bất cứ bệnh nào: là bệnh đã phát sinh nơi chính mình, dù là bệnh gốc rễ hay bệnh thứ phát. Vô thủy vô chung (anamatagge): là trong vòng luân hồi không có khởi đầu, không biết được khởi điểm, (diễn ra) lặp đi lặp lại.

‘‘Gantho’’ti iminā ganthapalibodho idha vuttoti āha ‘‘pariyattiharaṇa’’nti. Sajjhāyādīhīti sajjhāyadhāraṇaparicayapucchādīhi. Itarassāti abyāvaṭassa. Yassa ganthadhuraṃ vissajjetvā ṭhitassāpi gantho vattateva, na tassa gantho palibodho. Yathā tamhi tamhi vatthumhi āgatattherānaṃ, nāpi sabbena sabbaṃ aganthapasutassa. Majjhimapaṇṇāsako āgacchati, suttapadesānaṃ vārānañca sadisatāya byāmuyhanato. Puna na olokessāmīti kammaṭṭhānaṃ gahetvā ganthadhuraṃ vissajjemīti attho.

Với từ ‘kinh sách’ này, sự trở ngại về kinh sách được nói đến ở đây, do đó ngài nói ‘việc mang vác pháp học’. Bằng việc tụng đọc v.v...: là bằng việc tụng đọc, ghi nhớ, thực hành, chất vấn v.v... Đối với người khác: là đối với người không bận rộn. Đối với người nào, dù đã từ bỏ gánh nặng kinh sách nhưng kinh sách vẫn trôi chảy (trong tâm), đối với người ấy kinh sách không phải là trở ngại. Giống như các vị trưởng lão được đề cập trong các câu chuyện ở chỗ này chỗ kia. Cũng không (phải là trở ngại) đối với người hoàn toàn không chuyên tâm vào kinh sách. Phẩm giữa của Trung Bộ hiện ra, do sự nhầm lẫn vì sự tương đồng của các đoạn kinh và các chương. ‘Tôi sẽ không xem lại nữa’ có nghĩa là: ‘sau khi đã nhận đề mục thiền, tôi sẽ từ bỏ gánh nặng kinh sách’.

Gāmavāsikattherehīti anurādhapuravāsīhi. Anuggahetvāti aggahetvā tattha paricayaṃ akatvā. Pañcanikāyamaṇḍaleti dīghāgamādike pañcapi nikāye sikkhitaparisāya. Parivattessāmīti vaṇṇayissāmi. Suvaṇṇabherinti seṭṭhabheriṃ. Katamācariyānaṃ uggahoti katamesaṃ ācariyānaṃ uggaho, kena parivattīyatīti adhippāyo. Ācariyamaggoti ācariyānaṃ kathāmaggo. Attano ācariyānanti attano kathetuṃ yuttānaṃ ācariyānaṃ. Suvinicchitā sabbā tipiṭakapariyatti etasmiṃ atthīti sabbapariyattiko, tepiṭakoti attho. Pīṭhe nisinno tato otaritvā bhūmiyaṃ taṭṭikāya nisīditvā. Gatakassāti paṭipattigamanena gatassa diṭṭhasaccassa. Cīvaraṃ pārupitvāti ācariyassa apacitidassanatthaṃ [Pg.119] parimaṇḍalaṃ cīvaraṃ pārupitvā. Sāṭheyyābhāvato uju. Kāraṇākāraṇassa ājānanato ājānīyo.

Bởi các vị trưởng lão trú tại làng: là bởi các vị trú tại Anurādhapura. Không học hỏi: là không học, không thực hành ở đó. Trong hội chúng năm bộ Nikāya: là trong hội chúng đã học năm bộ Nikāya như Trường Bộ v.v... Tôi sẽ giảng giải: là tôi sẽ diễn giải. Trống vàng: là trống tốt nhất. Sự học hỏi của vị thầy nào: có ý nghĩa là sự học hỏi của những vị thầy nào, được giảng giải theo (phương pháp) nào? Con đường của các vị thầy: là phương pháp giảng dạy của các vị thầy. Của các vị thầy của mình: là của các vị thầy thích hợp để giảng dạy cho mình. Toàn bộ pháp học Tam Tạng đã được thẩm xét kỹ lưỡng có ở nơi vị này, vì vậy gọi là người thông suốt toàn bộ pháp học (sabbapariyattika), có nghĩa là người thông thuộc Tam Tạng (tepiṭaka). Đang ngồi trên ghế, từ đó bước xuống, ngồi trên chiếu cói trên mặt đất. Của người đã đi: là của người đã thấy chân lý, đã đi bằng con đường thực hành. Đắp y: là đắp y cho ngay ngắn để thể hiện sự tôn kính đối với vị thầy. Do không có sự xảo trá nên ngay thẳng. Do biết rõ nguyên nhân và phi nguyên nhân nên là bậc hiểu biết.

Pothujjanikāti puthujjane bhavā. Dupparihārā bahuparissayatāya. Tathā hissā uttānaseyyakadārako, taruṇasassañca nidassitaṃ. Vipassanāya palibodho samathayānikassa, na vipassanāyānikassa. Yebhuyyena hi jhānalābhī samathayānikova hoti vipassanāsukhato. Itarenāti samathatthikena. Avasesā nava palibodhā.

Thuộc về phàm nhân: là (thần thông) phát sinh nơi phàm nhân. Khó duy trì vì có nhiều nguy hiểm. Thật vậy, đối với thần thông ấy, đứa trẻ chỉ biết nằm ngửa và cây lúa non được chỉ ra làm ví dụ. Sự trở ngại đối với thiền quán là của người đi trên cỗ xe thiền chỉ, không phải của người đi trên cỗ xe thiền quán. Bởi vì, phần lớn người đắc thiền là người đi trên cỗ xe thiền chỉ do sự dễ dàng của thiền quán (sau khi xuất khỏi thiền). Bởi người kia: là bởi người mong muốn thiền chỉ. (Nên đoạn trừ) chín trở ngại còn lại.

Kammaṭṭhānadāyakavaṇṇanā

Giải Thích Về Vị Thầy Trao Đề Mục Thiền

42. Kammaṭṭhāne niyutto kammaṭṭhāniko, bhāvanamanuyuñjanto. Tena kammaṭṭhānikena. Paricchinditvāti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbe bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā. Sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ. Muducittatanti attani muducittataṃ janeti, ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena mettānisaṃsasuttena (a. ni. 11.15; paṭi. ma. 2.22; mi. pa. 4.4.6) dīpetabbo. Anolīnavuttiko hoti sammāpaṭipattiyaṃ. Dibbānipi ārammaṇāni pageva itarāni. Sabbattha sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge. Pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ. Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo, tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ, tassa yogānuyogakammassa ṭhānaṃ nipphattihetu.

42. Kammaṭṭhāne niyutto kammaṭṭhāniko, bhāvanamanuyuñjanto (người chuyên chú vào đề mục thiền định, là người hành thiền, tức là người nỗ lực tu tập thiền định). Tena kammaṭṭhānikena (bởi người hành thiền ấy). Paricchinditvāti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbe bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā (sau khi xác định rằng: “Tất cả các vị tỳ khưu trong ngôi tự viện này”). Sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ (của các vị tỳ khưu sống chung). Muducittatanti attani muducittataṃ janeti (làm phát sanh tâm nhu hòa nơi bản thân), ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena mettānisaṃsasuttena dīpetabbo (và ý nghĩa này về việc làm phát sanh tâm nhu hòa cho các vị sống chung nên được trình bày bằng kinh Mettānisaṃsa, được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng câu “được loài người yêu mến”). Anolīnavuttiko hoti sammāpaṭipattiyaṃ (vị ấy có thái độ không thối chuyển trong sự thực hành chân chánh). Dibbānipi ārammaṇāni pageva itarāni (các đối tượng ở cõi trời còn không thể, huống gì các đối tượng khác). Sabbattha sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge (ở mọi nơi, trong mọi phận sự của sa-môn, hoặc trong mọi sự chuyên tâm tu tập thiền định). Pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ (nên được mong muốn do năng lực của sự thực hành trước đây). Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo (sự nỗ lực tu tập thiền định là sự chuyên tâm tu tập), tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ (chính điều đó là nghiệp vì có ý nghĩa là việc cần phải làm), tassa yogānuyogakammassa ṭhānaṃ nipphattihetu (là nơi chốn, là nhân thành tựu của nghiệp chuyên tâm tu tập ấy).

Niccaṃ pariharitabbattāti sabbatthakakammaṭṭhānaṃ viya ekadāva ananuyuñjitvā sabbakālaṃ pariharaṇīyattā anuyuñjitabbattā. Evamādiguṇasamannāgatanti piyabhāvādīhi guṇehi sampannaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ, kammaphalañca, tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo, sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti, cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho, vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ, satisampattiyā [Pg.120] upaṭṭhitassati hoti, samādhisampattiyā avikkhitto samāhitacitto, paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahitaṃ nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojakoti evamādiguṇasamannāgata’’nti.

Niccaṃ pariharitabbattāti sabbatthakakammaṭṭhānaṃ viya ekadāva ananuyuñjitvā sabbakālaṃ pariharaṇīyattā anuyuñjitabbattā (do phải luôn luôn duy trì, tức là không phải chỉ chuyên tâm một lần như đề mục thiền định phổ thông, mà do phải duy trì, phải chuyên tâm trong mọi lúc). Evamādiguṇasamannāgatanti piyabhāvādīhi guṇehi sampannaṃ (người có đầy đủ các đức tính như vậy, tức là người có đầy đủ các đức tính như được yêu mến v.v...). Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno (quả vậy, người bạn lành là người có đầy đủ đức tin, đầy đủ giới hạnh, đầy đủ sự học hỏi, đầy đủ sự xả ly, đầy đủ tinh tấn, đầy đủ niệm, đầy đủ định, đầy đủ tuệ). Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ, kammaphalañca (trong đó, do có đầy đủ đức tin, vị ấy tin vào sự giác ngộ của Như Lai và tin vào quả của nghiệp), tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati (do đó, vị ấy không từ bỏ lòng mong muốn lợi ích cho chúng sanh, điều là nhân của sự Chánh Đẳng Giác). Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo (do có đầy đủ giới hạnh, vị ấy được chúng sanh yêu mến, kính trọng, quý mến, là người nhắc nhở, khiển trách điều ác, là người khuyên dạy, và kham nhẫn lời chỉ dạy), sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti (do có đầy đủ sự học hỏi, vị ấy có khả năng thuyết giảng những bài pháp sâu sắc liên quan đến Tứ đế, Thập nhị nhân duyên v.v...), cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho (do có đầy đủ sự xả ly, vị ấy là người ít ham muốn, biết đủ, sống độc cư, không giao du), vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ (do có đầy đủ tinh tấn, vị ấy là người có tinh tấn được khởi đầu trong việc thực hành vì lợi ích của mình và lợi ích của người khác), satisampattiyā upaṭṭhitassati hoti (do có đầy đủ niệm, vị ấy là người có niệm được thiết lập), samādhisampattiyā avikkhitto samāhitacitto (do có đầy đủ định, vị ấy không bị phân tán, có tâm định tĩnh), paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti (do có đầy đủ tuệ, vị ấy biết một cách không sai lệch). So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahitaṃ nisedhetvā hite niyojeti (vị ấy, trong khi dùng niệm để tìm kiếm các chiều hướng của các pháp thiện và bất thiện, dùng tuệ để biết đúng như thật điều lợi ích và không lợi ích cho chúng sanh, sau khi có tâm nhất điểm vào đó bằng định, dùng tinh tấn để ngăn cản chúng sanh khỏi điều không lợi ích và hướng dẫn họ vào điều lợi ích). Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojakoti evamādiguṇasamannāgata’’nti (do đó, đã được nói rằng: “người được yêu mến... là người hướng dẫn, người có đầy đủ các đức tính như vậy”).

Taṃ pana kalyāṇamittaṃ paramukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kārakabhāvaṃ yogakammassa. Pakāseti attānaṃ paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya, sampahaṃsanāya ca, nanu kathesi paveṇipālanatthanti adhippāyo. Evarūpoti pesalo hutvā bahussuto. Tantidharoti suttadharo tattha kehicipi asaṃhīro. Vaṃsānurakkhakoti buddhānubuddhavaṃsassa anurakkhako. Paveṇipālakoti paveṇiyā ācariyuggahaṇassa anupālako. Ācariyamatikoti ācariyamatiyaṃ niyutto tassā anativattanato. Na attanomatiṃ pakāseti kathetīti na attanomatiko, attano matiṃ paggayha vattā na hotīti attho.

Taṃ pana kalyāṇamittaṃ paramukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ hī’’tiādi vuttaṃ (tuy nhiên, để chỉ ra người bạn lành đã đạt đến mức độ cao nhất, câu bắt đầu bằng “mamaṃ hi” đã được nói đến). Kārakabhāvaṃ yogakammassa (tính chất là người thực hành nghiệp tu tập). Pakāseti attānaṃ paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya, sampahaṃsanāya ca (vị ấy thể hiện bản thân bằng cách cho thấy sự thực hành không phải là vô ích, nhằm mục đích khích lệ và làm cho hoan hỷ), nanu kathesi paveṇipālanatthanti adhippāyo (ý muốn nói là: “Chẳng phải ngài đã thuyết giảng nhằm mục đích bảo tồn truyền thống sao?”). Evarūpoti pesalo hutvā bahussuto (người như vậy, tức là người có giới hạnh đáng mến và là người đa văn). Tantidharoti suttadharo tattha kehicipi asaṃhīro (người thông thuộc Thánh điển, tức là người ghi nhớ kinh điển, không bị bất cứ ai làm cho lay chuyển ở đó). Vaṃsānurakkhakoti buddhānubuddhavaṃsassa anurakkhako (người bảo tồn dòng dõi, tức là người bảo tồn dòng dõi của các vị Phật và các vị thinh văn của Phật). Paveṇipālakoti paveṇiyā ācariyuggahaṇassa anupālako (người bảo tồn truyền thống, tức là người bảo tồn truyền thống học hỏi từ các vị thầy). Ācariyamatikoti ācariyamatiyaṃ niyutto tassā anativattanato (người theo quan điểm của thầy, tức là người chuyên chú vào quan điểm của thầy, do không vượt qua quan điểm ấy). Na attanomatiṃ pakāseti kathetīti na attanomatiko (vị ấy không thể hiện, không nói ra quan điểm của riêng mình, nên gọi là người không theo quan điểm riêng), attano matiṃ paggayha vattā na hotīti attho (ý nghĩa là: vị ấy không phải là người đề cao quan điểm của mình mà nói).

‘‘Pubbe vuttakhīṇāsavādayo’’tiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha pubbe vuttakhīṇāsavādayoti ‘‘yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo’’tiādinā vuttakhīṇāsavādikā. Uggahaparipucchānaṃ visodhitattāti uggahetabbato ‘‘uggaho’’ti laddhanāmāya kammaṭṭhānupakārāya pāḷiyā, tadatthaṃ paripucchanato ‘‘paripucchā’’ti laddhasamaññāya atthasaṃvaṇṇanāya ca visesato sodhitattā niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā gahitattā. Ito cito ca suttañca kāraṇañca sallakkhetvāti pañcasupi nikāyesu ito cito ca tassa tassa kammaṭṭhānassa anurūpaṃ suttapadañceva suttānugataṃ yuttiñca suṭṭhu upalakkhetvā. Sappāyāsappāyaṃ yojetvāti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttiṃ magganena yojetvā, samādāya vā sammadeva hadaye ṭhapetvāti attho. Mahāmaggaṃ dassentoti kammaṭṭhānavidhiṃ mahāmaggaṃ katvā dassento.

‘‘Pubbe vuttakhīṇāsavādayo’’tiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ (đoạn văn bắt đầu bằng “các vị đã đoạn tận các lậu hoặc đã được nói đến trước đây” được bắt đầu nhằm mục đích chỉ ra rằng: “Trong việc trao truyền đề mục thiền định, người đa văn thì tốt hơn một vị đã đoạn tận các lậu hoặc nào đó”). Tattha pubbe vuttakhīṇāsavādayoti ‘‘yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo’’tiādinā vuttakhīṇāsavādikā (trong đó, “các vị đã đoạn tận các lậu hoặc đã được nói đến trước đây” là các vị đã đoạn tận các lậu hoặc v.v... đã được nói đến trong đoạn bắt đầu bằng “muốn nhận lấy đề mục thiền định nào”). Uggahaparipucchānaṃ visodhitattāti uggahetabbato ‘‘uggaho’’ti laddhanāmāya kammaṭṭhānupakārāya pāḷiyā, tadatthaṃ paripucchanato ‘‘paripucchā’’ti laddhasamaññāya atthasaṃvaṇṇanāya ca visesato sodhitattā niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā gahitattā (do đã thanh lọc việc học thuộc và hỏi han, tức là do đã học thuộc lòng, làm cho không còn bụi rậm, không còn rối rắm, một cách đặc biệt đối với Pāli hỗ trợ cho đề mục thiền định, được đặt tên là “sự học thuộc” vì cần phải học thuộc, và đối với phần giải nghĩa, được đặt tên là “sự hỏi han” vì hỏi han về ý nghĩa của Pāli đó). Ito cito ca suttañca kāraṇañca sallakkhetvāti pañcasupi nikāyesu ito cito ca tassa tassa kammaṭṭhānassa anurūpaṃ suttapadañceva suttānugataṃ yuttiñca suṭṭhu upalakkhetvā (sau khi đã nhận thức rõ kinh và lý do từ đây và từ kia, tức là sau khi đã ghi nhận kỹ lưỡng các đoạn kinh thích hợp với từng đề mục thiền định và lý luận phù hợp với kinh từ đây và từ kia trong năm bộ Nikāya). Sappāyāsappāyaṃ yojetvāti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttiṃ magganena yojetvā (sau khi đã áp dụng điều thích hợp và không thích hợp, tức là sau khi đã áp dụng lý luận về sự hỗ trợ và không hỗ trợ cho người mà mình chỉ dạy đề mục thiền định, bằng cách tìm kiếm), samādāya vā sammadeva hadaye ṭhapetvāti attho (hoặc ý nghĩa là: sau khi đã thọ trì, tức là sau khi đã đặt vào trong tâm một cách đúng đắn). Mahāmaggaṃ dassentoti kammaṭṭhānavidhiṃ mahāmaggaṃ katvā dassento (người chỉ ra con đường lớn, tức là người chỉ ra phương pháp thiền định sau khi đã biến nó thành con đường lớn).

Sabbatthāti [Pg.121] tattha tattha vihāre. Vattapaṭipattiṃ kurumānenāti paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena. Sabbapārihāriyatelanti sabbesaṃ aṅgānaṃ, sabbesaṃ vā bhikkhūnaṃ atthāya pariharitabbatelaṃ. Ṭhapemīti anujānāpanaṃ. Yaṃ taṃ sammāvattaṃ paññattanti sambandho. Ekadivasaṃ sāyaṃ vissajjitenāpīti yojanā. Ārocetabbaṃ āgamanakāraṇaṃ. Sappāyavelā sarīracittānaṃ kallasamayo.

Sabbatthāti tattha tattha vihāre (ở mọi nơi, tức là ở tại các ngôi tự viện đó đây). Vattapaṭipattiṃ kurumānenāti paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena (bởi người đang thực hành các bổn phận, tức là bởi người đang chu toàn các bổn phận này nọ một cách thích đáng, như là bổn phận đối với khách Tăng khi đến, bổn phận của người ra đi khi rời khỏi). Sabbapārihāriyatelanti sabbesaṃ aṅgānaṃ, sabbesaṃ vā bhikkhūnaṃ atthāya pariharitabbatelaṃ (dầu dùng cho mọi mục đích, tức là dầu nên được sử dụng vì lợi ích của tất cả các chi phần, hoặc của tất cả các vị tỳ khưu). Ṭhapemīti anujānāpanaṃ (câu “ṭhapemi” là lời xin phép). Yaṃ taṃ sammāvattaṃ paññattanti sambandho (cần liên kết là: “bổn phận chân chánh nào đã được chế định”). Ekadivasaṃ sāyaṃ vissajjitenāpīti yojanā (cần được kết hợp là: “dù đã được cho phép vào buổi chiều một ngày nọ”). Ārocetabbaṃ āgamanakāraṇaṃ (lý do đến cần phải được trình báo). Sappāyavelā sarīracittānaṃ kallasamayo (thời gian thích hợp là thời điểm thân và tâm được khỏe mạnh).

Cariyāvaṇṇanā

Giải Thích Về Hạnh

43. Santāne rāgassa ussannabhāvena caraṇaṃ pavatti rāgacariyā, sā sassatāsayādayo viya daṭṭhabbā. Tathā dosacariyādayo. Saṃsaggo sampayogārahavasena veditabbo, yathā ‘‘rāgamohacariyā dosamohacariyā’’tiādi. Sannipāto ekasantatipariyāpannatāvasena, yathā ‘‘rāgadosacariyā rāgadosamohacariyā’’tiādi. Imā eva hi sandhāya ‘‘aparāpi catasso’’ti vuttaṃ. Tathāti yathā rāgādīnaṃ, tathā saddhādīnaṃ saṃsaggasannipātavasena saddhābuddhicariyā saddhāvitakkacariyā buddhivitakkacariyā saddhābuddhivitakkacariyāti. Imā aparāpi catasso. Evanti saṃsaggasannipātavasena. Saṃsagganti saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ ‘‘rāgasaddhācariyā dosasaddhācariyā’’tiādinā. Anekāti tesaṭṭhi, tato atirekāpi vā, tā pana asammohantena saṃyuttasuttaṭīkāyaṃ vitthārato dassitāti tattha vuttanayena veditabbā. ‘‘Pakatī’’ti iminā asati paṭipakkhabhāvanāyaṃ tattha tattha santāne cariyāya sabhāvabhūtataṃ dasseti. Ussannatā aññadhammehi rāgādīnaṃ adhikatā, yato rāgacariyādīnaṃ paccayasamavāye rāgādayo balavanto honti, abhiṇhañca pavattanti. Tāsaṃ vasenāti channaṃ mūlacariyānaṃ vasena chaḷeva puggalā honti. Aññathā anekapuggalā siyuṃ, tathā ca sati adhippetatthasiddhi ca na siyāti adhippāyo.

43. Trong dòng tương tục, sự hành xử, tức là sự diễn tiến, do trạng thái dồi dào của tham được gọi là tham hành; tham hành ấy nên được xem như thường kiến tùy miên v.v. Tương tự như vậy đối với sân hành v.v. Sự pha trộn nên được hiểu theo năng lực thích hợp để tương ưng, ví như: "tham-si hành, sân-si hành" v.v. Sự tụ hội (nên được hiểu) theo năng lực được bao gồm trong một dòng tương tục, ví như: "tham-sân hành, tham-sân-si hành" v.v. Quả vậy, chính vì nhắm đến những (hành) này mà đã được nói rằng: "còn có bốn (hành) khác nữa". "Tương tự như vậy" có nghĩa là: giống như đối với tham v.v., cũng vậy đối với tín v.v., do năng lực pha trộn và tụ hội, (có) tín-tuệ hành, tín-tầm hành, tuệ-tầm hành, và tín-tuệ-tầm hành. Đây là bốn (hành) khác nữa. "Như vậy" có nghĩa là do năng lực pha trộn và tụ hội. "Pha trộn" có nghĩa là sự kết hợp, sự trộn lẫn, qua (cách nói) như: "tham-tín hành, sân-tín hành" v.v. "Nhiều" có nghĩa là sáu mươi ba, hoặc cũng có thể nhiều hơn thế; nhưng những (hành) ấy, vì đã được trình bày chi tiết trong Chú giải phụ kinh Tương Ưng, nên cần được người không si mê hiểu theo phương pháp đã nói ở đó. Bằng từ "bản tánh" này, (ngài) chỉ ra rằng khi không có sự tu tập đối trị, trong dòng tương tục ở nơi này nơi kia, (hành) có trạng thái là bản chất. "Trạng thái dồi dào" là sự vượt trội của tham v.v. so với các pháp khác, do đó khi có sự hội đủ các duyên của tham hành v.v., tham v.v. trở nên mạnh mẽ và thường xuyên diễn tiến. "Do năng lực của chúng" có nghĩa là: do năng lực của sáu hành căn bản, chỉ có sáu hạng người. Nếu không thì sẽ có nhiều hạng người, và khi như vậy, sự thành tựu mục đích mong muốn cũng sẽ không có; đó là chủ ý.

Saddhā balavatī hoti rāgussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘rāgassa āsannaguṇattā’’ti, sinehapariyesanāpariccajanehi sabhāgadhammattāti attho. Sabhāgo hi dūrepi āsanneyevāti sabhāgatālakkhaṇamidha āsannaggahaṇaṃ. Tattha saddhāya siniyhanaṃ pasādavasena akālussiyaṃ alūkhatā[Pg.122], rāgassa pana rañjanavasena. Saddhāya pariyesanaṃ adhimuccanavasena tanninnatā, rāgassa taṇhāyanavasena. Saddhāya apariccajanaṃ okappanavasena anupakkhandanaṃ, rāgassa abhisaṅgavasenāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā alūkhatādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘rāgacaritassa saddhācarito sabhāgo’’ti.

Tín trở nên mạnh mẽ trong dòng tương tục có tham dồi dào, vì pháp có phẩm chất tương ứng với tham ấy chắc chắn có thể có trạng thái vượt trội. Do đó, ngài nói: "vì có phẩm chất gần gũi với tham", nghĩa là do có bản chất tương đồng qua sự nhu nhuyến, sự tìm cầu, và sự không từ bỏ. Quả vậy, cái tương đồng dù ở xa cũng chính là gần, vì vậy ở đây, việc dùng từ "gần gũi" có đặc tính là sự tương đồng. Trong hai pháp ấy, sự nhu nhuyến của tín, do năng lực của sự trong sạch, là sự không vẩn đục, không khô khan; còn của tham là do năng lực của sự nhiễm trước. Sự tìm cầu của tín, do năng lực của sự tin chắc, là sự hướng về đối tượng ấy; của tham là do năng lực của sự khao khát. Sự không từ bỏ của tín, do năng lực của sự tin tưởng, là sự lao vào; của tham là do năng lực của sự bám víu. Như vậy, dù hai pháp ấy có bản chất khác nhau, giống như chúng có sự tương đồng qua điểm chung là sự không khô khan v.v., cũng vậy đối với những người sở hữu chúng. Vì vậy, ngài nói: "người tín hành tương đồng với người tham hành".

Paññā balavatī hoti dosussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘dosassa āsannaguṇattā’’ti, anallīyanapariyesanaparivajjanehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha paññāya ārammaṇassa anallīyanaṃ tassa yathāsabhāvāvabodhavasena visaṃsaṭṭhatā, dosassa pana byāpajjanavasena. Paññāya pariyesanaṃ yathābhūtadosapavicayo, dosassa abhūtadosanijigīsā. Paññāya parivajjanaṃ nibbindanādivasena ñāṇutrāso, dosassa ahitādhānavasena chaḍḍananti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anallīyanādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘dosacaritassa buddhicarito sabhāgo’’ti.

Tuệ trở nên mạnh mẽ trong dòng tương tục có sân dồi dào, vì pháp có phẩm chất tương ứng với sân ấy chắc chắn có thể có trạng thái vượt trội. Do đó, ngài nói: "vì có phẩm chất gần gũi với sân", nghĩa là do có bản chất tương đồng qua sự không dính mắc, sự tìm cầu, và sự tránh xa. Trong hai pháp ấy, sự không dính mắc vào đối tượng của tuệ, do năng lực thấu triệt bản chất như thật của đối tượng ấy, là sự không pha trộn; còn của sân là do năng lực của sự làm hại. Sự tìm cầu của tuệ là sự thẩm sát lỗi lầm như thật; của sân là sự tìm kiếm lỗi lầm không có thật. Sự tránh xa của tuệ, do năng lực của sự nhàm chán v.v., là sự kinh sợ của trí tuệ; của sân, do năng lực gây ra điều bất lợi, là sự từ bỏ. Như vậy, dù hai pháp ấy có bản chất khác nhau, giống như chúng có sự tương đồng qua điểm chung là sự không dính mắc v.v., cũng vậy đối với những người sở hữu chúng. Vì vậy, ngài nói: "người tuệ hành tương đồng với người sân hành".

Antarāyakarā vitakkāti micchāvitakkā micchāsaṅkappā uppajjanti mohussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa yebhuyyena pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘mohassa āsannalakkhaṇattā’’ti, anavaṭṭhānacañcalabhāvehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha vitakkassa anavaṭṭhānaṃ parikappavasena savipphāratāya, mohassa sammūḷhatāvasena byākulatāya. Tathā vitakkassa lahuparivitakkanena tadaṅgacalatāya cañcalatā, mohassa anogāḷhatāyāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anavaṭṭhānādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘mohacaritassa vitakkacarito sabhāgo’’ti.

"Các tầm gây trở ngại" có nghĩa là các tà tầm, các tà tư duy sanh khởi trong dòng tương tục có si dồi dào, vì pháp có phẩm chất tương ứng với si ấy đa phần có sự diễn tiến hiện hữu. Do đó, ngài nói: "vì có đặc tính gần gũi với si", nghĩa là do có bản chất tương đồng qua trạng thái không đứng vững và dao động. Trong hai pháp ấy, sự không đứng vững của tầm là do có sự lan rộng, dao động bởi năng lực của sự suy tính; của si là do có sự rối ren bởi năng lực của sự mê muội. Tương tự như vậy, sự chao đảo của tầm là do sự suy tính nhanh chóng và sự dao động của thành phần ấy; của si là do sự không thể thâm nhập. Như vậy, dù hai pháp ấy có bản chất khác nhau, giống như chúng có sự tương đồng qua điểm chung là sự không đứng vững v.v., cũng vậy đối với những người sở hữu chúng. Vì vậy, ngài nói: "người tầm hành tương đồng với người si hành".

Taṇhā rāgoyeva sabhāvato, tasmā rāgacariyāvinimuttā taṇhācariyā natthīti attho. Taṃsampayuttoti tena rāgena sampayutto, dosādayo viya tena vippayutto natthīti adhippāyo. Tadubhayanti taṇhāmānadvayaṃ. Nātivattatīti sabhāvato, sampayogavasena ca na atikkamitvā vaṭṭati. Kāmañcettha yathā rāgadosehi sampayogavasena saha [Pg.123] vattamānassapi mohassa ussannatāvasena visuṃ cariyābhāvo, na kevalaṃ mohasseva, tathā saddhābuddhivitakkānaṃ. Evaṃ rāgena satipi sampayoge mānassāpi visuṃ cariyābhāvo yutto siyā, evaṃ santepi rāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāvijjānaṃ viya anusayaṭṭho imesaṃ rāgādīnaṃyeva āveṇiko cariyaṭṭhoti, nattheva mānacariyā. Yato cariyā ‘‘pakatī’’ti vuttā. Pakati ca sabhāvoti. Eteneva diṭṭhiyāpi visuṃ cariyābhāvābhāvo saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyaṃ pana mohacariyantogadhāva diṭṭhicariyāti dassetuṃ ‘‘mohanidānattā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca-saddena sampayogaṃ samuccinoti mohanidānattā, mohasampayuttattā cāti.

Về bản chất, ái chính là tham; do đó, ý nghĩa là không có ái hành nào thoát khỏi tham hành. "Tương ưng với nó" có nghĩa là tương ưng với tham ấy; chủ ý là không có (mạn) nào bất tương ưng với tham ấy, giống như sân v.v. "Cả hai" có nghĩa là cặp đôi ái và mạn. "Không vượt qua" có nghĩa là không diễn tiến vượt qua về bản chất và do năng lực tương ưng. Và ở đây, dù cho giống như si, dù diễn tiến cùng với tham và sân do năng lực tương ưng, vẫn có sự hiện hữu của hành riêng biệt do năng lực của sự dồi dào — không chỉ riêng si, mà cũng vậy đối với tín, tuệ, và tầm — như vậy, dù có sự tương ưng với tham, sự hiện hữu của hành riêng biệt đối với mạn cũng có thể là hợp lý. Dù là như vậy, giống như ý nghĩa tùy miên (là riêng biệt) đối với tham, sân, mạn, tà kiến, hoài nghi, và vô minh, ý nghĩa của hành chỉ là đặc thù riêng của tham v.v. này mà thôi; do đó, tuyệt nhiên không có mạn hành. Bởi vì hành được gọi là "bản tánh", và bản tánh là bản chất. Chính bằng điều này, nên được thấy rằng sự không hiện hữu của hành riêng biệt đối với tà kiến cũng đã được giải thích. Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ ra rằng tà kiến hành được bao gồm trong si hành, đã được nói rằng: "vì có si làm nhân duyên, và...". Ở đó, bằng từ "và", ngài gộp lại sự tương ưng, (có nghĩa là) vì có si làm nhân duyên, và vì tương ưng với si.

44. Kiṃ sappāyanti kīdisaṃ senāsanādisappāyaṃ. Pubbāciṇṇaṃ purimajātīsu ācaritaṃ. Ekacceti upatissattheraṃ sandhāyāha. Tena hi vimuttimagge tathā vuttaṃ. Pubbe kirāti kira-saddo arucisūcanattho. Iṭṭhappayogo manāpakiriyā. Subhakammabahulo yebhuyyena sobhanakammakārī. Na sabbe rāgacaritā eva honti, aluddhānampi pubbe iṭṭhappayogasubhakammabahulatāsambhavato, saggā cavitvā idhūpapattisambhavato ca. Etena asati pubbahetuniyāme yathāvuttakāraṇamattena na tesaṃ luddhatā, luddhabhāvahetukā ca rāgacariyāti imamatthaṃ dasseti.

44. “Kiṃ sappāyaṃ” có nghĩa là trú xứ v.v... như thế nào là thích hợp. “Pubbāciṇṇaṃ” là đã thực hành trong các đời trước. “Ekacce ti” là (ngài) nói nhắm đến trưởng lão Upatissa. Bởi vì điều ấy đã được trưởng lão nói như vậy trong bộ Vimuttimagga. Trong câu “Pubbe kira”, từ “kira” có nghĩa là chỉ sự không hài lòng. “Iṭṭhappayogo” là việc làm hài lòng. “Subhakammabahulo” là người thường làm các hành vi tốt đẹp. Không phải tất cả đều là người có tánh tham, vì ngay cả những người không tham lam cũng có thể có nhiều việc làm hài lòng và hành vi tốt đẹp trong quá khứ, và cũng có thể sau khi mệnh chung từ cõi trời đã sanh lại ở đây. Bằng câu này, (ngài) chỉ ra ý nghĩa này rằng: khi không có định luật về nhân quá khứ, chỉ với lý do đã được nói như trên thì đối với họ không có sự tham lam, và tánh tham do trạng thái tham lam làm nhân cũng không có.

Itareti chedanādikammabahulā nirayādito idhūpapannā ca na sabbe dosamohacaritā eva hontīti yojanā. Idhāpi yathāvuttakāraṇassa kodhanabhāve, mūḷhabhāve ca anekantikattā dosamohacaritatāyapi anekaṃsikatā veditabbā. Dhātūnaṃ ussadaniyamo yadi pamāṇato, so natthi, atha sāmatthiyato, sopi ekaṃsiko na upalabbhatīti dassento āha ‘‘yathāvutteneva nayena ussadaniyamo nāma natthī’’ti. Tattha yathāvuttenevāti ‘‘dvinnaṃ pana dhātūna’’ntiādinā vuttappakāreneva. Dosaniyameti semhādidosādhikatāya rāgādicarito hotīti dosavasena cariyāniyame ‘‘semhādhiko rāgacarito’’ti vatvā puna ‘‘semhādhiko mohacarito’’ti, ‘‘vātādhiko mohacarito’’ti vatvā puna ‘‘vātādhiko rāgacarito’’ti ca vuttattā tampi dosavasena niyamavacanaṃ pubbāparaviruddhameva. Aparicchinnavacananti [Pg.124] paricchedakārikāya paññāya na paricchinditvā vuttavacanaṃ, anupaparikkhitavacananti attho.

“Itare” (những người khác) là những người có nhiều hành vi cắt, chặt v.v... và những người đã sanh lại ở đây từ địa ngục v.v... Cách nối kết câu là: không phải tất cả đều là người có tánh sân và tánh si. Ở đây cũng vậy, vì lý do đã được nói như trên không phải là dứt khoát đối với trạng thái sân hận và trạng thái si mê, nên cần phải hiểu rằng tánh sân và tánh si cũng không phải là dứt khoát. Để chỉ ra rằng: “Nếu định luật về sự trội vượt của các đại không có về mặt số lượng, và nếu có về mặt năng lực thì điều đó cũng không được thấy là dứt khoát”, (ngài) đã nói: “Theo phương pháp đã được nói như trên, không có cái gọi là định luật về sự trội vượt”. Ở đây, “yathāvutteneva” có nghĩa là chỉ theo cách thức đã được nói bắt đầu bằng câu “dvinnaṃ pana dhātūnaṃ”. “Dosaniyame” (trong định luật về thể tạng): trong định luật về tánh nết dựa vào thể tạng, vì đã nói rằng “người có đàm trội vượt là người có tánh tham” rồi lại nói “người có đàm trội vượt là người có tánh si”, và sau khi nói “người có phong trội vượt là người có tánh si” rồi lại nói “người có phong trội vượt là người có tánh tham”, cho nên lời nói về định luật dựa vào thể tạng ấy cũng tự mâu thuẫn trước sau. “Aparicchinnavacanaṃ” có nghĩa là lời nói không được nói ra sau khi đã xác định bằng trí tuệ có khả năng phân định; ý nghĩa là lời nói không được thẩm xét.

Ussadakittaneti vipākakathāyaṃ gahitaussadakittane. Pubbahetuniyāmenāti purimabhave pavattalobhādihetuniyāmena. Niyāmoti ca tesaṃyeva lobhādīnaṃ paṭiniyato lubbhanādisabhāvo daṭṭhabbo. Lobho ussado etesanti lobhussadā, ussannalobhā, lobhādhikāti attho. Amohussadā cāti ettha ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ye ime lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissato ca cuddasa pabhedā icchitā, te anavasesato sampiṇḍeti yathāvuttesu chasveva tesaṃ antogadhattā. Phalabhūtā cettha lobhussadatādayo daṭṭhabbā.

“Ussadakittane” có nghĩa là trong phần kể về sự trội vượt đã được đề cập trong chương nói về quả. “Pubbahetuniyāmena” có nghĩa là theo định luật về nhân như tham v.v... đã diễn ra trong đời trước. Và “niyāmo” nên được hiểu là bản chất riêng biệt, cố định như sự tham ái v.v... của chính những pháp như tham v.v... ấy. “Lobho ussado etesan ti lobhussadā” có nghĩa là những người có tham trội vượt; ý nghĩa là có lòng tham dồi dào, có lòng tham quá mức. Trong câu “amohussadā ca”, từ “ca” có nghĩa là tóm gộp. Do đó, nó tóm gộp lại không sót một chi phần nào mười bốn loại phân chia của các trạng thái tham trội vượt v.v... đã được mong muốn, cả riêng lẻ lẫn hỗn hợp, vì chúng đã được bao hàm trong sáu loại đã được nói đến. Và ở đây, các trạng thái tham trội vượt v.v... nên được hiểu là quả (của nghiệp).

Idāni taṃ nesaṃ lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissakatādiṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Kammāyūhanakkhaṇeti kammakaraṇavelāyaṃ. Lobho balavāti lobho tajjāya paccayasāmaggiyā sāmatthiyato adhiko hoti. Alobho mandoti tappaṭipakkho alobho dubbalo. Kathaṃ panete lobhālobhā aññamaññaṃ ujuvipaccanīkabhūtā ekakkhaṇe pavattantīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ekakkhaṇe pavattantī’’ti. Nikantikkhaṇaṃ pana āyūhanapakkhiyameva katvā evaṃ vuttaṃ. Eseva nayo sesesupi. Pariyādātunti abhibhavituṃ na sakkoti. Yo hi ‘‘evaṃsundaraṃ evaṃvipulaṃ evaṃmahagghañca na sakkā dātu’’ntiādinā amuttacāgatādivasena pavattāya cetanāya sampayutto alobho, so sammadeva lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Dosamohānaṃ anuppattiyā, tādisapaccayalābhena ca adosāmohā balavanto. Tasmāti lobhādosāmohānaṃ balavabhāvato, alobhadosamohānañca dubbalabhāvatoti vuttameva kāraṇaṃ paccāmasati. Soti taṃsamaṅgīpuggalo. Tena kammenāti tena lobhādiupanissayavatā kusalakammunā. Sukhasīloti sakhilo. Tamevatthaṃ ‘‘akkodhano’’ti pariyāyena vadati.

Bây giờ, để chỉ ra một cách phân biệt về trạng thái tham trội vượt v.v... của họ, cả riêng lẻ lẫn hỗn hợp v.v..., (ngài) đã bắt đầu bằng câu “yassa hi”. “Kammāyūhanakkhaṇe” có nghĩa là vào lúc tạo nghiệp. “Lobho balavā” có nghĩa là tham trở nên mạnh mẽ về năng lực do sự hội đủ các duyên thích hợp với nó. “Alobho mando” có nghĩa là pháp đối nghịch của nó, tức vô tham, thì yếu ớt. Nhưng làm thế nào mà tham và vô tham, vốn trực tiếp đối nghịch nhau, lại có thể sanh khởi trong cùng một sát-na? (Câu trả lời là:) Điều này không nên được hiểu là “chúng sanh khởi trong cùng một sát-na”. Mà điều này được nói như vậy là xem sát-na quyết định thuộc về phía tích lũy (nghiệp). Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. “Pariyādātuṃ” có nghĩa là không thể chế ngự. Thật vậy, pháp vô tham nào tương ưng với tư tâm sanh khởi do sự không xả thí v.v... với ý nghĩ rằng “Không thể cho một vật đẹp như vậy, to lớn như vậy, và quý giá như vậy”, thì pháp vô tham ấy quả thực không thể chế ngự được tham. Do sự không sanh khởi của sân và si, và do có được các duyên tương tự, nên vô sân và vô si trở nên mạnh mẽ. “Tasmā” (do đó) là (ngài) xem xét lại chính lý do đã được nói: do trạng thái mạnh mẽ của tham, sân, si và trạng thái yếu ớt của vô tham, vô sân, vô si. “So” là người sở hữu nghiệp ấy. “Tena kammena” là do nghiệp thiện ấy có tham v.v... làm cận y duyên. “Sukhasīlo” là người hòa nhã. (Ngài) nói chính ý nghĩa ấy bằng từ đồng nghĩa “akkodhano” (người không sân hận).

Purimanayenevāti pubbe vuttanayānusārena mandā alobhādosā lobhadose pariyādātuṃ na sakkonti, amoho pana balavā mohaṃ pariyādātuṃ sakkotīti evaṃ tattha tattha vāre yathārahaṃ atidesattho [Pg.125] veditabbo. Duṭṭhoti kodhano. Dandhoti mandapañño. Sīlakoti sukhasīlo.

“Purimanayeneva” có nghĩa là: theo phương pháp đã được nói trước, các pháp vô tham, vô sân yếu ớt không thể chế ngự được tham và sân, nhưng vô si mạnh mẽ thì có thể chế ngự được si. Như vậy, trong mỗi trường hợp tương ứng, ý nghĩa của sự áp dụng tương tự này cần được hiểu một cách thích hợp. “Duṭṭho” là người hay sân hận. “Dandho” là người có trí tuệ chậm lụt. “Sīlako” là người có giới hạnh dễ chịu (hòa nhã).

Ettha ca lobhavasena, dosamohalobhadosalobhamohadosamohalobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dukā, eko tikoti lobhādiussadavasena akusalapakkheyeva satta vārā, tathā kusalapakkhe alobhādiussadavasenāti cuddasa vārā labbhanti. Tattha alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosamohā balavantoti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā eva honti, tathā akusalapakkhe lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavantoti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitā evāti akusalakusalapakkhesu tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ missatāvasena lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te alabbhanato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ ‘‘lobho ca balavā, alobho cā’’tiādi yujjatīti, paṭipakkhavasena vā hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammavasena vā. Tattha lobhassa tāva paṭipakkhavasena alobhena anadhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato, sabbesañca samānajātiyamabhibhuyya pavattivasena sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā alobho mando, adosāmohā balavanto dosamohā mandā’’ti. So ca nesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato tathā āsayassa paribhāvitatāya veditabbo.

Và ở đây, do bởi tham; do bởi sân, si, tham-sân, tham-si, sân-si, tham-sân-si, như vậy có ba đơn, ba đôi, một bộ ba, tức là do sự trội vượt của tham v.v... nên chỉ riêng trong phe bất thiện đã có bảy trường hợp; tương tự, trong phe thiện do sự trội vượt của vô tham v.v... nên có mười bốn trường hợp được tìm thấy. Trong đó, do vô tham, vô sân, vô si là mạnh, nên bởi các trường hợp thứ ba, thứ hai, thứ nhất đã đến trong phe thiện, các trường hợp sân trội vượt, si trội vượt, sân-si trội vượt đã được bao gồm. Tương tự, trong phe bất thiện, do tham, vô sân, vô si là mạnh, nên bởi các trường hợp thứ ba, thứ hai, thứ nhất đã đến, các trường hợp vô sân trội vượt, vô si trội vượt, vô sân-vô si trội vượt đã được bao gồm. Như vậy, sau khi đã gộp vào ba trường hợp mỗi bên trong phe bất thiện và phe thiện, chỉ có tám trường hợp được trình bày. Còn 49 trường hợp khác, bắt đầu với trường hợp tham và vô tham trội vượt do sự pha trộn của cả hai bên cần được trình bày, thì chúng không được trình bày chính vì không thể có được. Vì rằng trong một dòng tương tục, không có khoảnh khắc nào khác, không thể hợp lý khi nói rằng ‘tham cũng mạnh, và vô tham cũng mạnh’ v.v... Bởi vì, trạng thái mạnh yếu của chúng là do phương diện đối nghịch hoặc do phương diện các pháp đồng sanh. Trong đó, trước hết, trạng thái mạnh của tham là do không bị vô tham, là pháp đối nghịch, áp đảo; tương tự đối với sân và si bởi vô sân và vô si. Còn trạng thái mạnh của vô tham v.v... là do áp đảo tham v.v..., và do các pháp đồng sanh qua việc sanh khởi sau khi đã chế ngự tất cả các pháp cùng loại. Do đó, trong Chú giải đã nói: ‘Tham mạnh, vô tham yếu; vô sân, vô si mạnh, sân, si yếu’. Và trạng thái yếu mạnh ấy của chúng nên được hiểu là do cận y duyên từ trước và do sự huân tập của tư tưởng.

Yo luddhoti vuttoti yo ussadakittane ‘‘luddho’’ti vutto, ayaṃ idha cariyāvicāre ‘‘rāgacarito’’ti veditabbo. Duṭṭhadandhāti ‘‘duṭṭho, dandho’’ti ca vuttā yathākkamaṃ dosamohacaritā. Paññavāti sātisayaṃ sappañño. Yato saddhāvitakkesu vijjamānesupi buddhicaritoti vuccati. Alobhādosānaṃ [Pg.126] balavabhāvo saddhūpanissayatāya vinā na hotīti āha ‘‘aluddhaaduṭṭhā pasannapakatitāya saddhācaritā’’ti.

Về câu ‘Người nào được gọi là tham lam’, người nào trong phần mô tả sự trội vượt được gọi là ‘người tham lam’, người ấy ở đây trong phần khảo sát về tánh hạnh, nên được hiểu là ‘người có tham tánh’. Về câu ‘người sân hận và người chậm lụt’, những người được gọi là ‘người sân hận’ và ‘người chậm lụt’ theo thứ tự là người có sân tánh và si tánh. Về câu ‘người có trí tuệ’, (nghĩa là) người có trí tuệ vượt trội. Bởi vì, ngay cả khi có tín và tầm, người ấy vẫn được gọi là người có giác tánh. Vì trạng thái mạnh mẽ của vô tham và vô sân không thể có nếu không có tín làm cận y duyên, nên ngài đã nói: ‘Những người không tham lam, không sân hận, do bản chất trong sáng, là người có tín tánh’.

Ayañca nayo sādhāraṇato vuttoti nibbattitapubbahetuniyāmavaseneva buddhicaritādikepi dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha amohaparivārenāti amohaparikkhittena, upanissayato sampayogato ca paññāya abhisaṅkhatenāti attho. Sesapadattayepi eseva nayo. Lobhādinā vomissaparivārenāti ettha lobhamohādinā aññamaññaaviruddhavomissaparivārenāti attho. Avirodho ca yugaggāhavasena appavattiyā veditabbo. Tathā hi saddhānusāridhammānusārigottāni aññamaññampi bhinnasabhāvāneva. Ekaṃsena ca missakacariyāpi sampaṭicchitabbā pubbahetuniyāmena cariyāsiddhito. Tathā ceva ussadakittanaṃ pavattaṃ yathārahaṃ lobhālobhādīnaṃ vipākassa paccayabhāvato. Tenāha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.232) –

Và phương pháp này được nói một cách tổng quát, nên để chỉ ra ngay cả trong trường hợp của người có giác tánh v.v... chính là do quy luật cố định của nhân đã tạo ra từ trước, nên câu ‘hoặc như’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, câu ‘với vô si làm tùy tùng’ có nghĩa là được bao quanh bởi vô si, được trí tuệ đặc biệt tạo tác cả về phương diện cận y duyên lẫn tương ưng. Trong ba cụm từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. Ở đây, trong câu ‘với tùy tùng hỗn hợp bởi tham v.v...’, nghĩa là ‘với tùy tùng hỗn hợp bởi tham, si v.v... không mâu thuẫn lẫn nhau’. Và sự không mâu thuẫn nên được hiểu là do chúng không khởi lên theo cách nắm giữ cặp đôi. Thật vậy, dòng dõi của Tín-hành và Pháp-hành cũng có bản chất khác biệt nhau. Và tánh hạnh hỗn hợp cũng nên được chấp nhận một cách dứt khoát, vì tánh hạnh được thành tựu bởi quy luật cố định của nhân quá khứ. Và cũng như vậy, sự mô tả về tính trội vượt đã diễn ra, vì nó là điều kiện cho quả của tham, vô tham v.v... một cách tương xứng. Do đó, ngài đã nói trong Phân Tích Đạo:

‘‘Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalakammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti –

‘Trong sự thành tựu cõi lành, tương ưng với trí, sự tái sanh là do duyên của tám nhân nào? Trong khoảnh khắc tốc hành tâm của nghiệp thiện, ba nhân thiện là duyên đồng sanh cho tư tâm sanh khởi trong khoảnh khắc ấy, do đó được gọi là: các hành cũng do các căn thiện làm duyên. Trong khoảnh khắc ái luyến, hai nhân bất thiện là duyên đồng sanh cho tư tâm sanh khởi trong khoảnh khắc ấy, do đó được gọi là: các hành cũng do các căn bất thiện làm duyên. Trong khoảnh khắc tục sinh, ba nhân vô ký là duyên đồng sanh cho tư tâm sanh khởi trong khoảnh khắc ấy, do đó được gọi là: thức cũng do danh sắc làm duyên, và danh sắc cũng do thức làm duyên.’

Ādi. Pubbahetuniyāmena ca yathā tihetukassa paññāveyyattiyaṃ, na tathā duhetukassa. Yathā ca duhetukassa itikattabbatā nepakkaṃ, na tathā ahetukassa. Evaṃ lobhussadādayo puggalā rāgacaritādayo hontīti niṭṭhamettha gantabbanti. Yathāvuttamatthaṃ nigamavasena dassetuṃ ‘‘evaṃ lobhādīsū’’tiādi vuttaṃ.

Vân vân. Và do quy luật cố định của nhân quá khứ, như người tam nhân có sự sắc bén của trí tuệ, người nhị nhân không như vậy. Và như người nhị nhân có sự chín muồi về trí tuệ trong việc cần phải làm, người vô nhân không như vậy. Như vậy, những người có tham trội vượt v.v... trở thành những người có tham tánh v.v..., nên đi đến kết luận ở đây. Để trình bày ý nghĩa đã được nói theo cách kết luận, câu ‘như vậy trong tham v.v...’ đã được nói đến.

45. Tatrāti [Pg.127] tasmiṃ pucchāvacane. Nayoti jānananayo. Puggalādhiṭṭhānena vuttopi attho dhammamukheneva paññāyatīti dhammādhiṭṭhānenāha ‘‘cariyāyo vibhāvaye’’ti. Pakatigamanenāti akittimena sabhāvagamanena. Cāturiyenāti cāturabhāvena siṅgārena. Ukkuṭikanti asamphuṭṭhamajjhaṃ. Khaṇanto viyāti bhūmiṃ khaṇanto viya. Anukaḍḍhitanti pādanikkhepasamaye kaḍḍhanto viya pādaṃ nikkhipati. Tenassa padaṃ anukaḍḍhitaṃ pacchato añchitaṃ hoti. Paribyākulāyāti parito āluḷitāya. Chambhito viyāti vitthāyanto viya. Bhīto viyāti keci. Sahasānupīḷitanti aggapādena, paṇhiyā ca sahasāva sannirujjhitaṃ. Vivaṭṭacchadassāti vinivaṭṭacchadanassa pahīnakilesassa. Idamīdisaṃ padanti bhagavato padaṃ disvā vadati.

45. Từ ‘Tatra’ (ở đó) có nghĩa là ‘trong câu hỏi đó’. ‘Nayo’ (phương pháp) là phương pháp để biết. Mặc dù ý nghĩa được nói với cá nhân làm nền tảng, nhưng nó chỉ được hiểu thông qua Pháp, do đó, với Pháp làm nền tảng, ngài nói ‘hãy làm sáng tỏ các tánh hạnh’. ‘Pakatigamanena’ (bằng dáng đi tự nhiên) có nghĩa là bằng dáng đi tự nhiên, không giả tạo. ‘Cāturiyena’ (với sự duyên dáng) có nghĩa là với sự thanh lịch, trang nhã. ‘Ukkuṭikaṃ’ (đi nhón gót) có nghĩa là phần giữa (bàn chân) không chạm đất. ‘Khaṇanto viya’ (như đang đào) có nghĩa là như đang đào đất. ‘Anukaḍḍhitaṃ’ (kéo lê) có nghĩa là vào lúc đặt chân xuống, người ấy đặt chân như thể đang kéo lê. Do đó, dấu chân của người ấy bị kéo lê, bị lôi về phía sau. ‘Paribyākulāya’ (một cách rối loạn) có nghĩa là bị xáo trộn khắp nơi. ‘Chambito viya’ (như thể bị giật mình) có nghĩa là như thể đang co rúm lại. Một số người nói là ‘như thể sợ hãi’. ‘Sahasānupīḷitaṃ’ (ấn mạnh xuống một cách đột ngột) có nghĩa là bị ấn mạnh xuống đột ngột bằng cả đầu ngón chân và gót chân. ‘Vivaṭṭacchadassa’ (của người đã vén mở tấm màn che) có nghĩa là của người đã loại bỏ tấm màn che, đã từ bỏ các phiền não. ‘Idamīdisaṃ padaṃ’ (dấu chân như thế này) – vị ấy nói điều này sau khi nhìn thấy dấu chân của Đức Thế Tôn.

Pāsādikanti pasādāvahaṃ. Madhurākāranti iṭṭhākāraṃ. Thaddhākāranti thambhitākāraṃ. Ataramānoti nataramāno, saṇikanti attho. Samodhāyāti sammadeva odhāya avikkhipitvā. Nipajjitvāti kāyapasāraṇalakkhaṇāya nipajjāya seyyāya nipajjitvā sayati niddāyati. Pakkhittakāyoti avakkhittakāyo avaso viya sahasā patitakāyo. Dussaṇṭhānanti virūpasannivesaṃ. Vikkhittakāyoti ito cito ca khittaaṅgapaccaṅgo.

Pāsādikanti có nghĩa là đem lại sự trong sạch. Madhurākāranti có nghĩa là có dáng vẻ đáng ưa thích. Ataramānoti có nghĩa là không vội vàng, từ từ. Samodhāyāti có nghĩa là đặt xuống một cách đúng đắn, không vung vãi. Nipajjitvāti có nghĩa là nằm xuống, ngủ, ngủ say bằng cách nằm xuống, là tư thế có đặc tính duỗi thân ra. Pakkhittakāyoti có nghĩa là thân bị quăng xuống, giống như người không tự chủ, thân bị rơi xuống đột ngột. Dussaṇṭhānanti có nghĩa là có hình dạng xấu xí. Vikkhittakāyoti có nghĩa là có tay chân vung vãi đây đó.

Samparivattakanti samparivattitvā. Āloḷayamāno vālikākacavarāni ākulayanto.

Samparivattakanti có nghĩa là trở qua trở lại. Āloḷayamāno có nghĩa là làm xáo trộn, khuấy động cát và rác.

Nipuṇamadhurasamasakkaccakārīti sukosallaṃ sundaraṃ avisamaṃ sābhisaṅkhārañca karaṇasīlo. Gāḷhathaddhavisamakārīti thiraṃ asithilaṃ visamañca karaṇasīlo. Aparicchinnaṃ apariniṭṭhitaṃ.

Nipuṇamadhurasamasakkaccakārīti có nghĩa là người có thói quen làm một cách khéo léo, tốt đẹp, đều đặn và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Gāḷhathaddhavisamakārīti có nghĩa là người có thói quen làm một cách vững chắc, không lỏng lẻo và không đều đặn. Aparicchinnaṃ apariniṭṭhitaṃ có nghĩa là không xong, không hoàn tất.

Mukhapūrakanti mukhassa pūraṇaṃ mahantaṃ. Arasapaṭisaṃvedīti narasapaṭisaṃvedī. Bhājane chaḍḍentoti bhojanabhājane sitthāni chaḍḍento. Mukhaṃ makkhentoti bahimukhaṃ makkhento.

Mukhapūrakanti có nghĩa là miếng ăn lớn làm đầy miệng. Arasapaṭisaṃvedīti có nghĩa là không cảm nhận vị. Bhājane chaḍḍentoti có nghĩa là làm rơi cơm trong vật đựng thức ăn. Mukhaṃ makkhentoti có nghĩa là làm dính bên ngoài miệng.

Kilantarūpo viyāti tassa asahanena khedappatto viya. Aññāṇupekkhāyāti aññāṇabhūtāya upekkhāya. Aññāṇasaṅkhātāya upekkhāyāti keci.

Kilantarūpo viyāti có nghĩa là giống như người mệt mỏi do không chịu đựng được điều đó. Aññāṇupekkhāyāti có nghĩa là bằng sự xả do si mê. Một số vị nói rằng: bằng sự xả được gọi là si mê.

Māyādīsu [Pg.128] santadosapaṭicchadanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇapakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Unnatilakkhaṇo māno. Asantaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā pāpicchatā. Santaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā mahicchatā. Sakalābhena asantussanalakkhaṇā asantuṭṭhitā. Vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ, siṅgāratānāgarikabhāvasaṅkhātaṃ kilesasiṅgaṃ. Attano sarīrassa, cīvarādiparikkhārassa ca maṇḍanavasena pavattaṃ loluppaṃ cāpalyaṃ. Evamādayoti ettha ādi-saddena ahirikānottappamadappamādādayo saṅgayhanti.

Trong các pháp như māyā (ma giáo), māyā có đặc tính che giấu lỗi lầm đang có. Sāṭheyya (xảo trá) có đặc tính phô bày đức hạnh không có. Māna (mạn) có đặc tính tự cao. Pāpicchatā (ác dục) có đặc tính không biết đủ trong việc nhận lãnh, với lý do tán dương đức hạnh không có. Mahicchatā (đại dục) có đặc tính không biết đủ trong việc nhận lãnh, với lý do tán dương đức hạnh đang có. Asantuṭṭhitā (không tri túc) có đặc tính không hài lòng với lợi lộc của mình. Siṅga (sừng) có nghĩa là đâm thủng; kilesasiṅga là cái sừng phiền não được gọi là sự trang điểm, sự lịch lãm. Loluppaṃ cāpalyaṃ là sự tham lam, dao động phát sinh do việc trang điểm thân thể và các vật dụng như y áo. Trong câu Evamādayo, bằng từ 'ādi' (vân vân), bao gồm vô tàm, vô úy, phóng dật, dể duôi v.v...

Parāparādhassa upanayhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhaṇalakkhaṇo makkho. Parassa guṇe ḍaṃsitvā apanento viya yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Idha ādi-saddena dovacassatāpāpamittatādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

Upanāha (oán hận) có đặc tính cột chặt lỗi lầm của người khác. Makkha (phủ nhận công ơn) có đặc tính xóa bỏ công ơn của người khác. Paḷāsa (cạnh tranh) có đặc tính tranh đua, như thể cắn xé và loại bỏ đức hạnh của người khác. Issā (ganh tỵ) có đặc tính ganh tỵ với tài sản của người khác. Macchariya (bỏn xẻn) có đặc tính che giấu tài sản của mình. Ở đây, bằng từ 'ādi' (vân vân), nên hiểu là bao gồm sự khó dạy, bạn bè xấu ác v.v...

Anussāhanaṃ thinaṃ. Asattivighāto middhaṃ. Cetaso avūpasamo uddhaccaṃ. Vippaṭisāro kukkuccaṃ. Saṃsayo vicikicchā. Ayoniso daḷhaggāho ādhānaggāhitā. Yathāgahitassa micchāgāhassa dubbiveṭhiyatā duppaṭinissaggiyatā. Idha ādi-saddena muṭṭhasaccaasampajaññādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

Thina (hôn trầm) là sự không nỗ lực. Middha (thụy miên) là sự mệt mỏi, thiếu năng lực. Uddhacca (trạo cử) là sự không yên tĩnh của tâm. Kukkucca (hối quá) là sự hối hận, áy náy. Vicikicchā (hoài nghi) là sự nghi ngờ. Ādhānaggāhitā là sự nắm giữ chắc chắn một cách không như lý. Duppaṭinissaggiyatā là sự khó tháo gỡ, khó từ bỏ tà kiến đã nắm giữ. Ở đây, bằng từ 'ādi' (vân vân), nên hiểu là bao gồm sự thất niệm, không tỉnh giác v.v...

Muttacāgatāti vissaṭṭhacāgatā nissaṅgapariccāgo. Yathā māyādayo, tathā pavattā akusalakkhandhā, yathā ariyānaṃ dassanakāmatādayo, tathā pavattā kusalakkhandhā veditabbā.

Muttacāgatāti có nghĩa là sự xả thí rộng rãi, sự từ bỏ không dính mắc. Cần phải hiểu rằng: giống như ma giáo v.v..., các uẩn bất thiện đã khởi lên như vậy; và giống như mong muốn thấy các bậc Thánh v.v..., các uẩn thiện đã khởi lên như vậy.

Pasādanīyaṭṭhānaṃ nāma vatthuttayaṃ. Saṃvejanīyaṭṭhānāni jātiādīni. Kusalānuyogeti kusaladhammabhāvanāyaṃ. ‘‘Evañca evañca karissāmī’’ti kiccānaṃ rattibhāge parivitakkanaṃ rattiṃ dhūmāyanā. Tathāvitakkitānaṃ tesaṃ divasabhāge anuṭṭhānaṃ divā pajjalanā. Hurāhuraṃ dhāvanāti ito cito ca tattha tattha ārammaṇe cittavosaggo. Tenevāha ‘‘idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukha’’nti (dha. pa. 326), ‘‘cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) ca.

Pasādanīyaṭṭhānaṃ (nơi đáng phát sinh tịnh tín) gọi là Tam Bảo. Saṃvejanīyaṭṭhānāni (những nơi đáng kinh cảm) là nơi sanh v.v... Kusalānuyoge có nghĩa là trong việc tu tập các pháp thiện. Sự suy tính về các công việc vào ban đêm rằng 'tôi sẽ làm thế này, thế này' là rattiṃ dhūmāyanā (sự bốc khói ban đêm). Sự không thực hiện vào ban ngày những công việc đã suy tính như vậy là divā pajjalanā (sự bốc cháy ban ngày). Hurāhuraṃ dhāvanā có nghĩa là sự buông thả tâm vào các đối tượng đây đó. Do đó, Ngài đã nói: 'Trước đây, tâm này đã đi lang thang, tùy theo ý muốn, tùy theo sở thích, tùy theo sự thoải mái' (Pháp Cú 326), và 'tâm của người ấy chạy tán loạn' (Tương Ưng I.55).

Dhammappavattidassanādi [Pg.129] ca pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca anāgatamevāti na sakkā vattunti ‘‘sabbākārenā’’ti vuttaṃ. Kiñci kiñci āgatampi atthevāti hi adhippāyo. ‘‘Na sārato paccetabba’’nti vatvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘rāgacaritassa hī’’tiādimāha. Appamādavihārinoti tattha vinidhāya bhāvaṃ paṭipajjanena appamādakārino. Bhinnalakkhaṇā iriyāpathādayoti cāturiyena acāturiyena saṇikaṃ, sahasā ca gamanādayo. Na upapajjantīti na yujjanti. Pucchitvā jānitabbanti dhammappavattiādiṃ pucchitvā jānitabbaṃ.

Không thể nói rằng việc thấy sự sanh khởi của các pháp v.v... là hoàn toàn không có trong Pāli và Chú giải, vì vậy đã nói là ‘sabbākārena’ (bằng mọi cách). Ý nghĩa là: thật vậy, có một vài điều đã được đề cập đến. Sau khi nói ‘na sārato paccetabba’ (không nên tin tưởng một cách cốt lõi), để chỉ ra lý do ở đó, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘rāgacaritassa hi’. Appamādavihārino có nghĩa là những người không dể duôi bằng cách thực hành sau khi đã loại bỏ bản chất ở đó. Bhinnalakkhaṇā iriyāpathādayo có nghĩa là các oai nghi v.v... có đặc tính khác nhau là việc đi lại v.v... một cách khéo léo và không khéo léo, từ từ và nhanh chóng. Na upapajjanti có nghĩa là không thích hợp. Pucchitvā jānitabbaṃ có nghĩa là nên biết sự sanh khởi của các pháp v.v... sau khi hỏi.

46. Sappāyaṃ hitaṃ, kilesavighātīti attho. Adhotavedikanti aparisuddhaparikkhepavedikaṃ. Bhūmaṭṭhakanti bhūmitaleyeva uṭṭhāpitaṃ uparimatalarahitaṃ. Ekato onatassa pabbatapādassa heṭṭhābhāgo akatabhittibhūmiparikammo akatapabbhāro. Jatukābharitanti adhomukhāhi olambamānamukhāhi khuddakavaggulīhi paripuṇṇaṃ. Oluggavilugganti chinnabhinnaṃ. Ujjaṅgalaṃ lūkhadhūsaraṃ chāyūdakarahitaṃ. Sīhabyagghādibhayena sāsaṅkaṃ. Durūpanti virūpaṃ. Dubbaṇṇanti asundaravaṇṇaṃ, dussaṇṭhānaṃ vā. Jālākārena katapūvaṃ jālapūvaṃ. Sāṇi viya kharasamphassanti sāṇiphalako viya dukkhasamphassaṃ. Bhārikabhāvena, antarantarā tunnakaraṇena ca kicchapariharaṇaṃ. Āṇigaṇṭhikāhatoti āṇinā, gaṇṭhiyā ca hatasobho. Idaṃ rāgacaritassa sappāyaṃ, evamassa kilesasamudācāro na hotīti adhippāyo. Eseva nayo sesesupi.

46. Sappāyaṃ có nghĩa là có lợi ích, tiêu diệt phiền não. Adhotavedikaṃ có nghĩa là có lan can bao quanh không sạch sẽ. Bhūmaṭṭhakaṃ có nghĩa là được dựng lên ngay trên mặt đất, không có tầng trên. Akatapabbhāra là phần dưới của chân núi dốc về một phía, có tường và nền đất chưa được sửa sang. Jatukābharitaṃ có nghĩa là đầy những con dơi nhỏ, mặt chúc xuống, mặt treo lủng lẳng. Oluggaviluggaṃ có nghĩa là bị cắt đứt, bị vỡ. Ujjaṅgalaṃ là nơi khô cằn, màu xám tro, không có bóng mát và nước. Sāsaṅkaṃ là đáng sợ vì nguy hiểm từ sư tử, cọp v.v... Durūpaṃ có nghĩa là hình dạng xấu. Dubbaṇṇaṃ có nghĩa là màu sắc không đẹp, hoặc hình thù xấu xí. Jālapūvaṃ là bánh được làm theo hình dạng lưới. Sāṇi viya kharasamphassaṃ có nghĩa là có sự xúc chạm khó chịu như tấm ván gai. Kicchapariharaṇaṃ là khó mang giữ vì nặng và vì phải vá víu chỗ này chỗ kia. Āṇigaṇṭhikāhata có nghĩa là bị mất vẻ đẹp do chốt và mấu. Đây là điều thích hợp cho người có tánh tham; ý nghĩa là: như vậy, sự khởi lên của phiền não sẽ không xảy ra cho người ấy. Phương pháp này cũng tương tự đối với những người còn lại (có tánh sân, si v.v...).

Disāmukhanti disābhimukhaṃ, abbhokāsābhimukhanti adhippāyo. Mahākasiṇanti mahantaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ. Sesaṃ senāsanādīsu yaṃ vattabbaṃ mohacaritassa, taṃ dosacaritassa vuttasadisameva.

Disāmukhanti có nghĩa là hướng về các phương, hướng về khoảng không. Mahākasiṇanti là vòng kasiṇa lớn. Phần còn lại về trú xứ v.v... điều gì nên được nói cho người si tánh, điều ấy cũng giống hệt như đã được nói cho người sân tánh.

Vitakkavidhāvanasseva paccayo hoti yathā taṃ āyasmato meghiyattherassa. Darīmukheti pabbatavivare. Parittanti suppasarāvamattaṃ.

Chỉ là duyên cho sự chạy tán loạn của tầm, giống như trường hợp của trưởng lão Meghiya. Darīmukheti là trong hang núi. Parittanti là chỉ bằng cái rá hoặc cái nắp nồi.

Pabhedaparicchedato nidānaparicchedato vibhāvanaparicchedato sappāyaparicchedatoti paccekaṃ pariccheda-saddo yojetabbo. Vibhāvanāti ‘‘ayaṃ rāgacarito’’tiādinā jānanavibhāvanā. Ekaccakasiṇānussatiṭṭhānamattassa pasaṅgena kathitattā vuttaṃ ‘‘na ca tāva cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ sabbākārena āvikata’’nti.

Từ pariccheda (phân chia) nên được kết hợp riêng rẽ với mỗi từ: pabhedaparicchedato (về phương diện phân chia sự khác biệt), nidānaparicchedato (về phương diện phân chia nhân duyên), vibhāvanaparicchedato (về phương diện phân chia sự hiển thị), sappāyaparicchedato (về phương diện phân chia sự thích hợp). Vibhāvanāti là sự hiển thị việc biết bằng cách như: "Vị này là người tham tánh". Vì đã được nói nhân dịp chỉ về một số đề mục kasiṇa và tùy niệm, nên có câu nói rằng: "Và đề mục nghiệp xứ thích hợp với tánh hạnh vẫn chưa được làm cho hiển lộ về mọi phương diện".

Cattālīsakammaṭṭhānavaṇṇanā

Giải Thích Về Bốn Mươi Đề Mục Nghiệp Xứ

47. Saṅkhātaniddesatoti [Pg.130] saṅkhātānaṃ ‘‘cattālīsāyā’’ti saṅkhyāvasena gahitānaṃ uddiṭṭhānaṃ niddesato. ‘‘Ettha ettakāni upacārajjhānāvahāni, ettakāni appanājjhānāvahānī’’ti upacārappanāvahato. ‘‘Ettakāni ekajjhānikāni, ettakāni dukatikajjhānikāni, ettakāni sakalajjhānikānī’’ti jhānappabhedato. ‘‘Etesu aṅgasamatikkamo, etesu ārammaṇasamatikkamo’’ti evaṃ samatikkamato. ‘‘Ettakānettha vaḍḍhetabbāni, ettakāni na vaḍḍhetabbānī’’ti vaḍḍhanāvaḍḍhanato. Ārammaṇatoti sabhāvadhammanimittanavattabbavasena, calitācalitavasena ca ārammaṇavibhāgato. Bhūmitoti kāmāvacarādibhūmivibhāgato. Gahaṇatoti diṭṭhādivasena gahaṇavibhāgato. Paccayatoti āruppādīnaṃ yathārahaṃ paccayabhāvato. Cariyānukūlatoti rāgacariyādīnaṃ anukūlabhāvato.

47. Saṅkhātaniddesatoti là về phương diện giải thích chi tiết những đề mục đã được nêu lên, được hiểu theo số lượng là "bốn mươi". "Về phương diện mang lại cận hành và an chỉ" là: "Trong số này, chừng này đề mục mang lại cận hành thiền, chừng này đề mục mang lại an chỉ thiền". "Về phương diện phân loại thiền" là: "Chừng này đề mục có một thiền, chừng này đề mục có hai và ba thiền, chừng này đề mục có tất cả các thiền". "Về phương diện vượt qua" là: "Trong những đề mục này có sự vượt qua thiền chi, trong những đề mục này có sự vượt qua đối tượng". "Về phương diện phát triển và không phát triển" là: "Trong số này, chừng này đề mục nên được phát triển, chừng này đề mục không nên được phát triển". Ārammaṇatoti là về phương diện phân loại đối tượng theo cách thức của pháp tự tánh, tướng, và điều không nên nói, và theo cách thức của động và bất động. Bhūmitoti là về phương diện phân loại các địa như Dục giới, v.v. Gahaṇatoti là về phương diện phân loại sự nắm bắt theo cách thức thấy, v.v. Paccayatoti là về phương diện là duyên một cách tương xứng cho các thiền Vô sắc, v.v. Cariyānukūlatoti là về phương diện thích hợp với các tánh hạnh như tham tánh, v.v.

Kammaṭṭhānānīti ārammaṇabhāvena yogakammassa pavattiṭṭhānāni. Catukkajjhānikāti catubbidharūpāvacarajjhānavanto, tesaṃ ārammaṇabhūtāti attho. Catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Tikacatukkajjhānikesūti tikajjhānikesu purimesu brahmavihāresu, catukkajjhānikesu ānāpānakasiṇesu. Sesesūti vuttāvasesesu ekavīsatiyā kammaṭṭhānesu.

Kammaṭṭhānānīti là nơi phát sanh của công việc hành thiền do là đối tượng. Catukkajjhānikāti có nghĩa là có bốn loại thiền Sắc giới, và là đối tượng của chúng. Và điều này được nói theo phương pháp tứ. Tikacatukkajjhānikesūti là trong các Phạm trú trước thuộc loại có ba thiền, và trong niệm hơi thở và các kasiṇa thuộc loại có bốn thiền. Sesesūti là trong hai mươi mốt đề mục nghiệp xứ còn lại đã nói.

Dibbacakkhunā diṭṭhahadayarūpassa sattassa cittaṃ ādikammiko cetopariyañāṇena paricchindituṃ sakkoti, na itarassāti kasiṇapharaṇaṃ cetopariyañāṇassa paccayo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘parasattānañca cetasā cittamaññātuṃ samattho hotī’’ti. Okāsena paricchinnattāti attano ṭhitokāsena paricchinnattā. Tathā uggahakosallassa sampāditattā paricchinnākāreneva tāni upatiṭṭhanti, tasmā na tattha vaḍḍhanāti adhippāyo. Sace pana koci vaḍḍheyya, na tena koci guṇoti dassento āha ‘‘ānisaṃsābhāvā cā’’ti. ‘‘Tesu panā’’tiādinā tameva ānisaṃsābhāvaṃ vivarati. Yasmā vaḍḍhitesu kuṇaparāsiyeva vaḍḍhati, avaḍḍhitepi kāmarāgavikkhambhanā hotiyeva, tasmā ānisaṃsābhāvo. Vibhūtāti vipulārammaṇatāya supākaṭā, vaḍḍhitanimittatāya appamāṇārammaṇabhāvena paribyattāti attho.

Hành giả sơ cơ có thể phân biệt bằng tha tâm thông tâm của chúng sanh có sắc ý vật đã được thấy bằng thiên nhãn, chứ không phải của chúng sanh khác; do đó, sự biến mãn kasiṇa là duyên cho tha tâm thông. Vì vậy, đã có lời dạy rằng: "và có khả năng biết tâm của chúng sanh khác bằng tâm của mình". Okāsena paricchinnattāti là vì bị giới hạn bởi không gian nơi mình đứng. Cũng vậy, vì đã thành tựu sự thiện xảo trong việc nắm bắt, nên chúng (niệm thân và bất tịnh) chỉ hiện khởi với hình thái bị giới hạn; do đó, ý nghĩa là không có sự phát triển ở đó. Để chỉ ra rằng: "Nếu có ai đó phát triển, thì không có lợi ích gì do việc đó", ngài đã nói: "và vì không có lợi ích". Bằng câu bắt đầu bằng Tesu panā, ngài giải thích chính sự không có lợi ích đó. Bởi vì khi được phát triển, chỉ có đống tử thi phát triển, mà ngay cả khi không được phát triển, sự chế ngự dục tham vẫn xảy ra; do đó, không có lợi ích. Vibhūtāti có nghĩa là: rõ ràng do có đối tượng rộng lớn; rất rõ ràng do có tướng đã được phát triển, do là đối tượng vô lượng.

Kevalanti [Pg.131] sakalaṃ anavasesaṃ. ‘‘Pathaviṃ ima’’nti vacanaṃ upaṭṭhānākārena vuttaṃ, na nimittassa vaḍḍhanenāti adhippāyo. Lābhittāti sātisayaṃ lābhitāya, ukkaṃsagatavasibhāvatoti attho. Thero hi paramāya vasipattiyā assamaṇḍale assaṃ sārento viya yattha tattha nisinnopi ṭhitopi taṃ jhānaṃ samāpajjateva. Tenassa samantato nimittaṃ vaḍḍhitaṃ viya upaṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbadisāsū’’tiādi.

Kevalanti là toàn bộ, không còn sót lại. Câu nói "trái đất này" được nói theo cách thức hiện khởi, không phải bằng sự phát triển tướng, đó là ý nghĩa. Lābhittāti có nghĩa là: vì đã đạt được một cách vượt trội, vì có sự thuần thục đã đạt đến mức tối cao. Quả vậy, vị trưởng lão, do đã đạt đến sự thuần thục tối thượng, vẫn nhập thiền ấy dù đang ngồi hay đang đứng bất cứ nơi đâu, giống như người đang điều khiển con ngựa trong trường đua ngựa. Do đó, đối với vị ấy, tướng đã hiện khởi khắp mọi nơi như thể đã được phát triển. Vì vậy, đã có lời dạy bắt đầu bằng "trong tất cả các phương", v.v.

Vuttāti dhammasaṅgahe vuttā. Mahanteti vipule. Ninnathalādivasena hi ekadese aṭṭhatvā samantato gahaṇavasena sakalasarīre nimittaṃ gaṇhantassa taṃ mahantaṃ hoti. Mahante vā sarīre. Appaketi sarīrassa ekadese nimittaṃ gaṇhātīti yojanā. Appake vā khuddake dārakasarīre. Etanti asubhanimittaṃ. Ādīnavanti ‘‘asubharāsi eva vaḍḍhati, na ca koci ānisaṃso’’ti vuttaṃ ādīnavaṃ.

Vuttāti là được nói trong bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī). Mahanteti là rộng lớn. Quả vậy, đối với người nắm bắt tướng trên toàn thân bằng cách nắm bắt khắp nơi mà không đứng ở một phần theo cách thức chỗ trũng, chỗ cao, v.v., tướng ấy trở nên lớn. Hoặc là trên thân thể lớn. Appaketi nên hiểu là: nắm bắt tướng ở một phần của thân thể. Hoặc là trên thân thể nhỏ bé của đứa trẻ. Etanti là tướng bất tịnh. Ādīnavanti là sự nguy hại đã được nói: "Chỉ có đống bất tịnh phát triển, và không có lợi ích gì".

Sesānipi na vaḍḍhetabbānīti saṅkhepato vuttamatthaṃ upapattito vivarituṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Picupiṇḍādivasena upaṭṭhahantampi nimittaṃ vātasaṅghātasannissayanti katvā vuttaṃ ‘‘vātarāsiyeva vaḍḍhatī’’ti. Okāsena paricchinnanti nāsikaggamukhanimittādiokāsena saparicchedaṃ. Vāyokasiṇavaḍḍhane viya na ettha koci guṇo, kevalaṃ vātavaḍḍhanamevāti āha ‘‘sādīnavattā’’ti. Tesanti brahmavihārānaṃ. Nimittanti ārammaṇaṃ. Na ca tena attho atthīti tena sattarāsivaḍḍhanena pathavīkasiṇādivaḍḍhane viya kiñci payojanaṃ natthi. Pariggahavasenāti apariggahitassa bhāvanāvisayassa pariggahavasena, na nimittavaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekāvāsadviāvāsādinā’’tiādi. Etthāti brahmavihārabhāvanāyaṃ. Yadayanti yaṃ paṭibhāganimittaṃ ayaṃ yogī. Sīmāsambhedeneva hettha upacārajjhānuppatti, na nimittuppattiyā. Yadi evaṃ kathaṃ parittādiārammaṇatā jhānassāti āha ‘‘parittaappamāṇārammaṇatāpettha pariggahavasenā’’ti, katipaye satte pariggahetvā pavattā mettādayo parittārammaṇā, bahuke appamāṇārammaṇāti attho. Ākāsaṃ kasiṇugghāṭimattā na vaḍḍhetabbanti yojanā. Vakkhati vā yaṃ tena sambandhitabbaṃ. Parikappajameva ārammaṇaṃ vaḍḍhetuṃ sakkā, na itaranti āha ‘‘na hi sakkā sabhāvadhammaṃ vaḍḍhetu’’nti[Pg.132]. Āruppānaṃ parittaappamāṇārammaṇatā parittakasiṇugghāṭimākāse, vipulakasiṇugghāṭimākāse ca pavattiyā veditabbā. Sesāni buddhānussatiādīni dasa kammaṭṭhānāni. Animittattāti paṭibhāganimittābhāvā.

Để giải thích chi tiết theo lý lẽ về ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng: “Các đề mục còn lại cũng không nên được phát triển”, nên đoạn văn bắt đầu bằng “kasmā” (tại sao) đã được nói đến. Do xem rằng tướng (nimitta) dù hiện khởi lên giống như chùm bông gòn v.v... là thứ nương tựa vào sự tụ hợp của gió, nên đã nói rằng: “Chỉ có khối gió là phát triển”. (Câu) “Bị giới hạn bởi vị trí” (okāsena paricchinnaṃ) có nghĩa là có sự phân định bởi vị trí như chóp mũi, tướng ở miệng v.v... Ngài đã nói: “Vì có sự nguy hại” (sādīnavattā) là vì ở đây (trong việc phát triển tướng niệm hơi thở) không có lợi ích nào giống như trong việc phát triển biến xứ gió (vāyokasiṇa), mà chỉ đơn thuần là sự phát triển của gió. (Từ) “tesaṃ” (của chúng) là (chỉ) các phạm trú (brahmavihāra). (Từ) “nimittaṃ” (tướng) là (chỉ) đối tượng (ārammaṇa). (Câu) “Và không có lợi ích gì trong việc ấy” (na ca tena attho atthi) có nghĩa là: bằng việc phát triển khối chúng sanh ấy, không có bất cứ lợi ích nào giống như trong việc phát triển biến xứ đất v.v... (Câu) “Do năng lực của sự nắm bắt” (pariggahavasena) có nghĩa là do năng lực nắm bắt đối tượng của sự tu tập chưa được nắm bắt, chứ không phải do năng lực phát triển tướng (nimitta). Do đó, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng: “Bởi một trú xứ, hai trú xứ v.v...” (ekāvāsadviāvāsādinā). (Từ) “ettha” (ở đây) là (chỉ) trong sự tu tập phạm trú. (Cụm từ) “yad ayaṃ” (khi vị hành giả này) có nghĩa là: Tợ tướng (paṭibhāganimitta) nào mà vị hành giả này... Quả vậy, ở đây (trong phạm trú), sự phát sinh của cận hành thiền (upacārajjhāna) chỉ do việc phá vỡ các ranh giới, chứ không phải do sự phát sinh của tướng. Nếu vậy, làm thế nào thiền có thể có đối tượng hữu hạn v.v...? (Để trả lời), ngài đã nói: “Ở đây, trạng thái có đối tượng hữu hạn hay vô lượng là do năng lực của sự nắm bắt” (paritta-appamāṇārammaṇatāp’ettha pariggahavasenā). Ý nghĩa là: tâm từ v.v... được khởi lên sau khi nắm bắt một vài chúng sanh thì có đối tượng hữu hạn (parittārammaṇa); (tâm từ v.v... được khởi lên sau khi nắm bắt) nhiều chúng sanh thì có đối tượng vô lượng (appamāṇārammaṇa). Nên hiểu sự liên kết như sau: “Không gian (ākāsa), vì chỉ là sự loại bỏ biến xứ (kasiṇa), nên không cần được phát triển”. Hoặc là, nên được liên kết với điều sẽ được nói đến. Chỉ có đối tượng sinh ra từ sự chuẩn bị (parikappa) mới có thể được phát triển, chứ không phải đối tượng khác. Do đó, ngài đã nói: “Quả thật, không thể phát triển một pháp tự nhiên (sabhāvadhamma)”. Trạng thái có đối tượng hữu hạn hay vô lượng của các thiền vô sắc (āruppa) nên được hiểu thông qua sự vận hành của chúng trong không gian được tạo ra từ việc loại bỏ một biến xứ nhỏ, và trong không gian được tạo ra từ việc loại bỏ một biến xứ rộng lớn. (Các đề mục) còn lại là mười đề mục thiền bắt đầu bằng niệm Phật (buddhānussati). (Câu) “Vì không có tướng” (animittattā) có nghĩa là do sự vắng mặt của tợ tướng (paṭibhāganimitta).

Paṭibhāganimittārammaṇānīti paṭibhāganimittabhūtāni ārammaṇāni. Sesāni aṭṭhārasa. Sesāni chāti cattāro brahmavihārā, ākāsānañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatananti imāni sesāni cha. Vissandamānapubbatāya vipubbakaṃ. Paggharamānalohitatāya lohitakaṃ. Kimīnaṃ pacalanena puḷuvakaṃ, calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Vātapānavivarādīhi antopaviṭṭhassa sūriyālokādikassa calanākāro paññāyatīti obhāsamaṇḍalārammaṇampi calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Pubbabhāgeti paṭibhāganimittappavattiyā pubbabhāge. Sannisinnamevāti santaṃ niccalameva.

(Câu) “Có tợ tướng làm đối tượng” (paṭibhāganimittārammaṇāni) có nghĩa là các đối tượng đã trở thành tợ tướng. Các đề mục còn lại là mười tám. (Câu) “Sáu đề mục còn lại” (sesāni cha) là: bốn phạm trú, Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatana), và Vô Sở Hữu Xứ (ākiñcaññāyatana) – đây là sáu đề mục còn lại. Do trạng thái mủ đang rỉ ra nên (đề mục tử thi) được gọi là tử thi sình thối (vipubbakaṃ). Do trạng thái máu đang chảy ra nên được gọi là tử thi đẫm máu (lohitakaṃ). Do sự chuyển động của giòi bọ nên được gọi là tử thi bị giòi đục (puḷuvakaṃ). (Các đề mục này) được gọi là đối tượng chuyển động (calitārammaṇa). Vì hình thái chuyển động của ánh sáng mặt trời v.v... lọt vào bên trong qua các khe hở cửa sổ v.v... được nhận biết, nên đối tượng là vòng tròn ánh sáng (obhāsamaṇḍala) cũng được gọi là đối tượng chuyển động. (Câu) “Trong giai đoạn đầu” (pubbabhāge) có nghĩa là trong giai đoạn trước khi tợ tướng (paṭibhāganimitta) khởi lên. (Câu) “Đã lắng xuống” (sannisinnaṃ eva) có nghĩa là đã yên lặng, hoàn toàn bất động.

Devesūti kāmāvacaradevesu, tattha asubhānaṃ paṭikūlassa ca āhārassa abhāvato. Assāsapassāsānaṃ brahmaloke abhāvato ‘‘ānāpānassati cā’’ti vuttaṃ.

(Câu) “Ở cõi chư thiên” (devesu) có nghĩa là ở cõi chư thiên Dục giới (kāmāvacaradevesu), vì ở đó không có các vật bất tịnh và vật thực đáng ghê tởm. Do sự vắng mặt của hơi thở vô và hơi thở ra ở cõi Phạm thiên, nên đã nói: “Và niệm hơi thở” (ānāpānassati ca).

Diṭṭhenāti diṭṭhena vatthunā kāraṇabhūtena. Gahetabbānīti uggahetabbāni, uppādetabbauggahanimittānīti attho. Tenāha ‘‘pubbabhāge’’tiādi. Tassāti kāyagatāsatiyā. Ucchusassādīnaṃ pattesu pacalamānavaṇṇaggahaṇamukhena vā tassa gahetabbattā vuttaṃ ‘‘vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhenā’’ti. Na ādikammikena gahetabbānīti ādikammikena na gahetabbāni, bhāvanārambhavasena na paṭṭhapetabbāni, heṭṭhime tayo brahmavihāre, kasiṇesu rūpāvacaracatutthajjhānañca anadhigantvā sampādetuṃ asakkuṇeyyattā.

(Câu) “Bởi cái được thấy” (diṭṭhena) có nghĩa là bởi đối tượng được thấy đã trở thành công cụ (kāraṇabhūta). (Câu) “Nên được nắm bắt” (gahetabbāni) có nghĩa là nên được học thuộc (uggahetabbāni); ý nghĩa là chúng có học tướng (uggahanimitta) cần được làm cho phát sinh. Do đó, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng: “Trong giai đoạn đầu” (pubbabhāge). (Từ) “tassā” (của nó) là (chỉ) của niệm thân (kāyagatāsati). Hoặc là, vì gió (vāta) nên được nắm bắt thông qua việc nắm bắt màu sắc đang chuyển động trên lá của cây mía, cây lúa v.v..., nên đã nói rằng: “Biến xứ gió (được nắm bắt) bởi cái được thấy và được xúc chạm” (vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhena). (Câu) “Không nên được nắm bắt bởi người sơ cơ” (na ādikammikena gahetabbāni) có nghĩa là: người sơ cơ không nên nắm bắt chúng, không nên thiết lập chúng khi bắt đầu tu tập, vì không thể thành tựu được chúng nếu chưa chứng đắc ba phạm trú thấp hơn và thiền sắc giới thứ tư trong các biến xứ.

Imesu pana kammaṭṭhānesūti ettha kammaṭṭhānaggahaṇena yathārahaṃ ārammaṇānaṃ, jhānānañca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sukhavihārassāti diṭṭhadhammasukhavihārassa.

Ở đây, trong câu “Còn trong các đề mục thiền này” (imesu pana kammaṭṭhānesu), qua việc dùng từ “đề mục thiền” (kammaṭṭhāna), nên hiểu là sự nắm bắt các đối tượng và các tầng thiền một cách tương ứng. (Câu) “Cho sự an lạc trú” (sukhavihārassa) có nghĩa là cho sự hiện tại lạc trú (diṭṭhadhammasukhavihārassa).

‘‘Ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlānī’’ti ujuvipaccanīkavasena cetaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi. Vakkhati hi ‘‘sabbañceta’’ntiādi. Anukūlāni rāgavikkhambhanassa upāyabhāvato. Aṭṭha anukūlānīti yojanā. Evaṃ sesesu. Ekanti idaṃ anussatiapekkhaṃ anussatīsu ekanti, na mohacaritavitakkacaritāpekkhaṃ tesaṃ aññassāpi anukūlassa alabbhanato. ‘‘Saddhācaritassa [Pg.133] purimā cha anussatiyo’’ti idaṃ atisappāyavasena vuttaṃ. Imasseva ujuvipaccanīkaṃ imassa atisappāyanti gahetabbassa visesassa abhāvato sabbacaritānaṃ anukūlāni. Parittanti sarāvamattaṃ, appamāṇanti tato adhikapamāṇaṃ. Parittaṃ vā suppasarāvamattaṃ, appamāṇaṃ adhikapamāṇaṃ khalamaṇḍalādikasiṇabhāvena pariggahitaṃ.

(Câu) “Mười một đề mục thiền là tương hợp” (ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlāni), điều này được nói theo phương diện đối trị trực tiếp. Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Quả vậy, sẽ được nói đến trong đoạn văn bắt đầu bằng: “Và tất cả điều này...” (sabbañcetaṃ). (Chúng) tương hợp vì là phương tiện để chế ngự tham ái. Nên hiểu sự liên kết là: “Tám (đề mục) là tương hợp”. Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Từ “một” (ekaṃ) này là nói đến các tùy niệm, có nghĩa là “một trong các tùy niệm”, chứ không phải nói đến người có si tánh (mohacarita) hay tầm tánh (vitakkacarita), vì đối với họ, cũng có thể tìm thấy một (đề mục thiền) tương hợp khác. (Câu) “Đối với người có tín tánh (saddhācarita) là sáu tùy niệm đầu tiên”, điều này được nói theo phương diện cực kỳ thích hợp. Vì không có sự khác biệt đặc thù nào cần phải nắm bắt, chẳng hạn như: “Nó chỉ đối trị trực tiếp với người này” hay “Nó cực kỳ thích hợp với người này”, nên (các đề mục ấy) tương hợp với tất cả các tánh. (Đối tượng) “hữu hạn” (parittaṃ) là (biến xứ) có kích thước bằng cái đĩa. (Đối tượng) “vô lượng” (appamāṇaṃ) là (biến xứ) có kích thước lớn hơn thế. Hoặc là, (đối tượng) “hữu hạn” là (biến xứ) có kích thước bằng cái nia hay cái đĩa; (đối tượng) “vô lượng” là (biến xứ) có kích thước lớn hơn, được nắm bắt như là biến xứ có kích thước bằng sân đập lúa v.v...

Cattāro dhammāti cattāro manasikaraṇīyā dhammā. Uttarīti sīlasampadā, kalyāṇamittatā, sappāyadhammassavanaṃ, vīriyaṃ; paññāti imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhānato upari. Asubhāti asubhabhāvanā ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu bhāvanānuyogā. Mettāti anodhiso, odhiso vā pavattā mettābhāvanā. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassatisamādhibhāvanā. Vitakkupacchedāyāti micchāvitakkānaṃ upacchindanatthāya. Aniccasaññāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (a. ni. 3.137; dha. pa. 277; mahāni. 27) evaṃ pavattā aniccānupassanā. Asmimānasamugghātāyāti ‘‘asmī’’ti uppajjanakassa navavidhassāpi mānassa samucchindanāya. Ettha hi ekasseva cattāro dhammā bhāvetabbā vuttā, na ekassa catucariyatāya. Tena viññāyati ‘‘sabbānipi kammaṭṭhānāni sabbākusalavikkhambhanāni sabbakusalaparibrūhanānī’’ti.

Cattāro dhammā (bốn pháp) có nghĩa là: Bốn pháp cần được tác ý. Uttarī (hơn nữa) có nghĩa là: Ở trên sự an trú trong năm pháp này là giới thành tựu, thân cận thiện hữu, nghe pháp thích hợp, tinh tấn và trí tuệ. Asubhā (bất tịnh) có nghĩa là: Sự tu tập bất tịnh, sự chuyên tâm tu tập trong mười một đề mục nghiệp xứ bất tịnh. Mettā (từ) có nghĩa là: Sự tu tập tâm từ được tiến hành một cách không chỉ định hoặc có chỉ định. Ānāpānassati (niệm hơi thở) có nghĩa là: Sự tu tập định niệm hơi thở có mười sáu đối tượng. Vitakkupacchedāya (để đoạn trừ tầm) có nghĩa là: Với mục đích đoạn trừ các tà tầm. Aniccasaññā (tưởng vô thường) có nghĩa là: Quán vô thường được tiến hành như vầy: “Tất cả các pháp hữu vi là vô thường”. Asmimānasamugghātāya (để nhổ bật ngã mạn) có nghĩa là: Để đoạn trừ hoàn toàn chín loại ngã mạn phát sinh với ý niệm “ta là”. Thật vậy, ở đây bốn pháp được nói là cần được tu tập chỉ cho một người, chứ không phải (được nói) do bốn tánh của một người. Do đó, được hiểu rằng: “Tất cả các đề mục nghiệp xứ đều trấn áp mọi bất thiện và làm tăng trưởng mọi thiện pháp”.

Ekasseva satta kammaṭṭhānāni vuttāni, na cāyasmā rāhulo sabbacaritoti adhippāyo. Vacanamatteti ‘‘asukakammaṭṭhānaṃ asukacaritassa anukūla’’nti evaṃ vuttavacanamatte. Adhippāyoti tathāvacanassa adhippāyo. So pana ‘‘sabbañceta’’ntiādinā vibhāvito eva.

Bảy đề mục nghiệp xứ được nói chỉ cho một người, ý nghĩa là, không phải Tôn giả Rāhula có tất cả các tánh. Vacanamatte (chỉ là lời nói) có nghĩa là: Chỉ trong lời nói được nói ra như vầy: “Đề mục nghiệp xứ này thích hợp cho người có tánh này”. Adhippāyo (ý nghĩa) có nghĩa là: Ý nghĩa của lời nói như vậy. Nhưng ý nghĩa đó đã được làm rõ bằng (câu) bắt đầu là “sabbañceta”.

48. ‘‘Piyo garū’’tiādinā (a. ni. 7.37) vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ. ‘‘Attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā’’tiādinā vuttanayena upasaṅkamitvā. Somanassameva uppajjati ‘‘evaṃ bahuparissayoyaṃ attabhāvo ṭhāneyeva mayā niyyātito’’ti. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi.

48. Vị thiện hữu có các loại đã được nói đến bằng (câu) bắt đầu là “Piyo garū”. Sau khi đã đến gần theo phương cách đã được nói đến bằng (câu) bắt đầu là “Attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā”. Chỉ có hỷ khởi lên (với ý nghĩ) rằng: “Thân này có nhiều hiểm nguy như vậy đã được ta giao phó đúng nơi”. Do đó, Ngài đã nói (câu) bắt đầu là “yathā hi”.

Atajjanīyoti na tajjetabbo na niggahetabbo. Svāyaṃ atajjanīyabhāvo dovacassatāya vā siyā, ācariye aniviṭṭhapematāya vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘dubbaco vā’’tiādi vuttaṃ. Yo hi ācariyena tajjiyamāno kopañca dosañca apaccayañca pātukaroti, yo vā ‘‘kimassa [Pg.134] santike vāsenā’’ti pakkamati, ayaṃ duvidhopi atajjanīyo. Dhammenāti ovādānusāsanidhammena. Gūḷhaṃ ganthanti kammaṭṭhānaganthaṃ, saccapaṭiccasamuppādādisahitaṃ gambhīraṃ suññatāpaṭisaṃyuttañca.

Atajjanīyo (không đáng bị khiển trách) có nghĩa là: Không nên khiển trách, không nên chế ngự. Tình trạng không đáng bị khiển trách này có thể là do sự khó dạy, hoặc do không có tình thương mến đã thấm nhuần đối với vị thầy. Để chỉ ra cả hai điều đó, (câu) bắt đầu là “dubbaco vā” đã được nói. Thật vậy, vị nào khi bị vị thầy khiển trách lại biểu lộ sự tức giận, sự sân hận, và sự không hài lòng, hoặc vị nào bỏ đi với ý nghĩ “Sống gần vị này có ích gì?”, cả hai loại vị này đều là người không đáng bị khiển trách. Dhammena (bằng pháp) có nghĩa là: Bằng pháp giáo huấn và chỉ dạy. Gūḷhaṃ ganthaṃ (luận giải sâu kín) có nghĩa là: Luận giải về đề mục nghiệp xứ, cùng với Tứ đế, Duyên khởi, v.v., sâu sắc và tương ưng với tánh không.

Tumhākamatthāyāti vutteti ‘‘sataporise papāte patanena tumhākaṃ koci attho hotī’’ti kenaci vutte. Ghaṃsentoti ‘‘manussakakkena tumhākaṃ koci attho’’ti vutte ghaṃsento niravasesaṃ attabhāvaṃ khepetuṃ ussaheyyaṃ. ‘‘Mama assāsapassāsanirundhanena tumhākaṃ koci rogavūpasamādiko attho atthī’’ti kenaci vutte. Tīhipi bhikkhūhi ācariye bhattipavedanamukhena vīriyārambho eva pavedito.

(Câu) “Vì lợi ích của các vị” được nói ra có nghĩa là: Khi có ai đó nói: “Việc rơi xuống vực sâu trăm người có lợi ích gì cho các vị không?”. Ghaṃsento (chà xát) có nghĩa là: Khi được nói: “Bột người có lợi ích gì cho các vị không?”, (tôi) sẽ cố gắng hủy hoại hoàn toàn thân mạng này bằng cách chà xát. Khi có ai đó nói: “Việc tôi ngưng hơi thở ra vào có lợi ích gì như làm dịu bệnh tật cho các vị không?”. Bởi cả ba vị tỳ khưu, chính sự khởi đầu tinh tấn đã được tuyên bố thông qua việc bày tỏ lòng tận tụy đối với vị thầy.

49. Aññattha pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayo ‘‘migāsayo’’ viya, āsayo eva ajjhāsayo. So duvidho vipanno, sampannoti. Tattha vipanno sassatādimicchābhinivesanissito. Sampanno duvidho vaṭṭanissito, vivaṭṭanissitoti. Tesu vivaṭṭanissito ajjhāsayo ‘‘sampannajjhāsayenā’’ti idhādhippeto. Idāni naṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘alobhādīnaṃ vasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chahākārehīti alubbhanādīhi chahi ākārehi. Sampannajjhāsayenāti pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena, lokuttarānaṃ upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo, tena. Alobhādayo hi anekadosavidhamanato, anekaguṇāvahato ca sattānaṃ bahukārā visesato yogino. Tathā hi alobhādayo maccheramalādīnaṃ paṭipakkhabhāvena pavattanti. Vuttaṃ hetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1 mūlarāsīvaṇṇanā) –

49. Dù đã khởi lên ở nơi khác, tâm đến và nằm ở đâu, đó là nơi nương náu (āsaya) của nó, giống như “nơi ở của con nai” (migāsayo); nơi nương náu chính là khuynh hướng (ajjhāsaya). Nó có hai loại: hư hỏng và hoàn hảo. Trong đó, loại hư hỏng nương vào sự chấp thủ tà kiến như thường kiến. Loại hoàn hảo có hai loại: nương vào vòng luân hồi và nương vào sự thoát khỏi luân hồi. Trong số đó, khuynh hướng nương vào sự thoát khỏi luân hồi được ngụ ý ở đây bằng từ “sampannajjhāsayena” (với khuynh hướng hoàn hảo). Bây giờ, để chỉ ra nó một cách phân loại, (câu) bắt đầu là “alobhādīnaṃ vasena” (do năng lực của vô tham, v.v.) đã được nói. Ở đó, chahākārehi (bằng sáu cách) có nghĩa là: Bằng sáu cách bắt đầu bằng sự không tham. Sampannajjhāsayena (với khuynh hướng hoàn hảo) có nghĩa là: Vị này có khuynh hướng hoàn hảo do là phương tiện thành tựu các pháp thuộc phần đầu như giới thành tựu, và do là duyên trợ cho các pháp siêu thế, do đó gọi là người có khuynh hướng hoàn hảo; bởi người đó. Thật vậy, vô tham, v.v., rất hữu ích cho chúng sinh, đặc biệt là cho hành giả, do phá hủy nhiều lỗi lầm và do mang lại nhiều phẩm chất. Thật vậy, vô tham, v.v., khởi lên với tư cách là đối nghịch của các cấu uế như bỏn xẻn. Điều này đã được nói:

‘‘Alobho maccheramalassa paṭipakkho, adoso dussīlyamalassa, amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya. Alobho cettha dānahetu, adoso sīlahetu, amoho bhāvanāhetu. Tesu ca alobhena anadhikaṃ gaṇhāti luddhassa adhikaggahaṇato, adosena anūnaṃ duṭṭhassa ūnaggahaṇato, amohena aviparītaṃ mūḷhassa viparītaggahaṇato.

“Vô tham là đối nghịch của cấu uế bỏn xẻn, vô sân là đối nghịch của cấu uế ác giới, vô si là đối nghịch của sự không tu tập các thiện pháp. Ở đây, vô tham là nhân của bố thí, vô sân là nhân của giới, vô si là nhân của tu tập. Và trong số đó, với vô tham, người ấy nhận lấy không quá mức, vì người tham lam nhận lấy quá mức; với vô sân, (nhận lấy) không thiếu sót, vì người sân hận nhận lấy thiếu sót; với vô si, (nhận lấy) không sai lệch, vì người si mê nhận lấy sai lệch.

‘‘Alobhena [Pg.135] cettha vijjamānaṃ dosaṃ dosato dhārento dose pavattati, luddho hi dosaṃ paṭicchādeti. Adosena vijjamānaṃ guṇaṃ guṇato dhārento guṇe pavattati, duṭṭho hi guṇaṃ makkheti. Amohena yāthāvasabhāvaṃ yāthāvasabhāvato dhārento yāthāvasabhāve pavattati, mūḷho hi tacchaṃ ‘ataccha’nti, atacchañca ‘taccha’nti gaṇhāti. Alobhena ca piyavippayogadukkhaṃ na hoti luddhassa piyasabbhāvato, piyavippayogāsahanato ca, adosena appiyasampayogadukkhaṃ na hoti duṭṭhassa appiyasabbhāvato, appiyasampayogāsahanato ca, amohena icchitālābhadukkhaṃ na hoti, amūḷhassa hi ‘taṃ kutettha labbhā’ti evamādipaccavekkhaṇasabbhāvato.

“Ở đây, với vô tham, trong khi ghi nhận một lỗi lầm hiện hữu đúng là một lỗi lầm, người ấy hành xử (đúng đắn) đối với lỗi lầm ấy, vì người tham lam che giấu lỗi lầm. Với vô sân, trong khi ghi nhận một phẩm chất hiện hữu đúng là một phẩm chất, người ấy hành xử (đúng đắn) đối với phẩm chất ấy, vì người sân hận hủy hoại phẩm chất. Với vô si, trong khi ghi nhận bản chất như thật đúng là bản chất như thật, người ấy hành xử (đúng đắn) đối với bản chất như thật, vì người si mê nhận lấy điều thật là ‘không thật’, và điều không thật là ‘thật’. Và với vô tham, khổ do biệt ly người thân yêu không xảy ra, vì người tham lam có (nhiều) người thân yêu và không thể chịu đựng được sự biệt ly người thân yêu; với vô sân, khổ do hội ngộ người không ưa thích không xảy ra, vì người sân hận có (nhiều) người không ưa thích và không thể chịu đựng được sự hội ngộ người không ưa thích; với vô si, khổ do không được điều mong muốn không xảy ra, vì người không si mê có sự quán xét như vầy: ‘Làm sao có thể có được điều đó ở đây?’.”

‘‘Alobhena cettha jātidukkhaṃ na hoti alobhassa taṇhāpaṭipakkhato, taṇhāmūlakattā ca jātidukkhassa, adosena jarādukkhaṃ na hoti tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato, amohena maraṇadukkhaṃ na hoti, sammohamaraṇañhi dukkhaṃ, na ca taṃ amūḷhassa hoti. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ, amohena pabbajitānaṃ, adosena pana sabbesampi sukhasaṃvāsatā hoti.

Và ở đây, do vô tham, khổ sanh không khởi lên, vì vô tham là đối nghịch với tham ái, và vì khổ sanh có tham ái làm gốc rễ. Do vô sân, khổ già không khởi lên, vì người có sân hận mãnh liệt thì sự già nua mau chóng xảy đến. Do vô si, khổ chết không khởi lên, vì quả thật sự chết trong mê muội là khổ, và điều ấy không xảy ra cho người không mê muội. Và do vô tham, có sự chung sống an lạc cho hàng tại gia; do vô si, cho hàng xuất gia; còn do vô sân, có sự chung sống an lạc cho tất cả mọi người.

‘‘Visesato cettha alobhena pettivisaye upapatti na hoti, yebhuyyena hi sattā taṇhāya pettivisayaṃ upapajjanti, taṇhāya ca paṭipakkho alobho. Adosena niraye upapatti na hoti, dosena hi caṇḍajātitāya dosasadisaṃ nirayaṃ upapajjanti, dosassa ca paṭipakkho adoso. Amohena tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti, mohena hi niccasammūḷhaṃ tiracchānayoniṃ upapajjanti, mohapaṭipakkho ca amoho. Etesu ca alobho rāgavasena upagamanassa abhāvakaro, adoso dosavasena apagamanassa, amoho mohavasena amajjhattabhāvassa.

Đặc biệt ở đây, do vô tham, không có sự tái sanh trong cảnh giới ngạ quỷ, vì quả thật chúng sanh phần nhiều do tham ái mà tái sanh vào cảnh giới ngạ quỷ, và vô tham là đối nghịch của tham ái. Do vô sân, không có sự tái sanh trong địa ngục, vì quả thật do sân hận, do bản tánh hung dữ, chúng sanh tái sanh vào địa ngục tương tự như sân hận, và vô sân là đối nghịch của sân hận. Do vô si, không có sự sanh khởi trong loài bàng sanh, vì quả thật do si mê, chúng sanh tái sanh vào loài bàng sanh thường xuyên mê muội, và vô si là đối nghịch của si mê. Và trong các pháp này, vô tham làm cho không có sự đến gần do tham ái, vô sân làm cho không có sự rời xa do sân hận, vô si làm cho không có tình trạng không trung lập do si mê.

‘‘Tīhipi [Pg.136] cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññāti imā tisso, asubhasaññā appamāṇasaññā dhātusaññāti imā ca tisso saññāyo honti. Alobhena pana kāmasukhallikānuyogaantassa, adosena attakilamathānuyogaantassa parivajjanaṃ hoti, amohena majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ. Tathā alobhena abhijjhākāyaganthassa pabhedanaṃ hoti, adosena byāpādakāyaganthassa, amohena sesaganthadvayassa. Purimāni ca dve satipaṭṭhānāni purimānaṃ dvinnaṃ ānubhāvena, pacchimāni pacchimasseva ānubhāvena ijjhanti.

Và do cả ba pháp này, theo thứ tự, ba tưởng này được sanh khởi: xuất ly tưởng, vô sân tưởng, và vô hại tưởng; và ba tưởng này cũng được sanh khởi: bất tịnh tưởng, vô lượng tưởng, và giới tưởng. Lại nữa, do vô tham, có sự từ bỏ cực đoan lợi dưỡng trong các dục; do vô sân, có sự từ bỏ cực đoan khổ hạnh ép xác; do vô si, có sự thực hành trung đạo. Tương tự, do vô tham, có sự phá vỡ thân triền tham ái; do vô sân, (có sự phá vỡ) thân triền sân hận; do vô si, (có sự phá vỡ) hai thân triền còn lại. Và hai niệm xứ đầu thành tựu nhờ oai lực của hai pháp đầu (vô tham, vô sân), các niệm xứ sau thành tựu chỉ nhờ oai lực của pháp sau cùng (vô si).

‘‘Alobho cettha ārogyassa paccayo hoti, aluddho hi lobhanīyampi asappāyaṃ na sevati, tena arogo hoti. Adoso yobbanassa, aduṭṭho hi valitapalitāvahena dosagginā aḍayhamāno dīgharattaṃ yuvā hoti. Amoho dīghāyukatāya, amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjento, hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti.

Ở đây, vô tham là duyên cho sự không bệnh tật, vì quả thật người không tham lam không sử dụng vật không thích hợp dù đáng tham muốn, do đó được không bệnh tật. Vô sân là (duyên) cho sự trẻ trung, vì quả thật người không sân hận, không bị thiêu đốt bởi ngọn lửa sân hận vốn mang đến nếp nhăn và tóc bạc, nên được trẻ trung trong thời gian dài. Vô si là (duyên) cho sự trường thọ, vì quả thật người không mê muội, sau khi biết được điều lợi ích và không lợi ích, tránh xa điều không lợi ích và thực hành điều lợi ích, nên được sống lâu.

‘‘Alobho cettha bhogasampattiyā paccayo cāgena bhogapaṭilābhato, adoso mittasampattiyā mettāya mittānaṃ paṭilābhato, aparihānato ca, amoho attasampattiyā, amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti. Alobho ca dibbavihārassa paccayo hoti, adoso brahmavihārassa, amoho ariyavihārassa.

Ở đây, vô tham là duyên cho tài sản đầy đủ, vì nhờ sự bố thí mà được tài sản. Vô sân là duyên cho bạn bè đầy đủ, vì nhờ tâm từ mà được bạn bè và không bị mất mát. Vô si là duyên cho sự thành tựu của bản thân, vì quả thật người không mê muội, chỉ làm điều lợi ích cho mình, nên làm cho bản thân được thành tựu. Và vô tham là duyên cho thiên trú, vô sân là (duyên) cho phạm trú, vô si là (duyên) cho thánh trú.

‘‘Alobhena cettha sakapakkhesu sattasaṅkhāresu nibbuto hoti tesaṃ vināsena abhisaṅgahetukassa dukkhassa abhāvā, adosena parapakkhesu, aduṭṭhassa hi verīsupi verisaññāya abhāvato, amohena udāsīnapakkhesu amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato.

Ở đây, do vô tham, vị ấy được tịch tịnh đối với chúng sanh và các pháp hữu vi thuộc về phe mình, vì khi chúng hoại diệt, không có khổ đau phát sinh từ sự dính mắc. Do vô sân, (vị ấy được tịch tịnh) đối với phe đối nghịch, vì quả thật người không sân hận thì không có tưởng về kẻ thù ngay cả đối với kẻ thù. Do vô si, (vị ấy được tịch tịnh) đối với phe trung lập, vì người không mê muội thì không có sự dính mắc trong tất cả.

‘‘Alobhena [Pg.137] ca aniccadassanaṃ hoti, luddho hi upabhogāsāya aniccepi saṅkhāre aniccato na passati. Adosena dukkhadassanaṃ, adosajjhāsayo hi pariccattaāghātavatthupariggaho saṅkhāreyeva dukkhato passati. Amohena anattadassanaṃ, amūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etehi aniccadassanādīni, evaṃ etepi aniccadassanādīhi honti. Aniccadassanena hi alobho hoti, dukkhadassanena adoso, anattadassanena amoho. Ko hi nāma ‘aniccamida’nti sammā ñatvā tassatthāya pihaṃ uppādeyya, saṅkhāre vā ‘dukkha’nti jānanto aparampi accantatikhiṇaṃ kodhadukkhaṃ uppādeyya, attasuññatañca bujjhitvā puna sammohaṃ āpajjeyyā’’ti.

Và do vô tham, có sự thấy vô thường, vì quả thật người tham lam do mong muốn hưởng thụ nên không thấy các pháp hữu vi là vô thường dù chúng là vô thường. Do vô sân, có sự thấy khổ, vì quả thật người có khuynh hướng vô sân, đã từ bỏ sự nắm giữ các sân sự, chỉ thấy các pháp hữu vi là khổ. Do vô si, có sự thấy vô ngã, vì quả thật người không mê muội, thiện xảo trong việc nắm bắt như thật, hiểu rõ năm uẩn không có người lãnh đạo là không có người lãnh đạo. Và như do các pháp này mà có sự thấy vô thường v.v..., cũng vậy, các pháp này cũng có do sự thấy vô thường v.v... Quả thật, do thấy vô thường mà có vô tham, do thấy khổ mà có vô sân, do thấy vô ngã mà có vô si. Vì quả thật, ai mà sau khi biết rõ 'cái này là vô thường' lại có thể khởi lên sự khao khát vì nó? Hoặc biết rằng các pháp hữu vi là 'khổ' lại có thể khởi lên một nỗi khổ sân hận khác vô cùng gay gắt? Và sau khi hiểu rõ tánh không của ngã lại có thể rơi vào si mê?

Tena vuttaṃ ‘‘pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena lokuttarānaṃ, upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo’’ti. Tenāha ‘‘evaṃ tissannaṃ bodhīnaṃ aññataraṃ pāpuṇātī’’ti.

Do đó đã được nói: 'Người có khuynh hướng hoàn hảo' (sampannajjhāsayo) là người có khuynh hướng được hoàn hảo do là phương tiện thành tựu các pháp phần đầu như giới thành tựu v.v..., và do là y chỉ duyên cho các pháp siêu thế. Do đó, ngài nói: 'Như vậy, vị ấy đạt đến một trong ba quả vị giác ngộ'.

Idāni te ajjhāsaye pāḷiyāva vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Ajjhāsayāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Ubhayaṃ pana ekajjhaṃ katvā chabbidhā ajjhāsayāti attho. Bodhisattāti bujjhanakasattā, bodhiyā vā niyatabhāvena sattā laggā, adhimuttā tanninnā tappoṇāti attho. Bodhiparipākāya saṃvattantīti yathābhinīhāraṃ attanā pattabbabodhiyā paripācanāya bhavanti. Alobhajjhāsayāti alubbhanākārena pavattaajjhāsayā, ādito ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ sabbattha, sabbadā ca aluddhā eva hessāmā’’ti, majjhe ca alubbhanavaseneva, pacchā ca tasseva rocanavasena pavattaajjhāsayā. Lobhe dosadassāvinoti lubbhanalakkhaṇe lobhe sabbappakārena ādīnavadassāvino. Idaṃ tassa ajjhāsayassa ekadesato brūhanākāradassanaṃ. Lobhe hi ādīnavaṃ, alobhe ca ānisaṃsaṃ passantassa alobhajjhāsayo parivaḍḍhati, svāyaṃ tattha ādīnavānisaṃsadassanavidhi vibhāvitoyeva. Sesapadesupi iminā nayena attho veditabbo. Ayaṃ [Pg.138] pana viseso – nekkhammanti idha pabbajjā. Paviveko tadaṅgaviveko, vikkhambhanaviveko, kāyaviveko, cittaviveko ca. Nissaraṇaṃ nibbānaṃ. Sabbabhavagatīsūti sabbesu bhavesu, sabbāsu ca gatīsu. Tadadhimuttatāyāti yadatthaṃ bhāvanānuyogo, yadatthā ca pabbajjā, tadadhimuttena. Tenevāha ‘‘samādhādhimuttenā’’tiādi.

Bây giờ, để làm sáng tỏ những khuynh hướng ấy bằng chính văn Pāli, đoạn văn bắt đầu bằng ‘yathāha’ đã được nói đến. Trong ấy, ‘cha’ là sự xác định về số lượng. ‘Ajjhāsaya’ là sự chỉ rõ các pháp đã được xác định. Tuy nhiên, khi gộp cả hai lại làm một, ý nghĩa là ‘khuynh hướng có sáu loại’. ‘Bodhisatta’ (Bồ Tát) là những chúng sanh có tánh giác ngộ, hoặc là những chúng sanh dấn thân, gắn bó một cách chắc chắn vào Bồ đề; có nghĩa là những vị có chí nguyện, hướng về đó, xuôi về đó. ‘(Các khuynh hướng) đưa đến sự thuần thục của Bồ đề’ có nghĩa là chúng trở thành (yếu tố) cho sự chín muồi của Bồ đề mà vị ấy sẽ chứng đắc, tùy theo sự phát nguyện. ‘Khuynh hướng vô tham’ là khuynh hướng diễn tiến theo trạng thái không tham luyến; từ ban đầu (vị ấy có khuynh hướng diễn tiến) rằng: ‘Làm thế nào để chúng ta có thể trở thành người không tham luyến ở mọi nơi và mọi lúc?’, và ở giữa cũng do năng lực không tham luyến, và sau cùng là khuynh hướng diễn tiến do năng lực ưa thích chính điều ấy. ‘(Những vị) thấy sự nguy hại trong tham’ có nghĩa là những vị thường thấy sự nguy hại bằng mọi cách trong tham có đặc tính tham luyến. Đây là sự trình bày về cách thức làm tăng trưởng khuynh hướng ấy một phần. Vì rằng, đối với người thấy sự nguy hại trong tham và thấy lợi ích trong vô tham, khuynh hướng vô tham được tăng trưởng. Phương pháp thấy sự nguy hại và lợi ích ấy ở đây đã được làm sáng tỏ. Trong các đoạn còn lại, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – ‘nekkhammā’ (sự xuất ly) ở đây là sự xuất gia. Sự viễn ly (paviveko) là viễn ly theo từng phần (tadaṅgaviveko), trấn phục viễn ly (vikkhambhanaviveko), thân viễn ly (kāyaviveko), và tâm viễn ly (cittaviveko). Sự thoát ly (nissaraṇaṃ) là Nibbāna (Niết-bàn). ‘Trong tất cả các cõi và các thú’ (sabbabhavagatīsu) là trong tất cả các cõi và trong tất cả các thú. ‘Do có chí nguyện hướng về đó’ (tadadhimuttatāya) là do có chí nguyện hướng về mục đích ấy, mục đích mà vì nó có sự nỗ lực tu tập, và vì nó có sự xuất gia. Do đó, ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘samādhādhimuttena’.

50. ‘‘Kiṃ caritosī’’ti pucchito sace ‘‘na jānāmī’’ti vadeyya, ‘‘ke vā te dhammā bahulaṃ samudācarantī’’ti pucchitabbo. Kiṃ vāti kiṃ asubhaṃ vā anussatiṭṭhānaṃ vā aññaṃ vā. Kiṃ te manasi karoto phāsu hotīti cittassa ekaggabhāvena sukhaṃ hoti. Cittaṃ namatīti pakatiyāva abhirativasena namati. Evamādīhīti ādi-saddena iriyāpathādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi na sabbassa ekaṃsato byabhicārino eva. Tathā hi samudācāro pucchitabbo vutto. ‘‘Asukañca asukañca manasikāravidhiṃ katipayadivasaṃ anuyuñjāhī’’ti ca vattabbo.

50. Khi được hỏi: ‘Ngươi có tánh hạnh gì?’, nếu vị ấy trả lời: ‘Tôi không biết’, thì nên hỏi rằng: ‘Vậy những pháp nào thường xuyên khởi lên nơi ngươi?’. ‘Cái gì vậy?’ (kiṃ vā) là đề mục bất tịnh nào, hay niệm xứ nào, hay (đề mục) nào khác. ‘Khi ngươi tác ý đến điều gì thì được an ổn?’ (kiṃ te manasi karoto phāsu hoti) có nghĩa là tâm được an lạc do sự nhất tâm. ‘Tâm hướng về’ (cittaṃ namati) có nghĩa là tâm tự nhiên hướng về do năng lực của sự ưa thích. Trong câu ‘evamādīhi’, nên hiểu rằng từ ‘ādi’ (v.v.) bao gồm cả oai nghi, v.v. Vì rằng, những điều ấy cũng không phải là bất biến một cách tuyệt đối đối với tất cả mọi người. Do đó, đã nói rằng nên hỏi về sự thường xuyên khởi lên. Và cũng nên nói rằng: ‘Hãy thực hành phương pháp tác ý này và này trong vài ngày’.

‘‘Pakatiyā uggahitakammaṭṭhānassā’’ti idaṃ yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo, tattha sajjhāyavasena vā manasikāravasena vā kataparicayaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekaṃ dve nisajjānīti ekaṃ vā dve vā uṇhāsanāni. Sajjhāyaṃ kāretvā attano sammukhāva adhīyāpetvā dātabbaṃ, so ce aññattha gantukāmoti adhippāyo. Tenāha ‘‘santike vasantassā’’ti. Āgatāgatakkhaṇe kathetabbaṃ, pavattiṃ sutvāti adhippāyo.

Câu ‘Đối với người đã học đề mục thiền một cách tự nhiên’ (pakatiyā uggahitakammaṭṭhānassa) này được nói đến để ám chỉ người đã thực hành quen thuộc đề mục thiền mà vị ấy muốn nhận, bằng cách trùng tụng hoặc bằng cách tác ý. ‘Một hai buổi ngồi’ (ekaṃ dve nisajjāni) là một hoặc hai buổi ngồi làm cho ấm chỗ. Nên trao truyền (đề mục) sau khi đã cho trùng tụng, cho đọc thuộc lòng ngay trước mặt mình; ý muốn nói là, nếu vị ấy muốn đi nơi khác. Do đó, ngài nói: ‘Đối với người sống gần gũi’ (santike vasantassa). Nên nói vào mỗi lúc vị ấy đến; ý muốn nói là, sau khi đã nghe về diễn tiến (tu tập).

Pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇakammaṭṭhānaṃ. Katassāti katassa kasiṇassa. Taṃ taṃ ākāranti ācariyena kammaṭṭhāne vuccamāne padapadatthādhippāyaopammādikaṃ attano ñāṇassa paccupaṭṭhitaṃ taṃ taṃ ākāraṃ, yaṃ yaṃ nimittanti vuttaṃ. Upanibandhitvāti upanetvā nibaddhaṃ viya katvā, hadaye ṭhapetvā apamussantaṃ katvāti attho. Evaṃ suṭṭhu upaṭṭhitassatitāya nimittaṃ gahetvā tattha sampajānakāritāya sakkaccaṃ suṇantena. Tanti taṃ yathāvuttaṃ suggahitaṃ nissāya. Itarassāti tathā agaṇhantassa. Sabbākārenāti kassacipi pakārassa tattha asesitattā vuttaṃ.

‘Pathavīkasiṇa’ (đất biến xứ) là đề mục thiền đất biến xứ. ‘Katassa’ (của cái đã được làm) là của biến xứ đã được làm. ‘Trạng thái này, trạng thái kia’ (taṃ taṃ ākāraṃ) là trạng thái này, trạng thái kia hiện khởi lên trong trí của mình, như từ, nghĩa của từ, ý nghĩa, ví dụ, v.v., khi vị thầy đang giảng về đề mục thiền, cái nào được gọi là ‘tướng’ (nimitta). ‘Sau khi đã liên kết’ (upanibandhitvā) có nghĩa là sau khi đem lại gần và làm cho như được buộc chặt, tức là sau khi đặt vào trong tâm và làm cho không quên. (Nên lắng nghe) bởi người nắm bắt tướng do có niệm đã được thiết lập vững chắc như vậy, và lắng nghe một cách kính cẩn với sự tỉnh giác trong đề mục ấy. ‘Tanti’ (kinh văn, ở đây là nền tảng) là nương vào đề mục ấy đã được học kỹ như đã nói. ‘Đối với người khác’ (itarassa) là đối với người không học theo cách như vậy. ‘Bằng mọi cách’ (sabbākārena) được nói đến vì không có bất kỳ loại nào bị bỏ sót ở đó.

Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về sự chỉ dẫn cách nhận đề mục thiền đã kết thúc.

Iti tatiyaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải chương thứ ba.

4. Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā

4. Phần giải về sự chỉ dẫn đất biến xứ.

51. Phāsu [Pg.139] hotīti āvāsasappāyādilābhena manasikāraphāsutā bhāvanānukūlatā hoti. Parisodhentenāti tesaṃ tesaṃ gaṇṭhiṭṭhānānaṃ chindanavasena visodhentena. Akilamantoyevāti akilantakāyo eva. Sati hi kāyakilamathe siyā kammaṭṭhānamanasikārassa antarāyoti adhippāyo. Gaṇṭhiṭṭhānanti atthato, adhippāyato ca dubbinivedhatāya gaṇṭhibhūtaṃ ṭhānaṃ. Chinditvāti yāthāvato atthassa, adhippāyassa ca vibhāvanena chinditvā, vibhūtaṃ supākaṭaṃ katvāti adhippāyo. Suvisuddhanti suṭṭhu visuddhaṃ, nigumbaṃ nijjaṭanti attho.

51. ‘Được an ổn’ (phāsu hoti) là do được trú xứ thích hợp, v.v., sự an ổn trong tác ý trở thành sự thuận lợi cho việc tu tập. ‘Bởi người thanh lọc’ (parisodhentena) là bởi người làm cho trong sạch bằng cách cắt đứt những điểm khúc mắc này kia. ‘Không mệt mỏi’ (akilamanto yeva) là thân không mệt mỏi. Ý muốn nói là, vì khi có sự mệt mỏi của thân, có thể có chướng ngại cho việc tác ý đề mục thiền. ‘Điểm khúc mắc’ (gaṇṭhiṭṭhānaṃ) là điểm đã trở thành khúc mắc do khó thâm nhập về mặt ý nghĩa và về mặt chủ đích. ‘Sau khi cắt đứt’ (chinditvā) có ý nghĩa là sau khi cắt đứt bằng cách làm sáng tỏ ý nghĩa và chủ đích một cách như thật, tức là sau khi làm cho trở nên rõ ràng, hiển nhiên. ‘Rất trong sạch’ (suvisuddhaṃ) có nghĩa là rất trong sạch, không có bụi rậm, không có rối rắm.

Ananurūpavihāravaṇṇanā

Phần giải về trú xứ không thích hợp.

52. Aññatarenāti aññatarenāpi, pageva anekehīti adhippāyo. Mahantabhāvo mahattaṃ. Tathā sesesu. Soṇḍavā soṇḍī. Tathā paṇṇantiādīsu. Bodhiaṅgaṇādīsu kātabbaṃ idha ‘‘vatta’’nti adhippetanti āha ‘‘pānīyaghaṭaṃ vā ritta’’nti. Niṭṭhitāyāti paviṭṭhapaviṭṭhānaṃ dānena parikkhīṇāya. Jiṇṇavihārepi yatra bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā, yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ paṭijaggissāmā’’ti. Evarūpe vihātabbanti ayampi nayo labbhati, vuttanayattā pana na vutto.

52. ‘Bởi một trong (các điều kiện)’ (aññatarena) có ý nghĩa là, dù chỉ bởi một, huống nữa là bởi nhiều. ‘Trạng thái lớn’ (mahantabhāvo) là sự lớn lao (mahattaṃ). Tương tự trong các trường hợp còn lại. (Trú xứ) có hồ nước bằng đá (soṇḍavā) là soṇḍī. Tương tự trong các từ bắt đầu bằng ‘paṇṇa’. Việc cần làm ở sân cây bồ đề, v.v., ở đây được ngài chỉ định là ‘bổn phận’ (vatta), (nên ngài) nói (câu) bắt đầu bằng ‘pānīyaghaṭaṃ vā rittaṃ’. ‘Khi đã hết’ (niṭṭhitāya) là khi đã cạn kiệt do việc cúng dường cho những vị lần lượt đi vào. Ngay cả trong một trú xứ cũ kỹ, nơi mà các vị tỳ khưu nói như vầy: ‘Thưa ngài, xin ngài hãy thực hành sa-môn pháp một cách an lạc, chúng tôi sẽ trông nom (trú xứ)’. ‘Nên ở trong một nơi như vậy’ – phương pháp này cũng được chấp nhận, nhưng vì là phương pháp đã được nói đến (ở nơi khác), nên không được nói ở đây.

Mahāpathavihāreti mahāpathasamīpe vihāre. Bhājanadārudoṇikādīnīti rajanabhājanāni, rajanatthāya dāru, dārumayadoṇikā, rajanapacanaṭṭhānaṃ, dhovanaphalakanti evamādīni. Sākahārikāti sākahāriniyo itthiyo. Visabhāgasaddo kāmaguṇūpasaṃhito gītasaddoti vadanti, kevalopi itthisaddo visabhāgasaddo eva. Tatrāti pupphavante vihāre. Tādisoyevāti ‘‘tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā’’tiādinā yādiso paṇṇavante vihāre upaddavo vutto, tādisoyeva. ‘‘Pupphahārikāyo pupphaṃ ocinantiyo’’ti pana vattabbaṃ. Ayamidha viseso.

Mahāpathavihāreti (trong ngôi chùa ở trên đường lớn) là trong ngôi chùa ở gần đường lớn. Bhājanadārudoṇikādīni (những thứ như là bình, gỗ, máng) là những bình nhuộm, gỗ để nhuộm, máng bằng gỗ, nơi nấu thuốc nhuộm, tấm ván để giặt, v.v... Sākahārikā (những người phụ nữ hái rau) là những người phụ nữ thường hái rau. Visabhāgasaddo (âm thanh không tương hợp), có vị nói là tiếng hát liên hệ đến dục lạc. Ngay cả chỉ là tiếng nói của người nữ cũng chính là âm thanh không tương hợp. Tatrā (ở đó) là trong ngôi chùa có hoa. Tādisoyeva (cũng giống như vậy) là sự nguy hại nào đã được nói đến trong ngôi chùa có rau, qua câu v.v... “tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā” (vị ấy đã nhận lấy đề mục nghiệp xứ ở đó), thì (sự nguy hại) cũng giống như vậy. Tuy nhiên, nên nói là: “Pupphahārikāyo pupphaṃ ocinantiyo” (những người phụ nữ hái hoa đang hái hoa). Đây là điểm đặc biệt ở đây.

Patthanīyeti tattha vasantesu sambhāvanāvasena upasaṅkamanādinā patthetabbe. Tenāha ‘‘leṇasammate’’ti. Dakkhiṇāgirīti magadhavisaye dakkhiṇāgirīti vadanti.

Patthanīye (đáng được mong mỏi) là đáng được mong mỏi bởi những người đang sống ở đó, bằng cách đến gần v.v... do được tán dương. Do đó, ngài đã nói: “leṇasammate” (được xem là nơi ẩn náu). Dakkhiṇāgiri (núi phía nam), có vị nói là Dakkhiṇāgiri ở xứ Magadha.

Visabhāgārammaṇāni [Pg.140] iṭṭhāni, aniṭṭhāni ca. Aniṭṭhānaṃ hi dassanatthaṃ ‘‘ghaṭehi nighaṃsantiyo’’tiādi vuttaṃ. Dabbūpakaraṇayoggā rukkhā dabbūpakaraṇarukkhā.

Visabhāgārammaṇāni (những đối tượng không tương hợp) là những đối tượng vừa ý và không vừa ý. Thật vậy, để chỉ rõ những đối tượng không vừa ý, câu v.v... “ghaṭehi nighaṃsantiyo” (những người phụ nữ đang la mắng bằng những cái bình) đã được nói đến. Những cây cối thích hợp để làm vật dụng trong nhà được gọi là dabbūpakaraṇarukkhā (cây làm vật dụng).

Yo pana vihāro. Khalanti dhaññakaraṇaṭṭhānaṃ. Gāvo rundhanti ‘‘sassaṃ khādiṃsū’’ti. Udakavāranti kedāresu sassānaṃ dātabbaudakavāraṃ. Ayampīti mahāsaṅghabhogopi vihāro. Vāriyamānā kammaṭṭhānikena bhikkhunā.

Lại nữa, ngôi chùa nào... Khalaṃ (sân đập lúa) là nơi đập lúa. Họ nhốt bò lại (với ý nghĩ) rằng: “Chúng đã ăn lúa.” Udakavāraṃ (phiên tưới nước) là phiên tưới nước nên được cung cấp cho lúa ở các thửa ruộng. Ayaṃ pi (cả điều này nữa) là cả ngôi chùa là tài sản lớn của Tăng chúng. Vāriyamānā (đang bị ngăn cản) bởi vị tỳ khưu đang hành nghiệp xứ.

Samuddasāmuddikanadīnissitaṃ udakapaṭṭanaṃ. Mahānagarānaṃ āyadvārabhūtaṃ aṭavimukhādinissitaṃ thalapaṭṭanaṃ. Appasannā honti. Tenassa tattha phāsuvihāro na hotīti adhippāyo. Maññamānā rājamanussā.

Udakapaṭṭanaṃ (bến nước) là bến nước nương tựa vào biển hoặc sông thông ra biển. Thalapaṭṭanaṃ (bến bộ) là bến bộ nương tựa vào cửa rừng v.v..., là cửa ngõ thu nhập của các thành phố lớn. Họ trở nên không hoan hỷ. Ý nghĩa là: Do đó, vị ấy không được an trú ở nơi ấy. Maññamānā (đang nghĩ rằng) là những người của vua.

Samosaraṇenāti ito cito sañcaraṇena. Papāteti papātasīse ṭhatvā gāyi ‘‘gītasaddena idhāgataṃ papāte pātetvā khādissāmī’’ti. Vegena gahetvāti vegenāgantvā ‘‘kuhiṃ yāsī’’ti khandhe gahetvā.

Samosaraṇena (do sự tụ hội) là do sự đi lại từ nơi này đến nơi khác. Papāte (trong vực thẳm) là (dạ xoa) đã đứng trên bờ vực thẳm và hát lên (với ý nghĩ) rằng: “Ta sẽ làm cho vị đã đến đây vì tiếng hát rơi xuống vực thẳm rồi sẽ ăn thịt.” Vegena gahetvā (sau khi bắt lấy một cách nhanh chóng) là sau khi đi đến một cách nhanh chóng và nắm lấy vai (hỏi) rằng: “Ngươi đi đâu?”

Yatthāti yasmiṃ vihāre, vihārasāmantā vā na sakkā hoti kalyāṇamittaṃ laddhuṃ, tattha vihāre so alābho mahādosoti yojanā.

Yattha (ở đâu) là trong ngôi chùa nào, hoặc ở gần ngôi chùa nào, mà không thể tìm được bạn lành, thì trong ngôi chùa ấy, sự không tìm được đó là một lỗi lớn. Đây là cách liên kết.

Panthaninti panthe nīto pavattitoti panthanī, magganissito vihāro. Taṃ panthaniṃ. Soṇḍinti soṇḍisahito vihāro soṇḍī, taṃ soṇḍiṃ. Tathā paṇṇantiādīsu. Nagaranissitaṃ nagaranti vuttaṃ uttarapadalopena yathā ‘‘bhīmaseno bhīmo’’ti. Dārunāti dārunissitena saha. Visabhāgenāti yo visabhāgehi vusīyati, visabhāgānaṃ vā nivāso, so vihāro visabhāgo. Tena visabhāgena saddhiṃ. Paccantanissitañca sīmānissitañca asappāyañca paccantasīmāsappāyaṃ. Yattha mitto na labbhati, tampīti sabbattha ṭhāna-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Iti viññāyāti ‘‘bhāvanāya ananurūpānī’’ti evaṃ vijānitvā.

Panthanin (trú xứ ở ven đường): Được dẫn dắt, được diễn tiến trên con đường, do đó gọi là panthanī, tức là ngôi chùa nương tựa vào con đường. (Nên trú ngụ trong) trú xứ ở ven đường ấy. Soṇḍin (trú xứ có hồ nước): Ngôi chùa cùng với hồ nước bằng đá được gọi là soṇḍī. (Nên trú ngụ trong) trú xứ có hồ nước ấy. Tương tự trong các từ paṇṇaṃ v.v... Ngôi chùa nương tựa vào thành phố được gọi là nagaraṃ do lược bỏ từ phía sau, giống như “Bhīmaseno” (được gọi là) “Bhīmo”. Dārunā (với trú xứ có rừng cây) là cùng với ngôi chùa nương tựa vào rừng củi, rừng cây. Visabhāgena (với trú xứ không tương hợp): Ngôi chùa nào được những vị tỳ khưu không tương hợp trú ngụ, hoặc là nơi ở của những người không tương hợp, ngôi chùa đó được gọi là visabhāga. Cùng với ngôi chùa được những người không tương hợp trú ngụ ấy, hoặc cùng với ngôi chùa là nơi ở của những người không tương hợp. Ngôi chùa nương tựa vào vùng biên địa, ngôi chùa nương tựa vào vùng ranh giới, và ngôi chùa không thích hợp (được gọi là) paccantasīmāsappāyaṃ. Nơi nào không tìm được bạn lành, cả nơi đó nữa. Ở tất cả các từ, việc chỉ định trung tính là do quy chiếu đến từ ṭhāna (nơi chốn). Iti viññāya (sau khi biết như vậy) là sau khi biết như vầy: “là những nơi không thích hợp cho việc tu tập.”

Anurūpavihāravaṇṇanā

Giải Thích Về Ngôi Chùa Thích Hợp

53. Ayaṃ anurūpo nāmāti ayaṃ vihāro bhāvanāya anurūpo nāma. Nātidūranti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya na [Pg.141] atidūraṃ. Nāccāsannanti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ. Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya, gocaraṭṭhānaṃ parissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ. Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu (ma. ni. 1.336) viya. Rattiyaṃ janālāpasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ. Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ. Appakasirenāti akasirena sukheneva. Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatakaraṇena, sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayassa dhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko atthoti paripucchanaparipañhākāradassanaṃ. Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Ettha ca ‘‘nātidūraṃ, nāccāsannaṃ, gamanāgamanasampanna’’nti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosa’’nti ekaṃ, ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassa’’nti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārā’’ti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentī’’ti ekaṃ. Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni.

53. Ayaṃ anurūpo nāma (đây được gọi là thích hợp) là ngôi chùa này được gọi là thích hợp cho việc tu tập. Nātidūraṃ (không quá xa) là không quá xa do ở trong khoảng nửa do tuần từ nơi khất thực. Nāccāsannaṃ (không quá gần) là không quá gần do theo khoảng cách tối thiểu là năm trăm tầm cung từ nơi khất thực. Lại nữa, do việc không quá xa, không quá gần ấy, và do con đường đến nơi khất thực không có hiểm nguy v.v..., nên việc đi và về có tính chất thích hợp, (do đó được gọi là) gamanāgamanasampannaṃ (đầy đủ sự đi lại). Vào ban ngày, do không có sự đông đúc của nhiều người, nên (được gọi là) divā appākiṇṇaṃ (ban ngày không đông đúc). Thật vậy, từ “appa” này có nghĩa là không có, giống như trong các câu v.v... “appiccho” (ít ham muốn). Vào ban đêm, do không có tiếng nói chuyện của người dân, nên (được gọi là) rattiṃ appasaddaṃ (ban đêm ít tiếng động). Và vào mọi lúc, do không có tiếng huyên náo của đám đông tụ tập, nên (được gọi là) appanigghosaṃ (ít tiếng ồn ào). Appakasirena (một cách không khó khăn) là một cách không khó khăn, một cách dễ dàng. Các vị được gọi là therā (trưởng lão) do đã đạt đến trạng thái vững chắc của các đức hạnh như giới v.v... Những vị ấy đã nghe nhiều Kinh, Kệ v.v... nên được gọi là bahussutā (bậc đa văn). Giáo pháp thực hành được gọi là āgama (truyền thống) đã đến với các vị ấy do việc học thuộc lòng và do đã được truyền dạy một cách đúng đắn nơi gần các vị thầy, nên các vị ấy được gọi là āgatāgamā (bậc thông suốt truyền thống). Các vị được gọi là dhammadharā (bậc trì pháp) do gìn giữ Pháp được gọi là Kinh và Vi Diệu Pháp. Các vị được gọi là vinayadharā (bậc trì luật) do gìn giữ Luật. Các vị được gọi là mātikādharā (bậc trì mẫu đề) do gìn giữ mẫu đề của chính Pháp và Luật ấy. Vị ấy paripucchati (hỏi) bằng cách hỏi về Pháp ở các nơi khác nhau. Vị ấy paripañhati (tra vấn), vīmaṃsati (xem xét), vicāreti (suy xét) bằng cách hỏi về ý nghĩa. Câu: “Thưa ngài, điều này như thế nào, ý nghĩa của nó là gì?” là sự trình bày về cách thức hỏi và tra vấn. Các vị ấy vivaranti (giải thích) ý nghĩa của Pāḷi chưa được giải thích bằng cách trình bày Pāḷi ở một đoạn khác theo truyền thống. Các vị ấy uttānīkaronti (làm cho rõ ràng) điều chưa được làm cho rõ ràng bằng cách trình bày lý lẽ hợp lý. Trong các pháp là nơi nương tựa của sự nghi ngờ, trong các đoạn Pāḷi là nơi có các nút thắt khó hiểu do là nguyên nhân của sự phát sinh nghi ngờ, các vị ấy paṭivinodenti (loại bỏ) sự nghi ngờ bằng cách đưa ra sự phán quyết đúng như thật. Và ở đây, “nātidūraṃ, nāccāsannaṃ, gamanāgamanasampannaṃ” (không quá xa, không quá gần, đầy đủ sự đi lại) là một chi phần; “divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ” (ban ngày không đông đúc, ban đêm ít tiếng động, ít tiếng ồn ào) là một chi phần; “appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ” (ít bị ruồi, muỗi, gió, nắng, các loài bò sát xúc chạm) là một chi phần; “tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārā” (lại nữa, khi đang trú trong trú xứ ấy... các vật dụng...) là một chi phần; “tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentī” (lại nữa, trong trú xứ ấy, các vị trưởng lão... loại bỏ sự nghi ngờ) là một chi phần. Như vậy, nên biết có năm chi phần.

Khuddakapalibodhavaṇṇanā

Giải Thích Về Các Chướng Ngại Nhỏ

54. Khuddakapalibodhupacchede payojanaṃ parato āgamissati. Aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā. Tantacchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ.

54. Lợi ích trong việc cắt đứt các chướng ngại nhỏ sẽ được nói đến sau. Hoặc là việc làm cho vững chắc bằng cách cho các vật dụng như miếng vá, vải viền dọc, vải viền ngang, v.v. Hoặc là việc may vá ở những chỗ chỉ bị đứt, v.v. nên được thực hiện.

Bhāvanāvidhānavaṇṇanā

Giải về phương pháp tu tiến

55. Sabbakammaṭṭhānavasenāti [Pg.142] anukkamena niddisiyamānassa cattālīsavidhassa sabbassa kammaṭṭhānassa vasena. Piṇḍapātapaṭikkantenāti piṇḍapātaparibhogato paṭinivattena, piṇḍapātabhuttāvinā onītapattapāṇināti attho. Bhattasammadaṃ paṭivinodetvāti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā. Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo, taṃ vūpasametvā. Tasmiṃ hi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti. Pavivitteti janavivitte. Sukhanisinnenāti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya nisajjāya sukhanisinnena. Vuttañhetanti yaṃ ‘‘katāya vā’’tiādinā pathaviyā nimittaggahaṇaṃ idha vuccati, vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ.

55. (Cụm từ) ‘Do tất cả đề mục’ (sabbakammaṭṭhānavasena) có nghĩa là do tất cả đề mục có bốn mươi loại đang được chỉ dẫn theo thứ tự. (Cụm từ) ‘Đã đi khất thực về’ (piṇḍapātapaṭikkantena) có nghĩa là đã trở về từ việc thọ dụng vật thực khất thực, tức là sau khi đã ăn xong vật thực khất thực, tay đã rời khỏi bát. (Cụm từ) ‘Đã xua tan cơn mệt mỏi do vật thực’ (bhattasammadaṃ paṭivinodetvā) có nghĩa là đã loại bỏ sự mệt mỏi do việc ăn uống. Quả vậy, khi vật thực vừa vào đến dạ dày, do tính chất mới lạ của nó, phần lớn có thể có sự mệt mỏi nào đó cho cơ thể, (vị ấy) đã làm cho nó lắng dịu. Quả vậy, khi sự mệt mỏi ấy chưa lắng dịu, do thân mệt mỏi nên tâm sẽ không thể đạt được nhất tâm. (Cụm từ) ‘Ở nơi vắng vẻ’ (pavivitte) có nghĩa là vắng bóng người. (Cụm từ) ‘Ngồi một cách thoải mái’ (sukhanisinnena) có nghĩa là đã ngồi một cách thoải mái bằng cách ngồi kiết già, giữ thân thẳng. (Cụm từ) ‘Điều này đã được nói’ (vuttañhetaṃ) có nghĩa là: việc nắm bắt tướng của đất bằng (câu) bắt đầu bằng ‘katāya vā’ được nói ở đây, quả vậy, điều này đã được nói trong Cổ Chú giải.

Idāni taṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ dassento ‘‘pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto’’tiādimāha. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – pathavīkasiṇaṃ uggaṇhantoti uggahanimittabhāvena pathavīkasiṇaṃ gaṇhanto ādiyanto, uggahanimittabhūtaṃ pathavīkasiṇaṃ uppādentoti attho. Uppādanañcettha tathānimittassa upaṭṭhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pathaviyanti vakkhamānavisese pathavīmaṇḍale. Nimittaṃ gaṇhātīti tattha cakkhunā ādāsatale mukhanimittaṃ viya bhāvanāñāṇena vakkhamānavisesaṃ pathavīnimittaṃ gaṇhāti. ‘‘Pathaviya’’nti vatvāpi maṇḍalāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Kateti vakkhamānavidhinā abhisaṅkhateti attho. Vā-saddo aniyamattho. Akateti pākatike khalamaṇḍalādike pathavīmaṇḍale. Sāntaketi saantake eva, saparicchede evāti attho. Sāvadhāraṇañhetaṃ vacanaṃ. Tathā hi tena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘no anantake’’ti vuttaṃ. Sakoṭiyetiādīnipi tasseva vevacanāni. Suppamatte vātiādīsu suppasarāvāni samappamāṇāni icchitāni. Keci pana vadanti ‘‘sarāvamattaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, suppamattaṃ tato adhikappamāṇanti. Kittimaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ heṭṭhimaparicchedena sarāvamattaṃ, uparimaparicchedena suppamattaṃ, na tato adho, uddhaṃ vāti parittappamāṇabhedasaṅgaṇhanatthaṃ ‘suppamatte vā sarāvamatte vā’ti vutta’’nti. Yathāupaṭṭhite ārammaṇe ekaṅgulamattampi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vuttovāyamattho. Keci pana ‘‘chattamattampi kasiṇamaṇḍalaṃ kātabba’’nti vadanti.

Bây giờ, để trình bày đoạn văn Chú giải ấy, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto’. Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt: (Cụm từ) ‘Nắm bắt đề mục đất’ (pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto) có nghĩa là đang nắm bắt, đang tiếp nhận đề mục đất với tính cách là học tướng; hoặc đang làm phát sanh đề mục đất đã trở thành học tướng. Và ở đây, việc làm phát sanh nên được hiểu là sự hiện khởi của tướng như vậy. (Cụm từ) ‘Trên đất’ (pathaviyaṃ) có nghĩa là trên vòng đất có đặc tính sẽ được nói đến. (Cụm từ) ‘Nắm bắt tướng’ (nimittaṃ gaṇhāti) có nghĩa là: ở đó, vị ấy nắm bắt tướng đất có đặc tính sẽ được nói đến bằng trí tuệ tu tập, giống như (người ta) nắm bắt tướng mặt trong mặt gương bằng mắt. Mặc dù đã nói ‘pathaviyaṃ’ (thuộc nữ tính), nhưng việc chỉ định bằng trung tính (trong từ ‘kate’) là do quy chiếu đến từ ‘maṇḍala’. (Từ) ‘Được làm’ (kate) có nghĩa là được tạo tác theo phương pháp sẽ được nói đến. Từ ‘vā’ có nghĩa là không xác định. (Từ) ‘Không được làm’ (akate) có nghĩa là trên vòng đất tự nhiên như sân đập lúa, v.v. (Từ) ‘Có giới hạn’ (sāntake) có nghĩa là chỉ có giới hạn, chỉ có ranh giới. Và đây là lời nói có sự nhấn mạnh. Quả vậy, để chỉ ra điều được loại trừ bởi (từ nhấn mạnh) ấy, câu ‘không phải không có giới hạn’ (no anantake) đã được nói. Các từ bắt đầu bằng ‘sakoṭiya’ cũng là đồng nghĩa của chính từ ấy. Trong các từ bắt đầu bằng ‘suppamatte vā’, các cái nia và nắp nồi có kích thước bằng nhau được muốn nói đến. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vòng (kasiṇa) cỡ nắp nồi là một gang tay và bốn ngón tay, vòng (kasiṇa) cỡ cái nia có kích thước lớn hơn thế. Vòng kasiṇa nhân tạo, với giới hạn dưới, có kích thước bằng nắp nồi; với giới hạn trên, có kích thước bằng cái nia; không nhỏ hơn hay lớn hơn thế. Do đó, để bao gồm sự phân biệt về kích thước nhỏ và lớn, câu ‘cỡ cái nia hoặc cỡ nắp nồi’ (suppamatte vā sarāvamatte vā) đã được nói.” Ý nghĩa này đã được nói rằng: trong đối tượng hiện khởi như thế nào, dù chỉ tăng thêm một ngón tay cũng là vô lượng. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vòng kasiṇa cũng nên được làm cỡ cái dù.”

So [Pg.143] taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karotīti so yogāvacaro taṃ pathavīmaṇḍalaṃ suggahitaṃ nimittaṃ karoti. Yadā cakkhuṃ ummīletvā oloketvā tattha nimittaṃ gahetvā nimmīletvā āvajjentassa ummīletvā olokitakkhaṇe viya upaṭṭhāti, tadā suggahitaṃ karoti nāma. Athettha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā abahigatena mānasena punappunaṃ sallakkhento sūpadhāritaṃ upadhāreti nāma. Evaṃ upadhāritaṃ pana naṃ punappunaṃ āvajjento manasi karonto tamevārabbha āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulaṃ pavattento suvavatthitaṃ vavatthapeti nāma. Tasmiṃ ārammaṇeti evaṃ suggahitakaraṇādinā sammadeva upaṭṭhite tasmiṃ pathavīkasiṇasaññite ārammaṇe. Cittaṃ upanibandhatīti attano cittaṃ upacārajjhānaṃ upanetvā nibandhati aññārammaṇato vinivattaṃ karoti. Addhā imāyātiādi ānisaṃsadassāvitādassanaṃ.

(Câu) ‘Vị ấy làm cho tướng ấy được nắm bắt kỹ’ (so taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti) có nghĩa là vị hành giả ấy làm cho vòng đất ấy trở thành tướng được nắm bắt kỹ. Khi, sau khi mở mắt và nhìn, vị ấy nắm bắt tướng ở đó, rồi nhắm mắt lại và tác ý, tướng hiện khởi giống như trong khoảnh khắc mở mắt nhìn, khi ấy được gọi là đã làm cho (tướng) được nắm bắt kỹ. Bấy giờ, sau khi đã thiết lập niệm vững chắc ở đây, vị ấy thường xuyên ghi nhận bằng tâm không hướng ra ngoài, được gọi là đang ghi nhận một cách kỹ lưỡng (upadhāreti) điều đã được ghi nhận kỹ lưỡng (sūpadhāritaṃ). Hơn nữa, vị ấy thường xuyên tác ý, hướng tâm đến tướng đã được ghi nhận kỹ lưỡng như vậy, lấy chính tướng ấy làm đối tượng, thực hành nhiều lần sự thuần thục, sự tu tiến, được gọi là đang xác định (vavatthapeti) điều đã được xác định kỹ lưỡng (suvavatthitaṃ). (Cụm từ) ‘Trong đối tượng ấy’ (tasmiṃ ārammaṇe) có nghĩa là trong đối tượng được gọi là đề mục đất ấy, đã hiện khởi một cách đúng đắn do việc nắm bắt kỹ, v.v. (Cụm từ) ‘Buộc tâm vào’ (cittaṃ upanibandhati) có nghĩa là vị ấy dẫn dắt và buộc tâm của mình vào cận định, làm cho nó quay về từ đối tượng khác. (Câu) bắt đầu bằng ‘addhā imāya’ là sự trình bày cho thấy (vị ấy) thường thấy được lợi ích.

Idāni yathādassitassa aṭṭhakathāpāṭhassa atthappakāsanena saddhiṃ bhāvanāvidhiṃ vibhāvetukāmo akate tāva nimittaggahaṇaṃ dassento ‘‘tattha yena atītabhavepī’’tiādimāha. Tattha tatthāti tasmiṃ aṭṭhakathāpāṭhe. Catukkapañcakajjhānānīti catukkapañcakanayavasena vadati. Puññavatoti bhāvanāmayapuññavato. Upanissayasampannassāti tādiseneva upanissayena samannāgatassa. Khalamaṇḍaleti maṇḍalākāre dhaññakaraṇaṭṭhāne. Taṃṭhānappamāṇamevāti olokitaṭṭhānappamāṇameva.

Bây giờ, với mong muốn làm sáng tỏ phương pháp tu tiến cùng với việc giải thích ý nghĩa của đoạn văn Chú giải đã được trình bày, trước hết, để chỉ ra việc nắm bắt tướng trong (vòng đất) không được làm, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘tattha yena atītabhavepi’. Ở đây, (từ) ‘tattha’ có nghĩa là trong đoạn văn Chú giải ấy. (Cụm từ) ‘Các thiền tứ và ngũ’ (catukkapañcakajjhānāni), ngài nói theo phương pháp tứ và ngũ. (Từ) ‘Người có phước’ (puññavato) có nghĩa là người có phước tu tiến. (Từ) ‘Người có đầy đủ duyên hỗ trợ’ (upanissayasampannassa) có nghĩa là người có được duyên hỗ trợ như vậy. (Từ) ‘Trong sân đập lúa’ (khalamaṇḍale) có nghĩa là ở nơi đập lúa có hình tròn. (Cụm từ) ‘Chỉ có kích thước bằng nơi ấy’ (taṃṭhānappamāṇameva) có nghĩa là chỉ có kích thước bằng nơi đã nhìn.

Avirādhetvāti avirajjhitvā vuttavidhinā eva. Nīlapītalohitaodātasambhedavasenāti nīlādivaṇṇāhi mattikāhi paccekaṃ, ekajjhañca saṃsaggavasena. Gaṅgāvaheti gaṅgāsote. Sīhaḷadīpe kira rāvaṇagaṅgā nāma nadī, tassā sotena chinnataṭaṭṭhāne mattikā aruṇavaṇṇā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāyā’’ti. Aruṇavaṇṇāya aruṇanibhāya, aruṇappabhāvaṇṇāyāti attho.

(Từ) ‘Không làm hỏng’ (avirādhetvā) có nghĩa là không làm sai lệch, chỉ theo phương pháp đã nói. (Cụm từ) ‘Do sự pha trộn của màu xanh, vàng, đỏ, trắng’ (nīlapītalohitaodātasambhedavasena) có nghĩa là bằng các loại đất sét có màu xanh, v.v., một cách riêng lẻ, và cũng do sự pha trộn lại với nhau. (Từ) ‘Trong dòng sông Gaṅgā’ (gaṅgāvahe) có nghĩa là trong dòng chảy của sông Gaṅgā. Nghe nói, ở đảo Sīhaḷa có một con sông tên là Rāvaṇagaṅgā, ở nơi bờ bị dòng chảy của nó xói mòn, đất sét có màu rạng đông. Quy chiếu đến điều đó, câu ‘trong dòng sông Gaṅgā... có màu rạng đông’ (gaṅgāvahe... aruṇavaṇṇāya) đã được nói. (Từ) ‘Có màu rạng đông’ (aruṇavaṇṇāya) có nghĩa là có màu giống như rạng đông, có màu sắc của ánh rạng đông.

Evaṃ kasiṇadose dassetvā idāni kasiṇakaraṇādike sesākāre dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Saṃhārimanti saṃharitabbaṃ gahetvā caraṇayoggaṃ. Tatraṭṭhakanti yatra kataṃ, tattheva tiṭṭhanakaṃ. Vuttappamāṇanti [Pg.144] ‘‘suppamatte vā sarāvamatte vā’’ti vuttappamāṇaṃ. Vaṭṭanti maṇḍalasaṇṭhānaṃ. Parikammakāleti nimittuggahaṇāya bhāvanākāle. Etadevāti yaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ, etadeva pamāṇaṃ sandhāya ‘‘suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā’’ti vuttaṃ. Suppaṃ hi nātimahantaṃ, sarāvañca mahantaṃ cāṭipidhānappahonakanti samappamāṇaṃ hoti.

Sau khi đã trình bày các lỗi của kasina như vậy, bây giờ để trình bày các phương diện còn lại như việc làm kasina v.v..., câu "tañca kho" v.v... đã được nói đến. Saṃhāriman có nghĩa là có thể mang đi, sau khi đã lấy đi, (kasina) thích hợp cho việc di chuyển. Tatraṭṭhakan có nghĩa là được làm ở đâu, thì đứng yên ngay tại đó. Vuttappamāṇan có nghĩa là có kích thước đã được nói đến là "bằng cái nia hoặc bằng cái nắp nồi". Vaṭṭan có nghĩa là có hình tròn. Parikammakāle có nghĩa là trong lúc tu tập để nắm bắt tướng. Etadeva có nghĩa là kích thước nào rộng một gang tay và bốn ngón tay, chính kích thước này được nhắm đến khi nói "bằng cái nia hoặc bằng cái nắp nồi". Vì rằng cái nia thì không quá lớn, và cái nắp nồi thì lớn, đủ để đậy cái hũ, nên (cả hai) có kích thước tương đương.

56. Tasmāti paricchedatthāya vuttattā. Evaṃ vuttapamāṇaṃ paricchedanti yathāvuttappamāṇaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ paricchedaṃ katvā, evaṃ vuttappamāṇaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ visabhāgavaṇṇena paricchedaṃ katvā. Rukkhapāṇikāti kucandanādirukkhapāṇikā aruṇavaṇṇassa visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti. Tasmā taṃ aggahetvāti vuttaṃ. Pakatirukkhapāṇikā pana pāsāṇapāṇikāgatikāva. Ninnunnataṭṭhānābhāvena bherītalasadisaṃ katvā. Tato dūrataretiādi yathāvuttato padesato, pīṭhato ca aññasmiṃ ādīnavadassanaṃ. Kasiṇadosāti hatthapāṇipadādayo idha kasiṇadosā.

56. Tasmā có nghĩa là vì được nói với mục đích phân định. Evaṃ vuttapamāṇaṃ paricchedan có nghĩa là sau khi đã làm sự phân định có kích thước đã được nói đến là rộng một gang tay và bốn ngón tay, hoặc sau khi đã làm sự phân định vòng tròn kasina có kích thước đã được nói đến như vậy bằng một màu sắc khác biệt. Rukkhapāṇikā có nghĩa là cái bay bằng gỗ như gỗ đàn hương đỏ v.v... làm phát sinh màu sắc khác biệt đối với (kasina) có màu rạng đông. Do đó, câu "taṃ aggahetvā - không nên lấy cái đó" đã được nói đến. Còn cái bay bằng gỗ thông thường thì cũng giống như cái bay bằng đá. Sau khi đã làm cho (bề mặt) giống như mặt trống do không có chỗ lồi lõm. Câu "Tato dūratara" v.v... là sự trình bày về lỗi lầm ở một nơi khác và ở một cái ghế khác với nơi và ghế đã được nói đến. Kasiṇadosā có nghĩa là dấu ngón tay, dấu bàn tay v.v... ở đây là các lỗi của kasina.

Vuttanayenevāti ‘‘aḍḍhateyyahatthantare padese, vidatthicaturaṅgulapādake pīṭhe’’ti ca vuttavidhināva. Kāmesu ādīnavanti ‘‘kāmā nāmete aṭṭhikaṅkalūpamā nirassādaṭṭhena, tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena, aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena, supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena, yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena, rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena, asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena, sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena, sappasirūpamā sapaṭibhayaṭṭhenā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 417; ma. ni. aṭṭha. 1.234) ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.234; 2.42) ‘‘kāmasukhañca nāmetaṃ bahuparissayaṃ, sāsaṅkaṃ, sabhayaṃ, saṃkiliṭṭhaṃ, mīḷhaparibhogasadisaṃ, hīnaṃ, gammaṃ, pothujjanikaṃ, anariyaṃ, anatthasaṃhita’’ntiādinā ca anekākāravokāraṃ vatthukāmakilesakāmesu ādīnavaṃ dosaṃ paccavekkhitvā. Kāmanissaraṇeti kāmānaṃ nissaraṇabhūte, tehi vā nissaṭe. Aggamaggassa pādakabhāvena sabbadukkhasamatikkamassa upāyabhūte. Nekkhammeti jhāne. Jātābhilāsena sañjātacchandena. ‘‘Sammāsambuddho vata bhagavā aviparītadhammadesanattā, svākkhāto [Pg.145] dhammo ekantaniyyānikattā, suppaṭipanno saṅgho yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanato’’ti evaṃ buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena ratanattayavisayaṃ pītipāmojjaṃ janayitvā. Nekkhammaṃ paṭipajjati etāyāti nekkhammapaṭipadā, saupacārassa jhānassa, vipassanāya, maggassa, nibbānassa ca adhigamakāraṇanti attho. Pubbe pana paṭhamajjhānameva nekkhammanti vuttattā vuttāvasesā sabbepi nekkhammadhammā. Yathāha –

Vuttanayeneva có nghĩa là chính bằng phương pháp đã được nói đến là "ở nơi cách hai khuỷu tay rưỡi, và trên cái ghế có chân cao một gang tay và bốn ngón tay". Kāmesu ādīnavan có nghĩa là sau khi quán xét sự nguy hại, lỗi lầm trong các dục đối tượng và dục phiền não, vốn bị pha trộn bởi nhiều phương diện, bằng các câu như: "Các dục này ví như bộ xương vì không có vị ngọt, ví như bó đuốc cỏ vì thiêu đốt theo sau, ví như hố than hừng vì làm nóng nảy dữ dội, ví như giấc mộng vì hiện khởi trong chốc lát, ví như đồ vay mượn vì chỉ tồn tại tạm thời, ví như trái cây vì làm gãy nát tất cả các chi lớn nhỏ, ví như dao và thớt vì có ý nghĩa chặt chém, ví như giáo và cọc nhọn vì có ý nghĩa đâm xuyên, ví như đầu rắn vì có sự nguy hiểm" v.v...; và bằng các câu như: "Các dục có ít vị ngọt, nhiều đau khổ, nhiều phiền não" v.v...; và bằng các câu như: "Lạc thú của dục này có nhiều hiểm nguy, có sự lo sợ, có sự đáng sợ, bị ô nhiễm, giống như việc hưởng dụng phân, là thấp hèn, là của dân làng, là của kẻ phàm phu, không phải của bậc Thánh, không liên quan đến lợi ích" v.v... Kāmanissaraṇe có nghĩa là trong trạng thái là nơi xuất ly khỏi các dục, hoặc đã thoát khỏi chúng. Là phương tiện để vượt qua mọi khổ đau do là nền tảng của đạo tối thượng. Nekkhamme có nghĩa là trong thiền. Với ước muốn đã phát sinh, với ý muốn đã khởi lên. Sau khi làm phát sinh hỷ và hoan hỷ liên quan đến Tam Bảo bằng cách tùy niệm các ân đức của Phật, Pháp, Tăng như sau: "Thế Tôn quả là bậc Chánh Đẳng Giác vì Ngài thuyết pháp không sai lệch, Pháp quả đã được khéo thuyết giảng vì chắc chắn đưa ra khỏi, Tăng quả đã khéo thực hành vì thực hành theo đúng như lời đã dạy". Nekkhammapaṭipadā là con đường thực hành để đạt đến sự xuất ly; ý nghĩa là nguyên nhân để chứng đắc thiền cùng với cận hành, tuệ quán, đạo, và Nibbāna. Tuy nhiên, trước đây, vì chỉ có sơ thiền được gọi là "nekkhamman", nên tất cả những pháp còn lại đã được nói đến cũng là các pháp xuất ly. Như có lời rằng:

‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānaṃ ca vipassanā;

Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109);

"Sự xuất gia, sơ thiền, Nibbāna và tuệ quán; tất cả các thiện pháp cũng được gọi là 'sự xuất ly'."

Pavivekasukharasassāti cittavivekādivivekajassa sukharasassa. Evametehi pañcahi padehi ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādīnaṃ padānaṃ attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. Samena ākārenāti atiummīlanaatimandālocanāni vajjetvā nātiummīlananātimandālocanasaṅkhātena samena ālocanākārena. Nimittaṃ gaṇhantenāti pathavīkasiṇe cakkhunā gahitanimittaṃ manasā gaṇhantena. Bhāvetabbanti tathāpavattaṃ nimittaggahaṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ āsevitabbaṃ bahulīkātabbaṃ.

Pavivekasukharasassa có nghĩa là của vị ngọt của lạc được sinh ra từ sự viễn ly như tâm viễn ly v.v... Như vậy, cần phải hiểu rằng ý nghĩa của các từ "ānisaṃsadassāvī" v.v... đã được trình bày bằng năm từ này. Samena ākārena có nghĩa là bằng cách nhìn vừa phải, được gọi là không mở mắt quá to và không nhìn quá chậm, sau khi đã tránh việc mở mắt quá to và nhìn quá chậm. Nimittaṃ gaṇhantena có nghĩa là người đang nắm bắt bằng tâm tướng đã được nắm bắt bằng mắt trong kasina đất. Bhāvetabban có nghĩa là việc nắm bắt tướng diễn ra như vậy cần được phát triển, cần được thực hành, cần được làm cho thuần thục.

Cakkhu kilamati atisukhumaṃ, atibhāsurañca rūpagataṃ upanijjhāyato viya. Ativibhūtaṃ hoti attano sabhāvāvibhāvato. Tathā ca vaṇṇato vā lakkhaṇato vā upatiṭṭheyya. Tena vuttaṃ ‘‘tenassa nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Avibhūtaṃ hoti gajanimmīlanena pekkhantassa rūpagataṃ viya. Cittañca līnaṃ hoti dassane mandabyāpāratāya kosajjapātato. Tenāha ‘‘evampi nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Ādāsatale mukhanimittadassinā viyāti yathā ādāsatale mukhanimittadassī puriso na tattha atigāḷhaṃ ummīlati, nāpi atimandaṃ, na ādāsatalassa vaṇṇaṃ paccavekkhati, nāpi lakkhaṇaṃ manasi karoti. Atha kho samena ākārena olokento attano mukhanimittameva passati, evameva ayampi pathavīkasiṇaṃ samena ākārena olokento nimittaggahaṇappasutoyeva hoti, tena vuttaṃ ‘‘samena ākārenā’’tiādi. Na vaṇṇo paccavekkhitabboti yo tattha pathavīkasiṇe aruṇavaṇṇo, so na cintetabbo. Cakkhuviññāṇena pana gahaṇaṃ na sakkā nivāretuṃ. Tenevettha ‘‘na oloketabbo’’ti [Pg.146] avatvā paccavekkhaṇaggahaṇaṃ kataṃ. Na lakkhaṇaṃ manasi kātabbanti yaṃ tattha pathavīdhātuyā thaddhalakkhaṇaṃ, taṃ na manasi kātabbaṃ.

Con mắt trở nên mỏi mệt, giống như người chăm chú nhìn vào sắc tướng quá vi tế và quá rực rỡ. (Sắc tướng) trở nên quá rõ ràng do sự biểu hiện bản chất của nó. Và như vậy, nó sẽ hiện khởi theo phương diện màu sắc hoặc theo phương diện đặc tính. Do đó, có lời nói rằng: “Vì thế, đối với vị ấy, tướng không sanh khởi.” (Sắc tướng) trở nên không rõ ràng, giống như sắc tướng đối với người nhìn bằng cách nhắm mắt của con voi. Và tâm trở nên thụ động do sự nỗ lực yếu ớt trong việc nhìn và do rơi vào sự lười biếng. Do đó, ngài đã nói: “Ngay cả như vậy, tướng cũng không sanh khởi.” Ví như người nhìn tướng mặt trong gương, nghĩa là: Giống như người nhìn tướng mặt trong gương không mở mắt quá mạnh ở nơi ấy, cũng không quá yếu, không quán xét màu sắc của mặt gương, cũng không tác ý đến đặc tính. Trái lại, trong khi nhìn với thái độ quân bình, vị ấy chỉ thấy tướng mặt của mình. Tương tự y như thế, vị này cũng vậy, trong khi nhìn kasina đất với thái độ quân bình, vị ấy chỉ chuyên chú vào việc nắm bắt tướng. Do đó, có lời nói rằng: “Với thái độ quân bình” v.v... “Không nên quán xét màu sắc” có nghĩa là: Màu sắc hồng hào nào có ở trong kasina đất ấy, màu sắc ấy không nên được suy xét. Tuy nhiên, việc nắm bắt bằng nhãn thức là không thể ngăn cản được. Chính vì thế, ở đây, do không nói rằng: “Không nên nhìn,” nên từ ngữ “quán xét” đã được dùng. “Không nên tác ý đến đặc tính” có nghĩa là: Đặc tính cứng chắc nào của địa đại có ở nơi ấy, đặc tính ấy không nên được tác ý.

Disvā gahetabbattā ‘‘vaṇṇaṃ amuñcitvā’’ti vatvāpi vaṇṇavasenettha ābhogo na kātabbo, so pana vaṇṇo nissayagatiko kātabboti dassento āha ‘‘nissayasavaṇṇaṃ katvā’’ti. Nissayena samānākārasannissito so vaṇṇo tāya pathaviyā samānagatikaṃ katvā, vaṇṇena saheva ‘‘pathavī’’ti manasi kātabbanti attho. Ussadavasena paṇṇattidhammeti pathavīdhātuyā ussannabhāvena sattito adhikabhāvena sasambhārapathaviyaṃ ‘‘pathavī’’ti yo lokavohāro, tasmiṃ paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā ‘‘pathavī, pathavī’’ti manasi kātabbaṃ. Yadi lokavohārena paṇṇattimatte cittaṃ ṭhapetabbaṃ, nāmantaravasenapi pathavī manasi kātabbā bhaveyyāti, hotu, ko dosoti dassento ‘‘mahī medinī’’tiādimāha. Tattha yamicchatīti yaṃ nāmaṃ vattuṃ icchati, taṃ vattabbaṃ. Tañca kho yadassa saññānukūlaṃ hoti yaṃ nāmaṃ assa yogino pubbe tattha gahitasaññāvasena anukūlaṃ pacuratāya, paguṇatāya vā āgacchati, taṃ vattabbaṃ. Vattabbanti ca paṭhamasamannāhāre kassaci vacībhedopi hotīti katvā vuttaṃ, ācariyena vā vattabbataṃ sandhāya. Kiṃ vā bahunā, pākaṭabhāvoyevettha pamāṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Kālena ummīletvā kālena nimmīletvāti kiñci kālaṃ cakkhuṃ ummīletvā nimittaggahaṇavasena pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā puna kiñci kālaṃ cakkhuṃ nimmīletvā āvajjitabbaṃ. Yenākārena oloketvā gahitaṃ, tenākārena puna taṃ samannāharitabbaṃ.

Do phải được nắm bắt sau khi nhìn, nên mặc dù đã nói: “Không từ bỏ màu sắc,” sự hướng tâm theo phương diện màu sắc không nên được thực hiện ở đây. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng màu sắc ấy nên được thực hiện theo cách thức của vật nương, ngài đã nói: “Sau khi làm cho màu sắc giống như vật nương.” Màu sắc ấy, do nương tựa với hình thức tương tự như vật nương, sau khi làm cho nó có cùng cách thức với kasina đất ấy, nên tác ý là “đất” cùng chung với màu sắc, đây là ý nghĩa. “Pháp chế định theo phương diện nổi bật” có nghĩa là: Do sự dồi dào, do năng lực, do sự vượt trội của địa đại, nên có cách nói thông thường của thế gian là “đất” ở trong kasina đất có các thành phần phụ; sau khi an trú tâm vào pháp chế định ấy, nên tác ý là “đất, đất.” Nếu tâm được an trú vào chỉ là sự chế định theo cách nói thông thường của thế gian, thì kasina đất cũng có thể được tác ý theo phương diện của tên gọi khác. Để chỉ ra rằng: “Cứ để như vậy, có lỗi gì đâu?” ngài đã nói: “mahī, medinī” v.v... Ở đây, “vị ấy muốn tên gọi nào” có nghĩa là: Vị ấy muốn nói tên gọi nào, tên gọi ấy nên được nói. Và tên gọi ấy nữa, tên gọi nào phù hợp với tưởng của vị ấy, tên gọi nào đến với hành giả ấy một cách phù hợp do sự phổ biến hoặc do sự thuần thục, theo phương diện của tưởng đã được nắm bắt ở nơi ấy trước đây, tên gọi ấy nên được nói. Và (từ ngữ) “nên được nói” đã được nói ra do nghĩ rằng: “Trong sự tác ý ban đầu, đối với một số vị, cũng có sự phát âm thành lời,” hoặc là nhắm đến việc được thầy dạy bảo. Hoặc là, nói nhiều để làm gì? Để chỉ ra rằng: “Sự rõ ràng chính là tiêu chuẩn ở đây,” nên (câu) “Vả lại” v.v... đã được nói. “Mở mắt trong một lúc, nhắm mắt trong một lúc” có nghĩa là: Mở mắt trong một khoảng thời gian, sau khi nhìn đĩa kasina đất theo phương diện nắm bắt tướng, rồi lại nhắm mắt trong một khoảng thời gian và nên hướng tâm đến. Đã nắm bắt sau khi nhìn theo cách thức nào, nên tác ý lại đối tượng ấy theo cách thức đó.

57. Āpāthamāgacchatīti manodvārikajavanānaṃ gocarabhāvaṃ upagacchati. Tassa uggahanimittassa. Na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ. Kasmā? Yadi uggahanimitte jātepi pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā bhāveti, paṭibhāganimittuppatti na siyā. Samīpaṭṭhena ca na oloketuṃ na sakkā. Tena vuttaṃ ‘‘attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā’’tiādi. Nissaddabhāvāya ekapaṭalikūpāhanāgahaṇaṃ, parissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍaggahaṇaṃ. Sace nassati, athānena bhāvetabbanti sambandho. Vakkhamānesu asappāyesu kenacideva asappāyena kāraṇabhūtena. Nimittaṃ ādāyāti yathājātaṃ uggahanimittaṃ gahetvā. Samannāharitabbanti āvajjitabbaṃ nimittanti adhippāyo, sammā vā anu [Pg.147] anu āharitabbaṃ kammaṭṭhānanti attho. Takkāhataṃ vitakkāhatanti takkanato, savisesaṃ takkanato ca ‘‘takko, vitakko’’ti ca evaṃ laddhanāmena bhāvanācittasampayuttena sammāsaṅkappena āhananapariyāhananakiccena aparāparaṃ vattamānena kammaṭṭhānaṃ āhataṃ, pariyāhatañca kātabbaṃ, balappattavitakko manasikāro bahulaṃ pavattetabboti attho. Evaṃ karontassāti evaṃ kammaṭṭhānaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa. Yathā bhāvanā pubbenāparaṃ visesaṃ āvahati, evaṃ anuyuñjantassa. Anukkamenāti bhāvanānukkamena. Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayathāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti, paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘nīvaraṇāni vikkhambhantī’’tiādi. Tattha sannisīdantīti sammadeva sīdanti, upasamantīti attho.

57. “Đi vào tầm hoạt động” có nghĩa là: Đi đến trạng thái làm đối tượng cho các tốc hành tâm ở ý môn. Của học tướng ấy. Không nên ngồi ở nơi ấy. Tại sao? Nếu sau khi học tướng đã sanh khởi mà vẫn nhìn đĩa kasina đất để tu tập, sự sanh khởi của quang tướng sẽ không có. Và do ở gần, nên không thể không nhìn. Do đó, có lời nói rằng: “Sau khi đi vào trú xứ của mình” v.v... Việc mang dép một lớp là vì mục đích không gây tiếng động, việc mang gậy chống là vì mục đích xua đuổi hiểm nguy. “Nếu (tướng) bị biến mất, bấy giờ vị này nên tu tập,” đây là sự liên kết. Do một trong những điều không thích hợp sẽ được nói đến, vốn là nguyên nhân làm cho không thích hợp. “Sau khi lấy tướng” có nghĩa là: Sau khi lấy học tướng như đã sanh khởi. “Nên tác ý” có nghĩa là: Nên hướng tâm đến tướng, đây là chủ ý; hoặc là: Nên mang đề mục vào tâm một cách đúng đắn, lặp đi lặp lại, đây là ý nghĩa. “Được tác động bởi tầm, được tác động bởi tứ” có nghĩa là: Do sự suy nghĩ và do sự suy nghĩ có đặc điểm khác biệt, nên được gọi là “tầm, tứ;” đề mục nên được tác động và hoàn toàn tác động bởi chánh tư duy, vốn có tên gọi như vậy, có phận sự tác động và hoàn toàn tác động, tương ưng với tâm tu tập, diễn tiến hết lần này đến lần khác; hoặc là: Sự tác ý có tứ đã đạt đến sức mạnh nên được làm cho diễn tiến nhiều lần, đây là ý nghĩa. “Đối với vị thực hành như vậy” có nghĩa là: Đối với vị thực hành đề mục được tác động bởi tầm, được tác động bởi tứ như vậy. Giống như sự tu tập mang lại sự đặc biệt từ trước đến sau, cũng vậy, đối với vị đang nỗ lực. “Theo tuần tự” có nghĩa là: Theo tuần tự của sự tu tập. Khi các căn như tín v.v... diễn tiến một cách rất trong sáng và sắc bén, bấy giờ, do sự xa lìa các pháp như bất tín v.v..., các thiền chi chỉ thuộc cõi Dục như tầm v.v..., vốn được sự hỗ trợ từ bảy lực đã đạt đến sức mạnh vượt trội, sau khi trở nên nhiều, chúng hiện khởi. Chính do đó, các pháp đối nghịch trực tiếp với chúng như dục tham v.v... cùng với các ác pháp đồng sanh trong một tâm, trở nên xa lìa; cùng với sự sanh khởi của quang tướng, cận định sanh khởi lấy tướng ấy làm đối tượng. Do đó, có lời nói rằng: “Các triền cái được đè nén” v.v... Ở đây, “chúng lắng xuống” có nghĩa là: Chúng chìm xuống một cách đúng đắn, chúng được an tịnh, đây là ý nghĩa.

Imassāti paṭibhāganimittassa. Aṅgulipadapāṇipadādiko kasiṇadoso. Ādāsamaṇḍalūpamādīhi uggahanimittato paṭibhāganimittassa suparisuddhataṃ, saṇhasukhumatañca dasseti. Tañca kho paṭibhāganimittaṃ neva vaṇṇavantaṃ na saṇṭhānavantaṃ aparamatthasabhāvattā. Īdisanti vaṇṇasaṇṭhānavantaṃ. Tilakkhaṇabbhāhatanti uppādādilakkhaṇattayānupaviṭṭhaṃ, aniccatādilakkhaṇattayaṅkitaṃ vā. Yadi na panetaṃ tādisaṃ vaṇṇādivantaṃ, kathaṃ jhānassa ārammaṇabhāvoti āha ‘‘kevalañhī’’tiādi. Saññajanti bhāvanāsaññājanitaṃ, bhāvanāsaññāya sañjātamattaṃ. Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha ‘‘upaṭṭhānākāramatta’’nti.

`Imassa` có nghĩa là của tợ tướng này. Lỗi của biến xứ là dấu ngón tay, dấu lòng bàn tay, v.v. Ngài chỉ ra sự trong sạch hoàn toàn và sự vi tế, tinh diệu của tợ tướng so với học tướng bằng các ví dụ như gương tròn, v.v. Và tợ tướng ấy không có màu sắc, không có hình dáng vì không phải là thực tánh pháp. `Īdisa` có nghĩa là có màu sắc và hình dáng. `Tilakkhaṇabbhāhataṃ` có nghĩa là bị ba tướng sanh, v.v. xâm nhập, hoặc được ghi dấu bởi ba tướng vô thường, v.v. Nếu nó không có màu sắc, v.v. như vậy, làm sao nó có thể là đối tượng của thiền? Vì vậy, ngài nói “kevalañhī,” v.v. `Saññajaṃ` có nghĩa là được sanh ra bởi tưởng tu tập, chỉ đơn thuần được sanh ra bởi tưởng tu tập. Thật vậy, không có sự khởi sanh từ bất cứ đâu của cái không có thực tánh. Do đó, ngài nói “upaṭṭhānākāramattaṃ.”

58. Vikkhambhitāneva sannisinnāva, na pana tadatthaṃ ussāho kātabboti adhippāyo. ‘‘Upacārasamādhinā’’ti vutte itaropi samādhi atthīti atthato āpannanti tampi dassetuṃ ‘‘duvidho hi samādhī’’tiādi āraddhaṃ. Dvīhākārehīti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo, thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ ‘‘upacārabhūmiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Upacārabhūmiyanti upacārāvatthāyaṃ. Yadipi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni na uppajjanti, tesaṃ [Pg.148] pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hotī’’ti. Paṭilābhabhūmiyanti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ. Tadā hi appanāpattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘aṅgapātubhāvenā’’ti. Cittaṃ samāhitaṃ hotīti sambandho.

58. Chúng chỉ được trấn áp, chỉ được lắng xuống, không cần phải nỗ lực cho mục đích đó; đó là ý nghĩa. Khi nói “bằng cận hành định,” theo ý nghĩa, nó ngụ ý rằng cũng có một loại định khác. Vì vậy, để chỉ ra loại định đó, ngài bắt đầu bằng “duvidho hi samādhi,” v.v. `Dvīhākārehi` có nghĩa là bởi hai lý do này: sự loại bỏ các pháp đối nghịch của các pháp thiền và sự đạt đến trạng thái vững chắc. Bây giờ, để chỉ ra những lý do đó chủ yếu qua các giai đoạn, ngài nói “upacārabhūmiyaṃ vā,” v.v. `Upacārabhūmiyaṃ` có nghĩa là trong giai đoạn cận hành. Lúc đó, mặc dù các thiền chi sắc bén hơn, đã đạt đến trạng thái đại hành, không sanh khởi, nhưng tâm được định bởi sự trấn áp các pháp đối nghịch của chúng. Do đó, ngài nói “bằng sự đoạn trừ các triền cái, tâm được định.” `Paṭilābhabhūmiyaṃ` có nghĩa là trong giai đoạn chứng đắc thiền. Thật vậy, lúc đó tâm được định bởi sự sanh khởi của các pháp thiền đã đạt đến an chỉ. Do đó, ngài nói “bằng sự xuất hiện của các chi phần.” “Tâm được định” là sự liên kết.

Na thāmajātānīti na jātathāmāni, na bhāvanābalaṃ pattānīti attho. Cittanti jhānacittaṃ. Kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhatīti samāpattivelaṃ sandhāyāha. Upacārabhūmiyaṃ nimittavaḍḍhanaṃ yuttanti katvā vuttaṃ ‘‘nimittaṃ vaḍḍhetvā’’ti. Laddhaparihānīti laddhaupacārajjhānaparihāni. Nimitte avinassante tadārammaṇajhānampi aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito. Tenāha ‘‘ārakkhamhī’’tiādi.

`Na thāmajātāni` có nghĩa là chúng không có sức mạnh đã sanh, chúng chưa đạt đến sức mạnh của sự tu tập; đó là ý nghĩa. `Cittaṃ` có nghĩa là tâm thiền. Ngài nói câu “nó tồn tại suốt cả đêm, suốt cả ngày” là đề cập đến thời gian nhập định. Cho rằng việc phát triển tướng là thích hợp trong giai đoạn cận hành, nên ngài đã nói “nimittaṃ vaḍḍhetvā.” `Laddhaparihāni` có nghĩa là sự suy thoái của thiền cận hành đã đạt được. Khi tướng không bị hủy hoại, thiền có đối tượng đó cũng không bị suy thoái. Nhưng khi tướng bị hủy hoại do không được bảo vệ, mỗi khi thiền được chứng đắc cũng bị hủy hoại, vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào tướng đó. Do đó, ngài nói “ārakkhamhi,” v.v.

Sattasappāyavaṇṇanā

Giải Thích Về Bảy Điều Thích Hợp

59. ‘‘Thāvarañca hotī’’ti vatvā yathā thāvaraṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyatī’’ti vuttaṃ. Yathāladdhañhi nimittaṃ tattha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ekaggataṃ vindantassa thiraṃ nāma hoti, surakkhitañca. Sati-ggahaṇena cettha sampajaññaṃ, samādhiggahaṇena vīriyañca saṅgahitaṃ hoti nānantariyabhāvato. Tatthāti tesu āvāsesu. Tīṇi tīṇīti ekekasmiṃ āvāse avutthaavutthaṭṭhāne vasananiyāmena tayo tayo divase vasitvā.

59. Sau khi nói “và nó trở nên vững chắc,” để chỉ ra cách nó trở nên vững chắc, ngài đã nói “niệm được thiết lập, tâm được định.” Thật vậy, đối với người đạt được nhất tâm bằng cách làm cho niệm được thiết lập tốt trên tướng đã đạt được, nó được gọi là vững chắc và được bảo vệ tốt. Và ở đây, bằng việc đề cập đến niệm, tỉnh giác cũng được bao gồm; bằng việc đề cập đến định, tinh tấn cũng được bao gồm, vì chúng có mối quan hệ không gián đoạn. `Tattha` có nghĩa là trong những trú xứ đó. `Tīṇi tīṇi` có nghĩa là, sau khi đã ở ba ngày mỗi nơi tại mỗi trú xứ, tại một nơi chưa từng ở trước đây, theo quy tắc cư trú.

Uttarena vā dakkhiṇena vāti vuttaṃ gamanāgamane sūriyābhimukhabhāvanivāraṇatthanti. Sahassadhanuppamāṇaṃ diyaḍḍhakosaṃ.

“Về phía bắc hoặc về phía nam” được nói với mục đích ngăn chặn việc đối mặt với mặt trời khi đi và đến. Một kosa rưỡi là một ngàn tầm cung.

Dvattiṃsa tiracchānakathāti rājakathādike (dī. ni. 1.17; ma. ni. 2.223; saṃ. ni. 5.1080; a. ni. 10.69; pāci. 508) sandhāyāha. Tā hi pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā saggamokkhānaṃ tiracchānabhāvato ‘‘dvattiṃsa tiracchānakathā’’ti vuttā. Dasakathāvatthunissitanti ‘‘appicchatā, santuṭṭhi, paviveko, asaṃsaggo, vīriyārambho, sīla, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassana’’nti imāni appicchakathādīnaṃ vatthūni, tannissitaṃ bhassaṃ sappāyaṃ.

Ngài nói “ba mươi hai loại hý luận” là đề cập đến chuyện vua chúa, v.v. Thật vậy, những chuyện đó, mặc dù không được đề cập trực tiếp trong kinh điển Pāli, nhưng chuyện về rừng, núi, sông, đảo được bao gồm bởi từ “iti” (v.v.), và chúng được gọi là “ba mươi hai loại hý luận” vì chúng là chướng ngại đối với thiên giới và giải thoát. Dựa trên mười đề tài câu chuyện: “thiểu dục, tri túc, độc cư, không giao du, tinh tấn, giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến” - đây là những đề tài của các câu chuyện về thiểu dục, v.v. Lời nói dựa trên chúng là thích hợp.

Atiracchānakathikoti [Pg.149] natiracchānakathiko, tiracchānakathā vidhuraṃ dhammikaṃ kammaṭṭhānapaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathetīti adhippāyo. Sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhiādiguṇasampanno. Yo hi samādhikammaṭṭhāniko, samādhikammaṭṭhānassa vā pāraṃ patto, so imassa yogino sappāyo. Tenāha ‘‘yaṃ nissāyā’’tiādi. Kāyadaḷhībahuloti kāyassa santappanaposanappasuto. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharatī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186; a. ni. 5.206).

`Atiracchānakathiko` có nghĩa là người không nói hý luận; ý nghĩa là, người ấy nói những lời đúng pháp, chỉ liên quan đến đề mục thiền, xa lìa hý luận. `Sīlādiguṇasampanno` có nghĩa là người đầy đủ các đức tính như giới, định, v.v. Thật vậy, người nào thực hành đề mục thiền định hoặc đã đến bờ kia của đề mục thiền định, người đó là thích hợp cho vị hành giả này. Do đó, ngài nói “yaṃ nissāya,” v.v. `Kāyadaḷhībahulo` có nghĩa là người chuyên tâm vào việc làm cho thân thể hài lòng và nuôi dưỡng nó. Đề cập đến người này, có câu nói: “sau khi ăn no bụng, sống chuyên tâm vào lạc thú của việc nằm, lạc thú của việc ngủ gật, lạc thú của sự hôn trầm.”

Bhojanaṃ yebhuyyena madhurambilarasavasena sattānaṃ upayogaṃ gacchati dadhiādīsu tathā dassanato. Kaṭukādirasā pana kevalaṃ abhisaṅkhārakā evāti āha ‘‘kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hotī’’ti.

Thức ăn nói chung trở nên hữu ích cho chúng sanh thông qua vị ngọt và vị chua, vì được thấy như vậy trong sữa chua, v.v. Nhưng các vị như cay, v.v. chỉ đơn thuần là những vị gia thêm. Vì vậy, ngài nói “đối với người này thì vị ngọt, đối với người kia thì vị chua là thích hợp.”

Yasmiṃ iriyāpathe ādhārabhūte, vattamāne vā, yasmiṃ vā iriyāpathe pavattamānassa. Nimittāsevanabahulassāti nimitte āsevanābahulassa paṭibhāganimitte visayabhūte bhāvanāmanasikāraṃ bahulaṃ āsevantassa, nimittassa vā gocarāsevanavasena āsevanābahulassa. Yena hi bhāventassa bhāvanāsevanā, tena gocarāsevanāpi icchitabbāti.

`Yasmiṃ iriyāpathe` có thể được hiểu là “trong oai nghi nào” (làm nền tảng), hoặc “khi (oai nghi đó) đang diễn ra,” hoặc “(của người) đang thực hành trong oai nghi nào.” `Nimittāsevanabahulassa` có nghĩa là: của người thường xuyên thực hành trên tướng; hoặc của người thường xuyên thực hành tác ý tu tập trên tợ tướng đã trở thành đối tượng; hoặc của người thường xuyên thực hành trên tướng bằng cách thực hành trên đối tượng. Thật vậy, bằng cách nào việc thực hành tu tập của người đang tu tập là mong muốn, thì bằng cách đó việc thực hành trên đối tượng cũng là mong muốn.

Dasavidhaappanākosallavaṇṇanā

Giải Thích Về Mười Sự Thiện Xảo Trong An Chỉ Định

60. Na hoti appanā. Yena vidhinā appanāyaṃ kusalo hoti, so dasavidho vidhi appanākosallaṃ, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Vatthuvisadakiriyatoti vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇato appanākosallaṃ icchitabbanti sambandho. Evaṃ sesesupi.

60. An trú không sanh khởi. Do phương pháp nào mà vị ấy thiện xảo trong an trú, mười loại phương pháp ấy là sự thiện xảo trong an trú, hoặc trí tuệ được sanh khởi từ đó. Về câu ‘vatthuvisadakiriyatā’ (sự làm cho trong sạch các vật), nên liên kết rằng sự thiện xảo trong an trú được mong muốn do vì làm cho các vật trở nên trong sạch. Tương tự như vậy ở các câu còn lại.

61. Cittacetasikānaṃ hi pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca idha ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Sarīraṃ vāti vā-saddo aṭṭhānappayutto, sarīraṃ sedamalaggahitaṃ vā aññena vā avassutakiccena vibādhitanti adhippāyo. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nanu cāyaṃ nayo [Pg.150] khuddakapalibodhupacchedena saṅgahito, puna kasmā vuttoti? Saccaṃ saṅgahito, so ca kho bhāvanāya ārambhakāle. Idha pana āraddhakammaṭṭhānassa upacārajjhāne ṭhatvā appanāparivāsaṃ vasantassa kālantare jāte tathāpaṭipatti appanākosallāya vuttā. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuñjantassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍane. Tena ‘‘na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotī’’ti dassitaṃ. Taṃsampayuttānaṃ pana aparisuddhatā avuttasiddhā, ñāṇassa ca visuṃ gahaṇaṃ appanāya bahukārattā. Tathā hi jhānaṃ ‘‘dandhābhiññaṃ, khippābhiñña’’nti ñāṇamukhena niddiṭṭhaṃ. Nissayanissayopi nissayotveva vuccatīti āha ‘‘dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāyā’’ti. Ñāṇe avisade vipassanābhāvanā viya samādhibhāvanāpi paridubbalā hotīti dassetuṃ ‘‘aparisuddhena ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammaṭṭhānanti samathakammaṭṭhānaṃ āha. Vuḍḍhiṃ aṅgapātubhāvena, virūḷhiṃ guṇabhāvena, vepullaṃ sabbaso vasibhāvappattiyā veditabbaṃ. Visade panāti sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo.

61. Thật vậy, ở đây thân thể do là nơi sanh khởi của tâm và tâm sở, và các vật như y phục v.v... liên quan đến thân thể ấy được xem là ‘các vật’. Việc làm cho chúng trở nên trong sạch là làm cho chúng như thế nào để mang lại sự an lạc cho tâm. Do đó, đã nói ‘(các vật) bên trong và bên ngoài’ v.v... Trong câu ‘sarīraṃ vā’ (hoặc thân thể), từ ‘vā’ được dùng không đúng chỗ; ý muốn nói là thân thể bị dính bẩn mồ hôi hoặc bị phiền nhiễu bởi việc ẩm ướt khác. Trong câu ‘senāsanaṃ vā’ (hoặc sàng tọa), nên hiểu rằng từ ‘vā’ cũng bao gồm cả bát v.v... Chẳng phải phương pháp này đã được bao gồm trong việc đoạn trừ các trở ngại nhỏ rồi sao, tại sao lại nói lại? Thật vậy, đã được bao gồm, nhưng điều đó là vào lúc bắt đầu tu tập. Còn ở đây, đối với người đã bắt đầu đề mục nghiệp xứ, đang an trú trong cận hành thiền và đang sống trong sự chuẩn bị cho an trú, khi một khoảng thời gian khác sanh khởi, sự thực hành như vậy được nói đến vì sự thiện xảo trong an trú. Khi (vật) không trong sạch, hoặc khi nó trở thành đối tượng. Làm thế nào những vật ấy lại là đối tượng của người đang tu tập? Điều này được nói do năng lực của các tâm sanh khởi xen kẽ. Vì những tâm sanh khởi ấy dẫn đến sự không trong sạch của nhất tâm. (Khi các vật) là duyên nương tựa v.v... cho tâm và tâm sở. Trong câu ‘ñāṇampi’ (cả trí tuệ), từ ‘pi’ có nghĩa là tổng hợp. Do đó, đã chỉ ra rằng: “Không chỉ vật ấy (không trong sạch), mà khi vật ấy không trong sạch, trí tuệ cũng không trong sạch.” Còn sự không trong sạch của các pháp tương ưng với trí tuệ ấy thì tự nó thành tựu dù không được nói đến, và việc đề cập riêng đến trí tuệ là vì nó có nhiều sự hỗ trợ cho an trú. Thật vậy, thiền được chỉ ra qua phương diện trí tuệ là ‘thắng trí chậm’ và ‘thắng trí nhanh’. Cái nương tựa của cái nương tựa cũng được gọi là cái nương tựa, do đó đã nói: “Nương vào đĩa đèn, bấc và dầu.” Để chỉ ra rằng khi trí tuệ không trong sạch, việc tu tập định cũng rất yếu ớt giống như việc tu tập tuệ, nên đã nói câu ‘aparisuddhena ñāṇena’ (với trí tuệ không trong sạch) v.v... Ở đó, ‘kammaṭṭhāna’ (đề mục nghiệp xứ) là chỉ cho đề mục nghiệp xứ về chỉ. Nên hiểu sự tăng trưởng là do sự xuất hiện của các chi thiền, sự phát triển là do sự thuần thục, sự quảng đại là do đạt đến sự thuần thục về mọi mặt. Còn câu ‘visade pana’ (còn khi trong sạch) là phần thiện (bạch pháp), ý nghĩa của nó nên được hiểu ngược lại với những gì đã nói.

62. Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnaṃ ca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ, paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ, vikkhepapaṭipakkho. Yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati[Pg.151]. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti, ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabba’’nti.

62. ‘Làm cho quân bình’ là làm cho không hơn không kém về phận sự. Tùy theo duyên, tín quyền trở nên mạnh mẽ do phận sự quyết đoán đối với đối tượng đáng tin trở nên sắc bén hơn, do tuệ không trong sạch, và do tinh tấn v.v... bị lơi lỏng. Do đó, ngài nói: “Các quyền khác yếu ớt.” ‘Tato’ (do đó) là do tín quyền mạnh mẽ và các quyền khác yếu ớt. Nên liên kết rằng: sự sách tấn, tức là sự nâng đỡ, sự trợ lực cho các pháp tương ưng, không để chúng rơi vào phe biếng nhác, là sự sách tấn; sự sách tấn chính là phận sự; (tín quyền) không thể làm phận sự sách tấn. Sự an trú, tức là đi đến đối tượng và đứng vững, hoặc không từ bỏ, là đối nghịch với sự phóng dật. Hoặc pháp nào mà các pháp tương ưng với nó không bị phóng dật, pháp đó là sự không phóng dật. Giống như (thấy) sắc bằng mắt, (tuệ quyền) không thể làm phận sự thấy, tức là thấy đúng như thật bản chất của đối tượng, do bị tín quyền mạnh mẽ áp đảo. Thật vậy, đối với các pháp đồng sanh đang thực hiện vai trò chủ tể, sự thành tựu ý nghĩa chỉ có được nhờ vào năng lực của sự đồng nhất phận sự, không phải cách khác. Bằng từ ‘tasmā’ (do đó), ngài xem xét lại chính ý nghĩa đã được nói với tư cách là nguyên nhân. ‘Taṃ’ (nó) là tín quyền. ‘Bằng cách quán xét bản chất của các pháp’ có nghĩa là bằng cách thẩm sát đúng như thật đối tượng đáng tin ấy theo sự phân chia duyên và quả của duyên v.v..., đối tượng mà tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do sự vận hành vượt trội của sự quyết đoán đối với các phẩm chất cao thượng v.v... của nó. Thật vậy, khi được nắm bắt theo cách như vậy, theo phương pháp định luật tự nhiên, về phương diện bản chất và phận sự, sự quyết đoán có rung động sẽ không xảy ra, do năng lực của sự nhận biết rõ ràng rằng “đây là bản chất của các pháp này,” hoạt động của tuệ trở nên vượt trội. Thật vậy, trong các pháp chủ đạo, cũng như khi tín mạnh thì tuệ yếu, cũng vậy khi tuệ mạnh thì tín yếu. Do đó, đã nói: “Nên làm cho nó (tín quyền) suy yếu bằng cách quán xét bản chất của các pháp.”

Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo, attano vā paccayavisesato kiccuttariyena, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.

‘Cũng vậy, bằng cách không tác ý’ có nghĩa là: bằng cách không tu tập theo cách thức mà khi tu tập theo cách thức đó, tín quyền của hành giả trở nên mạnh mẽ. Ở đây, tín quyền mạnh mẽ theo hai cách: hoặc do duyên đặc biệt của chính nó và phận sự vượt trội, hoặc do phận sự yếu kém của tinh tấn v.v... Trong đó, phương pháp làm suy yếu đã được chỉ ra trong trường hợp đầu tiên. Còn trong trường hợp thứ hai, cũng như khi tác ý, tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do phận sự yếu kém của tinh tấn v.v..., cũng vậy, nên làm cho tín quyền suy yếu bằng cách không tác ý theo cách đó, hoặc bằng cách tác ý theo cách mang lại phận sự sắc bén cho tinh tấn v.v..., làm cho tín quyền có phận sự quân bình với chúng. Theo phương pháp này, nên hiểu phương pháp làm suy yếu cũng áp dụng cho các quyền còn lại.

Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ visajjento attānaṃ dassetvā –

Câu chuyện về trưởng lão Vakkali là: Vị tôn giả ấy do có tín giải, đã tạo phước báu thù thắng, chỉ chuyên tâm vào việc chiêm ngưỡng sắc thân của Bậc Đạo Sư mà sống, dù đã được Bậc Đạo Sư giáo huấn bằng những lời như: "Này Vakkali, ông được lợi ích gì với việc nhìn thấy cái thân hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người ấy thấy ta" (Tương Ưng Bộ 3.87) và được hướng dẫn vào đề mục thiền định, nhưng vị ấy không chuyên tâm vào đề mục ấy, bị (phiền não) xua đuổi, muốn gieo mình tự vẫn nên đã leo lên một vách núi. Bấy giờ, Bậc Đạo Sư vẫn trong tư thế đang ngồi, phóng hào quang thị hiện thân mình cho vị ấy thấy và –

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

“Tỳ khưu nhiều hân hoan, tịnh tín trong Phật giáo, có thể chứng đắc trạng thái tịch tịnh, là sự an lạc do các hành được lắng dịu.” (Pháp Cú 381) –

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya pana balavabhāvato [Pg.152] vipassanāvīthiṃ na otari. Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamataṃ paṭipādento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti.

Nói kệ xong, Ngài phán: "Hãy đến đây, Vakkali". Vị ấy như được rưới bởi nước cam lồ ấy, trở nên hoan hỷ, vui mừng, đã thiết lập thiền minh sát. Tuy nhiên, do tín quyền quá mạnh, vị ấy đã không đi vào lộ trình minh sát. Đức Thế Tôn biết được điều đó, trong khi làm cho các quyền được quân bình, đã thanh lọc đề mục và ban cho. Vị ấy theo phương pháp được Bậc Đạo Sư ban cho, đã nỗ lực tu tập minh sát, theo tuần tự của các đạo đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, có lời nói rằng: "Câu chuyện về trưởng lão Vakkali là ví dụ ở đây".

Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati, samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi sā samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti.

(Cụm từ) Itarakiccabhedaṃ (sự khác biệt của các phận sự khác) có nghĩa là sự đặc biệt của các phận sự như an trú v.v... Trong cụm từ passaddhādi (khinh an v.v...), bởi từ ādi (v.v...), nên hiểu là bao gồm định giác chi và xả giác chi. (Cụm từ) Hāpetabbaṃ (nên làm cho giảm bớt) có nghĩa là: cũng như tín quyền mạnh mẽ được giảm bớt bằng cách quán xét tự tánh của các pháp, cũng vậy, tấn quyền quá mức được giảm bớt bằng cách tu tập khinh an v.v..., vì sự tu tập ấy thuộc về phe định. Thật vậy, sự tu tập ấy (khinh an v.v...), giống như sự tu tập tấn v.v... bảo vệ định quyền khỏi rơi vào sự biếng nhác, (sự tu tập khinh an v.v...) bảo vệ tấn quyền khỏi rơi vào sự trạo cử, chắc chắn làm cho (tấn quyền) giảm bớt. Do đó, có lời nói rằng: "nên làm cho giảm bớt bằng cách tu tập khinh an v.v...".

Soṇattherassa vatthūti (mahāva. 243) sukumārassa soṇattherassa vatthu. So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti.

Câu chuyện về trưởng lão Soṇa (Đại Phẩm 243) là câu chuyện về trưởng lão Soṇa có thân thể mềm mại. Vị tôn giả ấy sau khi nhận đề mục thiền định từ nơi Bậc Đạo Sư, trong khi trú tại rừng Sītavana, đã suy nghĩ rằng: "Thân ta quá mềm mại, không thể chứng đắc an lạc bằng sự an lạc được, phải làm cho thân mệt mỏi để thực hành sa-môn pháp", nên chỉ quyết tâm đứng và đi kinh hành. Trong khi nỗ lực tinh tấn, dù cho các mụn nước nổi lên ở lòng bàn chân, vị ấy vẫn xả bỏ cảm thọ, thực hành tinh tấn một cách kiên cố, nhưng do sự tinh tấn quá mức, đã không thể làm phát sinh pháp đặc biệt. Bậc Đạo Sư đi đến đó, giáo huấn bằng ví dụ cây đàn, chỉ dạy phương pháp phối hợp sự quân bình của tinh tấn, thanh lọc đề mục rồi đã đi đến núi Gijjhakūṭa. Vị trưởng lão cũng vậy, theo phương pháp được Bậc Đạo Sư ban cho, đã phối hợp sự quân bình của tinh tấn, nỗ lực tu tập minh sát và đã an trú trong A-la-hán quả. Do đó, có lời nói rằng: "nên trình bày câu chuyện về trưởng lão Soṇa".

Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi. Ekassāti ekekassa. Sāmaññaniddesovāyaṃ daṭṭhabbo. Evaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paccekaṃ adhimattatāya pana hāpanavasena samataṃ dassetvā idāni tattha yesaṃ visesato asādhāraṇato, sādhāraṇato ca samatā icchitabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādi vuttaṃ. Etthāti etesu pañcasu indriyesu. Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ. Tathā samādhivīriyānaṃ[Pg.153]. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbameva, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjatīti, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjauddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati.

(Cụm từ) Sesesupi (trong các quyền còn lại) có nghĩa là trong niệm quyền, định quyền và tuệ quyền. (Cụm từ) Ekassa (của một) có nghĩa là của mỗi một. Đây nên được xem là sự chỉ dẫn chung. Như vậy, sau khi đã trình bày sự quân bình bằng cách làm giảm bớt sự quá mức của mỗi một trong năm quyền, bây giờ, để trình bày rằng trong số đó, sự quân bình của những quyền nào là điều mong muốn một cách đặc biệt, không chung và chung, cụm từ visesato pana (tuy nhiên, một cách đặc biệt) v.v... đã được nói. (Cụm từ) Ettha (ở đây) có nghĩa là trong năm quyền này. (Cụm từ) Samataṃ (sự quân bình) có nghĩa là trạng thái không hơn không kém lẫn nhau của tín và tuệ. Tương tự đối với định và tấn. Thật vậy, cũng như sự không vượt trội lẫn nhau về phận sự của tín và tuệ, vốn là những pháp mang gánh nặng riêng biệt, là điều đặc biệt mong muốn, vì rằng do sự mang gánh nặng quân bình của chúng mà sự an chỉ được thành tựu; cũng vậy, khi có sự đồng đều về phận sự của định và tấn, vốn thuộc phe biếng nhác và trạo cử, do sự hỗ trợ lẫn nhau, do các pháp tương ưng không rơi vào hai cực đoan, sự an chỉ được thành tựu một cách đúng đắn.

‘‘Balavasaddho hī’’tiādi nidassanavasena vuttaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so muddhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupaṭirūpakehi vañcito. Evaṃbhūto pana sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaviraho na atthāvaho anatthāvaho ca, evamidhāpi samādhivīriyānaṃ aññamaññaviraho na avikkhepāvaho vikkhepāvaho cāti veditabbaṃ. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti taṃ saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ.

Cụm từ Balavasaddho hi (người có tín mạnh) v.v... được nói theo cách nêu ví dụ. Ý nghĩa của nó là: người nào có tín mạnh nhưng trí tuệ không trong sáng, người đó có sự tịnh tín mù quáng, không phải là người có sự tịnh tín bất động (do trí tuệ). Thật vậy, người đó tịnh tín vào đối tượng không đáng tịnh tín, giống như các đệ tử của ngoại đạo. (Cụm từ) Kerāṭikapakkhanti (nghiêng về phía xảo trá) có nghĩa là đi theo phe xảo quyệt. Người vượt trội về trí tuệ nhưng thiếu tín, bị lừa dối bởi những lý do giả tạo, suy diễn những điều như "không cần từ bỏ vật đáng cho, chỉ cần tâm khởi lên là có phước báu bố thí". Hơn nữa, người như vậy, có tâm bị hủy hoại bởi sự suy luận khô khan, không chấp nhận lời của bậc hiền trí, không đi đến sự hiểu biết. Do đó, Ngài nói: "giống như căn bệnh phát sinh từ thuốc, trở nên không thể chữa trị". Cũng như ở đây, sự thiếu vắng lẫn nhau của tín và tuệ không mang lại lợi ích mà mang lại tai hại, cũng vậy, ở đây nên hiểu rằng sự thiếu vắng lẫn nhau của định và tấn không mang lại sự không tán loạn mà mang lại sự tán loạn. (Khi định mạnh hơn tấn) sự biếng nhác chế ngự, do đó không đạt đến an chỉ, đó là ý nghĩa. Trong câu "sự trạo cử chế ngự" cũng có cùng phương pháp này. (Cụm từ) Tadubhayaṃ (cả hai điều đó) có nghĩa là cặp đôi tín và tuệ ấy, và cặp đôi định và tấn ấy. (Cụm từ) Samaṃ kātabbaṃ (nên làm cho quân bình) có nghĩa là nên làm cho có phận sự đồng đều.

Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya tesaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavī’’ti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattīti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena okappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhipadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ, samādhikammikassa samādhino adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti idhādhippetaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati, lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha – ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.1, 5).

Samādhikammikassāti là của hành giả có công việc là chỉ tịnh. Evanti là khi như vậy, có nghĩa là khi tín của các pháp ấy có trạng thái mạnh mẽ. Saddahantoti là không suy nghĩ rằng: “Làm sao sự sanh khởi của thiền có thể có được chỉ bằng việc tác ý ‘đất, đất’?”, mà tin tưởng rằng: “Chắc chắn phương pháp đã được đức Chánh Đẳng Giác thuyết giảng sẽ thành tựu”, đang làm sanh khởi niềm tin. Okappentoti là tin chắc, lao vào bằng sức mạnh của sự quyết định, giống như đi vào trong đối tượng. Nhất tâm mạnh mẽ là thích hợp, vì thiền có định làm chủ đạo. Ubhinnanti là của cả hai, tức là của định và tuệ. Đối với hành giả có công việc là định, trạng thái vượt trội của định cũng được mong muốn, vì vậy ngài nói samatāyapīti, có nghĩa là cũng bởi trạng thái quân bình. Appanāti là an chỉ định được chủ trương ở đây. Thật vậy, ngài nói một cách hoài nghi rằng hotiyevāti (có thể có), còn an chỉ định siêu thế thì được mong muốn bởi chính sự quân bình của chúng. Như đã nói: “Vị ấy tu tập chỉ và quán song hành”.

Yadi [Pg.154] visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatā icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhiye gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathāpīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sā sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tena kāraṇena sabbattha icchitabbatthena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgaggahaṇena atthetabbā sabbatthiyā, sabbatthiyāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.

Nếu sự quân bình của tín và tuệ, và của định và tấn được mong muốn một cách đặc biệt, thì niệm thế nào? Về điều này, ngài nói: “Còn niệm thì mạnh mẽ ở mọi nơi là thích hợp”. Sabbatthāti là trong năm quyền thuộc về phe thụ động và phe trạo cử. Khi đề cập đến phe trạo cử, ngài nói saddhāvīriyapaññānaṃ. Nếu không thì hỷ cũng nên được kể vào. Thật vậy, chỉ được nói là “với định thuộc phe giải đãi”, chứ không nói “với khinh an, định, và xả”. Niệm ấy (được mong muốn ở mọi nơi). (Giống như) người được giao phó trong mọi công việc của vua là người làm mọi việc. Vì lý do đó, do ý nghĩa là được mong muốn ở mọi nơi, (Chú giải) đã nói. Được áp dụng ở mọi nơi nên là sabbatthikā, hoặc được cần đến bởi tất cả nhóm giác chi thuộc phe thụ động và trạo cử nên là sabbatthiyā; sabbatthiyā chính là sabbatthikā. Cittanti là tâm thiện. Vì đối với tâm ấy, niệm là nơi nương tựa, là nơi trú ẩn để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ. Do đó, ngài nói ārakkhapaccupaṭṭhānāti (có sự hộ trì làm hiện trạng) v.v...

63. Cittekaggatānimittassāti cittekaggatāya nimittassa, cittekaggatāsaṅkhātassa ca nimittassa. Cittassa hi samāhitākāraṃ sallakkhetvā samathanimittaṃ rakkhantoyeva kasiṇanimittaṃ rakkhati. Tasmā pathavīkasiṇādikassāti ādi-saddena na kevalaṃ paṭibhāganimittasseva, atha kho samathanimittassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tanti rakkhaṇakosallaṃ. Idha appanākosallakathāyaṃ ‘‘nimittakosalla’’nti adhippetaṃ, karaṇabhāvanākosallānaṃ pageva siddhattāti adhippāyo.

63. Cittekaggatānimittassāti là của tướng của sự nhất tâm, và của tướng được gọi là nhất tâm. Vì sau khi ghi nhận trạng thái định tĩnh của tâm, chính người hộ trì tướng chỉ tịnh mới hộ trì được tướng kasina. Do đó, trong câu pathavīkasiṇādikassa, bằng từ ādi (v.v...), không chỉ có quang tướng, mà còn phải được hiểu là bao gồm cả tướng chỉ tịnh. Điều đó là sự khéo léo trong việc hộ trì. Ở đây, trong chương nói về sự khéo léo trong an chỉ định, điều này được chủ trương là “sự khéo léo về tướng”, ý là vì sự khéo léo trong việc thực hành và tu tập đã được thành tựu từ trước.

64. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena pamodanasaṃvejanavipariyāye saṅgaṇhāti. Līnanti saṅkucitaṃ kosajjapakkhapatitaṃ. Cittanti bhāvanācittaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāvetīti ettha ‘‘tayo’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā pana te bhāvetabbā, taṃ sayameva vakkhati.

64. Trong câu Atisithilavīriyatādīhīti, bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả sự trái ngược với hoan hỷ và chấn động. Līnanti là co rút, rơi vào phe giải đãi. Cittanti là tâm tu tập. Ở đây, trong câu Dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāvetīti (tu tập trạch pháp giác chi v.v...), nên đem từ tayo (ba) đến và liên kết. Còn việc chúng nên được tu tập như thế nào, chính ngài sẽ nói về điều đó.

Parittanti appakaṃ. Ujjāletukāmoti padīpetukāmo. Udakavātaṃ dadeyyāti udakamissaṃ vātaṃ upaneyya. Akāloti nakālo, ayuttakālo vā. Satiādidhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā bujjhati etāyāti katvā, taṃsamaṅgino vā bujjhatīti bodhino yogino aṅganti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo[Pg.155]. Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhiyeva sambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa. Samādhisambojjhaṅgādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – samādhissa tāva padatthalakkhaṇāni heṭṭhā āgatāneva. Upapattito ikkhatīti upekkhā. Sā panāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva idha bojjhaṅgupekkhā veditabbā. Dusamuṭṭhāpayanti samuṭṭhāpetuṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, paññāti attho. Vīrassa bhāvo, kammaṃ vā, vidhinā vā īretabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, ussāho. Pīṇeti kāyaṃ, cittaṃ ca santappetīti pīti.

Parittanti là một ít. Ujjāletukāmoti là muốn làm cho cháy sáng. Udakavātaṃ dadeyyāti là nên đem lại gió có lẫn nước. Akāloti là không phải thời, hoặc là thời không thích hợp. Bojjhaṅgo (giác chi) là vì giác ngộ bởi sự giác ngộ được gọi là sự hợp nhất của các pháp như niệm v.v..., hoặc là chi phần (aṅga) của hành giả (yogino) người giác ngộ (bodhino), người giác ngộ bởi sự hợp nhất ấy. Giác chi được tán thán, hay tốt đẹp là sambojjhaṅgo (chánh giác chi). Khinh an có đặc tính làm lắng dịu sự nóng nảy của thân và tâm chính là chánh giác chi, (nên gọi là) khinh an chánh giác chi (passaddhisambojjhaṅgo); tassa passaddhisambojjhaṅgassa là của khinh an chánh giác chi ấy. Trong định chánh giác chi v.v... cũng theo phương pháp này. Đây là điểm đặc biệt: trước hết, nghĩa và đặc tính của định đã được trình bày ở dưới. Upekkhā (xả) là vì nhìn một cách thích hợp. Về mặt ý nghĩa, chính xả trung bình ấy nên được hiểu là xả giác chi ở đây. Dusamuṭṭhāpayanti là không thể làm cho sanh khởi, làm cho phát sanh. Sự thẩm sát các pháp, hay trong các pháp là dhammavicayo (trạch pháp), có nghĩa là tuệ. Vīriyaṃ (tấn) là trạng thái, hay hành động của người dũng mãnh, hoặc được thúc đẩy, được tiến hành theo phương pháp; (nghĩa là) sự nỗ lực. Pīti (hỷ) là vì làm cho thân và tâm được vui thích, thỏa mãn.

Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakaṃ, attano attanoti attho. Āhāravasenāti paccayavasena. Bhāvanāti uppādanā, vaḍḍhanā ca. Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā. Ye kusalā, te anavajjā. Akusalā hīnā, itare paṇītā. Kusalāpi vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, itare paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā, sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā, sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkehi sappaṭibhāgā. Tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhā ca sukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya sappaṭibhāgāti. Anuppannassāti anibbattassa. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannassāti nibbattassa. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya.

Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakaṃ, có nghĩa là của chính mình. Āhāravasenāti là do sức mạnh của duyên. Bhāvanāti là sự làm cho sanh khởi và sự làm cho tăng trưởng. Kusalākusalāti: là thiện (kusalā) do ý nghĩa là sanh từ sự khéo léo; là bất thiện (akusalā) do đối nghịch với điều đó. Những pháp nào là bất thiện, chúng có tội lỗi. Những pháp nào là thiện, chúng không có tội lỗi. Các pháp bất thiện là hạ liệt, các pháp kia là cao thượng. Hoặc các pháp thiện được khởi sự với dục v.v... hạ liệt thì cũng là hạ liệt, các pháp kia là cao thượng. Kaṇhāti là các pháp đen, làm cho tâm không trong sáng; sukkāti là các pháp trắng, làm cho tâm trong sáng. Hoặc là đen do nhân là dòng dõi đen, là trắng do nhân là dòng dõi trắng. Chính chúng là những pháp có phần tương đồng. Vì các pháp đen có phần tương đồng với các pháp trắng do sự đối nghịch trực tiếp. Cũng vậy, các pháp trắng cũng (có phần tương đồng) với các pháp kia. Hoặc là, các pháp đen, các pháp trắng, và các pháp có phần tương đồng (gọi là) kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Anuppannassāti là của pháp chưa phát sanh. Uppādāyāti là vì mục đích làm cho sanh khởi. Uppannassāti là của pháp đã phát sanh. Bhiyyobhāvāyāti là để được sanh khởi lặp đi lặp lại. Vepullāyāti là vì mục đích có trạng thái rộng lớn. Bhāvanāyāti là để tăng trưởng. Pāripūriyāti là vì mục đích làm cho viên mãn.

Tatthāti ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā dassitapāṭhe. Sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasenāti ekajjhaṃ katvā gahaṇe anavajjasukhavipākādikassa visuṃ visuṃ pana phusanādikassa sabhāvalakkhaṇassa, aniccādikassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanavasena. Pavattamanasikāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvalakkhaṇādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppannajavanacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto. Tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva. Ruppanalakkhaṇādikampi [Pg.156] idha sāmaññalakkhaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kusalakiriyāya ādiārambhavasena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya ‘‘dhātū’’ti vuttanti āha ‘‘ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccatī’’ti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha ‘‘kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’nti. Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti. Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhāniyā, pītisambojjhaṅgassa ṭhāniyā pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā. Ṭhātabbo vā ṭhāniyo, pītisambojjhaṅgo ṭhāniyo etesūti pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā, aparāparaṃ vattamānā pītisambojjhaṅgasampayuttā dhammā. Yasmā pana tesu pītiyeva pītisambojjhaṅgassa visesakāraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘pītiyā eva etaṃ nāma’’nti. Uppādakamanasikāroti yathā manasi karoto anuppanno pītisambojjhaṅgo uppajjati, uppanno ca vaḍḍhati, tathā pavattamanasikāro.

Ở đây, trong đoạn văn được trình bày bắt đầu bằng ‘atthi bhikkhave’ (này các tỳ khưu, có). Do năng lực thấu triệt tự tướng và cộng tướng: khi gom chung lại để nắm bắt, (là sự thấu triệt) quả dị thục an lạc không có tội lỗi v.v...; còn khi nắm bắt riêng biệt, là do năng lực thấu triệt tự tướng là sự xúc chạm v.v... và cộng tướng là vô thường v.v... Tác ý khởi lên: là tâm tốc hành sanh khởi do năng lực liễu tri đúng như thật về các tự tướng v.v... của từng pháp thiện v.v... Do vì là tác ý không sai lệch nên được gọi là ‘như lý tác ý’. Do sự hướng tâm ấy, tâm khai môn cũng có cùng xu hướng. Cần phải hiểu rằng đặc tính biến hoại v.v... ở đây cũng được bao gồm bởi cộng tướng. Do năng lực của sự tinh tấn khởi lên như là sự bắt đầu trong việc làm điều thiện, vì có tự tánh nâng đỡ nên được gọi là ‘giới’, ngài đã nói: ‘khởi giới được gọi là sơ cần’. Tinh tấn đã được tu tập, khi đạt đến sức mạnh, sẽ phá tan đối nghịch, nên ngài nói: ‘do đã thoát khỏi sự biếng nhác nên mạnh hơn thế’. Có khả năng phá tan các pháp đối nghịch ở mức độ cao và cao hơn nữa, đạt đến trạng thái sắc bén và sắc bén hơn nữa, nên được nói: ‘do tuần tự vượt qua các cấp độ nên mạnh hơn thế nữa’. Nó đứng vững, nó diễn tiến ở đây, nên là xứ; xứ của hỷ giác chi là xứ của hỷ giác chi. Hoặc, cái cần được thiết lập là xứ; hỷ giác chi là cái cần được thiết lập trong những pháp này, nên là xứ của hỷ giác chi, tức là các pháp tương ưng với hỷ giác chi diễn tiến liên tục. Tuy nhiên, vì trong số đó, chính hỷ là nhân đặc biệt của hỷ giác chi, do đó được nói: ‘đây chính là tên gọi của hỷ’. Tác ý làm sanh khởi: là tác ý khởi lên theo cách mà khi một người tác ý, hỷ giác chi chưa sanh sẽ sanh khởi, và đã sanh thì được tăng trưởng.

Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Pañcapi hi nikāye uggahetvā ācariye pariyupāsitvā tassa tassa atthaṃ paripucchantassa, te vā saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’’ti pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjatīti. Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā saṅkhepato, vitthārato ca pakāsitā eva. Tattha pana samādhisaṃvattaniyabhāvena āgatā, idha paññāsaṃvattaniyabhāvena. Yadaggena hi samādhisaṃvattanikā, tadaggena paññāsaṃvattanikā samādhissa ñāṇapaccupaṭṭhānato. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; 5.1071) vuttaṃ. Duppaññapuggalaparivajjanā nāma duppaññānaṃ mandabuddhīnaṃ bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasunakhasadisānaṃ momūhapuggalānaṃ dūrato pariccajanā. Paññavantapuggalasevanā nāma paññāya katādhikārānaṃ saccapaṭiccasamuppādādīsu kusalānaṃ ariyānaṃ, vipassanākammikānaṃ vā mahāpaññānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇāti gambhīrañāṇehi caritabbānaṃ khandhāyatanadhātādīnaṃ, saccapaccayākārādidīpanānaṃ vā suññatāpaṭisaṃyuttānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā. Tadadhimuttatāti paññādhimuttatā, paññāya ninnapoṇapabbhāratāti attho.

Sự ham thích hỏi han: là trạng thái trở thành người hỏi sau khi đã nghiên cứu thấu đáo. Thật vậy, trạch pháp giác chi sanh khởi đối với người đã học thuộc năm bộ Nikāya, đã hầu cận các vị thầy rồi hỏi han ý nghĩa của từng bộ ấy; hoặc đối với người đã nghiên cứu thấu đáo chúng cùng với Chú giải, rồi hỏi về từng điểm khúc mắc ở trong đó rằng: ‘Bạch ngài, điều này là thế nào, ý nghĩa của nó là gì?’. Việc làm cho các vật trong và ngoài được trong sạch, việc làm cho các căn được quân bình đã được trình bày một cách tóm tắt và chi tiết. Tuy nhiên, ở đó chúng được đề cập với tính cách làm cho định sanh khởi, còn ở đây là với tính cách làm cho tuệ sanh khởi. Thật vậy, ở mức độ nào chúng làm cho định sanh khởi, thì ở mức độ ấy chúng làm cho tuệ sanh khởi, vì định có trí tuệ là sự hiện khởi. Đã được nói rằng: ‘Người có tâm định tĩnh, biết rõ đúng như thật’. Tránh xa người thiểu trí: là xa lánh những người thiểu trí, trí tuệ chậm lụt, những người si mê lầm lẫn, giống như con quạ đánh rơi cơm, con chó đánh rơi miếng thịt. Thân cận người có trí tuệ: là thỉnh thoảng tìm đến các bậc Thánh có trí tuệ, đã có tích lũy Ba-la-mật, thiện xảo trong các pháp như Tứ đế, Thập nhị nhân duyên v.v...; hoặc những vị có trí tuệ lớn, đang hành thiền minh sát. Quán xét cảnh giới của trí tuệ thâm sâu: là quán xét các pháp như uẩn, xứ, giới v.v... là cảnh giới hành hoạt của những bậc có trí tuệ thâm sâu; hoặc quán xét các bài kinh liên quan đến tánh không, trình bày về Tứ đế, duyên khởi v.v... Sự hướng tâm về đó: là sự hướng tâm về trí tuệ, nghĩa là có tâm xuôi dòng, hướng về, nghiêng về trí tuệ.

Apāyādīti [Pg.157] ādi-saddena jātiādiṃ atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakañca dukkhaṃ saṅgaṇhāti. Vīriyāyattassa lokiyalokuttaravisesassa adhigamo eva ānisaṃso, tassa dassanasīlatā vīriyāyatta…pe… dassitā. Sapubbabhāgo nibbānagāmimaggo gamanavīthi gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadāti katvā. Dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatāti paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalakārabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā. Itarathāti āmisapūjāya. Kusītapuggalaparivajjanatāti alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato pariccajanā. Āraddhavīriyapuggalasevanatāti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā (vibha. 519; a. ni. 3.16) bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā. Sammappadhānapaccavekkhaṇatāti catubbidhasammappadhānānubhāvassa paccavekkhaṇatā. Tadadhimuttatāti tasmiṃ vīriyasambojjhaṅge adhimutti sabbiriyāpathesu ninnapoṇapabbhāratā. Ettha ca thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhimuttatā paṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyādibhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.

Khổ ở cõi dữ v.v...: bằng từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm cả khổ sanh v.v..., khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong quá khứ, khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong tương lai, và khổ có gốc rễ từ việc tìm kiếm vật thực trong hiện tại. Quả báu chính là sự chứng đắc pháp đặc biệt thuộc thế gian và siêu thế gian phụ thuộc vào tinh tấn; sự thường xuyên thấy rõ quả báu ấy được trình bày (trong câu) ‘vīriyāyatta…pe…’. Con đường đưa đến Niết-bàn cùng với giai đoạn chuẩn bị là con đường đi, là lộ trình cần phải đi, cần phải thực hành. Sự tôn trọng vật thực bằng cách làm cho các thí chủ có được quả báu lớn lao: là sự đáp lễ vật thực khất thực bằng cách làm cho sự cúng dường của các thí chủ dâng cúng vật dụng trở thành có quả báu lớn lao thông qua sự thực hành chân chánh của bản thân. Cách khác: là bằng sự cúng dường vật chất. Tránh xa người biếng nhác: là xa lánh những người lười biếng, những người thậm chí không biết đến cả tên gọi của sự tu tập, những người chỉ lo rèn luyện thân thể, ăn uống thỏa thích rồi buông mình theo lạc thú nằm nghỉ v.v..., những người nói chuyện vô ích. Thân cận người có tinh tấn: là thỉnh thoảng tìm đến những người có tinh tấn đã được khơi dậy, có sự nỗ lực kiên cố do năng lực bắt đầu tu tập bằng cách ‘ban ngày đi kinh hành, ngồi thiền’ v.v... Quán xét về Chánh cần: là sự quán xét oai lực của Tứ chánh cần. Sự hướng tâm về đó: là sự hướng tâm về tinh tấn giác chi ấy, là sự xuôi dòng, hướng về, nghiêng về trong tất cả các oai nghi. Và ở đây, cần phải hiểu rằng sự loại trừ hôn trầm thụy miên, sự tránh xa người biếng nhác, sự thân cận người có tinh tấn, và sự hướng tâm về đó là những yếu tố làm sanh khởi tinh tấn giác chi do năng lực mang lại nhân duyên để phá tan các pháp đối nghịch; còn sự quán xét về sự nguy hiểm của cõi dữ v.v... là do năng lực khích lệ.

Buddhādīsu pasādasinehābhāvena thusakharahadayā lūkhapuggalā, tabbipariyāyena siniddhapuggalā veditabbā. Buddhādīnaṃ guṇaparidīpanā sampasādanīyasuttādayo (dī. ni. 3.141 ādayo) pasādanīyasuttantā. Imehi ākārehīti yathāvuttehi kusalādīnaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivijjhanādiākārehi ceva paripucchakatādiākārehi ca. Ete dhammeti ete kusalādīsu yonisomanasikārādike ceva dhammatthaññutādike ca.

Hạng người khô khan là những người có tâm thô cứng như trấu do không có sự quyến luyến bằng niềm tịnh tín nơi các bậc như đức Phật, v.v.; ngược lại với điều đó, nên hiểu là hạng người nhu nhuyến. Những bài kinh làm phát sinh niềm tịnh tín là những bài kinh như kinh Sampasādanīya, v.v., làm sáng tỏ các đức hạnh của các bậc như đức Phật, v.v. (Cụm từ) "bằng những phương diện này" có nghĩa là bằng những phương diện đã được nói đến, tức là cả bằng những phương diện như thấu triệt các tướng trạng tự tánh và tướng trạng chung của các pháp thiện, v.v., và bằng những phương diện như việc chất vấn, v.v. (Cụm từ) "những pháp này" có nghĩa là những pháp này, tức là cả những pháp như là như lý tác ý, v.v. trong các pháp thiện, v.v., và những pháp như là sự biết rõ pháp và nghĩa, v.v.

65. Accāraddhavīriyatādīhīti ativiya paggahitavīriyatādīhi. Ādi-saddena saṃvejanapamodanādiṃ saṅgaṇhāti. Uddhatanti samādhiādīnaṃ mandatāya avūpasantaṃ. Duvūpasamayanti vūpasametuṃ samādhātuṃ asakkuṇeyyaṃ.

65. (Cụm từ) "do tinh tấn quá mức, v.v." có nghĩa là do tinh tấn được đề cao quá mức, v.v. Bằng từ "ādi" (v.v.), bao gồm cả việc làm cho chấn động, làm cho hoan hỷ, v.v. (Từ) "trạo cử" có nghĩa là không được an tịnh do sự yếu kém của định, v.v. (Từ) "khó an tịnh" có nghĩa là không thể làm cho an tịnh, không thể làm cho định tĩnh.

Taṃ [Pg.158] ākāraṃ sallakkhetvāti yenākārena assa yogino passaddhi samādhi upekkhāti ime passaddhiādayo dhammā pubbe yathārahaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle uppannapubbā, taṃ cittataṃsampayuttadhammānaṃ passaddhākāraṃ, samāhitākāraṃ, ajjhupekkhitākārañca upalakkhetvā upadhāretvā. Tīsupi padesūti ‘‘atthi, bhikkhave, kāyappassaddhī’’tiādinā āgatesu tīsupi vākyesu, tehi vā pakāsitesu tīsu dhammakoṭṭhāsesu. Yathāsamāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno samatho eva samathanimittanti āha ‘‘samathanimittanti ca samathassevetamadhivacana’’nti. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto. Ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti adhivacana’’nti.

(Cụm từ) "sau khi ghi nhận phương diện ấy" có nghĩa là: sau khi nhận biết, sau khi ghi nhớ phương diện an tịnh, phương diện định tĩnh, và phương diện xả của tâm và các pháp tương ưng tâm ấy, là phương diện mà nhờ đó những pháp này là khinh an, định, và xả, tức là các pháp bắt đầu bằng khinh an, trước đây đã từng sanh khởi tùy theo trường hợp vào lúc này lúc khác đối với vị hành giả này. (Cụm từ) "trong cả ba trường hợp" có nghĩa là trong cả ba câu được đề cập đến bằng câu "này các Tỳ khưu, có thân khinh an", v.v., hoặc trong ba phần pháp được chỉ ra bởi những câu ấy. Ngài nói "chỉ tịnh tướng là chính sự chỉ tịnh được nắm bắt sau khi ghi nhận phương diện định tĩnh" qua câu "và (từ) 'chỉ tịnh tướng' chính là tên gọi khác của sự chỉ tịnh". Do sự lang thang trong các đối tượng khác nhau, pháp này có nhiều phần khác nhau, vì vậy gọi là 'byagga', tức là phóng dật. Thật vậy, pháp ấy được nói là có phận sự không an trú và có sự biểu hiện là dao động. Do là đối nghịch với 'byagga' (phóng dật) vì có trạng thái nhất tâm, nên gọi là 'abyagga', tức là định. (Cụm từ) "chính nó là tướng" nên được nói như trước. Do đó, ngài nói: "và do có nghĩa là không phóng dật, (từ) 'bất động tướng' là tên gọi khác của chính pháp ấy".

Sarīrāvatthaṃ ñatvā mattaso paribhutto paṇītāhāro kāyalahutādīnaṃ samuṭṭhāpanena passaddhiyā paccayo hoti, tathā utusappāyaṃ, iriyāpathasappāyañca sevitaṃ, payogo ca kāyiko pavattitoti āha ‘‘paṇītabhojanasevanatā’’tiādi. Payogasamatādīnaṃ abhāvena sadarathakāyacittā puggalā sāraddhapuggalā. Vuttavipariyāyena passaddhakāyā puggalā veditabbā.

Vật thực hảo hạng được thọ dụng một cách có chừng mực sau khi biết tình trạng của cơ thể, bằng cách làm phát sinh sự nhẹ nhàng của thân, v.v., là duyên cho sự khinh an. Tương tự, thời tiết thích hợp và oai nghi thích hợp được thực hành, và sự nỗ lực thuộc về thân được tiến hành (một cách có chừng mực cũng là duyên cho sự khinh an). Vì vậy, ngài nói (cụm từ) "việc dùng vật thực hảo hạng", v.v. Do không có sự quân bình trong nỗ lực, v.v., những người có thân và tâm phiền muộn là hạng người căng thẳng. Ngược lại với điều đã nói, nên hiểu là hạng người có thân khinh an.

Nirassādassāti bhāvanassādarahitassa. Bhāvanā hi vīthipaṭipannā pubbenāparaṃ visesavatī pavattamānā cittassa assādaṃ upasamasukhaṃ āvahati, tadabhāvato nirassādaṃ cittaṃ hoti. Saddhāsaṃvegavasenāti saddhāvasena, saṃvegavasena ca. Sampahaṃsanatāti sammadeva pahaṃsanatā saṃvejanapubbakapasāduppādanena bhāvanā cittassa tosanā. Sammāpavattassāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca samaṃ, savisesañca pavattiyā sammadeva pavattassa bhāvanācittassa. Ajjhupekkhanatāti paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatā. Jhānavimokkhapaccavekkhaṇatāti paṭhamādīni jhānāni paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatādinā teyeva vimokkhā tesaṃ ‘‘evaṃ bhāvanā, evaṃ samāpajjanā, evaṃ adhiṭṭhānaṃ, evaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkileso, evaṃ vodāna’’nti pati pati avekkhaṇā.

(Cụm từ) "của (tâm) vô vị" có nghĩa là của (tâm) không có sự hứng thú trong việc tu tập. Vì sự tu tập khi đã đi vào lộ trình, đang diễn tiến một cách đặc biệt từ trước đến sau, mang lại sự hứng thú, sự an lạc của tĩnh lặng cho tâm; do không có điều đó, tâm trở nên vô vị. (Cụm từ) "do năng lực của tín và chấn động" có nghĩa là do năng lực của tín và do năng lực của chấn động. (Từ) "sự làm cho phấn khởi" chính là sự làm cho phấn khởi, là sự làm cho tâm tu tập được hài lòng bằng cách làm phát sinh sự trong sáng đi trước bởi sự chấn động. (Cụm từ) "của (tâm) đang diễn tiến đúng đắn" có nghĩa là của tâm tu tập đang diễn tiến đúng đắn do không có hôn trầm và trạo cử, và do đi vào lộ trình của chỉ tịnh, do diễn tiến một cách quân bình và đặc biệt. (Từ) "sự xả" có nghĩa là sự không bận tâm trong việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi. (Từ) "sự quán xét thiền và giải thoát" có nghĩa là: các thiền bắt đầu từ sơ thiền, do được giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch, v.v., chính chúng là các giải thoát; (và sự quán xét thiền và giải thoát) là sự quán xét nhiều lần đối với chúng rằng: "sự tu tập là như thế này, sự nhập thiền là như thế này, sự quyết định là như thế này, sự xuất thiền là như thế này, sự ô nhiễm là như thế này, sự trong sạch là như thế này".

Sattamajjhattatāti [Pg.159] sattesu piyaṭṭhāniyesupi gahaṭṭhapabbajitesu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Saṅkhāramajjhattatāti ajjhattikesu cakkhādīsu, bāhiresu pattacīvarādīsu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Sattasaṅkhārānaṃ mamāyanaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ. Imehākārehīti imehi yathāvuttehi kāyacittānaṃ passaddhākārasallakkhaṇādiākārehi ceva sappāyāhārasevanādiākārehi ca. Ete dhammeti ete passaddhiādidhamme.

(Từ) "sự trung lập đối với chúng sanh" có nghĩa là thái độ trung lập, sự xả đối với các chúng sanh là tại gia và xuất gia, ngay cả những người ở vị trí đáng yêu mến. (Từ) "sự trung lập đối với các pháp hữu vi" có nghĩa là thái độ trung lập, sự xả đối với các pháp nội tại như mắt, v.v., và đối với các pháp ngoại tại như bát, y, v.v. Sự xem chúng sanh và các pháp hữu vi là của ta là sự quyến luyến chúng sanh và các pháp hữu vi. (Cụm từ) "bằng những phương diện này" có nghĩa là bằng những phương diện này đã được nói đến, tức là cả bằng những phương diện như ghi nhận phương diện an tịnh của thân và tâm, v.v., và bằng những phương diện như việc dùng vật thực thích hợp, v.v. (Cụm từ) "những pháp này" có nghĩa là những pháp này bắt đầu bằng khinh an.

66. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānasīlāni alobhādosappadhānāni, evaṃ bhāvanā amohappadhānā visesato appanāvahā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanācittassa anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Yadā ca bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti sammadeva avīthipaṭipattiyā, tadā upasamasukhassa alābhena cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘paññāpayogamandatāyā’’tiādi. Nanti cittaṃ. Jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte, anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu vuttanti daṭṭhabbaṃ.

66. (Cụm từ) "do sự vận dụng trí tuệ yếu kém" có nghĩa là do sự tác nghiệp của trí tuệ không có năng lực. Vì như bố thí và trì giới có vô tham và vô sân là chính, cũng vậy, sự tu tập có vô si là chính, đặc biệt mang lại an chỉ định. Trong đó, khi trí tuệ không có năng lực, khi ấy sự tu tập không làm phát sinh sự hứng thú cho tâm tu tập, giống như vật thực không được sửa soạn không làm phát sinh sự hứng thú cho một người; do đó, tâm ấy trở nên vô vị. Và khi sự tu tập không mang lại sự đặc biệt từ trước đến sau do không đi vào đúng lộ trình, khi ấy do không đạt được sự an lạc của tĩnh lặng, tâm trở nên vô vị. Nhắm đến cả hai điều đó, ngài nói (cụm từ) "do sự vận dụng trí tuệ yếu kém", v.v. Vì sanh, già, bệnh, chết xảy ra tương ứng trong cõi lành và cõi dữ, nên cần hiểu khổ ở cõi dữ là khác với những điều đó, có nguyên nhân từ năm loại trói buộc, v.v., đói khát, v.v., và sự hãm hại lẫn nhau, v.v. Vì tất cả những điều này được xem là thuộc về kiếp sống hiện tại của các chúng sanh ấy, nên những khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong thời quá khứ và vị lai được xem xét riêng. Còn những chúng sanh nào sống nhờ vào vật thực, và trong số đó, những chúng sanh sống nhờ vào kết quả của sự nỗ lực, cái khổ trong việc mưu sinh không chung với những người khác của họ được gọi là đối tượng chấn động thứ tám, nên hiểu như vậy.

Assāti cittassa. Alīnantiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ. Uddhaccapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ. Paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ. Pubbenāparaṃ savisesaṃ tato eva ārammaṇe samappavattaṃ, samathavīthipaṭipannañca. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatāya hi ārammaṇe samappavattaṃ anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ. Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ.

Assā có nghĩa là của tâm. Trong các câu bắt đầu bằng alīnaṃ, (tâm) không co rút là do các pháp thuộc phe giải đãi không quá mức. (Tâm) không phóng dật là do các pháp thuộc phe trạo cử không quá mức. (Tâm) không có vị ngọt là do sự thành tựu của việc vận dụng trí tuệ và do sự chứng đắc an tịnh lạc. Tâm sau đặc biệt hơn tâm trước, chính vì vậy mà nó diễn tiến quân bình trong đối tượng và đi trên lộ trình của chỉ tịnh. Trong đó, do không co rút nên không cần nỗ lực trong việc sách tấn, do không phóng dật nên không cần nỗ lực trong việc chế ngự, do không có vị ngọt nên không cần nỗ lực trong việc làm cho hoan hỷ. Quả vậy, do không co rút và không phóng dật nên (tâm) diễn tiến quân bình trong đối tượng; do không có vị ngọt nên (tâm) đi trên lộ trình của chỉ tịnh. Hoặc nên hiểu rằng: do diễn tiến quân bình nên (tâm) không co rút, không phóng dật; do đi trên lộ trình của chỉ tịnh nên (tâm) không có vị ngọt.

Nekkhammapaṭipadanti jhānapaṭipattiṃ. Samādhiadhimuttatāti samādhinibbattane jhānādhigame yuttappayuttatā. Sā pana yasmā samādhiṃ garuṃ katvā tattha ninnapoṇapabbhārabhāvena [Pg.160] pavattiyā hoti, tasmā ‘‘samādhigarū’’tiādi vuttaṃ.

Nekkhammapaṭipadanti có nghĩa là sự thực hành thiền. Samādhiadhimuttatā là sự nỗ lực không ngừng trong việc làm phát sinh định, trong việc chứng đắc thiền. Lại nữa, vì rằng sự hướng tâm ấy diễn tiến với trạng thái nghiêng, xuôi, hướng về định do xem trọng định, do đó đã được nói là "xem trọng định" v.v...

67. Paṭiladdhe nimittasmiṃ evaṃ hi sampādayato appanākosallaṃ imaṃ appanā sampavattatīti sambandho. Sāti appanā. Hitvā hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā ṭhānametaṃ na vijjati, tasmā cittappavattiākāraṃ bhāvanācittassa līnuddhatādivasena pavattiākāraṃ sallakkhayaṃ upadhārento. Samataṃ vīriyasseva vīriyassa samādhinā samarasataṃyeva yojayetha. Kathaṃ pana yojayethāti āha ‘‘īsakampī’’tiādi. Tattha layanti līnabhāvaṃ, saṅkocanti attho. Yantanti gacchantaṃ, paggaṇhetheva samabhāvāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘accāraddhaṃ nisedhetvā samameva pavattaye’’ti. Kathaṃ pana samameva pavattayeti āha ‘‘reṇumhī’’tiādi. Yathāti reṇuādīsu yathā madhukarādīnaṃ pavatti upamābhāvena aṭṭhakathāyaṃ sammavaṇṇitā, evaṃ līnuddhatabhāvehi mocayitvā vīriyasamatāyojanena nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādaye paṭibhāganimittābhimukhaṃ bhāvanācittaṃ sampādeyyāti attho.

67. Nên liên kết như vầy: "Quả vậy, đối với người đang thành tựu sự thiện xảo về an chỉ này khi đã đắc được tướng, thì an chỉ sẽ diễn tiến tốt đẹp". Sā là an chỉ. Trong câu hitvā hi, từ hi có nghĩa là nguyên nhân. Vì lý do này không tồn tại, do đó, vị ấy đang ghi nhận, đang xem xét cách thức diễn tiến của tâm, tức là cách thức diễn tiến của tâm hành thiền do trạng thái co rút, phóng dật v.v... Samataṃ vīriyasseva có nghĩa là nên kết hợp tinh tấn với định để có cùng một tác dụng. Nhưng nên kết hợp như thế nào? Vì vậy, Ngài nói bắt đầu bằng īsakampi. Trong đó, layaṃ có nghĩa là trạng thái co rút, sự thụ động. Yantaṃ có nghĩa là đang đi đến; ý nghĩa là chỉ nên sách tấn để đạt đến trạng thái quân bình. Do đó, Ngài nói: "ngăn chặn sự quá tinh tấn, hãy làm cho nó diễn tiến một cách quân bình". Nhưng làm thế nào để nó diễn tiến một cách quân bình? Vì vậy, Ngài nói bắt đầu bằng reṇumhi. Yathā có nghĩa là: cũng như sự hoạt động của ong v.v... trong phấn hoa v.v... đã được giải thích rõ trong Chú giải như một ví dụ, cũng vậy, sau khi giải thoát khỏi các trạng thái co rút và phóng dật, bằng cách áp dụng sự quân bình của tinh tấn, nên hướng tâm đến tướng; có nghĩa là nên làm cho tâm hành thiền thành tựu việc hướng đến tợ tướng.

Nimittābhimukhapaṭipādanavaṇṇanā

Giải thích về việc hướng đến tướng.

68. Tatrāti tasmiṃ ‘‘reṇumhī’’tiādinā vuttagāthādvaye. Atthadīpanā upamūpameyyatthavibhāvanā. Achekoti akusalo. Pakkhandoti dhāvituṃ āraddho. Vikasanakkhaṇeyeva sarasaṃ kusumaparāgaṃ hoti, pacchā vātādīhi paripatati, virasaṃ vā hoti. Tasmā nivattane reṇu khīyatīti āha ‘‘khīṇe reṇumhi sampāpuṇātī’’ti. Puppharāsinti rukkhasākhāsu nissitaṃ pupphasañcayaṃ.

68. Tatra có nghĩa là trong hai bài kệ đã được nói, bắt đầu bằng reṇumhi. (Đây là) sự làm sáng tỏ ý nghĩa, sự phân tích ý nghĩa của ví dụ và đối tượng được ví dụ. Acheko có nghĩa là không thiện xảo. Pakkando có nghĩa là đã bắt đầu lao tới. Chỉ trong khoảnh khắc hoa nở, phấn hoa mới có vị ngọt, sau đó do gió v.v... nó rơi rụng hoặc trở nên không có vị. Do đó, khi quay trở lại, phấn hoa đã hết; vì vậy, Ngài nói: "khi phấn hoa đã hết, nó mới đến". Puppharāsiṃ có nghĩa là một đống hoa ở trên cành cây.

Sallakattaantevāsikesūti sallakattaācariyassa antevāsikesu. Udakathālagateti udakathāliyaṃ ṭhapite. Satthakammanti sirāvedhanādisatthakammaṃ. Phusitumpi uppalapattanti sambandho. Samenāti purimakā viya garuṃ, mandañca payogaṃ akatvā samappamāṇena payogena. Tatthāti uppalapatte. Pariyodātasippoti suvisuddhasippo nipphannasippo.

Sallakattaantevāsikesu có nghĩa là trong số các đệ tử của vị thầy phẫu thuật. Udakathālagate có nghĩa là được đặt trong một cái bát nước. Satthakammaṃ có nghĩa là việc phẫu thuật như rạch tĩnh mạch v.v... Nên liên kết với uppalapattaṃ (lá sen) và phusitumpi (ngay cả việc chạm vào). Samena có nghĩa là với sự nỗ lực vừa phải, không nỗ lực quá mạnh hay quá yếu như những người trước. Tattha có nghĩa là trên lá sen. Pariyodātasippo có nghĩa là có tay nghề trong sạch, có tay nghề hoàn hảo.

Makkaṭakasuttanti [Pg.161] lūtasuttaṃ. Niyāmako nāvāsārathī. Laṅkāranti kilañjādimayaṃ nāvākaṭasārakaṃ. Telena achaḍḍento nāḷiṃ pūretīti sarāvādigatena telena achaḍḍento sukhumacchiddakaṃ telanāḷiṃ pūreti. Evamevāti yathā te ādito vuttamadhukarasallakattaantevāsisuttākaḍḍhakaniyāmakatelapūrakā vegena payogaṃ karonti, evameva yo bhikkhu ‘‘sīghaṃ appanaṃ pāpuṇissāmī’’ti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, yo majjhe vuttamadhukarādayo viya vīriyaṃ na karoti, ime dvepi vīriyasamatābhāvena appanaṃ pāpuṇituṃ na sakkonti. Yo pana avasāne vuttamadhukarādayo viya samappayogo, ayaṃ appanaṃ pāpuṇituṃ sakkoti vīriyasamatāyogatoti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘eko bhikkhū’’tiādi. Līnaṃ bhāvanācittanti adhippāyo.

Makkaṭakasuttaṃ có nghĩa là sợi tơ nhện. Niyāmako là người điều khiển thuyền. Laṅkāraṃ là tấm buồm của thuyền làm bằng chiếu v.v... "Đổ đầy ống mà không làm đổ dầu" có nghĩa là đổ đầy ống dầu có lỗ nhỏ bằng dầu trong bát nhỏ v.v... mà không làm đổ. Evameva có nghĩa là: cũng như lúc đầu, con ong, đệ tử của thầy phẫu thuật, người kéo sợi tơ, người lái tàu, người đổ dầu đã được đề cập, nỗ lực một cách nhanh chóng, cũng vậy, vị tỳ khưu nào nỗ lực một cách mãnh liệt với ý nghĩ "ta sẽ nhanh chóng đạt đến an chỉ"; và vị nào ở giữa không nỗ lực, giống như con ong v.v... đã được đề cập; cả hai vị này đều không thể đạt đến an chỉ do không có sự quân bình của tinh tấn. Còn vị nào lúc cuối có sự nỗ lực quân bình, giống như con ong v.v... đã được đề cập, vị này có thể đạt đến an chỉ do có sự quân bình của tinh tấn. Nên hiểu sự so sánh ví dụ như vậy. Do đó đã được nói, bắt đầu bằng eko bhikkhu. Ý muốn nói là tâm hành thiền bị co rút.

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

Giải thích về luận đề Sơ thiền.

69. Evanti vuttappakārena. Vīriyasamatāyojanavasena vīthipaṭipannaṃ bhāvanāmānasaṃ paṭibhāganimitteyeva ṭhapanavasena nimittābhimukhaṃ paṭipādayato assa yogino. Ijjhissatīti samijjhissati, uppajjissatīti attho. Anuyogavasenāti bhāvanāvasena. Sesānīti sesāni tīṇi, cattāri vā. Pakaticittehīti pākatikehi kāmāvacaracittehi. Balava…pe… cittekaggatāni bhāvanābalena paṭutarasabhāvappattiyā. Parikammattāti paṭisaṅkhārakattā. Yadi āsannattā upacāratā, gotrabhuno eva upacārasamaññā siyāti āha ‘‘samīpacārittā vā’’ti. Anaccāsannopi hi nātidūrapavattī samīpacārī nāma hoti. Appanaṃ upecca carantīti upacārāni. Ito pubbe parikammānanti nānāvajjanavīthiyaṃ parikammānaṃ. Etthāti etesu parikammupacārānulomasaññitesu. Sabbantimanti tatiyaṃ, catutthaṃ vā. Parittagottābhibhavanatoti parittassa gottassa abhibhavanato. Gaṃtāyatīti hi gottaṃ, ‘‘paritta’’nti pavattamānaṃ abhidhānaṃ, buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti parittagottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na pavattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena. Tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo. Bhāvanatoti uppādanato.

69. Evanti (Như vậy) là theo cách đã được nói. Đối với vị hành giả ấy (assa yogino), người làm cho phát sanh (paṭipādayato) tâm hành thiền (bhāvanāmānasaṃ) đã đi vào lộ trình (vīthipaṭipannaṃ) hướng đến tướng (nimittābhimukhaṃ) do năng lực của việc đặt để (ṭhapanavasena) chỉ trong tợ tướng (paṭibhāganimitteyeva) do năng lực của việc phối hợp sự quân bình tinh tấn (vīriyasamatāyojanavasena). Ijjhissati (sẽ thành tựu) có nghĩa là sẽ thành tựu (samijjhissati), sẽ phát sanh (uppajjissati). Anuyogavasena (do năng lực của sự thực hành) là do năng lực của sự tu tập (bhāvanāvasena). Sesāni (những cái còn lại) là ba hoặc bốn cái còn lại (sesāni tīṇi, cattāri vā). Pakaticittehi (bởi những tâm bình thường) là bởi những tâm dục giới bình thường (pākatikehi kāmāvacaracittehi). Balava…pe… cittekaggatāni (có tầm... nhất tâm mạnh mẽ hơn) là do đạt đến trạng thái sắc bén hơn (paṭutarasabhāvappattiyā) nhờ năng lực của sự tu tập (bhāvanābalena). Parikammattā (do là chuẩn bị) là do có tính chất chuẩn bị trước (paṭisaṅkhārakattā). Nếu cận hành là do sự gần gũi, thì chỉ có gotrabhu mới có tên gọi là cận hành, vì vậy ngài nói ‘‘samīpacārittā vā’’ (hoặc do đi gần). Thật vậy, pháp nào khởi lên không quá xa, dù không quá gần, cũng được gọi là đi gần (samīpacārī). Chúng đi đến gần an chỉ (appanaṃ upecca caranti), nên được gọi là cận hành (upacārāni). Ito pubbe parikammānaṃ (trước đây, các parikamma) là các parikamma trong lộ trình có các āvajjana khác nhau (nānāvajjanavīthiyaṃ parikammānaṃ). Ettha (ở đây) là trong các tốc hành tâm được gọi là chuẩn bị, cận hành, và thuận thứ (etesu parikammupacārānulomasaññitesu). Sabbantimaṃ (cái cuối cùng nhất) là cái thứ ba hoặc thứ tư (tatiyaṃ, catutthaṃ vā). Parittagottābhibhavanato (do áp đảo dòng dõi dục giới) là do áp đảo dòng dõi dục giới (parittassa gottassa abhibhavanato). Thật vậy, nó bảo vệ dòng dõi (gaṃtāyati), nên gọi là gotta. Nó bảo vệ danh xưng (abhidhānaṃ) và trí tuệ (buddhiñca) đang diễn tiến là ‘‘dục giới’’ (parittanti pavattamānaṃ) bằng cách có đối tượng chắc chắn (ekaṃsikavisayatāya), nên gọi là parittagottaṃ. Thật vậy, như trí tuệ (buddhi) không thể khởi lên nếu không có đối tượng làm cảnh (ārammaṇabhūtena atthena vinā na pavattati), cũng vậy, danh xưng (abhidhānaṃ) không thể khởi lên nếu không có đối tượng được biểu thị (abhidheyyabhūtena). Do đó, nó (so) được nói là bảo vệ (tāyati rakkhati) chúng (tāni). Nên hiểu rằng nó (taṃ pana) là đặc tính riêng (āveṇikarūpaṃ) của các pháp dục giới (kāmāvacaradhammānaṃ), là đối tượng của ái dục (kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ), khác biệt với các pháp đại hành và siêu thế (mahaggatānuttaravidhuraṃ). Trong dòng dõi đại hành (mahaggatagottepi) cũng nên hiểu ý nghĩa (attho veditabbo) theo phương pháp này (iminā nayena). Bhāvanato (do tu tập) là do làm cho phát sanh (uppādanato).

Avisesena [Pg.162] sabbesaṃ sabbā samaññāti paṭhamanayo gahitaggahaṇaṃ hotīti āha ‘‘aggahitaggahaṇenā’’tiādi. Nānāvajjanaparikammameva parikammanti adhippāyena ‘‘paṭhamaṃ vā upacāra’’ntiādi vuttaṃ. Catutthaṃ appanācittaṃ, pañcamaṃ vā appanācittaṃ pubbe vuttanayena sace catutthaṃ gotrabhu hotīti attho. Pañcamaṃ vāti vā-saddo aniyame. Svāyaṃ aniyamo iminā kāraṇenāti dassetuṃ ‘‘tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasenā’’ti vuttaṃ. Tattha khippābhiññassa catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. Kasmā pana catutthaṃ, pañcamaṃ vā appeti, na tato paranti āha ‘‘tato paraṃ javanaṃ patatī’’ti. Tato pañcamato paraṃ chaṭṭhaṃ, sattamañca javanaṃ patantaṃ viya hoti parikkhīṇajavattāti adhippāyo.

Phương pháp đầu tiên, rằng một cách không phân biệt, tất cả tên gọi (đều áp dụng) cho tất cả các tốc hành tâm, trở thành việc nắm bắt cái đã được nắm bắt, vì vậy ngài nói ‘‘aggahitaggahaṇenā’’tiādi (bằng cách nắm bắt cái chưa được nắm bắt, v.v...). Với ý định rằng chỉ có parikamma có các āvajjana khác nhau mới là parikamma, câu ‘‘paṭhamaṃ vā upacāra’’ntiādi (hoặc cái đầu tiên là cận hành, v.v...) đã được nói. Cái thứ tư là tâm an chỉ, hoặc cái thứ năm là tâm an chỉ, có nghĩa là nếu cái thứ tư là gotrabhu theo phương pháp đã nói trước đây. Trong câu Pañcamaṃ vā (hoặc cái thứ năm), từ vā có nghĩa là không xác định. Để chỉ ra rằng sự không xác định này là do nguyên nhân này, câu ‘‘tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasenā’’ti (và điều đó là do trường hợp của người chứng đắc nhanh và người chứng đắc chậm) đã được nói. Trong hai trường hợp đó, đối với người chứng đắc nhanh, cái thứ tư nhập định; đối với người chứng đắc chậm, cái thứ năm. Tại sao cái thứ tư hoặc thứ năm nhập định, mà không phải cái sau đó? Vì vậy, ngài nói ‘‘tato paraṃ javanaṃ patatī’’ti (tốc hành tâm sau đó rơi rụng). Ý định là: sau cái thứ năm, tốc hành tâm thứ sáu và thứ bảy giống như đang rơi rụng vì tốc lực đã cạn kiệt (parikkhīṇajavattā).

Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamajavanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ pana balavabhāvato dutiyaṃ, tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhaṃ, sattamampi appetīti therassa adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotī’’ti. Tanti therassa vacanaṃ. Suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā vuttaṃ ‘‘attanomatimatta’’nti. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā. Catutthapañcamesuyevātiādi vuttassevatthassa yuttidassanamukhena nigamanatthaṃ vuttaṃ. Tattha yadi chaṭṭhasattamaṃ javanaṃ patitaṃ nāma hoti parikkhīṇajavattā, kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā, ānantariyā ca hotīti? Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balappattiyā. Kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. Kiriyāvatthā hi ārambhamajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha ca pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ. Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattāti ca vadanti. Tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ. Tathā hi ‘‘yathā hi puriso’’tiādi vuttaṃ.

Ý của vị trưởng lão là: Giống như tốc hành tâm thứ nhất, vì yếu ớt do không có sự thuần thục (aladdhāsevanaṃ), không thể sanh khởi gotrabhu, nhưng tốc hành tâm thứ hai hoặc thứ ba, do có sự thuần thục (laddhāsevanaṃ) và mạnh mẽ, có thể sanh khởi gotrabhu, cũng vậy, do có sự thuần thục và mạnh mẽ, cái thứ sáu và thứ bảy cũng nhập định. Do đó, ngài nói ‘‘tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotī’’ti (vì vậy, an chỉ cũng xảy ra ở cái thứ sáu và thứ bảy). Đó (taṃ) là lời của vị trưởng lão. Do không được hỗ trợ bởi Kinh, Tùy Kinh, và các học thuyết của các vị thầy, nên được gọi là ‘‘attanomatimatta’’nti (chỉ là ý kiến cá nhân). Câu kinh ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti (các pháp thiện trước trước...) không phải là lý do, vì việc có được duyên thuần thục không phải là yếu tố quyết định (anekantikattā) cho sự mạnh mẽ. Thật vậy, tư tâm thứ nhất, dù không có sự thuần thục, vẫn có thể cho quả trong hiện tại (diṭṭhadhammavedanīyā), còn tư tâm thứ hai cho đến tư tâm thứ sáu, do có sự thuần thục, lại cho quả trong đời sau (aparāpariyavedanīyā). Câu Catutthapañcamesuyevātiādi (chỉ ở cái thứ tư và thứ năm, v.v...) được nói để kết luận, bằng cách trình bày lý lẽ, cho ý nghĩa đã được nói. Ở đây, nếu tốc hành tâm thứ sáu và thứ bảy được gọi là đã rơi rụng vì tốc lực đã cạn kiệt, thì làm sao tư tâm của tốc hành tâm thứ bảy có thể cho quả trong đời sau (upapajjavedanīyā) và là vô gián nghiệp (ānantariyā)? Sự khác biệt này không phải do đạt được sức mạnh nhờ duyên thuần thục. Vậy thì do đâu? Do sự đặc biệt của giai đoạn hành động (kiriyāvatthāvisesato). Thật vậy, giai đoạn hành động có ba loại: khởi đầu, giữa, và kết thúc. Trong đó, nên hiểu rằng tính chất cho quả trong đời sau v.v... là do tư tâm hoàn tất (sanniṭṭhāpakacetanābhāvena) trong giai đoạn kết thúc (pariyosānāvatthāya), chứ không phải do sức mạnh. Các vị khác cũng nói rằng: do nó được tạo tác như vậy bởi tính chất là duyên vô gián cho dòng tương tục quả, vốn là duyên vô gián cho sự tái sanh. Do đó, không thể ngăn cản được việc tốc lực cạn kiệt của cái thứ sáu và thứ bảy do chúng hướng đến sự rơi rụng (papātābhimukhatāya). Thật vậy, câu ‘‘yathā hi puriso’’tiādi (giống như một người đàn ông...) đã được nói.

Sā [Pg.163] ca pana appanā. Addhānaparicchedoti kālaparicchedo. So panettha sattasu ṭhānesu katthaci aparimāṇacittakkhaṇatāya, katthaci atiittarakhaṇatāya natthīti vutto. Na hettha sampuṇṇajavanavīthi addhā labbhati. Tenevāha ‘‘ettha maggānantaraphala’’ntiādi. Sesaṭṭhānesūti paṭhamappanā, lokiyābhiññā, maggakkhaṇo, nirodhā vuṭṭhahantassa phalakkhaṇoti etesu catūsu ṭhānesu.

Và an chỉ đó (sā ca pana appanā). Addhānaparicchedo (sự phân định thời gian) là sự phân định về thời gian (kālaparicchedo). Nó (so) được nói là không có (natthīti vutto) ở bảy nơi này (ettha sattasu ṭhānesu), ở một số nơi vì có sát-na tâm vô hạn (aparimāṇacittakkhaṇatāya), ở một số nơi vì có sát-na quá ngắn (atiittarakhaṇatāya). Ở đây, không có được khoảng thời gian của một lộ trình tốc hành tâm đầy đủ (na hettha sampuṇṇajavanavīthi addhā labbhati). Do đó, ngài nói ‘‘ettha maggānantaraphala’’ntiādi (ở đây, quả ngay sau đạo, v.v...). Sesaṭṭhānesu (ở những nơi còn lại) là ở bốn nơi này: an chỉ đầu tiên, thắng trí thế gian, sát-na đạo, và sát-na quả của người xuất khỏi diệt tận định.

Ettāvatāti ettakena bhāvanākkamena esa yogāvacaro paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ viharatā ca anena tadeva paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti sambandho.

Ettāvatā (cho đến chừng ấy) là với trình tự tu tập chừng ấy (ettakena bhāvanākkamena), vị hành giả này (esa yogāvacaro), sau khi đạt đến sơ thiền (paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja), an trú (viharati). Và bởi vị hành giả này, người đang an trú như vậy (evaṃ viharatā ca anena), chính sơ thiền đó (tadeva paṭhamaṃ jhānaṃ), có đề mục là biến xứ đất (pathavīkasiṇaṃ), đã được chứng đắc (adhigataṃ hoti). Nên được liên kết như vậy (iti sambandho).

70. Tatthāti tasmiṃ jhānapāṭhe. Viviccitvāti visuṃ hutvā. Tenāha ‘‘vinā hutvā apakkamitvā’’ti, pajahanavasena apasakkitvāti attho. Vivicceva kāmehīti ettha ‘‘viviccā’’ti iminā vivecanaṃ jhānakkhaṇe kāmānaṃ abhāvamattaṃ vuttaṃ. ‘‘Viviccevā’’ti pana iminā ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena tappaṭipakkhatā jhānassa, kāmavivekassa ca jhānādhigamūpāyatā dassitā hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādiṃ vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Andhakāre sati padīpobhāso viyā’’ti etena yathā padīpobhāsābhāvena rattiyaṃ andhakārābhibhavo, evaṃ jhānābhāvena sattasantatiyaṃ kāmābhibhavoti dasseti.

70. Tatthāti (có nghĩa là) tasmiṃ jhānapāṭhe (trong đoạn kinh về thiền). Viviccitvāti (có nghĩa là) visuṃ hutvā (đã trở nên riêng biệt). Do đó, ngài đã nói: ‘‘vinā hutvā apakkamitvā’’ti (đã trở nên không có, đã lánh xa), nghĩa là apasakkitvā (đã lui ra) pajahanavasena (do bởi sự từ bỏ). Trong câu vivicceva kāmehīti, bằng từ ‘‘viviccā’’ti này, sự ly (vivecanaṃ), tức là chỉ sự vắng mặt (abhāvamattaṃ) của các dục (kāmānaṃ) trong khoảnh khắc thiền (jhānakkhaṇe) đã được nói đến. Còn bằng từ ‘‘viviccevā’’ti này, do sự chỉ rõ rằng các dục chắc chắn phải được ly (ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena), nên tính chất đối nghịch của thiền đối với chúng (tappaṭipakkhatā jhānassa), và sự ly dục (kāmavivekassa) là phương tiện để chứng đắc thiền (jhānādhigamūpāyatā) đã được trình bày (dassitā hoti). Để trình bày ý nghĩa này (imamatthaṃ dassetuṃ), sau khi đã nói ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādiṃ (sơ thiền, v.v...), để làm cho chính ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn (tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ), câu ‘‘katha’’ntiādi (như thế nào, v.v...) đã được nói đến. Bằng câu ‘‘andhakāre sati padīpobhāso viyā’’ti này, ngài trình bày rằng (dasseti) cũng như (yathā) do không có ánh sáng của ngọn đèn (padīpobhāsābhāvena) vào ban đêm (rattiyaṃ) nên có sự xâm chiếm của bóng tối (andhakārābhibhavo), cũng vậy (evaṃ) do không có thiền (jhānābhāvena) nên có sự xâm chiếm của các dục (kāmābhibhavo) trong dòng tương tục của chúng sanh (sattasantatiyaṃ).

Etanti pubbapadeyeva avadhāraṇavacanaṃ. Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘kāmehi evā’’ti avadhāraṇassa akatattā. Nissaranti niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā, tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānaṃ tannissaraṇaṃ, tato. Kathaṃ pana samāne vikkhambhane kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ, na byāpādādīnanti codanaṃ yuttito, āgamato ca sodhetuṃ ‘‘kāmadhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmadhātusamatikkamanatoti sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato. Tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha. Kāmarāgapaṭipakkhatoti vakkhamānavibhāgassa kilesakāmassa paccatthikabhāvato. Tena yathā mettā byāpādassa, karuṇā vihiṃsāya, evamidaṃ jhānaṃ kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtanti dasseti. Evamattano pavattiyā, vipākappavattiyā ca kāmarāgato, kāmadhātuto [Pg.164] ca vinivattasabhāvattā idaṃ jhānaṃ visesato kāmānameva nissaraṇaṃ. Svāyamattho pāṭhagato evāti āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Kāmañcetamatthaṃ dīpetuṃ purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ, uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva tathā atthasambhavatoti dassetuṃ ‘‘uttarapadepī’’tiādi vuttaṃ. Itoti kāmacchandato. Esa niyamo. Sādhāraṇavacanenāti avisesavacanena. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭipassaddhinissaraṇavivekā tadaṅgavivekādayo. Cittakāyaupadhivivekā cittavivekādayo. Tayo eva idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā samucchedavivekādīnaṃ asambhavato.

Etanti (có nghĩa là) lời xác định (avadhāraṇavacanaṃ) chỉ ở từ trước (pubbapadeyeva). Tuy nhiên, không nên hiểu như vậy (na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ) vì sự xác định ‘‘kāmehi evā’’ti (chỉ từ các dục) đã không được thực hiện (avadhāraṇassa akatattā). Nissaranti niggacchanti (chúng thoát ra, chúng ra khỏi) etena (bởi cái này), vā (hoặc) ettha (trong cái này), nên gọi là nissaraṇaṃ (sự thoát ly). Những gì ra khỏi (ke niggacchanti)? Các dục (kāmā). Sự thoát ly khỏi các dục ấy (tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ), sự từ bỏ (pahānaṃ), đó là sự thoát ly của chúng (tannissaraṇaṃ). Do đó (tato). Nhưng tại sao (kathaṃ pana) trong khi sự trấn áp là như nhau (samāne vikkhambhane), đây lại chỉ là sự thoát ly khỏi các dục (kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ), mà không phải là (sự thoát ly) khỏi sân hận, v.v... (na byāpādādīnaṃ)? Để làm sáng tỏ (sodhetuṃ) câu chất vấn này (codanaṃ) bằng lý lẽ (yuttito) và bằng thánh điển (āgamato), câu ‘‘kāmadhātū’’tiādi (dục giới, v.v...) đã được nói đến. Trong đó, kāmadhātusamatikkamanatoti (do sự vượt qua dục giới) là do không có con đường thực hành để vượt qua toàn bộ cõi dục (sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato). Bằng điều đó, ngài nói về sự thiếu liễu tri về dục của thiền này (tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha). Kāmarāgapaṭipakkhatoti (do là đối nghịch với tham dục) là do là kẻ thù (paccatthikabhāvato) của phiền não dục (kilesakāmassa) sẽ được phân tích sau đây (vakkhamānavibhāgassa). Bằng điều đó, ngài trình bày rằng (tena ... dasseti) cũng như (yathā) tâm từ (mettā) đối nghịch với sân hận (byāpādassa), tâm bi (karuṇā) đối nghịch với sự hãm hại (vihiṃsāya), cũng vậy (evaṃ) thiền này (idaṃ jhānaṃ) là đối nghịch trực tiếp với tham dục (kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtaṃ). Như vậy, do bản chất quay lưng lại (vinivattasabhāvattā) với tham dục (kāmarāgato) và dục giới (kāmadhātuto) trong sự vận hành của chính nó (attano pavattiyā) và trong sự vận hành của quả dị thục (vipākappavattiyā), thiền này (idaṃ jhānaṃ) một cách đặc biệt (visesato) chính là sự thoát ly khỏi các dục (kāmānameva nissaraṇaṃ). Ý nghĩa này đã có trong chính đoạn kinh (svāyamattho pāṭhagato eva), vì vậy ngài nói ‘‘yathāhā’’tiādi (như đã nói, v.v...). Mặc dù để làm sáng tỏ ý nghĩa này (kāmañcetamatthaṃ dīpetuṃ), sự xác định đã được lấy ở từ trước (purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ), nhưng nó cũng nên được lấy ở từ sau (uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva) vì ý nghĩa cũng có thể có như vậy (tathā atthasambhavato), để trình bày điều này, câu ‘‘uttarapadepī’’tiādi (cũng ở từ sau, v.v...) đã được nói đến. Itoti (có nghĩa là) từ dục tham (kāmacchandato). Đây là quy tắc (esa niyamo). Sādhāraṇavacanenāti (bằng lời nói chung) có nghĩa là bằng lời nói không phân biệt (avisesavacanena). Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭipassaddhinissaraṇavivekā (các sự ly do chi phần, do trấn áp, do đoạn tuyệt, do khinh an, do thoát ly) là tadaṅgavivekādayo (sự ly do chi phần, v.v...). Cittakāyaupadhivivekā (sự ly khỏi các chấp thủ là thân và tâm) là cittavivekādayo (sự ly tâm, v.v...). Chỉ có ba loại (tayo eva) nên được hiểu ở đây trong cuộc thảo luận về thiền (idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā) vì sự không thể có của sự ly do đoạn tuyệt, v.v... (samucchedavivekādīnaṃ asambhavato).

Niddeseti mahāniddese (mahāni. 1, 7). Tattha hi ‘‘uddānato dve kāmā – vatthukāmā kilesakāmā cā’’ti uddisitvā ‘‘tattha katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā…pe… manāpiyā phoṭṭhabbā’’tiādinā vatthukāmā niddiṭṭhā. Te pana kāmīyantīti kāmāti veditabbā. Tatthevāti niddese eva. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge (vibha. 564). Patthanākārena pavatto dubbalo lobho chandanaṭṭhena chando, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, tatopi balavataro bahalarāgo chandarāgo. Nimittānubyañjanāni saṅkappeti etenāti saṅkappo, tathāpavatto lobho, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, saṅkappanavaseneva pavatto tatopi balavataro saṅkapparāgoti. Svāyaṃ pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākāravasena, avatthābhedavasena ca veditabbo yathā ‘‘vaccho dammo balībaddo’’ti. Ime kilesakāmā. Kāmentīti kāmā, kāmenti etehīti vā.

Niddeseti (có nghĩa là) trong bộ Đại Trình bày (mahāniddese). Vì ở đó (tattha hi), sau khi đã nêu lên (uddisitvā) rằng: ‘‘uddānato dve kāmā – vatthukāmā kilesakāmā cā’’ti (tóm lại, có hai loại dục: vật dục và phiền não dục), các vật dục đã được trình bày chi tiết (vatthukāmā niddiṭṭhā) bằng câu ‘‘tattha katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā…pe… manāpiyā phoṭṭhabbā’’tiādinā (trong đó, thế nào là vật dục? Các sắc khả ái... cho đến... các xúc khả ái). Và chúng (te pana) được ham muốn (kāmīyanti), nên được gọi là dục (kāmā), cần phải hiểu như vậy (veditabbā). Tatthevāti (có nghĩa là) trong chính bộ Trình bày (niddese eva). Vibhaṅgeti (có nghĩa là) trong bộ Phân tích Thiền (jhānavibhaṅge). Tham (lobho) yếu (dubbalo) khởi lên dưới hình thức mong cầu (patthanākārena pavatto) được gọi là dục (chando) theo nghĩa là muốn (chandanaṭṭhena); tham mạnh hơn thế (tato balavā) được gọi là ái (rāgo) theo nghĩa là nhiễm trước (rañjanaṭṭhena); ái đậm đặc (bahalarāgo) còn mạnh hơn thế nữa (tatopi balavataro) được gọi là dục ái (chandarāgo). Người ta tư duy (saṅkappeti) về các tướng và các tùy tướng (nimittānubyañjanāni) bằng cái này (etena), nên nó được gọi là tầm (saṅkappo), đó là tham (lobho) khởi lên như vậy (tathāpavatto); tham mạnh hơn thế (tato balavā) được gọi là ái (rāgo) theo nghĩa là nhiễm trước (rañjanaṭṭhena); tham khởi lên chỉ do sức mạnh của tư duy (saṅkappanavaseneva pavatto) mà còn mạnh hơn thế nữa (tatopi balavataro) được gọi là ái do tư duy (saṅkapparāgo). Sự phân biệt này (svāyaṃ pabhedo) của cùng một tâm tham (ekasseva lobhassa) cần được hiểu (vattabbo) theo cách thức khởi lên (pavattiākāravasena) và theo sự khác biệt về giai đoạn (avatthābhedavasena), cũng như (yathā) các từ ‘‘vaccho dammo balībaddo’’ti (bê con, bò tơ, bò đực). Đây là các phiền não dục (ime kilesakāmā). Chúng ham muốn (kāmenti), nên gọi là dục (kāmā); hoặc (vā) người ta ham muốn (kāmenti) bởi chúng (etehi).

Evañhi satīti evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati. Vatthukāmehipīti ‘‘vatthukāmehi viviccevā’’tipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmehi vivekassa dutiyapadena vuttattā. Tenāti vatthukāmavivekena. Kāyaviveko vutto hoti puttadārādipariggahavivekadīpanato. Purimenāti kāyavivekena. Etthāti ‘‘vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehī’’ti etasmiṃ padadvaye, ito vā niddhārite vivekadvaye. Akusala-saddena yadipi [Pg.165] kilesakāmā, sabbākusalāpi vā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Dutiyenāti ca cittavivekenāti attho. Etesanti yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ saṃkilesavatthuppahānaṃ. Lolabhāvo nāma tattha tattha rūpādīsu taṇhuppādo, tassa hetu vatthukāmā eva veditabbā. Bālabhāvo avijjā, duccintitacintitādi vā, tassa ayonisomanasikāro, sabbepi vā akusalā dhammā hetu. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhapayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena, vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena ca ajjhāsayavisodhanaṃ āsayaposanaṃ. Kāmesūti niddhāraṇe bhummaṃ.

Evañhi satīti (có nghĩa là) khi có sự bao gồm cả hai loại dục như vậy (evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati). Vatthukāmehipīti (có nghĩa là) ý nghĩa ‘‘vatthukāmehi viviccevā’’tipi (ly cả các vật dục) cũng thích hợp (yujjati). Như vậy (evaṃ), từ pi (cũng) có ý nghĩa bao gồm một ý nghĩa thích hợp khác (yujjamānatthantarasamuccayattho), chứ không có ý nghĩa bao gồm các phiền não dục (na kilesakāmasamuccayattho). Tại sao (kasmā)? Vì trong ý nghĩa này (imasmiṃ atthe), sự ly khỏi các phiền não dục (kilesakāmehi vivekassa) đã được nói đến bằng cụm từ thứ hai (dutiyapadena vuttattā). Tenāti (bằng điều đó) có nghĩa là bằng sự ly vật dục (vatthukāmavivekena). Thân ly (kāyaviveko) được nói đến (vutto hoti) do sự chỉ rõ sự ly khỏi việc sở hữu vợ con, v.v... (puttadārādipariggahavivekadīpanato). Purimenāti (bằng điều trước) có nghĩa là bằng thân ly (kāyavivekena). Etthāti (ở đây) có nghĩa là trong cặp cụm từ này (etasmiṃ padadvaye): ‘‘vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehī’’ti (ly dục, ly các pháp bất thiện), hoặc (vā) trong hai loại ly (vivekadvaye) được rút ra từ đây (ito niddhārite). Mặc dù (yadipi) bằng từ akusala (bất thiện), các phiền não dục (kilesakāmā) hoặc (vā) tất cả các pháp bất thiện (sabbākusalāpi) được đề cập đến (gahitā), nhưng trong mọi trường hợp (sabbathā pana), sự ly khỏi các phiền não dục (kilesakāmehi viveko) đã được nói đến (vutto), vì vậy ngài nói: ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti (do lời nói về sự ly khỏi các phiền não dục bằng cụm từ thứ hai). Và dutiyenāti (bằng điều thứ hai) có nghĩa là bằng tâm ly (cittavivekenāti attho). Etesanti (của những điều này) là của hai cụm từ đã được nói đến (yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ); và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định (niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ). Sự từ bỏ đối tượng của các phiền não như tham ái, v.v... (taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ) là sự từ bỏ đối tượng của phiền não (saṃkilesavatthuppahānaṃ). Trạng thái lăng xăng (lolabhāvo nāma) là sự khởi lên của tham ái (taṇhuppādo) đối với các sắc, v.v... ở nơi này nơi kia (tattha tattha rūpādīsu); nguyên nhân của nó (tassa hetu) cần được hiểu chính là các vật dục (vatthukāmā eva veditabbā). Trạng thái ngu si (bālabhāvo) là vô minh (avijjā), hoặc (vā) là sự suy nghĩ những điều không tốt, v.v... (duccintitacintitādi); nguyên nhân của nó (tassa hetu) là sự không như lý tác ý (ayonisomanasikāro), hoặc (vā) là tất cả các pháp bất thiện (sabbepi akusalā dhammā). Hành động không trong sạch như sát sanh, v.v... (pāṇātipātādiasuddhapayogo) cũng là nguyên nhân để đạt được các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇādhigamahetupi hoti), do đó, bằng sự ly khỏi chúng (tabbivekena), sự trong sạch của hành động (payogasuddhi) được làm rõ (vibhāvitā). Sự thanh lọc nội tâm (ajjhāsayavisodhanaṃ), sự nuôi dưỡng ý hướng (āsayaposanaṃ) là do sự gột rửa phiền não tham ái (taṇhāsaṃkilesasodhanena) và do sự phát triển duyên trợ cho sự giải thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena). Kāmesūti là vị trí cách trong ý nghĩa chỉ định (niddhāraṇe bhummaṃ).

Anekabhedoti kāmāsavakāmarāgasaṃyojanādivasena, rūpataṇhādivasena ca anekappabhedo. Kāmacchandoyevāti kāmasabhāvoyeva chando, na kattukamyatāchando, nāpi kusalacchandoti adhippāyo. Jhānapaṭipakkhatoti jhānassa paṭipakkhabhāvato taṃhetu tannimittaṃ visuṃ vutto. Akusalabhāvasāmaññena aggahetvā visuṃ sarūpena gahito. Yadi kilesakāmova purimapade vutto, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘anekabhedato’’tiādi.

“Anekabhedoti” (có nhiều sự khác biệt) là có nhiều loại do năng lực của lậu hoặc dục, kiết sử dục tham, v.v., và do năng lực của ái sắc, v.v. “Kāmacchandoyevāti” (chính là dục tham) có nghĩa là: chính là ý muốn có bản chất dục, không phải là ý muốn làm, cũng không phải là ý muốn thiện. “Jhānapaṭipakkhatoti” (là đối nghịch với thiền) là do là trạng thái đối nghịch của thiền, do nguyên nhân đó, do dấu hiệu đó, nên được nói riêng. (Nó) không được nắm giữ theo cách chung chung là trạng thái bất thiện, mà được nắm giữ riêng theo tự tánh của nó. Nếu chỉ có phiền não dục được nói ở từ trước, tại sao lại là số nhiều? (Để trả lời,) Ngài đã nói “anekabhedato” (có nhiều sự khác biệt), v.v.

Aññesampi diṭṭhimānaahirikānottappādīnaṃ, taṃsahitaphassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijhānaṅgāni, tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanato tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni tesaṃ pavattinivāraṇato. Samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujuvipaccanīkabhāvato, nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānato ca. Pīti byāpādassa paṭipakkhā pāmojjena samānayogakkhemattā. Vitakko thinamiddhassa paṭipakkho yoniso saṅkappanavasena savipphārapavattito. Sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa paṭipakkhaṃ vūpasantasītalasabhāvattā. Vicāro vicikicchāya paṭipakkho ārammaṇe anumajjanavasena paññāpaṭirūpasabhāvattā. Mahākaccānattherena desitaṃ piṭakānaṃ saṃvaṇṇanā peṭakaṃ, tasmiṃ peṭake.

Cũng của các pháp khác như tà kiến, ngã mạn, vô tàm, vô quý, v.v., và của xúc, v.v. đi kèm với chúng. Các thiền chi sẽ được nói ở trên là các thiền chi ở trên; việc nói về các triền cái đối nghịch với chúng là để chỉ ra trạng thái đối nghịch của các thiền chi đó đối với các pháp đối nghịch của chính chúng. Quả vậy, các triền cái là đối nghịch của các thiền chi, vì chúng ngăn cản sự sanh khởi của các thiền chi đó. Định là đối nghịch của dục tham, vì là trạng thái đối nghịch trực tiếp với sự mong cầu ái dục, và vì nó thiết lập vững chắc tâm vốn đang lang thang, bị quyến rũ bởi nhiều đối tượng khác nhau. Hỷ là đối nghịch của sân, vì có sự an ổn tương tự như sự hân hoan. Tầm là đối nghịch của hôn trầm thụy miên, vì nó có sự vận hành lan rộng do năng lực của sự tác ý như lý. Lạc là đối nghịch của trạo cử hối quá, vốn có bản chất không an tịnh và hối hận, vì (lạc) có bản chất an tịnh và mát mẻ. Tứ là đối nghịch của hoài nghi, vì có bản chất tương tự như trí tuệ do năng lực thẩm sát đối tượng. Sự chú giải Tam Tạng được thuyết bởi Trưởng lão Mahākaccāna là Peṭaka (Tạng Thư); trong Peṭaka đó.

Pañcakāmaguṇabhedavisayassāti [Pg.166] rūpādipañcakāmaguṇavisesavisayassa. Āghātavatthubhedādivisayānanti byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’ti (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29; vibha. 960) ādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa, mohādhikehi thinamiddhādīhi vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhakañcetaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā. Sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalappahāyakaṃ hoti, hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvameva hoti taṃsabhāvattāti avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ ‘‘vikkhambhanaviveko vutto hotī’’ti āha.

“Pañcakāmaguṇabhedavisayassa” (có đối tượng là các loại dục trưởng dưỡng) nghĩa là có đối tượng là các loại dục trưởng dưỡng đặc biệt như sắc, v.v. Trong câu “Āghātavatthubhedādivisayānaṃ” (có đối tượng là các loại hiềm hận sự, v.v.), bằng lời nói về sự ly sân, sự ly bằng cách trấn áp đối với sân, vốn có đối tượng là các loại hiềm hận sự như “hắn đã làm điều bất lợi cho ta”, v.v., đã được nói đến; và bằng lời nói về sự ly khỏi hôn trầm thụy miên, v.v. vốn có si chiếm ưu thế, sự ly bằng cách trấn áp đối với si, vốn có đối tượng là các loại như khổ, các quan điểm về quá khứ, v.v. do năng lực che đậy, đã được nói đến. Và (sơ thiền) này trấn áp dục tham, sân, và hôn trầm thụy miên, v.v. vốn cùng một nền tảng với chúng, vì có bản chất đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện. Do bản chất đó của tất cả các pháp thiện, nó là pháp đoạn trừ tất cả các pháp bất thiện; mặc dù là vậy, nó chỉ có bản chất trấn áp dục tham, v.v. Vì có bản chất đó, nên không phân biệt, (chú giải) nói rằng “sự ly bằng cách trấn áp đối với các triền cái, các căn bất thiện, v.v. đã được nói đến”.

71. Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vitakko’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ‘‘vitakkanaṃ īdisamida’’nti ārammaṇassa parikappananti āha ‘‘ūhananti vuttaṃ hotī’’ti. Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiniruḷhaṃ viya hoti, tasmā so ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo vutto. Yathā hi koci rājavallabhaṃ, taṃsambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ, kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhaṇaṃ ciraparicitaṃ. Tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva. Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇavirahitampi sammasanavasena pavattati, yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ. Parito, parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpaṃ, pathavī pathavī’’ti ākoṭentassa viya pavatti ‘‘āhananaṃ, pariyāhanana’’nti ca veditabbaṃ. Ānayanaṃ cittassa ārammaṇe upanayanaṃ, ākaḍḍhanaṃ vā.

71. Để ngăn chặn ý niệm về sự làm chủ đối với các pháp tự nhiên đang diễn tiến theo duyên rằng “không có bất kỳ sự làm chủ nào”, nên đã nói “vitakkanaṃ vitakko” (sự tầm là tầm). Về điều này, (Ngài) nói “ūhananti vuttaṃ hotī” (được gọi là sự suy xét), vì sự tầm là sự hình dung về đối tượng rằng “đây là như thế này”. Bởi vì tâm, nhờ sức mạnh của tầm, dường như đã hướng lên đối tượng, cho nên nó được gọi là có đặc tính hướng tâm lên đối tượng. Quả vậy, giống như một người nào đó nương tựa vào một người được vua yêu mến, hoặc một người bạn có liên quan đến người đó, để đi lên và đi vào cung vua, cũng vậy, tâm nương tựa vào tầm để hướng lên đối tượng. Nếu vậy, làm thế nào tâm không có tầm lại hướng lên đối tượng? (Đáp:) Chính nhờ sức mạnh của tầm. Quả vậy, giống như người đó, do quen thuộc, có thể đi vào cung vua không sợ hãi ngay cả khi không có người kia, cũng vậy, do quen thuộc, tâm không có tầm cũng hướng lên đối tượng ngay cả khi không có tầm. Và “paricayena” (do quen thuộc) là do sự quen thuộc được gọi là sự tu tập tầm diễn ra trong dòng tâm thức. Quả vậy, do năng lực của tầm thường xuyên sanh khởi trong dòng tâm thức, sự hướng lên đối tượng của tâm đã được thực hành từ lâu. Do đó, đôi khi tâm đó vẫn sanh khởi ở đó ngay cả khi không có tầm. Giống như tâm đó, sau khi đã cùng với trí tuệ và được thực hành từ lâu qua việc quán xét, đôi khi vẫn vận hành qua việc quán xét ngay cả khi không có trí tuệ; hoặc giống như tâm đã vận hành cùng với phiền não, ngay cả khi hoàn toàn không có phiền não, vẫn vận hành do sự quen thuộc, do năng lực của tập khí phiền não, sự hoàn hảo của ví dụ này cần được hiểu như vậy. “Āhananaṃ” là sự đập vào từ phía trước hoặc đối diện. “Pariyāhananaṃ” là sự đập vào từ xung quanh hoặc sau khi xoay vòng. Sự diễn tiến giống như người đang gõ “sắc, sắc”, “đất, đất” cần được hiểu là “āhananaṃ” và “pariyāhananaṃ”. “Ānayanaṃ” là sự đưa tâm đến đối tượng, hoặc là sự kéo lại.

Anusañcaraṇaṃ [Pg.167] anuparibbhamanaṃ. Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno eva santāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo. Sesesupi eseva nayo. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anumasanaṃ, parimajjananti attho. Tathā hi vicāro ‘‘parimajjanahattho viya, sañcaraṇahattho viyā’’ti ca vutto. Tatthāti ārammaṇe. Sahajātānaṃ anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicāraṇasaṅkhātaanumajjanavaseneva veditabbaṃ. Anuppabandhanaṃ ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavatti. Tathā hi so ‘‘anusandhānatā’’ti (dha. sa. 8) niddiṭṭho. Teneva ca ‘‘ghaṇḍānuravo viya, paribbhamanaṃ viyā’’ti ca vutto.

“Anusañcaraṇaṃ” là sự đi vòng quanh lặp đi lặp lại. Cần hiểu rằng sự khác biệt này, khi có được trong dòng tâm thức, trở nên rõ ràng trong dòng tâm thức. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. “Anumajjanaṃ” là sự chạm vào, sự xoa bóp đối tượng của tâm. Quả vậy, tứ được nói là “giống như người có tay xoa bóp, giống như người có tay di chuyển”. “Tattha” (ở đó) nghĩa là trong đối tượng. Sự gắn kết của các pháp đồng sanh cần được hiểu là do năng lực của sự xoa bóp, được gọi là sự thẩm sát, trong đối tượng. “Anuppabandhanaṃ” là sự diễn tiến của tâm trong đối tượng như thể không bị gián đoạn. Quả vậy, nó được chỉ ra là “anusandhānatā” (sự nối kết). Và do đó, nó được nói là “giống như tiếng vang của chuông, giống như sự quay tròn”.

Katthacīti paṭhamajjhāne, parittacittuppādesu ca. Vicārato oḷārikaṭṭhena, vicārasseva ca pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko, tassa ca pubbaṅgamo ghaṇḍābhighāto viya vitakko. Yathā hi ghaṇḍābhighāto paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena vitakko cetaso paṭhamābhinipāto hoti. Abhighāta-ggahaṇena cettha abhighātajo saddo gahitoti veditabbo. Vipphāravāti vicalanayutto saparipphando. Paribbhamanaṃ viya parissayābhāvavīmaṃsanatthaṃ. Anuppabandhena pavattiyanti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ. Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati, na paṭhamābhinipāte. Pākaṭo hotīti vitakkassa viseso abhiniropanākāro oḷārikattā paṭhamajjhāne pākaṭo hoti, tadabhāvato pañcakanaye dutiyajjhāne vicārassa viseso anumajjanākāro pākaṭo hoti.

Katthaci có nghĩa là: trong sơ thiền, và trong các tâm dục giới nhỏ nhiệm. So với tứ (vicāra) thì thô thiển hơn, và do là trạng thái đi trước của chính tứ, nên tầm (vitakka) giống như tiếng chuông ban đầu, thô thiển hơn và đi trước tiếng vang ngân theo sau. Ví như tiếng chuông ban đầu là sự va chạm đầu tiên, cũng vậy, do có ý nghĩa hướng tâm đến đối tượng, tầm là sự va chạm đầu tiên của tâm. Và ở đây, cần hiểu rằng qua việc dùng từ "abhighāta" (sự va chạm), âm thanh phát sinh từ sự va chạm được bao hàm. Vipphāra (rung động) có nghĩa là có sự lay động, có sự rung chuyển. Anuppabandhena pavattiyaṃ (khi diễn tiến liên tục) có nghĩa là khi diễn tiến một cách liên tục trong cận hành định hoặc trong an chỉ định. Vì ở đó, tầm trở nên bất động, diễn tiến như thể đã đi sâu vào đối tượng, chứ không phải như lúc va chạm đầu tiên. Pākaṭo hoti (trở nên rõ rệt) có nghĩa là: đặc tính của tầm, tức là trạng thái hướng đến, trở nên rõ rệt trong sơ thiền do tính chất thô thiển; do không có tầm ấy, trong nhị thiền theo hệ thống ngũ thiền, đặc tính của tứ, tức là trạng thái xoa bóp, trở nên rõ rệt.

Vālaṇḍupakaṃ eḷakalomādīhi katacumbaṭakaṃ. Uppīḷanahatthoti piṇḍassa uppīḷanahattho. Tasseva ito cito ca sañcaraṇahattho. Maṇḍalanti kaṃsabhājanādīsu kiñci maṇḍalaṃ vaṭṭalekhaṃ karontassa. Yathā pupphaphalasākhādiavayavavinimutto avijjamānopi rukkho ‘‘sapuppho saphalo’’ti voharīyati, evaṃ vitakkādiaṅgavinimuttaṃ avijjamānampi jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti voharīyatīti dassetuṃ ‘‘rukkho viyā’’tiādi vuttaṃ. Jhānabhāvanāya puggalavasena desetabbattā ‘‘idha bhikkhu vivicceva kāmehī’’tiādinā puggalādhiṭṭhānena jhānāni uddiṭṭhānīti. Yadipi vibhaṅge puggalādhiṭṭhānā desanā katā, attho pana tatrāpi vibhaṅgepi yathā idha ‘‘iminā [Pg.168] ca vitakkenā’’tiādinā dhammavasena vutto, evameva daṭṭhabbo, paramatthato puggalasseva abhāvatoti adhippāyo. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena, jhānasseva ca savitakkasavicāratāya vuttattāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.

Vālaṇḍupakaṃ là cái vòng đệm làm bằng lông cừu v.v. Uppīḷanahattho có nghĩa là bàn tay nén ép khối đất sét. Bàn tay di chuyển qua lại trên chính khối đất sét ấy. Maṇḍalaṃ có nghĩa là của người đang vẽ một vòng tròn, một đường cong, trên các vật dụng bằng đồng v.v. Ví như một cái cây không có các bộ phận như hoa, quả, cành v.v., dù không hiện hữu (theo cách đó), vẫn được gọi là "cây có hoa, có quả", cũng vậy, để chỉ ra rằng thiền, dù không hiện hữu như một thực thể tách rời khỏi các chi thiền như tầm v.v., vẫn được gọi là "thiền có tầm, có tứ", nên câu "rukkho viyā" (như cái cây) v.v. đã được nói đến. Vì việc tu tập thiền phải được thuyết giảng theo phương diện cá nhân, nên các tầng thiền đã được chỉ ra với cá nhân làm nền tảng qua câu "idha bhikkhu vivicceva kāmehī" (ở đây, vị tỳ khưu ly dục...) v.v. Mặc dù trong tạng Phân Tích, bài thuyết giảng được thực hiện với cá nhân làm nền tảng, nhưng ý nghĩa ở đó, trong tạng Phân Tích ấy, cũng phải được hiểu theo phương diện pháp như đã được nói ở đây qua câu "iminā ca vitakkenā" (với tầm này...) v.v., vì theo chân nghĩa, cá nhân thực sự không hiện hữu. Đó là chủ ý. Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vầy: ... ý nghĩa nên được hiểu bằng cách chỉ ra sự kiện người thành tựu thiền cũng thành tựu tầm và tứ, và vì chính thiền đã được nói là có tầm có tứ.

Vivekāti vivekā hetubhūtāti viveka-saddassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha. Viveketi kattusādhanataṃ, kammasādhanataṃ vā. ‘‘Vivitto’’ti hi iminā nīvaraṇehi vinābhūto tehi vivecitoti ca sādhanadvayampi saṅgahitamevāti.

Vivekā có nghĩa là: do sự ly (viveka) là nguyên nhân. Ngài nói điều này nhắm đến việc từ "viveka" được cấu tạo theo nghĩa trạng thái (bhāvasādhana). Viveke (trong sự ly) thì (ngài nói) nhắm đến việc nó được cấu tạo theo nghĩa chủ động (kattusādhana) hoặc bị động (kammasādhana). Vì qua từ "vivitto" (ly), cả hai cách cấu tạo từ đều được bao hàm: (1) đã tách khỏi các triền cái, và (2) đã được làm cho tách khỏi các triền cái ấy.

72. Pīṇayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Sampiyāyanalakkhaṇāti paritussanalakkhaṇā. Pīṇanarasāti paribrūhanarasā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati. Khaṇikā bahulaṃ uppajjati. Ubbegato pharaṇā niccalattā, ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā. Cetiyaṅgaṇaṃ gantvāti puṇṇavallikavihāre cetiyaṅgaṇaṃ gantvā. Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasenāti pubbe mahācetiyaṃ gahitārammaṇavasena. Citrageṇḍuko vicitrākārena katageṇḍuko. Upanissayeti samīpe, tassa vā vihārassa nissayabhūte, gocaraṭṭhānabhūteti attho.

72. Pīṇayati có nghĩa là làm cho thỏa thích, hoặc làm cho tăng trưởng. Sampiyāyanalakkhaṇā có nghĩa là có đặc tính làm cho hoan hỷ. Pīṇanarasā có nghĩa là có phận sự làm cho tăng trưởng. Pharaṇarasā có nghĩa là có phận sự làm cho các sắc vi tế lan khắp thân. Udaggabhāvo là odagyaṃ (trạng thái hân hoan). Tiểu hỷ (khuddikā) chỉ làm cho nổi da gà một chút rồi tan biến, không sinh lại nữa. Sát-na hỷ (khaṇikā) thường sinh khởi nhiều lần. So với ba động hỷ (ubbegā), biến mãn hỷ (pharaṇā) vi diệu hơn vì nó bất động và tồn tại lâu dài. Cetiyaṅgaṇaṃ gantvā có nghĩa là đi đến sân tháp ở tu viện Puṇṇavallika. Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena có nghĩa là theo đối tượng đã từng bắt lấy trước đây, tức là đại bảo tháp. Citrageṇḍuko là quả cầu được làm với hình dạng kỳ diệu. Upanissaye có nghĩa là ở gần, hoặc là nơi nương tựa của tu viện ấy, tức là nơi khất thực.

Gharājireti gehaṅgaṇe. Pabbatasikhare katacetiyaṃ ‘‘ākāsacetiya’’nti vuttaṃ. Gahitanimittenevāti cetiyavandanaṃ, dhammassavanañca uddissa ‘‘dhaññā vatime’’tiādinā gahitakusalanimitteneva kāraṇabhūtena. Gahitaṃ vā nimittaṃ etenāti gahitanimittaṃ, vuttākārena pavattacittaṃ, tena gahitanimitteneva cittena saha. Pakkhandanti anupaviṭṭhaṃ. Anuparipphuṭanti anu anu samantato phuṭaṃ, sabbaso anuvisaṭanti attho.

Gharājire có nghĩa là ở sân nhà. Bảo tháp được xây trên đỉnh núi được gọi là "không trung bảo tháp". Gahitanimitteneva có nghĩa là: chỉ bằng tướng thiện đã được bắt lấy làm nguyên nhân, khi nhắm đến việc đảnh lễ bảo tháp và nghe pháp qua câu "dhaññā vatime" (thật có phước thay những vị này) v.v. Hoặc, gahitanimittaṃ là tâm đã bắt lấy tướng, tức là tâm đã diễn tiến theo cách đã nói; (cùng với) chính tâm có tướng đã được bắt lấy ấy. Pakkhandanti có nghĩa là đã đi vào. Anuparipphuṭanti có nghĩa là lan tỏa khắp nơi, lần lượt; tức là thấm nhuần khắp mọi phương diện.

Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī. Paripācanavasena paripākaṃ gacchantī. Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikā. Khaṇikasamādhipūrikā ca upacārasamādhipūrikā ca appanāsamādhissa vidūratarāti tadubhayaṃ anāmasanto ‘‘tāsu yā appanāsamādhissā’’tiādimāha. Samādhisampayogaṃ gatāti pubbe upacārasamādhinā sampayuttā hutvā anukkamena vaḍḍhitvā appanāsamādhinā sampayogaṃ gatā.

Thọ thai do khinh an làm nhân. Đi đến sự chín muồi do sự làm cho chín muồi. Chỉ có hỷ tương ưng với an chỉ định mới làm viên mãn an chỉ định. Vì hỷ làm viên mãn sát-na định và hỷ làm viên mãn cận hành định còn quá xa với an chỉ định, nên không đề cập đến cả hai loại đó, ngài đã nói câu "tāsu yā appanāsamādhissā" (trong các loại hỷ ấy, loại nào dành cho an chỉ định) v.v. Samādhisampayogaṃ gatā có nghĩa là: trước kia đã tương ưng với cận hành định, rồi tăng trưởng tuần tự, đã đi đến sự tương ưng với an chỉ định.

73. Sukhayatīti [Pg.169] sukhaṃ, attanā sampayuttadhamme laddhassāde karotīti attho. Svāyaṃ kattuniddeso pariyāyaladdho dhammato aññassa kattu nivattanattho, nippariyāyena pana bhāvasādhanameva labbhatīti ‘‘sukhanaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Iṭṭhasabhāvattā taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Sātaṃ ‘‘madhura’’nti vadanti. Sātaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sātalakkhaṇaṃ. Upabrūhanaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃvaḍḍhanaṃ. Dukkhaṃ viya avissajjetvā adukkhamasukhā viya anajjhupekkhitvā anu anu gaṇhanaṃ, upakāritā vā anuggaho. Katthaci paṭhamajjhānādike. Paṭilābhatuṭṭhīti paṭilābhavasena uppajjanakatuṭṭhi. Paṭiladdharasānubhavananti paṭiladdhassa ārammaṇarasassa anubhavananti sabhāvato pītisukhāni vibhajitvā dasseti. Yattha pīti, tattha sukhanti vitakkassa viya itarena pītiyā sukhena accantasaṃyogamāha. ‘‘Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pītī’’ti vicārassa viya vitakkena sukhassa pītiyā anaccantasaṃyogaṃ. Tena accantānaccantasaṃyogitāya pītisukhānaṃ visesaṃ dasseti. Kaṃ tārenti etthāti kantāraṃ, nirudakamaruṭṭhānaṃ. Vanameva vanantaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samayeti iṭṭhārammaṇassa paṭilābhasamaye, paṭiladdhassa rasānubhavanasamaye, vanacchāyādīnaṃ savanadassanasamaye, pavesaparibhogasamaye ca. Pākaṭabhāvatoti yathākkamaṃ pītisukhānaṃ vibhūtabhāvato.

73. Sukhayatīti sukhaṃ (làm cho an lạc nên gọi là lạc), có nghĩa là làm cho các pháp tương ưng với chính nó có được hương vị. Svāyaṃ kattuniddeso (đây là sự trình bày về tác nhân) được hiểu theo nghĩa bóng, có tác dụng loại trừ tác nhân khác với pháp (chân đế); còn theo nghĩa đen thì chỉ có thể đạt được bhāvasādhana (sự thành tựu của trạng thái), vì thế đã được nói là sukhanaṃ sukhaṃ (sự an lạc là lạc). Do có bản chất khả ái, nó làm cho cá nhân có được trạng thái ấy, hoặc làm cho các pháp tương ưng được thỏa thích trong chính nó, nên gọi là sātaṃ (sự thỏa thích), do biến đổi mẫu tự da thành mẫu tự ta. Người ta nói sātaṃ là madhuraṃ (ngọt ngào). Sātalakkhaṇaṃ là (trạng thái) này có đặc tính thỏa thích. Upabrūhanaṃ (sự tăng cường) là sự làm lớn mạnh các pháp tương ưng. Anuggaho (sự hỗ trợ) là sự nắm giữ lập đi lập lại, không từ bỏ như đối với khổ, không thờ ơ như đối với phi khổ phi lạc, hoặc là sự giúp đỡ. Katthaci (ở một vài nơi) là trong sơ thiền v.v... Paṭilābhatuṭṭhi (sự hài lòng do thành tựu) là sự hài lòng phát sinh do sự thành tựu. Paṭiladdharasānubhavanaṃ (sự trải nghiệm hương vị đã đạt được) là sự trải nghiệm hương vị của đối tượng đã đạt được. (Ngài) đã chỉ ra sự phân biệt giữa hỷ và lạc về mặt bản chất. Với câu yattha pīti, tattha sukhaṃ (nơi nào có hỷ, nơi đó có lạc), (Ngài) nói lên sự tương ưng tuyệt đối của hỷ với lạc, giống như sự tương ưng của tầm với tứ. Với câu yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti (nơi nào có lạc, nơi đó không nhất định có hỷ), (Ngài nói lên) sự không tương ưng tuyệt đối của lạc với hỷ, giống như sự không tương ưng của tứ với tầm. Do đó, (Ngài) chỉ ra sự khác biệt giữa hỷ và lạc qua sự tương ưng tuyệt đối và không tương ưng tuyệt đối. Kantāraṃ (hoang địa) là nơi mà người ta vượt qua nước. (Đó là) vùng sa mạc không có nước. Vanantaṃ (rừng sâu) chính là rừng. Tasmiṃ tasmiṃ samaye (vào những thời điểm ấy) là vào thời điểm đạt được đối tượng khả ái, vào thời điểm trải nghiệm hương vị của đối tượng đã đạt được, vào thời điểm nghe và thấy bóng cây trong rừng v.v..., và vào thời điểm đi vào và thọ dụng. Pākaṭabhāvato (do sự hiển nhiên) là do sự hiển nhiên của hỷ và lạc theo thứ tự.

Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ vuttaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesato ‘‘assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne’’ti ettha a-kāro daṭṭhabbo. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. ‘‘Vivekajaṃpītisukha’’nti ca aññapadatthasamāso, paccattaniddesassa ca alopo kato. Lope vā sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso.

Ở đây, trong câu vivekajaṃ pītisukhaṃ, theo nghĩa thứ nhất, vivekajaṃ được nói là thiền. Và từ ngữ pītisukha có ý nghĩa đặc biệt là "có", nên cần hiểu có mẫu tự a ở đây (được thêm vào) với nghĩa là "của thiền này, hoặc trong thiền này". Theo nghĩa thứ hai, chính hỷ lạc là vivekajaṃ (sinh ra từ sự ly). Và vivekajaṃpītisukhaṃ là một aññapadatthasamāsa (bahubbīhi, trì nghiệp dị biệt), và sự không lược bỏ (biến cách) chỉ định cá thể đã được thực hiện. Hoặc khi có sự lược bỏ, thì cách đọc là vivekajapītisukhaṃ. Đây là điểm đặc biệt.

Upasampajjāti ettha upa-saṃ-saddā ‘‘upalabbhati, saṃbhuñjatī’’tiādīsu viya niratthakāti dassetuṃ ‘‘upagantvā’’tiādiṃ vatvā puna tesaṃ sātthakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘upasampādayitvā’’tiādi vuttaṃ, tasmā patvā, sādhetvāti vā attho. Iriyanti kiriyaṃ. Vuttiādīni tasseva vevacanāni. Pālanāti hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhaṇā.

Ở đây, trong từ upasampajja, để chỉ ra rằng các tiếp đầu ngữ upa- và saṃ- không có nghĩa, giống như trong các từ upalabbhati, saṃbhuñjati v.v..., (chú giải) đã nói upagantvā v.v..., rồi lại để chỉ ra rằng chúng có nghĩa, (chú giải) đã nói upasampādayitvā v.v... Do đó, có nghĩa là patvā (sau khi đạt đến) hoặc sādhetvā (sau khi hoàn thành). Iriyaṃ là kiriyaṃ (hành động). Vutti v.v... là các từ đồng nghĩa của chính nó. Pālanā (sự bảo hộ) là sự bảo vệ khỏi sự đau đớn của một oai nghi bằng các oai nghi khác.

Pañcaṅgavippahīnādivaṇṇanā

Luận giải về năm chi phần được từ bỏ v.v...

74. Pañca [Pg.170] aṅgāni vikkhambhanavasena pahīnāni etassāti pañcaṅgavippahīnaṃ. ‘‘Agyāhito’’ti ettha āhita-saddassa viya vippahīna-saddassettha paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ, pañcahi aṅgehi vippahīnanti vā pañcaṅgavippahīnaṃ. Nanu aññepi akusalā dhammā iminā jhānena pahīyanti, atha kasmā pañcaṅgavippahīnatāva vuccatīti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Jhānalābhinopi ajhānasamaṅgikāle jhānapaṭipakkhalobhacittādīnaṃ pavattisabbhāvato ‘‘jhānakkhaṇe’’ti vuttaṃ. Pahīyantīti vigacchanti, nappavattantīti attho. Ekattārammaṇeti pathavīkasiṇādivasena ekasabhāve, ekaggatāsaṅkhāte ekattāvahe vā ārammaṇe. Tanti taṃ nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ. Kāmadhātuppahānāyāti nānāvisayasamūpabyūḷhāya kāmadhātuyā pahānāya samatikkamāya paṭipadaṃ jhānaṃ nappaṭipajjati. Nirantaranti vikkhepena anantaritaṃ, sahitanti attho. Akammaññanti akammanīyaṃ, bhāvanākammassa ayogyanti attho. Uddhaccakukkuccaparetanti uddhaccakukkuccena abhibhūtaṃ. Paribbhamati anavaṭṭhānato, avaṭṭhānassa samādhānassa abhāvatoti attho. Vicikicchāya upahatanti sātisayassa vicārassa abhāvato ‘‘sammāsambuddho nu kho bhagavā, na nu kho’’ti, ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā manasikārena, ‘‘jhānaṃ siyā nu kho, na nu kho’’tiādinā ca pavattāya vicikicchāya upahataṃ. Nārohati appaṭipattinimittattā. Visesena jhānantarāyakarattāti samādhiādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvena jhānādhigamassa antarāyakaraṇato.

74. Pañcaṅgavippahīnaṃ là (trạng thái) có năm chi phần đã được từ bỏ bằng cách trấn áp. Giống như từ āhita trong agyāhito, ở đây cần hiểu từ vippahīna được đặt sau. Hoặc pañcaṅgavippahīnaṃ là đã từ bỏ năm chi phần. Chẳng phải các pháp bất thiện khác cũng được từ bỏ bởi thiền này sao? Vậy tại sao chỉ nói đến việc từ bỏ năm chi phần? (Để trả lời,) Ngài đã nói kiñcāpi v.v... Ngay cả đối với người đắc thiền, vào lúc không hợp với thiền, do sự hiện hữu của các tâm tham v.v... không phải là đối nghịch của thiền, nên đã nói là jhānakkhane (trong khoảnh khắc thiền). Pahīyanti (được từ bỏ) có nghĩa là chúng biến mất, không khởi lên. Ekattārammaṇe (trên một đối tượng duy nhất) là trên đối tượng có một bản chất duy nhất do kasina đất v.v..., hoặc trên đối tượng đưa đến sự nhất tâm, được gọi là nhất tâm. Taṃ là tâm ấy bị lôi cuốn bởi các đối tượng khác nhau. Kāmadhātuppahānāya (để từ bỏ cõi dục) là không đi vào con đường thực hành, tức là thiền, để từ bỏ, để vượt qua cõi dục, nơi tập hợp của các đối tượng khác nhau. Nirantaraṃ (liên tục) có nghĩa là không bị gián đoạn bởi sự phân tán, tức là liên kết. Akammaññaṃ (không dễ sử dụng) có nghĩa là không thể làm việc, không thích hợp cho việc tu tập. Uddhaccakukkuccaparetaṃ (bị trạo cử, hối quá chi phối) là bị trạo cử, hối quá áp đảo. Paribbhamati (nó lang thang) là do không đứng vững, nghĩa là do không có sự đứng vững, sự định tĩnh. Vicikicchāya upahataṃ (bị hoài nghi làm tổn hại) là bị tổn hại bởi hoài nghi khởi lên do không có sự quán xét thấu đáo, (như) "Đức Thế Tôn có phải là bậc Chánh Đẳng Giác chăng, hay không phải chăng?", và do tác ý "đất, đất" v.v..., (như) "thiền có thể có chăng, hay không thể có chăng?". Nārohati (nó không đi lên) là do là nguyên nhân của sự không thực hành. Visesena jhānantarāyakarattā (do đặc biệt gây trở ngại cho thiền) là do gây trở ngại cho việc chứng đắc thiền bằng cách là đối nghịch trực tiếp của định v.v...

Tehīti jhānādhigamassa paccayabhūtehi vitakkavicārehi. Avikkhepāya sampāditappayogassāti tato evaṃ samādhānāya nipphāditabhāvanāpayogassa. Cetaso payogasampattisambhavāti yathāvuttabhāvanāpayogasampattisamuṭṭhānā. Pīti pīṇanaṃ bhāvanāvasena tappanaṃ. Upabrūhanaṃ bhāvanāvasena parivuddhiṃ cetaso karotīti sambandho. Nanti cittaṃ. Sasesasampayuttadhammanti avasiṭṭhaphassādidhammasahitaṃ, samaṃ sammā ca ādhiyatīti sambandho. Indriyasamatāvasena samaṃ, paṭipakkhadhammānaṃ. Dūrībhāve līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti attho. Ekaggatā hi samādhānakiccena cittaṃ, sampayuttadhamme ca attānaṃ anuvattāpentī jhānakkhaṇe sātisayaṃ samāhite karotīti. Uppattivasenāti yathāpaccayaṃ uppajjanavasena[Pg.171]. Etesu vitakkādīsu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti tattheva jhānavohārato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. ‘‘Yathā panā’’tiādināpi upamāvasena tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti.

Tehi có nghĩa là: Bởi các pháp tầm và tứ là những nhân tố để chứng đắc thiền. Avikkhepāya sampāditappayogassa có nghĩa là: Của sự nỗ lực tu tập đã được hoàn thành để định tĩnh, chính vì là nhân tố chứng đắc thiền như vậy. Cetaso payogasampattisambhavā có nghĩa là: Được sanh khởi từ sự thành tựu của nỗ lực tu tập đã được nói đến. Hỷ (pīti) làm cho thỏa thích (pīṇanaṃ), làm cho mãn nguyện (tappanaṃ) do năng lực tu tập. Sự tăng trưởng (upabrūhanaṃ) làm cho tâm phát triển (parivuddhiṃ cetaso karoti) nên được liên kết như vậy. Nanti là tâm. Sasesasampayuttadhammanti có nghĩa là: Cùng với các pháp còn lại như xúc v.v... được đặt để một cách quân bình và chánh đáng, nên được liên kết như vậy. Quân bình (samaṃ) do năng lực của sự quân bình các quyền, do sự vắng mặt của hôn trầm và trạo cử, các pháp đối nghịch đã được loại trừ, nên được đặt để một cách chánh đáng (sammā ca ṭhapeti), đó là ý nghĩa. Quả vậy, nhất tâm (ekaggatā) với phận sự định tĩnh, làm cho tâm và các pháp tương ưng đi theo mình, trong sát-na thiền, làm cho chúng được định tĩnh một cách đặc biệt. Uppattivasena có nghĩa là: Do năng lực sanh khởi tùy theo duyên. Thiền được gọi là đã sanh khởi trong các pháp tầm v.v... này, vì chính ở nơi đó có sự gọi tên là thiền. Do đó, ngài đã nói: “Tasmā” v.v... Và bằng câu “Yathā panā” v.v..., ngài làm cho chính ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn bằng ví dụ.

Pakaticittatoti pākatikakāmāvacaracittato. Suvisadenāti suṭṭhu visadena, paṭutarenāti attho. Sabbāvantanti sabbāvayavavantaṃ, anavasesanti attho. Apphuṭanti asamphuṭṭhaṃ. Ārammaṇesu phusitāti appanāvasena pavattamānā cittekaggatā samantato ārammaṇaṃ pharantī viya hotīti katvā vuttaṃ. Kasmā panettha jhānapāṭhe aggahitā cittekaggatā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha cittekaggatā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu jhānaṅgesu. Na niddiṭṭhāti sarūpato na niddiṭṭhā, sāmaññato pana jhānaggahaṇena gahitā. Evaṃ vuttattāti sarūpeneva vuttattā, aṅgameva cittekaggatāti sambandho. Yena adhippāyenāti yena vitakkādīhi saha vattantaṃ dhammaṃ dīpetuṃ tassa pakāsanādhippāyena ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā uddeso kato. So eva adhippāyo tena bhagavatā vibhaṅge ‘‘cittekaggatā’’ti niddisantena pakāsito. Tasmā sā jhānapāṭhe aggahitāti na cintetabbaṃ.

Pakaticittato có nghĩa là: Hơn tâm dục giới thông thường. Suvisadena có nghĩa là: Rất trong sạch, sắc bén hơn. Sabbāvantaṃ có nghĩa là: Có tất cả các phần, không còn sót lại. Apphuṭaṃ có nghĩa là: Không bị chạm đến. Ārammaṇesu phusitā được nói đến vì nhất tâm (cittekaggatā) đang diễn tiến do năng lực của an chỉ định, giống như đang lan tỏa khắp đối tượng. Nhắm đến câu hỏi: “Tại sao ở đây, nhất tâm, vốn không được đề cập trong bài kinh về thiền, lại được đề cập đến?”, nên đã nói: “Tattha cittekaggatā” v.v... Tattha có nghĩa là: Trong các thiền chi ấy. Na niddiṭṭhā có nghĩa là: Không được chỉ rõ về tự tướng, nhưng nói chung đã được bao hàm bởi sự đề cập đến thiền. Evaṃ vuttattā có nghĩa là: Vì đã được nói đến bằng chính tự tướng, nên nhất tâm chính là một chi thiền, cần được liên kết như vậy. Yena adhippāyena có nghĩa là: Với ý định nào mà phần đề mục đã được thực hiện bằng câu “savitakkaṃ savicāraṃ” v.v... để chỉ rõ pháp đang diễn tiến cùng với tầm v.v..., chính ý định đó đã được Đức Thế Tôn làm sáng tỏ trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) khi Ngài chỉ rõ là “nhất tâm”. Do đó, không nên nghĩ rằng pháp ấy (nhất tâm) không được đề cập trong bài kinh về thiền.

Tividhakalyāṇavaṇṇanā

Giải thích về ba loại thiện hảo.

75. Ādimajjhapariyosānavasenāti jhānassa ādimajjhapariyosānavasena. Lakkhaṇavasenāti tesaṃyeva appanāyaṃ lakkhitabbabhāvavasena.

75. Ādimajjhapariyosānavasena có nghĩa là: Do năng lực của phần đầu, phần giữa, và phần cuối của thiền. Lakkhaṇavasena có nghĩa là: Do năng lực của trạng thái cần được ghi nhận trong an chỉ định của chính những phần ấy.

Tatrāti tasmiṃ kalyāṇatālakkhaṇānaṃ vibhāvane. Paṭipadāvisuddhīti paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, gotrabhupariyosāno pubbabhāgiyo bhāvanānayo. Paripanthato visujjhanaṃ visuddhi, paṭipadāya visuddhi paṭipadāvisuddhi. Sā panāyaṃ yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā. Sā panāyaṃ visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Sampahaṃsanāti tattha dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā. Sā pana yasmā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hoti[Pg.172], tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Imāni tīṇi lakkhaṇānīti paripanthato cittassa visujjhanākāro, majjhimassa samathanimittassa paṭipajjanākāro, tattha pakkhandanākāroti imāni tīṇi jhānassa ādito uppādakkhaṇe appanāpattilakkhaṇāni tehi ākārehi vinā appanāpattiyā abhāvato, asati ca appanāya tadabhāvato. Ādikalyāṇañceva visuddhipaṭipadattā. Yathāvuttehi lakkhaṇehi samannāgatattā, sampannalakkhaṇattā ca tilakkhaṇasampannañca. Iminā nayena majjhapariyosānalakkhaṇānañca yojanā veditabbā.

Tatra có nghĩa là: Trong sự giải thích về trạng thái thiện hảo và các đặc tướng ấy. Paṭipadāvisuddhi có nghĩa là: Vị ấy đạt đến thiền bằng pháp này, nên gọi là con đường thực hành (paṭipadā); đó là phương pháp tu tập thuộc giai đoạn đầu, kết thúc bằng tâm chuyển tộc (gotrabhū). Sự trong sạch khỏi các chướng ngại là thanh tịnh (visuddhi); sự thanh tịnh của con đường thực hành là con đường thực hành thanh tịnh (paṭipadāvisuddhi). Và vì pháp này được tìm thấy trong sát-na sanh của thiền, nên đã được nói là “con đường thực hành thanh tịnh là phần đầu”. Upekkhānubrūhanā có nghĩa là: Do không có các pháp cần phải thanh lọc v.v..., nên có sự tăng trưởng do sự hoàn thành phận sự của tâm xả trung bình thuộc về thiền. Và pháp này đặc biệt được tìm thấy trong sát-na trụ của thiền. Do đó, đã được nói là “sự tăng trưởng tâm xả là phần giữa”. Sampahaṃsanā có nghĩa là: Sự làm cho trong sạch do sự hoàn thành phận sự của trí tuệ, là pháp thành tựu sự không vượt qua nhau v.v... của các pháp ở trong đó. Và vì pháp này trở nên rõ ràng trong sát-na cuối của thiền, nên đã được nói là “sự làm cho phấn khởi là phần cuối”. Imāni tīṇi lakkhaṇāni có nghĩa là: Ba đặc tướng này, tức là phương thức tâm được trong sạch khỏi các chướng ngại, phương thức đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình, và phương thức đi vào trong đó, là những đặc tướng của sự chứng đắc an chỉ định trong sát-na sanh khởi, lúc ban đầu của thiền; vì không có sự chứng đắc an chỉ định nếu không có những phương thức ấy, và khi không có an chỉ định thì cũng không có chúng. Và là thiện hảo ở phần đầu do là con đường thực hành thanh tịnh. Và được trang bị ba đặc tướng do được phú bẩm các đặc tướng đã nói, và do có các đặc tướng đã thành tựu. Theo phương pháp này, sự áp dụng đối với các đặc tướng của phần giữa và phần cuối cũng cần được hiểu.

Sambharīyati jhānaṃ etenāti sambhāro, nānāvajjanaparikammaṃ. Saha sambhārenāti sasambhāro, so eva sasambhāriko. Upacāroti ekāvajjanūpacāramāha. Paggahādikiccassa pubbabhāge bhāvanāya eva sādhitattā yā tattha ekāvajjanūpacāre siddhā ajjhupekkhanā, sā jhānakkhaṇe paribrūhitā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā nāma appanā’’ti. Yathādhigataṃ jhānaṃ nissāya yo pahaṭṭhākāro cittassa paritoso, taṃ paccavekkhaṇāvasena pavattaṃ sandhāyāha ‘‘sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti. Eketi abhayagirivāsino. Te hi evaṃ paṭipadāvisuddhiādike vaṇṇayanti, tadayuttaṃ. Tathā hi sati ajjhānadhammehi jhānassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti. Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti. Pāḷiyā cetaṃ viruddhanti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekattagataṃ cittanti indriyānaṃ ekarasabhāvena, ekaggatāya ca sikhāppattiyā tadanuguṇaṃ ekattaṃ gatanti ekattagataṃ, sasampayuttaṃ appanāpattacittaṃ. Tasseva paṭipadāvisuddhipakkhandatādi anantarameva vuccati. Tasmāti yasmā ekasmiṃyeva appanācittakkhaṇe paṭipadāvisuddhiādi pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā āgamanavasenāti parikammāgamanavasena. Anativattanādīti ādi-saddena indriyekarasatātadupagavīriyavāhanāsevanāni saṅgaṇhāti. Pariyodāpakassāti parisodhakassa pabhassarabhāvakarassa. Anativattanādibhāvasādhanameva cettha ñāṇassa kiccanipphatti veditabbā.

Do thiền được nuôi dưỡng tốt đẹp bởi pháp này, nên gọi là sambhāra (sự chuẩn bị); (ở đây) chỉ cho parikamma (chuẩn bị) có sự hướng tâm khác nhau. Cùng với sự chuẩn bị, nên gọi là sasambhāra. Chính pháp ấy là sasambhārika. Với từ upacāra (cận hành), (chú giải) nói đến cận hành có sự hướng tâm đồng nhất. Do phận sự sách tấn v.v... đã được hoàn thành trong giai đoạn trước chỉ bằng sự tu tập, nên tâm xả nào đã thành tựu trong cận hành có sự hướng tâm đồng nhất, tâm xả ấy được gọi là được tăng trưởng trong sát-na thiền. Vì vậy, đã được nói rằng: “Sự tăng trưởng tâm xả được gọi là an chỉ.” Nương vào thiền đã chứng đắc, trạng thái hân hoan nào là sự hài lòng của tâm, nhắm đến trạng thái hân hoan ấy vốn sanh khởi do sự quán xét, (chú giải) nói: “Sự làm cho phấn khởi được gọi là quán xét.” Eke (một số vị) là các vị ở chùa Abhayagiri. Quả vậy, các vị ấy giải thích về sự thanh tịnh của pháp hành v.v... như vậy. Điều đó không hợp lý. Quả vậy, nếu như thế, thì việc tán dương phẩm chất của thiền bằng các pháp không phải thiền đã được thực hiện. Quả vậy, một cảnh giới (khác) không thể được bao gồm trong một cảnh giới (khác). Và điều này mâu thuẫn với Pāli. Để chỉ ra điều này, đoạn bắt đầu bằng “yasmā pana” đã được nói đến. Trong đó, ekattagataṃ cittaṃ (tâm đạt đến nhất thể) có nghĩa là: do các căn có cùng một phận sự, và do nhất tâm đạt đến đỉnh cao, nên tâm đã đạt đến trạng thái nhất thể tương ứng, (nên) được gọi là ekattagataṃ; (đây là) tâm đã đạt đến an chỉ cùng với các pháp tương ưng. Chính sự thanh tịnh của pháp hành, sự nhập vào v.v... của tâm ấy được nói đến ngay sau đó. Tasmā (do đó): vì sự thanh tịnh của pháp hành v.v... được nói trong Pāli là chỉ xảy ra trong một sát-na tâm an chỉ duy nhất, do đó, āgamanavasena (do năng lực của sự đến) có nghĩa là do năng lực của sự chuẩn bị là nhân đã đến. Anativattanādi (sự không vượt qua v.v...): với từ ādi (v.v...), nó bao gồm sự đồng nhất phận sự của các căn, sự thực hành tinh tấn tương ứng, và sự tu tập. Pariyodāpakassa (của pháp làm trong sạch) có nghĩa là của pháp thanh lọc, của pháp làm cho rực rỡ. Ở đây, chỉ sự hoàn thành trạng thái không vượt qua v.v... nên được hiểu là sự hoàn tất phận sự của trí tuệ.

Tasminti tasmiṃ vāre, catupañcacittaparimāṇāya appanāvīthiyanti attho. Tato paripanthato. Cittaṃ visujjhatīti yadipi āgamanaṃ gahetuṃ avisesena viya vuttaṃ, parikammavisuddhito pana appanāvisuddhi sātisayāva. Tenāha ‘‘visuddhattā’’tiādi. Āvaraṇavirahitaṃ hutvāti yenāvaraṇena [Pg.173] āvaṭattā cittaṃ tato pubbe majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjituṃ na sakkoti, tena vivittaṃ hutvā, taṃ vikkhambhetvāti attho. Līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ paccanīkadhammānaṃ vūpasamanato samatho, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato nimittañcāti majjhimaṃ samathanimittaṃ. Tenāha ‘‘samappavatto appanāsamādhiyevā’’ti. Tadanantaraṃ pana purimacittanti tassa appanācittassa anantarapaccayabhūtaṃ purimaṃ cittaṃ, gotrabhucittanti attho. Ekasantatipariṇāmanayenāti yathā ‘‘tadeva khīraṃ dadhisampanna’’nti, evaṃ satipi parittamahaggatabhāvabhede, paccayapaccayuppannabhāvabhede ca ekissā eva santatiyā pariṇāmūpagamananayena ekattanayavasena. Tathattanti tathabhāvaṃ appanāsamādhivasena samāhitabhāvaṃ. Evaṃ paṭipannattāti vuttākārena paṭipajjamānattā. Yasmiñhi khaṇe tathattaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, tasmiṃyeva khaṇe tathattupagamanena appanāsamādhinā samāhitabhāvūpagamanena tattha pakkhandati nāma. Purimacitteti appanācittassa purimasmiṃ citte gotrabhucitte. Vijjamānākāranipphādikāti tasmiṃ citte vijjamānānaṃ paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanākārānaṃ nipphādikā, tenākārena nipphajjamānāti attho. Teyeva hi ākārā paccayavisesato jhānakkhaṇe nipphajjamānā ‘‘paṭipadāvisuddhī’’ti laddhasamaññā jhānassa taṃ visesaṃ nipphādentā viya vuttā. Uppādakkhaṇeyevāti attalābhavelāyameva. Yadi evaṃ, kathaṃ te ākārā nipphajjantīti āha ‘‘āgamanavasenā’’ti.

Tasmiṃ (trong đó) có nghĩa là: trong lộ trình tâm an chỉ có số lượng bốn hoặc năm tâm tốc hành ấy. Tato (từ đó) là từ chướng ngại ấy. Mặc dù câu “tâm được thanh tịnh” dường như được nói một cách tổng quát để chỉ sự chuẩn bị là nhân đã đến, tuy nhiên sự thanh tịnh của an chỉ thì vượt trội hơn sự thanh tịnh của chuẩn bị. Do đó, (chú giải) nói “visuddhattā” (do đã thanh tịnh) v.v... Āvaraṇavirahitaṃ hutvā (sau khi đã không còn chướng ngại) có nghĩa là: do bị che lấp bởi chướng ngại nào mà trước đó tâm không thể đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình, (nay) đã ly khỏi chướng ngại ấy, sau khi đã chế ngự nó. Do không đi đến hai cực đoan là thụ động và trạo cử, nên là majjhima (trung bình); do làm lắng dịu các pháp đối nghịch một cách đặc biệt, nên là samatha (chỉ tịnh); do là nguyên nhân của những lạc thọ đặc biệt cho hành giả, nên là nimitta (tướng). Vì vậy, gọi là majjhimaṃ samathanimittaṃ (tướng chỉ tịnh trung bình). Do đó, (chú giải) nói: “Chính là định an chỉ đã vận hành quân bình.” Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ (tuy nhiên, tâm trước ngay sau đó) có nghĩa là: tâm trước vốn là vô gián duyên của tâm an chỉ ấy, tức là tâm chuyển tộc. Ekasantatipariṇāmanayena (theo phương pháp biến chuyển của một dòng tương tục duy nhất) có nghĩa là: giống như người ta nói “chính sữa ấy đã trở thành sữa chua”, cũng vậy, mặc dù có sự khác biệt về trạng thái là dục giới và đại hành, và sự khác biệt về trạng thái là duyên và quả của duyên, (điều này được hiểu) theo phương pháp đạt đến sự biến chuyển của chỉ một dòng tương tục duy nhất, do năng lực của phương pháp nhất thể. Tathattaṃ (trạng thái như vậy) là trạng thái định tĩnh do năng lực của định an chỉ. Evaṃ paṭipannattā (do đã thực hành như vậy) có nghĩa là do đang thực hành theo cách đã nói. Quả vậy, trong sát-na nào (hành giả) đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình là trạng thái như vậy, chính trong sát-na ấy, do sự đạt đến trạng thái như vậy, do sự đạt đến trạng thái định tĩnh bằng định an chỉ, nên được gọi là nhập vào trong đó. Purimacitte (trong tâm trước) là trong tâm chuyển tộc, là tâm trước của tâm an chỉ. Vijjamānākāranipphādhikā (làm thành tựu các trạng thái đang hiện hữu) có nghĩa là: làm thành tựu các trạng thái thanh tịnh khỏi chướng ngại, đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình, và nhập vào, vốn đang hiện hữu trong tâm ấy (tức tâm chuyển tộc); (nghĩa là) đang được thành tựu theo cách ấy. Quả vậy, chính những trạng thái ấy, do duyên đặc biệt mà được thành tựu trong sát-na thiền, đã được gọi bằng danh xưng “sự thanh tịnh của pháp hành”, dường như chúng đang làm thành tựu sự đặc biệt ấy của thiền. Uppādakkhaṇe yeva (chỉ trong sát-na sanh) có nghĩa là chỉ trong lúc tự thể của nó được thành lập. Nếu vậy, làm thế nào các trạng thái ấy được thành tựu? (Để trả lời,) (chú giải) nói: “āgamanavasena” (do năng lực của sự đến).

Tassāti cittassa. ‘‘Visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.158) puggalādhiṭṭhānena āgatāti ‘‘byāpāraṃ akaronto’’ti āha. Samathapaṭipattitathattupagamanañca idha samathabhāvāpattiyevāti āha ‘‘samathabhāvūpagamanenā’’ti. Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassāti pubbe ‘‘kathaṃ nu kho kilesasaṃsaggaṃ pajaheyya’’nti paṭipannassa idāni samathapaṭipattiyā tassa pahīnattā kilesasaṅgaṇikābhāvena ekattena upaṭṭhitassa jhānacittassa. Paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanehi vuddhippattiyā anubrūhite jhānacitte laddhokāsā tatramajjhattupekkhā sampayuttesu samavāhitabhāvena pavattamānā te anubrūhentī viya hotīti āha ‘‘tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā’’ti.

Tassa (của nó) là của tâm. Vì câu “vị ấy xả đối với tâm đã thanh tịnh” trong Pāli được nói theo cách nhân cách hóa, nên (chú giải) nói “byāpāraṃ akaronto” (không nỗ lực). Và ở đây, sự thực hành chỉ tịnh và sự đạt đến trạng thái như vậy chính là sự đạt đến trạng thái chỉ tịnh. Vì vậy, (chú giải) nói “samathabhāvūpagamanena” (do sự đạt đến trạng thái chỉ tịnh). Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa (của tâm đã an trú trong sự đơn độc sau khi từ bỏ sự giao du với phiền não) có nghĩa là: của tâm thiền của hành giả, người trước đây đã thực hành với ý nghĩ “làm sao ta có thể từ bỏ sự giao du với phiền não?”, nay do sự thực hành chỉ tịnh mà sự giao du ấy đã được từ bỏ, nên đã an trú trong sự đơn độc do không có sự kết bạn với phiền não. Trong tâm thiền đã được tăng trưởng do đạt đến sự phát triển bởi sự thanh tịnh khỏi chướng ngại, sự thực hành chỉ tịnh trung bình, và sự nhập vào, tâm xả trung tính đã có được cơ hội, khi vận hành với trạng thái quân bình đối với các pháp tương ưng, dường như làm tăng trưởng các pháp ấy. Vì vậy, (chú giải) nói: “Sự tăng trưởng tâm xả nên được hiểu theo phận sự của tâm xả trung tính.”

Ye [Pg.174] panete yuganaddhadhammāti sambandho. Tatthāti tasmiṃ jhānacitte. Aññamaññānativattanavasena kiccakaraṇato yuge naddhā baddhā viya yuganaddhā. Vimuttirasenāti vimuccanakiccena, vimuccanasampattiyā vā. Esa yogī. Vāhayatīti pavatteti. Assāti jhānacittassa. Tasmiṃ khaṇeti bhaṅgakkhaṇe. Uppādakkhaṇe atīte hi ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya āsevanā pavattati nāma. Te ākārāti aññamaññānativattanādayo tattha dhammānaṃ pavattiākārā. Āsevanāpi hi āsevanapaccayabhāvīnaṃ dhammānaṃ pavattiākāroyeva. Saṃkilesavodānesūti samādhipaññānaṃ samarasatāya akaraṇaṃ bhāvanāya saṃkileso, karaṇaṃ vodānaṃ. Tathā sesesupi. Evametesu saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ dosaṃ ānisaṃsaṃ guṇaṃ puretaraṃ pāṭihāriyañāṇena disvā yathā aññamaññānativattanādayo honti, tathā bhāvanāya sampahaṃsitattā teneva ñāṇena visodhitattā. Visodhanaṃ hettha sampahaṃsanaṃ. Te ākārā yasmā nipphannā, tasmā ‘‘dhammānaṃ…pe… veditabbāti vutta’’nti lakkhaṇasaṃvaṇṇanāya ādimhi vuttaṃ nigamanavasena dasseti.

Câu `Ye panete yuganaddhadhammā` có sự liên kết (với câu trước). `Tattha` nghĩa là trong tâm thiền ấy. `Yuganaddhā` (song hành) là (các pháp) giống như được buộc, được cột vào ách do thực hiện phận sự bằng cách không vượt qua lẫn nhau. `Vimuttirasena` (với hương vị giải thoát) nghĩa là với phận sự giải thoát, hoặc với sự thành tựu giải thoát. Vị hành giả này. `Vāhayati` (vận chuyển) nghĩa là làm cho diễn tiến. `Assa` (của nó) nghĩa là của tâm thiền. `Tasmiṃ khaṇe` (trong sát-na ấy) nghĩa là trong sát-na diệt. Vì quả vậy, khi sát-na sanh đã qua, sự thuần thục được gọi là diễn tiến bắt đầu từ sát-na trụ. `Te ākārā` (những trạng thái ấy) là những trạng thái diễn tiến của các pháp ở trong đó, như là không vượt qua lẫn nhau, v.v... Vì quả vậy, sự thuần thục cũng chính là trạng thái diễn tiến của các pháp có duyên thuần thục làm nhân sanh. `Saṃkilesavodānesu` (trong sự ô nhiễm và trong sạch) có nghĩa: việc không làm cho định và tuệ có cùng một phận sự là sự ô nhiễm của sự tu tiến; việc thực hiện (điều đó) là sự trong sạch. Tương tự đối với các pháp còn lại. Như vậy, trong những sự ô nhiễm và trong sạch này, sau khi đã thấy trước bằng trí quản trị (pāṭihāriyañāṇa) từng sự nguy hại, khuyết điểm và từng sự lợi ích, phẩm chất, do sự tu tiến đã được làm cho phấn khởi và đã được thanh lọc bằng chính trí tuệ ấy theo cách mà các pháp không vượt qua lẫn nhau, v.v... được hiện hữu. Ở đây, sự thanh lọc chính là sự làm cho phấn khởi. Vì những trạng thái ấy đã được thành tựu, do đó, ngài chỉ ra bằng cách kết luận điều đã được nói ở phần đầu của chương giải về đặc tướng rằng: "được nói rằng ... của các pháp ... nên được biết".

‘‘Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti ko sambandho. Kasmā sampahaṃsanāva pariyosānanti vuttā, na upekkhānubrūhanāti codanaṃ sandhāya ‘‘tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tatthāti tasmiṃ bhāvanācitte. Upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotīti appanākāle bhāvanāya samappavattiyā, paṭipakkhassa ca pahānato paggahādīsu byāpārassa akātabbato ajjhupekkhanāva hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samaye cittassa ajjhupekkhanā, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti ca ādi. Sā panāyaṃ ajjhupekkhanā ñāṇassa kiccasiddhiyā hoti, visesato ñāṇasādhanattā appanābyāpārassāti phalena kāraṇānumānañāyena. Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttāti sambandho.

Câu "Bởi vì trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả" có liên hệ gì? Để trả lời cho câu hỏi chất vấn "Tại sao chỉ có sự làm cho phấn khởi được nói là sự kết thúc, mà không phải là sự tăng trưởng xả?", câu "Ở đây, bởi vì trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả" đã được nói đến. `Tattha` nghĩa là trong tâm tu tiến ấy. "Trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả" có nghĩa là: vào lúc an chỉ, do sự tu tiến diễn ra quân bình và do sự đoạn trừ các pháp đối nghịch, nên không cần phải thực hiện các hoạt động như sách tấn, v.v..., chỉ có sự buông xả. Liên quan đến điều này, đã có lời dạy rằng: "sự buông xả tâm vào đúng lúc", và "vị ấy buông xả tâm đã thanh tịnh", v.v... Hơn nữa, sự buông xả này có được là do phận sự của trí tuệ đã thành tựu, đặc biệt là vì hoạt động an chỉ được thành tựu bởi trí tuệ. (Điều này được hiểu) theo phương pháp suy luận về nguyên nhân từ kết quả. Bởi vì trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả, do đó, sự làm cho phấn khởi, vốn là phận sự của trí tuệ, được nói là sự kết thúc. Đây là sự liên kết.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpaggahitaṃ cittanti yathā bhāvanācittaṃ kosajjapakkhe na patati, tathā vīriyasambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ bahulīkāravasena paggahitaṃ. Sādhukaṃ ajjhupekkhatīti paggaṇhantenāpi samādhissa vīriyasamatāyojanavasena paggahitattā sakkaccaṃ ajjhupekkhati, tatramajjhattupekkhā okāsaṃ [Pg.175] labhati. Taṃ pana ajjhupekkhanaṃ upekkhāvasena pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena appanāpaññāya kiccādhikatāti āha ‘‘paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti. Tassa adhimattattā eva ajjhupekkhantasseva nānāsabhāvehi nīvaraṇapamukhehi kilesehi appanācittaṃ vimuccati. Vimokkhavasena vimuccanavasena. Paññāvasenāti pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena. Vimuttattāti nānākilesehi vimuttattā eva. Te dhammā saddhādayo, visesato saddhāpaññāvīriyasamādhayo ca ekarasā samānakiccā honti. Evamayaṃ indriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā nipphajjamānā ñāṇabyāpāroti āha ‘‘ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Evaṃ tividhāya paṭipadāvisuddhiyā laddhavisesāya tividhāya upekkhānubrūhanāya sātisayaṃ paññindriyassa adhimuttabhāvena catubbidhāpi sampahaṃsanā sijjhatīti āgamanupekkhā ñāṇakiccavasena dasapi ākārā jhāne eva veditabbā.

Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa đã được nói bằng kinh văn Pāli, câu `yathāha` v.v... đã được trích dẫn. `Tathāpaggahitaṃ cittaṃ` (tâm được sách tấn như vậy) nghĩa là (tâm) được sách tấn bằng cách thực hành nhiều lần các pháp thuộc về trạch pháp giác chi, để tâm tu tiến không rơi vào phía giải đãi. `Sādhukaṃ ajjhupekkhati` (buông xả một cách khéo léo) nghĩa là: ngay cả người đang sách tấn cũng buông xả một cách cẩn trọng, vì đã sách tấn bằng cách kết hợp định với sự quân bình của tinh tấn; ở đó, xả trung tính có được cơ hội. Hơn nữa, sự buông xả ấy, nhờ vào xả, nhờ vào trí quản trị đã diễn tiến trước đó, là sự vượt trội về phận sự của tuệ an chỉ. Do đó, ngài nói: "nhờ vào tuệ, tuệ quyền trở nên vượt trội". Chính vì sự vượt trội của tuệ quyền ấy mà tâm an chỉ của người đang buông xả được giải thoát khỏi các phiền não có nhiều bản chất khác nhau, đứng đầu là các triền cái. Bằng cách giải thoát, bằng cách thoát ly. `Paññāvasena` (nhờ vào tuệ) nghĩa là nhờ vào trí quản trị đã diễn tiến trước đó. `Vimuttattā` (do đã được giải thoát) nghĩa là chính vì đã được giải thoát khỏi các phiền não khác nhau. Các pháp ấy là tín, v.v..., và đặc biệt là tín-tuệ, tinh tấn-định trở nên có cùng một hương vị, cùng một phận sự. Như vậy, sự tu tiến này được thành tựu nhờ ý nghĩa đồng nhất phận sự của các quyền là hoạt động của trí tuệ. Do đó, ngài nói: "sự làm cho phấn khởi, vốn là phận sự của trí tuệ, là sự kết thúc". Như vậy, do sự thanh tịnh của ba loại lộ trình đã đạt được sự đặc biệt, do sự tăng trưởng của ba loại xả, và do trạng thái vượt trội của tuệ quyền một cách xuất sắc, cả bốn loại làm cho phấn khởi đều được thành tựu. Do đó, cả mười trạng thái nên được biết ngay trong thiền, theo cách thức của sự chuẩn bị, xả, và phận sự của trí tuệ.

Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti idanti attho. Tena desanākkamaṃ ulliṅgeti. ‘‘Paṭhamaṃ uppannanti paṭhama’’nti iminā paṭipattikkamaṃ, uppannanti hi adhigatanti attho. ‘‘Paṭhamaṃ samāpajjitabbanti paṭhama’’nti idaṃ pana na ekantalakkhaṇanti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 160) paṭisiddhattā idha na gahitaṃ. Ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhe jhāne idhādhippetajjhānameva dassetuṃ ‘‘ārammaṇūpanijjhānato’’ti vuttaṃ. Pathavīkasiṇasaṅkhātassa attano attano ārammaṇassa rūpaṃ viya cakkhunā upanijjhāyanato. Paccanīkajhāpanatoti nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ dahanato vikkhambhanavasena pajahanato. Sakalaṭṭhenāti heṭṭhā vuttanayena kate vā akate vā paricchijja gahite pathavībhāge pathavīmaṇḍale sakalārammaṇakaraṇaṭṭhena. Na hi tassa ekadesamārammaṇaṃ karīyati. Pathavīkasiṇasannissayatāya nimittaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Taṃsahacaraṇato jhānaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti.

`Gaṇanānupubbatā` (theo thứ tự đếm) có nghĩa là do theo thứ tự đếm, hoặc `paṭhamaṃ` (thứ nhất) này chỉ đơn thuần là theo thứ tự đếm. Bằng cách đó, ngài chỉ ra thứ tự thuyết giảng. Bằng câu "được gọi là thứ nhất vì sanh khởi trước tiên", ngài chỉ ra thứ tự thực hành; vì `uppanna` (sanh khởi) có nghĩa là đã chứng đắc. Tuy nhiên, câu "được gọi là thứ nhất vì phải nhập vào trước tiên" này không phải là một đặc tính tuyệt đối, do đã bị bác bỏ trong Chú giải (Dhs.A. 160), nên không được chấp nhận ở đây. Trong hai loại thiền là thiền quán chiếu đề mục và thiền quán chiếu đặc tướng, để chỉ ra loại thiền được chủ trương ở đây, câu `ārammaṇūpanijjhānato` (do quán chiếu đề mục) đã được nói đến. Do quán chiếu đề mục của chính mình được gọi là biến xứ đất, giống như (quán chiếu) sắc bằng mắt. `Paccanīkajhāpanato` (do thiêu đốt các pháp đối nghịch) nghĩa là do thiêu đốt, do từ bỏ bằng cách trấn áp các pháp đối nghịch như các triền cái, v.v... `Sakalaṭṭhena` (với ý nghĩa toàn bộ) có nghĩa là với ý nghĩa lấy toàn bộ làm đề mục đối với vòng tròn đất, tức là phần đất được lấy sau khi đã phân định, dù là đã được làm hay chưa được làm, theo phương pháp đã nói ở dưới. Vì quả vậy, người ta không lấy một phần của nó làm đề mục. Do nương vào biến xứ đất, tướng được gọi là biến xứ đất, giống như (câu) "những chiếc giường đang la hét". Do đồng hành với tướng ấy, thiền được gọi là biến xứ đất, giống như (câu) "những ngọn giáo đang di chuyển".

Ciraṭṭhitisampādanavaṇṇanā

Chương giải về việc thành tựu sự tồn tại lâu dài

76. Lakkhaṭṭhāne ṭhitaṃ sarena vālaṃ vijjhatīti vālavedhī. Idha pana anekadhā bhinnassa vālassa aṃsuṃ vijjhanto ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto. Tena [Pg.176] vālavedhinā. Sūdenāti bhattakārena. ‘‘Ākārā pariggahetabbā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukusaloti suṭṭhu cheko. Dhanuggahoti issāso. Kammanti yogyaṃ. Akkantapadānanti vijjhanakāle akkamanavasena pavattapadānaṃ. Ākāranti dhanujiyāsarānaṃ gahitākāraṃ. Pariggaṇheyyāti upadhāreyya. Bhojanasappāyādayoti ādi-saddo avuttākārānampi saṅgāhako daṭṭhabbo. Tena utubhāvanānimittādīnampi pariggaṇhanaṃ vuttaṃ hoti. Tasminti tasmiṃ taruṇasamādhimhi.

76. Vị ấy bắn (vijjhati) sợi lông đuôi ngựa (vālaṃ) đứng yên (ṭhitaṃ) tại mục tiêu (lakkhaṭṭhāne) bằng mũi tên (sarena), vì vậy (iti) gọi là vālavedhī (người bắn lông). Tuy nhiên, ở đây (idha pana), người bắn (vijjhanto) trúng một sợi tơ (aṃsuṃ) của sợi lông đuôi ngựa (vālassa) đã được chẻ ra nhiều phần (anekadhā bhinnassa) được hiểu là (adhippeto) "vālavedhī". (Câu trong Chánh tạng là) "bởi người bắn lông ấy" (tena vālavedhinā). (Câu) "bởi người đầu bếp" (sūdena) có nghĩa là bởi người nấu ăn (bhattakārena). Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là "nên nắm bắt các tướng trạng", đoạn văn bắt đầu bằng "ví như" (yathā hi) đã được nói đến. Trong đó, "rất thiện xảo" (sukusalo) có nghĩa là rất khéo léo (suṭṭhu cheko). "Người cầm cung" (dhanuggaho) là người bắn cung (issāso). "Việc làm" (kammaṃ) là việc thích hợp (yogyaṃ). "Của những bước chân đã dẫm" (akkantapadānaṃ) là của những bước chân diễn ra theo cách dẫm đạp trong lúc bắn. "Tướng trạng" (ākāraṃ) là tướng trạng cầm nắm cung, dây cung và mũi tên. "Nên nắm bắt" (pariggaṇheyya) là nên ghi nhận (upadhāreyya). Trong câu "vật thực thích hợp, v.v." (bhojanasappāyādayo), từ "v.v." (ādi-saddo) nên được xem là bao gồm cả những tướng trạng chưa được nói đến. Do đó, việc nắm bắt thời tiết, sự tu tập, các tướng, v.v. cũng được nói đến. (Câu) "trong đó" (tasmiṃ) là trong định non trẻ ấy (tasmiṃ taruṇasamādhimhi).

Bhattāranti sāminaṃ, bhattavetanādīhi posakanti attho. Parivisantoti bhojento. Tassa ruccitvā bhuñjanākāraṃ sallakkhetvā tassa upanāmentoti yojanā. Ayampi yogī. Adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāreti pubbe jhānassa adhigatakkhaṇe kiccasādhake bhojanādigate ākāre. Gahetvāti pariggahetvā sallakkhetvā. Naṭṭhe naṭṭhe samādhimhi punappunaṃ appanāya.

(Câu) "người nuôi dưỡng" (bhattāraṃ) là người chủ (sāminaṃ), nghĩa là người nuôi dưỡng (posakaṃ) bằng vật thực, lương bổng, v.v. (bhattavetanādīhi). (Câu) "khi đang phục vụ" (parivisanto) là khi đang dọn thức ăn (bhojento). Nên liên kết câu như sau: ghi nhận (sallakkhetvā) tướng trạng ăn uống (bhuñjanākāraṃ) một cách thích thú (ruccitvā) của vị chủ ấy (tassa), rồi dâng lên (upanāmento) cho vị chủ ấy (tassa). Vị hành giả này cũng vậy. (Câu) "các tướng trạng như vật thực, v.v. trong lúc chứng đắc" (adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāre) có nghĩa là các tướng trạng liên quan đến vật thực, v.v. (bhojanādigate ākāre) có tác dụng thành tựu (kiccasādhake) trong lúc chứng đắc thiền (jhānassa adhigatakkhaṇe) trước đây (pubbe). (Câu) "sau khi đã nắm bắt" (gahetvā) là sau khi đã nắm giữ (pariggahetvā), ghi nhận (sallakkhetvā). (Câu) "mỗi khi định bị mất đi" (naṭṭhe naṭṭhe samādhimhi) (là) để an trú (appanāya) nhiều lần (punappunaṃ).

Mahānasavijjāparicayena paṇḍito. Tattha visadañāṇatāya byatto. Ṭhānuppattikakaosallayogena kusalo. Nānaccayehīti nānaccayehi nānāsabhāvehi, nānārasehīti attho. Tenāha ‘‘ambilaggehī’’tiādi. Sūpehīti byañjanehi. Ambilaggehīti ambilakoṭṭhāsehi, ye vā ambilarasā hutvā aggabhūtā, tehi caturambilādimissehi. Esa nayo tittakaggādīsupi. Khārikehīti vātiṅgaṇakaḷīrādimissehi. Nimittanti ākāraṃ ruccanavasena bhuñjanākāraṃ. Uggaṇhātīti uparūpari gaṇhāti upadhāreti. Imassa vā sūpeyyassa atthāya hatthaṃ abhiharati. Abhihārānanti abhimukhena haritabbānaṃ paṇṇākārānaṃ, pūjābhihārānaṃ vā. Nimittaṃ uggaṇhātīti ‘‘evaṃ me cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti nimittaṃ gaṇhāti sallakkheti.

(Vị ấy) là bậc trí tuệ (paṇḍito) do quen thuộc với nghệ thuật nấu ăn (mahānasavijjāparicayena). Là người thông thạo (byatto) trong lĩnh vực ấy (tattha) do có trí tuệ trong sáng (visadañāṇatāya). Là người thiện xảo (kusalo) do có sự khéo léo ứng biến (ṭhānuppattikakosallayogena). (Câu) "với nhiều loại khác nhau" (nānaccayehi) có nghĩa là với nhiều loại khác nhau (nānaccayehi), với nhiều tính chất khác nhau (nānāsabhāvehi), với nhiều vị khác nhau (nānārasehi). Do đó, ngài nói "với những món chua hảo hạng" (ambilaggehi), v.v. (Câu) "với các món canh" (sūpehi) là với các món ăn kèm (byañjanehi). (Câu) "với những món chua hảo hạng" (ambilaggehi) là với các phần có vị chua (ambilakoṭṭhāsehi); hoặc là, những món canh nào (ye) có vị chua (ambilarasā) và trở thành hảo hạng (aggabhūtā), với những món ấy (tehi) được pha trộn với bốn loại vị chua, v.v. (caturambilādimissehi). Phương pháp này (esa nayo) cũng áp dụng cho "những món đắng hảo hạng" (tittakaggādīsu), v.v. (Câu) "với những món mặn" (khārikehi) là với những món được pha trộn với cà tím, măng, v.v. (vātiṅgaṇakaḷīrādimissehi). (Câu) "tướng" (nimittaṃ) là tướng trạng (ākāraṃ), tướng trạng ăn uống (bhuñjanākāraṃ) theo sở thích (ruccanavasena). (Câu) "nắm bắt" (uggaṇhāti) là nắm bắt, ghi nhận nhiều lần (uparūpari gaṇhāti upadhāreti). Hoặc (vị ấy) đưa tay ra (hatthaṃ abhiharati) vì món canh này (imassa sūpeyyassa atthāya). (Câu) "của những vật phẩm dâng tặng" (abhihārānaṃ) là của những vật phẩm (paṇṇākārānaṃ) nên được mang đến trước mặt (abhimukhena haritabbānaṃ), hoặc của những vật phẩm cúng dường (pūjābhihārānaṃ). (Câu) "nắm bắt tướng" (nimittaṃ uggaṇhāti) là nắm bắt (gaṇhāti), ghi nhận (sallakkheti) tướng (nimittaṃ) rằng "tâm của ta đã được định tĩnh như thế này" (evaṃ me cittaṃ samāhitaṃ ahosi).

Samādhiparipanthānanti samādhissa paripanthabhūtānaṃ. Dhammānanti kāmacchandādinīvaraṇadhammānaṃ. Suvisodhitattāti suṭṭhu visodhitattā, vikkhambhanavaseneva sammadeva pahīnattāti attho. Kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhīti ādi-saddena asubhamanasikāranekkhammānisaṃsapaccavekkhaṇādīni saṅgaṇhāti. Nekkhammaguṇadassanenāpi [Pg.177] hi tassa vibandhabhūte kāmacchande ādīnavo visesato pākaṭo hotīti. Kāyaduṭṭhullanti kāyadarathaṃ sāraddhakāyataṃ. Tena kāyacittānaṃ sārambhanimittassa byāpādanīvaraṇassa na visodhanamāha. Ārambhadhātumanasikārādīti ādi-saddena vīriyasambojjhaṅganimittānaṃ, ālokasaññādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Samathanimittamanasikārādīti ādi-saddena samādhisambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Aññepi samādhiparipantheti vicikicchāṭṭhāniye, madamānādike ca sandhāyāha. Āsayanti vasanakasusiraṃ. Suparisuddhanti āsaṅkanīyattābhāvena suṭṭhu parisuddhaṃ. Etthāha – nanu cāyaṃ pageva kāmādīnavaṃ paccavekkhitvā samathapaṭipadaṃ paṭipanno upacārakkhaṇeyeva jhānena nīvaraṇāni vikkhambhitāni, atha kasmā puna kāmādīnavapaccavekkhaṇādi gahitanti? Saccametaṃ. Taṃ pana pahānamattanti jhānassa ciraṭṭhitiyā atisayapahānatthaṃ puna gahitaṃ.

(Câu) "của những chướng ngại cho định" (samādhiparipanthānaṃ) là của những pháp (dhammānaṃ) trở thành chướng ngại (paripanthabhūtānaṃ) cho định (samādhissa). (Câu) "của các pháp" (dhammānaṃ) là của các pháp triền cái như tham dục, v.v. (kāmacchandādinīvaraṇadhammānaṃ). (Câu) "do đã được thanh lọc kỹ lưỡng" (suvisodhitattā) có nghĩa là do đã được thanh lọc kỹ lưỡng (suṭṭhu visodhitattā), do đã được đoạn trừ hoàn toàn (sammadeva pahīnattā) chỉ bằng cách trấn áp (vikkhambhanavasena). Trong câu "bằng cách quán xét sự nguy hại của các dục, v.v." (kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi), từ "v.v." (ādi-saddena) bao gồm việc tác ý về bất tịnh, quán xét lợi ích của xuất ly, v.v. (asubhamanasikāranekkhammānisaṃsapaccavekkhaṇādīni). Vì rằng, ngay cả bằng cách thấy được phẩm chất của xuất ly (nekkhammaguṇadassanenāpi), sự nguy hại (ādīnavo) trong tham dục (kāmacchande), vốn là chướng ngại (vibandhabhūte) của xuất ly ấy (tassa), cũng trở nên đặc biệt rõ ràng (visesato pākaṭo hoti). (Câu) "sự nặng nề của thân" (kāyaduṭṭhullaṃ) là sự bứt rứt của thân (kāyadarathaṃ), tình trạng thân bị kích động (sāraddhakāyataṃ). Do đó, ngài nói đến việc không thanh lọc (na visodhanaṃ) sân triền cái (byāpādanīvaraṇassa), vốn là nguyên nhân của sự kích động (sārambhanimittassa) nơi thân và tâm (kāyacittānaṃ). Trong câu "tác ý đến giới cần tinh tấn, v.v." (ārambhadhātumanasikārādīti), từ "v.v." (ādi-saddena) nên được hiểu là bao gồm các nhân của tấn giác chi (vīriyasambojjhaṅganimittānaṃ), và quang tưởng, v.v. (ālokasaññādīnañca). Trong câu "tác ý đến tướng của chỉ, v.v." (samathanimittamanasikārādīti), từ "v.v." (ādi-saddena) nên được hiểu là bao gồm các pháp thuộc về định giác chi (samādhisambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ). (Câu) "các chướng ngại khác của định" (aññepi samādhiparipanthe) là ngài nói đến (sandhāyāha) các pháp thuộc về hoài nghi (vicikicchāṭṭhāniye), và các pháp như kiêu, mạn, v.v. (madamānādike ca). (Câu) "nơi trú ẩn" (āsayaṃ) là nơi ở (vasanakasusiraṃ). (Câu) "hoàn toàn trong sạch" (suparisuddhaṃ) là rất trong sạch (suṭṭhu parisuddhaṃ) do không có gì đáng nghi ngờ (āsaṅkanīyattābhāvena). Ở đây có người hỏi: "Chẳng phải vị này đã quán xét sự nguy hại của các dục từ trước, đã thực hành con đường chỉ tịnh, và các triền cái đã được trấn áp bằng thiền ngay trong sát-na cận hành rồi sao? Vậy tại sao lại đề cập đến việc quán xét sự nguy hại của các dục, v.v. một lần nữa?" (Đáp:) "Điều đó là sự thật. Nhưng đó chỉ là sự đoạn trừ tạm thời. Để thiền được bền vững, vì mục đích đoạn trừ một cách vượt trội hơn, nên mới được đề cập lại."

Uddhacca middhanti kukkuccaṃ, thinañca tadekaṭṭhatāya gahitamevāti katvā vuttaṃ. Suddhantagatoti suparisuddhapariyantaṃ sabbaso visodhitakoṇapariyantaṃ uyyānaṃ gato. Tahiṃ rameti tasmiṃ jhāne rameyya divasabhāgampi jhānasamaṅgī eva bhaveyya.

(Câu) "trạo cử và hôn trầm" (uddhaccaṃ middhaṃ) được nói đến (vuttaṃ) sau khi đã xem rằng (katvā) hối quá (kukkuccaṃ) và thụy miên (thinaṃ) cũng đã được bao gồm (gahitameva) vì chúng có cùng một nền tảng (tadekaṭṭhatāya). (Câu) "đã đi đến nơi thanh tịnh" (suddhantagato) là đã đi đến (gato) khu vườn (uyyānaṃ) có các ranh giới hoàn toàn trong sạch (suparisuddhapariyantaṃ), có các góc và ranh giới đã được thanh lọc hoàn toàn (sabbaso visodhitakoṇapariyantaṃ). (Câu) "hoan hỷ trong đó" (tahiṃ rame) là nên hoan hỷ (rameyya) trong thiền ấy (tasmiṃ jhāne), nên là người thành tựu thiền (jhānasamaṅgī eva bhaveyya) ngay cả trong một phần của ngày (divasabhāgampi).

Cittabhāvanāvepullatthanti samādhibhāvanāya vipulabhāvāya. Yathā hi bhāvanāvasena nimittassa uppatti, evamassa bhāvanāvaseneva vaḍḍhanampi. Tasmā ekaṅgulādivasena nimittaṃ vaḍḍhentassa punappunaṃ bahulīkārena jhānaṃ bhāvanāpi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Tena vuttaṃ ‘‘cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti. Tassāti paṭibhāganimittassa.

(Câu) "vì sự rộng lớn của việc tu tập tâm" (cittabhāvanāvepullatthaṃ) là vì sự rộng lớn (vipulabhāvāya) của việc tu tập định (samādhibhāvanāya). Vì rằng, cũng như (yathā hi) tướng (nimittassa) khởi sinh (uppatti) do tu tập (bhāvanāvasena), cũng vậy (evaṃ) sự phát triển (vaḍḍhanampi) của nó (assa) cũng chỉ do tu tập mà có (bhāvanāvasena). Do đó (tasmā), đối với hành giả đang làm cho tướng (nimittaṃ) phát triển (vaḍḍhentassa) theo từng lóng tay, v.v. (ekaṅgulādivasena), việc tu tập thiền (jhānaṃ bhāvanāpi) cũng đạt đến (āpajjati) sự tăng trưởng (vuddhiṃ), phát triển (viruḷhiṃ), và rộng lớn (vepullaṃ) nhờ thực hành nhiều lần (punappunaṃ bahulīkārena). Do đó (tena), có lời nói rằng (vuttaṃ) "và nên làm cho quang tướng đã đạt được phát triển vì sự rộng lớn của việc tu tập tâm" (cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabbaṃ). (Câu) "của nó" (tassa) là của quang tướng (paṭibhāganimittassa).

Nimittavaḍḍhananayavaṇṇanā

Giải thích về phương pháp làm phát triển tướng.

77. Tatrāti sāmiatthe bhummavacanaṃ, tassāti attho. Avaḍḍhetvāti yathā kumbhakāro mattikāya pattaṃ karonto paṭhamaṃ aparicchinditvāva pattaṃ vaḍḍheti, evaṃ pattavaḍḍhanayogena pattavaḍḍhanayuttiyā avaḍḍhetvā pūvikassa pūvavaḍḍhanaṃ. Bhattassa upari bhattapakkhipanaṃ bhattavaḍḍhanaṃ. Vatthassa tintassa añchanādi dussavaḍḍhanaṃ. Paccekaṃ yoga-saddo yojetabbo. Aparicchinditvā [Pg.178] na vaḍḍhetabbaṃ saparicchede eva bhāvanāpavattito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sāntake no anantake’’ti (visuddhi. 1.55).

77. (Từ) "trong đó" (tatra) là một từ ở địa cách (bhummavacanaṃ) mang ý nghĩa sở thuộc cách (sāmiatthe), nghĩa là "của nó" (tassa). (Câu) "không làm phát triển" (avaḍḍhetvā) (được giải thích như sau): cũng như (yathā) người thợ gốm (kumbhakāro) khi làm (karonto) bình bát (pattaṃ) bằng đất sét (mattikāya), lúc đầu (paṭhamaṃ) không phân định ranh giới (aparicchinditvāva) mà làm cho bình bát lớn lên (pattaṃ vaḍḍheti), (hành giả) không nên làm phát triển (avaḍḍhetvā) theo phương pháp làm lớn bình bát (pattavaḍḍhanayogena) như vậy (evaṃ). (Tương tự là) việc làm lớn bánh (pūvavaḍḍhanaṃ) của người làm bánh (pūvikassa). Việc thêm cơm (bhattapakkhipanaṃ) lên trên cơm (bhattassa upari) là làm lớn cơm (bhattavaḍḍhanaṃ). Việc kéo căng, v.v. (añchanādi) tấm vải (vatthassa) ướt (tintassa) là làm lớn vải (dussavaḍḍhanaṃ). Từ "phương pháp" (yoga-saddo) nên được áp dụng (yojetabbo) cho từng trường hợp (paccekaṃ). Không nên làm phát triển (na vaḍḍhetabbaṃ) mà không phân định ranh giới (aparicchinditvā), vì sự tu tập chỉ diễn ra (bhāvanāpavattito) trong phạm vi đã được phân định (saparicchede eva). Thật vậy (tathā hi), có lời nói rằng (vuttaṃ): "trong phạm vi có giới hạn, không phải trong phạm vi vô hạn" (sāntake no anantake).

Haṃsapotakāti javanahaṃsapotakā. Ukkūlaṃ unnataṭṭhānaṃ. Vikūlaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīsotena kataṃ viduggaṃ nadīviduggaṃ. Visamākārena ṭhito pabbatapadeso pabbatavisamo.

Haṃsapotakāti là những con thiên nga con thuộc giống thiên nga nhanh nhẹn. Ukkūlaṃ là nơi đất cao. Vikūlaṃ là nơi đất trũng. Nơi khó đi do dòng sông tạo ra là nadīviduggaṃ. Vùng núi non hiểm trở, không bằng phẳng là pabbatavisamo.

Thūlāni hutvā upaṭṭhahanti paccavekkhaṇābāhullena vibhūtabhāvato. Dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti paguṇabalavabhāvassa anāpādikattā. Upari ussukkanāyāti bhāvanāya upari ārohanāya, dutiyajjhānādhigamāyāti attho.

(Các chi thiền) trở nên thô thiển và hiện khởi là do sự kiện quán xét nhiều lần nên trở nên rõ ràng. (Các chi thiền) trở nên yếu ớt và hiện khởi là do chưa đạt đến trạng thái thuần thục và có năng lực. Upari ussukkanāyāti là để vươn lên cao hơn trong sự tu tập thiền, nghĩa là để chứng đắc thiền thứ hai.

Pabbateyyāti pabbate bahulacārinī. Akhettaññūti agocaraññū. Samādhiparipanthānaṃ visodhanānabhiññātāya bālo. Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto. Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū. Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo. Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo. Abhāvanāya abyatto. Abahulīkārena akhettaññū. Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ. Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho. So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato, asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno. Ciṇṇavasināti āsevitavasinā.

Pabbateyyāti là thường đi lại nhiều ở trên núi. Akhettaññūti là không biết cảnh giới hành xứ. Là kẻ ngu si do không biết cách thanh lọc các pháp đối nghịch với định. Là người không khéo léo do thiếu sự thành thạo trong việc làm cho thiền trở nên thuần thục. Là người không biết rành cảnh giới do không liễu tri được trạng thái nền tảng của thiền cao hơn. Là người không thiện xảo về mọi phương diện do không có sự thuần thục trong việc nhập định. Hoặc là kẻ ngu si do không thực hành định tướng. Là người không khéo léo do không tu tập. Là người không biết rành cảnh giới do không thực hành nhiều lần. Nên được hiểu là người không thiện xảo do không quyết định một cách đúng đắn. Ubhato bhaṭṭhoti là bị rơi rớt khỏi cả hai thiền. Vị ấy, dù có nỗ lực, nhưng do không thuần thục, do không an trú vững chắc, nên đã bị suy thoái khỏi cả hai thiền: do sự hoại diệt (của thiền thứ nhất) và do không có khả năng (đạt đến thiền thứ hai). Ciṇṇavasināti là bởi người đã thực hành thuần thục các quyền làm chủ.

Pañcavasīkathāvaṇṇanā

Giải về câu chuyện năm quyền làm chủ.

78. Vasanaṃ vasīti dhātuniddesatāya kiriyāniddesoti adhippāyenāha ‘‘vasiyo’’ti, yathāruci pavattiyoti attho. Āvajjanāya vasī, āvajjanāvasena vā vasī āvajjanavasī. Jhānaṃ āvajjituṃ yattha yattha padese icchā yatthicchakaṃ. Yadā yadā, yasmiṃ yasmiṃ vā jhānaṅge icchā yadicchakaṃ. Yāva yāva icchā yāvadicchakaṃ, da-kāro padasandhikaro. ‘‘Yāvā’’ti ca idaṃ bahūnaṃ javanavārānaṃ nirantaraṃ viya tathāpavattanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekameva. So hi paricchinnacittakkhaṇoti. Āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti vuttanayena yattha katthaci ṭhāne yadā yadā [Pg.179] yaṃ kiñci jhānaṅgaṃ āvajjentassa yathicchitaṃ kālaṃ āvajjanāya āvajjanappavattiyā dandhāyitattaṃ vitthāyitattaṃ, cirāyitattaṃ vā natthi. Evaṃ āvajjanavasī siddhā nāma hotīti attho. Sesāti vuṭṭhānaadhiṭṭhānapaccavekkhaṇāvasiyo.

78. Vasanaṃ vasīti: Với ý rằng: "Sự mong muốn" hoặc "sự làm chủ" là sự chỉ dẫn về hành động do có sự chỉ dẫn về ngữ căn, nên ngài đã nói là "vasiyo", nghĩa là những sự diễn tiến theo như ý muốn. Quyền làm chủ trong việc hướng tâm, hoặc quyền làm chủ theo cách hướng tâm, là hướng tâm chủ (āvajjanavasī). Mong muốn hướng tâm đến thiền ở bất cứ nơi nào, đó là yatthicchakaṃ. Hoặc mong muốn (hướng tâm) đến bất cứ chi thiền nào vào bất cứ lúc nào, đó là yadicchakaṃ. Mong muốn (hướng tâm) trong bất kỳ khoảng thời gian nào, đó là yāvadicchakaṃ; ký tự da có chức năng nối từ. Và từ "yāvā" này được nói với ý chỉ sự diễn tiến liên tục như không gián đoạn của nhiều lộ trình tốc hành tâm, chứ không phải chỉ một lộ trình. Bởi vì lộ trình tốc hành tâm quán xét duy nhất ấy có sát-na tâm đã được phân định. Āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti: Theo cách đã nói "không có sự chậm chạp trong việc hướng tâm", (nghĩa là) đối với người đang hướng tâm đến bất kỳ chi thiền nào, ở bất cứ nơi đâu, vào bất cứ lúc nào, trong khoảng thời gian tùy thích, thì không có sự chậm chạp, sự lan man, hay sự kéo dài trong việc hướng tâm, trong sự diễn tiến của hướng tâm. Như vậy, quyền hướng tâm chủ được gọi là đã thành tựu, đó là ý nghĩa. Sesāti: Các (quyền làm chủ) còn lại là xuất định chủ, quyết định chủ, và quán xét chủ.

Aṅgasamudāyabhāvato jhānassa jhāne āvajjanavasiṃ nipphādetukāmena paṭipāṭiyā jhānaṅgāni āvajjetabbānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato’’ti. Yadipi āvajjanamevettha icchitaṃ āvajjanavasiyā adhippetattā, āvajjanāya pana uppannāya javanehi bhavitabbaṃ. Tāni ca kho āvajjanatapparatāya cittābhinīhārassa yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni katipayāneva honti, na paripuṇṇānīti vuttaṃ ‘‘vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javantī’’ti. Cattāri tikkhindriyassa. Pañca nātitikkhindriyassāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaranti visabhāgehi nirantaraṃ. Ayaṃ panāti bhavaṅgadvayantaritā catujavanacittā yathāvuttā āvajjanavasī. Aññesaṃ vā dhammasenāpatiādīnaṃ. Evarūpe kāleti uṭṭhāya samuṭṭhāya lahutaraṃ āvajjanavasīnibbattanakāle. Sā ca kho ittarā parittakālā, na satthu yamakamahāpāṭihāriye viya ciratarappabandhavatī. Tathā hi taṃ sāvakehi asādhāraṇaṃ vuttaṃ. Adhigamena samaṃ sasampayuttassa jhānassa sammā āpajjanaṃ paṭipajjanaṃ samāpajjanaṃ, jhānasamaṅgitā.

Do thiền là sự tập hợp của các chi, nên người muốn thành tựu quyền hướng tâm chủ trong thiền cần phải hướng tâm đến các chi thiền theo thứ tự; vì vậy, ngài đã nói "trước tiên, người ấy hướng tâm đến tầm". Mặc dù ở đây chỉ mong muốn có sự hướng tâm, vì quyền hướng tâm chủ được nhắm đến, nhưng khi hướng tâm đã sanh khởi thì phải có các tốc hành tâm. Và những tốc hành tâm ấy, do sự hướng tâm là chính trong việc đưa tâm đến đối tượng, nên chỉ có một vài (tốc hành tâm) lấy chi thiền được hướng tâm làm đối tượng, chứ không đầy đủ; vì vậy, đã được nói rằng "chỉ có bốn hoặc năm tốc hành tâm lấy tầm làm đối tượng khởi lên". Nên hiểu rằng: bốn (tốc hành tâm) đối với người có căn tánh bén nhạy, năm đối với người có căn tánh không quá bén nhạy. Nirantaraṃ là không gián đoạn bởi các (lộ trình tốc hành tâm) khác loại. Và đây là quyền hướng tâm chủ như đã nói, có bốn tốc hành tâm, bị gián đoạn bởi hai tâm hữu phần. Hoặc (quyền làm chủ này) của các vị khác như ngài Tướng quân Chánh pháp, v.v. Vào thời điểm như vậy, nghĩa là vào lúc phát sinh quyền hướng tâm chủ một cách nhanh chóng hơn, sau khi đã nỗ lực, cố gắng. Và quyền hướng tâm chủ ấy thì ngắn ngủi, có thời gian ít ỏi, không kéo dài rất lâu như trong đại song thông của Đức Thế Tôn. Vì vậy, điều đó được nói là không chung cho các vị Thinh văn. Sự nhập, sự đạt đến một cách đúng đắn thiền tương ưng với sự chứng đắc, được gọi là nhập định (samāpajjanaṃ), (tức là) sự thành tựu thiền.

Sīghanti ettha samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjanaṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā. Ayañca matthakappattā samāpajjanavasī satthu dhammadesanāyaṃ labbhati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ, aggivessana, tassā eva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi yenassudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387). Ito sīghatarā hi samāpajjanavasī nāma natthi. Juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi kapotakandarāyaṃ viharantassa āyasmato sāriputtassa yakkhena mahantampi pabbatakūṭaṃ padāletuṃ samatthe pahāre sīse dinne samāpajjanampettha nidassetabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘tadā thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appesī’’ti (visuddhi. 2.374). Pāḷiyaṃ pana ‘‘aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā nisinno’’ti (udā. 34) vuttaṃ. Ime pana therā [Pg.180] ‘‘samāpattito vuṭṭhānasamakālaṃ tena pahāro dinno’’ti vadanti.

Sīghaṃ (nhanh chóng): Ở đây, ngay sau khi có ý muốn nhập định, sau khi hai tâm hữu phần sanh khởi, cắt đứt dòng hữu phần, rồi ngay sau khi hướng tâm sanh khởi, việc nhập định (xảy ra), đó được gọi là khả năng nhập định nhanh chóng. Và quyền nhập định chủ đã đạt đến đỉnh cao này được thấy trong lúc thuyết pháp của Đức Thế Tôn. Nhắm đến điều này mà có lời dạy rằng: "Này Aggivessana, Ta đây, sau khi kết thúc bài pháp thoại ấy, ngay trong định tướng trước đó, Ta an trí tâm, làm cho tâm lắng xuống, làm cho nhất tâm, và định tâm ngay trong nội tâm, nhờ đó Ta thường xuyên an trú". Bởi vì không có quyền nhập định chủ nào nhanh hơn thế này. Ở đây, cũng nên chỉ ra trường hợp nhập định của Tôn giả Sāriputta, khi ngài đang trú trong hang Kapotakandarā vào một đêm trăng sáng, với mái tóc vừa mới cạo, đã bị một dạ xoa dùng một cú đánh có thể làm vỡ cả một đỉnh núi lớn vào đầu. Thật vậy, sẽ được nói rằng: "Khi ấy, vào lúc bị đánh, vị Trưởng lão đã nhập định". Tuy nhiên, trong Pāli, có nói rằng: "ngài đã nhập một loại định nào đó và ngồi". Nhưng các vị Trưởng lão này nói rằng: "Cú đánh ấy được thực hiện bởi dạ xoa đó ngay vào lúc ngài vừa xuất khỏi định".

Accharāmattanti aṅguliphoṭamattaṃ khaṇaṃ. Ṭhapetunti setu viya sīghasotāya nadiyā oghaṃ vegena pavattituṃ adatvā yathāvuttakkhaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā. Abhibhuyya ṭhapanaṃ, adhiṭṭhānaṃ viyāti vā adhiṭṭhānaṃ. Tattha vasī adhiṭṭhānavasī. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātunti accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā lahuṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhātuṃ samatthatā. Bhavaṅgacittuppattiyeva hettha jhānato vuṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca yathā ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapessāmī’’ti pubbaparikammavasena adhiṭṭhānasamatthatā adhiṭṭhānavasī, evaṃ ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti pubbaparikammavasena vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasī veditabbā, yā samāpatti ‘‘vuṭṭhānakusalatā’’ti vuccati. Tadubhayadassanatthanti adhiṭṭhānavuṭṭhānavasīdassanatthaṃ.

Accharāmattanti nghĩa là trong khoảnh khắc bằng cái búng ngón tay. Ṭhapetunti là khả năng thiết lập thiền trong khoảnh khắc đã được nói đến, giống như cây cầu không cho dòng nước của con sông chảy xiết trôi đi một cách nhanh chóng. Hoặc là sự thiết lập bằng cách chế ngự, giống như sự quyết định, nên gọi là adhiṭṭhāna (sự quyết định). Sự thuần thục ở đó là adhiṭṭhānavasī (quyết định tự tại). Tatheva lahuṃ vuṭṭhātunti là khả năng, sau khi thành tựu thiền trong một khoảnh khắc ngắn bằng một cái búng tay hay mười cái búng tay, xuất khỏi thiền một cách nhanh chóng. Ở đây, chính sự sanh khởi của tâm hữu phần được gọi là xuất thiền. Và ở đây, giống như khả năng quyết định do năng lực của sự chuẩn bị trước rằng: “Ta sẽ thiết lập thiền trong chừng ấy khoảnh khắc” là adhiṭṭhānavasī (quyết định tự tại), cũng vậy, khả năng xuất khởi do năng lực của sự chuẩn bị trước rằng: “Sau khi thành tựu thiền trong chừng ấy khoảnh khắc, ta sẽ xuất khỏi thiền” cần được hiểu là vuṭṭhānavasī (xuất định tự tại), sự nhập định ấy được gọi là “sự thiện xảo trong việc xuất định”. Tadubhayadassanatthanti nghĩa là nhằm mục đích chỉ ra cả hai sự thuần thục: quyết định tự tại và xuất định tự tại.

Tatthāti tasmiṃ nimmitapabbate tassa vivare. Kiñcāpi ekaṃyeva taṃ abhiññācittaṃ yena pabbataṃ nimmineyya, abhiññāpādakassa pana jhānassa lahutaraṃ ṭhapanaṃ, vuṭṭhānañca idha nidassitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ettakā iddhimantā ekaṃ upaṭṭhākaṃ garuḷato rakkhituṃ na sakkhiṃsū’’ti gārayhā assāma.

Tatthāti nghĩa là ở đó, tức là trong hang động của ngọn núi được hóa hiện ấy. Mặc dù tâm thần thông mà vị ấy dùng để hóa hiện ngọn núi chỉ là một, nhưng cần phải hiểu rằng ở đây, sự thiết lập và sự xuất khỏi thiền vốn là nền tảng của thần thông một cách nhanh chóng hơn đã được chỉ ra làm ví dụ. Chúng ta đáng bị khiển trách rằng: “Bao nhiêu vị có thần thông như vậy mà không thể bảo vệ một vị thị giả khỏi chim garuḷa”.

Āvajjanānantarānīti āvajjanavasībhāvāya yathākkamaṃ vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ āvajjanāya parato yāni javanāni pavattāni, tāni tesaṃ paccavekkhaṇāni. Yadaggena āvajjanavasīsiddhi, tadaggena paccavekkhaṇāvasīsiddhi veditabbā.

Āvajjanānantarānīti nghĩa là những tốc hành tâm nào đã sanh khởi sau khi hướng tâm đến các thiền chi như tầm, v.v., theo thứ tự, để có được sự thuần thục trong việc hướng tâm (āvajjanavasī), thì những tốc hành tâm ấy là sự quán xét các thiền chi đó. Cần phải hiểu rằng sự thành tựu của hướng tâm tự tại (āvajjanavasī) đến mức độ nào, thì sự thành tựu của quán xét tự tại (paccavekkhaṇāvasī) cũng đến mức độ ấy.

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

Giải thích về chương Nhị thiền

79. Nīvaraṇappahānassa tappaṭhamatāya āsannanīvaraṇapaccatthikā. Thūlaṃ nāma vipulampi pheggu viya sukhabhañjanīyanti āha ‘‘oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti. Santato manasi karitvāti paṭhamajjhānaṃ viya anoḷārikaṅgattā, santadhammasamaṅgitāya ca ‘‘santa’’nti manasi katvā. Ye hi dhammā dutiyajjhāne pītisukhādayo, kāmaṃ te paṭhamajjhānepi santi, tehi pana te santatarā ceva paṇītatarā ca bhavantīti. Nikantinti nikāmanaṃ, apekkhanti [Pg.181] attho. Pariyādāyāti khepetvā. Cattāri pañcāti vā-saddo luttaniddiṭṭho. Dutiyajjhānaṃ etassa atthīti dutiyajjhānikaṃ. Vuttappakārānevāti paṭhamajjhāne vuttappakārāniyeva, parikammādināmakānīti attho.

79. Do sự đoạn trừ các triền cái là điều đầu tiên đối với nó (sơ thiền), nên nó có các triền cái là kẻ thù gần gũi. Cái gì thô, dù lớn, cũng dễ bị bẻ gãy như lõi cây chuối, nên nói rằng: “Do tính chất thô thiển, các chi thiền yếu ớt”. Santato manasi karitvāti nghĩa là tác ý rằng “tĩnh lặng”, vì không có các chi thô thiển như sơ thiền, và vì hợp thành từ các pháp tĩnh lặng. Quả vậy, những pháp như hỷ, lạc, v.v., trong nhị thiền, chúng cũng có trong sơ thiền, nhưng so với những pháp kia (trong sơ thiền), những pháp này (trong nhị thiền) tĩnh lặng hơn và vi tế hơn. Nikantinti nghĩa là sự mong muốn, sự quyến luyến. Pariyādāyāti nghĩa là sau khi làm cho cạn kiệt. Cattāri pañcāti, ở đây từ vā (hoặc) đã bị lược bỏ khi trích dẫn. Dutiyajjhānikaṃ nghĩa là người này có nhị thiền. Vuttappakārānevāti nghĩa là giống hệt như các loại đã được nói trong phần sơ thiền, tức là những (tâm) có tên là chuẩn bị, v.v.

80. Vūpasamāti vūpasamahetu, vūpasamoti cettha pahānaṃ adhippetaṃ, tañca vitakkavicārānaṃ. Atikkamo atthato dutiyajjhānakkhaṇe anuppādoti āha ‘‘samatikkamā’’tiādi. Katamesaṃ panettha vitakkavicārānaṃ vūpasamo adhippeto, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti. Kiñcettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi kadāci paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi. Atha dutiyajjhānikānaṃ, evampi nattheva vūpasamo, sabbena sabbaṃ tesaṃ tattha abhāvatoti? Vuccate – yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyassa jhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etena dīpito. Tasmā ‘‘kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamo idhādhippeto, udāhu dutiyajjhānikāna’’nti edisī codanā anokāsāva. Yasmā diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppattidhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ adhippetaṃ. Vitakkādayo eva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttā phassādayo, tasmā vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādīnaṃ viya taṃsampayuttadhammānampi etena ‘‘etaṃ oḷārika’’nti ādīnavadassanaṃ sutte āgataṃ, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ, taṃsahagatānañca vūpasamādike vattabbe vitakkādīnaṃyeva vūpasamo vuccamāno adhikavacanaṃ aññaṃ atthaṃ bodhetīti katvā kiñci visesaṃ dīpetīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘oḷārikassa panā’’tiādi gahitanti idha ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pītiyā ca virāgā’’tiādīsupi eseva nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakaṃ vuttaṃ. Visuṃ visuṃ ṭhitepi hi vitakkavicārasamatikkamavacanādike paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahite vitakkavicāravūpasamavacanassa tadekadesatā daṭṭhabbā. Ayañca attho [Pg.182] avayavena samudāyopalakkhaṇanayena vutto. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā dīpitā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.

80. Vūpasamāti nghĩa là do nhân là sự lắng dịu. Và ở đây, vūpasamo (sự lắng dịu) có nghĩa là sự đoạn trừ, và đó là sự đoạn trừ của tầm và tứ. Về mặt ý nghĩa, sự vượt qua là sự không sanh khởi (của chúng) trong khoảnh khắc nhị thiền, do đó ngài nói “do vượt qua”, v.v. Ở đây, sự lắng dịu của tầm và tứ nào được nói đến? Có phải là của tầm và tứ trong sơ thiền, hay là của tầm và tứ trong nhị thiền? Ở đây, nếu là của tầm và tứ trong sơ thiền, thì sự lắng dịu của chúng không có. Vì sơ thiền không bao giờ không có tầm và tứ. Còn nếu là của tầm và tứ trong nhị thiền, thì sự lắng dịu cũng không có, vì chúng hoàn toàn không có ở đó. Được trả lời rằng: Sự chứng đắc nhị thiền là do vượt qua tầm và tứ, những pháp làm cho sơ thiền trở nên thô thiển, chứ không phải do vượt qua các pháp không thô thiển tự bản chất như xúc, v.v. Ý nghĩa này được làm sáng tỏ bởi câu “do sự lắng dịu của tầm và tứ”. Do đó, câu hỏi “Ở đây, sự lắng dịu của tầm và tứ trong sơ thiền hay trong nhị thiền được nói đến?” là không có cơ sở. Bởi vì “sự lắng dịu” có nghĩa là làm cho (một pháp) có bản chất không sanh khởi trong khoảnh khắc của thiền tương ứng, sau khi đã thấy được sự nguy hại của nó. Chỉ có tầm, v.v., vốn là các thiền chi, mới được làm như vậy, chứ không phải xúc, v.v., là các pháp tương ưng với chúng. Do đó, việc nói về sự lắng dịu, v.v., chỉ đối với tầm, v.v., là hợp lý. Tuy nhiên, vì trong kinh, việc thấy sự nguy hại rằng “thiền này là thô thiển” do pháp này (tầm, v.v.) đã được nói đến, cũng giống như đối với tầm, v.v., cũng áp dụng cho các pháp tương ưng với chúng, do đó, khi đáng lẽ phải nói về sự lắng dịu, v.v., của tầm, v.v., và của các pháp đi cùng với chúng một cách không phân biệt, thì việc chỉ nói về sự lắng dịu của tầm, v.v., là một cách nói nhấn mạnh để chỉ ra một ý nghĩa khác. Để chỉ ra điều này, trong Chú giải đã dùng câu “oḷārikassa panā” (còn đối với pháp thô thiển), v.v. Do đó, cần phải hiểu rằng ở đây (trong Phụ chú giải này) đã nói câu “yehi vitakkavicārehī” (bởi những tầm và tứ nào), v.v. Trong các câu “pītiyā ca virāgā” (do ly tham đối với hỷ), v.v., cũng theo phương pháp này. Do đó, các câu nói về sự vượt qua tầm, tứ, hỷ, lạc là những câu chỉ ra sự chứng đắc nhị thiền, v.v., do sự vượt qua các chi thiền thô thiển tương ứng. Trong số đó, câu nói về sự vượt qua tầm và tứ, vốn là một phần, được gọi là câu chỉ ra điều đó (sự chứng đắc nhị thiền). Cần phải hiểu rằng, mặc dù các câu nói về sự vượt qua tầm và tứ, v.v., đứng riêng rẽ, nhưng khi được tâm nắm bắt một cách tổng hợp do sự giống nhau trong việc chỉ ra các chi thiền cần được từ bỏ, thì câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ là một phần trong đó. Và ý nghĩa này được nói theo phương pháp lấy một phần để chỉ toàn thể. Hoặc là, chính câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ, do chỉ ra sự chứng đắc nhị thiền bằng cách vượt qua chúng, đã chỉ ra rằng các câu nói về ly tham đối với hỷ, v.v., chỉ ra sự chứng đắc tam thiền, v.v., bằng cách vượt qua hỷ, v.v. Do đó, việc nó (câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ) chỉ ra điều đó (sự chứng đắc nhị thiền, v.v.) đã được (Chú giải sư) nói đến.

Niyakajjhattamadhippetaṃ na ajjhattajjhattādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘vibhaṅge panā’’tiādi. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ. Tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ekodibhāvaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti ce? ‘‘Ekodibhāva’’nti padaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kātabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhāne pavattatīti yuttaṃ. Imasmiñca atthavikappeti ‘‘cetaso sampasādayatī’’ti etasmiṃ pakkhe ‘‘cetaso’’ti ca upayogatthe sāmivacanaṃ. Purimasminti ‘‘sampasādanayogato jhānaṃ sampasādana’’nti vuttapakkhe. Cetasoti sambandhe sāmivacanaṃ.

“Tự thân của chính mình” được ngụ ý, không phải là “tự thân của tự thân” v.v... Về điều đó, ngài nói lý do bằng đoạn bắt đầu là “vibhaṅge panā”. “Giống như tấm vải màu xanh do sự kết hợp với màu xanh” có nghĩa là “giống như tấm vải (trở nên) xanh do sự kết hợp với màu xanh”. Do sự kết hợp với đức tin (sampasādana) nào mà thiền được gọi là sampasādana. Khi điều đó được chỉ ra, chỉ bằng cách trình bày đồng vị cách rằng “thiền là sự trong sạch”, sự xuất hiện của từ đó trong thiền do sự kết hợp với đức tin ấy đã được chỉ ra, vì vậy sự không mâu thuẫn là hợp lý. Về ekodibhāva (sự nhất tâm) thì thế nào? Nếu nói rằng: khi ekodi được chỉ ra, chỉ bằng cách trình bày đồng vị cách rằng “thiền là sự nhất tâm”, bản chất làm tăng trưởng sự nhất tâm của thiền đã được nói đến? (Đáp:) Không nên tách từ “ekodibhāva” ra để trình bày về ekodi, vì vậy, hợp lý là chính từ ekodibhāva vốn được dùng cho định cũng được dùng cho thiền giống như từ sampasādana. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, trong trường hợp “làm cho tâm trong sạch”, “cetaso” là sở hữu cách theo nghĩa đối cách. Trong trường hợp trước, tức là trường hợp đã nói “thiền là sampasādana do sự kết hợp với sampasādana”, “cetaso” là sở hữu cách theo nghĩa liên hệ.

Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ te karomī’’tiādīsu. Eko adutiyo ‘‘ekākībhi khuddakehi jita’’ntiādīsu asahāyatthopi eka-saddo diṭṭhoti āha ‘‘eko asahāyo hutvā’’ti. Saddhādayopi kāmaṃ sampayuttadhammānaṃ sādhāraṇato, asādhāraṇato ca paccayā hontiyeva, samādhi pana jhānakkhaṇe sampayuttadhammānaṃ avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhakaraṇena sātisayaṃ paccayo hotīti dassento ‘‘sampayuttadhamme…pe… adhivacana’’nti āha.

Bậc tối thắng trong đời cũng được gọi là “eko” (độc nhất) trong các câu như “yāva pare ekāhaṃ te karomī”. Một mình, không có người thứ hai; trong các câu như “bị những kẻ nhỏ bé đơn độc chiến thắng”, từ “eka” cũng được thấy có nghĩa là không có bạn đồng hành, do đó ngài nói “eko asahāyo hutvā” (trở thành một mình, không bạn đồng hành). Mặc dù các pháp như tín v.v. thật vậy là duyên cho các pháp tương ưng theo cách chung và không chung, nhưng định, trong khoảnh khắc thiền, là duyên một cách vượt trội cho các pháp tương ưng bằng cách thực hiện vai trò chủ tể trong đặc tính không tán loạn. Để chỉ ra điều này, ngài nói “sampayuttadhamme…pe… adhivacana”.

‘‘Sampasādanaṃ, cetaso ekodibhāva’’nti visesanadvayaṃ jhānassa atisayavacanicchāvasena gahitaṃ. Svāyamatisayo yathā imasmiṃ jhāne labbhati, na tathā paṭhamajjhāneti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇe āhananapariyāhananavasena, anumajjanaanuyojanavasena ca pavattamānā dhammā satipi nīvaraṇappahānena kilesakālussiyāpagame [Pg.183] sampayuttānaṃ kañci khobhaṃ karontā viya tehi ca te na sannisinnā hontīti vuttaṃ ‘‘vitakkavicārakkhobhena na suppasanna’’nti. Khuddikā ūmiyo vīciyo. Mahatiyo taraṅgā. Satipi indriyasamatte, vīriyasamatāya ca teneva khobhena, sampasādābhāvena ca samādhipi na suṭṭhu pākaṭo bahale viya jale maccho. Yathāvuttakkhobho eva palibodho. Evaṃ vuttenāti yassā saddhāya vasena sampasādanaṃ, yassā ca cittekaggatāya vasena ekodibhāvanti ca jhānaṃ vuttaṃ. Tāsaṃ eva ‘‘saddahanā’’tiādinā pavattiākārassa visesavibhāvanāvasena vuttena. Tena vibhaṅgapāṭhena. ‘‘Sampasādanayogato, sampasādanato vā sampasādanaṃ, ekodiṃ bhāvetīti ekodibhāvanti jhānaṃ vutta’’nti evaṃ pavattā ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati. Yathā pana avirodho, so vutto eva.

Hai tính từ “sampasādanaṃ” (sự trong sạch) và “cetaso ekodibhāva” (sự nhất tâm của tâm) được dùng với ý muốn nói lên phẩm chất vượt trội của thiền. Để chỉ ra sự khác biệt này, rằng phẩm chất vượt trội này có được trong thiền này (thiền thứ hai) như thế nào thì không có được như thế trong thiền thứ nhất, đoạn bắt đầu bằng “nanu cā” đã được nói. Các pháp (tầm, tứ) khởi lên trên đối tượng theo cách gõ vào và gõ xung quanh, theo cách xoa và gắn kết, mặc dù sự ô nhiễm của phiền não đã được loại bỏ do sự đoạn trừ các triền cái, chúng giống như tạo ra một sự xáo động nào đó cho các pháp tương ưng, và do chúng mà các pháp tương ưng ấy không được lắng dịu, vì vậy đã nói “không hoàn toàn trong sạch do sự xáo động của tầm và tứ”. Sóng nhỏ là vīci, sóng lớn là taraṅga. Mặc dù có sự quân bình của các căn và sự quân bình của tinh tấn, nhưng do chính sự xáo động ấy và do không có sự trong sạch, định cũng không hiện rõ, giống như con cá trong nước đặc. Chính sự xáo động như đã nói là chướng ngại. Bằng cách nói như vậy: thiền được gọi là sampasādana do nhờ tín nào, và được gọi là ekodibhāva do nhờ nhất tâm nào; bằng đoạn kinh Phân Tích đó, đã được nói bắt đầu bằng “saddahanā” v.v. để phân biệt rõ cách thức khởi lên của chính các pháp ấy. Lời giải thích ý nghĩa này được tiến hành như sau: “Thiền được gọi là sampasādana do sự kết hợp với sampasādana, hoặc từ sampasādana; và được gọi là ekodibhāva vì nó làm cho ekodi (nhất tâm) phát triển”, lời giải thích này không mâu thuẫn. Còn về việc không mâu thuẫn như thế nào, điều đó đã được nói rồi.

81. Santāti samaṃ nirodhaṃ gatā. Samitāti bhāvanāya samaṃ gamitā nirodhitā. Vūpasantāti tato eva suṭṭhu upasantā. Atthaṅgatāti atthaṃ vināsaṃ gatā. Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Appitāti vināsaṃ gamitā. Sositāti pavattisaṅkhātassa santānassa abhāvena sosaṃ sukkhabhāvaṃ itā. Byantikatāti vigatantakatā.

81. “Santā” nghĩa là: đã đi đến sự tịch tịnh, sự diệt. “Samitā” nghĩa là: đã được làm cho tịch tịnh, được làm cho diệt bởi sự tu tập. “Vūpasantā” nghĩa là: do đó mà đã được an tịnh tốt đẹp. “Atthaṅgatā” nghĩa là: đã đi đến sự hoại diệt, sự hủy diệt. “Abbhatthaṅgatā” là được nói bằng cách thêm tiếp đầu ngữ vào từ. “Appitā” nghĩa là: đã được làm cho hoại diệt. “Sositā” nghĩa là: do không có dòng tương tục được gọi là sự diễn tiến, nên đã đi đến sự khô cạn, trạng thái khô héo. “Byantīkatā” nghĩa là: đã được làm cho chấm dứt.

Ayamatthoti bhāvanāya pahīnattā vitakkavicārānaṃ abhāvo. Codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā pariharituṃ ‘‘evametaṃ siddhovāyamattho’’ti vatvā ‘‘na paneta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha etanti ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etaṃ vacanaṃ. Tadatthadīpakanti tassa vitakkavicārābhāvamattasaṅkhātassa atthassa dīpakaṃ. Ayañhettha attho – dutiyajjhānādiadhigamūpāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya, cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena, avitakkaavicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamanaṃ, ye ca saṅkhāresu taṇhāppahānaṃ karonti, tesu maggesu, pahīnataṇhesu ca phalesu saṅkhārapavatti hoti eva[Pg.184], evamevidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ, āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ. Paṭhamampīti paṭhamaṃ jhānampi.

Ý nghĩa này là: sự vắng mặt của tầm và tứ do đã được đoạn trừ bởi sự tu tập. Sau khi chấp nhận ý nghĩa được người chất vấn nói, để giải quyết, ngài nói “evametaṃ siddhovāyamattho” (Đúng vậy, ý nghĩa này đã được thành tựu) rồi nói đoạn bắt đầu bằng “na paneta”. Ở đây, “etaṃ” là câu nói “vitakkavicārānaṃ vūpasamā” (sự lắng dịu của tầm và tứ). “Tadatthadīpakaṃ” nghĩa là làm sáng tỏ ý nghĩa đó, tức là chỉ sự vắng mặt của tầm và tứ. Đây là ý nghĩa ở đây: (Chất vấn:) Sự vắng mặt của tầm và tứ đã được làm sáng tỏ chỉ bằng câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ, vốn là phương tiện chỉ ra cách chứng đắc thiền thứ hai v.v., là chỉ ra nguyên nhân của sự trong sạch nội tâm và sự nhất tâm của tâm, và là chỉ ra nguyên nhân của trạng thái không tầm không tứ, vậy thì có ích gì khi lại dùng câu nói “không tầm, không tứ”? (Đáp:) Không, (không phải là vô ích) vì nó chưa được làm sáng tỏ. Thật vậy, sự không khởi lên của tầm và tứ chưa được nói đến bằng câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ. Vì sự đoạn trừ tham ái đối với tầm và tứ chính là sự lắng dịu của chúng; và trong các đạo lộ thực hiện sự đoạn trừ tham ái đối với các hành, và trong các quả đã đoạn trừ tham ái, sự diễn tiến của các hành vẫn xảy ra. Tương tự như vậy ở đây, đối với thiền thứ hai mà tham ái đối với tầm và tứ đã được trấn áp, sự tương ưng với tầm và tứ có thể đã không được ngăn chặn bởi câu nói trước. Do đó, để ngăn chặn điều đó, và để chỉ ra rằng sự lắng dịu của chúng chính là sự vượt qua ý muốn hướng tâm v.v., câu “không tầm, không tứ” đã được nói. “Paṭhamampi” nghĩa là cũng là thiền thứ nhất.

‘‘Dutiyaṃ uppannantipi dutiya’’nti vattuṃ vaṭṭatiyeva. Na tathā imassa vitakkavicārāti yathā paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, tathā imassa dutiyajjhānassa upacārakkhaṇe vitakkavicārā na pahīyanti asaṃkiliṭṭhasabhāvattā, upacārabhāvanāya ca te pahātuṃ asamatthabhāvato. Yadipi tāya tesu taṇhā pahīyati, na pana savisesaṃ. Savisesañhi tattha taṇhāppahānaṃ appanāya eva hoti. Tena vuttaṃ ‘‘appanākkhaṇeyevā’’tiādi. Pahānaṅgatāpi atisayappahānavaseneva veditabbā yathā nīvaraṇānaṃ paṭhamajjhānassa. Tasmāti yasmā tivaṅgamevetaṃ jhānaṃ, tasmā. Tanti vibhaṅge vacanaṃ. Rathassa paṇḍukambalaṃ viya sampasādo jhānassa parikkhāro, na jhānaṅganti āha ‘‘saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetu’’nti.

Cũng nên nói rằng: “Nó được gọi là thứ hai (dutiyaṃ) vì nó sanh khởi lần thứ hai (dutiyaṃ uppannaṃ)”. Tầm và tứ của thiền này không được đoạn trừ trong sát-na cận hành của thiền thứ hai giống như các triền cái được đoạn trừ trong sát-na cận hành của thiền thứ nhất, vì chúng có tự tánh không ô nhiễm, và vì sự tu tiến cận hành không có khả năng đoạn trừ chúng. Mặc dù ái đối với chúng được đoạn trừ bởi sự tu tiến ấy, nhưng không phải một cách đặc biệt. Thật vậy, sự đoạn trừ ái một cách đặc biệt ở đây chỉ xảy ra bằng an chỉ. Do đó, đã nói rằng “chỉ trong sát-na an chỉ” v.v... Việc trở thành chi phần đoạn trừ cũng nên được hiểu là do năng lực của sự đoạn trừ vượt trội, giống như (việc trở thành chi phần đoạn trừ) của các triền cái đối với thiền thứ nhất. Do đó (tasmā) có nghĩa là: vì thiền này chỉ có ba chi, do đó. Đó là lời nói trong bộ Phân Tích. Ngài đã nói “để trình bày thiền cùng với vật tùy thuộc của nó” với ý rằng: Tín là vật tùy thuộc của thiền, không phải là thiền chi, giống như tấm thảm len màu vàng nhạt là vật tùy thuộc của cỗ xe.

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

Chú giải về luận đề thiền thứ ba.

82. Uppilāvitanti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro, idha pana dutiyajjhānapīti adhippetā. Tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattaṃ, sāpi anubandheyyāti vuttaṃ. Uppilāvitaṃ viyāti vā uppilāvitaṃ. Ādīnavaṃ hi tattha pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

82. Về từ “uppilāvitaṃ” (sự phấn khích): Mặc dù đây là trạng thái biểu hiện của hỷ tương ưng với ái của người không từ bỏ sự yêu mến đối với các vật sở hữu, người không thấy sự nguy hại; nhưng ở đây, hỷ của thiền thứ hai được chủ ý đến. Tuy nhiên, đã được nói như vậy vì rằng đối với người chưa hoàn toàn ly tham khỏi hỷ, hỷ kia (tương ưng ái) cũng có thể đi theo. Hoặc, “uppilāvitaṃ” có nghĩa là giống như sự nổi lên. Nên hiểu rằng đã được nói như vậy để trình bày sự nguy hại ở đó một cách rõ ràng hơn.

83. Virajjanaṃ virāgo. Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti āha. Vuttappakārāyāti ‘‘yadeva tattha pītī’’tiādinā vuttappakārāya. Sampiṇḍanaṃ samuccayo.

83. Sự ly tham (virajjanaṃ) là ly tham (virāgo). Nhưng sự ly tham đó là sự nhàm chán qua ngõ yếm ly, hoặc là sự đoạn trừ tham ái liên quan đến hỷ đó. Để trình bày cả hai ý nghĩa đó, ngài đã nói: “sự ghê tởm hoặc sự vượt qua đối với hỷ đã được nói theo cách đã nêu”. “Theo cách đã nêu” có nghĩa là theo cách đã được nói bằng câu “bất cứ hỷ nào ở đó” v.v... Sự tóm gộp (sampiṇḍanaṃ) là sự tổng hợp (samuccayo).

Maggoti upāyo. Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya.

“Đạo” (maggo) có nghĩa là phương tiện (upāyo). “Để chứng đắc điều đó” (tadadhigamāya) có nghĩa là để chứng đắc đạo thứ ba.

84. Upapattitoti samavāhitabhāvena patirūpato. Jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘samaṃ passatī’’ti. Visadāyāti [Pg.185] paribyattāya saṃkilesavigamena. Vipulāyāti mahatiyā sātisayaṃ mahaggatabhāvappattiyā. Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya.

84. “Upapattito” có nghĩa là một cách thích hợp do trạng thái được mang đến một cách quân bình. Ngài đã nói “thấy một cách quân bình” với ý rằng: Xả thiền cũng vận hành bằng cách bao hàm chính sự quân bình. “Trong sạch” (visadāya) có nghĩa là hiển nhiên do sự vắng mặt của các phiền não. “Rộng lớn” (vipulāya) có nghĩa là to lớn do đã đạt đến trạng thái đại hành một cách vượt trội. “Vững mạnh” (thāmagatāya) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái vững chắc do sự vắng mặt của hỷ.

Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Sattesu kammassakatādassanahetuko samabhāvadassanākāro majjhattākāro brahmavihārupekkhā.

Bản tánh thanh tịnh là bản tánh của bậc lậu tận, là sự vô nhiễm. Xả trong phạm trú là trạng thái trung lập, là trạng thái thấy một cách bình đẳng có nguyên nhân là sự thấy nghiệp là của riêng đối với các chúng sanh.

Sahajātadhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Samappavattiyā bhāvanāya vīthipaṭipannāya alīnānuddhatā nirassādatāya paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārābhāvato sampayuttadhammesu majjhattākārabhūtā bojjhaṅgupekkhā.

Từ “sahajātadhammānaṃ” là sở thuộc cách trong ý nghĩa phân định. Xả trong giác chi là trạng thái trung lập đối với các pháp tương ưng do không có sự bận tâm trong việc sách tấn, dằn xuống, và làm cho hoan hỷ, vì sự tu tiến đã đi vào lộ trình với sự vận hành quân bình, không co rút, không trạo cử, và không có sự thích thú.

Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ upekkhā. Tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ bhāvanāya samappavattikāle upekkhīyatīti upekkhā, vīriyameva upekkhā vīriyupekkhā.

Ở đây, trong từ “upekkhānimittaṃ”, cần mẫn trung bình, không rơi vào phe co rút và trạo cử, được gọi là xả. Chính cần mẫn đó được gọi là tướng của xả (upekkhānimittaṃ) vì nó là nhân cho cần mẫn tương tự cần được vận hành bằng cách nắm lấy trạng thái đó. Nó được gọi là xả (upekkhā) vì nó được thờ ơ vào lúc sự tu tiến vận hành quân bình. Chính cần mẫn là xả, đó là cần mẫn-xả.

‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā imā aṭṭha samādhivasena uppajjanti. ‘‘Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… arahattamaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāsaṃ…pe… arahattaphalasamāpattatthāya suññatāvihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti evamāgatā imā dasa vipassanāvasena uppajjanti. Ettha ca paṭhamajjhānādīhi vikkhambhitāni nīvaraṇavitakkavicārādīni paṭisaṅkhāya sabhāvato upaparikkhitvā sanniṭṭhānavasena tiṭṭhamānā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā diṭṭhādīnavattā tesaṃ gahaṇe uppādane ajjhupekkhantī vipassanāpaññā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā.

“Trí tuệ (paññā) mà quán xét và an trú vững chắc (paṭisaṅkhā santiṭṭhanā) đối với các triền cái (nīvaraṇe) để chứng đắc thiền thứ nhất (paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya)… (bỏ bớt)… đối với tưởng của Vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatanasaññaṃ) để chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền (nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya)… là trí trong các hành xả (saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ)” (Paṭi. Ma. i. 57). Tám loại này, được trình bày như vậy, sanh khởi do năng lực của định. “Trí tuệ mà quán xét và an trú vững chắc đối với sự sanh khởi, sự tiếp diễn, tướng, sự cố gắng, sự tái sanh, cảnh giới, sự hiện hữu, sự sanh, sự già, bệnh, chết, sầu, bi, ưu não để chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo. Trí tuệ mà quán xét và an trú vững chắc đối với sự sanh khởi, sự tiếp diễn… (bỏ bớt)… để chứng đắc Tu-đà-hoàn quả thiền… (bỏ bớt)… để chứng đắc A-la-hán đạo… (bỏ bớt)… ưu não… (bỏ bớt)… để chứng đắc A-la-hán quả thiền, để chứng đắc Không tánh trú thiền, để chứng đắc Vô tướng trú thiền, đối với sự sanh khởi, sự tiếp diễn, tướng, sự cố gắng, sự tái sanh, cảnh giới, sự hiện hữu, sự sanh, sự già, bệnh, chết, sầu, bi, ưu não… là trí trong các hành xả” (Paṭi. Ma. i. 58). Mười loại này, được trình bày như vậy, sanh khởi do năng lực của minh sát. Và ở đây, (trí tuệ) quán xét và an trú vững chắc đối với các triền cái v.v... là trí tuệ đứng vững bằng năng lực quyết định sau khi đã quán xét và thẩm sát theo tự tánh các triền cái, tầm, tứ v.v... đã được trấn áp bởi thiền thứ nhất v.v...; và trí tuệ minh sát mà xả trong việc nắm bắt và làm sanh khởi chúng (tức là sự sanh khởi v.v...) vì đã thấy sự nguy hại, (trí tuệ ấy) là xả, là trạng thái trung lập trong việc nắm bắt.

Tattha [Pg.186] uppādanti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha. Pavattanti tathāuppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi tebhūmakasaṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ uppattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) ettha ‘‘upapannassā’’ti vuttavipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarābyādhimaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti, jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati, upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti veditabbaṃ. Appaṇihitavimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso, tathā phalasamāpattiyā catasso, suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhā.

Ở đây, bằng từ ‘uppāda’ (sanh khởi), Ngài nói lên sự sanh khởi của các uẩn trong đời này do nghiệp ở kiếp trước làm duyên. Bằng từ ‘pavatta’ (diễn tiến), (Ngài nói lên) sự diễn tiến của (uẩn) đã sanh khởi như vậy. Bằng từ ‘nimitta’ (tướng), (Ngài nói đến) toàn bộ các pháp hữu vi thuộc ba cõi vì chúng hiện khởi với trạng thái là tướng. Bằng từ ‘āyūhana’ (sự cố gắng), (Ngài nói đến) nghiệp trở thành nhân của sự tái sanh trong tương lai. Bằng từ ‘paṭisandhi’ (tái sanh), (Ngài nói đến) sự sanh khởi trong tương lai. Bằng từ ‘gati’ (thú), (Ngài nói đến) sự tái sanh ấy là do thú nào. Bằng từ ‘nibbatti’ (sự thành tựu), (Ngài nói đến) sự thành tựu của các uẩn. Bằng từ ‘upapatti’ (sự sanh), trong đoạn (Paṭisambhidāmagga 1.72) «samāpannassa vā upapannassa vā», bằng từ «upapannassa», (Ngài nói đến) sự diễn tiến của quả đã được nói đến. Bằng từ ‘jāti’ (sanh), (Ngài nói đến) sanh do hữu làm duyên, là duyên của già v.v... Già, bệnh, chết v.v... thì đã rõ ràng. Và ở đây, chỉ có năm từ là uppāda v.v... được nói theo phương diện đối tượng của tuệ hành xả, các từ còn lại (được nói) theo phương diện là từ đồng nghĩa của chúng. Thật vậy, hai từ này là ‘nibbatti, jāti’ là từ đồng nghĩa của ‘uppāda’ và ‘paṭisandhi’; hai từ này là ‘gati, upapatti’ là (từ đồng nghĩa) của ‘pavatta’; già v.v... là (từ đồng nghĩa) của ‘nimitta’, cần phải được hiểu như vậy. Có mười tuệ hành xả là: bốn (tuệ) là nhân cho sự sanh khởi của đạo theo phương diện vô nguyện giải thoát, cũng vậy bốn (tuệ) cho quả định, hai (tuệ) theo phương diện không trú và vô tướng trú.

Yāti vipassanāpaññā. Yadatthīti yaṃ aniccādilakkhaṇattayaṃ upalabbhati. Yaṃ bhūtanti yaṃ paccayanibbattattā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ. Taṃ pajahatīti aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto sammadeva diṭṭhādīnavattā tappaṭibaddhacchandarāgappahānena pajahati, yathā āyatiṃ ādānaṃ na hoti, tathā paṭipattiyā pajahati. Tathābhūto ca tattha upekkhaṃ paṭilabhati. Vicinaneti aniccādivasena sammasanepi.

‘Yā’ (nào) là tuệ minh sát. ‘Yadatthi’ (cái gì có) là ba tướng vô thường v.v... nào được chứng đắc. ‘Yaṃ bhūtaṃ’ (cái gì đã thành) là năm uẩn nào được gọi là ‘bhūta’ (đã thành) vì là pháp được sanh ra từ duyên. ‘Taṃ pajahati’ (từ bỏ điều ấy) có nghĩa là: trong khi từ bỏ thường tưởng v.v... bằng các pháp quán vô thường v.v..., vị ấy từ bỏ bằng cách đoạn trừ dục tham có liên quan đến (năm uẩn) ấy, do vì đã thấy rõ sự nguy hại một cách chơn chánh; vị ấy từ bỏ bằng sự thực hành sao cho trong tương lai không có sự chấp thủ. Và người như vậy chứng đắc được tâm xả đối với (năm uẩn) ấy. ‘Vicinane’ (trong khi thẩm sát) có nghĩa là ngay cả trong khi thẩm sát theo phương diện vô thường v.v...

Sampayuttadhammānaṃ samappavattihetutāya samavāhitabhūtā. Nīvaraṇavitakkavicārādisabbapaccanīkehi vimuttattā sabbapaccanīkaparisuddhā. Tesaṃ vūpasantattā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā abyāpārabhāvena pavattā, abyāpārataṃ vā pattā.

(Tâm xả) trở thành pháp dẫn dắt đồng đều vì là nhân cho sự diễn tiến đồng đều của các pháp tương ưng. (Tâm xả) hoàn toàn trong sạch khỏi tất cả các pháp đối nghịch vì đã giải thoát khỏi tất cả các pháp đối nghịch như triền cái, tầm, tứ v.v... (Tâm xả) trở thành pháp không có sự bận rộn ngay cả trong việc làm lắng dịu các pháp đối nghịch vì chúng đã được lắng dịu, (tâm xả) diễn tiến với trạng thái không bận rộn, hoặc đã đạt đến trạng thái không bận rộn.

Yadi atthato ekā, kathamayaṃ bhedoti āha ‘‘tena tenā’’tiādi. Tasmāti yasmā satipi sabhāvato abhede yehi pana paccayavisesehi svāyamimāsaṃ avatthābhedo, tesaṃ ekajjhaṃ appavattito na tāsaṃ abhedo, ekajjhaṃ vā pavatti, tasmā. Tenāha ‘‘yattha chaḷaṅgupekkhā’’tiādi.

Nếu về mặt ý nghĩa là một, thì sự khác biệt này là thế nào? (Vì có câu hỏi như vậy), Ngài đã nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘tena tenā’. ‘Tasmā’ (do đó) có nghĩa là: bởi vì mặc dù không có sự khác biệt về tự tánh, nhưng do những duyên đặc biệt nào mà có sự khác biệt về trạng thái của các tâm xả này, do chúng không diễn tiến cùng một lúc nên không có sự không khác biệt của các tâm xả ấy, hoặc sự diễn tiến cùng một lúc (thì không có), do đó. Do đó, Ngài đã nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘yattha chaḷaṅgupekkhā’.

Ekībhāvoti [Pg.187] ekatā. Satipi majjhattābhāvasāmaññe visayabhedena panassā bhedo. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘kiccavasena dvidhā bhinnā’’ti vuttaṃ, taṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ayaṃ vipassanupekkhā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55). Tattha yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovattikattayassa sabbalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Saṅkhārānaṃ aniccādilakkhaṇassa sudiṭṭhattā tesaṃ vicinane majjhattabhūtāya vipassanupekkhāya siddhāya tathā diṭṭhādīnavānaṃ tesaṃ gahaṇepi ajjhupekkhanā siddhāva hoti, sabbaso visaṅkhāraninnattā ajjhāsayassa.

‘Ekībhāvo’ (sự hợp nhất) là sự đồng nhất. Mặc dù có sự tương đồng về trạng thái trung lập, nhưng có sự khác biệt của tâm xả ấy do sự khác biệt về đối tượng. Nhắm đến ý nghĩa nào mà đã được nói rằng “được phân chia làm hai theo phương diện phận sự”, trong khi trình bày điều đó một cách chi tiết, Ngài đã nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘yathā hi’. Đây là tuệ hành xả minh sát. Nhắm đến điều đó, đã được nói trong Pāḷi rằng: “cái gì có, cái gì đã thành, vị ấy từ bỏ điều đó, chứng đắc tâm xả” (M. iii. 225; A. iv. 77). Ở đây, ‘cái gì có, cái gì đã thành’ là năm uẩn; vị ấy từ bỏ điều đó bằng trí muốn giải thoát. Giống như trong việc thẩm sát tất cả các đặc điểm của con rắn có ba vòng đã được nhìn thấy, (vị ấy) chứng đắc tâm xả trong việc thẩm sát tướng của các pháp hữu vi đã thành, có ba tướng đã được thấy. Vì đã thấy rõ tướng vô thường v.v... của các pháp hữu vi, nên khi tuệ hành xả minh sát, vốn có trạng thái trung lập, đã được thành tựu trong khi thẩm sát chúng, thì cũng vậy, sự xả thản nhiên cũng được thành tựu ngay cả trong việc nắm bắt các pháp hữu vi ấy, vốn có sự nguy hại đã được thấy, vì tâm ý hoàn toàn hướng về vô vi.

Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho. Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho. Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ, uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ. Tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ. Tadabhāvato idha paribyattaṃ.

‘Anābhogarasā’ (có vị là không nỗ lực) có nghĩa là có phận sự đối nghịch với sự hướng đến, ngay cả trong lạc thù thắng ấy. ‘Abyāpārapaccupaṭṭhānā’ (có sự không bận rộn là hiện trạng) có nghĩa là mặc dù đã đạt đến đỉnh cao của lạc, (tâm xả) hiện khởi với trạng thái không bận rộn trong lạc ấy, hoặc có nghĩa là làm cho sự không bận rộn của các pháp tương ưng hiện khởi ở đó. Phận sự của trạng thái trung lập ở các (thiền) ấy không rõ ràng vì bị áp đảo bởi tầm v.v..., những pháp mang lại sự dao động và trôi nổi cho các pháp tương ưng. Do không có chúng (tầm v.v...), ở đây (trong thiền thứ ba) thì (phận sự ấy) rõ ràng.

Niṭṭhitā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti etassa

(Phần giải thích) của đoạn Pāḷi này “upekkhako ca viharatī” (và vị ấy trú xả) đã kết thúc.

Sabbaso atthavaṇṇanā.

Phần giải thích ý nghĩa toàn bộ.

85. ‘‘Saratīti sato’’ti padassa kattusādhanatamāha. Sampajānātīti sammadeva pajānāti. Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā. Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ, taṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā. Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati, tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ, sammohapaṭipakkho vā asammoho. Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ. Pavicayo vīmaṃsā.

85. Bằng (câu) “saratīti sato” (người ghi nhớ là người có niệm), Ngài nói lên (ý nghĩa) được hình thành theo nghĩa chủ động của từ ‘sato’. ‘Sampajānāti’ (tỉnh giác) là biết rõ một cách chơn chánh. (Niệm) có trạng thái là sự ghi nhớ, vì sự ghi nhớ, sự suy niệm, sự chú tâm là trạng thái của nó. ‘Asammussana’ (không quên) là pháp đối nghịch với sự quên lãng; (niệm) có phận sự là không quên, vì sự không quên ấy là phận sự của nó. (Niệm) hiện khởi như là sự bảo vệ khỏi các phiền não, hoặc làm cho sự bảo vệ khỏi các (phiền não) ấy hiện khởi, nên (niệm) có sự bảo vệ là hiện trạng. ‘Asammuyhana’ (không si mê) là sự biết rõ một cách chơn chánh, hoặc ‘asammoha’ (không si mê) là pháp đối nghịch với sự si mê. ‘Tīraṇa’ (sự quyết đoán) là sự đi đến bờ kia của phận sự (sự hoàn thành). ‘Pavicayo’ (sự trạch pháp) là ‘vīmaṃsā’ (sự thẩm sát).

Kāmaṃ upacārajjhānādīni upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva, imaṃ pana uparijhānaṃ upādāya ‘‘oḷārikattā’’ti vuttaṃ. Sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā. Keci ‘‘bahucetasikatāyā’’ti ca vadanti[Pg.188]. Gati sukhā hoti tattha jhānesūti adhippāyo. Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ ‘‘idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī’’ti vattabbassa abhāvato. Oḷārikaṅgappahānena sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati, tathāpi yebhuyyena avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti vuttaṃ ‘‘purisassā’’tiādi. Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho. Tenāha ‘‘pītisampayuttameva siyā’’ti. ‘‘Idañca atimadhuraṃ sukha’’nti tatiyajjhānasukhaṃ sandhāyāha. Atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā. Idanti ‘‘sato, sampajāno’’ti padadvayaṃ.

Quả thật, nếu dựa vào cận định thiền v.v., thì sơ thiền và nhị thiền cũng đều vi tế; tuy nhiên, dựa vào thiền bậc trên này (tức tam thiền) thì (chúng) được gọi là "thô thiển". Và sự thô thiển ấy nên được hiểu là do có các chi phần thô thiển như tầm v.v. Một số vị lại nói "là do có nhiều tâm sở". Ý nghĩa là: sự diễn tiến (của tâm) trong các thiền ấy được dễ dàng. Ở đó, phận sự của chánh niệm và tỉnh giác không rõ ràng, vì không có điều đáng nói rằng "việc khó làm này đang được thực hiện". Ý nghĩa này, tức là "sự vi tế do đoạn trừ chi phần thô thiển", quả thật cũng có thể có ở nhị thiền; tuy nhiên, trong hỷ và lạc vốn thường diễn tiến trong trạng thái không tách rời, do sự vi tế nhờ đoạn trừ chi phần thô thiển được gọi là hỷ, nên ở đây hoạt động của chánh niệm và tỉnh giác là vượt trội, do đó đã nói "của người ấy" v.v. (Nếu nghĩ rằng) "mong rằng ta lại đạt đến hỷ", thì thiền ấy sẽ thuộc phần thoái thất, ý nghĩa là sẽ chỉ thành tựu nhị thiền mà thôi. Do đó, ngài nói "chỉ có thể tương ưng với hỷ". (Câu) "Và lạc này rất ngọt ngào", ngài nói nhắm đến lạc của tam thiền. Và sự rất ngọt ngào của lạc ấy nên được hiểu là chỉ do không có hỷ, vốn có bản chất hân hoan phấn khích. "Điều này" (idaṃ) là hai từ "có chánh niệm, có tỉnh giác".

Tasmā etamatthaṃ dassentoti yasmā tassa jhānasamaṅgino yaṃ nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, taṃ so paṭisaṃvedeyya. Yaṃ vā tanti atha vā yaṃ taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ. Taṃsamuṭṭhānena tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo. Yassa rūpakāyassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi jhānasamaṅgī kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etaṃ cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āhā’’ti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – nāmakāyena cetasikasukhaṃ, kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattāti byāpitattāti attho. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādiphoṭṭhabbe phuṭe sukhaṃ uppajjati, evametehi phuṭasarīrassāti. Aparo nayo – sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti codanāyaṃ ‘‘kiñcāpi…pe… evaṃ santepī’’ti. Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, tasmā sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti yojanā. Idāni sahāpi ābhogena sukhapaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ vā ta’’ntiādi vuttaṃ.

Do đó, để chỉ ra ý nghĩa này: bởi vì người thành tựu thiền ấy nên cảm thọ lạc nào tương ưng với danh thân. Hoặc là, lạc nào tương ưng với danh thân đã được nói như trên. Bởi vì sắc thân của người thành tựu thiền ấy được thấm nhuần bởi sắc pháp rất vi tế sinh khởi từ đó, do lạc ấy làm duyên sinh. Do sắc thân ấy được thấm nhuần, người thành tựu thiền, dù đã xuất thiền, vẫn có thể cảm thọ thân lạc. Do đó, nên liên kết (câu văn) rằng: để chỉ ra ý nghĩa này, được gọi là sự cảm thọ tâm lạc và thân lạc, ngài nói: "và cảm thọ lạc bằng thân". Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: được nói rằng người thành tựu thiền cảm thọ tâm lạc bằng danh thân, và cảm thọ thân lạc bằng cách làm sinh khởi sắc pháp là nhân của thân lạc. "Phuṭattā" có nghĩa là "do được thấm nhuần, lan tỏa". Ví như khi thân thể được thấm nước, lạc sinh khởi khi xúc chạm với các xúc xứ như gió v.v. không quá đối nghịch, cũng vậy, đối với người có thân thể được thấm nhuần bởi những (sắc pháp) này. Một phương pháp khác: ở đây, trong câu "và cảm thọ lạc bằng thân", khi có câu hỏi chất vấn: "Làm thế nào có sự cảm thọ lạc mà không có sự hướng tâm?", (câu trả lời là) "Mặc dù... cho đến... dù là như vậy". Nên liên kết rằng: "Bởi vì người ấy có lạc tương ưng với danh thân, do đó (được nói là) 'cảm thọ lạc bằng thân'". Bây giờ, để chỉ ra sự cảm thọ lạc ngay cả khi có sự hướng tâm, (đoạn) "hoặc là cái ấy" v.v. đã được nói đến.

86. Yanti hetuatthe nipāto, yasmāti attho. Tenāha ‘‘yaṃjhānahetū’’ti. ‘‘Ācikkhantī’’tiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘pasaṃsantīti adhippāyo’’ti. Kintīti pasaṃsanākārapucchā. Edisesu [Pg.189] ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitasatitāya ‘‘satimā’’ icceva vuttaṃ, ‘‘sampajāno’’ti heṭṭhā vuttattā vā.

86. "Yaṃ" là một bất biến từ có nghĩa là nguyên nhân, ý nghĩa là "bởi vì". Do đó, ngài nói "do nhân là thiền ấy". Với ý rằng các từ "ācikkhanti" (chỉ rõ) v.v. có nghĩa là tuyên dương, ngài nói "ý nghĩa là tán thán". "Kinti" (như thế nào?) là câu hỏi về cách thức tán thán. Bởi vì trong những trường hợp như thế này, chỉ cần nêu lên chánh niệm là tỉnh giác cũng đã được bao hàm, nên ở đây trong Pāḷi chỉ có chánh niệm được đề cập, và do có chánh niệm được thiết lập như vậy, nên chỉ nói là "có chánh niệm"; hoặc là vì "có tỉnh giác" đã được nói ở phần trước.

Jhānakkhaṇe cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī’’ti ca vuttaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbatāti ito paṭṭhāya dutiyatatiyajjhānakathāhi aviseso, viseso ca vuttoti.

Bởi vì trong khoảnh khắc thiền, chỉ có tâm lạc được chứng đắc, nên cũng đã nói rằng "cảm thọ lạc bằng danh thân". Bắt đầu từ đây, (với câu) "Thứ ba là theo thứ tự đếm", sự không khác biệt và sự khác biệt với các luận giải về nhị thiền và tam thiền đã được nói đến.

Catutthajjhānakathāvaṇṇanā

Luận giải về Tứ Thiền.

87. Idāni nibbattitavisesaṃ dassento ‘‘ayaṃ pana viseso’’ti vatvā ‘‘yasmā’’tiādimāha. Āsevanapaccayena paccayo na hoti, aniṭṭhe ṭhāne padantarasaṅgahitassa āsevanapaccayattābhāvato. Adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ sātisayaṃ sukhavirāgabhāvanābhāvato. Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha.

87. Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt đã được tạo ra, sau khi nói "tuy nhiên, đây là sự khác biệt", ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng "bởi vì". Không có sự hỗ trợ bằng Trùng Duyên, vì trong trường hợp không mong muốn, không có tính chất Trùng Duyên đối với một pháp được bao hàm bởi một từ khác. Thọ bất khổ bất lạc phải sinh khởi, do có sự tu tập ly tham đối với lạc một cách vượt trội. (Từ) "chúng", ngài nói nhắm đến các tốc hành tâm trong lộ trình an chỉ định.

88. ‘‘Pubbevā’’ti vuttattā kadā pana tesaṃ pahānaṃ hotīti codanāyaṃ āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe’’ti. Evaṃ veditabbanti sambandho. Pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi. Tena pana vuccamāne ‘‘dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassa’’nti vattabbaṃ siyā. Kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘indriyavibhaṅge’’tiādi. Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho.

88. Vì đã nói "trước đây", khi có câu hỏi chất vấn: "Vậy khi nào sự đoạn trừ chúng xảy ra?", ngài nói "trong khoảnh khắc cận định của bốn thiền". Nên liên kết là "nên được hiểu như vậy". Thứ tự đoạn trừ chính là thứ tự sinh khởi của các pháp đoạn trừ. Tuy nhiên, khi được nói theo thứ tự đó, lẽ ra phải nói là "khổ, ưu, lạc, hỷ". (Khi hỏi) "Tại sao lại nói khác với thứ tự này?", ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng "trong Phân Tích về Quyền". Nên liên kết là: "Vậy tại sao sự diệt tận chỉ được nói đến trong các thiền?".

Kattha cuppannaṃ dukkhindriyanti attano paccayehi uppannaṃ dukkhindriyaṃ. Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ pucchati. Tena ‘‘katthā’’ti pucchāyaṃ, ‘‘etthā’’ti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Jhānānubhāvanimittaṃ hi anuppajjantaṃ ‘‘dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo.

(Câu hỏi) "Khổ quyền đã sinh khởi ở đâu?" (có nghĩa là) khổ quyền đã sinh khởi do các duyên của chính nó. (Câu hỏi) "Và nó diệt tận không còn dư tàn ở đâu?" là hỏi về nơi diệt tận. Do đó, trong câu hỏi "ở đâu?" và trong câu trả lời "ở đây", nên hiểu cách dùng vị trí cách là để chỉ nguyên nhân. Quả thật, do nhân là oai lực của thiền mà (khổ quyền) không sinh khởi, nên được nói là "khổ quyền diệt tận không còn dư tàn". Sự diệt tận vượt trội là sự đoạn trừ hoàn toàn, là sự lắng dịu bằng pháp đối trị trực tiếp.

Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi, tato bhinnāvajjane, anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā, pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’ti. Vitakkavicārapaccayepīti pi-saddo [Pg.190] aṭṭhānappayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘pahīnassāpi domanassindriyassā’’ti. Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilamicittampi uhaññī’’ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārappaccayatā veditabbā. ‘‘Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriya’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya.

Nānāvajjaneti: Lộ trình an chỉ với hướng tâm nào, thì (khác với) hướng tâm ấy, hoặc có nhiều hướng tâm. Thật vậy, cận hành của lộ trình an chỉ có một hướng tâm, còn cái khác có nhiều hướng tâm do diễn tiến nhiều lần. Sự mệt mỏi phát sinh do ngồi không đúng cách là sự nóng bức do tư thế ngồi không đúng. Pītipharaṇenāti (do sự thấm nhuần của hỷ): được nói là do hỷ có đặc tính thấm nhuần, hoặc do sự lan tỏa khắp thân của các sắc vi tế do hỷ sanh khởi. Do đó, ngài nói: “Toàn thân được thấm nhuần bởi lạc.” Trong câu ‘vitakkavicārapaccayepīti’, từ ‘pi’ được dùng không đúng chỗ. Nó nên được đem đến và kết nối ở đây với ‘pahīnassā’ti thành ‘pahīnassāpi domanassindriyassā’ti (của ưu quyền, dù đã được đoạn trừ). Kết nối là: Ưu quyền này khởi sanh. Theo như lời dạy: “Đối với ta, do tầm tứ quá lâu, thân cũng mệt mỏi, tâm cũng bị khuấy động,” nên biết rằng sự mệt mỏi của thân và tâm có tầm và tứ làm duyên. Nên đem đến và kết nối rằng: “Khi có tầm và tứ, ưu quyền khởi sanh.” Tatthassa siyā uppattīti (sự sanh khởi của nó có thể có ở đó): ở đó, trong cận hành của thiền thứ hai, sự sanh khởi của ưu ấy có thể có.

Ettha ca yadeke ‘‘tatthassa siyā uppattī’’ti vadantena jhānalābhīnampi domanussuppatti atthīti dassitaṃ hoti. Tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti dīpeti. Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati. Na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo. Yasmā tattha parihīnaṃ jhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ, aparihīnajjhānamārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato. Jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā vattuṃ, aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā. Na heva kho so pahīnajjhāno ahosīti vadanti, taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa dosassa abhāvato. Yadi siyā, rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya, na ca uppajjati. Tathā hi ‘‘arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’ntiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni. Na cettha nīvaraṇattā parihāro, kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā’’ti, tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato. Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ pana parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na tveva antoappanāya’’nti. Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya, paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā [Pg.191] ‘‘āsannattā’’ti vuttaṃ. Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘appanāppattāyā’’tiādimāha. Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti.

Và ở đây, một số người nói rằng, qua câu nói “sự sanh khởi của nó có thể có ở đó,” điều được chỉ ra là ngay cả đối với những người đắc thiền, sự sanh khởi của ưu vẫn có. Và qua đó, vị ấy cho thấy rằng giống như tham có bản chất không phải là triền cái, sân cũng có. Bởi vì ưu không thể diễn tiến nếu không có sân. Và ở đây, không nên nghĩ đến sự mâu thuẫn với Pāli tạng Paṭṭhāna. Bởi vì ở đó, ưu được chỉ ra là diễn tiến bằng cách lấy thiền đã bị thoái hóa làm đối tượng, do ưu không thể sanh khởi bằng cách lấy thiền chưa bị thoái hóa làm đối tượng. Và cũng không thể nói rằng ưu hoàn toàn không sanh khởi đối với những người đắc thiền, bởi vì nó đã sanh khởi ngay cả đối với vị Asita, người đã đắc tám thiền chứng. Họ nói: “Vị ấy quả thật không phải là người bị thoái thiền,” điều đó không hợp lý, vì không có sân nào có bản chất không phải là triền cái. Nếu có, nó cũng sẽ sanh khởi cho các chúng sanh ở cõi sắc và vô sắc, nhưng nó không sanh khởi. Thật vậy, trong các đoạn như “Ở cõi vô sắc, duyên cho triền cái tham dục… triền cái hôn trầm thụy miên, triền cái trạo cử, triền cái vô minh,” các triền cái sân và hối quá không được nêu ra. Và ở đây, việc biện giải bằng cách nói nó không phải là triền cái là không được, bởi vì ngay cả đối với những pháp không phải là triền cái như tham dục, thuật ngữ “triền cái” vẫn được nói đến do sự tương tự của chúng với triền cái. Còn điều đã được nói “bởi vì nó đã sanh khởi ngay cả đối với vị Asita, người đã đắc tám thiền chứng,” điều đó cũng không phải là lý do, vì do ưu đang sanh khởi mà vị ấy bị thoái khỏi thiền. Tuy nhiên, cần hiểu rằng những vị như vậy, khi bị thoái thiền do một duyên nhẹ, có thể phục hồi lại trạng thái ban đầu mà không mấy khó khăn. Còn câu “sự sanh khởi của nó có thể có ở đó” là một lời nói phỏng đoán nhằm chỉ ra rằng ưu chưa được đoạn trừ hoàn toàn trong khoảnh khắc cận hành. Thật vậy, đã được nói rằng: “nhưng không phải bên trong an chỉ.” Và nếu ưu sanh khởi vào lúc đó, cần hiểu rằng ngay cả thiền thứ nhất của vị ấy cũng đã bị thoái hóa. Do nghĩ rằng hỷ quyền, dù đã được đoạn trừ, cũng không ở xa như hỷ, nên đã nói “āsannattā” (do sự gần gũi). Trong cận hành có nhiều hướng tâm, ngay cả chi thiền đã được đoạn trừ, do không bị đối trị bởi pháp đối nghịch, cũng có thể sanh khởi xen kẽ. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói “appanāppattāyā” v.v. Do sự thực hành như vậy là điều mong muốn, giống như trước lộ trình đạo, hai hoặc ba sát-na tốc hành diễn tiến như là các quán tương tự nhau, cũng vậy ở đây, trước sát-na an chỉ, hai hoặc ba sát-na tốc hành chỉ diễn tiến cùng với xả, các vị ấy nói vậy.

Samāhaṭāti samānītā, saṅgahetvā vuttāti attho. Sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā. Tato eva anuminitabbasabhāvattā duviññeyyā. Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa, duddammassāti attho. Sakkā hoti esā gāhayituṃ aññāpohananayenāti adhippāyo.

Samāhaṭāti (được thu gom): được mang lại cùng nhau, nghĩa là được nói sau khi đã thu gom. Giống như lạc và khổ, nó vi tế do không thô thiển và không rõ ràng. Chính vì thế, nó khó nhận biết do có bản chất cần được suy luận. Duṭṭhassāti (của người hư hỏng): của người có hành vi hư hỏng, nghĩa là của người khó dạy bảo. Ý nghĩa là: thọ này có thể được nắm bắt bằng phương pháp loại trừ cái khác.

Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti idameva catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Paccayadassanatthanti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ. Tenāha ‘‘dukkhappahānādayo hi tassā paccayā’’ti. Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā.

Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti (tâm giải thoát không khổ không lạc): cần hiểu chính là thiền thứ tư này. Paccayadassanatthanti (để chỉ ra duyên): để chỉ ra duyên là phương tiện để chứng đắc. Do đó, ngài nói: “Sự đoạn trừ khổ v.v... quả là duyên của nó.” Và ở đây, “sự đoạn trừ khổ v.v...” được hiểu là chính các thiền thứ nhất v.v... cùng với cận hành của chúng.

Pahīnāti vuttā ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti. Etāti sukhādayo vedanā.

Pahīnāti (đã được đoạn trừ): được nói đến qua câu “do sự đoạn tận năm hạ phần kiết sử.” Etāti (những điều này): các thọ như lạc v.v...

Somanassaṃ rāgassa paccayo. Vuttañhi ‘‘sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Domanassaṃ dosassa paccayo. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhāya kho, āvuso visākha, vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti. Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena. Assa jhānassa.

Hỷ là duyên của tham. Thật vậy, đã được nói: “Này hiền giả Visākha, tùy miên tham ngủ ngầm đối với lạc thọ.” Ưu là duyên của sân. Và điều này cũng đã được nói: “Này hiền giả Visākha, tùy miên sân ngủ ngầm đối với khổ thọ.” Sukhādighātenāti (do sự loại bỏ lạc v.v...): do sự đoạn trừ lạc v.v... Của thiền này.

Na dukkhanti adukkhaṃ, dukkhavidhuraṃ. Yasmā tattha dukkhaṃ natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘dukkhābhāvenā’’ti. Asukhanti etthapi eseva nayo. Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena. ‘‘Paṭipakkhabhūta’’nti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ, na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya. Iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa, iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā. Tato eva majjhattarasā. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā[Pg.192], piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbā avibhūtākāropaṭṭhānā. Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro, so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā.

Không phải khổ nên gọi là bất khổ (adukkhaṃ), tức là trái ngược với khổ. Vì trong trạng thái ấy không có khổ, nên được nói là “do không có khổ”. Trong từ “bất lạc” (asukhaṃ) cũng có cùng phương pháp này. “Bởi điều này” (Etena) nghĩa là bởi lời nói phủ định khổ và lạc. Từ “là đối nghịch” (Paṭipakkhabhūta) ở đây được nói đến do (trạng thái này) có thể đạt được bằng cách vượt qua khổ v.v... của thọ thứ ba, chứ không phải do sự đối nghịch trực tiếp như (trường hợp) của các pháp thiện và bất thiện. (Thọ xả) có đặc tính cảm nhận đối tượng trung tính, là cái trái ngược với (đối tượng) khả ái và bất khả ái; hoặc có đặc tính cảm nhận (đối tượng) trung tính, là cái trái ngược với (đối tượng) khả ái và bất khả ái, với một thái độ trung dung; (tóm lại là) có đặc tính cảm nhận cái trái ngược với (đối tượng) khả ái và bất khả ái. Chính vì thế, nó có phận sự là trung tính. Có sự biểu hiện không rõ rệt nghĩa là không có hình thái rõ rệt như lạc và khổ; nó có sự biểu hiện với hình thái không rõ rệt, cần được suy luận thông qua chúng (lạc và khổ), giống như dấu chân của con nai trên phiến đá. Ở đây, sự diệt của lạc chính là cận hành của thiền thứ tư, và đó là nhân cần thiết của thọ này, do đó (thọ này) có sự diệt của lạc làm nhân cần thiết.

89. ‘‘Upekkhāsatipārisuddhi’’nti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘upekkhāya janitasatipārisuddhi’’nti. Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā, suvisadā ca hotīti āha ‘‘yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññenā’’ti. Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘upekkhā’’ti adhippetā, kathaṃ satiyeva ‘‘parisuddhā’’ti vuttāti āha ‘‘na kevala’’ntiādi.

89. “Xả niệm thanh tịnh” (Upekkhāsatipārisuddhi) là một từ ghép do lược bỏ từ sau trong cụm từ trước, nên ngài (Chú giải sư) nói: “sự thanh tịnh của niệm được sinh ra bởi xả”. Khi xả thanh tịnh, vốn đã thanh tịnh khỏi tất cả các pháp đối nghịch và không bận tâm trong việc làm lắng dịu các pháp đối nghịch, đang hiện hữu, thì niệm trong thiền thứ tư trở nên hoàn toàn thanh tịnh và trong sáng, giống như trí tuệ làm cho hân hoan. Vì vậy, ngài nói: “sự thanh tịnh của niệm ấy được tạo ra bởi xả, chứ không phải bởi cái gì khác”. Nếu trạng thái trung lập ở đây được hiểu là “xả”, tại sao chỉ có niệm được nói là “thanh tịnh”? (Để trả lời câu hỏi này), ngài nói: “Không chỉ...” v.v...

Evampi kasmā ayameva sati ‘‘upekkhāsatipārisuddhī’’ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavato, sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi, tathā taṃsampayuttānaṃ. Tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ rūpakavasena dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā. Atikkhatāya candalekhā viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā sabhāgāti dassento ‘‘sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā’’ti āha.

Mặc dù vậy, tại sao chỉ có niệm này được gọi là “xả niệm thanh tịnh”? Để trả lời câu hỏi này, ngài đã nói: “Ở đó, mặc dù...” v.v... Ở đó, mặc dù trạng thái trung lập có hiện hữu trong ba tầng thiền dưới, nhưng nó không thanh tịnh do bị các pháp đối nghịch lấn át và do thiếu các duyên trợ giúp; tương tự như vậy đối với các pháp tương ưng với nó. Do không có những điều đó (sự lấn át và sự thiếu thốn), nên ở đây (trong thiền thứ tư) có sự thanh tịnh. Để trình bày ý nghĩa này bằng hình ảnh ví dụ, ngài đã nói: “Ví như...” v.v... “Bị ánh sáng mặt trời lấn át” nghĩa là do bị ánh sáng mặt trời lấn át. Giống như vầng trăng khuyết không sáng tỏ (vào ban ngày), ban đêm cũng có bản chất êm dịu, và vầng trăng khuyết chỉ tỏa sáng trong đêm tương hợp với nó. Để chỉ ra rằng đêm đó tương hợp với vầng trăng, ngài nói: “do bản chất êm dịu và do là yếu tố hỗ trợ cho chính nó, hoặc là đêm tương hợp”.

‘‘Ekavīthiya’’nti idaṃ tattha somanassassa ekaṃsena abhāvato vuttaṃ, na tato purimataresu ekaṃsena bhāvato. Yathā pana vitakkādayo dutiyādijjhānakkhaṇeyeva pahīyanti, na tesaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesu, na evametanti dassetuṃ vuttaṃ. Catukkajjhāneti catukkanayavasena nibbattitajjhānacatukke.

Từ “trong một lộ trình” (Ekavīthiyaṃ) được nói đến vì ở đó (trong lộ trình an chỉ của thiền thứ tư) hoàn toàn không có thọ hỷ, chứ không phải vì trong các lộ trình trước đó (của các thiền dưới) nó (thọ hỷ) hoàn toàn có mặt. (Câu này) được nói để chỉ ra rằng: không phải trường hợp này cũng giống như trường hợp của tầm v.v... được đoạn trừ ngay trong sát-na của thiền thứ hai v.v..., chứ không phải trong các tốc hành tâm trước đó trong cùng một lộ trình. “Trong bốn thiền” (Catukkajjhāne) nghĩa là trong bốn thiền được hình thành theo pháp tứ thiền.

Pañcakajjhānakathāvaṇṇanā

Giải thích về luận đề ngũ thiền

90. Tatthāti paṭhamajjhāne. Catukkanayassa dutiyajjhāne viyāti catukkanayasambandhini dutiyajjhāne viya. Taṃ dvidhā bhinditvāti catukkanaye dutiyaṃ [Pg.193] ‘‘avitakkaṃ vicāramattaṃ, avitakkaṃ avicāra’’nti ca evaṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti abhidhammeti (dha. sa. 168) adhippāyo. Suttantesu pana sarūpato pañcakanayo na gahito.

90. “Trong đó” (Tattha) nghĩa là trong thiền thứ nhất. “Giống như thiền thứ hai của pháp tứ thiền” nghĩa là giống như thiền thứ hai liên quan đến pháp tứ thiền. “Chia nó làm hai” có ý nghĩa là: trong pháp tứ thiền, thiền thứ hai được chia làm hai là “không tầm, chỉ có tứ” và “không tầm, không tứ”; như vậy, trong pháp ngũ thiền, chúng trở thành thiền thứ hai và thiền thứ ba trong A-tỳ-đàm. Đó là ý nghĩa. Tuy nhiên, trong các Kinh tạng, pháp ngũ thiền không được trình bày theo đúng bản chất của nó.

Kasmā panettha nayadvayavibhāgo gahitoti? Abhidhamme nayadvayavasena jhānānaṃ desitattā. Kasmā ca tattha tathā tāni desitāni? Puggalajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Sannipatitadevaparisāya kira yesaṃ yathādesite paṭhamajjhāne vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ ajjhāsayavasena ca caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ jhānaṃ desitaṃ. Yesaṃ vicāro, yesaṃ pīti, yesaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ tesaṃ ajjhāsayavasena tatiyādīni jhānāni desitāni. Ayaṃ tāva puggalajjhāsayo.

Tại sao ở đây sự phân chia hai pháp (tứ thiền và ngũ thiền) lại được đề cập? Vì trong A-tỳ-đàm, các thiền được thuyết giảng theo hai pháp. Và tại sao ở đó chúng lại được thuyết giảng như vậy? Do khuynh hướng của các cá nhân và do sự khéo léo trong thuyết pháp. Tương truyền rằng, trong hội chúng chư thiên đã vân tập, đối với một số vị, trong thiền thứ nhất được thuyết giảng, chỉ có tầm hiện khởi một cách thô thiển, còn các chi khác thì vi tế. Tùy theo khuynh hướng của họ, thiền có bốn chi, không tầm, chỉ có tứ, đã được thuyết giảng. Đối với một số vị, tứ hiện khởi thô thiển; đối với một số vị, hỷ hiện khởi thô thiển; đối với một số vị, lạc hiện khởi thô thiển, còn các chi khác thì vi tế. Tùy theo khuynh hướng của từng vị, các thiền thứ ba v.v... đã được thuyết giảng. Trước hết, đây là (giải thích theo) khuynh hướng của cá nhân.

Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā bhagavā yasmā desanāvilāsappatto, tasmā ñāṇamahantatāya desanāya sukusalo yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati, tassa tassa vasena yathāruciṃ desanaṃ niyāmento catukkanayavasena, pañcakanayavasena ca. Tattha ca pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ, caturaṅgikaṃ dutiyaṃ, tivaṅgikaṃ tatiyaṃ, duvaṅgikaṃ catutthaṃ, duvaṅgikameva pañcamaṃ jhānaṃ desesīti ayaṃ desanāvilāso. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168). Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā, paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi ‘‘kāmehi akusalehi ca vivitta’’nti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā, avicārattā ca. Evañca katvā suttantadesanāyapi pañcakanayo labbhatevāti siddhaṃ hoti. Nanu suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo na labbhatīti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā (dī. ni. 3.305) samādhittayāpadesena pañcakanayassa [Pg.194] labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti suttantadesanāyapi pañcakanayo niddhāretabbo. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vitakkassa, vicārassa, vitakkavicārānañca ‘‘vitakkavicārāna’’nti sakkā vattuṃ. Tathā ‘‘avitakkaṃ, avicāra’’nti ca vinā, saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ, saha, vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ, avicāraṃ, avitakkañca avicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgahetuṃ.

Lại nữa, do vì Đức Thế Tôn đã khéo thông đạt pháp giới nào nên Ngài đã đạt đến sự vẻ vang trong thuyết pháp, do đó, vì có trí tuệ vĩ đại, Ngài thiện xảo trong việc thuyết pháp, tùy theo sở thích mà xác định bài pháp theo từng chi phần nào Ngài có được, theo pháp tứ thiền và theo pháp ngũ thiền. Và trong đó, Ngài đã thuyết giảng thiền thứ nhất có năm chi, thiền thứ hai có bốn chi, thiền thứ ba có ba chi, thiền thứ tư có hai chi, và thiền thứ năm cũng chỉ có hai chi. Đây là sự vẻ vang trong thuyết pháp. Và ở đây, trong pháp ngũ thiền, thiền thứ hai được phân tích bằng cách xếp vào phần của thiền thứ hai trong pháp tứ thiền rằng: “Vào lúc nào, vị ấy tu tập đạo lộ để sanh vào cõi sắc, chứng và trú thiền thứ hai, không tầm, chỉ có tứ, do định sanh, có hỷ và lạc.” Tại sao? Vì có quả tương đương với thiền thứ hai (của pháp tứ thiền) là quả của chúng sanh trú ở Nhất Tưởng và Dị Tưởng, và vì sanh từ định của thiền thứ nhất. Vì chỉ có thiền thứ nhất mới được gọi là “ly dục, ly bất thiện pháp”, do không có điều đó, nên ở đây không thể nói “ly dục, ly bất thiện pháp”, cũng không thể nói là “do ly sanh”. Và trong các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh, thiền thứ hai và thiền thứ ba của pháp ngũ thiền đều thuộc về thiền thứ hai (của pháp tứ thiền) do sự lắng dịu của tầm, sự lắng dịu của tứ, do không có tầm, và do không có tứ. Làm như vậy, nên thành tựu rằng pháp ngũ thiền cũng có được trong các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh. Chẳng phải trong Tạng Kinh chỉ phân tích có bốn thiền, nên không có pháp ngũ thiền hay sao? Không phải vậy, vì pháp ngũ thiền có được do sự chỉ dẫn ba loại định (trong kinh) bắt đầu bằng “định có tầm có tứ”. Tuy nhiên, pháp ngũ thiền được phân tích dựa vào pháp tứ thiền, do đó, pháp ngũ thiền cũng cần được xác định trong các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh. Vì trong câu “do sự lắng dịu của tầm và tứ”, có thể nói “của tầm và tứ” là (sự lắng dịu) của tầm, của tứ, và của cả tầm và tứ. Tương tự, trong câu “không tầm, không tứ”, có thể bao gồm cả ba loại: (1) không tầm do đã đoạn trừ tầm cùng với tứ hoặc không có tứ, (2) không tứ do đã đoạn trừ tứ cùng với tầm hoặc không có tầm, hoặc (3) không tầm và không tứ.

Dutiyanti ca vitakkarahite, vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā dutiyaṃ adhigantabbattā, vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko sahāyabhūtavicārāvūpasamena na sammā vūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ, sesadhammānaṃ samānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassāpi sahāyavirahena, aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ, samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168) avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ, tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjatīti. Kasmā panevaṃ sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.

Và bài thuyết pháp gọi là “thứ hai” là hợp lý trong trường hợp (thiền) không có tầm và (thiền) không có cả tầm và tứ, vì nó được chứng đắc lần thứ hai; và ngay cả trong trường hợp (thiền) chỉ không có tứ, (cũng gọi là thứ hai) vì có các pháp tương đương với (thiền) chứng đắc do đoạn trừ cả hai chi (tầm và tứ). Làm như vậy, trong phần giải thích pháp ngũ thiền, ở thiền thứ hai, dù tầm đã lắng dịu, nhưng nó chưa thực sự lắng dịu hoàn toàn do tứ là bạn đồng hành chưa lắng dịu. Do đó, để chỉ ra rằng sự lắng dịu của tầm chỉ xảy ra cùng với sự lắng dịu của tứ, giống như trong trường hợp (thiền) không có cả tầm và tứ, và để chỉ ra sự tương đồng của các pháp còn lại, nên (thiền) thứ ba (của pháp ngũ thiền) được phân tích không khác biệt với thiền thứ hai của pháp tứ thiền rằng: “Do sự lắng dịu của tầm và tứ, vị ấy chứng và trú thiền thứ ba, có nội tĩnh, nhất tâm, không tầm, không tứ, do định sanh, có hỷ và lạc.” Ở cả hai loại (thiền thứ hai và thứ ba của pháp ngũ thiền), việc không có tầm do vắng mặt bạn đồng hành (tứ) và do đoạn trừ tầm theo cách khác, và việc có hỷ lạc do định sanh là tương đương nhau. Do có các pháp tương đương, nên cũng được gọi là “thứ hai”. Vì ngay cả (thiền) chỉ có tứ cũng được phân tích là không tầm, có hỷ lạc do định sanh, giống như (thiền) không có cả tầm và tứ, (như trong câu): “Vào lúc nào, vị ấy tu tập đạo lộ để sanh vào cõi sắc, chứng và trú thiền thứ hai, không tầm, chỉ có tứ, do định sanh, có hỷ và lạc.” Hoặc, trong thiền thứ nhất, trong số tầm và tứ cùng sanh, sau khi vượt qua một chi (tầm), thấy được lỗi của chi thứ hai (tứ) vẫn còn đó, người vượt qua cả hai cùng một lúc, (thiền đó) được gọi là thiền thứ ba trong pháp ngũ thiền, vì nó được chứng đắc lần thứ ba. Tuy nhiên, do là trạng thái kế tiếp ngay sau thiền thứ nhất, nên nó cũng có thể là trạng thái thứ hai. Tại sao pháp ngũ thiền không được phân tích theo đúng bản chất của nó như vậy? Do tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Vì các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh là những bài pháp được thuyết giảng tùy thuận theo (khuynh hướng của chúng sanh).

Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về sự trình bày đề mục đất biến xứ đã kết thúc.

Iti catutthaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần chú giải chương thứ tư.

5. Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā

5. Phần chú giải về sự trình bày các đề mục biến xứ còn lại

Āpokasiṇakathāvaṇṇanā

Phần chú giải về đề mục nước biến xứ

91. Yathāvitthāritassa [Pg.195] atthassa atidesopi vitthāraṭṭhāneyeva tiṭṭhatīti āha ‘‘vitthārakathā hotī’’ti. Āpokasiṇanti āpokasiṇajjhānaṃ, āpokasiṇakammaṭṭhānaṃ vā. Sabbaṃ vitthāretabbanti pathavīkasiṇakammaṭṭhāne vuttanayena vitthāretabbaṃ. Ettakampīti ‘‘kate vā akate vāti sabbaṃ vitthāretabba’’nti ettakampi avatvā. Sāmuddikena loṇudakena bharito jalāsayo loṇī. Nīlādivaṇṇasaṅkarapariharaṇatthaṃ ‘‘suddhavatthena gahita’’nti vuttaṃ. Aññanti bhūmiṃ sampattaṃ. Tathārūpanti yādisaṃ ākāsajaṃ udakaṃ, tādisaṃ. Tenāha ‘‘vippasannaṃ anāvila’’nti, yaṃ pana udakanti sambandho. ‘‘Na vaṇṇo paccavekkhitabbo’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ pathavīkasiṇakathāyaṃ vuttameva. Lakkhaṇaṃ pana idha paggharaṇalakkhaṇaṃ veditabbaṃ.

91. Vì sự chỉ dẫn về ý nghĩa đã được giải thích rộng cũng nằm trong phần giải thích rộng, nên ngài đã nói “đó là lời giải thích rộng”. “Nước biến xứ” (āpokasiṇa) có nghĩa là thiền nước biến xứ, hoặc đề mục thiền nước biến xứ. “Tất cả cần được giải thích rộng” có nghĩa là cần được giải thích rộng theo phương pháp đã được nói trong đề mục thiền đất biến xứ. “Chừng ấy” có nghĩa là không nói đến chừng ấy rằng “dù đã làm hay chưa làm, tất cả cần được giải thích rộng”. Hồ chứa đầy nước mặn của biển được gọi là loṇī (hồ nước mặn). Để tránh sự pha trộn các màu sắc như xanh, v.v., nên đã nói “được lấy bằng vải sạch”. “Khác” có nghĩa là (nước) đã chạm đến đất. “Như vậy” có nghĩa là nước từ trên trời như thế nào, thì (nước này) cũng như thế ấy. Do đó, ngài nói “trong trẻo, không vẩn đục”; có sự liên kết với câu “nhưng nước nào”. Trong các câu bắt đầu bằng “không nên quán xét màu sắc”, điều cần nói đã được nói trong phần về đất biến xứ. Tuy nhiên, ở đây, đặc tính cần được biết là đặc tính chảy tràn.

Vuttanayenevāti pathavīkasiṇabhāvanāyaṃ vuttanayeneva. Taraṅguṭṭhānādi, pheṇamissatādi ca idha kasiṇadoso. Soti yogāvacaro. Tassāti paṭibhāganimittassa.

“Theo phương pháp đã nói” có nghĩa là theo đúng phương pháp đã nói trong phần tu tập đất biến xứ. Sự nổi lên của sóng, v.v., và sự lẫn lộn với bọt, v.v., ở đây là lỗi của đề mục biến xứ. “Vị ấy” là hành giả. “Của nó” là của tợ tướng.

Tejokasiṇakathāvaṇṇanā

Phần chú giải về đề mục lửa biến xứ

92. Siniddhāni sinehavantāni. Sāradārūni na pheggudārūni. Jālāya ciraṭṭhitatthaṃ siniddhasāradāruggahaṇaṃ. Ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvāti khandhaso karitvā. Ālimpetvāti jāletvā. Ghanajālāyāti aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ.

92. Siniddhāni có nghĩa là sinehavantāni (có chất nhờn). Sāradārūni là na pheggudārūni (gỗ lõi, không phải gỗ giác). Jālāya ciraṭṭhitatthaṃ siniddhasāradāruggahaṇaṃ (việc lấy gỗ lõi có chất nhờn là vì mục đích để cho ngọn lửa được tồn tại lâu dài). Ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvāti có nghĩa là khandhaso karitvā (sau khi làm thành từng mảnh). Ālimpetvāti có nghĩa là jāletvā (sau khi đốt lên). Ghanajālāyāti có nghĩa là aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ (trong ngọn lửa cháy dày đặc, không có khoảng trống).

Patanasadisanti patamānasadisaṃ. Akate gaṇhantassāti vuttanayena yathā kasiṇamaṇḍalaṃ paññāyati, evaṃ anabhisaṅkhate kevale tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhantassa.

Patanasadisanti có nghĩa là patamānasadisaṃ (giống như đang rơi xuống). Akate gaṇhantassāti có nghĩa là đối với người nắm bắt tướng trong yếu tố lửa đơn thuần, không được chuẩn bị (anabhisaṅkhate kevale tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhantassa), theo phương cách đã được nói (vuttanayena), như thế nào (yathā) mà vòng kasina hiện rõ (kasiṇamaṇḍalaṃ paññāyati), cũng như vậy (evaṃ).

Vāyokasiṇakathāvaṇṇanā

Giải về đề mục kasina gió

93. Vuttañhetanti ettha hi-saddo hetuattho, yasmāti attho. Tassa ‘‘tasmā’’ti iminā sambandho. Ucchagganti ucchukhette yathāṭhitānaṃ aggaṃ. Eritanti [Pg.196] vātena calitaṃ. Sameritanti sabbaso calitaṃ. Tasmāti yasmā ‘‘vāyokasiṇaṃ…pe… upalakkhetī’’ti evaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, tasmā. Samasīsaṭṭhitanti upari pattānaṃ vasena samasīsaṃ hutvā ṭhitaṃ. Veḷuṃ vā rukkhaṃ vāti etthāpi ‘‘samasīsaṃ ṭhitaṃ ghanapattaveḷuṃ vā ghanapattarukkhaṃ vā’’ti ānetvā yojetabbaṃ. Ekaṅgulādippamāṇesu kesesu rassabhāvato, dīghataresu olambanato, viraḷesu anuppavesato vātappahāro na paññāyatīti caturaṅgulappamāṇaggahaṇaṃ, ghanaggahaṇañca kataṃ. Etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvāti ucchaggādīnaṃ pacalanākāraggahaṇamukhena tesaṃ pahārake vātasaṅghāte satiṃ upaṭṭhapetvā. Tattha satiṃ ṭhapetvāti tasmiṃ kāyapadesassa saṅghaṭṭanavasena pavatte vāyupiṇḍe saṅghaṭṭanākāraggahaṇamukhena satiṃ upaṭṭhapetvā. ‘‘Usumavaṭṭisadisa’’nti etena purimakasiṇassa viya imassāpi nimittassa saṃviggahataṃ dasseti. ‘‘Niccala’’nti iminā niccalabhāvoyeva uggahanimittato imassa visesoti paṭibhāganimittassāpi usumavaṭṭisadisatāva vibhāvitā hoti.

93. Trong câu vuttañhetanti, từ hi có nghĩa là nguyên nhân, tức là yasmā (bởi vì). Từ này có liên quan đến từ “tasmā” (do đó). Ucchagganti là ngọn của cây mía đang đứng trong ruộng mía. Eritanti là bị gió làm cho lay động. Sameritanti là lay động khắp nơi. Tasmāti có nghĩa là: bởi vì (yasmā) trong Chú giải đã nói rằng: “... quán tưởng kasina gió...” (vāyokasiṇaṃ…pe… upalakkhetīti), do đó (tasmā). Samasīsaṭṭhitanti là đứng thẳng, có ngọn bằng nhau do những chiếc lá ở phần trên. Trong câu veḷuṃ vā rukkhaṃ vā (cây tre hoặc cây gỗ), cũng nên được hiểu và liên kết là: “cây tre có lá rậm rạp, đứng thẳng ngọn bằng nhau, hoặc cây gỗ có lá rậm rạp” (samasīsaṃ ṭhitaṃ ghanapattaveḷuṃ vā ghanapattarukkhaṃ vā). Sự va chạm của gió không hiện rõ trong tóc có độ dài khoảng một ngón tay v.v... vì nó ngắn (rassabhāvato), trong tóc dài hơn vì nó rủ xuống (dīghataresu olambanato), trong tóc thưa vì gió lọt vào trong (viraḷesu anuppavesato), do đó, việc đề cập đến độ dài bốn ngón tay (caturaṅgulappamāṇaggahaṇaṃ) và việc đề cập đến sự rậm rạp (ghanaggahaṇañca) đã được thực hiện. Etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvāti có nghĩa là sau khi an trú niệm vào khối gió đang va chạm vào ngọn mía v.v... thông qua việc nắm bắt trạng thái lay động của chúng. Tattha satiṃ ṭhapetvāti có nghĩa là sau khi an trú niệm thông qua việc nắm bắt trạng thái va chạm trong khối gió đó, đang diễn ra do sự va chạm vào một phần của thân. Bằng câu “usumavaṭṭisadisa” (giống như cột hơi nóng), ngài cho thấy tướng của kasina này cũng có hình thể (saṃviggahataṃ) giống như kasina trước. Bằng câu “niccala” (bất động), ngài đã làm rõ rằng trạng thái bất động chính là điểm khác biệt của tướng này (tợ tướng) so với thủ tướng, và do đó, tợ tướng cũng giống như cột hơi nóng.

Nīlakasiṇakathāvaṇṇanā

Giải về đề mục kasina xanh

94. Añjanarājivaṭṭādi vaṇṇadhātuyā vā. Tathārūpaṃ mālāgacchanti aviraḷavikasitanīlavaṇṇapupphasañchannaṃ pupphagacchaṃ. Itarenāti akatādhikārena. Girikaṇṇikaggahanena nīlaṃ girikaṇṇikamāha. Karaṇḍapaṭalaṃ samuggapidhānaṃ. Pattehiyevāti nīluppalādīnaṃ kesaravaṇṭāni apanetvā kevalehi pattehiyeva. Pūretabbanti nīlavaṇṇaṃ vatthaṃ gahetvā bhaṇḍikaṃ viya bandhitvā yathā nīlamaṇḍalaṃ hutvā paññāyati, tathā caṅkoṭakaṃ vā karaṇḍapaṭalaṃ vā pūretabbaṃ. Mukhavaṭṭiyaṃ vā assāti assa caṅkoṭakassa, karaṇḍapaṭalassa vā mukhavaṭṭiyaṃ bandhitabbaṃ. Maṇitālavaṇṭaṃ indanīlamaṇimayaṃ tālavaṇṭaṃ.

94. Hoặc trong khoáng chất có màu sắc như thuốc vẽ mắt màu đen, rājivaṭṭa v.v... Tathārūpaṃ mālāgacchanti là bụi hoa được bao phủ bởi những bông hoa màu xanh đang nở rộ dày đặc. Itarenāti là bởi người chưa có duyên lành đã tạo. Bằng việc đề cập đến girikaṇṇikā, ngài nói đến hoa đậu biếc (girikaṇṇikā) màu xanh. Karaṇḍapaṭalaṃ là nắp hộp, nắp tráp. Pattehiyevāti là chỉ bằng những cánh hoa, sau khi đã loại bỏ nhị và cuống của hoa súng xanh v.v... Pūretabbanti: nên được làm cho đầy. Giống như lấy một tấm vải màu xanh, buộc lại như một cái gói (bhaṇḍikaṃ viya) để vòng tròn màu xanh hiện ra, cũng vậy, nên làm đầy cái giỏ (caṅkoṭakaṃ) hoặc nắp hộp (karaṇḍapaṭalaṃ). Mukhavaṭṭiyaṃ vā assāti là nên buộc vào vành miệng của cái giỏ hoặc nắp hộp đó. Maṇitālavaṇṭaṃ là cây quạt lá cọ làm bằng ngọc bích (sapphire).

Pītakasiṇakathāvaṇṇanā

Giải về đề mục kasina vàng

95. Pītakasiṇe mālāgacchanti ikkaṭādimālāgacchaṃ. Haritālaṃ, manosilā vā dhātu. Pattaṅgapupphehīti pattaṅganāmikā pītavaṇṇapupphā ekā gacchajāti, tassa pupphehi. Āsanapūjanti cetiyaṅgaṇe kataṃ āsanapūjaṃ[Pg.197]. Kaṇikārapupphādināti ādi-saddena ākulikiṅkirātapupphādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

95. Trong kasina vàng, mālāgacchanti là bụi hoa như ikkaṭa v.v... Haritālaṃ (thạch hoàng), hoặc manosilā (hùng hoàng) là khoáng chất. Pattaṅgapupphehīti là bằng những bông hoa của một loại cây bụi có tên là pattaṅga, có hoa màu vàng. Āsanapūjanti là sự cúng dường trên một cái tòa được làm trong sân tháp. Kaṇikārapupphādināti: bằng từ ādi (v.v...), nên hiểu là bao gồm các loài hoa như ākuli, kiṅkirāta v.v...

Lohitakasiṇakathāvaṇṇanā

Giải về đề mục kasina đỏ

96. Lohitamaṇi lohitaṅgamaṇiādi. Lohitadhātu gerukajātihiṅgulikādi.

96. Lohitamaṇi là ngọc lohitaṅga (hồng ngọc) v.v... Lohitadhātu là đất son (geruka), chu sa (jātihiṅgulika) v.v...

Odātakasiṇakathāvaṇṇanā

Giải về đề mục kasina trắng

97. Odātakasiṇe mālāgacchanti nandiyāvattādimālāgacchaṃ. Dhātu kakkaṭimuttasetikādi.

97. Trong kasina trắng, mālāgacchanti là bụi hoa như hoa lài nandiyāvatta v.v... Dhātu là vỏ cua (kakkaṭi), ngọc trai (mutta), đá vôi (setikā) v.v...

Ālokakasiṇakathāvaṇṇanā

Giải về đề mục kasina ánh sáng

98. Tathā asakkontenāti yathā sūriyālokādivasena obhāsanimittuppādanaṃ vuttaṃ, tassa obhāsamaṇḍalassa na ciraṭṭhititāya tathā nimittuppādanaṃ kātuṃ asakkontena. Ghaṭamukhena niggacchanakaobhāsassa mahantabhāvato ‘‘ghaṭamukhaṃ pidahitvā’’ti vuttaṃ. Bhittimukhanti bhittiabhimukhaṃ. Uṭṭhitamaṇḍalasadisanti bhittiādīsu uṭṭhitapākatikaālokamaṇḍalasadisaṃ. Ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisanti bhagavato byāmappabhā viya bahalo, vippasanno ca hutvā puñjabhūto āloko atthi ce, taṃsadisoti attho.

98. Tathā asakkontenāti: bởi người không thể làm được như vậy, tức là không thể tạo ra tướng theo cách đó, vì vòng ánh sáng không tồn tại lâu, như đã nói về việc tạo ra tướng ánh sáng bằng ánh sáng mặt trời v.v... Câu “ghaṭamukhaṃ pidahitvā” (sau khi đậy miệng lu) được nói đến vì ánh sáng thoát ra từ miệng lu thì lớn. Uṭṭhitamaṇḍalasadisanti là giống như vòng ánh sáng tự nhiên xuất hiện trên tường v.v... Ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisanti có nghĩa là: nếu có một khối ánh sáng dày đặc và trong suốt, giống như hào quang một sải của Đức Thế Tôn, thì nó giống như vậy.

Paricchinnākāsakasiṇakathāvaṇṇanā

Giải về đề mục kasina hư không hữu hạn

99. Chiddasadisameva hotīti yehi bhittipariyantādīhi paricchinnaṃ, taṃ chiddaṃ, taṃsadisaṃ, tenavākārena uggahanimittaṃ upaṭṭhātīti attho. ‘‘Vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatī’’ti uggahanimittassa avaḍḍhanīyataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sabbampi hi uggahanimittaṃ vaḍḍhiyamānaṃ na vaḍḍhatiyeva. Satipi ca vaḍḍhetukāmatāyaṃ vaḍḍhanā na sambhavati bhāvanāya paridubbalattā. Bhāvanāvasena hi nimittavaḍḍhanā. Paṭibhāganimittaṃ pana tasmiṃ uppanne bhāvanā thirāti katvā ‘‘vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhatī’’ti vuttaṃ.

99. Chiddasadisameva hotīti có nghĩa là: lỗ hổng đó được giới hạn bởi các cạnh của bức tường v.v...; nó giống như vậy, và thủ tướng (uggahanimitta) xuất hiện theo đúng hình dạng đó. Câu “vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatīti” (dù được mở rộng cũng không mở rộng) được nói để chỉ ra tính không thể mở rộng của thủ tướng. Thật vậy, tất cả thủ tướng, dù được mở rộng, cũng không hề mở rộng. Và ngay cả khi có ý muốn mở rộng, việc mở rộng cũng không thể xảy ra vì sự tu tập còn quá yếu. Bởi vì sự mở rộng của tướng là nhờ vào sự tu tập. Còn đối với tợ tướng (paṭibhāganimitta), khi nó đã phát sinh, sự tu tập trở nên vững chắc, do đó, câu “vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhatīti” (khi được mở rộng, nó mở rộng) đã được nói đến.

Kiñcāpi [Pg.198] pāḷiyaṃ ‘‘pathavīkasiṇādīni rūpajhānārammaṇāni aṭṭheva kasiṇāni sarūpato āgatāni, odātakasiṇe pana ālokakasiṇaṃ, ākāsakasiṇe ca paricchinnākāsakasiṇaṃ antogadhaṃ katvā desanā katā’’ti adhippāyenāha ‘‘iti kasiṇāni dasabalo, dasa yāni avocā’’ti. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tasmiṃ tasmiṃ kasiṇe paṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā asādhāraṇato, sādhāraṇato ca tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

Mặc dù trong Pāli tạng, câu ‘các đề mục biến xứ đất, v.v... là đối tượng của thiền sắc giới, chỉ có tám đề mục biến xứ được đề cập đến theo tự thân của chúng; tuy nhiên, đề mục biến xứ ánh sáng được bao gồm trong đề mục biến xứ trắng, và đề mục biến xứ hư không giới hạn được bao gồm trong đề mục biến xứ hư không, do đó bài thuyết giảng đã được thực hiện’ được nói với ý định này: ‘Như vậy, bậc Thập Lực đã thuyết giảng về mười đề mục biến xứ.’ Và câu ‘Cũng nên hiểu về tạp luận’ có nghĩa là: cũng nên biết về tạp luận được tiến hành bằng cách không chỉ nắm lấy ý nghĩa cố định riêng biệt trong mỗi đề mục biến xứ như trước, mà còn nắm lấy ý nghĩa tạp đa, lan rộng ở mỗi nơi, cả về phương diện riêng biệt lẫn phương diện chung.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Chú giải về Tạp Luận

100. Ādibhāvoti ettha ādi-saddena yassa kassaci pathavīpakkhiyassa vatthuno nimmānādiṃ saṅgaṇhāti. Ṭhānanisajjādikappanaṃ vāti etthāpi ‘‘ākāse vā udake vā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Parittaappamāṇanayenāti nīlādivaṇṇaṃ anāmasitvā parittaappamāṇanayeneva. Evamādīnīti ādi-saddena sarīrato udakadhārānimmānādiṃ saṅgaṇhāti.

100. Ở đây, trong câu ‘trở thành trạng thái ban đầu,’ từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc hóa hiện, v.v... của bất kỳ vật thể nào thuộc về địa đại. Trong câu ‘hoặc sự sắp đặt thế đứng, thế ngồi, v.v...’ cũng nên được liên kết bằng cách thêm vào ‘hoặc trong hư không, hoặc trong nước.’ Câu ‘theo phương pháp hữu hạn và vô lượng’ có nghĩa là chỉ theo phương pháp hữu hạn và vô lượng, không đề cập đến các màu sắc như xanh, v.v... Trong câu ‘những điều tương tự,’ từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc hóa hiện dòng nước từ cơ thể, v.v...

Yadeva so icchati tassa ḍahanasamatthatāti bahūsu kappāsapicusāradāruādīsu ekajjhaṃ rāsibhūtesu ṭhitesu yaṃ yadeva icchati, tassa tasseva ḍahanasamatthatā. Idha ādi-saddena andhakāravidhamanādiṃ saṅgaṇhāti.

Câu ‘có khả năng thiêu đốt bất cứ thứ gì vị ấy mong muốn’ có nghĩa là: khi nhiều vật như bông gòn, lõi cây, v.v... được chất thành một đống, vị ấy mong muốn vật nào thì có khả năng thiêu đốt chính vật đó. Ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc xua tan bóng tối, v.v...

Vāyugatiyā gamanaṃ vāyugatigamanaṃ, atisīghagamanaṃ. Idha ādi-saddena yadicchitadesantaraṃ pāpuṇanādiṃ saṅgaṇhāti.

‘Đi với tốc độ của gió’ (vāyugatigamanaṃ) là đi với tốc độ của gió, tức là đi rất nhanh. Ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc đi đến một nơi khác theo ý muốn, v.v...

Suvaṇṇanti adhimuccanā suvaṇṇabhāvādhiṭṭhānaṃ seyyathāpi āyasmā pilindavaccho (pārā. 619-620) tiṇaṇḍupagapāsādādīnaṃ. Vuttanayenāti suvaṇṇadubbaṇṇanayena.

Sự quyết ý ‘là vàng’ là sự chú nguyện thành trạng thái vàng, giống như trường hợp trưởng lão Pilindavaccha (đã chú nguyện) các bó cỏ, cung điện, v.v... (thành vàng). Câu ‘theo phương pháp đã nói’ có nghĩa là theo phương pháp về màu sắc đẹp và xấu.

Vaṇṇakasiṇesu tattha tattha ādi-saddena nīlobhāsanimmānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pathavīpabbatādīti ādi-saddena samuddādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

Trong các đề mục biến xứ màu sắc, ở mỗi nơi, nên hiểu rằng từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc hóa hiện ánh sáng màu xanh, v.v... Trong câu ‘đất, núi, v.v...’, nên hiểu rằng từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm biển cả, v.v...

Sabbāneva [Pg.199] dasapi kasiṇāni. Imaṃ pabhedaṃ labhantīti imaṃ vaḍḍhanādivisesaṃ pāpuṇanti. Ekoti ekacco. Sañjānātīti bhāvanāpaññāya sañjānāti. Ādi-saddena ‘‘āpokasiṇa’’ntiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti.

Tất cả mười đề mục biến xứ. Câu ‘đạt được sự phân biệt này’ có nghĩa là chúng đạt đến sự đặc biệt này về việc mở rộng, v.v... ‘Một người’ (eko) có nghĩa là một người nào đó. ‘Nhận biết’ (sañjānāti) có nghĩa là nhận biết bằng tuệ tu tập. Từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm đoạn Pāli bắt đầu bằng ‘đề mục biến xứ nước’.

Uparigaganatalābhimukhaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’ti pāḷipadāni ānetvā sambandhitabbaṃ. Tañca kho vaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍhetī’’ti. Heṭṭhābhūmitalābhimukhantiādīsupi eseva nayo. Pubbe vaḍḍhanakāle payojanaṃ anapekkhitvā vaḍḍhentānaṃ vasena vuttattā idāni ‘‘tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāretī’’ti āha, kasiṇaṃ vaḍḍhetīti attho. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva dibbacakkhunā rūpadassanakāmo’’ti. Uddhañce rūpaṃ daṭṭhukāmo uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce rūpaṃ daṭṭhukāmo adho ālokaṃ pasāreti, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo samantato ālokaṃ pasāreti, evamayaṃ kasiṇanti attho.

Với câu ‘hướng về mặt không gian bên trên,’ nên liên kết bằng cách thêm vào các từ Pāli ‘một người nhận biết đề mục biến xứ đất.’ Và điều đó là theo phương diện mở rộng. Do đó, có câu nói: ‘Vì một người chỉ mở rộng đề mục biến xứ lên trên.’ Đối với các câu bắt đầu bằng ‘hướng về mặt đất bên dưới,’ v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Vì trước đây, trong lúc mở rộng, đã được nói theo phương diện của những người mở rộng mà không quan tâm đến mục đích, nên bây giờ, câu ‘vì lý do này hay lý do khác mà vị ấy khuếch tán như vậy’ được nói ra, có nghĩa là vị ấy mở rộng đề mục biến xứ. Như thế nào? Câu trả lời là: ‘giống như người muốn thấy các sắc bằng thiên nhãn thì mong muốn ánh sáng.’ Nếu muốn thấy sắc ở trên, vị ấy khuếch tán ánh sáng lên trên; nếu muốn thấy sắc ở dưới, vị ấy khuếch tán ánh sáng xuống dưới; nếu muốn thấy sắc ở xung quanh, vị ấy khuếch tán ánh sáng ra xung quanh. Ý nghĩa của câu ‘đề mục biến xứ này’ là như vậy.

Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Añño kasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu āpokasiṇādīsu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesena pharaṇappamāṇassa aggahaṇato pharaṇaṃ appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ālambanaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā ekakkhaṇe sakalameva manasi karoti, na ekadesanti.

Câu ‘của một’ (ekassa) có nghĩa là của mỗi một đề mục trong số các đề mục biến xứ đất, v.v... Câu ‘với mục đích không chuyển sang trạng thái khác’ có nghĩa là để chỉ rõ sự không chuyển sang trạng thái của một đề mục biến xứ khác; đất, v.v... không trở thành một đề mục khác. Vì ở nơi có nước thì không có đất cùng với các thành phần của nó. Câu ‘sự pha trộn đề mục biến xứ khác’ có nghĩa là sự pha trộn với đề mục biến xứ nước, v.v... Câu ‘ở khắp nơi’ (sabbattha) có nghĩa là trong tất cả các đề mục biến xứ còn lại như biến xứ nước, v.v... Do không đứng yên ở một phần, và do không nắm bắt giới hạn của sự biến mãn một cách không còn dư sót, nên sự biến mãn là vô lượng. Chính vì lý do đó mà chúng có tên gọi là ‘biến xứ’ (kasiṇa). Và do đó, có câu nói bắt đầu bằng ‘Bởi vì điều ấy...’ Ở đây, câu ‘biến mãn bằng tâm’ có nghĩa là lấy làm đối tượng bằng tâm tu tập. Vì tâm tu tập, dù đề mục biến xứ là nhỏ hay lớn, trong một khoảnh khắc, nó tác ý đến toàn bộ chứ không phải một phần.

101. Ānantariyakammasamaṅginoti pañcasu ānantariyakammesu yena kenaci samannāgatā. Niyatamicchādiṭṭhikāti ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhi natthikadiṭṭhīti tīsu micchādiṭṭhīsu yāya kāyaci niyatāya micchādiṭṭhiyā samannāgatā. Ubhatobyañjanakapaṇḍakāti ubhatobyañjanakā, paṇḍakā ca. Kāmañcete ahetukapaṭisandhikattā vipākāvaraṇena samannāgatā honti, tathāpi tibbakilesattā kilesāvaraṇena samannāgatā vuttā. Ahetukadvihetukapaṭisandhikāti ahetukapaṭisandhikā, dvihetukapaṭisandhikā ca. Duhetukapaṭisandhikānampi hi ariyamaggapaṭivedho, jhānapaṭilābho [Pg.200] ca natthi, tasmā tepi vipākāvaraṇena samannāgatā eva.

101. ‘Những người phạm tội vô gián’ là những người đã phạm bất kỳ nghiệp nào trong năm nghiệp vô gián. ‘Những người có tà kiến cố định’ là những người có bất kỳ tà kiến cố định nào trong ba loại tà kiến: vô nhân kiến, vô hành kiến, và vô hữu kiến. ‘Người lưỡng tính và người hoạn’ là người lưỡng tính và người hoạn. Mặc dù những người này, do có sự tái sanh vô nhân, nên bị chướng ngại do quả, tuy nhiên, vì có phiền não mãnh liệt, họ được cho là bị chướng ngại do phiền não. ‘Những người tái sanh vô nhân và nhị nhân’ là những người tái sanh vô nhân và những người tái sanh nhị nhân. Vì ngay cả những người tái sanh nhị nhân cũng không thể chứng ngộ Thánh đạo và không thể đắc thiền, do đó họ cũng bị chướng ngại do quả.

Apaccanīkapaṭipadāyanti maggassa anulomapaṭipadāyaṃ saccānulomikāyaṃ vipassanāyaṃ. Acchandikāti ‘‘kattukamyatāchandarahitā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tampi nibbānādhigamatthameva kattukamyatāchandaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Uttarakurukāpi manussā mārādayo viya acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā nibbutichandarahitattā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā. ‘‘Bhavaṅgapaññāya paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti, sopi duppaññoyevā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ. Yasmiṃ hi bhavaṅge vattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati, taṃ tassa pādakaṃ nāma hoti.

‘Trong pháp hành không đối nghịch’ có nghĩa là trong pháp hành thuận theo đạo, tức là trong tuệ quán thuận theo các chân lý. ‘Người không có ý muốn’ (acchandika): trong sách Sammohavinodanī có nói: ‘là những người không có ý muốn thực hành.’ Điều này cũng nên được hiểu là được nói đến với ý chỉ về ý muốn thực hành chỉ nhằm mục đích chứng ngộ Niết-bàn. Cả những người ở châu Uttarakuru cũng giống như Ma vương và những vị khác, đã rơi vào tình trạng không có ý muốn, vì họ không có ý muốn đối với sự tịch tịnh (Niết-bàn). ‘Người có trí tuệ yếu kém’ (duppañña) là những người thiếu trí tuệ của dòng hữu phần. Trong sách Sammohavinodanī có nói: ‘Ngay cả khi trí tuệ của dòng hữu phần đã đầy đủ, nhưng nếu dòng hữu phần của người nào không phải là nền tảng cho pháp siêu thế, người đó cũng chính là người có trí tuệ yếu kém.’ Vì khi dòng hữu phần nào đang diễn ra mà pháp siêu thế khởi sanh trong dòng tương tục ấy, thì dòng hữu phần đó được gọi là nền tảng của pháp siêu thế ấy.

Kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu, sukhavipākadhammesu vā. Okkamitunti adhigantuṃ. Kasiṇeyevāti kasiṇakammaṭṭhāneyeva. Etesanti kammāvaraṇasamannāgatādīnaṃ. Tasmāti yasmā ete vipākantarāyādayo evaṃ atthajānikarā, anatthahetubhūtā ca, tasmā. Tiṇṇameva cettha antarāyānaṃ gahaṇaṃ itarassa sappaṭikārattā, kammantarāyapakkhikattā vāti daṭṭhabbaṃ. Sappurisūpanissayādīhīti ādi-saddena tajjaṃ yonisomanasikārādiṃ saṅgaṇhāti. Saddhanti kammaphalasaddhaṃ, ratanattayasaddhañca. Chandanti bhāvanānuyoge tibbakattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ. Paññanti pārihāriyapaññaṃ. Vaḍḍhetvāti yathā bhāvanā ijjhati, tathā paribrūhetvā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyattā, heṭṭhā vuttanayattā ca na vibhattaṃ.

Kusalesu dhammesūti (trong các pháp thiện) là trong các pháp vô tội, hoặc trong các pháp có quả dị thục an lạc. Okkamitunti (để bước vào) là để chứng đạt. Kasiṇeyevāti (chỉ trong kasiṇa) là chỉ trong đề mục kasina. Etesanti (của những chúng sanh này) là của những chúng sanh có nghiệp chướng, v.v. Tasmāti (do đó) là vì rằng những chướng ngại do quả dị thục, v.v. này gây ra sự tổn thất lợi ích và là nguyên nhân của sự bất lợi, do đó. Cần được hiểu rằng, việc chỉ đề cập đến ba chướng ngại ở đây là vì (hai) chướng ngại còn lại có thể khắc phục được, hoặc vì chúng được bao gồm trong nghiệp chướng. Trong cụm từ Sappurisūpanissayādīhīti (do thân cận bậc chân nhân, v.v.), từ "v.v." (ādi) bao gồm như lý tác ý, v.v. tương ứng với điều đó. Saddhanti (tín) là tín về nghiệp và quả của nghiệp, và tín về Tam Bảo. Chandanti (dục) là thiện pháp dục, được gọi là ý muốn thực hành mãnh liệt trong việc chuyên tâm tu tập. Paññanti (tuệ) là phương tiện tuệ. Vaḍḍhetvāti (sau khi làm cho tăng trưởng) là sau khi làm cho phát triển theo cách mà sự tu tập được thành tựu. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó không được phân tích vì dễ hiểu và vì phương pháp đã được nói đến ở phần dưới.

Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về các đề mục kasina còn lại đã hoàn tất.

Iti pañcamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ năm.

6. Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

6. Phần giải thích về đề mục bất tịnh.

Uddhumātakādipadatthavaṇṇanā

Phần giải thích ý nghĩa các từ uddhumātaka, v.v.

102. ‘‘Aviññāṇakāsubhesū’’ti [Pg.201] idaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvadassanavasena vuttaṃ. Tasmā bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na saviññāṇakaasubhassa akammaṭṭhānabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘na kevalaṃ matasarīra’’ntiādi (visuddhi. 1.122). Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Uddhumātameva uddhumātakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ uddhumātaṃ uddhumātakanti kucchanatthe vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (mahāva. 285; pari. 325; dī. ni. 2.149; a. ni. 5.213). Tathārūpassāti ‘‘bhastā viya vāyunā’’tiādinā yathārūpaṃ vuttaṃ, tathārūpassa.

102. Câu “Aviññāṇakāsubhesū” (trong các tướng bất tịnh không có thức) này được nói theo cách trình bày tự tánh của tử thi trương phồng, v.v. Do đó, cần được hiểu đây chỉ là sự trình bày đúng sự thật, không phải (đề cập đến) tướng bất tịnh có thức vì nó không phải là đề mục thiền. Thật vậy, sẽ được nói rằng: “không chỉ thân người chết”, v.v. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti (sau khi mạng sống chấm dứt) là sau khi mạng sống tận diệt, sau khi chết. Samuggatenāti (do phát sanh) là do khởi lên. Uddhumātattāti (do trương phồng) là do càng lúc càng bị thổi phồng, sưng lên. Uddhumātameva uddhumātakanti (chính cái trương phồng là uddhumātaka), bằng tiếp vĩ ngữ 'ka', nói lên sự thêm từ mà không có sự khác biệt về nghĩa, giống như “pītakaṃ” (màu vàng), “lohitakaṃ” (màu đỏ). Paṭikkūlattāti (do đáng ghê tởm) là do đáng kinh tởm. Kucchitaṃ uddhumātaṃ uddhumātakanti (cái trương phồng đáng ghê tởm là uddhumātaka), được nói để chỉ ra rằng tiếp vĩ ngữ 'ka' này cũng có trong ý nghĩa ghê tởm, giống như trong câu “tiếng xấu đồn xa”. Tathārūpassāti (của cái có hình dạng như vậy) là, hình dạng như thế nào đã được nói bằng câu “như ống bễ đầy gió”, v.v., thì là của cái có hình dạng như vậy.

Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ.

Tử thi màu xanh bị vỡ ra, trộn lẫn với màu trắng và đỏ được gọi là vinīlaṃ (tử thi xanh bầm); hoặc tử thi màu xanh đã biến đổi từ màu sắc trước đó được gọi là vinīlaṃ.

Paribhinnaṭṭhānesu kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho.

(Bị mổ phá) ở những chỗ bởi quạ, kên kên, v.v. Vissandamānapubbanti (có mủ đang chảy ra) là có mủ đang rỉ ra, ý nghĩa là có mủ đang tuôn chảy ở chỗ này chỗ kia.

Apadhāritanti vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ. Khittanti chaḍḍitaṃ, soṇasiṅgālādīhi visuṃ katvā khādanena sarīrasaṅghātato luñcitvā tahaṃ tahaṃ chaḍḍitaṃ. Vividhaṃ khittanti vikkhittaṃ.

Apadhāritanti (bị mổ phanh) là bị mở ra, bị phanh ra. Khittanti (bị vứt bỏ) là bị quăng đi; bị chó, chó rừng, v.v. ăn, làm cho tách rời, lôi ra từ khối thân rồi vứt bỏ ở chỗ này chỗ kia. Vividhaṃ khittanti (bị vứt đi nhiều cách) là vikkhittaṃ (tử thi bị vứt tung tóe).

Purimanayenāti ‘‘vividhaṃ khitta’’ntiādinā pubbe vuttanayena. Satthena hanitvāti verīhi khaggakaravālādinā satthena paharitvā. Vuttanayenāti ‘‘aññena hattha’’ntiādinā pubbe vuttanayena.

Purimanayenāti (theo phương pháp trước) là theo phương pháp đã được nói trước đây bằng câu “bị vứt đi nhiều cách”, v.v. Satthena hanitvāti (sau khi chém bằng vũ khí) là bị kẻ thù đâm chém bằng vũ khí như gươm, đao, v.v. Vuttanayenāti (theo phương pháp đã nói) là theo phương pháp đã được nói trước đây bằng câu “tay ở một nơi”, v.v.

Abbhantarato nikkhamantehi kimīhi paggharantakimikulaṃ puḷavakanti āha ‘‘kimiparipuṇṇassā’’ti.

(Tử thi) có đàn giòi đang tuôn chảy ra bởi những con giòi đi ra từ bên trong được gọi là puḷavakaṃ (tử thi có giòi), vì vậy, ngài nói kimiparipuṇṇassā (của cái đầy giòi).

Uddhumātakādīni [Pg.202] āmakasusānādīsu chaḍḍitāsubhāni. Nissāyāti paṭicca tānipi ārabbha. Nimittānanti uggahapaṭibhāganimittānaṃ. Etāneva uddhumātakādīneva nāmāni.

Uddhumātakādīni (tử thi trương phồng, v.v.) là những tướng bất tịnh bị vứt bỏ ở nghĩa địa chôn người chết, v.v. Nissāyāti (do nương vào) là do duyên vào, lấy cả những tử thi ấy làm đối tượng. Nimittānanti (của các tướng) là của học tướng và tợ tướng. Chính những tử thi trương phồng, v.v. này là tên gọi (của các tướng ấy).

Uddhumātakakammaṭṭhānavaṇṇanā

Phần giải thích về đề mục tử thi trương phồng.

103. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena. Tenāti ācariyena. Assāti yogino. Asubhanimittatthāyāti asubhanimittassa uggaṇhanatthāya, asubhe vā uggahanimittassa atthāya. Gamanavidhānanti gamanavidhi. Yena vidhinā gantabbaṃ, so vidhi. Uggahanimittassa uppannakālato paṭṭhāya pathavīkasiṇe vuttaṃ paṭipajjanavidhiṃ sandhāyāha ‘‘appanāvidhānapariyosāna’’nti.

103. Bhāvetukāmenāti (bởi người muốn tu tập) là bởi người muốn làm cho phát sanh. Tenāti (bởi vị ấy) là bởi vị thầy. Assāti (cho vị ấy) là cho hành giả. Asubhanimittatthāyāti (vì lợi ích của tướng bất tịnh) là vì lợi ích của việc nắm bắt tướng bất tịnh, hoặc vì lợi ích của học tướng trong tướng bất tịnh. Gamanavidhānanti (phương pháp đi) là cách thức đi. Bằng cách thức nào nên đi, đó là cách thức ấy. Nhắm đến phương pháp thực hành đã được nói trong đề mục đất, kể từ lúc học tướng phát sanh, ngài nói appanāvidhānapariyosāna (cho đến khi kết thúc bằng phương pháp an chỉ định).

104. Tāvadevāti sutakkhaṇeyeva. Atitthena puṇṇanadīādiṃ pakkhandantena viya anupavisantena viya. Kedārakoṭiyāti kedāramariyādāya. Visabhāgarūpanti khettarakkhikādivisabhāgavatthurūpaṃ. Sarīranti uddhumātakakaḷevaraṃ. Adhunāmatanti aciramataṃ uddhumātakabhāvaṃ appattaṃ. Takkayatīti sambhāveti bhāriyaṃ katvā na maññati.

104. Tāvadevāti (ngay lúc đó) là ngay trong khoảnh khắc nghe. (Đi) bằng nơi không phải bến nước, giống như người lội xuống, giống như người đi vào sông đầy nước, v.v. Kedārakoṭiyāti (bằng bờ ruộng) là bằng ranh giới của thửa ruộng. Visabhāgarūpanti (hình sắc không tương hợp) là hình sắc của đối tượng không tương hợp như người nữ giữ ruộng, v.v. Sarīranti (thân thể) là tử thi trương phồng. Adhunāmatanti (mới chết) là chết chưa lâu, chưa đạt đến trạng thái trương phồng. Takkayatīti (suy xét) là nhận định, không xem là nặng nề.

105. Rūpasaddādīti ettha amanussānaṃ rūpehi, sīhabyagghādīnaṃ saddādīhi, amanussānampi vā rūpasaddādīhi. Tathā sīhabyagghādīnanti yathārahaṃ yojetabbaṃ. Aniṭṭhārammaṇābhibhūtassāti bheravādibhāvena aniṭṭhehi ārammaṇehi abhibhūtassa ajjhotthaṭassa. Na paṭisaṇṭhātīti vidāhavasena āsaye na tiṭṭhati, ucchaḍḍetabbaṃ hotīti attho. Aññoti amanussādīnaṃ vasena vā aññathā vā vuttappakārato añño ābādho hoti. Soti saṅghatthero, abhiññātabhikkhu vā. Yassānena ārocitaṃ, so. Katakammāti katatheyyakammā. Akatakammāti theyyakammaṃ kātukāmā. Katakammā pana idhādhippetā. Tasmā teti katakammā corā. Saha oḍḍhenāti sahoḍḍhaṃ, thenetvā gahiyamānabhaṇḍena saddhinti attho. Yajamānoti yaññaṃ yajanto yaññasāmiko. ‘‘Addhā imāya paṭipattiyā jarāmaraṇato muccissāmī’’ti pītisomanassaṃ uppādetvā.

105. Ở đây trong cụm từ Rūpasaddādīti (sắc, thanh, v.v.), (hiểu là) bởi các sắc của phi nhân, bởi các tiếng, v.v. của sư tử, cọp, v.v., hoặc bởi các sắc, thanh, v.v. của cả phi nhân. Tương tự đối với sư tử, cọp, v.v., nên được phối hợp cho thích hợp. Aniṭṭhārammaṇābhibhūtassāti (của người bị đối tượng không khả ái áp đảo) là của người bị lấn át, bị xâm chiếm bởi các đối tượng không khả ái do có tính chất đáng sợ, v.v. Na paṭisaṇṭhātīti (không yên vị) có nghĩa là không ở yên trong dạ dày do sự nóng nảy, ý nghĩa là trở nên phải nôn mửa ra. Aññoti (bệnh khác) là có một bệnh khác với loại đã nói, hoặc do phi nhân, v.v., hoặc do cách khác. Soti (vị ấy) là vị Trưởng lão Tăng, hoặc vị tỳ khưu nổi tiếng. Vị ấy là người mà đã được hành giả này báo cho biết. Katakammāti (những kẻ đã hành động) là những kẻ đã thực hiện hành vi trộm cắp. Akatakammāti (những kẻ chưa hành động) là những kẻ muốn thực hiện hành vi trộm cắp. Tuy nhiên, ở đây được ám chỉ là những kẻ đã hành động. Do đó, teti (những kẻ ấy) là những tên trộm đã thực hiện hành vi. Saha oḍḍhenāti (cùng với tang vật) là sahoḍḍhaṃ, ý nghĩa là cùng với món đồ bị lấy đi sau khi trộm. Yajamānoti (người tế tự) là chủ nhân của lễ tế, đang cúng dường lễ tế. Sau khi làm phát sanh hỷ và ưu, (nghĩ rằng): “Chắc chắn bằng sự thực hành này, ta sẽ giải thoát khỏi già và chết”.

Evaṃ [Pg.203] gamanavidhānaṃ ekadesena vatvā idāni aṭṭhakathāsu āgatanayena taṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā’’tiādimāha. Tattha uggaṇhantoti uggaṇhanahetu. Ekoti ayaṃ eka-saddo asahāyattho, na aññādiatthoti ‘‘adutiyo’’ti vuttaṃ. Yathā vaṇṇādito vavatthānaṃ ekaṃsato samuditameva icchitabbaṃ sabbatthakabhāvato, na tathā sandhiāditoti dassanatthaṃ ‘‘vaṇṇatopī’’tiādinā chasu ṭhānesu sampiṇḍanattho pi-saddo gahito. Puna eko adutiyotiādi gahitanimittassa yogino nivattitvā vasanaṭṭhānagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tabbhāgiyaññevāti tappakkhiyaṃyeva asubhanimittamanasikārasahitameva. Āsanaṃ paññapetīti nisajjaṃ kappeti. Yaṃ pana ‘‘asubhanimittadisābhimukhe bhūmippadese’’ti (visuddhi. 1.113) vakkhati, tampi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi kevalena disābhimukhabhāvena kiñci ijjhati.

Sau khi nói một phần về phương thức đi như vậy, bây giờ để trình bày điều ấy theo cách đã được nêu trong các sớ giải, ngài nói: “aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā” v.v... Ở đây, uggaṇhanto có nghĩa là vì lý do nắm bắt. Eko: từ eka này có nghĩa là không có bạn đồng hành, không có nghĩa là ‘khác’ v.v..., do đó được nói là adutiyo (không có người thứ hai). Giống như sự xác định từ màu sắc v.v... chắc chắn chỉ nên được mong muốn một cách toàn diện vì nó được mong muốn trong mọi phương diện, nhưng không phải như vậy đối với sự liên kết v.v...; để trình bày điều này, từ pi có nghĩa bao gồm được dùng ở sáu chỗ bắt đầu bằng “vaṇṇatopī”. Lại nữa, câu “eko adutiyo” v.v... được nói liên quan đến việc hành giả đã nắm bắt tướng, sau khi quay về, đi đến nơi trú ngụ. Tabbhāgiyaññeva có nghĩa là tappakkhiyaṃyeva, chỉ cùng với sự tác ý đến tướng bất tịnh. Āsanaṃ paññapeti có nghĩa là chuẩn bị chỗ ngồi. Và điều sẽ được nói: “ở một khoảnh đất đối diện với hướng của tướng bất tịnh” (visuddhi. 1.113), điều ấy cũng được nói liên quan đến chính ý nghĩa này. Vì rằng không có gì được thành tựu chỉ bằng việc đối diện với phương hướng.

Samantā nimittupalakkhaṇāti uddhumātakassa samantā pāsāṇādinimittasallakkhaṇā. Asammohatthāti uggahanimitte upaṭṭhite uppajjanakasammohavigamatthā. Ekādasavidhenāti vaṇṇādivasena ekādasavidhena. Upanibandhanatthoti asubhārammaṇe cittaṃ upanetvā nibandhanattho. Vīthisampaṭipādanatthāti kammaṭṭhānavīthiyā sammadeva paṭipādanatthā. Puññakiriyavatthu adhigataṃ hotīti sambandho.

Samantā nimittupalakkhaṇā có nghĩa là ghi nhận các tướng như đá v.v... ở xung quanh tử thi trương phình. Asammohatthā có nghĩa là nhằm mục đích loại bỏ sự hoang mang có thể khởi lên khi thủ tướng đã hiện khởi. Ekādasavidhena có nghĩa là bằng mười một cách, theo phương diện màu sắc v.v... Upanibandhanattho có nghĩa là nhằm mục đích dẫn dắt và trói buộc tâm vào đối tượng bất tịnh. Vīthisampaṭipādanatthā có nghĩa là nhằm mục đích dẫn dắt trở lại đúng đắn con đường của đề mục thiền. Mối liên hệ là: puññakiriyavatthu adhigataṃ hoti (cơ sở của hành động phước thiện được thành tựu).

106. Tasmāti yasmā asubhanimittassa uggaṇhanaṃ ariyamaggapadaṭṭhānassa paṭhamajjhānassa adhigamupāyo, yasmā vā ‘‘asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchatī’’ti vuttaṃ, tasmā. Cittasaññattatthāyāti sarīrasabhāvasallakkhaṇena, saṃvegajananena ca attano cittassa saññattiatthaṃ saññāpanatthaṃ. ‘‘Cittasaññatatthāyā’’ti vā pāṭho, kilesavasena asaṃyatassa cittassa saṃyamanatthaṃ damanatthaṃ, na kammaṭṭhānatthanti attho. Kammaṭṭhānasīsenāti kammaṭṭhānena sīsabhūtena, taṃ uttamaṅgaṃ padhānaṃ kāraṇaṃ katvā. Mūlakammaṭṭhānanti pakatiyā attanā kālena kālaṃ parihariyamānaṃ buddhānussatiādisabbatthakakammaṭṭhānaṃ. ‘‘Kammaṭṭhānasīsena gacchāmī’’ti taṃ avissajjetvā. Tenāha ‘‘taṃ manasikarontenevā’’ti. Sūpaṭṭhitabhāvasampādanenāti mūlakammaṭṭhāne suṭṭhu upaṭṭhitabhāvassa sampādanena. Evaṃ [Pg.204] hi sati asammuṭṭhā nāma hoti. Bahiddhā puthuttārammaṇe appavattitvā kammaṭṭhāneyeva pavattamānaṃ mānasaṃ abahigataṃ nāma. Tathābhūtena cānena rūpindriyāni appavattakiccāni katāni hontīti āha ‘‘manacchaṭṭhānaṃ…pe… gantabba’’nti.

106. Tasmā: bởi vì việc nắm bắt tướng bất tịnh là phương tiện để chứng đắc sơ thiền, là cận nhân của thánh đạo; hoặc bởi vì đã được nói rằng: “người nắm bắt tướng bất tịnh đi một mình, không có người thứ hai”, do đó. Cittasaññattatthāya: nhằm mục đích làm cho tâm của mình hiểu rõ bằng cách ghi nhận bản chất của thân và bằng cách làm phát sinh sự chấn động tâm linh. Hoặc dị bản là “cittasaññatatthāya”, có nghĩa là nhằm mục đích chế ngự, điều phục tâm không được chế ngự theo phương diện phiền não, chứ không phải vì mục đích của đề mục thiền. Kammaṭṭhānasīsena: với đề mục thiền làm đầu, tức là lấy nó làm phần quan trọng nhất, làm nguyên nhân chính. Mūlakammaṭṭhāna (đề mục thiền chính) là đề mục thiền phổ thông như niệm Phật v.v..., được tự mình duy trì theo thường lệ, từ thời này sang thời khác. “Tôi sẽ đi với đề mục thiền làm đầu” có nghĩa là không từ bỏ nó. Do đó, ngài nói: “taṃ manasikaronteneva” (trong khi đang tác ý đến nó). Sūpaṭṭhitabhāvasampādanena: bằng cách hoàn thành trạng thái được thiết lập vững chắc trong đề mục thiền chính. Vì rằng khi làm như vậy, niệm được gọi là không bị quên lãng. Tâm không hướng đến các đối tượng đa dạng bên ngoài mà chỉ vận hành trong đề mục thiền thì được gọi là không đi ra ngoài. Và bởi vị ấy đã trở thành như vậy, các sắc căn được làm cho không còn phận sự hoạt động, do đó ngài nói: “manacchaṭṭhānaṃ…pe… gantabbaṃ”.

Dvāraṃ sallakkhetabbanti vihāre puratthimādīsu disāsu asukadisāya idaṃ dvāraṃ, tato eva tāya disāya sallakkhitena asukadvārena nikkhantomhīti dvāraṃ upadhāretabbaṃ. Tatoti dvārasallakkhaṇato pacchā. Yena maggena gacchati sayaṃ. Nimittaṭṭhānanti asubhanimittassa gaṇhanaṭṭhānaṃ. Āhāraṃ chaḍḍāpeyyāti vamanaṃ kārāpeyya. Kaṇṭakaṭṭhānanti kaṇṭakavantaṃ ṭhānaṃ.

Dvāraṃ sallakkhetabbaṃ: trong tu viện, giữa các hướng như hướng đông v.v..., (cần ghi nhận rằng) ‘cổng này ở hướng này, tôi đã đi ra bằng chính cổng đã được ghi nhận ở hướng đó’. Như vậy, cổng cần được ghi nhớ. Tato: sau khi ghi nhận cổng. Yena maggena gacchati sayaṃ: con đường mà tự mình đi. Nimittaṭṭhāna: nơi để nắm bắt tướng bất tịnh. Āhāraṃ chaḍḍāpeyya: nên làm cho nôn mửa. Kaṇṭakaṭṭhāna: nơi có gai.

107. Disā vavatthapetabbāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ekasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Khāyatīti upaṭṭhāti. Kammaniyanti bhāvanāya kammakkhamaṃ. Ubbāḷhassāti bādhitassa. Vidhāvatīti nānārammaṇe visarati. Ukkammāti ujukaṃ anuvātato apakkamma. Matakaḷevaraṃ puthujjanassa yebhuyyena bhayato upaṭṭhātīti āha ‘‘accāsanne bhayamuppajjatī’’ti. Anupādanti pādasamīpaṃ. Yattha ṭhitassa sukhena oloketuṃ sakkā, taṃ olokentassa phāsukaṭṭhānaṃ.

107. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là “disā vavatthapetabbā” (phương hướng cần được xác định), câu “ekasmiṃ hi” v.v... đã được nói. Khāyati có nghĩa là hiện ra. Kammaniyaṃ có nghĩa là thích hợp cho việc tu tập. Ubbāḷhassa có nghĩa là của người bị bức bách. Vidhāvati có nghĩa là phân tán đến nhiều đối tượng khác nhau. Ukkamma có nghĩa là tránh khỏi vị trí thẳng hướng cuối gió. Bởi vì tử thi thường hiện ra như một điều đáng sợ đối với phàm nhân, ngài nói: “accāsanne bhayamuppajjati” (sự sợ hãi khởi lên khi ở quá gần). Anupādaṃ có nghĩa là gần chân. Nơi nào mà khi đứng ở đó có thể nhìn một cách dễ dàng, nơi đó là chỗ thuận tiện cho người đang nhìn.

108. Samantāti samantato. Puna samantāti sāmantā samīpe. Kacchakoti kāḷakacchako, ‘‘pilakkho’’tipi vadanti. Kapītanoti pippalirukkho. Sindīti khuddakakhajjurī. Karamandādayo pākaṭā eva. Sāmāti sāmalatā. Kāḷavallīti kāḷavaṇṇā apattikā ekā latājāti. Pūtilatāti jīvanavalli, yā ‘‘galocī’’ti vuccati.

108. Samantā có nghĩa là samantato (xung quanh). Lại nữa, samantā có nghĩa là sāmantā samīpe (ở vùng lân cận, ở gần). Kacchako là cây kāḷakacchaka; họ cũng nói là “pilakkho”. Kapītano là cây pippali. Sindī là cây chà là nhỏ. Karamandādayo (cây karamanda, v.v...) thì đã rõ ràng. Sāmā là dây leo sāmalatā. Kāḷavallī là một loại dây leo có màu đen, không có lá. Pūtilatā là dây jīvanavalli (dây trường sinh), được gọi là “galocī” (dây ký ninh).

109. Taṃ nimittakaraṇādi idheva yathāvutte pāsāṇādinimittakaraṇe eva antogadhaṃ pariyāpannaṃ. Sanimittaṃ karotīti saha nimittaṃ karoti, asubhaṃ pāsāṇādinimittena saha karoti vavatthapeti. Atha vā asubhanimittaṃ, pāsāṇādinimittañca saha ekajjhaṃ karonto vavatthapento ‘‘sanimittaṃ karotī’’ti vutto. Samānakālatādīpakena hi saha-saddena ayaṃ samāso yathā ‘‘sacakkaṃ dehī’’ti. Tayidaṃ nimittakaraṇaṃ aparāparaṃ sallakkhaṇena [Pg.205] hoti, na ekavāramevāti āha ‘‘punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karotī’’ti. Dveti pāsāṇāsubhanimittāni. Samāsetvā saṅgahetvā ekajjhaṃ katvā. Sārammaṇanti asubhārammaṇena saddhiṃ pāsāṇādiṃ samānārammaṇaṃ karoti, saha vā ārammaṇaṃ karoti, ekārammaṇaṃ viya ubhayaṃ ārammaṇaṃ karoti, ekajjhaṃ viya ca aparāparaṃ sallakkhento pāsāṇādiṃ, asubhanimittañcāti dvayaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho.

109. Việc tạo tướng ấy v.v... được bao hàm, được thâu nhiếp ngay trong việc tạo tướng bằng đá v.v... đã được nói đến như trên. Sanimittaṃ karoti có nghĩa là làm cùng với tướng, tức là làm, xác định tử thi bất tịnh cùng với tướng bằng đá v.v... Hoặc là, người đang làm, đang xác định tướng bất tịnh và tướng bằng đá v.v... cùng chung với nhau được gọi là “sanimittaṃ karoti”. Quả vậy, hợp thể này (là) với từ saha có ý nghĩa chỉ sự đồng thời, giống như trong câu “sacakkaṃ dehi” (hãy cho cùng với bánh xe). Việc tạo tướng ấy xảy ra bằng sự ghi nhận tuần tự, không phải chỉ một lần, vì vậy ngài nói “punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karotī” (quả vậy, trong khi xác định đi xác định lại, vị ấy làm cho có tướng). Dve là tướng đá và tướng bất tịnh. Sau khi tóm tắt, thâu nhiếp, làm thành một. Sārammaṇaṃ có nghĩa là làm cho đá v.v... có cùng đối tượng với đối tượng bất tịnh, hoặc làm cho có đối tượng chung, làm cho cả hai thành một đối tượng giống như là một đối tượng duy nhất, và trong khi ghi nhận tuần tự giống như là một, vị ấy làm cho hai thứ là đá v.v... và tướng bất tịnh thành đối tượng; đó là ý nghĩa.

Attaniyoti sako. Vaṇitanti sūnaṃ. Sabhāvena sarasenāti uddhumātakabhāvasaṅkhātena attano lakkhaṇena, paresaṃ jigucchuppādanasaṅkhātena attano kiccena ca, sabhāvo eva vā tathā nipphajjanato ‘‘raso’’ti vutto.

Attaniyo là của chính mình. Vaṇitaṃ là sưng phồng. Sabhāvena sarasena là bằng tướng trạng của chính nó được gọi là trạng thái sình trương, và bằng phận sự của chính nó được gọi là sự làm phát sanh ghê tởm cho người khác; hoặc chính tự tánh do được thành tựu như vậy nên được gọi là “rasa” (vị).

110. Chabbidhena nimittaṃ gahetabbanti vaṇṇādinā chappakārena tāva uddhumātakaasubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Keci ‘‘kaḷevarassa dīgharassādippamāṇena saddhiṃ sattavidhenā’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi. Liṅgatoti ettha liṅgaṃ nāma vayo liṅgaṃ, na thanamassuādi itthipurisaliṅganti dassentena ‘‘itthiliṅgaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Ṭhitassa sattassa idaṃ sarīranti sambandho. Uddhumātakasaṇṭhānavaseneva, na pākatikasaṇṭhānavasena. Etena yadi tattha koci anuddhumātakabhāvappatto padeso siyā, so na gahetabboti dasseti. Oḷārikāvayavavasena idaṃ saṇṭhānavavatthānaṃ, na sukhumāvayavavasenāti sīsasaṇṭhānādikaṃ navavidhameva saṇṭhānaṃ gahitaṃ.

110. Chabbidhena nimittaṃ gahetabbaṃ có nghĩa là trước tiên, tướng bất tịnh sình trương cần được nắm bắt bằng sáu cách, bắt đầu bằng màu sắc. Một số vị nói: “Cùng với kích thước dài, ngắn v.v... của tử thi, (cần được nắm bắt) bằng bảy cách”, điều đó không có trong Chú giải. Ở đây, trong từ liṅgato, liṅga (giới tính) có nghĩa là tuổi tác là liṅga, không phải là tướng nam nữ như vú, râu v.v...; trong khi chỉ ra như vậy, ngài đã nói “itthiliṅgaṃ vā” v.v... Sự liên kết là: “Đây là thân của chúng sanh đang đứng”. (Nắm bắt) chỉ do năng lực hình dạng sình trương, không phải do năng lực hình dạng tự nhiên. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng nếu ở đó có phần nào chưa đạt đến trạng thái sình trương, thì phần đó không nên được nắm bắt. Sự xác định hình dạng này là do năng lực của các bộ phận thô, không phải do năng lực của các bộ phận vi tế, vì vậy chỉ có chín loại hình dạng, bắt đầu bằng hình dạng đầu, được đề cập.

Imissā disāyāti imissā puratthimāya, dakkhiṇapacchimauttarāya disāya, anudisāya vā ṭhitoti yojanā. Imasmiṃ nāma okāse hatthāti imasmiṃ nāma bhūmippadese imassa kaḷevarassa hatthā ṭhitāti vavatthapetabbanti yojanā.

Imissā disāya: cách cú pháp là (tử thi) đang ở phương đông này, hoặc ở phương nam, tây, bắc này, hoặc ở phương xéo này. Imasmiṃ nāma okāse hatthā: cách cú pháp là cần được xác định rằng “hai tay của tử thi này đang ở vùng đất tên này”.

Adho pādatalenātiādi nābhiyā heṭṭhā adho, tato uddhaṃ uparīti imassa vavatthānassa vasena vuttaṃ. Hatthaparicchedo heṭṭhā aṅguliaggena upari aṃsakūṭasandhinā tiriyaṃ tacapariyantena gahetabbo. Esa nayo pādaparicchedādīsupi. Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhatīti sace sabbaṃ sarīraṃ paricchinditvā gahetuṃ na sakkoti, padeso tassa uddhumāto, so [Pg.206] yattakaṃ sarīrappadesaṃ uddhumātakavasena ñāṇena pariggaṇhāti, tattakameva yathāpariggahitameva. Idaṃ īdisanti idaṃ hatthādikaṃ īdisaṃ evamākāraṃ. Uddhumātakanti yathāsabhāvato paricchinditabbaṃ. Visabhāge sarīre ārammaṇanti kammaṭṭhānaṃ paṭikkūlākāro na upaṭṭhāti na khāyati, subhato upaṭṭhaheyya. Tenāha ‘‘vipphandanasseva paccayo hotī’’ti, kilesaparipphandanasseva nimittaṃ hotīti attho. Ugghāṭitāpīti uddhumātabhāvappattāpi, sabbaso kuthitasarīrāpīti vā attho. Svāyamattho paṭhamapārājike (pārā. 67 ādayo) vinītavatthūhi dīpetabbo.

Câu “adho pādatalenāti” v.v... được nói do năng lực của sự xác định này: bên dưới rốn là adho (phía dưới), bên trên đó là upari (phía trên). Sự phân định tay cần được nắm bắt: ở phía dưới, bằng đầu ngón tay; ở phía trên, bằng khớp xương vai; theo chiều ngang, bằng giới hạn của da. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong sự phân định chân v.v... Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhati: nếu không thể nắm bắt sau khi đã phân định toàn bộ thân, và một phần của nó bị sình trương, thì vị ấy nắm bắt bằng trí tuệ phần thân nào do năng lực sình trương, chỉ chừng ấy, đúng như đã được nắm bắt. Idaṃ īdisaṃ: tay v.v... này là như thế này, có hình dạng như thế này. Uddhumātakaṃ: cần được phân định theo đúng tự tánh là sình trương. Trong thân thể không đồng nhất, đề mục thiền, tướng trạng đáng ghê tởm, không hiện khởi, không xuất hiện; nó có thể hiện khởi theo cách tốt đẹp. Do đó, ngài nói “vipphandanasseva paccayo hotī” (chỉ là duyên cho sự dao động), ý nghĩa là chỉ là nhân cho sự dao động của phiền não. Ugghāṭitāpi: dù đã đạt đến trạng thái sình trương, hoặc ý nghĩa là dù thân thể hoàn toàn sôi sục. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng các câu chuyện đã được phân xử trong tội Ba-la-di thứ nhất.

111. Āsevitakammaṭṭhānoti asubhakammaṭṭhāne kataparicayo. Sosānikaṅgādīnaṃ vasena parihatadhutaṅgo. Catudhātuvavatthānavasena parimadditamahābhūto. Salakkhaṇato ñāṇena pariggahitasaṅkhāro. Paccayapariggahavasena vavatthāpitanāmarūpo. Salakkhaṇārammaṇikavipassanāya ukkaṃsanena suññatānupassanābalena ugghāṭitasattasañño. Vipassanāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhisampāpanena katasamaṇadhammo. Tato eva sabbaso kusalavāsanāya, kusalabhāvanāya ca pūraṇena vāsitavāsano bhāvitabhāvano. Vivaṭṭūpanissayakusalabījena sabījo. Ñāṇassa paripakkabhāvena ñāṇuttaro. Yathāvuttāya paṭipattiyā kilesānaṃ tanukaraṇena appakileso. Olokitolokitaṭṭhāneyevāti uddhumātakādiasubhassa yattha yattha olokitolokitaṭṭhāne eva, tādisassa kālaviseso, asubhassa padesaviseso vā apekkhitabbo natthīti attho. No ce evaṃ upaṭṭhātīti evaṃ yathāvuttapurisavisesassa viya paṭibhāganimittaṃ no ce upaṭṭhāti. Evaṃ chabbidhenāti evaṃ vuttākārena vaṇṇādivasena chabbidhena. Punapīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nimittaggahaṇavidhiṃ sampiṇḍeti, na pañcavidhataṃ. Chabbidhena hi pubbe nimittaggahaṇaṃ vihitaṃ.

111. Āsevitakammaṭṭhāno là người đã có sự quen thuộc trong đề mục bất tịnh. Người đã thực hành hạnh đầu-đà do năng lực của hạnh ở nghĩa địa v.v... Người đã nghiền ngẫm các đại chủng do năng lực của sự xác định tứ đại. Người đã nắm bắt các pháp hữu vi bằng trí tuệ theo tự tướng. Người đã xác định danh sắc do năng lực của sự nắm bắt duyên. Người đã lột bỏ chúng sanh tưởng bằng sức mạnh của không tánh quán, bằng sự nâng cao thiền minh sát có tự tướng làm đối tượng. Người đã thực hành pháp sa-môn bằng cách thành tựu đạo tri kiến thanh tịnh qua thiền minh sát. Chính vì vậy, người đã được ướp hương, đã được tu tập do sự viên mãn hoàn toàn các huân tập thiện và sự tu tập thiện. Người có hạt giống thiện là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi. Người có trí tuệ siêu việt do sự chín muồi của trí tuệ. Người có ít phiền não do làm cho phiền não mỏng đi bằng sự thực hành đã nói. Olokitolokitaṭṭhāneye vāti: ngay tại bất cứ nơi nào được nhìn thấy của tử thi bất tịnh sình trương v.v..., đối với người như vậy, không cần phải chờ đợi một thời điểm đặc biệt hay một phần đặc biệt của tử thi bất tịnh; đó là ý nghĩa. No ce evaṃ upaṭṭhāti: nếu tướng tương tợ không hiện khởi giống như đối với bậc thượng nhân đã nói. Evaṃ chabbidhena: bằng sáu cách, bắt đầu bằng màu sắc, theo cách đã nói như vậy. Punapi: từ pi có nghĩa là tóm tắt. Do đó, nó tóm tắt phương pháp nắm bắt tướng, không (tóm tắt) năm loại. Quả vậy, việc nắm bắt tướng bằng sáu cách đã được quy định trước đây.

112. Asītisatasandhitoti sabbepi sandhayo tadāpi atthevāti dassanatthaṃ vatvā uddhumātabhāvena yebhuyyena na paññāyanti. Ye pana paññāyanti, te vavatthapetabbāti dassetuṃ ‘‘uddhumātake panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tayo dakkhiṇahatthasandhīti aṃsakapparamaṇibandhānaṃ vasena [Pg.207] tayo dakkhiṇahatthasandhayo. Tathā vāmahatthasandhayo. Kaṭijaṇṇugopphakānaṃ vasena tayo dakkhiṇapādasandhayo. Tathā vāmapādasandhayo. Eko kaṭisandhīti kaṭiyā saddhiṃ piṭṭhikaṇṭakasandhiṃ sandhāya vadati. Hatthantaranti dakkhiṇahatthadakkhiṇapassānaṃ, vāmahatthavāmapassānañca antaraṃ vivaraṃ. Pādantaranti ubhinnaṃ pādānaṃ vemajjhaṃ. Udarantaranti nābhiṭṭhānasaññitaṃ kucchivemajjhaṃ, udarassa vā abbhantaraṃ. Kaṇṇantaranti kaṇṇachiddaṃ. Iti-saddo ādiattho, tena nāsacchiddādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Akkhīnaṃ, mukhassa ca vasenāpi vivaraṃ labbhatevāti dassetuṃ ‘‘akkhīnampī’’tiādi vuttaṃ. Samantatoti evaṃ sandhiādito uddhumātakaṃ vavatthapentassa ce nimittaṃ upatiṭṭhati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, samantato vavatthapetabbanti vavatthāpanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sakalasarīre’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇaṃ cāretvāti sabbatthakameva sarīraṃ āvajjetvā tattha paṭikkūlākārasahitaṃ uddhumātakabhāvaṃ ārabbha nirantaraṃ bhāvanāñāṇaṃ pavattetvā. Yaṃ ṭhānanti evaṃ pana ñāṇaṃ cārentassa tasmiṃ sarīre yo padeso vibhūto hutvā uddhumātakākārena vibhūtabhāvena upaṭṭhāti. Udarapariyosānaṃ uparimasarīraṃ.

112. Asītisatasandhitoti: đã nói để chỉ rằng: ‘Tất cả các khớp nối ngay cả lúc ấy vẫn còn đó’, nhưng do trạng thái trương phình nên phần lớn không được nhận ra. Để chỉ rằng: ‘Những khớp nào được nhận ra, chúng nên được xác định’, nên câu ‘‘uddhumātake panā’’tiādi đã được nói. Ở đây, ba khớp tay phải là do vai, khuỷu tay, và cổ tay nên có ba khớp tay phải. Tương tự là các khớp tay trái. Do hông, đầu gối, và mắt cá chân nên có ba khớp chân phải. Tương tự là các khớp chân trái. Một khớp hông là nói đến khớp xương sống cùng với hông. Hatthantaraṃ là khoảng trống giữa tay phải và hông sườn phải, và giữa tay trái và hông sườn trái. Pādantaraṃ là khoảng giữa của cả hai chân. Udarantaraṃ là khoảng giữa bụng được gọi là vị trí của rốn, hoặc phần bên trong của bụng. Kaṇṇantaraṃ là lỗ tai. Từ iti có nghĩa là ‘vân vân’, do đó cần hiểu rằng nó bao gồm cả các lỗ mũi, v.v. Để chỉ rằng: ‘Khoảng trống cũng có được do mắt và miệng’, nên câu ‘‘akkhīnampī’’tiādi đã được nói. Samantato: nếu tướng hiện khởi cho người đang xác định tử thi trương phình theo các khớp v.v. như vậy, điều này là tốt. Nếu không, để chỉ ra phương pháp xác định rằng: ‘Nên xác định khắp xung quanh’, nên câu ‘‘sakalasarīre’’tiādi đã được nói. Ở đây, ñāṇaṃ cāretvā là sau khi hướng tâm đến toàn bộ thân thể, ở đó, lấy trạng thái trương phình cùng với tướng trạng đáng ghê tởm làm đối tượng, làm cho trí tuệ thiền định khởi lên không gián đoạn. Yaṃ ṭhānaṃ: tuy nhiên, đối với người đang hướng trí tuệ đi như vậy, phần nào trong thân thể ấy trở nên rõ ràng và hiện khởi với tướng trạng trương phình, với trạng thái rõ ràng. Udarapariyosānaṃ uparimasarīraṃ: phần thân trên kết thúc ở bụng.

Vinicchayakathāvaṇṇanā

Chú giải về Luận Giải

113. Vinicchayakathāti vinicchayasahitā atthavaṇṇanā. Yathāvuttanimittaggāhavasenāti vaṇṇādito, sandhiādito ca vuttappakārauddhumātakanimittaggahaṇavasena. Suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbanti yathā uggahanimittaṃ upaṭṭhahati, evaṃ sammadeva asubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Idāni tameva nimittassa suṭṭhu gahaṇākāraṃ upadisanto ‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’tiādimāha. Tattha evaṃ punappunaṃ karontenāti yathā ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sañjātādarena satisampajaññañca suṭṭhu upaṭṭhapetvā uddhumātakaasubhaṃ paṭhamaṃ āvajjitaṃ, evaṃ punappunaṃ tattha āvajjanaṃ karontena. Sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañcāti sakkaccaṃ satiyā sallakkhetabbañceva paññāya nicchetabbañca. Sati hi ‘‘dhāraṇā’’ti niddiṭṭhā, dhāraṇañcettha sallakkhaṇaṃ. Paññā ‘‘pavicayo’’ti (dha. sa. 16) niddiṭṭhā, pavicayo cettha nicchayoti. Atha vā upadhāretabbanti satipubbaṅgamāya paññāya upalakkhetabbaṃ[Pg.208]. Na hi kadāci satirahitā paññā atthi. Vavatthapetabbanti paññāpubbaṅgamāya satiyā nicchinitabbaṃ. Paññāsahitā eva hi sati idhādhippetā, na tabbirahitā. Addhakkhiapaṅgādivasenāpi olokanaṃ atthīti ‘‘ummīletvā oloketvā’’ti vuttaṃ. Tena paribyattameva olokanaṃ dasseti. Evaṃ punappunaṃ karontassāti vuttappakārena cakkhuṃ ummīletvā olokanaṃ, nimmīletvā āvajjanañca aparāparaṃ anekavāraṃ karontassa. Uggahanimittanti uddhumātake uggaṇhananimittaṃ. Suggahitanti suṭṭhu gahitaṃ. Yathā na vinassati na pamuṭṭhaṃ hoti, evaṃ gahitaṃ. Ekasadisanti samānasadisaṃ. Samānattho hi ayaṃ eka-saddo, yathā ‘‘ariyavinayeti vā, sappurisavinayeti vā, esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññe vā’’ti.

113. Vinicchayakathā là sự giải thích ý nghĩa đi cùng với sự quyết đoán. Yathāvuttanimittaggāhavasena là do việc nắm bắt tướng tử thi trương phình theo cách đã nói, từ màu sắc v.v., và từ các khớp nối v.v. Suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbaṃ là nên nắm bắt tướng bất tịnh một cách đúng đắn để học tướng hiện khởi. Bây giờ, để chỉ dạy chính cách thức nắm bắt tướng ấy cho tốt, ngài đã nói ‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’tiādi. Ở đây, evaṃ punappunaṃ karontena là bởi người làm việc hướng tâm đến đó lặp đi lặp lại, giống như lần đầu tiên đã hướng tâm đến tướng bất tịnh trương phình sau khi đã thiết lập vững chắc niệm và tỉnh giác với lòng tôn kính phát sinh rằng: ‘Với con đường thực hành này, ta sẽ thoát khỏi già và chết’. Sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañca là nên được ghi nhận một cách cẩn trọng bằng niệm và nên được quyết đoán bằng tuệ. Vì niệm được chỉ ra là ‘sự ghi nhớ’, và ở đây, sự ghi nhớ chính là sự ghi nhận. Tuệ được chỉ ra là ‘sự thẩm sát’, và ở đây, sự thẩm sát chính là sự quyết đoán. Hoặc là, upadhāretabbaṃ là nên được nhận biết bằng tuệ có niệm đi trước. Vì không bao giờ có tuệ mà không có niệm. Vavatthapetabbaṃ là nên được quyết đoán bằng niệm có tuệ đi trước. Vì ở đây, chỉ có niệm đi cùng với tuệ mới được chủ ý đến, chứ không phải niệm không có tuệ. Vì cũng có sự nhìn bằng cách nheo mắt, liếc mắt, v.v., nên đã nói ‘‘ummīletvā oloketvā’’. Do đó, nó chỉ ra sự nhìn một cách rõ ràng. Evaṃ punappunaṃ karontassa là đối với người thực hiện việc mở mắt ra nhìn và nhắm mắt lại hướng tâm nhiều lần, lần này đến lần khác, theo cách đã nói. Uggahanimittaṃ là tướng để nắm bắt ở tử thi trương phình. Suggahitaṃ là được nắm bắt tốt. Được nắm bắt theo cách mà nó không bị hủy hoại, không bị quên lãng. Ekasadisaṃ là tương tự, giống nhau. Vì từ eka này có nghĩa là ‘giống nhau’, như trong câu: ‘Trong giới luật của bậc Thánh, hay trong giới luật của bậc thiện trí, điều này là một, có cùng một ý nghĩa, ngang bằng, có cùng một phần, có cùng bản chất, chính là nó’.

Āgamanakāleti vihārato susānaṃ uddissa āgamanakāle. Vuttanayenevāti atidesavasena dīpitampi atthaṃ ‘‘ekakenā’’tiādinā sarūpato dasseti. Tattha tadeva kammaṭṭhānanti uddhumātakakammaṭṭhānaṃ. Mūlakammaṭṭhānanti eke, tadayuttaṃ. Upaṭṭhitanimittaṃ hi kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā kammaṭṭhānantaramanasikāro rañño rajjaṃ chaḍḍetvā videsagamanaṃ viyāti. Āgatenāti attano vasanaṭṭhānaṃ āgatena.

Āgamanakāle là vào lúc đến nghĩa địa từ tu viện. Về câu Vuttanayeneva: ngài chỉ ra ý nghĩa, vốn cũng đã được làm sáng tỏ bằng cách quy chiếu, một cách cụ thể bằng câu ‘‘ekakenā’’tiādi. Ở đây, tadeva kammaṭṭhānaṃ là đề mục thiền về tử thi trương phình. Một số người nói là mūlakammaṭṭhānaṃ, điều đó không hợp lý. Vì việc tác ý đến một đề mục thiền khác sau khi đã từ bỏ đề mục thiền có tướng đã hiện khởi thì giống như việc một vị vua từ bỏ vương quốc của mình để đi đến một nước khác. Āgatena là bởi người đã trở về nơi ở của mình.

114. Avelāyanti sañjhāvelādiayuttavelāyaṃ. Bībhacchanti virūpaṃ. Bheravārammaṇanti vetāḷasadisaṃ bhayānakaṃ visayaṃ. Vikkhittacittoti bhīrukapuriso viya pisācādiṃ disvā cittavikkhepaṃ patto. Ummattako viyāti yakkhummattako viya ekacco hoti. Jhānavibbhantakoti jhānato viccutako sīlavibbhantakamantavibbhantakā viya. Santhambhetvāti uppannaparittāsavūpasamanena vigatakampatāya niccalo hutvā. Satiṃ sūpaṭṭhitantiādi santhambhanassa upāyadassanaṃ. Matasarīraṃ uṭṭhahitvā anubandhanakaṃ nāma natthi asati tādise mantappayoge. Sopi uddhumātakādibhāvamappatte avinaṭṭharūpe eva ijjhati, tathā devatādhiggaho, na evarūpeti adhippāyo. Saññajoti bhāvanāparikappasaññāya jāto. Tato eva saññāsambhavo saññāmattasamuṭṭhāno. Tāsaṃ vinodetvāti nimittupaṭṭhānanimittaṃ uppannacittasantāsaṃ vuttappakārena vinodetvā vūpasametvā[Pg.209]. ‘‘Idāni tava parissamo sapphalo jāto’’ti hāsaṃ pītiṃ pamodanaṃ uppādetvā. Cittaṃ sañcarāpetabbanti bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ manasikātabbaṃ.

114. Avelāyaṃ (vào lúc phi thời) là vào lúc không thích hợp như lúc chiều tối v.v... Bībhacchaṃ (kinh tởm) là hình sắc dị dạng. Bheravārammaṇaṃ (đối tượng kinh sợ) là cảnh tượng đáng sợ hãi, giống như ma quỷ. Vikkhittacitto (tâm bị phân tán) là người có tâm bị rối loạn, giống như người nhút nhát khi trông thấy quỷ pīsāca v.v... Ummattako viya (như người điên) là có một số người trở nên giống như người bị dạ-xoa ám ảnh. Jhānavibbhanto (người bị lạc khỏi thiền) là người bị rơi khỏi thiền, giống như người bị lạc khỏi giới hạnh, người bị lạc khỏi minh chú. Santhambhetvā (sau khi trấn an) là sau khi trở nên không còn rung động do không còn run sợ, nhờ vào việc làm cho lắng dịu sự kinh hãi đã sanh khởi. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ v.v... là sự chỉ dẫn phương pháp để trấn an. Không có chuyện tử thi đứng dậy rồi đuổi theo, khi không có sự vận dụng minh chú như vậy. Và sự vận dụng minh chú ấy chỉ thành tựu ở nơi hình sắc chưa bị hư hoại, chưa đạt đến trạng thái trương phồng v.v...; sự ám nhập của chư thiên cũng tương tự như vậy. Ý nghĩa là: (Sự vận dụng minh chú) không thành tựu ở nơi (tử thi) có hình dạng như thế này. Saññajo (do tưởng sanh) là được sanh ra do tưởng của sự chuẩn bị cho việc tu tập. Do đó, saññāsambhavo (do tưởng phát sanh) là chỉ có tưởng làm nhân sanh. Tāsaṃ vinodetvā (sau khi loại trừ chúng) là sau khi đã loại trừ, đã làm cho lắng dịu sự kinh hãi của tâm đã sanh khởi do nhân là sự xuất hiện của tướng, bằng phương cách đã được nói đến. Sau khi làm sanh khởi sự hoan hỷ, sự phỉ lạc, sự vui mừng rằng: “Bây giờ, sự nỗ lực của ngươi đã có kết quả”. Cittaṃ sañcarāpetabbaṃ (nên làm cho tâm vận hành) là nên làm cho tâm tu tập được tiến hành, nên tác ý.

Nimittaggāhanti nimittassa uggaṇhanaṃ, uggahanimittaṃ. Sampādentoti sādhento nipphādento. Kammaṭṭhānaṃ upanibandhatīti bhāvanaṃ yathāvutte nimitte upanento nibandhati. Yogakammaṃ hi yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘kammaṭṭhāna’’nti adhippetaṃ, yogakammassa vā pavattiṭṭhānatāya yathāupaṭṭhitanimittaṃ kammaṭṭhānaṃ, taṃ bhāvanācitte upanibandhati. Taṃ panassa upanibandhanaṃ sandhāya cittaṃ sañcarāpetabbaṃ. Evaṃ ‘‘visesamadhigacchatī’’ti vuttanti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Tattha tassāti yogino, tassa vā uddhumātakāsubhassa. Mānasaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ aparāparaṃ pavattentassa, uggahanimittaṃ punappunaṃ manasi karontassāti attho.

Nimittaggāhaṃ (sự nắm bắt tướng) là sự nắm giữ tướng, là học tướng. Sampādento (người thành tựu) là người đang thực hành, đang hoàn tất. Kammaṭṭhānaṃ upanibandhati (cột vào đề mục) là vị ấy cột sự tu tập bằng cách hướng đến tướng đã được nói đến. Quả vậy, công phu của hành giả được hiểu là kammaṭṭhāna (đề mục) do là nhân của các sự an lạc đặc biệt của hành giả; hoặc do là nơi diễn ra công phu của hành giả, đề mục là tướng đã xuất hiện như thế nào, vị ấy cột đối tượng ấy vào trong tâm tu tập. Và liên quan đến sự cột vào ấy của vị ấy, (nên được nói là) nên làm cho tâm vận hành. Như vậy, để chỉ ra rằng: “Vị ấy đạt được sự thù thắng” đã được nói đến, ngài đã nói câu tassa hi v.v... Ở đây, tassa là của hành giả, hoặc của đề mục bất tịnh trương phồng ấy. Mānasaṃ cārentassa (của người đang làm cho tâm vận hành) có nghĩa là của người đang làm cho tâm tu tập được tiến hành hết lần này đến lần khác, của người đang tác ý đến học tướng một cách lập đi lập lại.

115. ‘‘Vīthisampaṭipādanatthā’’ti padassa ‘‘kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthā’’ti atthaṃ vatvā taṃ pana kammaṭṭhānavīthiṃ, tassā ca sampaṭipādanavidhiṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha katimīti pakkhassa katamī, kiṃ dutiyā, tatiyādīsu vā aññatarāti attho. Tuṇhībhūtena gantuṃ na vaṭṭati pucchantānaṃ cittassa aññathattapariharaṇatthaṃ. Appasannānañhi pasādāya, pasannānañca bhiyyobhāvāya sāsanasampaṭipatti. Nassatīti na dissati, na upaṭṭhātīti attho. ‘‘Āgantukapaṭisanthāro kātabbo’’ti iminā āgantukavattaṃ ekadesena dassitanti ‘‘avasesānipī’’ti vatvā āgantukavattaṃ paripuṇṇaṃ gahetuṃ puna āgantukaggahaṇaṃ kataṃ. Gamikavattādīnīti ādi-saddena āvāsikaanumodanapiṇḍacārikaanumodanapiṇḍacārikaāraññikasenāsanavaccakuṭivattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vattakkhandhake (cūḷava. 356) hi āgatāni mahāvattāni idha ‘‘khandhakavattānī’’ti vuttāni. Tajjanīyakammakatādikāle pana pārivāsikādikāle ca caritabbāni imassa bhikkhuno asambhavato idha nādhippetāni. Nimittaṃ vā antaradhāyatīti susāne ṭhitaṃ asubhanimittaṃ uddhumātakabhāvāpagamena antaradhāyati. Tenāha ‘‘uddhumātaka’’ntiādi. Tasmāti tena [Pg.210] kāraṇena, imassa kammaṭṭhānassa dullabhattāti attho. Nisīditvā paccavekkhitabboti sambandho.

115. Sau khi nói ý nghĩa của câu vīthisampaṭipādanatthā là kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthā (vì mục đích thực hành con đường đề mục), rồi để chỉ dạy một cách rộng rãi về con đường đề mục ấy và phương pháp thực hành con đường ấy, câu sace hi v.v... đã được nói đến. Ở đây, katimī (ngày thứ mấy) có nghĩa là ngày thứ mấy của mỗi nửa tháng, là ngày thứ hai, hay là một ngày nào đó trong các ngày thứ ba v.v...? Không nên đi trong im lặng là vì mục đích tránh cho tâm của những người hỏi trở nên khác đi. Quả vậy, sự thực hành giáo pháp là để cho những người chưa có đức tin được phát sanh đức tin, và để cho những người đã có đức tin được tăng trưởng hơn nữa. Nassati (bị biến mất) có nghĩa là không được thấy, không hiện khởi. Bằng câu Āgantukapaṭisanthāro kātabbo (nên thực hiện sự tiếp đón đối với khách), phận sự đối với khách đã được chỉ dạy một phần, nên sau khi nói avasesānipi (cả những phận sự còn lại), từ āgantuka đã được dùng lại để bao gồm trọn vẹn phận sự đối với khách. Gamikavattādīni (các phận sự đối với người ra đi v.v...): bằng từ ādi (v.v...), nên được hiểu là sự bao gồm các phận sự đối với người ở tại trú xứ, phận sự tùy hỷ, phận sự của người đi khất thực, phận sự của người ở trong rừng, phận sự đối với chỗ ở, phận sự đối với nhà xí v.v... Quả vậy, các phận sự lớn đã được đề cập trong thiên Các Phận Sự (Vattakkhandhaka) ở đây được gọi là khandhakavattāni (các phận sự trong các thiên). Còn các phận sự nên được thực hành vào lúc bị thi hành yết-ma khiển trách (tajjanīyakamma) v.v..., và vào lúc đang thi hành biệt trú (pārivāsika) v.v... thì không được chủ trương ở đây, do không thể có đối với vị tỳ-khưu này. Nimittaṃ vā antaradhāyati (hoặc tướng bị biến mất) là tướng bất tịnh đang có ở nghĩa địa bị biến mất do sự mất đi của trạng thái trương phồng. Do đó, ngài đã nói câu uddhumātakaṃ v.v... Tasmā (do đó) có nghĩa là do nguyên nhân ấy, do sự khó tìm được của đề mục này. Có sự liên kết là: nisīditvā paccavekkhitabbo (sau khi ngồi xuống, nên quán xét lại).

Nimittaṃ gahetuṃ gamane viya nimittaṃ gahetvā nivattanepi yathāsallakkhitadisādipaccavekkhaṇaṃ yāva nimittavināsā pavattitakiriyāya avicchedena upadhāraṇatthaṃ. Sati hi tassa nirantarūpadhāraṇe vihāraṃ pavisitvā nisinnakāle kammaṭṭhānassa upaṭṭhitākāro samathanimittassa gahaṇe cittassa samāhitākāro viya pākaṭo hutvā upatiṭṭheyyāti. Tenāha ‘‘tassevaṃ…pe… vīthiṃ paṭipajjatī’’ti. Purimākārena nimittassa pākaṭabhāvena upaṭṭhitattā purimākāreneva kammaṭṭhānamanasikāro bhāvanāvīthiṃ paṭipajjati.

Giống như lúc đi để nắm bắt tướng, cả lúc trở về sau khi đã nắm bắt tướng, sự quán xét lại phương hướng v.v... đã được ghi nhận là vì mục đích ghi nhớ không gián đoạn về hành động đã được thực hiện cho đến khi tướng bị biến mất. Quả vậy, khi có sự ghi nhớ liên tục về hành động ấy, vào lúc ngồi xuống sau khi đã đi vào trú xứ, trạng thái đã xuất hiện của đề mục có thể sẽ hiện khởi một cách rõ ràng, giống như trạng thái định tĩnh của tâm trong lúc nắm bắt tướng của sự an tịnh. Do đó, ngài đã nói: tassevaṃ... pe... vīthiṃ paṭipajjati. Do tướng đã hiện khởi với trạng thái rõ ràng theo cách thức trước đây, nên sự tác ý đến đề mục đúng theo cách thức trước đây được gọi là đi vào con đường tu tập.

116. Uddhumātakaṃ nāma ativiya asuciduggandhajegucchapaṭikkūlaṃ bībhacchaṃ bhayānakañca, evarūpe ārammaṇe bhāvanamanuyuñjantassa evaṃ ābaddhaparikammassa thirībhūtasseva yogino adhippāyo samijjhatīti dassetuṃ ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādi vuttaṃ. Evanti evameva vuttappakāreneva ānisaṃsadassāvinā. Taṃ rakkheyyāti ‘‘addhā iminā sukhaṃ jīvissāmī’’ti attano jīvitaṃ viya taṃ maṇiratanaṃ rakkheyya. Catudhātukammaṭṭhānikotiādi nesaṃ kammaṭṭhānānaṃ sulabhatādassanaṃ. Tattha catudhātukammaṭṭhānikoti catudhātukammaṭṭhānaṃ vā tattha vā niyutto, catudhātukammaṭṭhānaṃ vā pariharanto. Itarānīti vuttāvasiṭṭhāni anussatibrahmavihārādīni. Taṃ nimittanti taṃ yathāladdhaṃ uggahanimittaṃ. ‘‘Rakkhitabba’’nti vatvā rakkhaṇavidhiṃ puna dassetuṃ ‘‘rattiṭṭhāne’’tiādi vuttaṃ.

116. Cái gọi là tử thi sình trương (uddhumātaka) thì rất không trong sạch, có mùi hôi, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm, xấu xí và đáng sợ hãi. Để chỉ ra rằng ý định của vị hành giả, người nỗ lực tu tập trong đối tượng như vậy, người đã thực hiện sơ khởi công (parikamma) như vậy, và đã trở nên vững chắc, mới được thành tựu, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng "ānisaṃsadassāvī" (người thấy được lợi ích). "Evaṃ" có nghĩa là: chỉ bằng phương cách đã được nói đến như vậy, bởi người thấy được lợi ích. (Giải thích câu) "nên bảo vệ nó" (có nghĩa là): nên bảo vệ viên ngọc quý ấy như mạng sống của mình, (với suy nghĩ) "chắc chắn ta sẽ sống an lạc nhờ viên ngọc này". (Câu) bắt đầu bằng "catudhātukammaṭṭhānika" là để chỉ ra sự dễ dàng có được của các đề mục thiền ấy. Trong đó, "catudhātukammaṭṭhānika" (người thực hành đề mục tứ đại) có nghĩa là: hoặc là người có đề mục tứ đại, hoặc là người chuyên tâm vào đó, hoặc là người duy trì đề mục tứ đại. "Itarāni" (các đề mục khác) có nghĩa là các đề mục còn lại đã được nói đến, bắt đầu bằng các tùy niệm (anussati) và phạm trú (brahmavihāra). "Taṃ nimittaṃ" (tướng ấy) có nghĩa là tướng nắm giữ (uggahanimitta) đã đạt được như thế nào. Sau khi nói "cần phải được bảo vệ", để chỉ ra phương pháp bảo vệ một lần nữa, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng "rattiṭṭhāne".

117. Nānā karīyati etenāti nānākaraṇaṃ, bhedo. Bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti manasikārassa anuḷāratāya, anupasantatāya ca ārammaṇassa. Tabbipariyāyato ‘‘paṭibhāganimittaṃ thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya upaṭṭhātī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Bahiddhāti gocarajjhattato bahiddhā. Kāmānaṃ amanasikārāti asubhabhāvanānubhāvena kāmasaññāya dūrasamussāritattā kāmaguṇe ārabbha manasikārasseva abhāvā. Amanasikārāti vā manasikārapaṭipakkhahetu. Yāya hi kāmasaññāya vasena sattā kāme manasi karonti, tassā paṭipakkhabhūtā asubhasaññā kāmānaṃ amanasikāro, tannimittanti attho. Tenāha [Pg.211] ‘‘vikkhambhanavasena kāmacchando pahīyatī’’ti. Paṭibhāganimittārammaṇāya hi asubhasaññāya saddhiṃ balappatto samādhi uppajjamānova kāmacchandaṃ vikkhambheti, anurodhamūlako āghāto mūlakāraṇe vikkhambhite vikkhambhitoyeva hotīti āha ‘‘anunaya…pe… pahīyatī’’ti. Na hi kadāci pahīnānunayassa byāpādo sambhavati. Yathāvuttaasubhasaññāsahagatā hi pīti sātisayā pavattamānāva byāpādaṃ vikkhambhentī pavattati. Tathā āraddhavīriyatāyāti yathā upacārajjhānaṃ uppajjati, tathā kammaṭṭhānamanasikāravasena paggahitavīriyatāya. Vīriyañhi paggaṇhantassa sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṃ viya savipphāratāya thinamiddhaṃ vikkhambhentameva uppajjati.

117. Do cái này mà được làm cho khác nhau, nên gọi là "nānākaraṇaṃ" (sự làm cho khác nhau), tức là sự khác biệt. (Tướng nắm giữ) hiện khởi một cách xấu xí, có hình tướng đáng sợ, do sự không cao thượng của tác ý và do sự không tĩnh lặng của đối tượng. Trái lại với điều đó, nên đem (từ "upaṭṭhāti") đến và liên kết (với câu sau) rằng: "tợ tợ tướng (paṭibhāganimitta) hiện khởi giống như một người đàn ông có các chi phần lớn nhỏ mập mạp". "Bahiddhā" (bên ngoài) có nghĩa là bên ngoài nội tâm hành xứ. "Amanasikāra kāmānaṃ" (không tác ý đến các dục) có nghĩa là: do oai lực của sự tu tập bất tịnh, vì dục tưởng đã được loại trừ xa, nên không có sự tác ý lấy các dục trưởng làm đối tượng. Hoặc "amanasikāra" có nghĩa là nguyên nhân đối nghịch với tác ý. Vì chúng sanh tác ý đến các dục do năng lực của dục tưởng nào, thì bất tịnh tưởng, vốn là pháp đối nghịch với dục tưởng ấy, được gọi là "sự không tác ý đến các dục" (kāmānaṃ amanasikāro), và đó là nguyên nhân của nó (tannimittaṃ), đó là ý nghĩa. Do đó, Ngài nói: "dục tham được đoạn trừ bằng cách trấn áp". Vì rằng, định đã đạt đến sức mạnh, cùng với bất tịnh tưởng có tợ tợ tướng làm đối tượng, ngay khi sanh khởi liền trấn áp dục tham. Sự phẫn nộ (āghāta) có gốc rễ từ sự thuận theo (dục ái), khi nguyên nhân gốc rễ được trấn áp thì nó cũng bị trấn áp theo. Do đó, Ngài nói: "sự thuận theo... được đoạn trừ". Vì rằng, sân hận không bao giờ có thể sanh khởi nơi người đã đoạn trừ sự thuận theo (dục ái). Vì rằng, hỷ tương ưng với bất tịnh tưởng đã được nói đến, khi khởi lên một cách vượt trội, nó tiếp tục trấn áp sân hận. "Tathā āraddhavīriyatāya" (do tinh tấn đã được khởi lên như vậy) có nghĩa là: do tinh tấn đã được sách tấn bằng cách tác ý đến đề mục thiền, theo cách mà cận hành thiền (upacārajjhāna) sanh khởi. Vì rằng, đối với người đang sách tấn tinh tấn, chánh tư duy (sammāsaṅkappa) sanh khởi, đồng thời trấn áp hôn trầm thụy miên bằng sự lan tỏa của nó, giống như (chánh tư duy trấn áp) tà tư duy.

Vippaṭisāro pacchānutāpo, tappaṭipakkhato avippaṭisāro darathapariḷāhābhāvena cittassa nibbutatā. Tassa avippaṭisārassa paccayabhūtaṃ sīlaṃ, taṃsahagatā tadupanissayā ca pītipassaddhisukhādayo sabhāvato, hetuto ca santasabhāvā, tesaṃ anuyuñjanena avūpasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ pahīyatīti āha ‘‘avippaṭisārakarasantadhammānuyogavasena uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti. Bhāvanāya hi pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā yaṃ sātisayaṃ sukhaṃ labbhati, taṃ anupasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ vikkhambhentameva uppajjati. Adhigatavisesassāti yathādhigatassa bhāvanāvisesassa. Paccakkhatāyāti paṭipajjantassa yogino paccakkhabhāvato ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo evarūpiṃ sammāpaṭipattiṃ desetī’’ti paṭipattidesake satthari. Paṭipattiyanti paṭipajjamānajjhānapaṭipattiyaṃ. Paṭipattiphaleti tāya sādhetabbe lokiyalokuttaraphale. Vicikicchā pahīyati dhammanvayavicārāhitabalena vicārabalena. Iti pañca nīvaraṇāni pahīyantīti evaṃ paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva heṭṭhā pavattabhāvanānubhāvanipphannehi samādhiādīhi kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Na hi paṭipakkhena vinā pahātabbassa pahānaṃ sambhavati, paṭipakkhā ca samādhiādayo kāmacchandādīnaṃ. Yathāha peṭake ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho’’tiādi.

"Vippaṭisāra" là sự hối hận về sau; đối nghịch với nó là "avippaṭisāra" (không hối hận), là sự nguội lạnh của tâm do không có sự phiền muộn và nóng nảy. Giới là duyên của sự không hối hận ấy; và các pháp như hỷ, khinh an, lạc... tương ưng với giới ấy và có giới ấy làm y chỉ, có tự tánh an tịnh, cả về bản chất lẫn nguyên nhân. Do sự thực hành các pháp ấy, trạo cử và hối quá, vốn có tự tánh không an tịnh, được đoạn trừ. Do đó, Ngài nói: "do năng lực của việc thực hành các pháp an tịnh tạo ra sự không hối hận, trạo cử và hối quá được đoạn trừ". Vì rằng, khi sự tu tập mang lại sự thù thắng từ trước đến sau, lạc thù thắng nào được thành tựu, lạc ấy sanh khởi đồng thời trấn áp trạo cử và hối quá, vốn có tự tánh không an tịnh. "Adhigatavisesassa" (của người đã chứng đắc sự thù thắng) có nghĩa là: của sự thù thắng trong tu tập đã được chứng đắc. "Paccakkhatāya" (do sự trực nhận) có nghĩa là: do sự trực nhận của hành giả đang thực hành (sanh khởi niềm tin) nơi bậc Đạo Sư, người thuyết giảng chánh hạnh, rằng: "Ồ, Đức Thế Tôn ấy quả là bậc Chánh Đẳng Giác, Ngài đã thuyết giảng chánh hạnh như thế này". "Paṭipattiyaṃ" (nơi chánh hạnh) có nghĩa là: nơi chánh hạnh thiền đang được thực hành. "Paṭipattiphale" (nơi quả của chánh hạnh) có nghĩa là: nơi quả hiệp thế và siêu thế cần được thành tựu bởi chánh hạnh ấy. Hoài nghi được đoạn trừ bởi sức mạnh của sự thẩm sát, sức mạnh được tạo ra bởi sự thẩm sát tùy theo pháp. "Như vậy năm triền cái được đoạn trừ" có nghĩa là: như vậy, ngay vào lúc đạt được tợ tợ tướng, năm triền cái bắt đầu bằng dục tham được đoạn trừ bằng cách trấn áp, nhờ vào các pháp như định... được thành tựu bởi oai lực của sự tu tập đã diễn ra trước đó. Vì rằng, không thể có sự đoạn trừ pháp cần được đoạn trừ nếu không có pháp đối nghịch. Và các pháp như định... là pháp đối nghịch của các pháp như dục tham... Như đã được nói trong tạng Peṭaka: "Định là pháp đối nghịch của dục tham"...

Teneva [Pg.212] ca ‘‘imehi tesaṃ nīvaraṇānaṃ pahāna’’nti pahānaparidīpanamukhena jhānaṅgāni sarūpato dassetuṃ ‘‘tasmiññeva cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tasmiññeva cāti yaṃ taṃ yathāupaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ bhinditvā viya upaṭṭhitaṃ, tassa paṭicchannabhūtaṃ paṭibhāganimittaṃ, tasmiññeva nimitte. Cetasoti attanā sampayuttacittassa. Abhiniropanalakkhaṇoti āropanalakkhaṇo, appanāsabhāvoti attho. Nimittānumajjanaṃ paṭibhāganimitte anuvicaraṇaṃ. Ārammaṇe hi bhamarassa padumassūpari anuparibbhamanaṃ viya vicārassa anuvicāraṇākārena pavatti anumajjanakiccaṃ. Viseso eva adhigantabbato visesādhigamo, paṭiladdho ca so visesādhigamo cāti paṭi…pe… gamo, tappaccayā taṃhetukā paṭiladdhavisesādhigamapaccayā pīti. Pītimanassa pītisahitacittassa. Passaddhisambhavatoti kāyacittapassaddhīnaṃ saṃsijjhanato. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti hi vuttaṃ. Passaddhinimittaṃ passaddhihetukaṃ sukhaṃ ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vediyatī’’ti vacanato. Sukhanimittā sukhapaccayā ekaggatā. ‘‘Sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; a. ni. 3.96; 11.12) hi vuttaṃ. Iti jhānaṅgāni pātubhavantīti evaṃ etāni vitakkādīni jhānaṅgāni tasmiṃyeva nimitte uppajjanti. Paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtanti paṭhamajjhānassa paṭicchannabhūtaṃ. Taṅkhaṇaññeva paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva upacārajjhānampi nibbattati, na nīvaraṇappahānamevāti adhippāyo.

Và chính vì thế, để trình bày các chi thiền theo tự tánh bằng cách hiển thị sự đoạn trừ qua câu “nhờ những pháp này, có sự đoạn trừ các triền cái ấy,” nên câu “tasmiññeva cā” v.v… đã được nói. Trong ấy, câu “tasmiññeva ca” có nghĩa là: chính trong tướng ấy, tức là Tợ tướng (paṭibhāganimitta), là cái hiện khởi giống như phá vỡ Thủ tướng (uggahanimitta) đã hiện khởi như thế nào, là cái tương tự với Thủ tướng ấy. Câu “cetasoti” có nghĩa là của tâm tương ưng với chính nó. Câu “abhiniropanalakkhaṇoti” có nghĩa là có đặc tính hướng đến, nghĩa là có bản chất an chỉ. “Nimittānumajjanaṃ” là sự thẩm sát trong Tợ tướng. Thật vậy, sự diễn tiến của Tứ (vicāra) trong đề mục theo cách thẩm sát lặp đi lặp lại, giống như con ong bay lượn vòng quanh trên đóa sen, là phận sự xoa dịu. “Visesādhigamo” (sự chứng đắc đặc biệt) là vì sự đặc biệt (viseso) cần phải được chứng đắc; và sự chứng đắc đặc biệt ấy đã đạt được, nên gọi là “paṭi…pe… gamo” (paṭiladdhavisesādhigamo). Hỷ (pīti) có sự chứng đắc đặc biệt đã đạt được ấy làm duyên, làm nhân. “Pītimanassa” là của người có tâm câu hành với hỷ. Câu “passaddhisambhavatoti” là do sự thành tựu của thân khinh an và tâm khinh an. Thật vậy, đã được nói rằng: “Thân của người có tâm hoan hỷ được khinh an.” Lạc (sukhaṃ) có khinh an làm nhân, có khinh an làm nhân duyên, theo câu “người có thân khinh an cảm thọ lạc.” Nhất tâm (ekaggatā) có lạc làm nhân, có lạc làm duyên. Thật vậy, đã được nói rằng: “Tâm của người có lạc được định tĩnh.” (Trường Bộ 1.466; Tăng Chi Bộ 3.96; 11.12). Như vậy, các chi thiền xuất hiện, nghĩa là các chi thiền này là Tầm v.v… sanh khởi chính trong tướng ấy. Câu “paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtanti” có nghĩa là cái tương tự với thiền thứ nhất. Ý nghĩa là: ngay trong khoảnh khắc ấy, đồng thời với lúc đắc được Tợ tướng, cận hành thiền cũng phát sanh, chứ không phải chỉ có sự đoạn trừ các triền cái.

Vinīlakādikammaṭṭhānavaṇṇanā

Giải Thích Về Các Đề Mục Thiền Như Tử Thi Xanh Bầm v.v…

118. Vinīlakādīsupi kammaṭṭhānesu. Lakkhaṇaṃ vuttanti yaṃ taṃ nimittaggahaṇalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Vuttanayenevāti uddhumātake vuttanayeneva. Saha vinicchayena, adhippāyena cāti savinicchayādhippāyaṃ. Taṃ sabbaṃ lakkhaṇaṃ veditabbanti sambandho.

118. 118. Cũng trong các đề mục thiền như tử thi xanh bầm v.v… Câu “lakkhaṇaṃ vuttaṃ” (đặc tướng đã được nói) có nghĩa là đặc tướng nắm giữ tướng ấy đã được nói. Câu “vuttanayeneva” (chính theo phương pháp đã được nói) có nghĩa là chính theo phương pháp đã được nói trong đề mục tử thi sình trương. Câu “saha vinicchayena, adhippāyena ca” (cùng với sự quyết đoán và ý nghĩa) tạo thành từ “savinicchayādhippāyaṃ.” Mối liên hệ là: nên hiểu rằng tất cả đặc tướng ấy (cần được biết).

Kabarakabaravaṇṇanti yebhuyyena sabalavaṇṇaṃ. Ussadavasenāti rattasetanīlavaṇṇesu ussadassa vaṇṇassa vasena.

Câu “kabarakabaravaṇṇanti” (có màu loang lổ) có nghĩa là phần lớn có màu đốm. Câu “ussadavasenāti” (tùy theo sự nổi trội) có nghĩa là tùy theo màu sắc nổi trội trong các màu đỏ, trắng, và xanh.

Sannisinnanti niccalabhāveneva sabbaso thirataṃ.

Câu “sannisinnanti” (đã lắng xuống) có nghĩa là hoàn toàn vững chắc do trạng thái bất động.

Corāṭaviyanti corehi pariyuṭṭhitaaraññe. Yatthāti yasmiṃ āghātane. Chinnapurisaṭṭhāneti chinnapurisavante ṭhāne. Nānādisāyaṃ patitampīti [Pg.213] chinnaṃ hutvā sarīrassa khaṇḍadvayaṃ visuṃ disāsu patitampi. Ekāvajjanenāti ekasamannāhārena. Āpāthamāgacchatīti ekajjhaṃ āpāthaṃ āgacchati. Vissāsaṃ āpajjatīti ajegucchitaṃ upagaccheyya seyyathāpi chavaḍāhako. Sahatthā aparāmasane jigucchā saṇṭhātiyevāti āha ‘‘kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā…pe… upanāmetabba’’nti. Vicchiddakabhāvapaññāyanatthaṃ ekaṅgulantarakaraṇaṃ. Upanāmetabbanti upanetabbaṃ.

Câu “corāṭaviyanti” (trong khu rừng có trộm cướp) có nghĩa là trong khu rừng bị trộm cướp hoành hành. Câu “yatthāti” (nơi nào) có nghĩa là nơi pháp trường nào. Câu “chinnapurisaṭṭhāneti” (tại nơi có người bị chặt) có nghĩa là tại nơi có tử thi người bị chặt. Câu “nānādisāyaṃ patitampīti” (dù đã rơi ở các hướng khác nhau) có nghĩa là dù hai mảnh của thân xác, sau khi bị chặt, đã rơi xuống ở các hướng khác nhau. Câu “ekāvajjanenāti” (bằng một lần hướng tâm) có nghĩa là bằng một lần tác ý. Câu “āpāthamāgacchatīti” (đi vào tầm nhận thức) có nghĩa là đi vào tầm nhận thức cùng một lúc. Câu “vissāsaṃ āpajjatīti” (đạt đến sự quen thuộc) có nghĩa là đạt đến trạng thái không ghê tởm, giống như người thiêu xác. Vì sự ghê tởm vẫn tồn tại khi không chạm bằng tay của mình, nên Ngài nói “bằng cây gậy có lưỡi cắt hoặc bằng cây gậy… nên được mang lại gần.” Việc làm cho cách nhau một lóng tay là để cho trạng thái bị cắt rời được hiện rõ. Câu “upanāmetabbanti” (nên được mang lại gần) có nghĩa là nên được mang lại gần.

Khāyitasadisamevāti khāyitāsubhasadisameva. Aṅgulaṅgulantaranti vividhaṃ khittaṃ sarīrāvayavaṃ aṅgulantaraṃ aṅgulantaraṃ. Katvā vāti kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā sayaṃ katvā vā.

Câu “khāyitasadisamevāti” (giống như tử thi bị ăn) có nghĩa là giống như tử thi bất tịnh đã bị (chó v.v…) ăn. Câu “aṅgulaṅgulantaranti” (cách nhau từng lóng tay) có nghĩa là các bộ phận của thân thể bị vứt ở nhiều nơi khác nhau, (làm cho) cách nhau từng lóng tay. Câu “katvā vāti” (hoặc sau khi làm) có nghĩa là hoặc tự mình làm bằng cây gậy có lưỡi cắt hoặc bằng cây gậy.

Laddhappahārānanti laddhāvudhappahārānaṃ mukhatoti sambandho. Mukhatoti pahārādimukhato. Paggharamānakāleti lohitaṃ paggharamānakāle. Lohitakaṃ labbhatīti yojanā.

Câu “laddhappahārānanti” (của những chúng sanh đã bị thương) có mối liên hệ với từ “mukhato” (từ miệng vết thương) của những chúng sanh đã nhận những vết thương do vũ khí. Câu “mukhatoti” (từ miệng) có nghĩa là từ miệng vết thương v.v… Câu “paggharamānakāleti” (vào lúc đang chảy ra) có nghĩa là vào lúc máu đang chảy ra. Cú pháp là “lohitakaṃ labbhati” (đề mục huyết tưởng được đắc).

Tanti puḷavakaṃ. Tesūti soṇādisarīresu. Aṭṭhikanti aṭṭhikaasubhaṃ nānappakārato vuttanti sambandho. Purimanayenevāti pubbe uddhumātake vuttanayeneva.

Đại từ “tanti” (ấy) chỉ đến “puḷavakaṃ” (tử thi có giòi). Câu “tesūti” (trong chúng) có nghĩa là trong thân xác của chó v.v… Câu “aṭṭhikanti” (đề mục xương) có mối liên hệ là “aṭṭhikaasubhaṃ” (đề mục bất tịnh về xương) đã được nói theo nhiều cách khác nhau. Câu “purimanayenevāti” (chính theo phương pháp trước) có nghĩa là chính theo phương pháp đã được nói trước đây trong đề mục tử thi sình trương.

119. Tanti aṭṭhikaṃ. Na upaṭṭhātīti sabhāvato na upaṭṭhāti, paṭikkūlavasena na upaṭṭhātīti attho. Tenāha ‘‘odātakasiṇasambhedo hotī’’ti. Aṭṭhike paṭhamavayādisaṃlakkhaṇaṃ na sakkāti ‘‘liṅganti idha hatthādīnaṃ nāma’’nti vuttaṃ. Aṭṭhikasaṅkhalikā pana ‘‘ayaṃ daharassa, ayaṃ yobbane ṭhitassa, ayaṃ avayavehi vuddhipattissā’’ti evaṃ vayavasena vavatthapetuṃ sakkuṇeyyāva, abyāpitāya pana na gahitanti veditabbaṃ. Yadipi aṭṭhikasaṅkhalikāyaṃ sandhito vavatthāpanaṃ labbhati, aṭṭhike pana na labbhatīti tassa aniyatabhāvadīpanatthaṃ kamavilaṅghanaṃ katvā ‘‘tassa tassa aṭṭhino ninnaṭṭhānathalaṭṭhānavasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ninnaṭṭhānaṃ nāma aṭṭhino vinatappadeso. Thalaṭṭhānaṃ unnatappadeso. Ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasenāti anupagatanhārubandhānaṃ, itaresañca aññamaññaṃ saṃkiliṭṭhasaṃkiliṭṭhaṭṭhānavasena. Antaravasenāti aññamaññassa antaravasena, susiravasena ca. Sabbatthevāti sakalāya aṭṭhisaṅkhalikāya, sabbasmiṃ vā aṭṭhike.

119. 119. Đại từ “tanti” (ấy) chỉ đến “aṭṭhikaṃ” (bộ xương). Câu “na upaṭṭhātīti” (không hiện khởi) có nghĩa là không hiện khởi theo tự tánh, không hiện khởi theo phương diện đáng ghê tởm. Do đó, Ngài nói “có sự lẫn lộn với bạch biến xứ.” Vì không thể ghi nhận tuổi đầu tiên v.v… trong một khúc xương, nên đã nói rằng “liṅga (dấu hiệu) ở đây là tên gọi của tay v.v…” Tuy nhiên, đối với bộ xương còn nguyên vẹn, có thể xác định theo tuổi tác rằng “đây là của người trẻ, đây là của người đang ở tuổi thanh xuân, đây là của người đã phát triển đầy đủ các chi phần.” Nhưng nên hiểu rằng nó không được đề cập đến vì không phổ biến. Mặc dù việc xác định theo các khớp nối có thể thực hiện được trong bộ xương còn nguyên vẹn, nhưng không thể thực hiện được trong một khúc xương riêng lẻ. Do đó, để chỉ ra tính chất không xác định của nó, Ngài đã bỏ qua thứ tự và nói câu “tùy theo chỗ lõm và chỗ lồi của từng khúc xương ấy” v.v… Trong đó, “chỗ lõm” là phần trũng của khúc xương. “Chỗ lồi” là phần nhô cao. Câu “ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasenāti” (tùy theo các điểm tiếp xúc) có nghĩa là tùy theo các điểm tiếp xúc lẫn nhau của những khúc xương còn dính gân và những khúc xương khác (không còn dính gân). Câu “antaravasenāti” (tùy theo khoảng cách) có nghĩa là tùy theo khoảng cách giữa chúng và tùy theo lỗ hổng. Câu “sabbatthevāti” (ở khắp mọi nơi) có nghĩa là trong toàn bộ bộ xương còn nguyên vẹn, hoặc trong mỗi khúc xương.

120. Etthāti [Pg.214] etasmiṃ aṭṭhikāsubhe. Yujjamānavasena sallakkhetabbanti yaṃ nimittaggahaṇaṃ yattha yujjati, taṃ tattha uggaṇhanatthaṃ nimittaggahaṇavasena upalakkhetabbaṃ. Sakalāyāti anavasesabhāgāya paripuṇṇāvayavāya. Sampajjati nimittupaṭṭhānavasena. Tesūti aṭṭhikasaṅkhalikaṭṭhikesu. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Tanti ‘‘ekasadisamevā’’ti vacanaṃ. Ekasmiṃ aṭṭhike yuttanti idaṃ yathā vinīlakādīsu ubhinnaṃ nimittānaṃ yathārahaṃ vaṇṇavisesato, paripuṇṇāparipuṇṇato, savivarāvivarato, calācalato ca viseso labbhati, na evametassāti katvā vuttaṃ, na pana sabbena sabbaṃ visesābhāvato. Tenevāha ‘‘ekaṭṭhikepi cā’’tiādi. Tattha bībhacchenāti suvibhūtaaṭṭhirūpattā aṭṭhibhāveneva virūpena. Bhayānakenāti teneva pākatikasattānaṃ bhayāvahena. Pītisomanassajanakenāti saṇhamaṭṭhabhāvena upaṭṭhānato, bhāvanāya ca savisesattā pītiyā, somanassassa ca uppādakena. Tenevāha ‘‘upacārāvahattā’’ti.

120. Etthāti có nghĩa là: trong đề mục xương bất tịnh này. Yujjamānavasena sallakkhetabbanti có nghĩa là: sự nắm giữ tướng nào thích hợp ở đề mục bất tịnh nào, thì nên ghi nhận sự nắm giữ tướng ấy ở đề mục bất tịnh ấy để nắm bắt. Sakalāyāti có nghĩa là: không còn sót lại phần nào, có đầy đủ các bộ phận. Sampajjati có nghĩa là: thành tựu do năng lực tướng hiện khởi. Tesūti có nghĩa là: trong các bộ xương và các khúc xương. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ có nghĩa là: đã được nói trong Chú giải. Tanti có nghĩa là: lời nói “chỉ có một loại tương tự”. Câu Ekasmiṃ aṭṭhike yuttaṃ này được nói ra vì lý do rằng: giống như trong các đề mục biến sắc xanh... có sự khác biệt của hai loại tướng tùy theo mức độ khác nhau về màu sắc, về sự đầy đủ và không đầy đủ, về việc có lỗ hổng và không có lỗ hổng, về sự chuyển động và không chuyển động, nhưng đối với đề mục này thì không như vậy; chứ không phải là hoàn toàn không có sự khác biệt. Do đó, ngài đã nói: ekaṭṭhikepi cāti v.v... Trong đó, bībhacchenāti có nghĩa là: đáng ghê tởm do chính bản chất của xương, vì hình dạng của xương đã hiện rõ. Bhayānakenāti có nghĩa là: đáng sợ hãi do chính điều đó, mang lại sự sợ hãi cho các chúng sanh bình thường. Pītisomanassajanakenāti có nghĩa là: làm phát sanh hỷ và ý hỷ, do sự hiện khởi với trạng thái mịn màng trơn láng, và do sự tu tập có sự đặc biệt. Do đó, ngài đã nói: upacārāvahattā.

Imasmiṃ okāseti uggahapaṭibhāganimittānaṃ vuttaṭṭhāne. Dvāraṃ datvā vāti ‘‘paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’’ti ettake eva aṭṭhatvā anantarameva ‘‘duvidhaṃ idha nimitta’’ntiādinā uggahapaṭibhāganimittāni vibhajitvā vacanena yathāvuttassa nimittavibhāgassa dvāraṃ datvāva vuttaṃ. Nibbikappanti ‘‘subha’’nti vikappena nibbikappaṃ, asubhantvevāti attho. Vicāretvāti ‘‘ekasmiṃ aṭṭhike yutta’’ntiādinā vicāretvā.

Imasmiṃ okāseti có nghĩa là: ở nơi đã nói về học tướng và tợ tướng. Dvāraṃ datvā vāti có nghĩa là: đã được nói bằng cách mở ra cánh cửa cho sự phân loại tướng đã được đề cập, bằng lời nói phân chia học tướng và tợ tướng với câu “duvidhaṃ idha nimittaṃ” v.v... ngay sau đó, chứ không dừng lại chỉ ở câu “paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’ti”. Nibbikappanti có nghĩa là: không có sự tưởng tượng “đẹp”, nghĩa là chỉ có bất tịnh. Vicāretvāti có nghĩa là: đã xem xét bằng câu “ekasmiṃ aṭṭhike yuttaṃ” v.v...

Mahātissattherassāti cetiyapabbatavāsīmahātissattherassa. Nidassanānīti dantaṭṭhikamattadassanena sakalassāpi tassā itthiyā sarīrassa aṭṭhisaṅghātabhāvena upaṭṭhānādīni ettha aṭṭhikakammaṭṭhāne uggahapaṭibhāganimittānaṃ visesavibhāvanāni udāharaṇāni.

Mahātissattherassāti có nghĩa là: của trưởng lão Mahātissa, vị cư ngụ tại núi Cetiyapabbata. Nidassanānīti có nghĩa là: những ví dụ làm sáng tỏ sự khác biệt của học tướng và tợ tướng trong đề mục thiền về xương này, chẳng hạn như sự hiện khởi của toàn bộ thân thể người phụ nữ ấy dưới dạng một bộ xương chỉ bằng cách nhìn thấy một khúc xương răng.

Subhaguṇoti savāsanānaṃ kilesānaṃ pahīnattā suparisuddhaguṇo. Dasasatalocanenāti sahassakkhena devānamindena. So hi ekāsaneneva sahassaatthānaṃ vicāraṇasamatthena paññācakkhunā samannāgatattā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Thutakittīti ‘‘yo dhīro sabbadhi danto’’tiādinā (mahāva. 58) abhitthutakittisaddo.

Subhaguṇoti có nghĩa là: người có phẩm chất trong sạch, vì đã đoạn trừ các phiền não cùng với các tiềm miên. Dasasatalocanenāti có nghĩa là: bởi vị vua của chư thiên, người có ngàn mắt. Vị ấy được gọi là “người có ngàn mắt” (sahassakkho) vì được trang bị con mắt trí tuệ có khả năng xem xét một ngàn vấn đề chỉ trong một lần ngồi. Thutakittīti có nghĩa là: người có danh tiếng được ca ngợi, với câu “yo dhīro sabbadhi danto” v.v...

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Luận giải về các vấn đề tạp nhạp

121. Ujupaṭipakkhena [Pg.215] pahīnabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘suvikkhambhitarāgattā’’ti. Asubhappabhedoti uddhumātakādiasubhavibhāgo. Sarīrasabhāvappattivasenāti sarīrassa attano sabhāvūpagamanavasena. Sarīrañhi vinassamānaṃ aññarūpena ṭhitassa rakkhasassa viya sabhāvappattivaseneva vinassati. Rāgacaritabhedavasenāti rāgacaritavibhāgavasena. Yadi sarīrasabhāvappattivasena ayamasubhappabhedo vutto, mahāsatipaṭṭhānādīsu (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) kathaṃ navappabhedoti? So sarasato eva sabhāvappattivasena vutto, ayaṃ pana parūpakkamenāpi. Tattha ca idhāgatesu dasasu asubhesu ekaccāneva gahitāni, aṭṭhikañca pañcavidhā vibhattaṃ. Tāni ca vipassanāvasena, imāni samathavasenāti pākaṭoyaṃ bhedoti.

121. Ngài nói “suvikkhambhitarāgattā” là nhắm đến trạng thái đã được đoạn trừ bằng đối nghịch trực tiếp. Asubhappabhedoti có nghĩa là: sự phân loại bất tịnh như tử thi sình trương v.v... Sarīrasabhāvappattivasenāti có nghĩa là: do năng lực của thân thể đạt đến bản chất tự nhiên của nó. Vì rằng thân thể khi bị hủy hoại, nó bị hủy hoại do năng lực đạt đến bản chất tự nhiên, giống như một con quỷ dạ xoa đang đứng trong một hình dạng khác. Rāgacaritabhedavasenāti có nghĩa là: do năng lực phân loại các tánh tham. Nếu sự phân loại bất tịnh này được nói do năng lực của thân thể đạt đến bản chất tự nhiên, thì tại sao trong kinh Đại Niệm Xứ v.v... lại có chín loại? Loại đó được nói do năng lực đạt đến bản chất tự nhiên một cách tự phát. Còn loại này (mười loại) thì cũng do sự tác động của người khác. Và trong đó (trong kinh), chỉ có một số trong mười loại bất tịnh được đề cập ở đây được lấy, và đề mục xương được chia thành năm loại. Và những loại đó được nói theo phương diện minh sát, còn những loại này được nói theo phương diện chỉ tịnh. Sự khác biệt này là rõ ràng.

Imesaṃ pana dassanampi asubhabhāvasāmaññena satipi avisesato rāgacaritānaṃ sappāyabhāve yaṃ vuttaṃ ‘‘rāgacaritabhedavasena cā’’ti, taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘visesato’’tiādi vuttaṃ. Sūnabhāvena susaṇṭhitampi sarīraṃ dussaṇṭhitameva hotīti uddhumātakasarīre saṇṭhānavipattiṃ dīpetīti āha ‘‘sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato’’ti. Saṇṭhānasampattiyaṃ ratto saṇṭhānarāgī, tassa sappāyaṃ saṇṭhānarāgassa vikkhambhanupāyabhāvato. Kāyo eva kāyavaṇo, tattha paṭibaddhassa nissitassa. Susirabhāvappakāsanatoti susirassa vivarassa atthibhāvappakāsanato. Sarīre ghanabhāvarāginoti sarīre aṅgapaccaṅgānaṃ thirabhāvaṃ paṭicca uppajjanakarāgavato. Vikkhepappakāsanatoti soṇasiṅgālādīhi ito cito ca vikkhepassa pakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Īdisānaṃ kira anavaṭṭhitarūpānaṃ avayavānaṃ ko līḷāvilāsoti virāgasambhavato. Saṅghātabhedavikārappakāsanatoti saṅghātassa aṅgapaccaṅgānaṃ saṃhatabhāvassa susambandhatāya bhedo eva vikāro saṅghātabhedavikāro, tassa pakāsanato. Lohitaṃ makkhitaṃ hutvā paṭikkūlabhāvo lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvo, tassa pakāsanato. Mamattarāginoti ‘‘mama aya’’nti uppajjanakarāgavato. Dantasampattirāginoti dantasampattiyaṃ rajjanasīlassa.

Mặc dù việc nhìn thấy những đề mục này nói chung là thích hợp cho những người có tánh tham, do tính chất bất tịnh chung, nhưng để phân chia và chỉ ra điều đã được nói “và do sự phân loại các tánh tham”, nên đã nói “visesato” v.v... Vì thân thể dù có hình dáng đẹp đẽ cũng trở nên xấu xí do trạng thái sình trương, nên đề mục tử thi sình trương làm sáng tỏ sự biến dạng của hình thể, do đó ngài nói “sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato”. Người tham đắm sự hoàn hảo của hình thể được gọi là người có tham ái về hình thể (saṇṭhānarāgī), đề mục này thích hợp với người ấy vì là phương tiện để chế ngự tham ái về hình thể. Thân thể chính là vết thương của thân thể, đối với người bị ràng buộc, nương tựa vào đó. Susirabhāvappakāsanatoti có nghĩa là: do làm sáng tỏ sự tồn tại của lỗ hổng, khoảng trống. Sarīre ghanabhāvarāginoti có nghĩa là: đối với người có tham ái phát sanh do duyên vào sự vững chắc của các chi phần lớn nhỏ trong thân thể. Vikkhepappakāsanatoti có nghĩa là: do làm sáng tỏ sự vứt bỏ đây đó bởi chó, chó rừng v.v..., nên thích hợp với người có tham ái về vẻ duyên dáng của các chi phần lớn nhỏ. Vì rằng, đối với các bộ phận có bản chất không bền vững như vậy, làm gì có vẻ duyên dáng mỹ miều? Do đó, sự ly tham có thể phát sanh. Saṅghātabhedavikārappakāsanatoti có nghĩa là: do làm sáng tỏ sự biến dạng do sự tan rã của sự kết hợp; sự tan rã của trạng thái kết hợp, sự liên kết chặt chẽ của các chi phần lớn nhỏ chính là sự biến dạng, đó là sự biến dạng do sự tan rã của sự kết hợp. Lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvoti có nghĩa là: trạng thái đáng ghê tởm do bị máu vấy bẩn; do làm sáng tỏ điều đó. Mamattarāginoti có nghĩa là: đối với người có tham ái phát sanh với ý nghĩ “đây là của ta”. Dantasampattirāginoti có nghĩa là: đối với người có thói quen tham đắm sự hoàn hảo của răng.

Kasmā [Pg.216] panettha uddhumātakādike paṭhamajjhānameva uppajjati, na dutiyādīnīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Aparisaṇṭhitajalāyāti sotavasena pavattiyā samantato aṭṭhitajalāya asannisinnasalilāya. Arittabalenāti pājanadaṇḍabalena. Dubbalattā ārammaṇassāti paṭikkūlabhāvena attani cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthabhāvo ārammaṇassa dubbalatā. Paṭikkūle hi ārammaṇe sarasato cittaṃ pavattituṃ na sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana vitakkena abhiniropiyamānameva cittaṃ ekaggataṃ labhati. Na vinā vitakkenāti vitakkarahitāni dutiyādijjhānāni tattha patiṭṭhaṃ na labhanti. Tenāha ‘‘vitakkabalenevā’’tiādi.

Tác ý đến câu hỏi: “Tại sao ở đây, trong các đề mục tử thi sình trương v.v..., chỉ có sơ thiền sanh khởi, chứ không phải các thiền bậc hai v.v...?” ngài đã nói: “yasmā panā” (bởi vì) v.v... Aparisaṇṭhitajalāya (nước không đứng yên): (có nghĩa là) nước không đứng yên, không lắng đọng khắp nơi do chảy theo dòng. Arittabalena (bằng sức của mái chèo): (có nghĩa là) bằng sức của cây gậy lùa (gia súc). Dubbalattā ārammaṇassa (do đối tượng yếu ớt): sự yếu ớt của đối tượng là tình trạng không có khả năng đặt tâm vào chính nó do bản chất đáng ghê tởm. Thật vậy, trong một đối tượng đáng ghê tởm, tâm không thể tự nó vận hành; nhưng chỉ khi được hướng đến bởi tầm (vitakka), vốn có đặc tính hướng tâm, thì tâm mới đạt được nhất tâm. Na vinā vitakkena (không có tầm): (có nghĩa là) các thiền bậc hai v.v..., vốn không có tầm, không tìm được chỗ đứng ở đó. Do đó, ngài nói: “vitakkabaleneva” (chính nhờ sức của tầm) v.v...

Yadi paṭikkūlabhāvato uddhumātādiārammaṇe dutiyādijjhānāni na pavattanti, evaṃ sante paṭhamajjhānenāpi tattha na uppajjitabbaṃ. Na hi tattha pītisomanassānaṃ sambhavo yuttoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paṭikkūlepi ca etasmi’’ntiādi. Tattha ānisaṃsadassāvitānīvaraṇasantāparogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphacchaḍḍaka, vamanavirecanaupamā yojetabbā.

Nếu do bản chất đáng ghê tởm mà các thiền bậc hai v.v... không vận hành trong đối tượng tử thi sình trương v.v..., thì trong trường hợp đó, ngay cả sơ thiền cũng không nên sanh khởi ở đó. Vì sự sanh khởi của hỷ và lạc ở đó là không thích hợp. Nhắm đến sự chất vấn này, ngài đã nói: “paṭikkūlepi ca etasmiṃ” (dù trong đối tượng đáng ghê tởm này) v.v... Ở đó, đối với (việc) thấy được lợi ích và (việc) làm lắng dịu căn bệnh phiền não của các triền cái, cần phải áp dụng tuần tự các ví dụ về người dọn rác hoa, và ví dụ về sự nôn mửa và xổ thuốc.

122. Yathāvuttakāraṇena dasadhā vavatthitampi sabhāvato ekavidhamevāti dassetuṃ ‘‘dasavidhampi ceta’’ntiādiṃ vatvā svāyaṃ sabhāvo yathā aviññāṇakesu, evaṃ saviññāṇakesupi labbhateva. Tasmā tatthāpi yonisomanasikāravato bhāvanā ijjhatevāti dassento ‘‘tadetaṃ iminā lakkhaṇenā’’tiādimāha. Etthāti etasmiṃ jīvamānakasarīre. Alaṅkārenāti paṭijagganapubbakena alaṅkaraṇena. Na paññāyati pacurajanassāti adhippāyo. Atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ dantaṭṭhikehi saddhiṃ, tehi pana vinā ‘‘timattāni aṭṭhisatānī’’ti (visuddhi. 1.190) kāyagatāsatiyaṃ vakkhati. Chiddāvachiddanti khuddānukhuddachiddavantaṃ. Medakathālikā medabharitabhājanaṃ. Niccuggharitapaggharitanti niccakālaṃ upari, heṭṭhā ca vissavantaṃ. Vemattanti nānattaṃ. Nānāvatthehīti nānāvaṇṇehi vatthehi. Hiriyā lajjāya kopanato vināsanato hirikopinaṃ, uccārapassāvamaggaṃ. Yāthāvasarasanti yathābhūtaṃ sabhāvaṃ. Yāthāvato rasīyati ñāyatīti hi raso, sabhāvo. Ratinti abhiratiṃ abhiruciṃ. Attasinehasaṅkhātena [Pg.217] rāgena rattā attasineharāgarattā. Vihaññamānenāti icchitālābhena vighātaṃ āpajjantena.

122. Để chỉ ra rằng: “Dù được thiết lập theo mười cách do nguyên nhân đã nói, nhưng về bản chất, nó chỉ là một loại”, ngài đã nói: “dasavidhampi cetaṃ” (và mười loại này) v.v... rồi để chỉ ra rằng: “Bản chất ấy, cũng như được tìm thấy trong các (thân) không có thức, cũng vậy, nó chắc chắn được tìm thấy trong các (thân) có thức. Do đó, ở đó, sự tu tập của người có như lý tác ý chắc chắn sẽ thành tựu”, ngài đã nói: “tadetaṃ iminā lakkhaṇenā” (điều này, với đặc tính này) v.v... Ettha (ở đây): (có nghĩa là) trong thân thể đang sống này. Alaṅkārena (bởi sự trang điểm): (có nghĩa là) bởi sự trang điểm đi trước là sự chăm sóc. Ý nói là: “không hiển lộ đối với đa số người”. Atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ (tập hợp hơn ba trăm xương): (là) cùng với xương răng; còn không có chúng thì trong phần Niệm Thân Hành sẽ nói: “timattāni aṭṭhisatānī” (ba trăm xương). Chiddāvachiddaṃ (có lỗ lớn lỗ nhỏ): (có nghĩa là) có những lỗ nhỏ và li ti. Medakathālikā (chảo mỡ): (là) vật chứa đầy mỡ. Niccuggharitapaggharitaṃ (luôn rỉ ra, chảy ra): (có nghĩa là) luôn luôn rỉ ra ở trên và ở dưới. Vemattaṃ (sự khác biệt): (là) sự đa dạng. Nānāvatthehi (bởi các loại vải khác nhau): (là) bởi các loại vải có màu sắc khác nhau. Hirikopinaṃ (vật che sự xấu hổ): (là) đường đại tiện và tiểu tiện, vì nó phá hủy (kopana, vināsana) sự xấu hổ (hiri, lajjā). Yāthāvasarasaṃ (vị của thực tại): (là) bản chất như thật. Vì được biết (rasīyati, ñāyati) như nó có (yāthāvato), nên gọi là rasa, tức là bản chất. Ratiṃ (sự ưa thích): (là) sự hoan hỷ, sự thích thú. Những người bị nhiễm (rattā) bởi tham ái (rāgena) được gọi là sự yêu mến bản thân (attasineha), thì gọi là attasineharāgarattā (những người bị nhiễm bởi tham ái yêu mến bản thân). Vihaññamānena (bị phiền não): (là) bị rơi vào sự khổ não do không đạt được điều mong muốn.

Kiṃsukanti pālibhaddakaṃ, palāsoti keci, simbalīti apare. Atilolupoti ativiya lolasabhāvo. Adunti etaṃ. Nanti kesādisarīrakoṭṭhāsaṃ. Mucchitāti mohitā, mucchāpāpikāya vā taṇhāya vasena mucchaṃ pattā. Sabhāvanti paṭikkūlabhāvaṃ.

Kiṃsukaṃ (cây gièng gièng): (là) cây pālibhaddaka (cây vông nem); một số nói là cây palāsa (cây gièng gièng), những người khác nói là cây simbali (cây gạo). Atilolupo (kẻ rất tham lam): (là) người có bản chất rất hay thay đổi. Aduṃ (cái đó): (là) cái này. Naṃ (nó): (là) phần thân thể như tóc v.v... Mucchitā (bị mê muội): (là) bị si mê, hoặc đã đạt đến sự mê muội do năng lực của ái dục dẫn đến mê muội. Sabhāvaṃ (bản chất): (là) bản chất đáng ghê tởm.

Ukkarūpamoti uccārapassāvaṭṭhānasamo, vaccakūpasamo vā. Cakkhubhūtehīti cakkhuṃ pattehi paṭiladdhapaññācakkhukehi, lokassa vā cakkhubhūtehi. Allacammapaṭicchannoti allacammapariyonaddho.

Ukkarūpamo (tương tự đống rác): (là) giống như nơi đại tiện và tiểu tiện, hoặc giống như hố xí. Cakkhubhūtehi (bởi những bậc có mắt): (là) bởi những vị đã đạt được con mắt, những vị đã có được tuệ nhãn; hoặc bởi những vị đã trở thành con mắt của thế gian. Allacammapaṭicchanno (được bao bọc bởi da tươi): (là) được bao phủ bởi lớp da ẩm ướt.

Dabbajātikenāti uttarimanussadhamme paṭiladdhuṃ bhabbarūpena. Yattha yattha sarīre, sarīrassa vā yattha yattha koṭṭhāse. Nimittaṃ gahetvāti asubhākārassa suṭṭhu sallakkhaṇavasena yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggaṇhanavasena nimittaṃ gahetvā, uggahanimittaṃ uppādetvāti attho. Kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbanti yathāladdhe uggahanimitte kammaṃ karontena paṭibhāganimittaṃ uppādetvā upacārajjhāne ṭhitena tameva bhāvanaṃ ussukkāpentena asubhakammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbaṃ. Adhigatappano hi paṭhamajjhāne ṭhito tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā saṅkhāre sammasanto nacirasseva sabbāsave khepetīti.

Dabbajātikenā (bởi người có năng lực): (là) bởi người có khả năng chứng đắc các pháp siêu nhân. Yattha yattha sarīre (trong bất cứ thân nào): hoặc trong bất cứ phần nào của thân. Nimittaṃ gahetvā (sau khi nắm giữ tướng): (có nghĩa là) sau khi nắm giữ tướng bằng cách học thuộc, theo cách ghi nhận kỹ càng tướng trạng bất tịnh để học tướng (uggahanimitta) sanh khởi, tức là sau khi làm cho học tướng sanh khởi. Kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbaṃ (cần phải đưa đề mục đến an chỉ định): (có nghĩa là) người đang thực hành trên học tướng đã đạt được, sau khi làm cho quang tướng (paṭibhāganimitta) sanh khởi, trú trong cận hành thiền, nỗ lực với chính sự tu tập ấy, cần phải đưa đề mục bất tịnh đến an chỉ định. Thật vậy, người đã đạt đến an chỉ định, trú trong sơ thiền, lấy chính thiền ấy làm nền tảng, khởi sự tu tập minh sát, quán xét các pháp hữu vi, không bao lâu sẽ đoạn tận tất cả các lậu hoặc.

Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích về sự trình bày đề mục bất tịnh.

Iti chaṭṭhaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ sáu.

7. Chaanussatiniddesavaṇṇanā

7. Giải thích về sự trình bày sáu pháp tùy niệm

1. Buddhānussatikathāvaṇṇanā

1. Giải thích về luận đề Tùy niệm Phật

123. Asubhānantaranti [Pg.218] asubhakammaṭṭhānānantaraṃ. Anussatīsūti anussatikammaṭṭhānesu. ‘‘Anu anu sati anussatī’’ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti vatvā na ettha anu-saddayogena sati-saddo atthantaravācakoti dassetuṃ ‘‘satiyeva anussatī’’ti vuttaṃ. Tena nāyamanu-saddo ‘‘upalabbhatī’’tiādīsu upa-saddo viya anatthako, nāpi ‘‘sañjānanaṃ pajānana’’ntiādīsu saṃ-saddādayo viya atthantaradīpakoti dasseti. ‘‘Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā’’ti iminā ca anussatiyā anussaritabbānurūpatā vuttā hotīti pavattakasseva anurūpataṃ dassetuṃ ‘‘kulaputtassa anurūpā’’ti vuttaṃ, saddhāpabbajitassa vā kulaputtassa. Anurūpatā nāma pavattitabbaṭṭhānassa anurūpatāya eva hotīti pavattakasseva anurūpatā vuttā, na ubhayassa. Anurūpāti ca yuttāti attho. Buddhanti ye guṇe upādāya bhagavati ‘‘buddho’’ti paññatti, te guṇe ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘buddhaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacana’’nti. Ārabbhāti ālambitvā. Dhammanti pariyattidhammena saddhiṃ navavidhampi lokuttaradhammaṃ. Nanu ca nibbānaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena vakkhati? Kiñcāpi vakkhati, dhammabhāvasāmaññena pana maggaphalehi saddhiṃ idha pāḷiyā saṅgahitattā tassāpi dhammānussatikammaṭṭhāne gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, asaṅkhatāmatādibhāvena pana maggaphalehi visiṭṭhatāya tassa visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ kataṃ. Sīlānussatiādīnaṃ pana tissannaṃ anussatīnaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ yogāvacarassa attano eva sīlassa cāgassa saddhādīnañca anussatiṭṭhānabhāvena gahetabbattā. Rūpakāyaṃ gatāti attano karajakāyaṃ ārabbha ārammaṇakaraṇavasena pavattā. Kāyeti kāye visayabhūte. Koṭṭhāsanimittārammaṇāyāti kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlanimittārammaṇāya. Ito purimāsu sattasu anussatīsu natthi nimittuppatti, idha atthīti dassanatthaṃ nimitta-ggahaṇaṃ. Tathā assāsapassāsanimittārammaṇāyāti etthāpi. Upasamanti sabbasaṅkhārūpasamaṃ, nibbānanti attho.

123. Asubhānantaranti là asubhakammaṭṭhānānantaraṃ (sau đề mục bất tịnh). Anussatīsūti là anussatikammaṭṭhānesu (trong các đề mục tùy niệm). Để trình bày ý nghĩa này: ‘‘Anu anu sati anussatī’’ (niệm đi niệm lại là tùy niệm), sau khi nói ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ (do sanh khởi nhiều lần), để trình bày rằng ở đây do kết hợp với anu-sadda (tiếp đầu ngữ anu) mà sati-sadda (danh từ sati) không có nghĩa khác, nên đã nói ‘‘satiyeva anussatī’’ (chỉ niệm là tùy niệm). Do đó, ngài trình bày rằng anu-sadda này không phải vô nghĩa như upa-sadda trong các từ như ‘‘upalabbhatī’’ (được tìm thấy), cũng không phải làm sáng tỏ nghĩa khác như saṃ-saddādayo (các tiếp đầu ngữ saṃ, v.v.) trong các từ như ‘‘sañjānanaṃ pajānanaṃ’’ (tri giác, tuệ tri). Và bằng câu ‘‘Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā’’ (hoặc do diễn tiến ngay trong đối tượng cần diễn tiến), tính tương thích của tùy niệm với đối tượng cần tùy niệm đã được nói đến. Để trình bày tính tương thích của chính người thực hành, đã nói ‘‘kulaputtassa anurūpā’’ (tương thích với thiện gia nam tử), hoặc với thiện gia nam tử đã xuất gia với đức tin. Cái gọi là tính tương thích chỉ có được do sự tương thích của đối tượng cần diễn tiến, nên tính tương thích của chính người thực hành đã được nói đến, chứ không phải của cả hai. Anurūpā có nghĩa là yuttā (thích hợp). Buddhanti (về Đức Phật) là nói gộp chung các đức hạnh mà dựa vào đó, danh xưng ‘‘Buddho’’ (Đức Phật) được đặt ra cho Đức Thế Tôn. Do đó, ngài nói: ‘‘buddhaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacana’’ (đây là tên gọi của niệm có đối tượng là các đức hạnh của Đức Phật). Ārabbhāti là ālambitvā (sau khi lấy làm đối tượng). Dhammanti là chín loại Pháp siêu thế cùng với Pháp học. Chẳng phải Niết-bàn sẽ được nói đến riêng với tư cách là một đề mục thiền sao? Mặc dù sẽ được nói đến, nhưng do tính chất chung là Pháp, và do được bao gồm trong kinh điển ở đây cùng với Đạo và Quả, nên cần hiểu rằng Niết-bàn cũng được bao gồm trong đề mục Pháp tùy niệm. Tuy nhiên, do tính chất đặc thù là vô vi, bất tử, v.v., khác với Đạo và Quả, nên Niết-bàn được đề cập riêng với tư cách là một đề mục thiền. Còn việc ba tùy niệm Giới tùy niệm, v.v., được đề cập riêng với tư cách là đề mục thiền là do hành giả phải lấy chính giới, sự xả thí, đức tin, v.v., của mình làm đối tượng tùy niệm. Rūpakāyaṃ gatāti là đã diễn tiến bằng cách lấy thân sinh bởi cha mẹ của mình làm đối tượng. Kāyeti là trong thân đã trở thành đối tượng. Koṭṭhāsanimittārammaṇāyāti là có đối tượng là tướng bất tịnh trong các thể trược như tóc, v.v. Việc dùng từ nimitta là để trình bày rằng trong bảy tùy niệm trước đây không có sự sanh khởi của tướng, nhưng ở đây thì có. Tương tự như vậy trong câu assāsapassāsanimittārammaṇāyāti. Upasamanti là sự an tịnh của tất cả các pháp hữu vi, nghĩa là Niết-bàn.

124. Avecca [Pg.219] buddhaguṇe yāthāvato ñatvā uppanno pasādo aveccappasādo, ariyamaggena āgatappasādo, taṃsadisopi vā yo diṭṭhigatavātehi acalo asampakampiyo, tena samannāgatena. Tādisassa buddhānussatibhāvanā ijjhati, na itarassa. Patirūpasenāsaneti yathāvuttaaṭṭhārasadosavajjite pañcaṅgasamannāgate senāsane. Rahogatenāti rahasi gatena. Tena kāyavivekaṃ dasseti. Paṭisallīnenāti nānārammaṇato paṭisallīnena, bahiddhā puthuttārammaṇato paṭikkamāpetvā kammaṭṭhāne sallīnena, susiliṭṭhacittenāti attho. Evanti imāya pāḷiyā āgatanayena.

124. Sự tịnh tín sanh khởi sau khi biết rõ các đức hạnh của Đức Phật một cách như thật là bất động tịnh tín (aveccappasādo), là sự tịnh tín đến từ Thánh đạo, hoặc cũng tương tự như vậy, là sự tịnh tín không lay chuyển, không rung động bởi những ngọn gió tà kiến; người đã thành tựu với điều đó. Việc tu tập Phật tùy niệm thành công đối với người như vậy, không phải đối với người khác. Patirūpasenāsaneti là trong trú xứ thích hợp, tránh xa mười tám lỗi đã được nói đến, và có đầy đủ năm chi phần. Rahogatenāti là đã đi đến nơi vắng vẻ. Bằng điều này, ngài trình bày về thân viễn ly. Paṭisallīnenāti là đã ẩn mình khỏi các đối tượng khác nhau, nghĩa là đã làm cho tâm rút lui khỏi các đối tượng trần tục bên ngoài và lắng đọng trong đề mục thiền, với tâm an trú vững chắc. Evanti là theo phương pháp đã được trình bày trong đoạn kinh này.

So bhagavāti ettha soti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho devānaṃ atidevo brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi sadevake loke ‘‘bhagavā’’ti patthaṭakittisaddo, so. Bhagavāti idaṃ satthu nāmakittanaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kata’’ntiādi (mahāni. 198, 210; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2). Parato pana bhagavāti guṇakittanaṃ. Arahantiādīsu navasu ṭhānesu paccekaṃ itipi-saddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussaritabbāti dassento ‘‘itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anussaratī’’ti āha. ‘‘Itipetaṃ bhūtaṃ itipetaṃ taccha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.6) viya iti-saddo āsannapaccakkhakaraṇattho, pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nesaṃ bahubhāvo dīpito, tāni ca guṇasallakkhaṇakāraṇāni bhāventena cittassa sammukhībhūtāni kātabbānīti dassento ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī’’ti āha.

Trong câu So bhagavā, so có nghĩa là: Vị nào sau khi đã hoàn thiện ba mươi pháp ba-la-mật, đã phá tan tất cả phiền não, đã chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, là bậc siêu việt hơn các vị trời, siêu việt hơn các vị Phạm thiên, là đấng bảo hộ của thế gian, và do các lý do như có sự may mắn, v.v., mà có danh tiếng vang lừng trong thế giới cùng với chư thiên là ‘‘Bhagavā’’ (Đức Thế Tôn), chính là vị ấy. Bhagavā ở đây là sự xưng tán danh hiệu của bậc Đạo sư. Vì vậy đã được nói: ‘‘Bhagavā, đây không phải là tên do mẹ đặt,’’ v.v. Nhưng Bhagavā ở sau là sự xưng tán đức hạnh. Để trình bày rằng các đức hạnh của Đức Phật cần được tùy niệm bằng cách kết hợp từ itipi vào mỗi một trong chín chỗ, bắt đầu bằng Arahanti, ngài nói: ‘‘itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anussaratī’’ (vị ấy tùy niệm: vì lý do này, ngài là A-la-hán... vì lý do này, ngài là Đức Thế Tôn). Giống như trong các câu ‘‘Itipetaṃ bhūtaṃ itipetaṃ tacchaṃ’’ (Vì lý do này, điều này là thật; vì lý do này, điều này là đúng), từ iti có ý nghĩa làm cho hiện diện rõ ràng, từ pi có ý nghĩa tổng hợp. Do đó, tính đa dạng của chúng được làm sáng tỏ. Và để trình bày rằng người tu tập cần phải làm cho các lý do nhận biết đức hạnh ấy trở nên hiện diện trước tâm, ngài nói: ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti’’ (có nghĩa là đã được nói: ‘do lý do này và do lý do này’).

125. Dūratā nāma āsannatā viya upādāyupādāya vuccatīti paramukkaṃsagataṃ dūrabhāvaṃ dassento ‘‘suvidūravidūre’’ti āha, suṭṭhu vidūrabhāveneva vidūreti attho. Sā panassa kilesato dūratā tesaṃ sabbaso pahīnattāti dassento āha ‘‘maggena kilesānaṃ viddhaṃsitattā’’ti. Nanu aññesampi khīṇāsavānaṃ te pahīnā evāti anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘savāsanāna’’nti. Na hi bhagavantaṃ ṭhapetvā aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti, etena aññehi asādhāraṇaṃ [Pg.220] bhagavato arahattanti dassitaṃ hoti. Kā panāyaṃ vāsanā nāma? Pahīnakilesassāpi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanihito sāmatthiyaviseso āyasmato pilindavacchassa (pārā. 621) vasalasamudācāranimittaṃ viya. Kathaṃ pana ‘‘ārakā’’ti vutte ‘‘kilesehī’’ti ayamattho labbhatīti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca visesassa anupayojetabbato, ‘‘ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādīni (ma. ni. 1.434) suttapadānettha udāharitabbāni. Ārakāti cettha ā-kārassa rassattaṃ, ka-kārassa ca ha-kāraṃ, sānusāraṃ katvā niruttinayena ‘‘araha’’nti padasiddhi veditabbā. Vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ ‘‘so tato ārakā nāmā’’ti gāthābandhamāha. Tattha samañjanasīlo samaṅgī, na samaṅgitā asamaṅgitā asamannāgamo asahavuttitā.

125. “Sự xa cách” (dūratā) được nói đến bằng cách so sánh với “sự gần gũi” (āsannatā). Do đó, để chỉ trạng thái xa cách đã đạt đến mức độ cao nhất, Ngài nói “suvidūravidūre”, có nghĩa là ở nơi rất xa bởi chính sự rất xa. Còn sự xa cách ấy của Ngài là xa cách các phiền não, vì chúng đã được đoạn trừ hoàn toàn. Để chỉ điều này, Ngài nói “vì đã phá hủy các phiền não bằng Thánh đạo”. Chẳng phải các phiền não ấy cũng đã được đoạn trừ nơi các vị Lậu tận khác sao? Suy xét câu hỏi này, Ngài nói “cùng với các tập khí” (savāsanānaṃ). Thật vậy, ngoại trừ Đức Thế Tôn, các vị khác không thể đoạn trừ phiền não cùng với tập khí. Do đó, điều này chỉ ra rằng quả A-la-hán của Đức Thế Tôn là không chung với các vị khác. Vậy tập khí (vāsanā) này là gì? Đó là một năng lực đặc biệt do phiền não tích lũy lại, là nguyên nhân cho hành vi tương tự như hành vi của người chưa đoạn trừ phiền não, ngay cả nơi vị đã đoạn trừ phiền não, giống như dấu hiệu của việc gọi người khác là “kẻ hạ tiện” của Tôn giả Pilindavaccha. Nhưng làm thế nào khi nói “āraka” (xa cách) lại có được ý nghĩa là “từ các phiền não”? (Điều này có được) vì từ sự biểu thị chung chung, nó được xác định trong một ý nghĩa đặc biệt, và vì người muốn ý nghĩa đặc biệt không cần phải thêm vào từ chỉ sự đặc biệt. Các câu kinh như “các pháp ác bất thiện xa lìa vị ấy” nên được trích dẫn ở đây. Và ở đây trong từ “āraka”, nên biết sự hình thành của từ “arahaṃ” theo phương pháp ngữ nguyên học bằng cách rút ngắn nguyên âm dài “ā”, đổi phụ âm “ka” thành “ha”, và thêm vào anusvāra. Để làm cho ý nghĩa đã nói được dễ hiểu, Ngài nói câu kệ bắt đầu bằng “so tato ārakā nāma”. Trong đó, người có thói quen kết hợp là samaṅgī. Không kết hợp (na samaṅgitā) là asamaṅgitā, có nghĩa là không đi cùng (asamannāgamo), không cùng tồn tại (asahavuttitā).

126. Anatthacaraṇena kilesā eva arayoti kilesārayo. ‘‘Arīnaṃ hatattā arihā’’ti vattabbe niruttinayena ‘‘araha’’nti vuttaṃ.

126. Do thực hành điều bất lợi, chính các phiền não là kẻ thù (arayo), nên gọi là kilesārayo (phiền não là kẻ thù). Đáng lẽ phải nói là “arihā” vì đã giết (hata) kẻ thù (ari), nhưng theo phương pháp ngữ nguyên học, nó được nói là “arahaṃ”.

127. Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho. Rathacakkassa nābhi viya mūlāvayavabhūtaṃ anto, bahi ca samavaṭṭhitaṃ avijjābhavataṇhāmayaṃ dvayanti vuttaṃ ‘‘avijjābhavataṇhāmayanābhī’’ti. Nābhiyā, nemiyā ca sambandhā arasadisā paccayaphalabhūtehi avijjātaṇhājarāmaraṇehi sambandhā puññādisaṅkhārāti vuttaṃ ‘‘puññādiabhisaṅkhārāra’’nti. Tattha tattha bhave pariyantabhāvena pākaṭaṃ jarāmaraṇanti taṃ nemiṭṭhāniyaṃ katvā āha ‘‘jarāmaraṇanemī’’ti. Yathā ca rathacakkapavattiyā padhānakāraṇaṃ akkho, evaṃ saṃsāracakkapavattiyā āsavasamudayoti āha ‘‘āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā’’ti. Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā āsavasamudayo. Yathāha ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103). Vipākakaṭattārūpappabhedo kāmabhavādiko tibhavo eva ratho, tasmiṃ tibhavarathe. Attano paccayehi samaṃ, sabbaso vā ādito paṭṭhāya yojitanti samāyojitaṃ. Ādirahitaṃ kālaṃ pavattatīti katvā anādikālappavattaṃ.

127. Có mối liên hệ với “bánh xe luân hồi này”. Cặp đôi gồm vô minh và hữu ái, là bộ phận gốc rễ giống như cái đùm của bánh xe, tồn tại vững chắc cả bên trong và bên ngoài, nên được gọi là “cái đùm gồm vô minh và hữu ái”. Các hành như phước hành v.v... được nối kết bởi vô minh, ái, già, chết là nhân và quả, giống như các căm xe nối liền đùm và vành, nên được gọi là “các căm xe là các hành như phước hành v.v...”. Già và chết biểu hiện như là điểm kết thúc trong các cõi hữu đây đó, nên lấy đó làm vị trí của vành xe, Ngài nói “vành xe là già và chết”. Và cũng như trục xe là nguyên nhân chính cho sự quay của bánh xe, cũng vậy, sự sanh khởi của các lậu hoặc là (nguyên nhân chính) cho sự quay của bánh xe luân hồi, nên Ngài nói “đã đâm thủng bằng cái trục là sự sanh khởi của các lậu hoặc”. Chính các lậu hoặc là nguyên nhân của vô minh v.v..., nên gọi là “sự sanh khởi của các lậu hoặc”. Như có nói: “Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh”. Ba cõi hữu như dục hữu v.v... có sự phân biệt của sắc do quả và sắc do nghiệp tạo, chính là cỗ xe; trên cỗ xe ba cõi hữu ấy. Nó được nối kết (yojitaṃ) cùng với (samaṃ) các duyên của nó, hoặc hoàn toàn (sabbaso) từ ban đầu (ādito paṭṭhāya), nên gọi là samāyojitaṃ (được nối kết). Nó vận hành trong thời gian không có khởi đầu, vì nghĩ vậy, nên gọi là anādikālappavattaṃ (vận hành từ thời vô thủy).

‘‘Khandhānañca [Pg.221] paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60;

a. ni. aṭṭha. 2.4.199) –

“Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới, các xứ, đang diễn ra không gián đoạn, được gọi là ‘luân hồi’.”

Evaṃ vuttasaṃsārova saṃsāracakkaṃ. Anenāti bhagavatā. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne, kāle vā. Vīriyapādehīti saṃkilesavodānapakkhiyesu sannirumbhanasannikkhipanakiccatāya dvidhā pavattehi attano vīriyasaṅkhātehi pādehi. Sīlapathaviyanti patiṭṭhaṭṭhena sīlameva pathavī, tassaṃ. Patiṭṭhāyāti sampādanavasena patiṭṭhahitvā. Saddhāhatthenāti anavajjadhammādānasādhanato saddhāva hattho, tena. Kammakkhayakaranti kāyakammādibhedassa sabbassapi kammassa khayakaraṇato kammakkhayakaraṃ. Ñāṇapharasunti samādhisilāyaṃ sunisitamaggañāṇapharasuṃ gahetvā.

Luân hồi được nói như vậy chính là bánh xe luân hồi. “Bởi vị ấy” (anena) nghĩa là bởi Đức Thế Tôn. “Tại Bồ-đề đoàn” (bodhimaṇḍe) nghĩa là tại nơi, hoặc vào lúc, mà trí tuệ gọi là Bồ-đề đạt đến trạng thái tinh túy. “Bằng đôi chân tinh tấn” (vīriyapādehi) nghĩa là bằng đôi chân được gọi là tinh tấn của chính mình, vận hành theo hai cách với phận sự đè nén và đặt xuống trong các pháp thuộc phần ô nhiễm và phần thanh tịnh. “Trên mặt đất giới” (sīlapathaviyaṃ) nghĩa là trên đó (tassaṃ), chính giới (sīla) là mặt đất (pathavī) vì có ý nghĩa là nơi nương tựa (patiṭṭhaṭṭhena). “Sau khi đứng vững” (patiṭṭhāya) nghĩa là sau khi đã đứng vững bằng cách thành tựu. “Bằng bàn tay đức tin” (saddhāhatthena) nghĩa là bằng bàn tay đó (tena), chính đức tin (saddhā) là bàn tay (hattho) vì là phương tiện để nắm giữ các pháp vô tội. “Làm cho nghiệp tiêu diệt” (kammakkhayakaraṃ) vì làm cho tất cả nghiệp, được phân loại thành thân nghiệp v.v..., bị tiêu diệt. “Cái búa trí tuệ” (ñāṇapharasuṃ) nghĩa là sau khi cầm lấy cái búa là trí tuệ đạo được mài sắc bén trên tảng đá định.

128. Evaṃ ‘‘arānaṃ hatattā’’ti ettha vuttaaraghāte saṃsāraṃ cakkaṃ viya cakkanti gahetvā atthayojanaṃ katvā idāni paṭiccasamuppādadesanākkamenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha anamataggaṃ saṃsāravaṭṭanti anu anu amataggaṃ aviññātakoṭikaṃ saṃsāramaṇḍalaṃ. Sesā dasa dhammā saṅkhārādayo jātipariyosānā arā. Kathaṃ? Nābhiyā avijjāya mūlato, nemiyā jarāmaraṇena antato sambandhattāti dassento āha ‘‘avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā cā’’ti. Dukkhādīsūti dukkhasamudayanirodhamaggesu. Tattha dukkhe aññāṇaṃ tadantogadhattā, tappaṭicchādanato ca, sesesu paṭicchādanatova. Dukkhanti cettha dukkhaṃ ariyasaccaṃ adhippetanti taṃ kāmabhavādivasena tidhā bhinditvā tathā tappaṭicchādikaṃ avijjaṃ, avijjādipaccaye tīsu bhavesu saṅkhārādike ca paṭipāṭiyā dassento ‘‘kāmabhave ca avijjā’’tiādimāha. Tattha kāmabhave avijjāti kāmabhave ādīnavappaṭicchādikā avijjā. Rūpabhave arūpabhave avijjāti etthāpi eseva nayo. Kāmabhave saṅkhārānanti kāmabhūmipariyāpannānaṃ saṅkhārānaṃ, kāmabhave vā nipphādetabbā ye saṅkhārā, tesaṃ kāmabhavūpapattinibbattakasaṅkhārānanti attho. Paccayo hotīti puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo hoti. Apuññābhisaṅkhāresu sahajātassa sahajātādivasena[Pg.222], asahajātassa anantarasamanantarādivasena, nānantarassa pana ārammaṇavasena ceva upanissayavasena ca paccayo hoti. Arūpabhave saṅkhārānanti āneñjābhisaṅkhārānaṃ. Paccayo hoti upanissayavaseneva. Imasmiṃ panatthe ettha vitthāriyamāne atippapañco hoti, sayameva ca parato āgamissatīti na naṃ vitthārayāma.

128. Như vậy, trong câu ‘‘arānaṃ hatattā’’, sau khi đã giải thích ý nghĩa bằng cách xem luân hồi như bánh xe, bây giờ để trình bày điều đó theo trình tự thuyết giảng về duyên khởi, câu ‘‘atha vā’’ (hoặc là) đã được nói. Ở đây, ‘vòng luân hồi vô thủy’ có nghĩa là vòng luân hồi không biết được điểm khởi đầu theo từng sát-na. Mười pháp còn lại, bắt đầu từ hành và kết thúc ở sanh, là các căm xe. Tại sao? Để chỉ ra rằng chúng được liên kết với cái đùm là vô minh ở gốc, và với cái niềng là già-chết ở cuối, ngài đã nói ‘vì có vô minh làm gốc và già-chết làm điểm kết thúc’. ‘Trong khổ, v.v.’ nghĩa là trong khổ, tập, diệt, đạo. Ở đây, sự không biết trong khổ là do nó nằm trong đó và do che lấp nó; còn trong các đế còn lại, (sự không biết) chỉ do sự che lấp. Và ở đây, ‘khổ’ được hiểu là khổ thánh đế, vì vậy, sau khi phân chia nó thành ba loại theo cõi dục, v.v., và để trình bày theo thứ tự về vô minh che lấp chúng và về các hành, v.v. trong ba cõi có vô minh, v.v. làm duyên, ngài đã nói ‘và vô minh trong cõi dục’, v.v. Ở đây, ‘vô minh trong cõi dục’ là vô minh che lấp sự nguy hại trong cõi dục. Trong câu ‘vô minh trong cõi sắc, vô minh trong cõi vô sắc’, phương pháp cũng tương tự. ‘Các hành trong cõi dục’ có nghĩa là các hành thuộc cõi dục, hoặc là các hành nào cần được tạo ra trong cõi dục, tức là các hành tạo ra sự tái sanh trong cõi dục. ‘Là duyên’ có nghĩa là: đối với các phước hành, nó là duyên theo hai cách, tức là bằng cảnh duyên và bằng y chỉ duyên. Trong các phi phước hành, đối với (hành) đồng sanh, (nó là duyên) bằng cách đồng sanh, v.v.; đối với (hành) không đồng sanh, (nó là duyên) bằng cách vô gián, đẳng vô gián, v.v.; còn đối với (hành) không phải vô gián, nó là duyên bằng cách cảnh duyên và bằng cách y chỉ duyên. ‘Các hành trong cõi vô sắc’ là các bất động hành. ‘Là duyên’ chỉ bằng cách y chỉ duyên. Tuy nhiên, nếu giải thích chi tiết về ý nghĩa này ở đây, sẽ trở nên quá rườm rà, và tự nó sẽ được đề cập ở phần sau, vì vậy chúng tôi không giải thích chi tiết.

Tiṇṇaṃ āyatanānanti cakkhusotamanāyatanānaṃ. Ekassāyatanassāti manāyatanassa. Iminā nayena phassādīnampi vibhāgo veditabbo. Tattha tattha sā sā taṇhāti rūpataṇhādibhedā tattha tattha kāmabhavādīsu uppajjanakā taṇhā.

‘Của ba xứ’ là của nhãn xứ, nhĩ xứ, và ý xứ. ‘Của một xứ’ là của ý xứ. Theo phương pháp này, sự phân chia của xúc, v.v. cũng cần được hiểu. ‘Ái đó đó ở nơi đó đó’ là ái sanh khởi ở nơi này nơi kia trong các cõi dục, v.v., có sự phân biệt như sắc ái, v.v.

Taṇhādimūlikā kathā atisaṃkhittāti taṃ, upādānabhave ca vibhajitvā vitthāretvā dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘kāme paribhuñjissāmī’’ti iminā kāmataṇhāpavattimāha. Tathā ‘‘saggasampattiṃ anubhavissāmī’’tiādīhi. Sā pana taṇhā yasmā bhusamādānavasena pavattamānā kāmupādānaṃ nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāmupādānapaccayā’’ti. Tathevāti kāmupādānapaccayā eva.

Vì lời nói có ái, v.v. làm gốc là quá tóm tắt, để trình bày điều đó và cả thủ và hữu bằng cách phân tích và giải thích chi tiết, câu ‘kathaṃ’ (như thế nào), v.v. đã được nói. Ở đây, bằng câu ‘tôi sẽ hưởng thụ các dục’, ngài nói về sự diễn tiến của dục ái. Tương tự, bằng các câu như ‘tôi sẽ trải nghiệm tài sản cõi trời’. Hơn nữa, vì ái đó, khi diễn tiến với sự nắm giữ mạnh mẽ, được gọi là dục thủ, do đó đã được nói là ‘do duyên dục thủ’. ‘Cũng vậy’ có nghĩa là chính do duyên dục thủ.

Brahmalokasampattinti rūpībrahmaloke sampattiṃ. ‘‘Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā’’ti (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8 thoka visadisaṃ) vacanato bhavarāgopi kāmupādānamevāti katvā ‘‘kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāvetī’’tiādi vuttaṃ. Sesupādānamūlikāsupīti etthāyaṃ yojanā – idhekacco ‘‘natthi paro loko’’ti natthikadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi vuttanayena yojetabbaṃ. Aparo ‘‘asukasmiṃ sampattibhave attā ucchijjatī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so tatrūpapattiyā kāyena sucaritaṃ caratītiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Aparo ‘‘rūpī manomayo hutvā attā ucchijjatī’’ti rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aparo ‘‘arūpabhave uppajjitvā attā ucchijjatī’’ti arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Etāhiyeva attavādupādānamūlikāpi yojanā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ diṭṭhadhammanibbānavādavasenāpi [Pg.223] yojanā veditabbā. Aparo ‘‘sīlena suddhī’’ti ‘‘asuddhimaggaṃ suddhimaggo’’ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā sabbaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ.

‘Tài sản cõi Phạm thiên’ là tài sản trong cõi Phạm thiên sắc giới. Theo câu nói ‘Tất cả các pháp trong ba cõi đều được gọi là dục vì có ý nghĩa đáng mong muốn’, hữu ái cũng chính là dục thủ, do đó đã nói ‘chính do duyên dục thủ mà tu tập tâm từ’, v.v. Trong câu ‘cũng trong những (trường hợp) có các thủ khác làm gốc’, đây là cách giải thích: Ở đây, một người nào đó chấp nhận tà kiến hư vô rằng ‘không có đời sau’. Người đó, do duyên kiến thủ, thực hành ác hạnh bằng thân, v.v. cần được liên kết theo cách đã nói. Một người khác chấp nhận đoạn kiến rằng ‘ngã bị đoạn diệt trong một cõi hữu đầy đủ nào đó’. Người đó, để sanh vào cõi đó, thực hành thiện hạnh bằng thân, v.v. cần được liên kết theo cách đã nói. Một người khác, (cho rằng) ‘ngã có sắc, do ý tạo thành, sau khi trở thành như vậy thì bị đoạn diệt’, tu tập con đường để sanh vào cõi sắc. ‘Do sự viên mãn của tu tập’, tất cả cần được hiểu theo cách đã nói. Một người khác, (cho rằng) ‘sau khi sanh vào cõi vô sắc, ngã bị đoạn diệt’, tu tập con đường để sanh vào cõi vô sắc. ‘Do sự viên mãn của tu tập’, tất cả cần được hiểu theo cách đã nói. Cần thấy rằng chính bằng những cách giải thích này, cách giải thích có ngã kiến chấp thủ làm gốc cũng đã được giải thích. Tương tự, cách giải thích theo quan điểm Niết-bàn hiện tại cũng cần được hiểu. Một người khác, trong khi chấp thủ rằng ‘con đường không thanh tịnh là con đường thanh tịnh’ với (quan điểm) ‘sự thanh tịnh là do giới’, do duyên giới cấm thủ, thực hành ác hạnh bằng thân, v.v., tất cả cần được liên kết theo cách đã nói.

Idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena ‘‘kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotī’’tiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo, saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo ca dassito, tameva paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento ‘‘evaṃ aya’’ntiādimāha. Tattha yathā saṅkhārā hetunibbattā, evaṃ avijjāpi kāmāsavādinā sahetukā evāti āha ‘‘ubhopete hetusamuppannā’’ti. Paccayapariggaheti nāmarūpassa paccayānaṃ avijjādīnaṃ paricchijja gahaṇe, nipphādetabbe bhummaṃ. Paññāti kaṅkhāvitaraṇavisuddhisaṅkhātā pakārato jānanā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paṭiccasamuppādāvabodho. Idañca dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yasmā addhāttaye kaṅkhāmalavitaraṇavasena pavattati, tasmā ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi vuttaṃ. Eteneva nayenāti etena ‘‘avijjā hetū’’tiādinā avijjāyaṃ vuttena nayena. ‘‘Saṅkhārā hetu, viññāṇaṃ hetusamuppanna’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.46) sabbapadāni vitthāretabbāni.

Giờ đây, vị Chú giải, trong khi trình bày về bánh xe luân hồi (saṃsāracakka), đã chỉ ra trạng thái làm duyên của vô minh v.v... và trạng thái được duyên tạo của các hành v.v... qua câu Pāḷi bắt đầu bằng ‘trong cõi dục, vô minh là duyên cho các hành trong cõi dục’. Để trình bày chính điều ấy theo cách kết luận, ngài đã dẫn Pāḷi trong Paṭisambhidāmagga và nói lên câu bắt đầu bằng ‘evaṃ ayaṃ’. Trong ấy, ngài nói ‘cả hai pháp này đều do nhân sanh khởi’ với ý rằng: ‘Giống như các hành được sanh khởi từ nhân, vô minh cũng vậy, chính nó cũng có nhân là dục lậu v.v...’. Trong cụm từ ‘Paccayapariggaha’ (sự thấu triệt các duyên), đây là cách dùng sở thuộc cách (bhummaṃ) trong ý nghĩa cần phải được hoàn thành, tức là trong việc nắm bắt bằng cách xác định các duyên của danh sắc, là vô minh v.v... Trí tuệ (Paññā) là sự biết theo nhiều cách, được gọi là Độ nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi). Trí biết sự trụ của pháp (Dhammaṭṭhitiñāṇa) là sự giác ngộ về lý Duyên khởi. Và vì trí biết sự trụ của pháp này vận hành trong ba thời qua việc vượt qua cấu uế của hoài nghi, nên có lời nói bắt đầu bằng ‘atītampi addhānaṃ’. Cụm từ ‘Eteneva nayena’ (cũng bằng phương pháp này) có nghĩa là bằng phương pháp đã được nói đến đối với vô minh, bắt đầu bằng ‘vô minh là nhân’. Tất cả các thuật ngữ nên được giải thích chi tiết theo cách bắt đầu bằng ‘các hành là nhân, thức là pháp do nhân sanh khởi’.

Saṃkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, hetu, vipāko ca. Hetu vipākoti vā saṃkhippatīti saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Te pana saṅkhepā atīte hetu, etarahi vipāko, etarahi hetu, āyatiṃ vipākoti evaṃ kālavibhāgena cattāro jātā. Tenāha ‘‘purimasaṅkhepo cettha atīto addhā’’tiādi. Saṅkhepa-saddo vā bhāgādhivacananti atīto hetubhāgo paṭhamo saṅkhepo. Esa nayo sesesupi. Taṇhupādānabhavā gahitāva honti kilesakammabhāvasāmaññato, tehi vinā avijjāsaṅkhārānaṃ sakiccākaraṇato ca. Kammaṃ taṇhā ca tassa sahakārīkāraṇaṃ hutvā vaṭṭanatthena kammavaṭṭaṃ.

‘Saṅkhepa’ (sự tóm lược) được gọi như vậy vì trong đó, vô minh v.v... và thức v.v... được tóm thâu lại; và (cũng là) nhân và quả. Hoặc, ‘saṅkhepa’ được gọi như vậy vì nhân và quả được tóm thâu lại, (qua đó) vô minh v.v... và thức v.v... (được hiểu). Nên hiểu rằng, số ít được dùng ở đây là do tính chất chung của việc tóm lược. Và những sự tóm lược ấy, do sự phân chia theo thời gian, đã trở thành bốn loại như sau: nhân trong quá khứ, quả trong hiện tại, nhân trong hiện tại, và quả trong tương lai. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sự tóm lược đầu tiên trong đây là thời quá khứ’. Hoặc, từ ‘saṅkhepa’ có nghĩa là ‘phần’; do đó, phần nhân trong quá khứ là sự tóm lược thứ nhất. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Ái, thủ, và hữu chắc chắn được bao gồm, do tính chất chung của chúng là phiền não và nghiệp, và cũng vì nếu không có chúng thì vô minh và các hành không thể thực hiện chức năng của mình. Nghiệp (tức hữu) và ái, trở thành nhân hỗ trợ cho nó, được gọi là nghiệp luân (kammavaṭṭa) theo ý nghĩa luân chuyển.

Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāvatthā ‘‘jātijarāmaraṇa’’nti vuttāti āha ‘‘jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ [Pg.224] niddiṭṭhattā’’ti. Imeti viññāṇādayo. Āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ paccuppannahetuto bhāvīnaṃ anāgatānaṃ gahitattā. Teti avijjādayo. Ākāratoti sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, tato ākārato. Vīsatividhā honti atītehetupañcakādibhedato.

Trạng thái sanh, già, và hoại diệt của thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, và thọ được gọi là ‘sanh, già, chết’. Do đó, ngài nói: ‘bởi vì thức v.v... đã được chỉ định dưới danh nghĩa sanh, già, chết’. ‘Ime’ (những pháp này) là chỉ cho thức v.v... (Được gọi là) quả luân trong tương lai (āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ) là vì các pháp vị lai chắc chắn sẽ xảy ra đã được bao gồm do nhân trong hiện tại. ‘Te’ (những pháp kia) là chỉ cho vô minh v.v... ‘Ākārato’ (theo các phương diện): (Các pháp) được gọi là ‘ākārā’ (phương diện) vì mặc dù không được nói đến theo tự thể, chúng vẫn được gộp vào trong từng nhóm này hay nhóm khác, và được làm sáng tỏ qua việc đề cập đến vô minh, các hành, v.v... Hoặc, ‘ākārā’ là các loại của nhân quá khứ v.v...; ‘tato ākārato’ (từ phương diện đó). Chúng trở thành hai mươi loại do sự phân chia của nhóm năm nhân trong quá khứ v.v...

Saṅkhāraviññāṇānaṃ antarā eko sandhīti hetuto phalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalasambandhabhūto eko sandhi. Tathā bhavajātīnamantarā. Vedanātaṇhānamantarā pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto eko sandhi. Phalabhūtopi hi dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayo hotīti.

‘Một mối nối giữa hành và thức’ có nghĩa là: một mối nối trở thành sự liên kết giữa nhân và quả, do trạng thái diễn tiến không gián đoạn của quả từ nhân. Tương tự như vậy là mối nối giữa hữu và sanh. Còn mối nối giữa thọ và ái là một mối nối trở thành sự liên kết giữa quả và nhân, do trạng thái diễn tiến không gián đoạn của nhân từ quả. Bởi vì, một pháp dù đã là quả, vẫn trở thành duyên cho một pháp khác có bản chất là nhân.

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘catusaṅkhepa’’ntiādi. Sabbākāratoti idha vuttehi, avuttehi ca paṭiccasamuppādavibhaṅge (vibha. 225 ādayo), anantanayasamantapaṭṭhānādīsu ca āgatehi sabbehi ākārehi. Jānātīti avabujjhati. Passatīti dassanabhūtena ñāṇacakkhunā paccakkhato passati. Aññāti paṭivijjhatīti tesaṃyeva vevacanaṃ. Tanti taṃ jānanaṃ. Ñātaṭṭhenāti yathāsabhāvato jānanaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti aniccādīhi pakārehi paṭivijjhanaṭṭhena.

Từ ‘Iti’ (như vậy) là sự tham chiếu đến các loại đã được nói đến. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘catusaṅkhepa’ (bốn sự tóm lược). ‘Sabbākārato’ (bằng mọi phương diện) có nghĩa là: bằng tất cả các phương diện, cả những phương diện đã được nói đến ở đây và những phương diện chưa được nói đến, mà đã xuất hiện trong Phân Tích Duyên Khởi, và trong Vô Tận Phương Pháp Vô Đối Trì v.v... ‘Jānāti’ (biết) có nghĩa là ngài thấu hiểu. ‘Passati’ (thấy) có nghĩa là ngài thấy một cách trực tiếp bằng tuệ nhãn đã trở thành sự thấy. ‘Aññā’ (biết) và ‘paṭivijjhati’ (thông suốt) chính là những từ đồng nghĩa của hai từ kia. ‘Taṃ’ (điều đó) là chỉ cho sự biết đó. ‘Ñātaṭṭhena’ (với ý nghĩa đã biết) có nghĩa là với ý nghĩa biết đúng theo tự tánh. ‘Pajānanaṭṭhena’ (với ý nghĩa tuệ tri) có nghĩa là với ý nghĩa thông suốt qua các phương diện như vô thường v.v...

Idāni yadatthamidaṃ bhavacakkaṃ idhānītaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘iminā’’tiādi vuttaṃ. Tattha te dhammeti te avijjādike dhamme. Yathābhūtaṃ ñatvāti mahāvajirañāṇena yāthāvato jānitvā. Nibbindanto balavavipassanāya virajjanto vimuccanto ariyamaggehi are hanīti yojanā. Tattha yadā bhagavā virajjati vimuccati, tadā are hanati nāma. Tato paraṃ pana abhisambuddhakkhaṇaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘hani vihani viddhaṃsesī’’ti.

Giờ đây, để chỉ ra mục đích mà bánh xe sinh hữu này được đưa đến đây, câu bắt đầu bằng ‘iminā’ đã được nói đến. Trong đó, ‘te dhamme’ (những pháp ấy) có nghĩa là những pháp như vô minh v.v... ‘Yathābhūtaṃ ñatvā’ (sau khi biết như thật) có nghĩa là sau khi biết đúng như thật bằng trí tuệ kim cương vĩ đại. Cách cú pháp nên hiểu là: ‘(Ngài) đã phá hủy các căm xe (are hani)’, trong khi nhàm chán (nibbindanto) nhờ tuệ quán mạnh mẽ, trong khi ly tham (virajjanto) và giải thoát (vimuccanto) nhờ các Thánh đạo. Trong đó, khi nào Đức Thế Tôn ly tham, giải thoát, khi ấy được gọi là ngài đang phá hủy các căm xe. Nhưng sau đó, lấy khoảnh khắc đã hoàn toàn giác ngộ, lời nói ‘hani vihani viddhaṃsesi’ (đã phá hủy, đã hủy diệt, đã phá tan) đã được thốt lên.

129. Cakkavattino acetane cakkaratane uppanne tattheva loko pūjaṃ karoti, aññattha pūjāvisesā pacchijjanti, kimaṅgaṃ pana sammāsambuddhe uppanneti dassento ‘‘uppanne tathāgate’’tiādimāha. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti yathāvuttato aññesaṃ amahesakkhehi devamanussehi kariyamānānaṃ nātiuḷārānaṃ pūjāvisesānaṃ arahabhāve [Pg.225] kā nāma kathā. Atthānurūpanti arahattatthassa anurūpaṃ anvatthaṃ.

129. Khi bánh xe báu vô tri của một vị Chuyển luân vương xuất hiện, thế gian chỉ cúng dường nơi đó, các sự cúng dường đặc biệt ở nơi khác đều chấm dứt; huống chi là khi một vị Chánh Đẳng Giác xuất hiện? Để chỉ ra điều này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘uppanne tathāgate’. ‘Còn nói gì đến các sự cúng dường đặc biệt khác?’ có nghĩa là: Ngoài những sự cúng dường đã nói, còn có thể nói gì về sự xứng đáng của những sự cúng dường đặc biệt không mấy cao quý, được thực hiện bởi chư thiên và nhân loại không có nhiều quyền năng? ‘Atthānurūpaṃ’ (tương xứng với ý nghĩa) có nghĩa là một danh xưng phái sinh (anvatthaṃ) phù hợp với ý nghĩa của quả A-la-hán.

130. Asilokabhayenāti akittibhayena. Raho pāpaṃ karonti ‘‘mā naṃ koci jaññā’’ti esa bhagavā na kadāci karoti pāpahetūnaṃ bodhimaṇḍe eva suppahīnattā. Aparo nayo – ārakāti arahaṃ, suvidūrabhāvatoicceva attho. Kuto pana suvidūrabhāvatoti? Ye abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tato eva appahīnarāgadosamohā ariyadhammassa akovidā ariyadhamme avinītā ariyadhammassa adassāvino appaṭipannā micchāpaṭipannā ca, tato suvidūrabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

130. ‘Asilokabhayena’ có nghĩa là do sợ tai tiếng xấu. (Người đời) làm điều ác một cách kín đáo với ý nghĩ ‘mong rằng không ai biết đến việc này của ta’, nhưng Đức Thế Tôn thì không bao giờ làm như vậy, vì các nhân của điều ác đã được ngài đoạn trừ hoàn toàn ngay tại Bồ-đề đoàn. Một phương pháp giải thích khác: Ngài là A-la-hán (Arahaṃ) vì ngài ở xa (ārakā); ý nghĩa chỉ đơn thuần là do ở rất xa. Nhưng ở xa khỏi điều gì? (Ngài ở xa) khỏi những người có thân không tu tập, giới không tu tập, tâm không tu tập, tuệ không tu tập; chính vì lý do đó mà họ chưa đoạn trừ tham, sân, si; không thông thạo Thánh pháp, không được huấn luyện trong Thánh pháp, không thấy Thánh pháp, và là những người không thực hành đúng hoặc thực hành sai lạc. (Ngài là A-la-hán) do ở rất xa khỏi những người như vậy. Và điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến:

‘‘Saṅghāṭikaṇṇecepi me, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pāde pādaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto maṃ na passatī’’ti (itivu. 92).

"Này các tỳ khưu, cho dù có vị tỳ khưu nắm lấy vạt tăng-già-lê của ta, đi theo sát gót, đặt chân lên dấu chân của ta, nhưng vị ấy lại có lòng tham ái, có tham dục mãnh liệt trong các dục, có tâm sân hận, có ý định xấu xa, thất niệm, không tỉnh giác, không định tĩnh, tâm tán loạn, các căn không được phòng hộ. Thì này các tỳ khưu, vị ấy thật sự xa ta, và ta cũng xa vị ấy. Vì sao vậy? Này các tỳ khưu, vì vị tỳ khưu ấy không thấy Pháp, và do không thấy Pháp nên không thấy ta."

Yathāvuttapuggalā hi sacepi sāyaṃ pātaṃ satthu santikāvacarāva siyuṃ, na te tāvatā ‘‘satthu santikā’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti asappurisānaṃ ārakā dūreti arahaṃ.

Thật vậy, những hạng người đã được nói đến ở trên, dù cho sáng chiều có ở gần bên bậc Đạo Sư, cũng không thể vì thế mà được gọi là 'ở gần bậc Đạo Sư', và bậc Đạo Sư cũng vậy đối với họ. Do đó, vì Ngài ở xa, cách biệt những kẻ phi chân nhân, nên Ngài là A-la-hán.

‘‘Sammā na paṭipajjanti, ye nihīnāsayā narā;

Ārakā tehi bhagavā, dūre tenārahaṃ mato’’ti.

"Những người có tâm ý thấp hèn, không thực hành chân chánh; Đức Thế Tôn ở xa cách họ, vì thế Ngài được biết là A-la-hán."

Tathā ārakāti arahaṃ, āsannabhāvatoti attho. Kuto pana āsannabhāvatoti? Ye bhāvitakāyā bhāvitasīlā bhāvitacittā bhāvitapaññā, tato eva pahīnarāgadosamohā ariyadhammassa kovidā ariyadhamme suvinītā ariyadhammassa dassāvino sammāpaṭipannā, tato āsannabhāvato. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

Tương tự, Ngài là A-la-hán vì Ngài ở gần (ārakā), nghĩa là do trạng thái gần gũi. Nhưng gần gũi từ đâu? Những vị nào đã tu tập thân, tu tập giới, tu tập tâm, tu tập tuệ, do đó đã đoạn trừ tham, sân, si, là những bậc thông suốt Thánh pháp, khéo huấn luyện trong Thánh pháp, thấy rõ Thánh pháp, thực hành chân chánh, chính là do sự gần gũi với các vị ấy (mà Ngài được gọi là A-la-hán). Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng rằng –

‘‘Yojanasate [Pg.226] cepi me, bhikkhave, bhikkhu vihareyya, so ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto appaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92).

"Này các tỳ khưu, cho dù có vị tỳ khưu sống cách xa ta cả trăm do-tuần, nhưng vị ấy không có lòng tham ái, không có tham dục mãnh liệt trong các dục, có tâm không sân hận, có ý định không xấu xa, an trú niệm, tỉnh giác, định tĩnh, nhất tâm, các căn được phòng hộ. Thì này các tỳ khưu, vị ấy thật sự ở gần ta, và ta cũng ở gần vị ấy. Vì sao vậy? Này các tỳ khưu, vì vị tỳ khưu ấy thấy Pháp, và do thấy Pháp nên thấy ta."

Tathārūpā hi puggalā satthu yojanasahassantarikāpi honti, na tāvatā te ‘‘satthu dūracārino’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti sappurisānaṃ ārakā āsanneti arahaṃ.

Thật vậy, những hạng người như thế dù ở cách bậc Đạo Sư cả ngàn do-tuần, cũng không thể vì thế mà được gọi là 'ở xa bậc Đạo Sư', và bậc Đạo Sư cũng vậy đối với họ. Do đó, vì Ngài ở gần (ārakā) các bậc chân nhân, nên Ngài là A-la-hán.

Ye sammā paṭipajjanti, suppaṇītādhimuttikā;

Ārakā tehi āsanne, tenāpi arahaṃ jino.

Những ai thực hành chân chánh, có chí hướng cao thượng; bậc Chiến Thắng ở gần (ārakā) những vị ấy, vì thế Ngài cũng là A-la-hán.

Ye ime rāgādayo pāpadhammā yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa diṭṭhadhammikampi samparāyikampi anatthaṃ āvahanti. Nibbānagāminiyā paṭipadāya ekaṃseneva ujuvipaccanīkabhūtā ca, te attahitaṃ, parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā pahātabbāti rahā nāma, te ca yasmā bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggena sabbaso pahīnā samucchinnā. Yathāha –

Những pháp ác như tham ái v.v... này, khi sanh khởi trong dòng tâm thức của ai, chúng mang lại sự bất hạnh cho người ấy cả trong hiện tại lẫn trong đời sau. Chúng hoàn toàn và trực tiếp đối nghịch với con đường đưa đến Niết-bàn. Những pháp ấy được gọi là 'raha' (điều cần phải từ bỏ) vì chúng cần được các bậc thiện nhân, những người thực hành chân chánh để hoàn thiện lợi ích cho mình và cho người, từ bỏ, xả ly, đoạn trừ từ xa. Và bởi vì những pháp ấy đã được Đức Thế Tôn đoạn trừ và nhổ sạch hoàn toàn bằng Thánh đạo ngay tại cội Bồ-đề. Như có lời dạy rằng –

‘‘Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, rāgo pahīno doso moho, sabbepi pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti (pārā. 9-10 atthato samānaṃ).

"Này Bà-la-môn, thật vậy, tham, sân, si của Như Lai đã được đoạn trừ. Tất cả các pháp ác, bất thiện đều đã được đoạn trừ, nhổ tận gốc rễ, làm cho như cây ta-la bị chặt ngọn, làm cho không thể hiện hữu, có tính chất không sanh khởi trong tương lai."

Tasmā sabbaso na santi etassa rahāti arahoti vattabbe okārassa sānusāraṃ a-kārādesaṃ katvā ‘‘araha’’nti vuttaṃ.

Do đó, vì đối với Ngài, các pháp 'raha' (cần phải từ bỏ) hoàn toàn không có, nên đáng lẽ phải nói là 'araho', nhưng đã biến đổi mẫu tự 'o' thành mẫu tự 'a' cùng với dấu anusvāra, nên được gọi là 'arahaṃ'.

Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato.

Các pháp ác được gọi là 'raha', vì chúng cần được các bậc thiện nhân từ bỏ; do đã khéo đoạn trừ chúng, Đức Thế Tôn được biết là A-la-hán.

Ye te sabbaso pariññātakkhandhā pahīnakilesā bhāvitamaggā sacchikatanirodhā arahanto khīṇāsavā, ye ca sekkhā appattamānasā anuttaraṃ [Pg.227] yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, ye ca parisuddhapayogā kalyāṇajjhāsayā saddhāsīlasutādiguṇasampannā puggalā, tehi na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavatāti arahaṃ. Tathā hi ariyapuggalā satthārā diṭṭhadhammassa paccakkhakaraṇato satthu dhammasarīrena avirahitā eva honti. Yathāha āyasmā piṅgiyo –

Những bậc A-la-hán, lậu hoặc đã tận, là những vị đã liễu tri hoàn toàn các uẩn, đoạn trừ phiền não, tu tập đạo lộ, chứng ngộ sự diệt; và những bậc hữu học tâm chưa đạt đến (A-la-hán quả), đang sống với mong muốn đạt đến trạng thái vô thượng an ổn khỏi các ách phược; và những người có hành vi trong sạch, có chí hướng thiện lành, đầy đủ các đức tánh như tín, giới, văn v.v... – Ngài không thể bị các vị ấy từ bỏ, xả ly, và Đức Thế Tôn cũng không từ bỏ các vị ấy, vì thế Ngài là A-la-hán. Thật vậy, các bậc Thánh nhân, do đã trực nhận pháp được thấy, nên các vị ấy không bao giờ xa lìa Pháp thân của bậc Đạo Sư. Như Tôn giả Piṅgiya đã nói –

‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva,Rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṃ,Teneva maññāmi avippavāsaṃ.

"Thưa ngài Bà-la-môn, con thấy Ngài bằng tâm ý như bằng mắt thịt, ngày và đêm, không chút lơ là. Con trải qua đêm dài trong sự đảnh lễ, và do đó, con nghĩ rằng mình không hề xa cách."

‘‘Saddhā ca pīti ca mano sati ca,Nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño,Sa tena teneva natohamasmī’’ti. (su. ni. 1148-1149);

"Tín, hỷ, ý và niệm của con, những pháp này không rời xa giáo pháp của đức Gotama. Bậc Quảng Tuệ đi về phương nào, con cũng hướng tâm về phương ấy."

Teneva ca te aññaṃ satthāraṃ na uddisanti. Yathāha –

Và cũng chính vì thế, họ không chấp nhận một vị đạo sư nào khác. Như có lời dạy rằng –

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128; a. ni. 1.276).

"Này các tỳ khưu, đây là điều không thể xảy ra, là điều không có cơ hội, rằng một người có đầy đủ chánh kiến lại chấp nhận một vị đạo sư khác. Trường hợp này không thể có được."

Kalyāṇaputhujjanāpi yebhuyyena satthari niccalasaddhā eva honti. Iti suppaṭipannehi purisavisesehi avirahitabbato, tesañca avirahanato na santi etassa rahā pariccajanakā, natthi vā etassa raho sādhūhi pariccajitabbatāti arahaṃ.

Ngay cả các thiện phàm phu phần lớn cũng có đức tin bất động nơi bậc Đạo Sư. Do đó, vì Ngài không thể bị các bậc thượng nhân, những người thực hành chân chánh, từ bỏ, và vì các vị ấy cũng không từ bỏ Ngài, nên đối với Ngài không có những người từ bỏ (rahā pariccajanakā); hoặc là, đối với Ngài không có sự từ bỏ (raho) bởi các bậc thiện nhân, vì thế Ngài là A-la-hán.

‘‘Ye sacchikatasaddhammā, ariyā suddhagocarā;

Na tehi rahito hoti, nātho tenārahaṃ mato’’ti.

"Những bậc Thánh đã chứng ngộ Chánh pháp, có cảnh giới trong sạch; bậc Hộ Trì không bị các vị ấy từ bỏ, vì thế Ngài được biết là A-la-hán."

Rahoti ca gamanaṃ vuccati, bhagavato ca nānāgatīsu paribbhamanasaṅkhātaṃ saṃsāre gamanaṃ natthi kammakkhayakarena ariyamaggena bodhimūleyeva sabbaso sasambhārassa kammavaṭṭassa viddhaṃsitattā. Yathāha –

Lại nữa, 'raho' cũng được gọi là sự đi. Và đối với Đức Thế Tôn, không còn sự đi trong luân hồi, tức là sự lang thang trong các cảnh giới khác nhau, vì vòng luân chuyển của nghiệp cùng với các nhân duyên của nó đã bị phá hủy hoàn toàn ngay tại cội Bồ-đề bởi Thánh đạo, con đường chấm dứt nghiệp. Như có lời dạy rằng –

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

"Do nhân nào có thể sanh làm trời, hay làm càn-thát-bà, chim trời; do nhân nào có thể đến cảnh dạ-xoa, hay trở lại làm người; những lậu hoặc ấy của ta đã tận, đã bị phá hủy, đã bị nhổ sạch."

Evaṃ [Pg.228] natthi etassa rahogamanaṃ gatīsu paccājātītipi arahaṃ.

Như vậy, đối với Ngài không có sự đi (rahogamanaṃ), tức là sự tái sanh trong các cảnh giới, vì thế Ngài cũng là A-la-hán.

Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;

Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato.

Hoặc, bậc nào trong vòng luân hồi hoàn toàn không có sự đi đến nơi kín đáo, bậc Thiện Thệ ấy đã đoạn tận sanh và tử, được xem là bậc A-la-hán.

Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ araha-saddaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Tathā hesa anuttarena sīlena anuttarena samādhinā anuttarāya paññāya anuttarāya vimuttiyā asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggaloti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ guṇe vibhajitvā vuccamāne paṇḍitapurisehi devehi brahmehi bhagavatā vā pana pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyarūpo. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ.

Hoặc, Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán do vì xứng đáng được tán dương. Thật vậy, các nhà ngữ pháp giải thích từ ‘araha’ với ý nghĩa là tán dương. Và trạng thái xứng đáng được tán dương của Đức Thế Tôn, là điều không chung với người khác, đã đạt được do các đức hạnh đúng theo sự thật, đã được khéo xác lập ở thế gian cùng với chư Thiên. Thật vậy, vị này là Đức Thế Tôn không có ai bằng, không có ai ngang bằng, không có ai sánh bằng, không có ai đồng phận, không có ai đối phần về giới vô thượng, về định vô thượng, về tuệ vô thượng, về giải thoát vô thượng. Như vậy, khi các đức hạnh ấy và ấy được phân tích và nói lên bởi những bậc hiền trí, chư Thiên, Phạm thiên, hoặc bởi chính Đức Thế Tôn, thì cũng không thể nào nói cho cùng tận được. Do đó, Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán cũng do vì xứng đáng được tán dương.

Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo.

Bởi vì ở thế gian cùng với chư Thiên, không có ai tương đương về các đức hạnh; do đó, bậc Tối Thắng trong loài hai chân là bậc A-la-hán cũng do vì xứng đáng được tán dương.

Evaṃ sabbathāpi –

Như vậy, về tất cả mọi phương diện –

‘‘Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;

Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;

Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jino’’ti.

‘Bậc Chiến Thắng là bậc A-la-hán do vì: Xa cách những người có trí tuệ thấp kém, và gần gũi những bậc hiền trí; do vì đã khéo đoạn tận các điều ác bí mật; do vì không phải là điều đáng từ bỏ đối với bậc hiền trí; do vì không có sự đi đến trong các cõi hữu; và do vì xứng đáng được tán dương.’

131. Sammāti aviparītaṃ. Sāmanti sayameva. Sambuddhoti hi ettha saṃ-saddo ‘‘saya’’nti etassa atthassa bodhako daṭṭhabbo. Sabbadhammānanti anavasesānaṃ ñeyyadhammānaṃ. Kathaṃ panettha sabbadhammāvabodho labbhatīti? Ekadesassa aggahaṇato. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Evañca katvā atthavisesānapekkhā kattari eva buddhasaddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato. ‘‘Sammā sāmaṃ buddhattā sammāsambuddho’’ti ettakameva hi idha saddato labbhati, ‘‘sabbadhammāna’’nti pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ. Na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati.

131. Sammā nghĩa là không sai lạc. Sāmaṃ nghĩa là tự mình. Thật vậy, ở đây trong từ ‘sambuddho’, tiếp đầu ngữ ‘saṃ’ nên được hiểu là từ chỉ ý nghĩa ‘tự mình.’ Sabbadhammānaṃ nghĩa là các pháp cần được biết không có dư sót. Làm thế nào ở đây sự giác ngộ tất cả các pháp lại có thể đạt được? Do vì không chỉ nắm bắt một phần. Thật vậy, khi không có sự nắm bắt một phần, thì tính chất không có dư sót của đối tượng cần được nắm bắt được nhận biết, giống như câu: ‘Người đã thọ giới không cho.’ Và làm như vậy, sự hình thành của từ ‘buddha’ nên được hiểu là chỉ ở thể chủ động, không phụ thuộc vào ý nghĩa đặc biệt, do vì không có ý muốn nói đến thể bị động. Thật vậy, ở đây chỉ có bấy nhiêu đây là thu được từ ngữ vựng: ‘Là bậc Chánh Đẳng Giác do vì đã giác ngộ một cách chân chánh, tự mình.’ Tuy nhiên, từ ‘sabbadhammānaṃ’ (tất cả các pháp) đã được nói đến bằng cách lấy ý nghĩa thu được từ nội dung. Thật vậy, hành động giác ngộ không thể hợp lý nếu không có đối tượng.

Idāni [Pg.229] tassā visayaṃ ‘‘sabbadhamme’’ti sāmaññato vuttaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘abhiññeyye dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhiññeyyeti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitabbe. Ke pana teti? Catusaccadhamme. Abhiññeyyato buddhoti abhiññeyyabhāvato bujjhi. Pubbabhāge vipassanāpaññāya, adhigamakkhaṇe maggapaññāya, aparabhāge sabbaññutaññāṇādīhi aññāsīti attho. Ito paresupi eseva nayo. Pariññeyye dhammeti dukkhaṃ ariyasaccamāha. Pahātabbeti samudayapakkhiye. Sacchikātabbeti nibbānaṃ sandhāyāha. Bahuvacananiddeso pana sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedaṃ gahetvā kato, uddeso vā ayaṃ catusaccadhammānanti. Tathā hi vakkhati ‘‘cakkhuṃ dukkhasacca’’ntiādi. Uddeso ca avinicchitatthaparicchedassa dhammassa vasena karīyati. Uddesena hi uddisiyamānānaṃ dhammānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena vuttaṃ yathā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 7-8). Sacchikātabbeti vā phalavimuttīnampi gahaṇaṃ, na nibbānassevāti bahuvacananiddeso kato. Evañca bhāvetabbeti ettha jhānānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

Bây giờ, để phân tích và chỉ ra đối tượng của sự giác ngộ ấy, vốn đã được nói một cách tổng quát là ‘tất cả các pháp,’ nên đoạn ‘các pháp cần được thắng tri’ đã được nói đến. Ở đây, abhiññeyye nghĩa là các pháp cần được biết bằng trí tuệ siêu việt. Nhưng chúng là gì? Là bốn pháp chân đế. Abhiññeyyato buddho nghĩa là đã giác ngộ do vì (các pháp ấy) là đối tượng cần được thắng tri. Ngài đã biết bằng tuệ quán trong giai đoạn trước, bằng tuệ đạo trong khoảnh khắc chứng đắc, và bằng nhất thiết trí v.v... trong giai đoạn sau; đó là ý nghĩa. Phương pháp này cũng áp dụng cho các đoạn sau. Bằng câu ‘các pháp cần được biến tri,’ ngài nói đến khổ thánh đế. Bằng câu ‘các pháp cần được đoạn tận,’ ngài nói đến các pháp thuộc về phần tập đế. Bằng câu ‘các pháp cần được chứng ngộ,’ ngài nói đến Niết-bàn. Tuy nhiên, sự chỉ định bằng số nhiều đã được thực hiện bằng cách lấy sự phân biệt đã thành tựu theo cách diễn giải như hữu dư y v.v..., hoặc đây là sự đề mục về bốn pháp chân đế. Thật vậy, ngài sẽ nói rộng ra: ‘Con mắt là khổ đế’ v.v... Và sự đề mục được thực hiện theo phương diện của pháp có ý nghĩa và phạm vi chưa được xác định. Thật vậy, bằng sự đề mục, chỉ có sự tồn tại của các pháp được đề mục là được nói đến, chứ không phải là phạm vi của chúng; do đó, nó đã được nói bằng số nhiều không có sự phân định, giống như ‘các pháp không do duyên sanh, các pháp vô vi.’ Hoặc, bằng câu ‘các pháp cần được chứng ngộ,’ sự bao gồm cả các quả giải thoát cũng được hiểu, chứ không chỉ riêng Niết-bàn; do đó, sự chỉ định bằng số nhiều đã được thực hiện. Và khi như vậy, trong câu ‘các pháp cần được tu tập,’ sự bao gồm cả các thiền cũng nên được hiểu.

Gāthāyaṃ bhāvetabbañcāti ettha ca-saddo avuttasamuccayattho, tena sacchikātabbassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tasmā buddhosmīti yasmā cattāri saccāni mayā buddhāni, saccavinimuttañca kiñci ñeyyaṃ natthi, tasmā sabbampi ñeyyaṃ buddhosmi, abbhaññāsinti attho.

Trong câu kệ, ở đoạn ‘bhāvetabbañca,’ từ ‘ca’ có ý nghĩa là tập hợp những điều chưa được nói đến; do đó, sự bao gồm các pháp cần được chứng ngộ nên được hiểu. Do đó, ‘buddhosmi’ có nghĩa là: ‘Bởi vì bốn chân đế đã được ta giác ngộ, và không có bất cứ điều gì cần biết nào nằm ngoài các chân đế, do đó, ta đã giác ngộ tất cả những gì cần biết, ta đã thắng tri.’

132. Evaṃ saccavasena sāmaññato vuttamatthaṃ dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammehi, khandhādīhi ca saccavaseneva vibhajitvā dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mūlakāraṇabhāvenāti santesupi avijjādīsu aññesu kāraṇesu tesampi mūlabhūtakāraṇabhāvena. Taṇhā hi kammassa vicittabhāvahetuto, sahāyabhāvūpagamanato ca dukkhavicittatāya padhānakāraṇaṃ. Samuṭṭhāpikāti uppādikā. Purimataṇhāti purimabhavasiddhā taṇhā. Ubhinnanti cakkhussa, taṃsamudayassa ca. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhapajānanāti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā. Ekekapaduddhārenāti ‘‘cakkhuṃ cakkhusamudayo’’tiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇena[Pg.230]. Taṇhāyapi pariññeyyabhāvasabbhāvato, upādānakkhandhantogadhattā ca dukkhasaccasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā’’ti vuttaṃ.

132. Như vậy, để phân tích và chỉ ra ý nghĩa đã được nói một cách tổng quát theo phương diện chân đế, cùng với các cặp căn và cảnh, các pháp sanh khởi tại căn, và các uẩn v.v... cũng theo phương diện chân đế, nên đoạn ‘api cā’ đã được bắt đầu. Ở đây, mūlakāraṇabhāvenāti nghĩa là mặc dù có các nguyên nhân khác như vô minh v.v..., nhưng (ái) là nguyên nhân gốc rễ của cả chúng nữa. Thật vậy, ái là nguyên nhân chính cho sự đa dạng của khổ, do vì là nhân cho sự đa dạng của nghiệp. Samuṭṭhāpikāti nghĩa là làm cho sanh khởi. Purimataṇhāti nghĩa là ái đã thành tựu trong kiếp trước. Ubhinnanti nghĩa là của con mắt và của tập khởi của nó. Appavattīti nghĩa là nhân của sự không sanh khởi. Nirodhapajānanāti nghĩa là sự thấu triệt về diệt đế theo phương diện chứng ngộ và thể nhập. Ekekapaduddhārenāti nghĩa là bằng sự trích dẫn từng phần một: ‘con mắt, tập khởi của con mắt’ v.v... Để chỉ ra sự bao gồm trong khổ đế của ái, do vì nó cũng có trạng thái cần được biến tri và do vì nó được bao gồm trong thủ uẩn, nên câu ‘sáu thân ái như sắc ái v.v...’ đã được nói đến.

Kasiṇānīti kasiṇajjhānāni. Dvattiṃsākārāti dvattiṃsa koṭṭhāsā, tadārammaṇajjhānāni ca. Nava bhavāti kāmabhavādayo tayo, saññībhavādayo tayo, ekavokārabhavādayo tayoti nava bhavā. Cattāri jhānānīti aggahitārammaṇavisesāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, vipākajjhānānaṃ vā etaṃ gahaṇaṃ. Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhā samuṭṭhāpikā purimataṇhāti veditabbā. Kiriyadhammānaṃ pana yattha te tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā.

Kasiṇānīti nghĩa là các thiền kasina. Dvattiṃsākārāti nghĩa là ba mươi hai thể trược và các thiền lấy chúng làm đối tượng. Nava bhavā nghĩa là chín cõi hữu: ba cõi như dục hữu v.v..., ba cõi như tưởng hữu v.v..., và ba cõi như nhất uẩn hữu v.v... Cattāri jhānānīti nghĩa là bốn thiền sắc giới có đối tượng đặc biệt chưa được đề cập, hoặc đây là sự bao gồm các thiền quả. Và ở đây, ái là cận y duyên của các pháp thiện nên được hiểu là ‘samuṭṭhāpikā purimataṇhā.’ Còn đối với các pháp duy tác, (ái) là nguyên nhân của thân mạng nơi mà chúng (các pháp duy tác) sanh khởi.

Anubuddhoti bujjhitabbadhammassa anurūpato buddho. Tenāti tasmā. Yasmā sāmaññato, visesato ca ekekapaduddhārena sabbadhamme buddho, tasmā vuttaṃ. Kinti āha ‘‘sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā’’ti, sabbassapi ñeyyassa sabbākārato aviparītaṃ sayameva abhisambuddhattāti attho. Imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito.

Anubuddho (Anubuddha): Ngài đã giác ngộ (buddho) một cách tương xứng (anurūpato) đối với pháp cần được liễu tri (bujjhitabbadhammassa). Tena (Do đó): Do vì. Bởi vì (yasmā) Ngài đã giác ngộ (buddho) tất cả các pháp (sabbadhamme) một cách tổng quát (sāmaññato), một cách đặc biệt (visesato), và qua sự lĩnh hội từng பத một (ekekapaduddhārena), do đó (tasmā) đã được nói đến. Như thế nào (kinti)? Ngài nói (āha): “Do vì đã chánh đẳng giác các pháp một cách đúng đắn và một cách tổng quát” (sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā’ti). Nghĩa là: Do vì đã tự mình chánh đẳng giác (sayam abhisambuddhattā) một cách không sai lạc (aviparītaṃ) về tất cả các pháp cần được biết (sabbassapi ñeyyassa) trong mọi phương diện (sabbākārato). Qua điều này (iminā), sự chứng đắc (adhigamo) của Ngài (assa) về trí Toàn Giác (sabbaññutaññāṇassa), được gọi là trí Vô Ngại (anāvaraṇañāṇa-saṅkhātassa), đã được trình bày (dassito). Trí tuệ này không cần sự chỉ dạy của người khác (paropadesarahitassa), có khả năng liễu tri tất cả các pháp trong mọi phương diện (sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa), và có sự vận hành tùy thuộc vào ý muốn (ākaṅkhappaṭibaddhavuttino).

Nanu ca sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇañāṇaṃ, aññathā ‘‘cha asādhāraṇañāṇāni buddhañāṇānī’’ti (paṭi. ma. mātikā 1.73) vacanaṃ virujjheyyāti? Na virujjhati, visayapavattibhedavasena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’nti vuttaṃ. Yathāha paṭisambhidāyaṃ ‘‘sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.119). Tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo, ekantena cetaṃ evamicchitabbaṃ. Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā, asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya. Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumattampi āvaraṇaṃ atthi, anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ na pavattati, tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā. Atha vā pana hotu [Pg.231] aññameva anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇato, idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ. Tassa cādhigamena bhagavā ‘‘sabbaññū, sabbavidū, sammāsambuddho’’ti ca vuccati na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato. Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.162) ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ ‘‘buddho’’ti. Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti.

Phải chăng trí Vô Ngại là khác với trí Toàn Giác? Nếu không, câu nói “Sáu loại trí bất cộng là trí của chư Phật” sẽ bị mâu thuẫn. Không mâu thuẫn, vì một trí tuệ duy nhất được nói đến theo hai cách để chỉ ra tính chất bất cộng với những người khác do sự khác biệt về đối tượng và sự vận hành. Thật vậy, chính trí tuệ duy nhất ấy được gọi là trí Toàn Giác do có đối tượng là tất cả các pháp hữu vi, vô vi, và chế định không còn sót lại. Và trong đó, do không có sự chướng ngại, dựa vào sự vận hành không bị vướng mắc, nó được gọi là “trí Vô Ngại”. Như đã được nói trong bộ Vô Ngại Giải Đạo: “Vì biết tất cả các pháp hữu vi và vô vi không còn sót lại, nên gọi là trí Toàn Giác. Trong đó không có chướng ngại, nên gọi là trí Vô Ngại”. Do đó, không có sự khác biệt giữa chúng về mặt ý nghĩa, và điều này nên được chấp nhận một cách tuyệt đối. Nếu không, trí Toàn Giác và trí Vô Ngại sẽ trở thành thông thường và không có tất cả các pháp làm đối tượng. Thật vậy, không có một chút chướng ngại nào đối với trí tuệ của Đức Thế Tôn. Và nếu trí Vô Ngại không có tất cả các pháp làm đối tượng, thì ở nơi nào nó không vận hành, ở nơi đó do có sự tồn tại của chướng ngại, bản chất vô ngại sẽ không thể có được. Hoặc là, cứ cho rằng trí Vô Ngại là khác với trí Toàn Giác, tuy nhiên ở đây, do sự vận hành không bị cản trở ở khắp mọi nơi, “trí Vô Ngại” được chủ ý chỉ chính là trí Toàn Giác. Và do chứng đắc trí tuệ ấy, Đức Thế Tôn được gọi là “bậc Toàn Giác”, “bậc Toàn Kiến”, và “bậc Chánh Đẳng Giác”, chứ không phải do liễu tri tất cả các pháp trong cùng một lúc. Và điều này đã được nói trong bộ Vô Ngại Giải Đạo: “Danh hiệu ‘Buddha’ này là một chế định được chứng thực ở cuối cùng của sự giải thoát của chư Phật, các bậc Thế Tôn, tại cội Bồ-đề cùng với sự chứng đắc trí Toàn Giác.” Thật vậy, do sự chứng đắc trí tuệ có khả năng liễu tri tất cả các pháp, khả năng thâm nhập tất cả các pháp không còn sót lại đã khởi lên trong dòng tâm thức của Đức Thế Tôn.

Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti? Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ, asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya paṭivibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbadhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te ‘sabbavidū’ti vuccanti, evañca katvā ‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhantopi samāhito’ti idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī’’ti vadanti, tesampi vuttadosānātivatti, ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā. Tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati.

Ở đây có người hỏi: Phải chăng trí tuệ này khi khởi lên liền vận hành trên toàn bộ đối tượng trong cùng một lúc, hay là theo tuần tự? Về vấn đề này, có đôi điều cần nói: Trước hết, nếu nó vận hành trên toàn bộ đối tượng trong cùng một lúc, thì khi các pháp hữu vi được phân biệt theo quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, v.v., cùng với các pháp vô vi và chế định đồng thời hiện khởi, sẽ không có sự liễu tri một cách phân minh, giống như người nhìn một tấm vải được vẽ từ xa. Và khi như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng tất cả các pháp trở thành đối tượng của trí tuệ Đức Thế Tôn dưới một hình thức không xác định, giống như đối với những người đang tu tập minh sát rằng “tất cả các pháp là vô ngã” thì chúng hiện ra dưới tướng vô ngã. Ngay cả những người nói rằng: “Trí tuệ của chư Phật vận hành vào mọi lúc, không có sự phân biệt khái niệm, và có đối tượng là tướng trạng đang hiện hữu của tất cả các pháp cần biết. Do đó, các Ngài được gọi là ‘bậc Toàn Kiến’. Và vì làm như vậy, câu nói này ‘Bậc Long Tượng vẫn định tĩnh khi đi, và cũng định tĩnh khi đứng’ cũng trở thành lời nói khéo,” đối với họ, quan điểm đó cũng không vượt qua được lỗi đã nêu. Và do có đối tượng là tướng trạng đang hiện hữu, trí tuệ của Đức Thế Tôn sẽ chỉ có đối tượng là một phần, do sự vắng mặt của tướng trạng đó nơi các pháp quá khứ, vị lai và chế định. Do đó, quan điểm cho rằng trí tuệ vận hành trong cùng một lúc là không hợp lý.

Atha kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattati? Evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho sambhavati, apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā ‘sesepi eva’nti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā, tañca ñāṇaṃ na anumānikaṃ saṃsayābhāvato. Saṃsayānubaddhaṃ hi loke anumānañāṇa’’nti vadanti, tesampi taṃ na yuttaṃ. Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthāvisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ [Pg.232] katvā ‘‘sesepi eva’’nti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato. Yañhi taṃ sesaṃ, taṃ appaccakkhanti.

Vậy thì, trí tuệ có vận hành trên toàn bộ đối tượng một cách tuần tự không? Ngay cả như vậy cũng không hợp lý. Thật vậy, khi đối tượng cần biết được phân chia thành nhiều loại khác nhau theo chủng loại, cảnh giới, bản chất, v.v., và theo phương hướng, địa điểm, thời gian, v.v., được nắm bắt một cách tuần tự, thì sự thâm nhập không còn sót lại đối với nó là không thể xảy ra, do tính chất vô hạn của đối tượng cần biết. Còn những người nói rằng: “Đức Thế Tôn là bậc Toàn Giác nhờ vào sự xác định sau khi đã trực nhận một phần của đối tượng cần biết và tin chắc rằng ‘phần còn lại cũng như vậy’, một cách không sai lệch với thực tại. Và trí tuệ đó không phải là suy luận do không có sự nghi ngờ. Vì ở đời, trí suy luận luôn đi kèm với sự nghi ngờ.” Đối với họ, quan điểm đó cũng không đúng. Vì khi toàn bộ không được trực nhận, thì việc xác định sau khi đã trực nhận một phần của đối tượng cần biết và tin chắc rằng “phần còn lại cũng như vậy” một cách không sai lệch với thực tại là điều không thể. Vì rằng phần còn lại đó, nó không được trực nhận.

Atha tampi paccakkhaṃ, tassa sesabhāvo eva na siyāti? Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ‘‘buddhavisayo, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo. Yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃkiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ, ekadeso vā, tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, niccasamādhānañca vikkhepābhāvato. Ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva sā icchitabbā ‘‘sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā’’ti vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkaggahaṇavirahitattā paccakkhameva.

Hay là, phần còn lại ấy cũng là trực tiếp, thì bản chất còn lại của nó sẽ không có sao? Tất cả điều này không phải là lý do. Vì sao? Vì là sự xem xét điều không phải là đối tượng. Điều này đã được đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì, không nên suy nghĩ. Người nào suy nghĩ, người ấy sẽ có phần điên cuồng, khốn khổ.’ Đây là kết luận ở đây: Bất cứ điều gì, toàn bộ hay một phần, được đức Thế Tôn muốn biết, thì ở đó trí tuệ vận hành một cách trực tiếp do có sự diễn tiến không bị ngăn ngại, và có sự định tĩnh thường xuyên do không có sự phân tán. Và nếu toàn bộ điều được muốn biết không phải là đối tượng, thì sự diễn tiến của trí tuệ ấy sẽ không bị ràng buộc bởi ý muốn. Điều ấy chắc chắn nên được muốn, theo như câu: ‘Tất cả các pháp đều bị ràng buộc bởi sự hướng tâm, bị ràng buộc bởi ý muốn, bị ràng buộc bởi sự tác ý, bị ràng buộc bởi sự khởi tâm của đức Phật, đức Thế Tôn.’ Trí tuệ của đức Thế Tôn, ngay cả đối với đối tượng quá khứ và vị lai, cũng chính là trực tiếp do không có sự nắm bắt bằng suy luận, thánh điển, hay lý luận.

Nanu ca etasmiṃ pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosānātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā. Tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Evamekajjhaṃ, visuṃ, sakiṃ, kamena vā icchānurūpaṃ sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho.

Chẳng phải trong trường hợp này, khi muốn biết toàn bộ, thì trí tuệ của đức Thế Tôn sẽ vận hành chỉ một lần với hình thức không được xác định do có đối tượng là toàn bộ, và như vậy là không vượt qua được lỗi đã nói sao? Không phải vậy, vì lỗi ấy đã được thanh lọc. Thật vậy, lỗi ấy đã được thanh lọc bằng câu ‘cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì’. Nếu không, tính chất bất khả tư nghì của trí tuệ chư Phật, các đức Thế Tôn, sẽ không có, do có sự diễn tiến tương tự như trí tuệ của nhiều người. Do đó, mặc dù có đối tượng là tất cả các pháp, trí tuệ ấy vẫn vận hành sau khi đã xác định rõ ràng các pháp ấy như thể có đối tượng là một pháp. Đây là điều bất khả tư nghì ở đây. Điều này đã được nói: ‘Pháp cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu. Trí tuệ có bao nhiêu, pháp cần biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có pháp cần biết làm giới hạn, pháp cần biết có trí tuệ làm giới hạn.’ Như vậy, do đã giác ngộ tất cả các pháp một cách chân chánh và tự mình, hoặc cùng một lúc, hoặc riêng biệt, hoặc một lần, hoặc tuần tự, tùy theo ý muốn, nên Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác.

133. Vijjāhīti ettha vindiyaṃ vindatīti vijjā, yāthāvato upalabbhatīti attho. Attano vā paṭipakkhassa vijjhanaṭṭhena vijjā, tamokkhandhādikassa padālanaṭṭhenāti attho. Tato eva attano visayassa viditakaraṇaṭṭhenapi vijjā. Sampannattāti samannāgatattā, paripuṇṇattā vā, avikalattāti attho. Tissannaṃ, aṭṭhannaṃ ca vijjānaṃ tattha tattha sutte gahaṇaṃ vineyyajjhāsayavasenāti [Pg.233] daṭṭhabbaṃ. Satta saddhammā nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu saddho hotī’’tiādi (a. ni. 10.11). Cattāri jhānānīti yāni kānici cattāri rūpāvacarajjhānāni.

133. Ở đây, trong câu ‘Vijjāhi’, ‘minh’ (vijjā) là vì đạt được điều đáng đạt được, nghĩa là được chứng đắc như thật. Hoặc ‘minh’ là vì có ý nghĩa xuyên thủng đối nghịch của mình, nghĩa là có ý nghĩa phá tan khối u ám vô minh, v.v. Cũng từ đó, ‘minh’ còn có ý nghĩa làm cho đối tượng của mình được biết rõ. ‘Sampannattā’ (do sự thành tựu) nghĩa là do được trang bị, hoặc do được viên mãn, do không thiếu sót. Nên hiểu rằng việc đề cập đến ba minh và tám minh trong các kinh đây đó là tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Bảy diệu pháp là tín, tàm, quý, đa văn, tinh tấn, niệm, và tuệ. Liên quan đến những pháp này, câu ‘Ở đây, vị Tỳ khưu có lòng tin,’ v.v. đã được nói. ‘Bốn thiền’ là bất kỳ bốn thiền sắc giới nào.

Kasmā panettha sīlādayo pannaraseva ‘‘caraṇa’’nti vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘imeyeva hī’’tiādi. Tena tesaṃ sikkhattayasaṅgahato nibbānupagamane ekaṃsato sādhanabhāvamāha. Idāni tadatthasādhanāya āgamaṃ dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha. Bhagavātiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ.

Liên quan đến câu chất vấn: ‘Vì sao ở đây chỉ có mười lăm pháp, giới v.v., được gọi là hạnh?’ ngài đã nói ‘imeyeva hi’ (chính những pháp này), v.v. Qua đó, ngài nói rằng chúng là phương tiện chắc chắn để đạt đến Niết-bàn do được bao gồm trong tam học. Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa đó, ngài trình bày thánh điển và nói ‘yathāha’ (như đã nói), v.v. Câu ‘Bhagavā’ (đức Thế Tôn), v.v. được nói theo cách kết luận ý nghĩa đã được trình bày.

Nanu cāyaṃ vijjācaraṇasampadā sāvakesupi labbhatīti? Kiñcāpi labbhati, na pana tathā, yathā bhagavatoti dassetuṃ ‘‘tattha vijjāsampadā’’tiādi vuttaṃ. Caraṇadhammapariyāpannattā karuṇābrahmavihārassa, so cettha mahaggatabhāvappattā sādhāraṇabhāvoti āha ‘‘caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ pūretvā ṭhitā’’ti. Yathā sattānaṃ anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojanaṃ paññāya vinā na hoti, evaṃ nesaṃ atthānatthajānanaṃ satthu karuṇāya vinā na hotīti ubhayampi ubhayattha sakiccakameva siyā. Yattha pana yassā padhānabhāvo, taṃ dassetuṃ ‘‘so sabbaññutāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā taṃ vijjācaraṇasampannoti yathā aññopi vijjācaraṇasampanno, tena vijjācaraṇasampannassevāyaṃ āveṇikā paṭipattīti dasseti. Sā panāyaṃ satthu vijjācaraṇasampadā sāsanassa niyyānikatāya sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā ekantakāraṇanti dassetuṃ ‘‘tenassā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

Chẳng phải sự thành tựu minh và hạnh này cũng có thể đạt được nơi các vị Thinh văn sao? Để chỉ ra rằng: ‘Mặc dù có thể đạt được, nhưng không phải theo cách như của đức Thế Tôn,’ câu ‘tattha vijjāsampadā’ (trong đó, sự thành tựu minh), v.v. đã được nói. Do bi phạm trú được bao gồm trong các pháp hạnh, và ở đây nó có bản chất chung là đạt đến trạng thái đáo đại, nên ngài nói: ‘sự thành tựu hạnh đứng vững sau khi đã làm viên mãn lòng đại bi’. Giống như việc hướng chúng sanh vào lợi ích sau khi đã tránh điều bất lợi không thể xảy ra nếu không có trí tuệ, cũng vậy, việc biết điều lợi ích và bất lợi của họ không thể xảy ra nếu không có lòng bi của bậc Đạo sư. Do đó, cả hai (trí tuệ và lòng bi) đều có phận sự riêng trong cả hai trường hợp. Tuy nhiên, để chỉ ra pháp nào là chủ yếu trong trường hợp nào, câu ‘so sabbaññutāya’ (vị ấy, do nhất thiết trí), v.v. đã được nói. Trong đó, ‘yathā taṃ vijjācaraṇasampanno’ (như vị đã thành tựu minh và hạnh ấy) có nghĩa là ‘như một vị khác đã thành tựu minh và hạnh’. Qua đó, ngài chỉ ra rằng: ‘Đây là sự thực hành riêng biệt chỉ của người đã thành tựu minh và hạnh’. Để chỉ ra rằng: ‘Sự thành tựu minh và hạnh này của bậc Đạo sư là nguyên nhân chắc chắn cho sự chánh hạnh của các vị Thinh văn, do tính chất xuất ly của giáo pháp,’ câu ‘tenassā’ (do đó, của vị ấy), v.v. đã được nói. Điều đó thật dễ hiểu.

Ettha ca vijjāsampadāya satthu paññāmahattaṃ pakāsitaṃ hoti, caraṇasampadāya karuṇāmahattaṃ. Tesu paññāya bhagavato dhammarajjappatti, karuṇāya dhammasaṃvibhāgo. Paññāya saṃsāradukkhanibbidā, karuṇāya saṃsāradukkhasahanaṃ. Paññāya paradukkhaparijānanaṃ, karuṇāya paradukkhapatikārārambho. Paññāya parinibbānābhimukhabhāvo, karuṇāya tadadhigamo. Paññāya sayaṃ taraṇaṃ, karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ. Paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakiccasiddhi. Karuṇāya vā bodhisattabhūmiyaṃ saṃsārābhimukhabhāvo, paññāya tattha anabhirati. Tathā karuṇāya paresaṃ abhiṃsāpanaṃ[Pg.234], paññāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Karuṇāya paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati, paññāya attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati. Tathā karuṇāya aparantapo, paññāya anattantapo. Tena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā. Karuṇāya cassa ninnatābhāvo, paññāya unnamābhāvo. Tathā karuṇāya sabbasattesu janitānuggaho paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto, paññāya sabbadhammesu virattacitto karuṇānugatattā na ca na sabbasattānuggahāya pavatto. Yathā hi karuṇā bhagavato sinehasokavirahitā, evaṃ paññā ahaṃkāramamaṃkāravinimuttāti aññamaññavisodhitā paramavisuddhā guṇavisesā vijjācaraṇasampadāhi pakāsitāti daṭṭhabbaṃ.

Và ở đây, do minh hạnh thành tựu, sự vĩ đại về trí tuệ của bậc Đạo Sư được biểu hiện; do đức hạnh thành tựu, sự vĩ đại về lòng bi mẫn được biểu hiện. Trong hai điều ấy, do trí tuệ, Đức Thế Tôn đạt đến địa vị Pháp vương; do lòng bi mẫn, Ngài phân phát Chánh pháp. Do trí tuệ, có sự nhàm chán đối với khổ đau trong luân hồi; do lòng bi mẫn, có sự kham nhẫn đối với khổ đau trong luân hồi. Do trí tuệ, có sự liễu tri khổ đau của người khác; do lòng bi mẫn, có sự khởi đầu việc chữa trị khổ đau của người khác. Do trí tuệ, có sự hướng đến viên mãn tịch tịnh; do lòng bi mẫn, có sự chứng đắc điều ấy. Do trí tuệ, tự mình vượt qua; do lòng bi mẫn, giúp người khác vượt qua. Do trí tuệ, thành tựu Phật quả; do lòng bi mẫn, thành tựu Phật sự. Hoặc do lòng bi mẫn, ở địa vị Bồ-tát, có sự hướng đến luân hồi; do trí tuệ, có sự không hoan hỷ ở trong đó. Tương tự, do lòng bi mẫn, không làm tổn hại người khác; do trí tuệ, tự mình không sợ hãi người khác. Do lòng bi mẫn, khi bảo vệ người khác là bảo vệ chính mình; do trí tuệ, khi bảo vệ chính mình là bảo vệ người khác. Tương tự, do lòng bi mẫn, không làm khổ người; do trí tuệ, không làm khổ mình. Do đó, trong bốn hạng người như người thực hành vì lợi ích của bản thân, địa vị là hạng người thứ tư được thành tựu. Tương tự, do lòng bi mẫn, có địa vị là chủ của thế gian; do trí tuệ, có địa vị là chủ của tự thân. Và do lòng bi mẫn, vị ấy không có sự hạ mình; do trí tuệ, không có sự kiêu mạn. Tương tự, do lòng bi mẫn, lòng thương tưởng được khởi lên đối với tất cả chúng sanh, và vì được trí tuệ đi kèm nên không phải là không có tâm nhàm chán đối với tất cả; do trí tuệ, có tâm nhàm chán đối với tất cả các pháp, và vì được lòng bi mẫn đi kèm nên không phải là không dấn thân vào việc thương tưởng tất cả chúng sanh. Ví như lòng bi mẫn của Đức Thế Tôn không có ái luyến và sầu muộn, cũng vậy, trí tuệ thoát khỏi ngã kiến và ngã sở kiến. Cần phải hiểu rằng, những phẩm chất đặc biệt, được thanh lọc lẫn nhau, vô cùng trong sạch như vậy được biểu hiện bởi minh hạnh và đức hạnh thành tựu.

134. Gamanampi hi gatanti vuccati ‘‘gate ṭhite’’tiādīsu (dī. ni. 1.214; 2.376). Sobhananti subhaṃ. Subhabhāvo visuddhatāya, visuddhatā dosavigamenāti āha ‘‘parisuddhamanavajja’’nti. Gamanañca nāma bahuvidhanti idhādhippetaṃ gamanaṃ dassento ‘‘ariyamaggo’’ti āha. So hi nibbānassa gati adhigamoti katvā ‘‘gataṃ, gamana’’nti ca vuccati. Idāni tasseva gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tena hesā’’tiādi vuttaṃ. Khemaṃ disanti nibbānaṃ. Asajjamānoti paripanthābhāvena sugatigamanepi asajjanto saṅgaṃ akaronto, pageva itarattha. Atha vā ekāsane nisīditvā khippabhiññāvaseneva catunnampi maggānaṃ paṭiladdhabhāvato asajjamāno asajjanto gato. Yaṃ gamanaṃ gacchanto sabbamanatthaṃ apaharati, sabbañca anuttaraṃ sampattiṃ āvahati, tadeva sobhanaṃ nāma. Tena ca bhagavā gatoti āha ‘‘iti sobhanagamanattā sugato’’ti sobhanattho su-saddoti katvā.

134. Thật vậy, ngay cả 'sự đi' cũng được gọi là 'đã đi' trong các đoạn như 'khi đi, khi đứng'. 'Tốt đẹp' (sobhananti) có nghĩa là 'thiện lành' (subhaṃ). Trạng thái thiện lành là do sự trong sạch, sự trong sạch là do sự vắng mặt của lỗi lầm, vì vậy ngài nói 'hoàn toàn trong sạch và không có lỗi lầm'. Và 'sự đi' có nhiều loại, vì vậy để chỉ ra 'sự đi' được nói đến ở đây, ngài nói 'Thánh đạo'. Vì đó là con đường, là sự chứng đắc Niết-bàn, nên được gọi là 'đã đi' (gataṃ) và 'sự đi' (gamanaṃ). Bây giờ, để chỉ ra lý do chọn ý nghĩa đó, câu 'tena hesā' đã được nói. 'Phương hướng an ổn' (khemaṃ disaṃ) là Niết-bàn. 'Không chấp trước' (asajjamāno) có nghĩa là do không có chướng ngại, ngay cả khi đi đến thiện thú cũng không dính mắc, không tạo ra sự quyến luyến, huống hồ là ở nơi khác. Hoặc là, do đã chứng đắc cả bốn đạo quả bằng năng lực của tốc thông trí ngay khi ngồi trên một tòa ngồi, nên Ngài đã đi mà không dính mắc, không vướng bận. Sự đi nào mà người đi có thể loại bỏ mọi điều bất lợi và mang lại mọi thành tựu vô thượng, thì chính sự đi đó được gọi là tốt đẹp. Và Đức Thế Tôn đã đi bằng sự đi đó, vì vậy ngài nói: 'Do đó, vì có sự đi tốt đẹp nên gọi là Sugata (Thiện Thệ)', vì cho rằng tiếp đầu ngữ 'su-' có nghĩa là 'tốt đẹp'.

Asundarānaṃ dukkhānaṃ saṅkhārappavattīnaṃ abhāvato accantasukhattā ekantato sundaraṃ nāma asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbāna’’nti. Tenāha bhagavā ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203-204). Sammāti suṭṭhu. Suṭṭhu gamanañca nāma paṭipakkhena anabhibhūtassa gamananti āha ‘‘pahīne kilese puna apaccāgacchanto’’ti. Idañca sikhāppattaṃ sammāgamanaṃ, yāya āgamanīyapaṭipadāya siddhaṃ, sāpi sammāgamanamevāti evampi [Pg.235] bhagavā sugatoti dassetuṃ ‘‘sammā vā gato’’tiādi vuttaṃ. Sammāpaṭipattiyāti sammāsambodhiyā sampāpane aviparītapaṭipattiyā. ‘‘Sabbalokassa hitasukhameva karonto’’ti etena mahābodhiyā paṭipadā avibhāgena sabbasattānaṃ sabbadā hitasukhāvahabhāveneva pavattatīti dasseti. ‘‘Sassataṃ ucchedanti ime ante anupagacchanto gato’’ti etena paṭiccasamuppādagatiṃ dasseti. ‘‘Kāmasukhaṃ attakilamathanti ime anupagacchanto gato’’ti etena ariyamaggagatiṃ dasseti.

Do sự vắng mặt của các diễn tiến của hành khổ đau, không tốt đẹp, và do là hạnh phúc tột cùng, nên vô vi giới được gọi là hoàn toàn tốt đẹp, vì vậy ngài nói: 'Và ngài đã đi đến nơi tốt đẹp, là Niết-bàn bất tử'. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: 'Niết-bàn là hạnh phúc tối thượng'. 'Chân chánh' (sammā) có nghĩa là 'khéo léo' (suṭṭhu). Và sự đi khéo léo có nghĩa là sự đi của người không bị đối nghịch pháp áp đảo, vì vậy ngài nói: 'các phiền não đã được đoạn trừ không quay trở lại nữa'. Và sự đi chân chánh đã đạt đến đỉnh cao này, được thành tựu bởi con đường thực hành nào dẫn đến nó, thì con đường ấy cũng chính là sự đi chân chánh. Để chỉ ra rằng Đức Thế Tôn cũng là Sugata theo cách này, câu 'hoặc đã đi một cách chân chánh' đã được nói. 'Bằng sự thực hành chân chánh' có nghĩa là bằng sự thực hành không sai lạc trong việc đạt đến Chánh Đẳng Giác. Bằng câu 'chỉ tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho toàn thể thế gian', ngài chỉ ra rằng con đường thực hành dẫn đến đại giác ngộ diễn ra một cách không phân biệt, luôn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho tất cả chúng sanh. Bằng câu 'đã đi mà không đi đến hai cực đoan này là thường kiến và đoạn kiến', ngài chỉ ra sự đi của duyên khởi. Bằng câu 'đã đi mà không đi đến hai cực đoan này là khoái lạc giác quan và khổ hạnh ép xác', ngài chỉ ra sự đi của Thánh đạo.

Tatrāti yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane nipphādetabbe, sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atthamukhena hi vācāya abhūtatā, bhūtatā vā. Atacchanti tasseva vevacanaṃ. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathāsantaṃ. Anatthasañhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena sañhitaṃ, anatthāvahaṃ. Na atthoti anattho, atthassa paṭipakkho, abhāvo ca, tena sañhitaṃ, pisuṇavācaṃ, samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassāpi vacīduccaritassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca paṭhamā vācā sīlavantaṃ ‘‘dussīlo’’ti, acaṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā bhāsamānassa daṭṭhabbā. Dutiyā dussīlaṃ ‘‘dussīlo’’ti, caṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā avinayena bhāsamānassa. Tatiyā nerayikādikassa nerayikādibhāvavibhāvanīkathā yathā ‘‘āpāyiko devadatto nerayiko’’tiādikā (cūḷava. 348). Catutthī ‘‘vedavihitena yaññavidhinā pāṇātipātādikataṃ sugatiṃ āvahatī’’ti lokassa byāmohanakathā. Pañcamī bhūtena pesuññūpasaṃhārādikathā. Chaṭṭhā yuttappattaṭṭhāne pavattitā dānasīlādikathā veditabbā. Evaṃ sammā gadattāti yathāvuttaṃ abhūtādiṃ vajjetvā bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ piyaṃ manāpaṃ tato eva sammā suṭṭhu gadanato sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Āpāthagamanamattena kassaci appiyampi hi bhagavato vacanaṃ piyaṃ manāpameva atthasiddhiyā lokassa hitasukhāvahattā.

Tatrāti: (trong câu) yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane (nói lời thích hợp ở nơi thích hợp), trong ý nghĩa cần được hoàn thành, cần được thành tựu, đây là cách dùng ở địa cách. Abhūtanti: có ý nghĩa không thật. Quả vậy, do ý nghĩa chính yếu mà lời nói có tính không thật hoặc có tính chân thật. Atacchanti: là đồng nghĩa của từ ấy (bhūtaṃ). Hoặc abhūtanti: là không có, không hiện hữu. Atacchanti: có trạng thái không như vậy, hiện hữu cách khác. Anatthasañhitanti: liên hệ đến điều vô ích, hoặc trong hiện tại, hoặc trong tương lai, mang lại điều vô ích. Không có lợi ích nên là vô ích, là đối nghịch với lợi ích, và là sự không có (lợi ích); liên hệ đến điều ấy, có nghĩa là lời nói hai lưỡi và lời nói vô ích. Như vậy, ở đây nên hiểu là sự bao gồm cả bốn loại khẩu ác hạnh. Và ở đây, lời nói thứ nhất nên được hiểu là của người nói về người có giới là “người không có giới,” về người không phải là chiên-đà-la v.v... là “người chiên-đà-la” v.v... Lời nói thứ hai là của người nói về người không có giới là “người không có giới,” về người không phải là chiên-đà-la v.v... là “người chiên-đà-la” v.v... một cách không phải là lời giáo huấn. Lời nói thứ ba là lời nói trình bày về tình trạng của người sẽ sanh vào địa ngục v.v..., ví như: “Devadatta sẽ sanh vào đọa xứ, sẽ sanh vào địa ngục” v.v... Lời nói thứ tư là lời nói làm cho thế gian mê muội rằng: “Việc làm như sát sanh v.v... bằng phương pháp tế tự được quy định trong kinh Vệ-đà sẽ mang lại thiện thú.” Lời nói thứ năm là lời nói dẫn đến sự chia rẽ v.v... bằng sự việc có thật. Lời nói thứ sáu nên được biết là lời nói về bố thí, trì giới v.v... được thực hiện ở nơi thích hợp. Như vậy, sammā gadattāti: vì đã tránh những điều không thật v.v... như đã nói, và vì nói một cách tốt đẹp, chân chánh những lời chân thật, xác thực, liên hệ đến lợi ích, khả ái, đẹp lòng, do đó (Ngài) là Sugato, bằng cách biến đổi mẫu tự da thành mẫu tự ta. Quả vậy, dù cho lời nói của Đức Thế Tôn có không được một người nào đó ưa thích chỉ vì mới lọt vào tai, nhưng nó vẫn là khả ái, đẹp lòng do sự thành tựu lợi ích, do mang lại lợi ích và hạnh phúc cho thế gian.

Apica sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ bhaddakaṃ[Pg.236]. Tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosarahitavilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ, ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitaṃ abhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya, sattānaṃ hitasukhāvahatāya ca sobhanameva. Atha vā sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. Tathā yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya sammā paccakkhato gato abbhaññāsīti sugato.

Hơn nữa, Sugato là vì vị ấy có sự đi (gataṃ, gamanaṃ) tốt đẹp (sobhanaṃ). Quả vậy, sự đi đến với chúng sanh cần được tế độ của Đức Thế Tôn là tốt đẹp, là tốt lành vì chắc chắn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho họ. Tương tự, do thân hình được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, nên sự đi của thân (kāyagamanaṃ) giống như dáng đi của thiên nga chúa, bò đực chúa, voi chúa, sư tử chúa, một cách uy nghi, không có các lỗi lầm như đi quá nhanh, quá chậm, vấp ngã, kéo lê, dậm mạnh, đi bằng gót chân, đi xiêu vẹo, lộn xộn v.v...; và sự đi của trí tuệ (ñāṇagamanaṃ) cùng với các đức tính đặc biệt như từ bi, chánh niệm, tinh tấn v.v... rộng lớn và không tỳ vết, từ lúc phát nguyện cho đến khi đạt được đại bồ đề, là tốt đẹp do không có lỗi lầm và do mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Hoặc, do biết rõ toàn thể thế gian bằng trí tuệ tự nhiên (sayambhūñāṇa) qua sự thông hiểu bằng biến tri, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã liễu tri (avagato). Tương tự, do từ bỏ tập khởi của thế gian qua sự thông hiểu bằng sự đoạn trừ, làm cho nó có trạng thái không sanh khởi trở lại, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã vượt qua (atīto). Do đã đạt đến sự diệt của thế gian, tức là Niết-bàn, qua sự thông hiểu bằng sự chứng ngộ, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã đạt đến (adhigato). Do đã thực hành con đường đưa đến sự diệt của thế gian qua sự thông hiểu bằng sự tu tập, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã thực hành (paṭipanno). Tương tự, bất cứ điều gì được thế gian này cùng với chư thiên thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, đạt được, tìm cầu, suy xét bởi ý, tất cả những điều đó Ngài đã đi đến (gato), tức là đã biết rõ (abbhaññāsi) một cách chân chánh, một cách trực tiếp như quả amla trong lòng bàn tay, nên Ngài là Sugato.

135. Sabbathāti sabbappakārena. Yo yo loko yathā yathā veditabbo, tathā tathā. Te pana pakāre dassetuṃ ‘‘sabhāvato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvatoti dukkhasabhāvato. Sabbo hi loko dukkhasabhāvo. Yathāha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (mahāva. 14; dī. ni. 2.387). Samudayatoti yato so samudeti, tato taṇhādito. Nirodhatoti yattha so nirujjhati, tato visaṅkhārato. Nirodhūpāyatoti yena vidhinā so nirodho pattabbo, tato ariyamaggato, ito aññassa pakārassa abhāvā.

135. Sabbathāti: bằng mọi cách. Thế gian nào cần được biết như thế nào, (Ngài biết) như thế ấy. Để chỉ ra những cách thức ấy, câu “sabhāvato” v.v... đã được nói. Ở đây, sabhāvatoti: theo tự tánh khổ. Quả vậy, tất cả thế gian đều có tự tánh khổ. Như có lời dạy: “Nói tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.” Samudayatoti: do nhân nào mà nó (thế gian) sanh khởi, tức là do ái v.v... Nirodhatoti: nơi nào nó (thế gian) bị diệt, tức là do sự vô vi. Nirodhūpāyatoti: bằng phương pháp nào mà sự diệt ấy cần được đạt đến, tức là do thánh đạo; vì không có cách thức nào khác ngoài những điều này.

Iti ‘‘sabbathā lokaṃ avedī’’ti vatvā tadatthasādhakaṃ suttaṃ dassento ‘‘yattha kho āvuso’’tiādimāha. Tattha ‘‘na jāyatī’’tiādinā ujukaṃ jātiādīni paṭikkhipitvā ‘‘na cavati na upapajjatī’’ti padadvayena aparāparaṃ cavanupapajjanāni paṭikkhipati. Keci pana ‘‘na jāyatītiādi gabbhaseyyakavasena vuttaṃ, itaraṃ opapātikavasenā’’ti vadanti. Tanti jātiādirahitaṃ. Gamanenāti padasā gamanena. Ñāteyyanti jānitabbaṃ. ‘‘Ñātāya’’nti vā pāṭho, ñātā ayaṃ nibbānatthikoti adhippāyo.

Như vậy, sau khi nói “sabbathā lokaṃ avedī (đã biết thế gian bằng mọi cách),” để chỉ ra bài kinh làm sáng tỏ ý nghĩa đó, Ngài đã nói “yattha kho āvuso” v.v... Ở đây, bằng câu “na jāyati” v.v..., Ngài đã trực tiếp phủ định sanh v.v..., và bằng hai từ “na cavati na upapajjati,” Ngài đã phủ định sự chết và sự sanh kế tiếp nhau. Nhưng một số vị nói rằng: “Câu ‘na jāyati’ v.v... được nói theo trường hợp thai sanh, câu còn lại được nói theo trường hợp hóa sanh.” Tanti: (nơi tận cùng) không có sanh v.v... Gamanenāti: bằng sự đi bộ. Ñāteyyanti: cần được biết. Hoặc bản kinh đọc là “ñātāya,” ý muốn nói: người này, người mong muốn Niết-bàn, là người biết.

Kāmaṃ [Pg.237] pādagamanena gantvā lokassantaṃ ñātuṃ, daṭṭhuṃ, pattuṃ vā na sakkā, apica parimitaparicchinnaṭṭhāne taṃ paññāpetvā dassemīti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sasaññimhīti saññāsahite. Tato eva samanake saviññāṇake. Aviññāṇake pana utusamuṭṭhānarūpasamudāyamatte paññāpetuṃ na sakkāti adhippāyo. Lokanti khandhādilokaṃ. Lokanirodhanti tassa lokassa nirujjhanaṃ, nibbānameva vā. Adesampi hi taṃ yesaṃ nirodho, tesaṃ vasena upacārato, desatopi niddisīyati yathā ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134; vibha. 204).

Thật vậy, không thể đi bộ để biết, thấy, hay đạt đến tận cùng của thế gian, tuy nhiên, để chỉ ra rằng: “Ta sẽ chỉ ra (tận cùng của thế gian) bằng cách chế định nó trong một nơi có giới hạn, có đo lường,” Ngài đã nói “apicā” v.v... Ở đây, sasaññimhīti: cùng với tưởng. Do đó, (thân) cùng với ý, cùng với thức. Ý muốn nói: không thể chế định trong (thân) không có thức, chỉ là một tập hợp sắc do thời tiết sanh. Lokanti: thế gian uẩn v.v... Lokanirodhanti: sự diệt của thế gian ấy, hoặc chính là Niết-bàn. Quả vậy, dù không có nơi chốn, nhưng nó (Niết-bàn) cũng được chỉ ra theo nơi chốn, một cách ẩn dụ, tùy thuộc vào những (uẩn) nào bị diệt, ví như: “Mắt trong thế gian là sắc khả ái, sắc khả ý; ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ ở đây, khi bị diệt thì bị diệt ở đây.”

Gamanenāti pākatikagamanena. Lokassantoti saṅkhāralokassa anto antakiriyāhetubhūtaṃ nibbānaṃ. Kudācananti kadācipi. Apatvāti aggamaggena anadhigantvā. Pamocananti pamutti nissaraṇaṃ. Tasmāti yasmā lokassantaṃ apatvā vaṭṭadukkhato mutti natthi, tasmā. Haveti nipātamattaṃ. Lokavidūti sabhāvādito sabbaṃ lokaṃ jānanto. Sumedhoti sundarapañño. Lokantagūti pariññābhisamayena lokaṃ viditvā pahānābhisamayena lokantagū. Maggabrahmacariyavāsassa pariniṭṭhitattā vusitabrahmacariyo. Sabbesaṃ kilesānaṃ samitattā, catusaccadhammānaṃ vā abhisamitattā samitāvī. Nāsīsati na pattheti. Yathā imaṃ lokaṃ, evaṃ parañca lokaṃ appaṭisandhikattā.

Gamanenāti là bằng sự đi lại thông thường. Lokassantoti là sự chấm dứt của thế gian hữu vi, tức là Niết-bàn, là nhân tố làm cho chấm dứt. Kudācananti là không bao giờ. Apatvāti là không chứng đắc bằng thánh đạo. Pamocananti là sự giải thoát, sự thoát ly. Tasmāti là bởi vì không đạt đến sự chấm dứt của thế gian thì không có sự giải thoát khỏi khổ luân hồi, do đó. Haveti chỉ là một tiểu từ. Lokavidūti là vị biết rõ tất cả thế gian từ phương diện tự tánh v.v... Sumedhoti là vị có trí tuệ tốt đẹp. Lokantagūti là vị đã biết rõ thế gian bằng sự liễu tri và là vị đi đến tận cùng thế gian bằng sự đoạn tận. Do đã hoàn tất việc sống đời phạm hạnh của đạo lộ nên gọi là vusitabrahmacariyo (vị đã sống đời phạm hạnh). Do đã làm cho tất cả phiền não được lắng dịu, hoặc do đã giác ngộ các pháp Tứ đế, nên gọi là samitāvī (vị đã lắng dịu). Nāsīsati là không mong cầu. Giống như không mong cầu thế gian này, cũng vậy, không mong cầu thế gian khác do không còn tái sanh.

136. Evaṃ yadipi lokavidutā anavasesato dassitā sabhāvato dassitattā, loko pana ekadeseneva vuttoti taṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘apica tayo lokā’’tiādi vuttaṃ. Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho, santāno ca sattaloko. Rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokīyanti ettha kusalākusalaṃ, tabbipāko cāti lokoti. Anindriyabaddhānaṃ rūpādīnaṃ samūho, santāno ca okāsaloko lokiyanti ettha tasā, thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti. Tadādhāratāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Ubhayepi khandhā saṅkhāraloko paccayehi saṅkharīyanti, lujjanti palujjanti cāti. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti [Pg.238] attho. Paccayattho hettha āhāra-saddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.232) viya. Evaṃ hi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattāpi pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo, na sattadhammoti āha ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti.

136. Mặc dù như vậy, sự thông hiểu thế gian đã được trình bày không sót vì đã được trình bày từ phương diện tự tánh, nhưng thế gian chỉ mới được nói đến một phần, để trình bày điều đó không sót, câu "Vả lại, có ba thế gian" v.v... đã được nói. Trong đó, sự tập hợp và sự tương tục của các uẩn liên hệ đến các căn là chúng sanh thế gian. Do bám víu, dính mắc vào sắc v.v... nên gọi là chúng sanh (satto); thiện và bất thiện, và quả của chúng được thấy ở đây, nên gọi là thế gian (loko). Sự tập hợp và sự sắp đặt của sắc v.v... không liên hệ đến các căn là khí thế gian; các loài động và bất động được thấy ở đây, và là nơi chốn của chúng. Do là nơi chứa đựng của chúng, nên nó cũng được gọi là "khí thế gian" (bhājanaloko). Cả hai loại uẩn là thế gian hữu vi, vì chúng được các duyên tạo tác, và chúng bị hoại diệt, tan rã. Āhāraṭṭhitikā có nghĩa là tồn tại nhờ duyên, có sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên. Ở đây, từ āhāra có nghĩa là duyên, giống như trong các câu "vật thực này là để cho dục tham chưa sanh được sanh khởi" v.v... Thật vậy, như vậy, qua câu "tất cả chúng sanh", các chúng sanh vô tưởng cũng được bao gồm. Nhưng sự tồn tại nhờ vật thực này, một cách tuyệt đối, là pháp hữu vi, không phải là pháp của chúng sanh, do đó ngài nói: "Ở chỗ có câu āhāraṭṭhitikā, nên hiểu là thế gian hữu vi".

Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānā desanāti nāyaṃ doso. Yathā aññatthāpi ‘‘ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27). Diṭṭhigatikānaṃ sassatādivasena ‘‘attā, loko’’ti ca parikappanā yebhuyyena sattavisayā, na saṅkhāravisayāti āha ‘‘sassato lokoti vā asassato lokoti vā āgataṭṭhāne sattaloko veditabbo’’ti.

Nếu vậy, câu "tất cả chúng sanh" này thì thế nào? (Đáp rằng:) Bài thuyết pháp dựa trên quy ước về cá nhân, nên không có lỗi này. Giống như ở nơi khác cũng có nói: "Này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu khi nhàm chán đúng đắn, ly tham đúng đắn, giải thoát đúng đắn đối với một pháp, là vị thấy được tận cùng đúng đắn, sau khi đã giác ngộ ý nghĩa chân chánh, trở thành người chấm dứt khổ đau ngay trong hiện tại. Trong một pháp nào? Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực". Sự tưởng định "ngã, thế gian" theo cách thường hằng v.v... của những người có tà kiến, phần lớn có đối tượng là chúng sanh, không có đối tượng là các pháp hữu vi. Do đó, ngài nói: "Ở chỗ có câu 'thế gian là thường hằng' hay 'thế gian là không thường hằng', nên hiểu là chúng sanh thế gian".

Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti paribbhamanti. Disā bhanti virocamānāti tesaṃ paribbhamaneneva tā disā pabhassarā hutvā virocanti. Tāva sahassadhā lokoti tattakaṃ sahassappakāro okāsaloko, sahassalokadhātuyoti attho. ‘‘Tāva sahassavā’’ti vā pāṭho.

Yāvatā candimasūriyā pariharanti có nghĩa là mặt trăng và mặt trời xoay vần, di chuyển trong một phạm vi nào. Disā bhanti virocamānā có nghĩa là chính nhờ sự di chuyển của chúng mà các phương ấy trở nên rực rỡ và chiếu sáng. Tāva sahassadhā loko có nghĩa là khí thế gian có một ngàn loại trong phạm vi ấy, tức là có một ngàn thế giới. Hoặc có bản đọc là Tāva sahassavā.

Tampīti taṃ tividhampi lokaṃ. Tathā hissa sabbathāpi viditoti sambandho. Eko lokoti ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti yāya puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassa abhāvato. Dve lokātiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāma-ggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ, tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati, pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha ‘‘loko’’ti adhippetattā. Atha vā ‘‘na lujjati na palujjatī’’ti [Pg.239] yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni.

Tampīti là thế gian ba loại ấy. Nên liên kết với câu "Như vậy, thế gian ấy đã được biết rõ về mọi phương diện". Eko loko (một thế gian) có nghĩa là: qua lời nói dựa trên quy ước về cá nhân "tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực", sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên của tất cả các pháp hữu vi đã được nói đến; do đó, toàn bộ thế gian hữu vi là một, là một loại, vì không có loại nào khác. Trong các câu "hai thế gian" v.v... cũng nên hiểu ý nghĩa theo phương pháp này. Và ở đây, qua việc đề cập đến danh, không bao gồm Niết-bàn, vì Niết-bàn không có tự tánh của thế gian. (Hỏi:) Chẳng phải ở câu "tồn tại nhờ vật thực", do sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên, các pháp đạo và quả cũng trở thành thế gian sao? (Đáp:) Không trở thành, vì ở đây "thế gian" được chủ ý chỉ đến các pháp khổ đế cần được liễu tri. Hoặc là, cái gì được nắm giữ là "không hoại diệt, không tan rã" mà thực tế không phải như vậy, cái đó là thế gian; do đó, các pháp siêu thế, vốn thoát khỏi sự nắm giữ ấy, không có tánh chất thế gian. Các uẩn là đối tượng của các thủ là thủ uẩn. Dasāyatanānīti là mười sắc xứ.

Ettha ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti paccayāyattavuttitāvacanena saṅkhārānaṃ aniccatā. Tāya ca ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato dukkhānattatā ca pakāsitā hontīti tīṇipi sāmaññalakkhaṇāni gahitāni. Nāmanti cattāro arūpino khandhā, te ca atthato phassādayo. Rūpanti bhūtupādāyarūpāni, tāni ca atthato pathavīādayoti aviseseneva salakkhaṇato saṅkhārā gahitā. Taggahaṇeneva ye tesaṃ visesā kusalādayo, hetuādayo ca, tepi gahitā eva hontīti āha ‘‘iti ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito’’ti.

Và ở đây, qua lời nói về sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên trong câu "tồn tại nhờ vật thực", tính vô thường của các pháp hữu vi được trình bày. Và qua tính vô thường ấy, theo phương pháp "cái gì vô thường, cái đó là khổ; cái gì khổ, cái đó là vô ngã", tính khổ và vô ngã cũng được trình bày; do đó, cả ba tướng chung đều được bao gồm. Nāma (danh) là bốn danh uẩn, và về mặt ý nghĩa, chúng chính là xúc v.v... Rūpa (sắc) là các sắc do tứ đại tạo và các sắc y sinh, và về mặt ý nghĩa, chúng chính là đất v.v... Như vậy, các pháp hữu vi được bao gồm một cách tổng quát theo tự tướng của chúng. Chính qua việc bao gồm chúng, những đặc tính của chúng như thiện v.v..., và nhân v.v... cũng đều được bao gồm. Do đó, ngài nói: "Như vậy, thế gian hữu vi này cũng đã được biết rõ về mọi phương diện".

Āgamma cittaṃ seti etthāti āsayo migāsayo viya. Yathā migo gocarāya gantvā paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti so tassa āsayo, evaṃ aññathā pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayoti vuccati. So pana sassatadiṭṭhiādivasena catubbidho. Vuttañca –

Tâm đến và nằm ở đó, nên gọi là āsaya (nơi trú ẩn), giống như nơi trú ẩn của con nai. Giống như con nai đi kiếm ăn rồi quay về nằm ngay trong bụi rậm đó, nên đó là nơi trú ẩn của nó. Cũng vậy, tâm sau khi đã khởi lên ở nơi khác, đến và nằm ở đâu, nơi đó được gọi là āsaya (nơi trú ẩn) của nó. Và nơi trú ẩn đó có bốn loại, theo cách thường kiến v.v... Và đã được nói rằng –

‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti.

Thường kiến và đoạn kiến, sự kham nhẫn thuận thứ, và trí tuệ nào đúng như thật, cái ấy được gọi bằng từ 'khuynh hướng' (āsaya).

Tattha sabbadiṭṭhīnaṃ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā. Yathāha ‘‘dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañca natthitañcā’’ti (saṃ. ni. 2.15). Atthitāti hi sassataggāho adhippeto, natthitāti ucchedaggāho. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ āsayo. Vivaṭṭanissitānaṃ pana suddhasattānaṃ anulomikā khanti, yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo.

Trong đó, vì tất cả các tà kiến được bao gồm bởi thường kiến và đoạn kiến, nên tất cả chúng sanh có khuynh hướng tà kiến đều nương tựa vào chính hai loại tà kiến này. Như đã được nói: 'Này Kaccāna, thế gian này phần lớn nương tựa vào hai cực đoan: sự hiện hữu và sự không hiện hữu.' Quả vậy, 'sự hiện hữu' có nghĩa là sự chấp thủ thường kiến, 'sự không hiện hữu' có nghĩa là sự chấp thủ đoạn kiến. Trước hết, đây là khuynh hướng của các phàm phu nương tựa vào vòng luân hồi. Còn đối với các chúng sanh thanh tịnh nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, có hai loại khuynh hướng là sự kham nhẫn thuận thứ và trí tuệ như thật.

Āsayaṃ jānātīti catubbidhampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti. Jānanto ca tesaṃ diṭṭhigatānaṃ, tesañca ñāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ –

Khi nói 'biết khuynh hướng' có nghĩa là biết cả bốn loại khuynh hướng của chúng sanh. Và khi biết, Ngài biết các khuynh hướng tà kiến của họ và các trí tuệ (thuộc khuynh hướng) của họ ngay cả trong khoảnh khắc chúng không khởi sanh. Điều này đã được nói rằng –

‘‘Kāmaṃ [Pg.240] sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti, kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti’’ādi (paṭi. ma. 1.113).

'Ngài biết ngay cả người đang hưởng thụ các dục rằng: 'Người này xem trọng các dục, có khuynh hướng về các dục, có thiên hướng về các dục'; Ngài biết ngay cả người đang hưởng thụ các dục rằng: 'Người này xem trọng sự xuất ly, có khuynh hướng về sự xuất ly, có thiên hướng về sự xuất ly', v.v...

Appahīnabhāvena santāne anu anu sayantīti anusayā, anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Etena nesaṃ kāraṇalābhe uppajjanārahataṃ dasseti. Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Ke pana te? Rāgādayo satta anāgatā kilesā, atītā, paccuppannā ca taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi dhammānaṃ kālabhedena sabhāvabhedo atthi. Taṃ sattavidhaṃ anusayaṃ tassa tassa sattassa santāne paroparabhāvena pavattamānaṃ jānāti.

Chúng được gọi là tùy miên (anusayā) vì chúng nằm ngầm (sayanti) theo mãi (anu anu) trong dòng tương tục (santāne) do chưa được đoạn trừ; nghĩa là chúng khởi sanh khi gặp được duyên thích hợp. Bằng cách này, nó cho thấy khả năng khởi sanh của chúng khi có được duyên. Quả vậy, các phiền não chưa được đoạn trừ sẽ khởi sanh khi có duyên. Vậy chúng là gì? Là bảy phiền não vị lai như tham, v.v...; các phiền não quá khứ và hiện tại cũng được gọi như vậy vì có cùng bản chất. Quả vậy, không có sự khác biệt về bản chất của các pháp do sự khác biệt về thời gian. Ngài biết bảy loại tùy miên ấy đang diễn tiến trong dòng tương tục của mỗi chúng sanh với mức độ mạnh yếu khác nhau.

Caritanti sucaritaduccaritaṃ. Taṃ hi vibhaṅge (vibha. 814, 817) caritaniddese niddiṭṭhaṃ. Atha vā caritanti cariyā veditabbā. Tā pana rāgadosamohasaddhābuddhivitakkavasena cha mūlacariyā, tāsaṃ apariyanto antarabhedo, saṃsaggabhedo pana tesaṭṭhividho. Taṃ caritaṃ sabhāvato saṃkilesavodānato samuṭṭhānato phalato nissandatoti evamādinā pakārena jānāti.

'Hạnh' (carita) là thiện hạnh và ác hạnh. Quả vậy, điều đó đã được chỉ rõ trong phần giải thích về hạnh (caritaniddesa) trong bộ Phân Tích. Hoặc 'hạnh' (carita) nên được hiểu là tánh (cariyā). Về các tánh ấy, có sáu tánh căn bản theo phương diện tham, sân, si, tín, tuệ, và tầm. Sự phân chia nội tại của chúng là vô hạn, còn sự phân chia do pha trộn thì có sáu mươi ba loại. Ngài biết hạnh đó theo nhiều phương diện như: về bản chất, về phương diện ô nhiễm và thanh tịnh, về sự sanh khởi, về quả, về kết quả tương tục, v.v...

Adhimutti ajjhāsayadhātu. Sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti. Yāya hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva sevanti, paṇītādhimuttikā ca paṇītādhimuttikeyeva. Sā ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo adhimutti. Taṃ adhimuttiṃ jānāti ‘‘imassa adhimutti hīnā, imassa paṇītā’’ti, tatthāpi ‘‘imassa mudu, imassa mudutarā, imassa mudutamā’’tiādinā. Indriyānaṃ hi tikkhamudubhāvādinā yathārahaṃ adhimuttiyā tikkhamudubhāvādiko veditabbo. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodanīyaṃ (vibha. aṭṭha. 818, 820) ‘‘heṭṭhā gahitāpi adhimutti idha sattānaṃ tikkhindriyamudindriyabhāvadassanatthaṃ puna gahitā’’ti.

Thiên hướng (adhimutti) là giới tánh (ajjhāsayadhātu). Nó có hai loại: thiên hướng thấp kém và thiên hướng cao thượng. Do đó, chúng sanh có thiên hướng thấp kém chỉ giao du với những người có thiên hướng thấp kém, và những người có thiên hướng cao thượng (chỉ giao du) với những người có thiên hướng cao thượng. Giới tánh đó, bản chất của khuynh hướng đó, là thiên hướng. Ngài biết thiên hướng đó rằng: 'thiên hướng của người này thấp kém, của người này cao thượng'; và trong đó, Ngài cũng biết: 'của người này mềm yếu, của người này mềm yếu hơn, của người này mềm yếu nhất', v.v... Quả vậy, tính chất sắc bén, mềm yếu, v.v... của thiên hướng cần được hiểu một cách tương ứng theo tính chất sắc bén, mềm yếu, v.v... của các căn. Quả vậy, trong bộ Sammohavinodanī đã nói: 'Mặc dù thiên hướng đã được đề cập ở phần trước, ở đây nó được đề cập lại để chỉ ra trạng thái căn sắc bén và căn mềm yếu của chúng sanh'.

Apparajaṃ akkhaṃ etesanti apparajakkhā, appaṃ vā rajaṃ paññāmaye akkhimhi etesanti apparajakkhā, anussadarāgādirajā sattā, te apparajakkhe. Mahārajakkheti etthāpi eseva nayo. Ussadarāgādirajā mahārajakkhā.

Họ là những người ít bụi trong mắt (apparajakkhā) vì mắt (akkhaṃ) của họ (etesaṃ) có ít bụi (apparajaṃ); hoặc họ là những người ít bụi trong mắt vì có ít bụi (appaṃ rajaṃ) trong con mắt trí tuệ (paññāmaye akkhimhi) của họ. (Đó là) những chúng sanh có ít bụi bặm của tham ái v.v... Ngài biết những người ít bụi trong mắt ấy. Đối với từ 'những người nhiều bụi trong mắt' (mahārajakkha) cũng theo phương pháp tương tự. Những người có nhiều bụi bặm của tham ái v.v... là những người nhiều bụi trong mắt.

Tikkhindriyeti [Pg.241] tikhiṇehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Mudindriyeti mudukehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Upanissayaindriyāni nāma idhādhippetāni. Svākāreti sundarākāre kalyāṇapakatike, vivaṭṭajjhāsayeti attho. Suviññāpayeti sammattaniyāmaṃ viññāpetuṃ sukare saddhe, paññavante ca. Bhabbe abhabbeti ettha bhabbeti kammāvaraṇakilesāvaraṇavipākāvaraṇarahite. Vuttavipariyāyena dvākāraduviññāpayābhabbā veditabbā. Ettha ca ‘‘imassa rāgarajo appo, imassa dosarajo appo’’tiādinā apparajakkhesu jānanaṃ veditabbaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tasmāti yasmā bhagavā aparimāṇe satte āsayādito anavasesetvā jānāti, tasmā assa bhagavato sattalokopi sabbathā vidito.

'Người có căn sắc bén' là những người có các căn như tín v.v... sắc bén. 'Người có căn mềm yếu' là những người có các căn như tín v.v... mềm yếu. Ở đây, ý muốn nói đến các căn có tính chất duyên trợ. 'Người có tướng tốt' nghĩa là người có tướng mạo đẹp, có bản chất tốt lành, có khuynh hướng thoát khỏi luân hồi. 'Người dễ lãnh hội' là những người có tín, có tuệ, dễ dàng làm cho liễu tri chánh tánh quyết định. Trong 'người có khả năng' và 'người không có khả năng', 'người có khả năng' là người không có nghiệp chướng, phiền não chướng, và dị thục chướng. Người có tướng xấu, người khó lãnh hội, và người không có khả năng nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói. Và ở đây, sự biết về những người ít bụi trong mắt nên được hiểu theo cách: 'bụi tham của người này ít, bụi sân của người này ít', v.v... Đối với những người còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Do đó, vì Đức Thế Tôn biết không sót một chúng sanh nào trong vô lượng chúng sanh về khuynh hướng v.v..., cho nên thế giới chúng sanh cũng được Đức Thế Tôn ấy biết một cách toàn diện.

Nanu ca sattesu pamāṇādipi jānitabbo atthīti? Atthi. Tassa pana jānanaṃ na nibbidāya virāgāya nirodhāyāti idha na gahitaṃ, bhagavato pana tampi suviditaṃ suvavatthāpitameva, payojanābhāvā desanaṃ nāruḷhaṃ. Tena vuttaṃ –

Chẳng phải cũng có những điều cần biết về chúng sanh như số lượng v.v... hay sao? Có. Nhưng sự biết về điều đó không đưa đến nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, nên không được đề cập ở đây. Tuy nhiên, đối với Đức Thế Tôn, điều đó cũng đã được biết rõ, được xác định rõ. Vì không có lợi ích nên không được đưa vào bài thuyết pháp. Do đó, đã được nói rằng –

‘‘Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā bhikkhū āmantesi ‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho bahutaraṃ – yo vāyaṃ mayā paritto nakhasikhāyaṃ paṃsu āropito, ayaṃ vā mahāpathavī’’’tiādi (saṃ. ni. 5.1121).

'Bấy giờ, Đức Thế Tôn lấy một ít bụi đất đặt lên móng tay rồi gọi các Tỳ khưu: 'Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, cái nào nhiều hơn – một ít bụi đất mà Như Lai đã đặt trên móng tay này, hay là quả đại địa này?', v.v...'

137. Okāsalokopi sabbathā viditoti sambandho. Cakkavāḷanti lokadhātu. Sā hi nemimaṇḍalasadisena cakkavāḷapabbatena samantato parikkhittattā ‘‘cakkavāḷa’’nti vuccati. Catutiṃsasatāni cāti catuadhikāni tiṃsasatāni, tīṇisahassāni, cattārisatāni cāti attho. Aḍḍhuḍḍhānīti upaḍḍhacatutthāni, tīṇisatāni, paññāsañcāti attho. Nahutānīti dasasahassāni. Saṅkhātāti kathitā. Saṇṭhitīti heṭṭhā, uparito cāti sabbaso ṭhiti.

137. Cần có sự liên kết là 'thế giới không gian cũng được biết một cách toàn diện'. 'Thế giới' (cakkavāḷa) là thế giới hệ (lokadhātu). Quả vậy, nó được gọi là 'thế giới' (cakkavāḷa) vì được bao quanh tứ phía bởi dãy núi Chuyển Luân (cakkavāḷapabbatena) giống như vành bánh xe. 'Ba mươi bốn trăm' (catutiṃsasatāni) có nghĩa là ba mươi trăm cộng thêm bốn, tức là ba ngàn và bốn trăm. 'Ba rưỡi' (aḍḍhuḍḍhāni) có nghĩa là ba và một nửa của cái thứ tư, tức là ba trăm và năm mươi. 'Một nahuta' là mười ngàn. 'Được kể' (saṅkhātā) là được nói. 'Sự thiết lập' (saṇṭhiti) là sự tồn tại ở khắp mọi nơi, tức là ở dưới và ở trên.

Evaṃ saṇṭhiteti evamavaṭṭhite. Etthāti cakkavāḷe. Accuggato tāvadevāti tattakameva caturāsīti yojanasahassāniyeva ubbedho[Pg.242]. Na kevalaṃ cettha ubbedhova, atha kho āyāmavitthārāpissa tattakāyeva. Vuttañhetaṃ –

Evaṃ saṇṭhiteti có nghĩa là evamavaṭṭhite (khi được thiết lập vững chắc như vậy). Etthāti có nghĩa là cakkavāḷe (ở trong cõi Ta-bà này). Accuggato tāvadevāti có nghĩa là chiều cao vươn lên cũng chỉ chừng ấy, tức là tám mươi bốn ngàn do-tuần. Và ở đây không chỉ có chiều cao, mà chiều dài và chiều rộng của nó cũng chừng ấy. Điều này đã được nói đến rằng –

‘‘Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66).

“Này các Tỳ khưu, vua núi Sineru có chiều dài tám mươi bốn ngàn do-tuần, và chiều rộng tám mươi bốn ngàn do-tuần.” (A. Ni. 7.66).

Tatoti sinerussa heṭṭhā, upari ca vuttappamāṇato. Upaḍḍhupaḍḍhenāti upaḍḍhena upaḍḍhena. Idaṃ vuttaṃ hoti – dvācattālīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato yugandharapabbato, ekavīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato īsadharo pabbatoti iminā nayena sesesupi upaḍḍhupaḍḍhapamāṇatā veditabbā. Yathā mahāsamuddo yāva cakkavāḷapādamūlā anupubbaninno, evaṃ yāva sinerupādamūlāti heṭṭhā sinerupamāṇato upaḍḍhapamāṇopi yugandharapabbato pathaviyaṃ suppatiṭṭhito, evaṃ īsadharādayopīti daṭṭhabbaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘mahāsamuddo, bhikkhave, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro’’ti (udā. 45; cūḷava. 384; a. ni. 8.19). Sineruyugandharādīnaṃ antare sīdantarasamuddā nāma. Te vitthārato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggatasamānaparimāṇāti vadanti. Brahāti mahanto.

Tatoti có nghĩa là từ kích thước đã nói của núi Sineru, ở bên dưới và bên trên. Upaḍḍhupaḍḍhenāti có nghĩa là bằng một nửa của một nửa. Điều này được nói như sau: núi Yugandhara chìm trong biển bốn mươi hai ngàn do-tuần và nhô lên trên cũng chừng ấy; núi Īsadhara chìm trong biển hai mươi mốt ngàn do-tuần và nhô lên trên cũng chừng ấy. Theo phương pháp này, nên hiểu rằng kích thước của các ngọn núi còn lại cũng bằng một nửa của một nửa. Giống như đại dương dốc dần cho đến chân núi Cakkavāḷa, cũng vậy, (nó dốc dần) cho đến chân núi Sineru. Do đó, nên hiểu rằng núi Yugandhara, dù có kích thước bằng một nửa kích thước của núi Sineru ở bên dưới, vẫn được thiết lập vững chắc trên mặt đất, và các ngọn núi Īsadhara v.v... cũng như vậy. Điều này đã được nói đến: “Này các Tỳ khưu, đại dương dốc dần, nghiêng dần, thoải dần.” (Udā. 45; Cūḷava. 384; A. Ni. 8.19). Giữa các núi Sineru, Yugandhara v.v... có các biển tên là Sīdantara. Người ta nói rằng chiều rộng của chúng lần lượt bằng với chiều cao của các núi Sineru v.v... Brahāti có nghĩa là mahanto (lớn).

Sinerussa samantatoti parikkhipanavasena sinerussa samantato ṭhitā. Sineruṃ tāva parikkhipitvā ṭhito yugandharo, taṃ parikkhipitvā īsadharo. Evaṃ taṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitā ‘‘sinerussa samantato’’ti vuttā.

Sinerussa samantato (xung quanh núi Sineru) có nghĩa là các ngọn núi đứng bao quanh núi Sineru. Trước hết, núi Yugandhara đứng bao quanh núi Sineru, rồi núi Īsadhara bao quanh núi ấy. Như vậy, các ngọn núi đứng bao quanh từng ngọn núi ấy được gọi là “xung quanh núi Sineru”.

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbatoti himavā pabbato pañca yojanānaṃ satāni ucco ubbedho. Nagavhayāti naga-saddena avhātabbā rukkhābhidhānā. Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmāti’ ubbedhato paññāsayojanakkhandhāyāmā, ubbedhato, samantato ca paññāsayojanasākhāyāmā ca. Tato eva satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā. Yassānubhāvenāti yassā mahantatā kappaṭṭhāyitādippakārena pabhāvena.

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbatoti có nghĩa là núi Himavā có chiều cao năm trăm do-tuần. Nagavhayāti có nghĩa là có tên gọi là cây, được gọi bằng từ naga. Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmāti’ có nghĩa là có thân cây dài năm mươi do-tuần tính theo chiều cao, và có cành dài năm mươi do-tuần tính theo chiều cao và xung quanh. Do đó, nó rộng một trăm do-tuần và cao cũng chừng ấy. Yassānubhāvenāti có nghĩa là do oai lực của cây ấy, với các đặc tính như sự to lớn, tồn tại suốt một kiếp trái đất, v.v...

Garuḷānaṃ simbalirukkho sinerussa dutiyaparibhaṇḍe patiṭṭhito.

Cây gòn của loài kim xí điểu được thiết lập ở tầng thứ hai của núi Sineru.

Sirīsenāti [Pg.243] paccatte karaṇavacanaṃ. Sattamanti liṅgavipallāsena vuttaṃ, sirīso bhavati sattamoti attho.

Từ sirīsenāti là một từ ở công cụ cách trong ý nghĩa của chủ cách. Từ sattamanti được nói với sự thay đổi về tính; có nghĩa là cây bồ kết là cây thứ bảy.

Tattha caṇḍamaṇḍalaṃ heṭṭhā, sūriyamaṇḍalaṃ upari. Tassa āsannabhāvena candamaṇḍalaṃ attano chāyāya vikalabhāvena upaṭṭhāti. Tāni yojanantarikāni yugandharaggapamāṇe ākāse vicaranti. Asurabhavanaṃ sinerussa heṭṭhā. Avīci jambudīpassa. Jambudīpo sakaṭasaṇṭhāno. Aparagoyānaṃ ādāsasaṇṭhāno. Pubbavideho addhacandasaṇṭhāno. Uttarakuru pīṭhasaṇṭhāno. Taṃtaṃnivāsīnaṃ, taṃtaṃparivāradīpavāsīnañca manussānaṃ mukhampi taṃtaṃsaṇṭhānanti vadanti. Tadantaresūti tesaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu. Tiṇṇaṃ hi pattānaṃ aññamaññaāsannabhāvena ṭhapitānaṃ antarasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantaranirayo.

Trong đó, nguyệt luân ở dưới, nhật luân ở trên. Do sự gần gũi của nhật luân, nguyệt luân hiện ra bị khuyết do bóng của chính nó. Chúng di chuyển trong không gian ở độ cao bằng đỉnh núi Yugandhara, cách nhau một do-tuần. Cõi A-tu-la ở dưới núi Sineru. Địa ngục Avīci ở dưới châu Jambudīpa. Châu Jambudīpa có hình dạng như cỗ xe. Châu Pubbavideha có hình dạng như nửa vầng trăng. Châu Uttarakuru có hình dạng như ghế ngồi. Người ta nói rằng khuôn mặt của những người sống ở các châu lục đó và những người sống ở các hòn đảo phụ thuộc xung quanh cũng có hình dạng tương ứng. Tadantaresūti có nghĩa là ở giữa các cõi Ta-bà ấy. Giữa ba cõi Ta-bà, giống như khoảng trống giữa ba cái bát được đặt gần nhau, có một địa ngục Lokantara.

Anantānīti aparimāṇāni, ‘‘ettakānī’’ti aññehi minituṃ asakkuṇeyyāni. Bhagavā anantena buddhañāṇena avedi ‘‘ananto ākāso, ananto sattanikāyo, anantāni cakkavāḷānī’’ti tividhampi anantaṃ buddhañāṇaṃ paricchindati sayampi anantattā. Yāvatakaṃ hi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyanti. Tena vuttaṃ ‘‘anantena buddhañāṇena avedī’’ti. Anantatā cassa anantañeyyapaṭivijjhaneneva veditabbā tattha appaṭihatacārattā. Nanu cettha vivaṭṭādīnampi viditatā vattabbāti? Saccaṃ vattabbaṃ, sā pana parato abhiññākathāyaṃ āgamissatīti idha na gahitā.

Anantānīti có nghĩa là vô lượng, những thứ mà người khác không thể đo lường được là “chừng này”. Đức Thế Tôn đã biết bằng Phật trí vô biên rằng: “Hư không là vô biên, chúng sanh giới là vô biên, các cõi Ta-bà là vô biên.” Phật trí phân định được cả ba loại vô biên ấy vì chính Ngài cũng là vô biên. Vì rằng đối tượng cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu; trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng cần biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có đối tượng cần biết làm giới hạn, đối tượng cần biết có trí tuệ làm giới hạn. Do đó, đã nói rằng: “Ngài đã biết bằng Phật trí vô biên.” Và tính vô biên của Ngài nên được hiểu chính là nhờ sự thấu suốt các đối tượng cần biết vô biên, vì (trí tuệ của Ngài) vận hành không bị ngăn ngại trong đó. (Hỏi:) Chẳng phải ở đây cũng nên nói đến sự hiểu biết về các kiếp thành hoại v.v... sao? (Đáp:) Đúng là nên nói, nhưng vì điều đó sẽ được đề cập sau trong phần nói về thắng trí, nên ở đây không được đề cập đến.

138. Attanāti nissakkavacanametaṃ. Guṇehi attanā visiṭṭhatarassāti sambandho. Tara-ggahaṇaṃ cettha ‘‘anuttaro’’ti padassa atthaniddesatāya kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso. Visiṭṭhe pana kā kathā. Kassacīti kassacipi. Abhibhavatīti sīlasampadāya upanissayabhūtānaṃ hirottappamettākaruṇānaṃ, visesapaccayānaṃ saddhāsativīriyapaññānañca ukkaṃsappattiyā samudāgamato paṭṭhāya anaññasādhāraṇo savāsanapaṭipakkhassa pahīnattā ukkaṃsapāramippatto satthu sīlaguṇo. Tena bhagavā sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhuyya [Pg.244] pavattati, na sayaṃ kenaci abhibhuyyatīti adhippāyo. Evaṃ samādhiguṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Sīlādayo cete lokiyalokuttaramissakā veditabbā. Vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyaṃ kāmāvacarameva.

138. Attanāti là một từ ở xuất xứ cách. Mối liên hệ là “của người vượt trội hơn mình về các phẩm hạnh”. Việc dùng hậu tố tara ở đây là để giải thích ý nghĩa của từ anuttaro (vô thượng), chứ không phải vì có sự tồn tại của một người nào đó vượt trội hơn. Vì rằng trong thế giới cùng với chư thiên, không có ai dù chỉ gần bằng Như Lai, huống chi là bằng. Còn nói gì đến người vượt trội hơn? Kassacīti có nghĩa là của bất kỳ ai. Abhibhavatīti (Ngài chế ngự) có nghĩa là: Giới đức của Bậc Đạo Sư, bắt đầu từ khi phát sinh do sự đạt đến đỉnh cao của tàm, quý, từ, bi là những duyên y chỉ của giới thành tựu, và của tín, niệm, tấn, tuệ là những duyên đặc biệt, là không chung với người khác, đã đạt đến ba-la-mật tối thượng do đã đoạn trừ các pháp đối nghịch cùng với tập khí. Do đó, ý nghĩa là Đức Thế Tôn chắc chắn chế ngự thế giới cùng với chư thiên mà vận hành, chứ chính Ngài không bị ai chế ngự. Cũng vậy, nên nói tương tự đối với định đức v.v... Và nên hiểu rằng các phẩm hạnh này như giới v.v... là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế. Tuy nhiên, giải thoát tri kiến chỉ là pháp hiệp thế, thuộc cõi Dục.

Yadi evaṃ, kathaṃ tena sadevakaṃ lokaṃ abhibhavatīti? Tassāpi ānubhāvato asadisattā. Tampi hi visayato, pavattito, pavatti ākārato ca uttaritarameva. Taṃ hi anaññasādhāraṇaṃ satthu vimuttiguṇaṃ ārabbha pavattati, pavattamānañca atakkāvacaraṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumaṃ savisayaṃ paṭipakkhadhammānaṃ suppahīnattā suṭṭhu pākaṭaṃ vibhūtataraṃ katvā pavattati, sammadeva ca vasībhāvassa pāpitattā, bhavaṅgaparivāsassa ca atiparittakattā lahuṃ lahuṃ pavattatīti.

Nếu như vậy, làm thế nào mà với tuệ giác ấy, ngài có thể chinh phục thế gian cùng với chư thiên? (Hỏi rằng). (Đáp rằng:) Do vì oai lực của tuệ giác ấy không có gì sánh bằng. Vả lại, tuệ giác ấy cũng thật là cao tột hơn về phương diện đối tượng, về phương diện khởi sanh, và về phương diện trạng thái khởi sanh. Thật vậy, tuệ giác ấy khởi sanh bằng cách lấy đức tánh giải thoát của bậc Đạo Sư, là điều không chung với người khác, làm đối tượng; và khi khởi sanh, nó khởi sanh bằng cách làm cho đối tượng của mình, vốn vượt ngoài tầm tư duy, vô cùng thâm sâu, vi tế, trở nên thật rõ ràng và hiển lộ hơn nữa do vì các pháp đối nghịch đã được đoạn trừ hoàn toàn; và nó khởi sanh một cách nhanh chóng do vì đã đạt đến sự thuần thục một cách hoàn toàn và do vì thời gian lưu trú trong hữu phần là vô cùng ngắn ngủi.

Evaṃ sīlādiguṇehi bhagavato uttaritarassa abhāvaṃ dassetvā idāni sadisassāpi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘asamo’’tiādi vuttaṃ. Tattha asamoti ekasmiṃ kāle natthi etassa sīlādiguṇena samā sadisāti asamo. Tathā asamehi atītānāgatabuddhehi samo, asamā vā samā etassāti asamasamo. Sīlādiguṇena natthi etassa paṭimāti appaṭimo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo, yugaggāhavasena ṭhito paṭipuggalo veditabbo.

Sau khi đã chỉ ra sự không có người nào cao tột hơn Đức Thế Tôn về các đức tánh như giới v.v... như vậy, bây giờ để chỉ ra sự không có cả người nào tương đương, câu "asamo" (không ai sánh bằng) v.v... đã được nói đến. Trong đó, "asamo" (không ai sánh bằng) có nghĩa là: trong một thời điểm, không có người nào tương đương hay ngang bằng với vị này (Đức Phật) về đức tánh như giới v.v... Tương tự, "asamasamo" (ngang bằng với bậc không ai sánh bằng) có nghĩa là: ngài ngang bằng với các vị Phật quá khứ và vị lai, là những bậc không ai sánh bằng; hoặc là, các bậc không ai sánh bằng (chư Phật quá khứ, vị lai) là những người ngang bằng với vị này. "Appaṭimo" (không có hình ảnh tương tự) có nghĩa là: không có hình ảnh tương tự nào với vị này về đức tánh như giới v.v... Đối với hai từ còn lại cũng theo phương pháp này. Trong đó, "paṭimā" chỉ là sự ví dụ; "paṭibhāgo" là sự ví dụ tương đương; "paṭipuggalo" nên được hiểu là người đứng ra cạnh tranh, theo nghĩa là một cặp đối kháng.

Na kho panāhaṃ samanupassāmīti mama samantacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya sabbalokaṃ passantopi tattha sadevake…pe… pajāya attanā attato sīlasampannataraṃ sampannatarasīlaṃ kañci puggalaṃ na kho pana passāmi, tādisassa abhāvatoti adhippāyo. Aggappasādasuttādīnīti ettha –

Về câu "Na kho panāhaṃ samanupassāmi" (Ta thật không thấy), ý nghĩa là: "Mặc dù Ta nhìn thấy toàn thể thế gian bằng nhãn quan toàn diện của Ta như thể nhìn thấy một quả amla trong lòng bàn tay, nhưng trong thế gian ấy cùng với chư thiên... trong chúng sanh ấy, Ta thật không thấy một người nào có giới hạnh đầy đủ hơn Ta, có giới hạnh trọn vẹn hơn Ta, là do vì không có một người như vậy." Về câu "Aggappasādasuttādīni" (Kinh Tối Thượng Tín Tịnh v.v...), ở đây là:

‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; 10.15; itivu90) –

“Này các Tỳ khưu, trong tất cả các loài chúng sanh, hoặc không chân, hoặc hai chân, hoặc bốn chân, hoặc nhiều chân, hoặc có sắc, hoặc không sắc, hoặc có tưởng, hoặc không tưởng, hoặc phi tưởng phi phi tưởng, Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, được gọi là tối thượng trong số ấy. Này các Tỳ khưu, những ai có tín tịnh nơi Đức Phật, họ có tín tịnh nơi bậc tối thượng. Và đối với những người có tín tịnh nơi bậc tối thượng, quả báo thật là tối thượng.”

Idaṃ [Pg.245] aggappasādasuttaṃ. Ādi-saddena –

Đây là Kinh Tối Thượng Tín Tịnh. Bằng từ "ādi" (v.v...) –

‘‘Sadevake…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.24; dī. ni. 3.188) –

“Trong thế gian cùng với chư thiên... trong chúng sanh cùng với chư thiên và nhân loại, Như Lai là bậc chinh phục, không bị ai chinh phục, là bậc thấy biết tường tận, là bậc tự tại; do đó, ngài được gọi là 'Như Lai'.”

Evamādīni suttapadāni veditabbāni. Ādikā gāthāyoti ettha –

Các đoạn kinh như vậy v.v... nên được hiểu. Về câu "Ādikā gāthāyo" (những câu kệ ban đầu), ở đây là:

‘‘Ahaṃ hi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. (mahāva. 11;

ma. ni. 1.285;

2.341);

“Ta thật là bậc A-la-hán trong đời, Ta là bậc Đạo Sư vô thượng; Ta là bậc Chánh Đẳng Giác duy nhất, Ta đã tịch tịnh, đã trở nên mát mẻ.”

‘‘Danto damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi;

Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo. (itivu. 112);

“Bậc ẩn sĩ đã được điều phục, là tối thắng trong những người điều phục; đã được tịch tịnh, là tối thắng trong những người làm cho tịch tịnh; đã được giải thoát, là tối thượng trong những người làm cho giải thoát; đã vượt qua, là cao quý trong những người giúp cho vượt qua.”

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso ca vijjati;

Yamāhu dakkhiṇeyyānaṃ aggataṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. (vi. va. 1047;

kathā. 799) –

“Trong thế gian này hay trong thế gian khác, không có ai cao tột hơn hay tương đương với Đức Phật; người mà họ nói rằng đã đạt đến địa vị tối thượng trong số những người đáng được cúng dường, đối với những người mong cầu phước báu, tìm kiếm quả báo to lớn.”

Evamādikā gāthā vitthāretabbā.

Những câu kệ như vậy v.v... nên được trình bày chi tiết.

139. Dametīti sameti, kāyasamādīhi yojetīti attho. Taṃ pana kāyasamādīhi yojanaṃ yathārahaṃ tadaṅgavinayādīsu patiṭṭhāpanaṃ hotīti āha ‘‘vinetīti vuttaṃ hotī’’ti. Dametuṃ yuttāti damanārahā. Amanussapurisāti ettha na manussāti amanussā. Taṃsadisatā ettha jotīyati, tena manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti yakkhādayo ‘‘amanussā’’ti adhippetā, na ye keci manussehi aññe. Tathā hi tiracchānapurisānaṃ visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, yakkhādayo eva ca niddiṭṭhā. Apalālo himavantavāsī. Cūḷodaramahodarā nāgadīpavāsino. Aggisikhadhūmasikhā sīhaḷadīpavāsino. Nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Tenāha ‘‘saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā’’ti. Kūṭadantādayoti ādi-saddena ghoṭamukhaupāligahapatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sakkadevarājādayoti ādi-saddena ajakalāpayakkhabakabrahmādīnaṃ [Pg.246] saṅgaho daṭṭhabbo. Idaṃ cettha suttanti idaṃ kesisuttaṃ. Vinītā vicitrehi vinayanūpāyehīti etasmiṃ atthe vitthāretabbaṃ yathārahaṃ saṇhādīhi upāyehi vinayassa dīpanato.

139. "Dameti" (điều phục) có nghĩa là làm cho lắng dịu, tức là kết hợp với sự lắng dịu của thân v.v... Việc kết hợp với sự lắng dịu của thân v.v... ấy là sự thiết lập trong việc chế ngự từng phần v.v... một cách thích hợp, do đó ngài nói "vinetīti vuttaṃ hoti" (được gọi là huấn luyện). "Dametuṃ yuttā" (thích hợp để điều phục) có nghĩa là đáng được điều phục. Về câu "amanussapurisā" (những người phi nhân), ở đây "na manussā" (không phải người) là "amanussā" (phi nhân). Ở đây, sự tương tự với người được làm sáng tỏ; do đó, chỉ có bản chất con người là không có, còn những thứ khác thì tương tự, nên các loài như dạ-xoa v.v... được ám chỉ là "phi nhân", chứ không phải bất kỳ ai khác ngoài con người. Thật vậy, những người thuộc loài bàng sanh đã được đề cập riêng, và chỉ có dạ-xoa v.v... mới được chỉ định. Rồng Apalāla sống ở Tuyết Sơn. Rồng Cūḷodara và Mahodara sống ở đảo Nāgadīpa. Rồng Aggisikha và Dhūmasikha sống ở đảo Sīhaḷa. Họ được làm cho không còn nọc độc bằng cách loại bỏ nọc độc sân hận. Do đó, ngài nói "saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā" (được thiết lập trong quy y và giới). Về câu "Kūṭadantādayo" (Kūṭadanta v.v...), bằng từ "ādi" (v.v...), nên hiểu là bao gồm Ghoṭamukha, gia chủ Upāli v.v... Về câu "Sakkadevarājādayo" (vua trời Đế Thích v.v...), bằng từ "ādi" (v.v...), nên hiểu là bao gồm dạ-xoa Āḷavaka, phạm thiên Baka v.v... Về câu "idaṃ cettha suttaṃ" (đây là bài kinh trong trường hợp này), đó là bài kinh Kesi. Về ý nghĩa "vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi" (được huấn luyện bằng nhiều phương pháp huấn luyện khác nhau), nên được trình bày chi tiết do vì nó cho thấy sự huấn luyện bằng các phương tiện vi tế v.v... một cách thích hợp.

Visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīnīti ‘‘visuddhasīlassa paṭhamajjhānaṃ, paṭhamajjhānalābhino dutiyajjhāna’’ntiādinā tassa tassa uparūpari visesaṃ ācikkhantoti sambandho. Sotāpannādīnanti etthāpi eseva nayo. ‘‘Dantepi dametiyevā’’ti idaṃ pubbe ‘‘sabbena sabbaṃ damathaṃ anupagatā purisadammā’’ti vuttāti katvā vuttaṃ. Ye pana vippakatadammabhāvā sabbathā dametabbataṃ nātivattā, te satte sandhāya ‘‘dantepi dametiyevā’’ti vuttaṃ. Tepi hi purisadammā evāti, yato ne satthā dameti.

Về câu "visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni" (sơ thiền v.v... cho người có giới thanh tịnh v.v...), mối liên hệ là: "Ngài thuyết giảng pháp đặc biệt cao hơn cho từng người, theo cách như 'sơ thiền cho người có giới thanh tịnh, nhị thiền cho người đắc sơ thiền' v.v..." Về câu "sotāpannādīnaṃ" (cho các bậc Dự lưu v.v...), ở đây cũng theo phương pháp này. Câu "dantepi dametiyevā" (ngài vẫn điều phục cả những người đã được điều phục) được nói ra vì trước đó đã nói rằng "purisadammā là những người chưa đạt đến sự điều phục hoàn toàn." Tuy nhiên, câu "dantepi dametiyevā" được nói ra nhắm đến những chúng sanh mà sự điều phục còn dang dở, chưa vượt qua được trạng thái cần được điều phục về mọi phương diện. Thật vậy, những vị ấy cũng chính là những người cần được điều phục, do đó bậc Đạo Sư điều phục họ.

Atthapadanti atthābhibyañjakapadaṃ, vākyanti attho. Vākyena hi atthābhibyatti, na nāmādipadamattena. Ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti. Tenāha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Tā hi aññamaññasambandhāpi asaṃkiṇṇabhāvena dissanti apadissantīti disā, disā viyāti vā disā. Asajjamānāti na sajjamānā vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā. Dhāvanti javanavuttiyogato. Ekaṃyeva disaṃ dhāvati, attano kāyaṃ aparivattentoti adhippāyo. Satthārā pana damitā purisadammā ekiriyāpatheneva aṭṭha disā dhāvanti. Tenāha ‘‘ekapallaṅkeneva nisinnā’’ti. Aṭṭha disāti ca nidassanamattametaṃ, lokiyehi agatapubbaṃ nirodhasamāpattidisaṃ, amatadisañca pakkhandanato.

Atthapadaṃ có nghĩa là câu chữ biểu thị ý nghĩa, tức là câu văn. Bởi vì sự biểu thị ý nghĩa là do câu văn, chứ không phải chỉ do các từ như danh từ v.v... Và do là một từ duy nhất, nên phẩm chất người điều ngự chúng sanh đáng điều ngự của Bậc Đạo Sư là không chung với người khác đã được trình bày. Do đó, ngài nói: ‘bhagavā hī’tiādi (Bởi vì Đức Thế Tôn...). Aṭṭha disā (tám phương) là tám bậc thiền chứng. Vì rằng các bậc thiền chứng ấy dù có liên quan với nhau nhưng được thấy, được nhận biết một cách không hỗn tạp, nên gọi là disā (phương); hoặc vì giống như phương hướng nên gọi là disā. Asajjamānā (không dính mắc) nghĩa là không bị dính mắc, do đã đạt đến sự thuần thục nên có sự đi lại không vướng bận. Dhāvanti (chạy nhanh) là do hợp với sự vận hành nhanh chóng. Ý nói là chạy đến chỉ một phương duy nhất mà không xoay chuyển thân mình. Tuy nhiên, những người đáng điều ngự đã được Bậc Đạo Sư điều phục thì chỉ với một oai nghi mà chạy đến tám phương. Do đó, ngài nói: ‘ekapallaṅkeneva nisinnā’ (ngồi chỉ với một thế kiết-già). Và câu ‘aṭṭha disā’ (tám phương) này chỉ là ví dụ, vì các vị ấy còn đi vào phương diệt tận định và phương bất tử mà những người thuộc thế gian chưa từng đi đến.

140. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato sammā gantabbato samparāyo, paraloko, tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Tehi diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi. Yathārahanti yathānurūpaṃ. Tesu atthesu yo yo puggalo yaṃ yaṃ arahati, tadanurūpaṃ. Anusāsatīti vineti tasmiṃ atthe patiṭṭhapeti, saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vāṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. Hitupadesādivasena paripāletabbo sāsitabbo so etassa [Pg.247] atthīti satthā, satthavāho. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’’ti.

140. Diṭṭhadhamma (pháp hiện tại) được gọi là tự thân hiện tiền; người liên hệ đến điều đó là diṭṭhadhammika, tức là lợi ích trong đời này. Do phải đi đến, phải đi đến một cách chân chánh do nghiệp và phiền não, nên gọi là samparāya, tức là đời sau; người liên hệ đến điều đó là samparāyika, tức là lợi ích đời sau. Lợi ích tối thượng, cao cả là paramattha, tức là Niết-bàn. Bằng những lợi ích đó: lợi ích hiện tại, lợi ích đời sau, và lợi ích tối thượng. Yathārahaṃ (tùy theo khả năng) nghĩa là tùy theo sự tương xứng. Trong những lợi ích ấy, người nào xứng đáng với lợi ích nào, thì (giáo huấn) tương xứng với điều đó. Anusāsati (giáo huấn) nghĩa là huấn luyện, làm cho an trú trong lợi ích ấy. Sattho là đoàn người đi cùng với tài sản, tức là nhóm người đi đến xứ khác để buôn bán với vốn liếng hàng hóa. Vị ấy có đoàn người đó cần được bảo vệ, cần được chỉ dạy bằng cách chỉ dẫn lợi ích v.v... nên gọi là satthā, tức là người dẫn đường cho đoàn buôn. Đức Thế Tôn giống như vị ấy, nên ngài nói: ‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’ (giống như người dẫn đường nên là Bậc Đạo Sư, Đức Thế Tôn là người dẫn đường cho đoàn buôn).

Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ ‘‘yathā satthavāho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Ruḷhīvasena pana itaropi araññappadeso tathā vuccati. Corakantāranti corehi adhiṭṭhitakantāraṃ. Tathā vāḷakantāraṃ. Dubbhikkhakantāranti dullabhabhikkhaṃ kantāraṃ. Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretītiādi upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Atha vā uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādikhemaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya, mahānatthatāya, dunnittharaṇatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ.

Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy theo phương pháp của kinh Vô Ngại Giải Đạo, câu ‘yathā satthavāho’ (như người dẫn đường cho đoàn buôn) v.v... đã được nói đến. Trong đó, satthe (đoàn buôn) là những người trong đoàn thương buôn. Kantāro (hoang địa) là nơi làm cho cạn kiệt nước, tức là vùng rừng không có nước. Tuy nhiên, do cách dùng theo quy ước, vùng rừng khác cũng được gọi như vậy. Corakantāra (hoang địa trộm cướp) là hoang địa bị trộm cướp chiếm giữ. Tương tự là vāḷakantāra (hoang địa thú dữ). Dubbhikkhakantāra (hoang địa đói kém) là hoang địa khó tìm được vật thực. Tāreti (đưa vượt qua) là làm cho vượt qua nơi không an ổn. Uttāreti (đưa ra khỏi) v.v... được nói bằng cách thêm tiếp đầu ngữ vào từ. Hoặc là, uttāreti là đưa đến vùng đất an ổn rồi làm cho vượt qua. Nittāreti là làm cho ra khỏi nơi không an ổn rồi đưa vượt qua. Patāreti là nắm giữ rồi đưa vượt qua, nghĩa là đưa vượt qua như thể nắm giữ bằng tay. Tất cả những việc đưa vượt qua, đưa ra khỏi v.v... này chính là sự thiết lập ở nơi an ổn, do đó ngài nói: ‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’ (làm cho đến được vùng đất an ổn). Satte (chúng sanh) là những chúng sanh cần được tế độ. Do tính chất rậm rạp, do tính chất nguy hiểm, và do khó vượt qua, nên chính sự sanh là hoang địa, gọi là hoang địa sanh tử; (đưa vượt qua) hoang địa sanh tử ấy.

Ukkaṭṭhaparicchedavasenāti ukkaṭṭhasattaparicchedavasena. Devamanussā eva hi ukkaṭṭhasattā, na tiracchānādayo. Bhabbapuggalaparicchedavasenāti sammattaniyāmokkamanassa yogyapuggalassa paricchindanavasena. Etanti ‘‘devamanussāna’’nti etaṃ vacanaṃ. Bhagavatoti nissakkavacanaṃ yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti, bhagavato santiketi vā attho. Upanissayasampattinti tihetukapaṭisandhiādikaṃ maggaphalādhigamassa balavakāraṇaṃ.

Ukkaṭṭhaparicchedavasena (do sự phân định bậc tối thượng) nghĩa là do sự phân định chúng sanh tối thượng. Vì rằng chỉ có chư thiên và loài người là chúng sanh tối thượng, chứ không phải loài bàng sanh v.v... Bhabbapuggalaparicchedavasena (do sự phân định người có khả năng) nghĩa là do sự phân định người thích hợp để đi vào chánh tánh quyết định. Etaṃ (điều này) là câu nói ‘devamanussānaṃ’ (của chư thiên và loài người). Bhagavatoti (từ Đức Thế Tôn) là cách nói xuất xứ cách (ly cách), giống như trong câu ‘upajjhāyato ajjheti’ (học từ thầy tế độ); hoặc có nghĩa là ‘bhagavato santike’ (nơi Đức Thế Tôn). Upanissayasampatti (sự đầy đủ duyên hỗ trợ) là nhân mạnh mẽ để chứng đắc Đạo và Quả, như là sự tái sanh tam nhân v.v...

Gaggarāyāti gaggarāya nāma rañño deviyā, tāya vā kāritattā ‘‘gaggarā’’ti laddhanāmāya. Sare nimittaṃ aggahesīti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhi, gaṇhanto ca pasannacitto parisapariyante nipajji. Sannirumbhitvā aṭṭhāsīti tassa sīse daṇḍassa ṭhapitabhāvaṃ apassanto tattha daṇḍaṃ uppīḷetvā aṭṭhāsi. Maṇḍūkopi daṇḍe ṭhapitepi uppīḷitepi dhammagatena pasādena vissaramakarontova kālamakāsi. Devaloke nibbattasattānaṃ ayaṃ dhammatā, yā ‘‘kutohaṃ idha nibbatto, tattha kiṃ nu kho kammamakāsi’’nti āvajjanā. Tasmā attano purimabhavassa diṭṭhattā āha ‘‘are ahampi nāma idha nibbatto’’ti[Pg.248]. Bhagavato pāde vandi kataññutāsaṃvaḍḍhitena pemagāravabahumānena.

Gaggarāya (của hồ Gaggarā) là của hoàng hậu của vị vua tên Gaggarā; hoặc do bà ấy cho làm nên hồ có được tên là ‘Gaggarā’. Sare nimittaṃ aggahesi (đã nắm giữ tướng trong âm thanh) nghĩa là đã nắm giữ tướng trong âm thanh với tưởng về pháp rằng: ‘Đây được gọi là Pháp’. Và trong khi nắm giữ, với tâm tịnh tín, nó đã nằm xuống ở rìa hội chúng. Sannirumbhitvā aṭṭhāsi (đã đứng chống gậy) nghĩa là người ấy không thấy việc cây gậy được đặt trên đầu con ếch, nên đã đứng chống cây gậy lên đó. Con ếch, dù cây gậy được đặt lên và dù bị đè xuống, với lòng tịnh tín hướng về Pháp, đã chết mà không hề kêu lên một tiếng khác thường. Đây là pháp tánh của chúng sanh sanh về cõi trời, đó là sự suy xét rằng: ‘Ta từ đâu sanh đến đây, ở đó ta đã làm nghiệp gì?’. Do đó, vì đã thấy được kiếp trước của mình, vị ấy đã nói: ‘Ôi, chính ta đã sanh về đây’. Vị ấy đã đảnh lễ đôi chân của Đức Thế Tôn với lòng thương mến, kính trọng, và quý mến được tăng trưởng bởi lòng biết ơn.

Bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ, buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātukāmo ‘‘ko me vandatī’’ti gāthāya pucchi. Tattha koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. ‘‘Yasasā’’ti iminā edisena parivārena, paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā pabhāsento, cando viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti attho.

Đức Thế Tôn, dù biết rõ, nhưng muốn làm cho quả của nghiệp và oai lực của chư Phật trở nên hiển nhiên đối với đại chúng, nên đã hỏi bằng câu kệ: ‘ko me vandati’ (ai đang đảnh lễ ta?). Trong đó, ko (ai) có nghĩa là ai trong số chư thiên, long vương, dạ-xoa, càn-thát-bà v.v..., là người nào? Me là của ta. Pādāni là đôi chân. Iddhiyā (với thần lực) là với thần lực của chư thiên như thế này. Yasasā (với danh tiếng) là với đoàn tùy tùng và phạm vi như thế này. Jalaṃ (tỏa sáng) là đang chiếu sáng rực rỡ. Abhikkantena (với vẻ thù thắng) là với vẻ đẹp đẽ, đáng ưa thích, tuyệt vời. Vaṇṇena (với sắc đẹp) là với màu da, với ánh sáng của màu sắc thân thể. Sabbā obhāsayaṃ disā (chiếu sáng khắp các phương) có nghĩa là làm cho tất cả mười phương đều rực sáng, làm thành một vùng sáng, một vùng ánh sáng như mặt trăng và như mặt trời.

Evaṃ pana bhagavatā pucchito devaputto attānaṃ pavedento ‘‘maṇḍūkohaṃ pure āsi’’nti gāthamāha. Tattha pureti purimajātiyaṃ. ‘‘Udake’’ti idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. ‘‘Udake maṇḍūko’’ti etena uddhamāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ ghāsesanaṭṭhānaṃ. Idha pana gocaro viyāti gocaro, vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Avadhi vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbha tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresīti attho.

Khi được đức Thế Tôn hỏi như vậy, vị thiên tử muốn cho biết về mình nên đã nói lên câu kệ: “Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ (kiếp trước con là con ếch).” Ở đây, pure có nghĩa là trong kiếp trước. Từ “udake (trong nước)” này là sự chỉ bày về nơi sanh của mình vào lúc ấy. Bằng câu “udake maṇḍūko (con ếch ở trong nước)” này, sự loại trừ loài ếch trên cạn thuộc loại uddhamāyika đã được thực hiện. Gāvo caranti etthāti gocaro (nơi đàn bò đi ăn), là nơi tìm kiếm cỏ của đàn bò. Tuy nhiên, ở đây, gocaro giống như là gocara (nơi đi ăn), vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro (loài có nước là nơi đi ăn). Quả vậy, có loài nào đó đi trong nước như là con rùa v.v... cũng không phải là loài có nước là nơi đi ăn, vì thế từ “vārigocaro” đã được nói đến để phân biệt. Tava dhammaṃ suṇantassa (trong khi đang lắng nghe Pháp của ngài) có nghĩa là trong khi đang lắng nghe Pháp của ngài, vị đang thuyết giảng với giọng nói Phạm thiên ngọt ngào như tiếng chim karavīka, bằng cách nắm giữ tướng ở âm thanh rằng: “Đây được gọi là Pháp.” Và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa không quan tâm. Avadhi vacchapālako (người chăn bò con đã giết) có nghĩa là người thanh niên chăn bò, trong khi đang giữ gìn đàn bò con, đã đi đến gần tôi, trong khi đang đứng dựa vào cây gậy, đã đè cây gậy xuống trên đầu tôi rồi đã giết tôi.

Sitaṃ katvāti ‘‘tathā parittatarenāpi puññānubhāvena evaṃ ativiya uḷārā lokiyalokuttarā sampattiyo labbhantī’’ti pītisomanassajāto bhāsurataradhavalavipphurantadassanakiraṇāvalīhi bhiyyoso mattāya taṃ padesaṃ obhāsento sitaṃ katvā. Pītisomanassavasena hi so –

Sitaṃ katvā (sau khi mỉm cười) có nghĩa là sau khi mỉm cười, làm cho nơi ấy được rực sáng một cách vượt bậc bằng những dãy tia sáng của răng lấp lánh, trắng ngần, chói sáng hơn, trong khi có hỷ và hoan hỷ được sanh khởi (với suy nghĩ) rằng: “Do oai lực của phước thiện dù chỉ nhỏ nhoi như thế mà các tài sản thuộc hiệp thế và siêu thế vô cùng to lớn như vậy vẫn có thể đạt được.” Quả vậy, do hỷ và hoan hỷ nên vị ấy –

‘‘Muhuttaṃ [Pg.249] cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;

Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.

“Xin ngài hãy nhìn xem thần thông và danh tiếng của con, (thành quả) của sự trong sạch của tâm trong chốc lát. Xin ngài hãy nhìn xem oai lực của con, xin ngài hãy nhìn xem sắc đẹp và ánh hào quang của con.

‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;

Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 859-860);

“Thưa ngài Gotama, còn những vị nào đã lắng nghe Pháp của ngài trong một thời gian dài, các vị ấy đã đạt được trạng thái không lay động, là nơi mà sau khi đi đến sẽ không còn sầu muộn.”

Imā dve gāthā vatvā pakkāmi.

Sau khi nói lên hai câu kệ này, vị ấy đã ra đi.

141. Yaṃ pana kiñcīti ettha yanti aniyamitavacanaṃ. Tathā kiñcīti. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmā yaṃ kiñcīti ñeyyassa anavasesapariyādānaṃ kataṃ hoti. Panāti vā visesatthadīpako nipāto. Tena ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā saṅkhepato, vitthārato ca satthu catusaccābhisambodho vutto. ‘‘Buddho’’ti pana iminā tadaññassapi ñeyyassāvabodho. Purimena vā satthu paṭivedhañāṇānubhāvo, pacchimena desanāñāṇānubhāvo. Pīti upari vuccamāno viseso jotīyati. Sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo. Tassa anto aggaphalaṃ, tattha bhavaṃ tasmiṃ laddhe laddhabbato vimokkhantikañāṇaṃ, sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ. Evaṃ pavattoti ettha –

141. Ở đây, trong câu “yaṃ pana kiñci,” từ yaṃ là lời nói không xác định. Tương tự là từ kiñci. Từ pana chỉ là sự trang điểm cho lời nói. Do đó, bằng câu “yaṃ kiñci,” sự thâu tóm không còn sót lại đối với các pháp cần được biết đã được thực hiện. Hoặc từ pana là một bất biến từ chỉ rõ ý nghĩa đặc biệt. Do đó, bằng từ “sammāsambuddho” này, sự toàn giác về bốn chân lý của đức Đạo sư đã được nói đến một cách tóm tắt và một cách chi tiết. Còn bằng từ “buddho” này là sự liễu tri về các pháp cần được biết khác ngoài ấy. Hoặc bằng từ ngữ ở trước là oai lực về trí tuệ chứng ngộ của đức Đạo sư, bằng từ ngữ ở sau là oai lực về trí tuệ thuyết giảng. Như vậy, ý nghĩa đặc biệt được nói đến ở trên được làm cho sáng tỏ. Sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho (sự giải thoát vì được thoát khỏi các pháp đối nghịch một cách hoàn toàn), là đạo cao tột. Tassa anto (sự kết thúc của sự giải thoát ấy) là quả cao tột. Trí tuệ sanh lên ở đấy, do cần phải được thành tựu khi quả ấy đã được chứng đắc, là vimokkhantikañāṇa (trí tuệ ở cuối sự giải thoát), là toàn bộ Phật trí cùng với trí toàn giác. Ở đây, trong câu “evaṃ pavatto” –

‘‘Sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehikataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192) –

“Buddho (là bậc Giác Ngộ) do có sự toàn giác, buddho do có sự thấy biết tất cả, buddho do không phải là người được người khác hướng dẫn, buddho do có sự lan tỏa, buddho theo ý nghĩa là bậc đã tận trừ các lậu hoặc, buddho theo ý nghĩa là bậc không bị ô nhiễm, buddho vì là bậc đã hoàn toàn ly tham, buddho vì là bậc đã hoàn toàn ly sân, buddho vì là bậc đã hoàn toàn ly si, buddho vì là bậc đã hoàn toàn không còn phiền não, buddho vì là bậc đã đi trên con đường độc nhất, buddho vì là bậc đã một mình chứng ngộ sự giác ngộ chân chánh không gì vượt qua, buddho do đã loại trừ sự không giác ngộ và do đã thành tựu được sự giác ngộ. Danh từ ‘buddho’ này không phải là tên do người mẹ đặt cho, không phải do người cha đặt cho, không phải do người anh đặt cho, không phải do người chị đặt cho, không phải do bạn bè và các quan chức đặt cho, không phải do bà con huyết thống đặt cho, không phải do các vị Sa-môn và Bà-la-môn đặt cho, không phải do chư thiên đặt cho. Đây là sự chế định ở cuối sự giải thoát của các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là sự chế định được thực chứng cùng với sự thành tựu trí toàn giác ở tại cội Bồ-đề, đó là ‘buddho (bậc Giác Ngộ).’”

Ayaṃ [Pg.250] niddesapāḷinayo. Yasmā cettha tassā paṭisambhidāpāḷiyā bhedo natthi, tasmā dvīsu ekenāpi atthasiddhīti dassanatthaṃ ‘‘paṭisambhidānayo vā’’ti aniyamattho vā-saddo vutto.

Đây là phương pháp của Pāḷi bộ Niddesa. Và vì ở đây không có sự khác biệt với Pāḷi bộ Paṭisambhidā ấy, do đó để chỉ rõ rằng: “Sự thành tựu về ý nghĩa có được do một trong hai,” nên từ vā có ý nghĩa không xác định đã được nói là: “hoặc là phương pháp của bộ Paṭisambhidā.”

Tattha yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho suddhakattuvasena. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho hetukattuvasena, hetuattho cettha antonīto.

Ở đây, giống như ở đời người hiểu biết được gọi là “avagato (người đã hiểu biết),” cũng vậy, buddho là bậc đã giác ngộ các chân lý, theo ý nghĩa là tác nhân. Giống như những ngọn gió làm khô lá được gọi là “paṇṇasusā (những ngọn gió làm khô lá),” cũng vậy, buddho là bậc làm cho chúng sanh được giác ngộ, theo ý nghĩa là tác nhân gây ra, và ở đây ý nghĩa tác nhân gây ra được bao hàm bên trong.

Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti attho. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhanīto sayameva buddhattā buddhoti attho. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti attho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi chahi pariyāyehi niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ buddhiatthatāya buddhiatthānampi gamanatthatā labbhatīti ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuccatīti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, atha kho sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti attho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantaraṃ. Tattha yathā rattaguṇayogato ratto paṭo, evaṃ buddhaguṇayogato buddhoti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi atthānugatāyaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evamettha imināpi kāraṇena bhagavā buddhoti veditabbaṃ.

“Do toàn giác nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do trí tuệ có khả năng giác ngộ tất cả các pháp nên gọi là Buddha. “Do thấy tất cả nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do đã thấy tất cả các pháp bằng tuệ nhãn nên gọi là Buddha. “Do không cần người khác chỉ dạy nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do không được người khác làm cho giác ngộ mà tự mình giác ngộ nên gọi là Buddha. “Do làm phát sanh nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do làm phát sanh nhiều đức tính khác nhau, theo nghĩa nở ra như hoa sen, nên gọi là Buddha. “Do được gọi là người đã diệt tận lậu hoặc nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Bằng sáu phương pháp như vậy v.v..., giống như người đã tỉnh thức khỏi giấc ngủ, do đã tỉnh thức khỏi giấc ngủ là tất cả phiền não nên được gọi là Buddha. “Do đã đi trên con đường độc nhất nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do các động từ căn có nghĩa là ‘đi’ cũng có nghĩa là ‘biết’, và các động từ căn có nghĩa là ‘biết’ cũng có được nghĩa là ‘đi’, nên được nói là Buddha do đã đi trên con đường độc nhất. “Do tự mình chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Không phải là Buddha do được người khác làm cho giác ngộ, mà là do tự mình chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác nên gọi là Buddha. “Do đã loại trừ sự vô minh và đạt được trí tuệ nên gọi là Buddha” (có nghĩa là): buddhi, buddhaṃ, bodho không có nghĩa khác nhau. Trong đó, giống như tấm vải được gọi là ‘đỏ’ do có phẩm chất màu đỏ, cũng vậy, được gọi là ‘Buddha’ do có phẩm chất giác ngộ, điều này được nói để làm rõ. Sau đó, câu “Buddha, đây không phải là tên...” được nói để làm cho biết rằng “đây là một chế định tùy theo ý nghĩa”. Như vậy, ở đây nên hiểu rằng Đức Thế Tôn là Buddha cũng do nguyên nhân này.

142. Assāti bhagavato. Guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuttavacanamidaṃ bhagavāti. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya [Pg.251] niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya, accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānanti.

142. Assa là của Đức Thế Tôn. “Danh xưng thể hiện sự tôn kính đối với bậc đáng kính, tối thượng hơn tất cả chúng sanh, đặc biệt về đức hạnh” có nghĩa là: Từ bhagavā này là lời nói được nói ra do sự tôn kính đối với bậc đáng kính, bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh chính vì Ngài đặc biệt với tất cả các đức tính như giới v.v... Thật vậy, Đức Thế Tôn, bậc nương tựa của thế gian, do đã đầy đủ các đức tính đặc biệt như giới có oai lực vô lượng, không thể so sánh, và do là người vô cùng hữu ích cho chúng sanh cùng với chư thiên và nhân loại với sự thành tựu về nỗ lực vô song, đi đầu trong việc loại bỏ mọi điều bất lợi, chuyên tâm sắp đặt lợi ích và hạnh phúc không còn dư sót, nên là nơi tôn kính tối thượng của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới.

Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho.

“Từ bhagavā là cao quý” có nghĩa là: Từ ngữ chỉ sự cao quý được gọi là “cao quý” do đi cùng với đức tính cao quý. Hoặc là, vacanaṃ có nghĩa là “cái được nói ra”. Do đó, ý nghĩa được nói đến bởi từ bhagavā là cao quý, đó là ý nghĩa. Trong câu “Từ bhagavā là tối thượng” cũng theo phương pháp này. “Xứng đáng được tôn kính” có nghĩa là: có sự đáng kính do có đức tính đáng kính, hoặc là, xứng đáng được tôn kính một cách đặc biệt, nên gọi là gāravayutto, có nghĩa là xứng đáng được tôn kính.

Guṇavisesahetukaṃ ‘‘bhagavā’’ti idaṃ bhagavato nāmanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato vibhajitukāmo nāmaṃyeva tāva atthuddhāravasena dassento ‘‘catubbidhaṃ vā nāma’’ntiādimāha. Tattha āvatthikanti avatthāya viditaṃ taṃ taṃ avatthaṃ upādāya paññattaṃ voharitaṃ. Tathā liṅgikaṃ tena tena liṅgena voharitaṃ. Nemittikanti nimittato āgataṃ. Adhiccasamuppannanti yadicchāya pavattaṃ, yadicchāya āgataṃ yadicchakaṃ. Paṭhamena ādi-saddena bālo, yuvā, vuḍḍhoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, dutiyena muṇḍī, jaṭīti evamādiṃ, tatiyena bahussuto, dhammakathiko, jhāyīti evamādiṃ, catutthena aghamarisanaṃ pāvacananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Nemittika’’nti vuttamatthaṃ byatirekavasena patiṭṭhāpetuṃ ‘‘na mahāmāyāyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vimokkhantika’’nti iminā idaṃ nāmaṃ ariyāya jātiyā jātakkhaṇeyeva jātanti dasseti. Yadi vimokkhantikaṃ, atha kasmā aññehi khīṇāsavehi asādhāraṇanti āha ‘‘saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā’’ti. Buddhānañhi arahattaphalaṃ nipphajjamānaṃ sabbaññutaññāṇādīhi sabbehi buddhaguṇehi saddhiṃyeva nipphajjati. Tena vuttaṃ ‘‘vimokkhantika’’nti. Sacchikā paññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyānimittā paññatti. Atha vā sacchikā paññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te satthu paccakkhabhūtāti guṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ vohāramattenāti adhippāyo.

Muốn phân tích chi tiết ý nghĩa đã được nói tóm tắt rằng “Tên ‘bhagavā’ này của Đức Thế Tôn có đức tính đặc biệt làm nguyên nhân”, trước hết ngài trình bày về chính cái tên bằng cách nêu ra ý nghĩa, và nói câu “Tên có bốn loại...” v.v... Trong đó, āvatthika (tên theo giai đoạn) là tên được biết đến theo giai đoạn, được chế định, được gọi theo từng giai đoạn đó. Tương tự, liṅgika (tên theo tướng mạo) là tên được gọi theo từng tướng mạo đó. Nemittika (tên theo dấu hiệu) là tên đến từ dấu hiệu. Adhiccasamuppanna (tên ngẫu nhiên) là tên phát sanh theo ý muốn; yādicchakaṃ là tên đến theo ý muốn. Bằng từ ādi thứ nhất, bao gồm “trẻ con, thanh niên, người già” v.v...; bằng từ thứ hai, “người cạo đầu, người bện tóc” v.v...; bằng từ thứ ba, “người đa văn, người thuyết pháp, người nhập thiền” v.v...; bằng từ thứ tư, “lời cầu nguyện trong kinh Vệ-đà để chịu đựng hoặc xua tan điều ác” v.v... Để xác lập ý nghĩa đã nói là “nemittika” theo cách phủ định, câu “không phải do Mahāmāyā...” đã được nói. Bằng từ “vimokkhantika” (cuối cùng là giải thoát), ngài chỉ ra rằng tên này sanh ra ngay trong khoảnh khắc sanh bằng sự sanh của bậc Thánh. Nếu (tên này) là vimokkhantika, vậy tại sao nó không chung với các vị A-la-hán khác? (Để trả lời), ngài nói “cùng với sự chứng đắc toàn giác trí”. Vì quả A-la-hán của các vị Phật khi thành tựu thì thành tựu cùng với tất cả các Phật đức như toàn giác trí v.v... Do đó, được gọi là “vimokkhantika”. Sacchikā paññatti (chế định do chứng ngộ) là chế định có sự chứng ngộ tất cả các pháp làm dấu hiệu. Hoặc là, sacchikā paññatti là chế định được thành tựu một cách trực tiếp. Vì chế định đó có những đức tính nào làm dấu hiệu, những đức tính đó đã trở thành trực tiếp đối với Bậc Đạo Sư, do đó, chế định đó cũng giống như các đức tính, được gọi là đã được chứng ngộ, chứ không phải chỉ là cách gọi của người khác, đó là chủ ý.

143. Vadantīti [Pg.252] mahātherassa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya. Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Akāsi bhagganti rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsi, bhaggavāti attho. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti sammadeva bhāvitasabhāvassa. Paccatte cetaṃ sāmivacanaṃ.

143. “Các ngài nói”: Do sự tôn kính đối với Đại Trưởng lão, ngài nói bằng số nhiều; hoặc là, liên quan đến sự lặp lại được thực hiện bởi các vị kết tập kinh điển. Ngài có bhaga (phước đức) được phân loại thành quyền uy v.v..., nên gọi là bhagī. “Ngài đã bẻ gãy” có nghĩa là: Ngài đã làm cho các ác pháp như tham ái v.v... bị bẻ gãy, có nghĩa là bhaggavā (người đã bẻ gãy). “Bằng nhiều phương pháp” có nghĩa là: bằng nhiều tiến trình tu tập như thân tu tập v.v... “Của người có tự thân được tu tập tốt” có nghĩa là: của người có bản chất đã được tu tập một cách chân chánh. Và từ này ở sở thuộc cách nhưng có nghĩa là chủ cách.

Niddese vuttanayenāti etthāyaṃ niddesanayo –

Trong câu “theo phương pháp đã nói trong Niddesa”, đây là phương pháp của Niddesa –

‘‘Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ. Apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 83).

“‘Bhagavā’ là một từ ngữ biểu thị sự tôn kính. Hơn nữa, Ngài là Bhagavā vì đã bẻ gãy tham ái, là Bhagavā vì đã bẻ gãy sân hận, là Bhagavā vì đã bẻ gãy si mê, là Bhagavā vì đã bẻ gãy ngã mạn, là Bhagavā vì đã bẻ gãy tà kiến, là Bhagavā vì đã bẻ gãy ái dục, là Bhagavā vì đã bẻ gãy phiền não. Ngài là Bhagavā vì đã phân tích, phân loại, và phân biệt pháp bảo. Ngài là Bhagavā vì đã chấm dứt các cõi hữu. Ngài là Bhagavā vì đã tu tập thân, tu tập giới, tu tập tâm, tu tập tuệ. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì đã thường trú ở những trú xứ trong rừng, nơi hoang vắng, xa xôi, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng vẻ, kín đáo cho con người, thích hợp cho việc độc cư. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được các vật dụng như y, vật thực khất thực, sàng tọa, và dược phẩm trị bệnh. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được vị của ý nghĩa, vị của Pháp, vị của giải thoát, của tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn thiền vô sắc. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thiền định thứ lớp. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được mười pháp tu tập tưởng, mười biến xứ, định niệm hơi thở vô ra, và thiền định về sự bất tịnh. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo Tám ngành. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, sáu thần thông, và sáu Phật pháp. ‘Bhagavā’ không phải là danh xưng do mẹ đặt… đây là một chế định có thật, tức là Bhagavā.”

Ettha [Pg.253] ca ‘‘gāravādhivacana’’ntiādīni yadipi gāthāyaṃ āgatapadānukkamena na niddiṭṭhāni, yathārahaṃ pana tesaṃ sabbesampi niddesabhāvena veditabbāni. Tattha gāravādhivacananti garūnaṃ garubhāvavācakaṃ vacanaṃ. Bhajīti bhāgaso kathesi. Tenāha ‘‘vibhajī’’ti. Dhammaratananti maggaphalādiariyadhammaratanaṃ. Puna bhajīti sevi. Bhāgīti bhāgadheyyavā. Puna bhāgīti bhajanasīlo. Attharasassāti atthasannissayassa rasassa. Vimuttāyatanasīse hi ṭhatvā dhammaṃ kathentassa, suṇantassa ca tadatthaṃ ārabbha uppajjanakapītisomanassaṃ attharaso. Dhammaṃ ārabbha dhammaraso. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘labhati atthavedaṃ, labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 6.10). Vimuttirasassāti vimuttibhūtassa, vimuttisannissayassa vā rasassa. Saññābhāvanānanti aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti cha asādhāraṇañāṇāni sandhāya vuttaṃ. Tattha tattha ‘‘bhagavā’’ti saddasiddhi niruttinayena veditabbā.

Và ở đây, mặc dù các từ “gāravādhivacana” v.v... không được giải thích theo thứ tự các từ xuất hiện trong kệ, nhưng nên hiểu rằng chúng là phần giải thích cho tất cả các từ ấy một cách thích hợp. Trong đó, “gāravādhivacana” là lời nói biểu thị trạng thái đáng tôn kính của các bậc đáng tôn kính. “Bhaji” có nghĩa là Ngài đã thuyết giảng từng phần. Do đó, có nói là “vibhaji”. “Dhammaratana” là pháp bảo của bậc Thánh, tức là đạo, quả, v.v... Lại nữa, “bhaji” có nghĩa là đã thường trú. “Bhāgī” là người có phước báu. Lại nữa, “bhāgī” là người có thói quen thực hành. “Attharasassa” (của vị của ý nghĩa) là của vị nương vào ý nghĩa. Thật vậy, hỷ và hoan hỷ phát sinh liên quan đến ý nghĩa ấy đối với người đang thuyết pháp, sau khi đã đứng vững trên nền tảng của giải thoát, và đối với người đang nghe, được gọi là vị của ý nghĩa (attharaso). Liên quan đến Pháp thì gọi là vị của Pháp (dhammaraso). Về điều này, có lời dạy rằng: “Vị ấy đạt được sự hiểu biết về ý nghĩa, đạt được sự hiểu biết về Pháp” (A. Ni. 6.10). “Vimuttirasassa” (của vị của giải thoát) là của vị đã trở thành giải thoát, hoặc của vị nương vào giải thoát. “Saññābhāvanānaṃ” (của các pháp tu tập tưởng) là của mười pháp tu tập tưởng, như là vô thường tưởng, v.v... “Channaṃ buddhadhammānaṃ” (của sáu Phật pháp) được nói đến để chỉ sáu trí tuệ bất cộng. Trong mỗi trường hợp, sự hình thành của từ “bhagavā” nên được hiểu theo phương pháp từ nguyên học.

144. Yadipi ‘‘bhāgyavā’’tiādīhi padehi vuccamāno attho ‘‘bhagī bhajī’’ti niddesagāthāya saṅgahito eva, tathāpi padasiddhi atthavibhāgaatthayojanādisahito saṃvaṇṇanānayo tato aññākāroti vuttaṃ ‘‘ayaṃ pana aparo nayo’’ti. Ādikanti ādi-saddena vaṇṇavikāro, vaṇṇalopo, dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti byākaraṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇaṃ hi pakkhipanaṃ. Pārappattanti paramukkaṃsagataṃ pāramibhāvappattaṃ. Bhāgyanti kusalaṃ. Tattha maggakusalaṃ lokuttarasukhanibbattakaṃ, itaraṃ lokiyasukhanibbattakaṃ, itarampi vā vivaṭṭūpanissayaṃ pariyāyato lokuttarasukhanibbattakaṃ siyā.

144. Mặc dù ý nghĩa được diễn tả bằng các từ như “bhāgyavā” v.v... đã được bao hàm trong câu kệ giải thích “bhagī bhajī”, tuy nhiên, phương pháp chú giải bao gồm sự hình thành từ, phân tích ý nghĩa, áp dụng ý nghĩa, v.v... có một hình thức khác với phần giải thích đó. Vì vậy, có nói rằng: “Đây là một phương pháp khác”. Trong từ “ādika” (v.v...), từ “ādi” bao gồm ba đặc điểm này: sự biến đổi âm, sự lược bỏ âm, và sự kết hợp với ý nghĩa của một ngữ căn. “Saddanayena” (theo phương pháp ngữ pháp) có nghĩa là theo phương pháp văn phạm. Do các từ như “pisodara” thuộc nhóm từ bất quy tắc (ākatigaṇa), nên có nói rằng “sau khi lấy đặc điểm của việc được xếp vào nhóm pisodara”. Chính sự xếp vào là đặc điểm. Thật vậy, việc làm cho nó được bao hàm trong đó được gọi là sự xếp vào. “Pārappattaṃ” (đã đến bờ kia) có nghĩa là đã đạt đến sự tột bậc, đã đạt đến trạng thái ba-la-mật. “Bhāgya” (phước) có nghĩa là thiện. Trong đó, thiện của đạo tạo ra hạnh phúc siêu thế; thiện khác tạo ra hạnh phúc thế gian. Hoặc, thiện khác, có sự giải thoát làm cận y duyên, cũng có thể gián tiếp tạo ra hạnh phúc siêu thế.

Lobhādayo ekakavasena gahitā. Tathā viparītamanasikāro vipallāsabhāvasāmaññena, ahirikādayo dukavasena. Lobhādayo ca puna ‘‘tividhākusalamūla’’nti tikavasena gahitā. Kāyaduccaritādi-taṇhāsaṃkilesādirāgamalādirāgavisamādikāmasaññādikāmavitakkāditaṇhāpapañcādayo tividhaduccaritādayo. Subhasaññādikā catubbidhavipariyesā. ‘‘Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta[Pg.254], senāsana, itibhavābhavahetu vā’’ti (a. ni. 4.9) evamāgatā cattāro taṇhuppādā. ‘‘Buddhe kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khīlajāto’’ti (dī. ni. 3.319; ma. ni. 1.185; a. ni. 5.205; 9.71; vibha. 941) evamāgatāni pañca cetokhīlāni. ‘‘Kāme avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatā pañca vinibandhā. Rūpābhinandanādayo pañcābhinandanā. Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṃ, pāpicchatā, sandiṭṭhiparāmāsoti imāni cha vivādamūlāni. Rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā.

Tham, v.v... được thu nạp theo cách đơn lẻ. Tương tự như vậy, tác ý sai lạc (được thu nạp) do có điểm chung là bản chất điên đảo, còn vô tàm, v.v... (được thu nạp) theo cách từng đôi. Và tham, v.v... lại được thu nạp theo cách từng ba là "ba bất thiện căn". Thân ác hạnh, v.v..., tham uế nhiễm, v.v..., tham cấu uế, v.v..., tham bất bình, v.v..., tưởng về dục, v.v..., tầm về dục, v.v..., tham hý luận, v.v... là ba ác hạnh, v.v... Tưởng về tịnh, v.v... là bốn điên đảo. Bốn sự phát sanh của ái được đề cập đến như vầy: "Hoặc tham ái của vị tỳ khưu khi phát sanh, phát sanh do nhân y; hoặc do nhân vật thực; hoặc do nhân sàng tọa; hoặc do nhân hữu này hữu kia". Năm tâm hoang vu được đề cập đến như vầy: "Hoài nghi đối với đức Phật, đối với Pháp, đối với Tăng, đối với học giới; phẫn nộ, không hoan hỷ, tâm bị tổn thương, sanh lòng chai cứng đối với các vị đồng phạm hạnh". Năm trói buộc được đề cập đến: "Chưa ly tham trong các dục, chưa ly tham trong thân, chưa ly tham trong sắc; sau khi ăn no bụng thỏa thích, sống chuyên tâm vào lạc nằm, lạc nghiêng mình, lạc ngủ nghỉ; thực hành phạm hạnh với ước nguyện sanh vào một hội chúng chư thiên nào đó". Hân hoan trong sắc, v.v... là năm sự hân hoan. Phẫn nộ, gièm pha, tật đố, xảo trá, ác dục, chấp thủ tà kiến của mình, đây là sáu căn nguyên tranh cãi. Ái đối với sắc, v.v... là sáu thân ái.

Kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchābhavarāgamānāvijjā sattānusayā. Micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattā. ‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānādayo’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359) ete nava taṇhāmūlakā. Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Ajjhattikassa upādāya ‘‘asmī’’ti hoti, ‘‘itthasmī’’ti, ‘‘evasmī’’ti, ‘‘aññathāsmī’’ti, ‘‘bhavissa’’nti, ‘‘itthaṃ bhavissa’’nti, ‘‘evaṃ bhavissa’’nti, ‘‘aññathā bhavissa’’nti, ‘‘asasmī’’ti, ‘‘sātasmī’’ti, ‘‘siya’’nti, ‘‘itthaṃ siya’’nti, ‘‘evaṃ siya’’nti, ‘‘aññathā siya’’nti, ‘‘apāhaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ itthaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ evaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ aññathā siya’’nti hotīti aṭṭhārasa, bāhirassupādāya ‘‘iminā asmī’’ti hoti, ‘‘iminā itthasmī’’ti, ‘‘iminā evasmī’’ti, ‘‘iminā aññathāsmī’’tiādikā (vibha. 975-976) vuttanayā aṭṭhārasāti chattiṃsa, atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasatataṇhāvicaritāni.

Dục tham, sân, kiến, nghi, hữu tham, mạn, vô minh là bảy tùy miên. Tà kiến, v.v... là tám tà tánh. "Duyên ái có sự tìm cầu, duyên tìm cầu có sự được lợi, duyên được lợi có sự quyết định, duyên quyết định có dục tham, duyên dục tham có sự tham đắm, duyên tham đắm có sự chiếm hữu, duyên chiếm hữu có sự bỏn xẻn, duyên bỏn xẻn có sự bảo vệ, do nhân bảo vệ có sự cầm gậy, v.v...", đây là chín pháp lấy ái làm gốc. Bốn thường kiến, bốn bán thường kiến, bốn hữu biên vô biên kiến, bốn ngụy biện luận, hai vô nhân sanh luận, mười sáu tưởng luận, tám vô tưởng luận, tám phi tưởng phi phi tưởng luận, bảy đoạn kiến, năm hiện tại Niết-bàn luận, đây là sáu mươi hai tà kiến. Do chấp thủ vào nội phần, có (quan niệm) "tôi là", "tôi là thế này", "tôi là như vậy", "tôi là khác đi"; "sẽ là", "sẽ là thế này", "sẽ là như vậy", "sẽ là khác đi"; "tôi là thường hằng", "tôi là không thường hằng"; "mong rằng sẽ là", "mong rằng sẽ là thế này", "mong rằng sẽ là như vậy", "mong rằng sẽ là khác đi"; "mong rằng tôi sẽ không là", "mong rằng tôi sẽ không là thế này", "mong rằng tôi sẽ không là như vậy", "mong rằng tôi sẽ không là khác đi", như vậy là mười tám. Do chấp thủ vào ngoại phần, có (quan niệm) "do cái này tôi là", "do cái này tôi là thế này", "do cái này tôi là như vậy", "do cái này tôi là khác đi", v.v... theo cách đã nói là mười tám, (tổng cộng) là ba mươi sáu. Ba mươi sáu (thuộc) quá khứ, ba mươi sáu (thuộc) vị lai, ba mươi sáu (thuộc) hiện tại, như vậy là một trăm lẻ tám ái hành.

Pabheda-saddo [Pg.255] paccekaṃ sambandhitabbo. Tatthāyaṃ yojanā – lobhappabhedā dosappabhedā yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedāti. Sabbāni sattānaṃ darathapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni abhañjīti yojanā. Ārammaṇādivibhāgato hi pavattiākāravibhāgato ca anantappabhedā kilesāti. Saṅkhepatoti ettha samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇavasena sabbathā appavattikaraṇena abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamaccumārañca abhañji bhagge akāsi. Parissayānanti upaddavānaṃ. Sampati, āyatiñca sattānaṃ anatthāvahattā māraṇaṭṭhena vibādhanaṭṭhena kilesāva māroti kilesamāro. Vadhakaṭṭhena khandhāva māroti khandhamāro. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādi (saṃ. ni. 3.85). Jātijarādimahābyasananibbattanena abhisaṅkhārova māroti abhisaṅkhāramāro. Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇamāraṇaṭṭhena devaputtova māroti devaputtamāro. Sattānaṃ jīvitassa, jīvitaparikkhārānañca jānikaraṇena mahābādharūpattā maccu eva māroti maccumāro.

Từ "phân loại" (pabheda) nên được liên kết với từng (pháp). Ở đây, cách kết hợp là như vầy: các loại tham, các loại sân, cho đến các loại của một trăm lẻ tám ái hành. Cách kết hợp là: (Ngài) đã bẻ gãy tất cả trăm ngàn phiền não, vốn gây ra sự phiền muộn và nóng nảy cho chúng sanh. Vì rằng, do sự phân chia về đối tượng, v.v... và do sự phân chia về cách thức diễn tiến, các phiền não có vô số loại. Ở đây, trong câu "tóm lại", (Ngài) đã bẻ gãy, đã phá vỡ: phiền não ma bằng cách làm cho chúng hoàn toàn không khởi sanh thông qua sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt; uẩn ma bằng cách đoạn trừ tập đế và liễu tri; hành ma bằng cách làm cho chúng hoàn toàn không khởi sanh thông qua việc làm cho chúng thiếu vắng trợ duyên; và thiên tử ma cùng tử ma bằng cách đập tan quân lực và vượt qua lãnh địa. (Parissayānaṃ) có nghĩa là các tai ương. Hiện tại và tương lai, do mang lại điều bất lợi cho chúng sanh, do có ý nghĩa giết chết, do có ý nghĩa bức hại, chính các phiền não là ma, nên gọi là phiền não ma. Do có ý nghĩa sát hại, chính các uẩn là ma, nên gọi là uẩn ma. Thật vậy, đã được nói như sau: "Không biết đúng như thật về sắc sát hại là 'sắc sát hại'", v.v... Do tạo ra các đại họa như sanh, già, v.v..., chính các hành là ma, nên gọi là hành ma. Trở thành nhân của sự ô nhiễm, do có ý nghĩa giết chết các đức hạnh, chính thiên tử là ma, nên gọi là thiên tử ma. Do làm tổn thất mạng sống và các vật dụng của đời sống của chúng sanh, do có bản chất là một căn bệnh lớn, chính cái chết là ma, nên gọi là tử ma.

Satapuññalakkhaṇadharassāti anekasatapuññanibbattamahāpurisalakkhaṇavahato rūpakāyasampatti dīpitā hoti, itarāsaṃ phalasampadānaṃ mūlabhāvato, adhiṭṭhānabhāvato ca. Dhammakāyasampatti dīpitā hoti, pahānasampadāpubbakattā ñāṇasampadādīnaṃ. Bhāgyavatāya lokiyānaṃ bahumatabhāvo. Bhaggadosatāya parikkhakānaṃ bahumatabhāvoti yojanā. Evaṃ ito paresupi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbaṃ. Puññavantaṃ hi gahaṭṭhā khattiyādayo abhigacchanti, pahīnadosaṃ pabbajitatāpasaparibbājakādayo ‘‘dosavinayāya dhammaṃ desetī’’ti. Abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakārasabbhāvato. Rūpakāyaṃ tassa pasādacakkhunā, dhammakāyaṃ paññācakkhunā disvā dukkhadvayassa paṭippassambhanato upagatānañca tesaṃ āmisadānadhammadānehi upakāritā, ‘‘pubbe āmisadānadhammadānehi mayā ayaṃ [Pg.256] lokaggabhāvo adhigato, tasmā tumhehipi evameva paṭipajjitabba’’nti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ niyojanena abhigatānaṃ lokiyalokuttarasukhehi saṃyojanasamatthatā ca dīpitā hoti.

Satapuññalakkhaṇadharassāti (có nghĩa là) người mang các tướng đại nhân được sinh ra từ vô số trăm công đức, sự thành tựu sắc thân được chỉ ra, vì là nền tảng và là chỗ đứng cho các thành tựu quả khác. Sự thành tựu pháp thân được chỉ ra, vì sự thành tựu đoạn trừ đi trước các thành tựu về trí tuệ v.v... Do là bậc có phước báu, nên được hàng thế tục kính trọng. Do đã bẻ gãy các phiền não, nên được các bậc thẩm xét kính trọng, đây là cách liên kết. Tương tự, ở những phần sau cũng nên liên kết theo thứ tự. Thật vậy, các gia chủ như vua chúa v.v... đến gần bậc có công đức, các vị xuất gia như đạo sĩ, du sĩ v.v... (đến gần) bậc đã đoạn trừ phiền não, (với ý nghĩ) rằng: "Ngài thuyết pháp để điều phục phiền não". Và (chỉ ra) năng lực trong việc loại bỏ khổ thân và khổ tâm cho những người đã đến gần, vì có sự giúp đỡ bằng tài thí và pháp thí. Sau khi thấy sắc thân của Ngài bằng mắt tịnh tín, và thấy pháp thân bằng mắt trí tuệ, do sự lắng dịu của hai loại khổ, và (chỉ ra) sự giúp đỡ bằng tài thí và pháp thí cho những người đã đến gần. "Trước đây, do tài thí và pháp thí, ta đã đạt được địa vị tối thượng trong thế gian này. Vì vậy, các ngươi cũng nên thực hành như vậy", bằng cách khuyến khích thực hành đúng đắn như vậy, và năng lực liên kết những người đã đến gần với hạnh phúc thế gian và siêu thế cũng được chỉ ra.

Sakacitte issariyaṃ attano cittassa vasībhāvāpādanaṃ, yena paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññitādivihārasiddhi, adhiṭṭhāniddhiādiko iddhividhopi cittissariyameva cittabhāvanāya vasībhāvappattiyā ijjhanato. Aṇimālaghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Lahubhāvo laghimā ākāse padasā gamanādinā. Mahattaṃ mahimā kāyassa mahantatāpādanaṃ. Iṭṭhadesappatti patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato, aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti yatthakāmāvasāyitā. ‘‘Kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Evamidaṃ aṭṭhavidhaṃ lokiyasammataṃ issariyaṃ. Taṃ pana bhagavato iddhividhantogadhaṃ, anaññasādhāraṇañcāti āha ‘‘sabbākāraparipūraṃ atthī’’ti.

Quyền năng trong tâm mình là làm cho tâm của mình đạt đến trạng thái thuần thục, nhờ đó thành tựu được các cách an trú như có tưởng không nhàm chán trong các đối tượng nhàm chán v.v..., các loại thần thông như thần thông quyết định v.v... cũng chính là quyền năng của tâm, vì chúng được thành tựu khi tâm đạt đến sự thuần thục do tu tập. Trong câu "Aṇimālaghimādikaṃ", bằng từ "ādi" (v.v...), sáu loại này cũng được bao gồm: mahimā, patti, pākammaṃ, īsitā, vasitā, yatthakāmāvasāyitā. Trong đó, aṇimā là làm cho thân trở nên nhỏ như nguyên tử. Laghimā là sự nhẹ nhàng, như đi bằng chân trên không trung v.v... Mahimā là sự to lớn, làm cho thân trở nên to lớn. Patti là đến được nơi mong muốn. Pākammaṃ là hoàn thành điều mong muốn bằng cách quyết định v.v... Īsitā là quyền làm chủ, khả năng tự mình điều khiển. Vasitā là sự thuần thục trong các loại thần thông. Yatthakāmāvasāyitā là đạt đến sự kết thúc ở bất cứ nơi nào, dù đang đi trên không hay đang làm bất cứ điều gì khác. Người ta cũng nói rằng (đó là) "sự biểu hiện hình dạng của một cậu bé v.v...". Như vậy, tám loại quyền năng này được thế gian công nhận. Nhưng quyền năng đó của Đức Thế Tôn thì được bao gồm trong thần thông biến hóa và không chung với người khác, nên nói rằng "có sự viên mãn về mọi phương diện".

Kesañci padesavutti, ayathābhūtaguṇasannissayattā aparisuddho ca yaso hoti, na evaṃ tathāgatassāti dassetuṃ ‘‘lokattayabyāpako’’tiādi vuttaṃ. Tattha idha adhigatasatthuguṇānaṃ āruppe uppannānaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā bhagavato guṇe anussarantānaṃ yaso pākaṭo hotīti āha ‘‘lokattayabyāpako’’ti. Yathābhuccaguṇādhigatattā eva ativiya parisuddho. Anavasesalakkhaṇānubyañjanādisampattiyā sabbākāraparipūrā. Sabbaṅgapaccaṅgasirī sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. ‘‘Tiṇṇo tāreyya’’ntiādinā yaṃ yaṃ etena lokanāthena icchitaṃ manovacīpaṇidhānavasena, patthitaṃ kāyapaṇidhānavasena. Tathevāti paṇidhānānurūpameva. Vīriyapāramibhāvappatto, ariyamaggapariyāpanno ca sammāvāyāmasaṅkhāto payatto.

Danh tiếng của một số người chỉ tồn tại ở một khu vực, và không trong sạch vì dựa vào những phẩm chất không có thật, để chỉ ra rằng (danh tiếng) của Như Lai không như vậy, nên câu "lan khắp ba cõi" v.v... được nói đến. Trong đó, đối với những vị đã chứng đắc các đức tính của Bậc Đạo Sư ở đây (cõi người) và đã sanh vào cõi vô sắc, khi họ tùy niệm các ân đức của Đức Thế Tôn bằng (câu) "Itipi so bhagavā" v.v..., danh tiếng của Ngài trở nên hiển nhiên, nên nói rằng "lan khắp ba cõi". (Danh tiếng) vô cùng trong sạch chính vì được đạt đến bằng những phẩm chất chân thật. Viên mãn về mọi phương diện do sự thành tựu các tướng chính và tướng phụ v.v... không thiếu sót. Vẻ đẹp của tất cả các chi phần lớn nhỏ là sự rực rỡ của tất cả các chi phần lớn nhỏ. Bằng (câu) "Đã vượt qua, mong cho chúng sanh vượt qua" v.v..., bất cứ điều gì được Bậc Lãnh Đạo Thế Gian này mong muốn bằng sự phát nguyện qua ý và lời, và ao ước bằng sự phát nguyện qua thân. "Như vậy" có nghĩa là đúng như lời phát nguyện. Sự nỗ lực được gọi là chánh tinh tấn là (sự nỗ lực) đã đạt đến trạng thái tinh tấn ba-la-mật và được bao gồm trong thánh đạo.

Bhedehīti sabbattikadukapadasaṃhitehi pabhedehi. Paṭiccasamuppādādīhīti ādi-saddena na kevalaṃ vibhaṅgapāḷiyaṃ āgatā satipaṭṭhānādayova saṅgahitā, atha kho saṅgahādayo, samayavimuttādayo, ṭhapanādayo[Pg.257], tikapaṭṭhānādayo ca saṅgahitāti veditabbaṃ. Dukkhasaccassa pīḷanaṭṭho taṃsamaṅgino sattassa hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Saṅkhataṭṭho sameccasambhūyapaccayehi katabhāvo. Santāpaṭṭho dukkhadukkhatādīhi santappanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmaṭṭho jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Samudayassa āyūhanaṭṭho dukkhassa nibbattanavasena sampiṇḍanaṃ. Nidānaṭṭho ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti nidadantassa viya samuṭṭhāpanaṃ. Saṃyogaṭṭho saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ. Palibodhaṭṭho maggādhigamassa nivāraṇaṃ. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggasabhāvattā tato vinissaṭatā, tannissaraṇanimittatā vā. Vivekaṭṭho sabbasaṅkhāravisaṃyuttatā. Asaṅkhataṭṭho kenacipi paccayena anabhisaṅkhatatā. Amataṭṭho niccasabhāvattā maraṇābhāvo, sattānaṃ maraṇābhāvahetutā vā. Maggassa niyyānaṭṭho vaṭṭadukkhato niggamanaṭṭho. Hetuattho nibbānassa sampāpakabhāvo. Dassanaṭṭho accantasukhumassa nibbānassa sacchikaraṇaṃ. Ādhipateyyaṭṭho catusaccadassane sampayuttānaṃ ādhipaccakaraṇaṃ, ārammaṇādhipatibhāvo vā visesato maggādhipativacanato. Satipi hi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādiṃ avatvā ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva vuttaṃ, tasmā viññāyati ‘‘atthi maggassa ārammaṇādhipatibhāve viseso’’ti. Ete ca pīḷanādayo soḷasākārā nāma. Kasmā panettha aññesu rogagaṇṭhādiākāresu vijjamānesu eteva pariggayhantīti? Salakkhaṇato ca saccantaradassanato ca āvibhāvato. Svāyamattho parato saccakathāyameva āvi bhavissati.

Bhedehīti (với các sự phân loại) là với các sự phân loại được tính đếm bằng tất cả các mẫu tam và mẫu nhị. Paṭiccasamuppādādīhīti (về Duyên khởi, v.v...), với từ ādi (v.v...) không chỉ có các pháp như Niệm xứ, v.v... đã được đề cập trong Pāli tạng Phân Tích được bao gồm, mà còn phải được biết rằng các pháp như Tóm lược (saṅgaha), v.v... (trong bộ Dhātukathā), các pháp như Giải thoát theo thời (samayavimutta), v.v... (trong bộ Puggalapaññatti), các pháp như Sự thiết lập (ṭhapanā), v.v... (trong bộ Kathāvatthu), và các pháp như Nền tảng của mẫu tam (tikapaṭṭhāna), v.v... cũng được bao gồm. Về Khổ đế, ý nghĩa bức bách (pīḷanaṭṭho) là sự làm tổn hại, sự làm cho không phát triển đối với chúng sanh có đầy đủ yếu tố ấy. Ý nghĩa hữu vi (saṅkhataṭṭho) là trạng thái được tạo tác bởi các duyên hội đủ và cùng sanh khởi. Ý nghĩa thiêu đốt (santāpaṭṭho) là sự làm cho nóng nảy, sự làm cho thiêu đốt bởi khổ khổ, v.v... Ý nghĩa biến hoại (vipariṇāmaṭṭho) là trạng thái phải bị biến đổi theo hai cách là do sự già và do sự chết. Về Tập đế, ý nghĩa tích tập (āyūhanaṭṭho) là sự gom góp lại theo cách làm sanh khởi khổ. Ý nghĩa nguồn sanh (nidānaṭṭho) là sự làm cho phát sanh giống như người đang chỉ ra rằng: “Đây là khổ ấy.” Ý nghĩa trói buộc (saṃyogaṭṭho) là sự kết hợp với khổ luân hồi. Ý nghĩa chướng ngại (palibodhaṭṭho) là sự ngăn cản việc chứng đắc đạo. Về Diệt đế, ý nghĩa thoát ly (nissaraṇaṭṭho) là do có bản chất từ bỏ tất cả các sanh y nên là sự thoát ra khỏi các pháp ấy, hoặc là nhân của sự thoát ly khỏi các pháp ấy. Ý nghĩa viễn ly (vivekaṭṭho) là sự không tương ưng với tất cả các pháp hữu vi. Ý nghĩa vô vi (asaṅkhataṭṭho) là sự không bị tạo tác bởi bất cứ duyên nào. Ý nghĩa bất tử (amataṭṭho) là do có bản chất thường hằng nên là sự không có sự chết, hoặc là nhân của sự không có sự chết đối với các chúng sanh. Về Đạo đế, ý nghĩa xuất ly (niyyānaṭṭho) là ý nghĩa đi ra khỏi khổ luân hồi. Ý nghĩa là nhân (hetuattho) là trạng thái làm cho chứng đạt được Níp-bàn. Ý nghĩa thấy rõ (dassanaṭṭho) là sự thể chứng Níp-bàn vốn vô cùng vi tế. Ý nghĩa làm chủ (ādhipateyyaṭṭho) là sự làm chủ các pháp tương ưng trong việc thấy rõ bốn đế, hoặc là trạng thái làm đối tượng trưởng, đặc biệt là do lời dạy về đạo làm trưởng. Vì rằng, dầu cho có trạng thái làm đối tượng trưởng của các thiền, v.v... nhưng đã không nói rằng: “Các pháp có thiền làm trưởng,” v.v... mà chỉ nói rằng: “Các pháp có đạo làm trưởng.” Do đó, được hiểu rằng: “Có sự đặc biệt trong trạng thái làm đối tượng trưởng của đạo.” Và các pháp này, bức bách, v.v... được gọi là mười sáu hành tướng. Tại sao ở đây, trong khi có sự hiện hữu của các hành tướng khác như là bệnh hoạn, ung nhọt, v.v... mà chỉ có các pháp này được tiếp nhận? Là do sự hiển bày từ tự tướng và từ sự thấy rõ các đế khác. Ý nghĩa này sẽ được hiển bày về sau trong chính chương nói về các đế.

Dibbavihāro kasiṇādiārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni. Mettādijjhānāni brahmavihāro. Phalasamāpatti ariyavihāro. Kāmehi vivekaṭṭhakāyatāvasena ekībhāvo kāyaviveko. Paṭhamajjhānādinā nīvaraṇādīhi vivittacittatā cittaviveko. Upadhiviveko nibbānaṃ. Aññeti lokiyābhiññādike.

Thiên trú (dibbavihāra) là các thiền sắc giới có các đối tượng là kasina, v.v... Phạm trú (brahmavihāra) là các thiền về từ, v.v... Thánh trú (ariyavihāra) là quả định. Thân viễn ly (kāyaviveko) là sự ở một mình theo cách có thân thể ở nơi vắng lặng khỏi các dục. Tâm viễn ly (cittaviveko) là trạng thái có tâm vắng lặng khỏi các triền cái, v.v... bằng sơ thiền, v.v... Sanh y viễn ly (upadhiviveko) là Níp-bàn. Aññeti (vị ấy biết) là (biết) các pháp như là các thắng trí thế gian, v.v...

Kilesābhisaṅkhāravasena bhavesu paribbhamanaṃ, so ca taṇhāppadhānoti vuttaṃ ‘‘taṇhāsaṅkhātaṃ gamana’’nti. Vantanti ariyamaggamukhena uggiritaṃ puna apaccāvamanavasena chaḍḍitaṃ. Bhagavāti vuccati niruttinayenāti dassento āha ‘‘yathā…pe… mekhalā’’ti.

Sự lang thang trong các cõi sống là do năng lực của các phiền não hành, và sự lang thang ấy có ái làm chủ yếu, vì thế đã được nói là: “Sự đi được gọi là ái.” Vanta (đã nôn ra) là đã mửa ra bằng miệng của thánh đạo, đã từ bỏ theo cách không nuốt vào trở lại. Vị ấy đã nói: “yathā…pe… mekhalā” để chỉ ra rằng: “Bhagavā được nói theo phương pháp từ nguyên.”

Aparo [Pg.258] nayo – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā.

Phương pháp khác: Bhagavā là do có các phần (bhāga). Bhagavā là do đã tu tập (bhata). Bhagavā là do đã lui tới các phần (bhāge vani). Bhagavā là do đã đi đến các phần (bhāge vani). Bhagavā là do có người phục vụ (bhatta). Bhagavā là do đã nôn ra các phần (bhage vami). Bhagavā là do đã nôn ra các phần (bhāge vami).

Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino.

Bậc Chiến Thắng là Bhagavā (Thế Tôn) do có các phần (bhāga), do đã tu tập (bhata), và do đã lui tới các phần (bhāge vani), do có người phục vụ (bhatta), do đã nôn ra các phần (bhage vami), tương tự do đã nôn ra các phần (bhāge vami).

Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattaviññāṇaṭṭhitidesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamā, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātapaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakāraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa [Pg.259] dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaññāsa kusaladhammā, sattasattatiñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti. Tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.

Trong các từ ấy, làm thế nào Bhagavā có nghĩa là ‘người có các phần đức hạnh’? Những pháp uẩn, những phần đức hạnh bắt đầu bằng giới, những pháp ấy không chung với người khác, là vô thượng, hiện hữu, có thể tìm thấy nơi đức Như Lai. Thật vậy, nơi Ngài có giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến; tàm, quý; tín, tấn; niệm, tỉnh giác; giới thanh tịnh, kiến thanh tịnh; chỉ, quán; ba thiện căn; ba thiện hạnh; ba chánh tư duy; ba tưởng vô tội; ba giới; bốn niệm xứ; bốn chánh cần; bốn như ý túc; bốn thánh đạo; bốn thánh quả; bốn vô ngại giải; các trí phân định bốn loài; bốn thánh chủng; bốn trí vô sở úy; năm cần chi; chánh định có năm chi; chánh định có năm trí; năm căn; năm lực; năm giới xuất ly; năm trí căn cứ giải thoát; năm tưởng làm cho giải thoát chín muồi; sáu xứ tùy niệm; sáu sự tôn trọng; sáu giới xuất ly; sáu thường trú; sáu pháp vô thượng; sáu tưởng thuộc phần thâm nhập; sáu thắng trí; sáu trí bất cộng; bảy pháp bất thối; bảy thánh pháp; bảy thánh tài; bảy giác chi; bảy pháp của bậc chân nhân; bảy sự tiêu trừ nghiệp; bảy tưởng; bài thuyết giảng về bảy hạng người đáng cúng dường; bài thuyết giảng về bảy thức trú; bài thuyết giảng về bảy lực của bậc lậu tận; bài thuyết giảng về tám nhân chứng đắc trí tuệ; tám sự hoàn hảo; tám sự vượt qua pháp thế gian; tám sự khởi đầu nỗ lực; bài thuyết giảng về tám phi thời; tám tư duy của bậc đại nhân; bài thuyết giảng về tám thắng xứ; tám giải thoát; chín pháp có như lý tác ý làm gốc; chín chi thanh tịnh tinh cần; bài thuyết giảng về chín chúng sanh trú; chín sự chế ngự oán hận; chín tưởng; chín sự khác biệt; chín sự trú tuần tự; mười pháp làm chỗ nương tựa; mười biến xứ; mười thiện nghiệp đạo; mười sự hoàn hảo; mười thánh trú; mười pháp vô học; mười lực của Như Lai; mười một lợi ích của tâm từ; mười hai hành tướng của pháp luân; mười ba đức đầu đà; mười bốn Phật trí; mười lăm pháp làm cho giải thoát chín muồi; niệm hơi thở vô hơi thở ra có mười sáu cách; mười sáu pháp không gây hối tiếc về sau; mười tám Phật pháp; mười chín trí quán xét; bốn mươi bốn đối tượng của trí; năm mươi trí sanh diệt; hơn năm mươi pháp thiện; bảy mươi bảy đối tượng của trí; đại kim cang trí đi vào hai triệu bốn trăm ngàn định; các trí thuyết giảng về sự quán xét, thẩm tra Vô Tận Tương Ưng Duyên Khởi; và các trí biểu hiện rõ ràng ý muốn v.v... của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới; v.v... như vậy, các phần đức hạnh, các phần công đức có vô số, vô lượng sai biệt, không chung với người khác, là vô thượng, hiện hữu, có thể tìm thấy. Do đó, vì nơi Ngài có các phần đức hạnh với sự phân chia như đã nói, nên đáng lẽ phải nói là ‘bhāgavā’, nhưng nguyên âm ‘ā’ đã được rút ngắn lại và được gọi là ‘bhagavā’. Trước hết, Bhagavā có nghĩa là ‘người có các phần đức hạnh’ là như vậy.

Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato;

Vijjanti sugate tasmā, ‘‘bhagavā’’ti pavuccati.

Bởi vì tất cả các phần đức hạnh, bắt đầu bằng giới, hiện hữu nơi bậc Thiện Thệ một cách không dư sót; do đó, Ngài được gọi là ‘Bhagavā’.

Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo, nayana, dhana, rajja, puttadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo, saṅkhepato vā sabbe puññasambhārañāṇasambhārabuddhakārakadhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyāni yathā hānabhāgiyā, saṃkilesabhāgiyā, ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakārakadhamme vuttanayena bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.

Làm thế nào Bhagavā có nghĩa là ‘người đã tích lũy’? Những pháp nào cần được viên mãn bởi các vị Đại Bồ-tát, là những vị đã nỗ lực vì lợi ích của toàn thể thế gian, đã hội đủ tám pháp như thân người v.v..., đã lập đại nguyện vì Chánh Đẳng Giác, (những pháp ấy là): mười ba-la-mật, tức là bố thí ba-la-mật, giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả ba-la-mật; mười cận ba-la-mật; mười thượng ba-la-mật, tức là ba mươi ba-la-mật; bốn nhiếp pháp bắt đầu bằng bố thí; bốn quyết định bắt đầu bằng chân thật; năm đại thí xả, tức là xả bỏ thân mình, mắt, tài sản, vương quốc, vợ con; v.v... như là sự nỗ lực trong quá khứ, sự thực hành trong quá khứ, sự thuyết pháp, sự thực hành vì lợi ích quyến thuộc, sự thực hành vì lợi ích thế gian, sự thực hành vì lợi ích Phật quả; hoặc nói tóm lại, tất cả các pháp tạo thành Phật, là tư lương phước đức và tư lương trí tuệ; những pháp ấy, kể từ khi lập đại nguyện cho đến bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, không thuộc phần thoái thất, phần ô nhiễm, hay phần dừng lại, mà trái lại, chỉ thuộc phần thù thắng hơn nữa; như vậy, những pháp ấy đã được Ngài tích lũy, thu thập một cách trân trọng, liên tục, không dư sót. Vì nơi Ngài có những pháp đã được tích lũy (bhatā) như vậy, nên đáng lẽ phải nói là ‘bhatavā’, nhưng theo quy tắc ngữ âm, chữ ‘ta’ đã được đổi thành chữ ‘ga’ và được gọi là ‘bhagavā’. Hoặc, ‘bhatavā’ có nghĩa là: Ngài đã thực hành (bhari), đã thu thập (sambhari), đã làm cho viên mãn (paripūresi) chính những pháp tạo thành Phật đã được nói đến theo cách đã trình bày. Theo cách này, Bhagavā cũng có nghĩa là ‘người đã tích lũy’.

Sammāsambodhiyā [Pg.260] sabbe, dānapāramiādike;

Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato.

Bậc Nương Tựa đã tích lũy tất cả các tư lương cho Chánh Đẳng Giác, bắt đầu bằng bố thí ba-la-mật; do đó, Ngài cũng được xem là ‘Bhagavā’.

Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ, attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu, kusalādīsu, khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhuṃ pariññeyyaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā anekapariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.21) sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, ‘‘kinti nu kho te veneyyasantānesu patiṭṭhapeyya’’nti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.

Thế nào là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các phần (bhāge)? Có những phần thiền chứng được sử dụng hằng ngày với số lượng là hai triệu bốn trăm ngàn, Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành thường xuyên các phần ấy một cách không dư sót vì lợi ích cho thế gian và vì sự an trú lạc trong hiện tại của chính mình, luôn luôn, thường xuyên. Vì vậy, Ngài là Bhagavā do đã lui tới (vani) các phần (bhāge). Hoặc là, trong các pháp cần được thắng tri, trong các pháp thiện v.v..., và trong các uẩn v.v..., có bốn loại phần pháp cần được chứng ngộ một cách tóm tắt theo cách liễu tri v.v... Còn một cách chi tiết, có nhiều phần cần liễu tri qua câu ‘con mắt cần được liễu tri... cho đến... già và chết cần được liễu tri’; có các phần cần đoạn tận qua câu ‘sự sanh khởi của con mắt cần được đoạn tận... cho đến... sự sanh khởi của già và chết cần được đoạn tận’; có các phần cần chứng ngộ qua câu ‘sự đoạn diệt của con mắt... cho đến... sự đoạn diệt của già và chết cần được chứng ngộ’; và có nhiều loại pháp là phần cần tu tập qua câu ‘con đường đưa đến sự đoạn diệt của con mắt’ v.v..., và qua câu ‘bốn niệm xứ’ v.v... Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành tất cả các pháp ấy một cách thích đáng bằng cách hành xứ, tu tập, và thực hành. Như vậy cũng gọi là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các phần (bhāge). Hoặc là, có những phần đức hạnh, những phần đức hạnh này là các uẩn pháp như giới v.v... vốn chung cho các vị đệ tử. Ngài đã mong mỏi, đã ước nguyện với lòng đại bi rằng: ‘Làm thế nào ta có thể thiết lập chúng trong dòng tâm của chúng sanh cần được giáo hóa?’ Và sự ước nguyện ấy của Ngài đã mang lại kết quả như ý. Như vậy cũng gọi là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các phần (bhāge).

Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato;

Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato.

Bởi vì Đức Như Lai đã gần gũi, đã mong mỏi các phần pháp cần biết, thiền chứng, và đức hạnh vì lợi ích của chúng sanh, do đó Ngài là Bhagavā.

Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakārakadhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto [Pg.261] pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vitthārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena, jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evampi bhage vanīti bhagavā.

Thế nào là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các tài sản (bhage)? Trước hết, một cách tóm tắt, các tài sản thế gian và siêu thế được gọi là bhagā, bởi vì chúng được gần gũi, được sử dụng tùy theo sự sung túc bởi những người đã tạo phước và có đầy đủ sự tinh tấn. Trong đó, trước hết về tài sản thế gian, Đức Như Lai, trước khi giác ngộ, khi còn là Bồ-tát, đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành những tài sản đã đạt đến đỉnh cao tột bậc. An trú trong đó, Ngài đã làm cho các Phật pháp được thuần thục trong khi không ngừng tích lũy các pháp tạo nên Phật một cách không dư sót. Còn khi đã thành Phật, Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành cả những tài sản ấy vốn liên quan đến hạnh phúc không tỳ vết, và cả những tài sản siêu thế không thể sánh bằng. Còn một cách chi tiết, Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành các tài sản không thể sánh bằng, có nhiều loại, bằng cách như: quyền lực của vị vua địa phương, tài sản của chuyển luân vương, tài sản của vua trời v.v...; và bằng cách như: các pháp siêu nhân như thiền, giải thoát, định, nhập định, trí kiến, tu tập đạo, chứng ngộ quả v.v... Như vậy cũng gọi là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các tài sản (bhage).

Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthū;

Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato.

Những tài sản nào ở trong đời, và những tài sản siêu thế nào có nhiều, Đấng Chánh Giác đã gần gũi tất cả những tài sản ấy, vì lý do đó, Ngài cũng được biết là Bhagavā.

Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgi bhāvato sabbasattuttamo sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhādianaññasādhāraṇaguṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpināsuvipulena, suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā, ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu supatiṭṭhitabhāvato, dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgibhāvato ca ‘‘rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasanno’’ti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vāti. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –

Thế nào là Bhagavā vì Ngài là bhattavā (người có những người tôn thờ)? Ngài là bhattavā vì có nhiều người tôn thờ với lòng tôn thờ vững chắc đối với Ngài. Thật vậy, Đức Như Lai, vì Ngài sở hữu những đức tính đặc biệt không thể đo lường, không thể sánh bằng, có năng lực vô song như đại bi, nhất thiết trí v.v...; vì là bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh; vì Ngài là người vô cùng hữu ích cho chúng sanh bao gồm chư thiên và nhân loại với sự thành tựu về nỗ lực không gì hơn được, với việc tránh xa mọi điều bất lợi làm đầu, và với việc chuyên tâm sắp đặt lợi ích và hạnh phúc một cách trọn vẹn; vì Ngài có thân tướng được trang hoàng bằng các đức tính đặc biệt không thể sánh bằng như ba mươi hai tướng đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm v.v...; vì Ngài sở hữu tiếng tán thán vô cùng rộng lớn và trong sạch, vang rộng khắp ba cõi, có được nhờ các đức tính chân thật, diễn ra theo cách ‘Đức Thế Tôn là như vậy...’; vì Ngài an trú vững chắc trong sự thiểu dục, tri túc v.v... đã đạt đến đỉnh cao; và vì Ngài sở hữu các đức tính đặc biệt không gì hơn được như mười lực, bốn vô sở úy v.v...; nên trong thế gian có bốn loại người lấy làm tiêu chuẩn (người có đức tin dựa vào sắc tướng, người có đức tin dựa vào danh tiếng, người có đức tin dựa vào khổ hạnh, người có đức tin dựa vào pháp), Ngài làm phát sinh đức tin từ mọi phía. Do đó, Ngài là nơi nương tựa của lòng tôn kính, sự quý trọng, sự kính trọng, là nơi nương tựa của tình thương tột bậc và lòng tôn thờ vững chắc của vô lượng chúng sanh bao gồm chư thiên và nhân loại. Những ai đã an trú trong lời giáo huấn của Ngài, có được niềm tin bất động, lòng tôn thờ của họ không thể bị lay chuyển bởi bất cứ ai, dù là Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, hay Phạm thiên. Thật vậy, họ không từ bỏ niềm tin nơi Ngài ngay cả khi phải hy sinh mạng sống, hoặc không từ bỏ mệnh lệnh của Ngài, vì có lòng tôn thờ vững chắc. Do đó, Ngài đã nói:

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);

‘Người trí nào thật vậy biết ơn, đền ơn, là bạn lành, và có lòng tôn thờ vững chắc.’

‘‘Seyyathāpi[Pg.262], bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca.

Và: ‘Này các Tỳ khưu, ví như đại dương có bản chất ổn định, không vượt qua bờ; cũng vậy, này các Tỳ khưu, học giới nào đã được Ta chế định cho các đệ tử, học giới ấy, các đệ tử của Ta không vi phạm ngay cả vì lý do mạng sống.’

Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā.

Như vậy, từ ‘bhattavā’ thành ‘bhagavā’ theo phương pháp từ nguyên học, bằng cách lược bỏ một chữ ‘ta’ và biến đổi chữ (ta) còn lại thành chữ ‘ga’.

Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino;

Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccati.

Bởi vì đối với Bậc Đạo Sư, người sở hữu những đức tính siêu việt, người tìm cầu lợi ích cho thế gian, có nhiều người tôn thờ, do đó Ngài được gọi là Bhagavā.

Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle (jā. 1.15.211 ādayo) hatthipālakumārakāle (jā. 1.15.337 ādayo) ayogharapaṇḍitakāle (jā. 1.15.363 ādayo) mūgapakkhapaṇḍitakāle (jā. 2.22.1 ādayo) cūḷasutasomakāleti (jā. 2.17.195 ādayo) evamādīsu nekkhammapāramipūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattaattabhāvānaṃ parimāṇaṃ natthi. Carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsasattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.

Thế nào là Bhagavā (Thế Tôn) vì Ngài đã nôn ra (vami) các bhaga (vận may)? Bởi vì Như Lai, ngay cả khi còn là Bồ-tát trong các tiền kiếp, trong khi viên mãn các pháp ba-la-mật, đã nôn ra, khạc nhổ, từ bỏ không luyến tiếc như một cục đờm đối với sự huy hoàng, quyền uy, và danh vọng được gọi là ‘bhaga’. Thật vậy, đối với Ngài, trong thời làm hoàng tử Somanassa, hoàng tử Hatthipāla, nhà hiền triết Ayoghara, nhà hiền triết Mūgapakkha, vua Cūḷasutasoma, v.v..., do năng lực viên mãn xuất ly ba-la-mật, không thể tính đếm được số thân mạng đã từ bỏ sự huy hoàng của vương vị tương đương với vương vị của chư thiên. Ngay cả trong thân mạng cuối cùng, Ngài đã không xem trọng dù chỉ bằng một cọng cỏ, không luyến tiếc, từ bỏ sự huy hoàng của chuyển luân vương đã nằm trong tầm tay, quyền uy trên bốn châu lục tương đương với quyền thống trị cõi trời, và danh vọng rực rỡ với bảy báu vốn nương vào tài sản của chuyển luân vương, rồi xuất gia cao thượng và đã chứng đắc vô thượng chánh đẳng chánh giác. Do đó, Ngài là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các bhaga (vận may) này như là sự huy hoàng v.v... Hoặc là, các tinh tú được gọi là bhāni. Vì chúng đi hay vận hành tương ứng với các tinh tú ấy, nên được gọi là bhagā. Đó là những vẻ huy hoàng nương vào các thế giới đặc biệt của chúng sanh như núi Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta, v.v..., vì chúng tồn tại suốt một kiếp. Đức Thế Tôn cũng đã nôn ra các bhagā (vẻ huy hoàng) ấy bằng cách vượt qua các trú xứ của chúng sanh cư ngụ ở đó và bằng cách đoạn trừ dục tham ái liên quan đến chúng. Theo cách này, Ngài cũng là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các bhaga (vận may).

Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.

Bởi vì bậc Thiện Thệ đã từ bỏ sự huy hoàng của chuyển luân vương, danh vọng, quyền uy, lạc thú, và vẻ tráng lệ của thế gian; do đó, Ngài là Bhagavā.

Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāvadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena, atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā ‘‘sabbaṃ papañcaṃ, sabbaṃ yogaṃ, sabbaṃ [Pg.263] ganthaṃ, sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ …pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicāra’’ntiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttaṃ hetaṃ –

Thế nào là Bhagavā (Thế Tôn) vì Ngài đã nôn ra (vami) các phần (bhāge)? Các phần (bhāgā) có nghĩa là các phần pháp tự tánh (sabhāvadhammakoṭṭhāsā). Chúng có nhiều loại, theo phương diện uẩn, xứ, giới, v.v...; và trong đó, lại theo phương diện sắc, thọ, v.v...; và theo phương diện quá khứ, v.v... Và Đức Thế Tôn, trong khi chứng đạt bất tử giới sau khi đã đoạn tận tất cả hý luận, tất cả ách phược, tất cả triền phược, tất cả kiết sử, đã nôn ra, khạc nhổ, từ bỏ chúng không luyến tiếc, và không nuốt lại. Thật vậy, Ngài, bằng cách phân tích các pháp theo từng từ ngữ qua các đoạn như: ‘địa đại có mặt khắp nơi, thủy đại, hỏa đại, phong đại, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, nhãn thức... cho đến... ý thức, nhãn xúc... cho đến... ý xúc, thọ sanh từ nhãn xúc... cho đến... thọ sanh từ ý xúc, tưởng sanh từ nhãn xúc... cho đến... tưởng sanh từ ý xúc, tư sanh từ nhãn xúc... cho đến... tư sanh từ ý xúc, sắc ái... cho đến... pháp ái, sắc tầm... cho đến... pháp tầm, sắc tứ... cho đến... pháp tứ,’ đã nôn ra, khạc nhổ, và từ bỏ tất cả các phần pháp không còn sót lại bằng sự xả ly không luyến tiếc. Vì điều này đã được nói rằng –

‘‘Yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183).

‘Này Ānanda, điều gì đã được từ bỏ, nôn ra, giải thoát, đoạn trừ, xả ly, việc Như Lai sẽ nuốt lại điều đó – trường hợp này không xảy ra.’

Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ –

Theo cách này, Ngài cũng là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các phần. Hoặc là, ‘Ngài đã nôn ra các phần’ có nghĩa là Ngài đã nôn ra, khạc nhổ, xả ly, từ bỏ không luyến tiếc, thông qua cửa miệng là thánh đạo tuệ, tất cả các pháp — thiện và bất thiện, có tội và không có tội, thấp kém và cao thượng, các pháp có phần tương đương đen và trắng. Và Ngài đã thuyết giảng Chánh pháp cho những người khác vì mục đích đạt được trạng thái tương tự. Và điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘Dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240).

‘Này các Tỳ khưu, ngay cả các pháp (thiện) các ông cũng phải từ bỏ, huống nữa là các phi pháp (bất thiện). Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông Chánh pháp ví như chiếc bè, là để vượt qua, không phải để nắm giữ.’ v.v...

Evampi bhāge vamīti bhagavā.

Theo cách này, Ngài cũng là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các phần.

Khandhāyatanadhātādi-dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhā sukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato.

Bởi vì bậc Đại Sĩ đã nôn ra các loại pháp như uẩn, xứ, và giới, cùng các pháp đen (bất thiện) và trắng (thiện); do đó, Ngài cũng được biết là Bhagavā.

Tena vuttaṃ –

Do đó, đã được nói rằng –

‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.

‘Bậc Toàn Thắng là Bhagavā vì Ngài có các vận may (bhāgavā), đã phá vỡ các phần (bhatavā bhāge), đã tu tập các phần (bhage... bhattavā), đã nôn ra các vận may (bhage vami), và cũng đã nôn ra các phần (bhāge vami).’

Ettha ca yasmā saṅkhepato attahitasampattiparahitapaṭipattivasena duvidhā buddhaguṇā, tāsu attahitasampatti pahānasampadāñāṇasampadābhedato duvidhā, ānubhāvasampadādīnaṃ tadavinābhāvena tadantogadhattā. Parahitapaṭipatti payogāsayabhedato [Pg.264] duvidhā. Tattha payogato lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammūpadeso, āsayato paṭiviruddhesupi niccaṃ hitesitā, ñāṇaparipākakālāgamanādiparahitapaṭipatti ca, āmisapaṭiggahaṇādināpi atthacariyā parahitapaṭipatti hotiyeva. Tasmā tesaṃ vibhāvanavasena pāḷiyaṃ ‘‘araha’’ntiādīnaṃ padānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

Và ở đây, vì các Phật đức một cách tóm tắt có hai loại theo phương diện tự lợi thành tựu và lợi tha thực hành. Trong đó, tự lợi thành tựu có hai loại do sự phân biệt giữa đoạn trừ thành tựu và trí tuệ thành tựu; bởi vì các thành tựu như oai lực v.v..., do không thể tách rời khỏi hai thành tựu ấy, nên được bao hàm trong đó. Lợi tha thực hành có hai loại do sự phân biệt giữa phương tiện và tâm ý. Trong đó, về phương diện phương tiện, đó là sự thuyết giảng Chánh pháp dẫn đến thoát khỏi mọi khổ đau với tâm không mong cầu lợi lộc, cung kính, v.v... Về phương diện tâm ý, đó là sự thường xuyên mong muốn lợi ích ngay cả đối với những người chống đối, và sự lợi tha thực hành như chờ đợi thời điểm trí tuệ của họ chín muồi v.v... Ngay cả qua việc nhận vật phẩm cúng dường v.v..., việc thực hành lợi ích cũng chính là lợi tha thực hành. Do đó, cần phải hiểu việc sử dụng các thuật ngữ như ‘arahaṃ’ (A-la-hán) v.v... trong Pāli là theo cách giải thích về các Phật đức ấy.

Tattha ‘‘araha’’nti iminā padena pahānasampadāvasena bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sammāsambuddho, lokavidū’’ti ca imehi padehi ñāṇasampadāvasena. Nanu ca ‘‘lokavidū’’ti imināpi sammāsambuddhatā vibhāvīyatīti? Saccaṃ vibhāvīyati, atthi pana viseso, ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā sabbaññutaññāṇānubhāvo vibhāvito, ‘‘lokavidū’’ti pana iminā āsayānusayañāṇādīnampi ānubhāvo vibhāvitoti. ‘‘Vijjācaraṇasampanno’’ti iminā sabbāpi bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sugato’’ti pana iminā samudāgamato paṭṭhāya bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi padehi bhagavato parahitapaṭipatti vibhāvitā. ‘‘Buddho’’ti iminā bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Evañca katvā ‘‘sammāsambuddho’’ti vatvā ‘‘buddho’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘attanāpi bujjhi aññepi satte bodhesī’’tiādi. ‘‘Bhagavā’’ti ca imināpi samudāgamato paṭṭhāya bhagavato sabbā attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā.

Trong các ân đức ấy, do danh hiệu "A-la-hán" (arahaṃ), sự thành tựu tự lợi của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ về phương diện thành tựu đoạn trừ. Do các danh hiệu "Chánh Đẳng Giác" (sammāsambuddho) và "Thế Gian Giải" (lokavidū), (sự thành tựu tự lợi) được làm sáng tỏ về phương diện thành tựu trí tuệ. (Hỏi:) Chẳng phải do danh hiệu "Thế Gian Giải" (lokavidū), quả vị Chánh Đẳng Giác cũng được làm sáng tỏ hay sao? (Đáp:) Đúng vậy, được làm sáng tỏ, nhưng có sự khác biệt. Do danh hiệu "Chánh Đẳng Giác" (sammāsambuddho), oai lực của nhất thiết chủng trí được làm sáng tỏ. Còn do danh hiệu "Thế Gian Giải" (lokavidū), oai lực của các trí như ý hướng tùy miên trí v.v... cũng được làm sáng tỏ. Do danh hiệu "Minh Hạnh Túc" (vijjācaraṇasampanno), tất cả sự thành tựu tự lợi của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Còn do danh hiệu "Thiện Thệ" (sugato), kể từ lúc khởi đầu, sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Do các danh hiệu "Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư" (anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ), sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Do danh hiệu "Phật" (buddho), sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Và vì làm như vậy, sau khi nói "Chánh Đẳng Giác" (sammāsambuddho), việc nói "Phật" (buddho) trở nên hợp lý. Chính vì thế, Ngài đã nói: "Tự mình đã giác ngộ, cũng làm cho các chúng sanh khác giác ngộ" v.v... Và cũng do danh hiệu "Thế Tôn" (bhagavā), kể từ lúc khởi đầu, tất cả sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ.

Aparo nayo – hetuphalasattūpakāravasena saṅkhepato tividhā buddhaguṇā. Tattha ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidū’’ti imehi padehi phalasampattivasena buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi sattūpakāravasena buddhaguṇā pakāsitā. ‘‘Buddho’’ti iminā phalavasena, sattūpakāravasena ca buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Sugato bhagavā’’ti pana imehi padehi hetuphalasattūpakāravasena buddhaguṇā vibhāvitāti veditabbaṃ.

Một phương pháp khác: Tóm lại, các ân đức của Phật có ba loại theo phương diện nhân, quả, và sự giúp ích chúng sanh. Trong đó, do các danh hiệu "A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, Minh Hạnh Túc, Thế Gian Giải" (arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidū), các ân đức của Phật được làm sáng tỏ về phương diện thành tựu quả. Do các danh hiệu "Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư" (anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ), các ân đức của Phật được công bố về phương diện giúp ích chúng sanh. Do danh hiệu "Phật" (buddho), các ân đức của Phật được làm sáng tỏ về phương diện quả và phương diện giúp ích chúng sanh. Còn do các danh hiệu "Thiện Thệ, Thế Tôn" (sugato bhagavā), các ân đức của Phật được làm sáng tỏ về phương diện nhân, quả, và giúp ích chúng sanh. Nên hiểu như vậy.

145. Tassāti [Pg.265] buddhānussatikammaṭṭhānikassa yogino. Evanti ‘‘tatrāyaṃ nayo’’tiādinā vuttappakārena. Tasmiṃ samayeti buddhaguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ, pariyuṭṭhānappattehi rāgehi sahitaṃ cittaṃ araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvato, pariyuṭṭhitarāganti attho. Yaṃ vā rāgassa pariyuṭṭhānaṃ, taṃ taṃsahite citte upacaritanti daṭṭhabbaṃ. Etasmiṃ pakkhe rāgenāti rāgena hetunāti attho. Ujugatamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā, cittassa ca anujubhāvakarānaṃ māyādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā onatiunnativirahato ujubhāvameva kataṃ. Atha vā ujugatamevāti kammaṭṭhānassa vīthiṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamanato majjhimasamathanimittapaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārammaṇaṃ katvā.

145. Tassa: (Của vị ấy) là của vị hành giả có đề mục niệm Phật. Evaṃ: (Như vậy) là theo cách đã được nói đến bắt đầu bằng "tatrāyaṃ nayo". Tasmiṃ samaye: (Vào lúc ấy) là vào lúc tưởng niệm các ân đức của Phật. Rāgapariyuṭṭhitaṃ: (Tâm bị tham ái ám ảnh) là tâm bị tham ái ám ảnh, hoặc tâm đi cùng với các tham ái đã đạt đến trạng thái ám ảnh, giống như khu rừng bị bọn cướp (chiếm cứ), nên được gọi là bị nó ám ảnh, vì nó là nơi chốn cho sự ám ảnh sanh khởi; nghĩa là (tâm) bị tham ái ám ảnh. Hoặc, sự ám ảnh của tham ái được dùng theo nghĩa ẩn dụ cho tâm đi cùng với nó, nên hiểu như vậy. Trong trường hợp này, rāgena có nghĩa là do nhân tham ái. Ujugatameva: (Trở nên ngay thẳng) là vì sự cong vẹo của thân v.v... đã được loại bỏ từ trước, và vì không có sự lừa dối v.v... là những thứ làm cho tâm không ngay thẳng; hoặc vì không có sự ám ảnh của tham ái v.v... nên không có sự cúi xuống và vươn lên, do đó nó được làm cho ngay thẳng. Hoặc, ujugatameva (trở nên ngay thẳng) là vì đã đi vào con đường của đề mục thiền, do sự ra đi của hôn trầm và trạo cử, do sự đạt đến tướng tịnh chỉ trung bình, nên nó đã đi đến trạng thái ngay thẳng. Tathāgataṃ ārabbha: (Hướng về đức Như Lai) là lấy các ân đức của đức Như Lai làm đối tượng.

Iccassāti iti assa. ‘‘So bhagavā itipi araha’’ntiādinā pubbe vuttappakārena buddhaguṇe anuvitakkayatoti sambandho. Evanti ‘‘neva tasmiṃ samaye’’tiādinā vuttanayena. Buddhaguṇapoṇāti buddhaguṇaninnā. ‘‘Vitakkavicārā pavattantī’’ti etena buddhaguṇasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vitakkāhataṃ, vitakkapariyāhataṃ, punappunaṃ anumajjanañca karotīti dasseti. Pīti uppajjatīti bhāvanāvasena upacārajjhānanipphādikā balavatī pīti uppajjati. Pītimanassa vuttappakārapītisahitacittassa. Kāyacittadarathāti kāyacittapassaddhīnaṃ paṭipakkhabhūtā sukhumāvatthā uddhaccasahagatā kilesā. Paṭippassambhantīti sannisīdanti. Anukkamena ekakkhaṇeti yadā buddhaguṇārammaṇā bhāvanā uparūpari visesaṃ āvahantī pavattati, tadā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva honti, suvisadāni saddhādīni indriyāni honti, bhāvanāya paguṇatāya vitakkavicārā sātisayaṃ paṭukiccāva honti, balavatī pīti uppajjati, pītipadaṭṭhānā passaddhi savisesā jāyati, passaddhakāyassa samādhipadaṭṭhānaṃ sukhaṃ thirataraṃ hutvā pavattati, sukhena anubrūhitaṃ cittaṃ kammaṭṭhāne sammadeva samādhiyati. Evaṃ anukkamena pubbabhāge vitakkādayo uparūpari paṭupaṭutarabhāvena pavattitvā bhāvanāya majjhimasamathapaṭipattiyā indriyānañca ekarasabhāvena paṭutamāni hutvā ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –

Iccassa: là iti assa. Liên kết là: (đối với vị ấy) là đối với vị hành giả đang suy xét các ân đức của Phật theo cách đã được nói trước đây, bắt đầu bằng "so bhagavā itipi arahaṃ". Evaṃ: (Như vậy) là theo cách đã được nói, bắt đầu bằng "neva tasmiṃ samaye". Buddhaguṇapoṇā: (Hướng về các ân đức của Phật) là nghiêng về các ân đức của Phật. "Vitakkavicārā pavattantī" (Tầm và tứ khởi lên): Do câu này, Ngài chỉ ra rằng vị ấy làm cho đề mục thiền được gọi là ân đức của Phật bị tầm tác động, bị tầm tác động khắp nơi, và được xoa đi xoa lại nhiều lần. Pīti uppajjati (Hỷ sanh khởi): Do năng lực của sự tu tập, hỷ mạnh mẽ có khả năng tạo ra cận hành thiền sanh khởi. Pītimanassa: (Của người có tâm hoan hỷ) là của người có tâm đi cùng với hỷ đã nói trên. Kāyacittadarathā: (Sự nóng nảy của thân và tâm) là các phiền não đi cùng với trạo cử, ở trạng thái vi tế, là đối nghịch của thân khinh an và tâm khinh an. Paṭippassambhanti: (Chúng được lắng dịu) là chúng lắng xuống. Anukkamena ekakkhaṇe: (Tuần tự trong một khoảnh khắc) là khi sự tu tập lấy ân đức của Phật làm đối tượng, mang lại sự đặc biệt ngày càng cao hơn, thì lúc đó các triền cái chỉ bị trấn áp, các phiền não chỉ lắng xuống, các căn như tín v.v... trở nên rất trong sáng, do sự thuần thục của việc tu tập, tầm và tứ trở nên đặc biệt sắc bén trong chức năng, hỷ mạnh mẽ sanh khởi, khinh an có hỷ làm nhân gần sanh khởi một cách đặc biệt, đối với người có thân khinh an, lạc là nhân gần của định trở nên vững chắc hơn và tiếp diễn, tâm được lạc làm cho tăng trưởng sẽ được định tĩnh một cách tốt đẹp trong đề mục thiền. Như vậy, tuần tự trong giai đoạn đầu, tầm v.v... sau khi khởi lên với mức độ sắc bén ngày càng cao, do sự đạt đến tịnh chỉ trung bình của sự tu tập và do các căn có cùng một vai trò, chúng trở nên sắc bén nhất và trong một khoảnh khắc, các thiền chi sanh khởi. Liên quan đến điều này, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yasmiṃ[Pg.266], mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10).

"Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh đệ tử niệm tưởng đến Như Lai, vào lúc ấy tâm của vị ấy không bị tham ái ám ảnh... (vân vân)... tâm của người có lạc được định tĩnh." (A. Ni. 6.10)

Kasmā panettha jhānaṃ appanāpattaṃ na hotīti āha ‘‘buddhaguṇānaṃ pana gambhīratāyā’’tiādi. Gambhīre hi ārammaṇe gambhīre udake patitanāvā viya samathabhāvanā patiṭṭhaṃ na labhati, ‘‘gambhīratāyā’’ti ca iminā sabhāvadhammatāpi saṅgahitā. Sabhāvadhammo hi gambhīro na paññatti. Nanu ca tajjāpaññattivasena sabhāvadhammo gayhatīti? Saccaṃ gayhati pubbabhāge, bhāvanāya pana vaḍḍhamānāya paññattiṃ samatikkamitvā sabhāveyeva cittaṃ tiṭṭhati. Nanu ca sabhāvadhammepi katthaci appanā samijjhati dutiyāruppajjhānādīti? Saccaṃ samijjhati, tañca kho ekappakāre ārammaṇe, idaṃ pana nānappakāranti dassento ‘‘nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāyā’’ti āha. Evampi yathā nānappakāresu kesādikoṭṭhāsesu manasikāraṃ pavattentassa ekasmiṃyeva koṭṭhāse appanāvasena bhāvanā avatiṭṭhati, evamidha kasmā na hotīti? Visamoyaṃ upaññāso. Tattha hi satipi koṭṭhāsabahubhāve ekappakāreneva bhāvanā vattati paṭikkūlākārasseva gahaṇato, idha pana nānappakārena guṇānaṃ nānappakārattā, na ayamekasmiṃyeva guṇe ṭhātuṃ sakkoti bhāvanābalena paccakkhato buddhaguṇesu upaṭṭhahantesu saddhāya balavabhāvato. Teneva hi ‘‘adhimuttatāyā’’ti vuttaṃ. Yadi upacārappattaṃ jhānaṃ hoti, kathaṃ buddhānussatīti vuttanti āha ‘‘tadeta’’ntiādi.

Tại sao ở đây thiền không đạt đến an chỉ? Ngài nói: “Do vì các Phật đức thâm sâu” v.v… Thật vậy, trong đối tượng thâm sâu, sự tu tập chỉ tịnh không có được chỗ đứng, giống như con thuyền bị rơi vào vùng nước sâu. Và do từ ngữ “do vì thâm sâu” này, bản chất pháp thực tánh cũng được bao gồm. Thật vậy, pháp thực tánh thì thâm sâu, không phải là chế định. Chẳng phải pháp thực tánh được nắm bắt do năng lực của chế định tương ứng đó hay sao? Đúng là được nắm bắt trong giai đoạn đầu, nhưng khi sự tu tập tăng trưởng, tâm vượt qua chế định và chỉ an trú trong thực tánh. Chẳng phải trong một vài pháp thực tánh, an chỉ được thành tựu, như trong thiền Vô sắc thứ hai v.v… hay sao? Đúng là được thành tựu, nhưng điều đó là trong một đối tượng đơn loại, còn điều này thì đa loại. Để chỉ rõ điều này, ngài nói: “Do vì có khuynh hướng tùy niệm các đức tánh đa dạng”. Dù vậy, cũng giống như người đang thực hành tác ý trong các thể trược đa dạng như tóc v.v…, sự tu tập được an lập do năng lực an chỉ chỉ trong một thể trược duy nhất, tại sao ở đây lại không như vậy? Sự so sánh này không tương đồng. Thật vậy, ở đó, mặc dù có nhiều thể trược, sự tu tập diễn tiến chỉ theo một cách duy nhất do vì chỉ nắm bắt tướng bất tịnh. Nhưng ở đây, (sự tu tập diễn tiến) theo nhiều cách do vì các đức tánh có nhiều loại. Vị này không thể an trú chỉ trong một đức tánh duy nhất, vì khi các Phật đức hiện khởi một cách trực tiếp do năng lực tu tập, tín trở nên mạnh mẽ. Thật vậy, chính vì thế mà được nói là “do vì có khuynh hướng”. Nếu thiền đạt đến cận định, tại sao lại được gọi là niệm Phật? Ngài nói: “Điều đó là thế này” v.v…

Sagāravo hoti sappatisso, satthu guṇasarīrassa paccakkhato upaṭṭhahanato. Tatoyeva saddhāvepullaṃ aveccappasādasadisaṃ saddhāmahattaṃ. Buddhaguṇānaṃ anussaraṇavasena bhāvanāya pavattattā sativepullaṃ. Tesaṃ paramagambhīratāya, nānappakāratāya ca paññāvepullaṃ. Tesaṃ uḷārapuññakkhettatāya puññavepullañca adhigacchati. Pītipāmojjabahulo hoti pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyattā buddhānussatiyā. Bhayabheravasaho buddhaguṇārammaṇāya satiyā bhayabheravābhibhavanato. Tenāha bhagavā ‘‘anussaretha sambuddhaṃ, bhayaṃ tumhāka no siyā’’ti (saṃ. ni. 1.249 thokaṃ visadisaṃ). Dukkhādhivāsanasamattho buddhānussatiyā sarīradukkhassa padumapalāse udakassa viya vinivaṭṭanato[Pg.267]. Saṃvāsasaññanti sahavāsasaññaṃ. Buddhabhūmiyaṃ cittaṃ namati buddhaguṇānaṃ mahantabhāvassa paccakkhato upaṭṭhānato. Buddhānussatibhāvanāya sabbadā buddhaguṇānaṃ citte viparivattanato vuttaṃ ‘‘sammukhā satthāraṃ passato viyā’’ti. Uttari appaṭivijjhantoti imāya bhāvanāya upari taṃ adhiṭṭhānaṃ katvā saccāni appaṭivijjhanto. Sugatiparāyaṇoti sugatisamparāyo.

Vị ấy trở nên có lòng tôn kính, có lòng vâng phục, do vì đức thân của Bậc Đạo Sư hiện khởi một cách trực tiếp. Chính vì thế, tín được quảng đại, sự vĩ đại của tín giống như niềm tin bất động. Do vì sự tu tập diễn tiến bằng cách tùy niệm các Phật đức, niệm được quảng đại. Do vì các đức ấy vô cùng thâm sâu và đa dạng, tuệ được quảng đại. Vị ấy đạt được cả phước quảng đại, do vì các đức ấy là ruộng phước cao thượng. Vị ấy có nhiều hỷ và hoan hỷ, do vì niệm Phật là nền tảng của hỷ giác chi. Vị ấy có thể chịu đựng được sự sợ hãi và kinh hoàng, do vì niệm có đối tượng là Phật đức chế ngự được sự sợ hãi và kinh hoàng. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Hãy tùy niệm Bậc Chánh Đẳng Giác, sự sợ hãi sẽ không có nơi các ngươi”. Vị ấy có khả năng kham nhẫn khổ, do vì niệm Phật làm cho khổ của thân được lăn đi như giọt nước trên lá sen. Tưởng cùng ở (saṃvāsasaññanti) là tưởng cùng chung sống (sahavāsasaññaṃ). Tâm hướng về Phật địa, do vì sự vĩ đại của các Phật đức hiện khởi một cách trực tiếp. Do vì các Phật đức luôn xoay chuyển trong tâm nhờ sự tu tập niệm Phật, nên được nói là “như đang nhìn thấy Bậc Đạo Sư đối diện”. Không thể chứng ngộ cao hơn (uttari appaṭivijjhanto) là không chứng ngộ các chân lý sau khi đã lấy sự tu tập này làm nền tảng ở mức độ cao hơn. Hướng đến thiện thú (sugatiparāyaṇo) là có thiện thú làm cảnh giới tương lai.

Appamādanti appamajjanaṃ sakkaccaṃ anuyogaṃ. Kayirāthāti kareyya. Sumedhasoti sundarapañño. Evaṃ mahānubhāvāyāti vuttappakārena nīvaraṇavikkhambhanādisamatthena satthari sagāravabhāvādihetubhūtena mahatā sāmatthiyena samannāgatāya.

Không dể duôi (appamādanti) là không xao lãng, là sự chuyên cần một cách kính trọng. Nên làm (kayirātha) là nên thực hành (kareyya). Bậc trí tuệ (sumedhaso) là người có trí tuệ tốt đẹp. Có đại oai lực như vậy (evaṃ mahānubhāvāya) là (niệm Phật) được phú bẩm năng lực vĩ đại, là nguyên nhân của lòng tôn kính v.v… đối với Bậc Đạo Sư, có khả năng trấn áp các triền cái v.v… theo cách đã được nói.

2. Dhammānussatikathāvaṇṇanā

2. Luận giải về Niệm Pháp

146. Dhammānussatinti ettha padattho, sabhāvattho ca ādito vuttoyevāti taṃ anāmasitvā bhāvanāvidhānameva dassetuṃ ‘‘dhammānussatiṃ bhāvetukāmenāpī’’tiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha buddhānussatiyaṃ viya ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti na vuttaṃ. Nanu etā paṭipāṭiyā cha anussatiyo ariyasāvakānaṃ vasena desanaṃ āruḷhāti? Saccametaṃ, evaṃ santepi ‘‘parisuddhasīlādiguṇānaṃ puthujjanānampi ijjhantī’’ti dassanatthaṃ ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti idha na vuttaṃ, ariyasāvakānaṃ pana sukhena ijjhantīti. Tathāpi pāḷiyaṃ āgatattā ca buddhānussatiniddese vuttanti daṭṭhabbaṃ, ayañca vicāro parato āgamissateva.

146. Ở đây, trong từ “niệm Pháp” (dhammānussatiṃ), vì nghĩa của từ và nghĩa của thực tánh đã được nói đến ở phần đầu, nên không đề cập đến chúng, mà để chỉ rõ phương pháp tu tập, ngài đã bắt đầu bằng câu “Vị muốn tu tập niệm Pháp” v.v… Tại sao ở đây không nói “người có niềm tin bất động” (aveccappasādasamannāgatena) như trong niệm Phật? Chẳng phải sáu pháp tùy niệm này theo thứ tự đã được thuyết giảng theo phương diện của các bậc Thánh đệ tử hay sao? Điều này đúng là như vậy, tuy nhiên, để chỉ rõ rằng “(các pháp tùy niệm này) cũng thành tựu cho cả các phàm nhân có các đức hạnh như giới thanh tịnh v.v…”, nên ở đây không nói “người có niềm tin bất động”. Nhưng đối với các bậc Thánh đệ tử thì chúng thành tựu một cách dễ dàng. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng (từ ngữ ấy) đã được nói trong phần luận giải về niệm Phật vì nó đã xuất hiện trong Pāli. Và sự thảo luận này sẽ được đề cập ở phần sau.

147. Pariyattidhammopīti pi-saddena lokuttaradhammaṃ sampiṇḍeti. Itaresūti sandiṭṭhikādipadesu. Lokuttaradhammovāti avadhāraṇaṃ nippariyāyena sandiṭṭhikādiatthaṃ sandhāya vuttaṃ, pariyāyato panete pariyattidhammepi sambhavanteva. Tathā hi pariyattidhammo bahussutena āgatāgamena paramena satinepakkena samannāgatena paññavatā ādikalyāṇatādivisesato sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Ācariyapayirupāsanāya vinā na labbhāti ce? Lokuttaradhammepi samāne kalyāṇamittasannissayeneva sijjhanato, tathā satthusandassanepi. ‘‘Sandiṭṭhiyā jayatī’’ti ayaṃ panattho titthiyanimmaddane nippariyāyatova labbhati[Pg.268], kilesajaye pariyāyato paramparāhetubhāvato. ‘‘Sandiṭṭhaṃ arahatī’’ti ayampi attho labbhateva, sabbaso saṃkilesadhammānaṃ pahānaṃ, vodānadhammānaṃ paribrūhanañca uddissa pavattattā. Ayañca attho ‘‘ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, saupādānāya saṃvattanti no anupādānāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’’’nti (cūḷava. 406; a. ni. 8.53), ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240) ca evamādīhi suttapadehi vibhāvetabbo. Akālikādhigamupāyatāya akāliko. Vijjamānatāparisuddhatāhi ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Tato eva vaṭṭadukkhanittharaṇatthikehi attano citte upanayanaṃ, cittassa vā tattha upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko. Vimuttāyatanasīse ṭhatvā paricayena sammadeva atthavedaṃ, dhammavedañca labhantehi paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Evaṃ sandiṭṭhikādipadesu pariyattidhammampi pakkhipitvā manasikāro yujjateva.

147. Trong câu Pariyattidhammopi, từ pi (cũng) bao gồm cả Pháp siêu thế. Câu Itaresu (trong các trường hợp khác) có nghĩa là trong các thuật ngữ như sandiṭṭhika v.v. Sự xác định Lokuttaradhammova (chỉ có Pháp siêu thế) được nói đến theo nghĩa đen, liên quan đến ý nghĩa của sandiṭṭhika v.v., tuy nhiên, theo nghĩa bóng, những (ý nghĩa) này cũng có thể hiện hữu trong Pháp học. Thật vậy, Pháp học là sandiṭṭhika (thiết thực hiện tại) vì người có trí, bậc đa văn, thông thạo kinh điển, có chánh niệm và thận trọng tột bậc có thể 'tự mình thấy rõ' qua các đặc tính như thiện ở đoạn đầu v.v. Nếu nói rằng không thể đạt được nếu không hầu cận bậc đạo sư thì sao? (Điều này) cũng tương tự trong Pháp siêu thế, vì nó chỉ được thành tựu nhờ nương tựa thiện hữu tri thức; cũng vậy trong việc diện kiến bậc Đạo Sư. Còn ý nghĩa này 'người ấy chiến thắng nhờ thấy biết trực tiếp' được hiểu theo nghĩa đen trong việc nhiếp phục ngoại đạo; trong việc chiến thắng phiền não, (nó được hiểu) theo nghĩa bóng, vì là nhân gián tiếp. Ý nghĩa này 'xứng đáng được thấy' cũng có thể được hiểu, vì nó được thực hành với mục đích đoạn trừ tất cả các pháp ô nhiễm và tu tập các pháp thanh tịnh. Và ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng các đoạn kinh như: 'Này Gotamī, những pháp nào bà biết rằng: «Các pháp này đưa đến tham ái, không đưa đến ly tham; đưa đến trói buộc, không đưa đến ly trói buộc; đưa đến tích lũy, không đưa đến không tích lũy.» Này Gotamī, bà hãy nhất quyết ghi nhớ rằng: «Đây không phải là Pháp, đây không phải là Luật, đây không phải là lời dạy của bậc Đạo Sư»' và 'Này các Tỳ khưu, các pháp cũng cần phải được từ bỏ, huống nữa là phi pháp.' Là akāliko (không có thời gian) vì là phương tiện để chứng đắc pháp vô thời. Là ehipassiko (đến để mà thấy) vì xứng đáng với phương cách 'hãy đến mà xem' do sự hiện hữu và thanh tịnh của nó. Chính vì vậy, nó là opaneyyiko (có tính hướng thượng) vì nó xứng đáng được những người muốn thoát khỏi khổ luân hồi hướng vào tâm mình, hoặc tâm được hướng đến đó. Là 'được người trí tự mình chứng nghiệm', những người sau khi đứng trên đỉnh cao của các nền tảng giải thoát, nhờ thực hành, tự mình đạt được niềm vui trong ý nghĩa và niềm vui trong Giáo pháp. Như vậy, việc tác ý bằng cách bao gồm cả Pháp học vào trong các thuật ngữ như sandiṭṭhika v.v. là hoàn toàn thích hợp.

Sāti gāthā. Samantabhadrakattāti sabbabhāgehi sundarattā. Dhammassāti sāsanadhammassa. Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu ‘‘gāthā’’ti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘paṭhamena pādena ādikalyāṇā’’tiādimāha. ‘‘Ekānusandhika’’nti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ, itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti. Nidānenāti kāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena. Nigamanenāti ‘‘idamavocā’’tiādikena (saṃ. ni. 1.249), ‘‘iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27) vā yathāvuttatthanigamanena.

Từ Sā (ấy) là chỉ bài kệ. Samantabhadrakattā (hoàn toàn tốt đẹp) có nghĩa là tốt đẹp trong mọi phần. Dhammassa (của Pháp) có nghĩa là của Giáo pháp. Mặc dù theo chân đế, không có cái gì gọi là một tập hợp tách rời khỏi các bộ phận của nó, nhưng khi một số bộ phận được xem xét dưới dạng một tập hợp, chúng có tên gọi là 'kệ' (gāthā). (Vị Chú giải sư) xem bộ phận đó như thể tách biệt khỏi tập hợp, áp dụng cách nói về sở hữu và vật sở hữu, và khi muốn trình bày điều này, ngài đã nói 'thiện ở đoạn đầu bởi câu đầu tiên' v.v. Câu 'có một mạch văn' này được nói liên quan đến một bài kinh có một mạch văn, mà theo mạch văn đó, không có quá nhiều phân đoạn. Nhưng đối với bài kinh khác (có nhiều mạch văn), các phần đầu, giữa và cuối được xác định bởi chính sự phân chia của pháp được thuyết giảng. Nidānena (bởi phần duyên khởi) có nghĩa là bởi đoạn văn giới thiệu có đặc tính chỉ ra thời gian, địa điểm, hội chúng v.v. Nigamanena (bởi phần kết luận) có nghĩa là bởi phần tóm tắt những gì đã được nói, chẳng hạn như 'Thế Tôn đã thuyết như vậy' hoặc 'Điều đã được nói như vậy, là được nói duyên theo điều này.'

Ayaṃ kathā visesato suttapiṭakasaṃvaṇṇanāti katvā suttapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇādikaṃ dassetvā idāni suttapiṭakavinayapiṭakānaṃ vasena taṃ dassetuṃ ‘‘sanidānasauppattikattā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sanidānasauppattikattāti yathāvuttanidānena sanidānatāya, saaṭṭhuppattikatāya [Pg.269] ca. Veneyyānaṃ anurūpatoti sikkhāpadapaññattiyā, dhammadesanāya ca taṃtaṃsikkhāpadabhāvena paññāpiyamānassa veneyyajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānassa anurūpato. Atthassāti desiyamānassa ca sīlādiatthassa. ‘‘Taṃ kissa hetu (saṃ. ni. 1.249)? Seyyathāpi, bhikkhave’’tiādinā (saṃ. ni. 3.95) tattha tattha hetūpamāgahaṇena hetudāharaṇayuttato.

Vì cho rằng 'Luận giải này đặc biệt là chú giải Tạng Kinh', sau khi đã trình bày các phẩm chất như thiện ở đoạn đầu v.v. của Pháp theo Tạng Kinh, bây giờ để trình bày điều đó theo Tạng Kinh và Tạng Luật, ngài đã nói 'vì có duyên khởi và có nguyên nhân phát sinh' v.v. Ở đây, sanidānasauppattikattā (vì có duyên khởi và có nguyên nhân phát sinh) có nghĩa là vì có duyên khởi như đã nói và vì có nguyên nhân phát sinh. Veneyyānaṃ anurūpato (vì phù hợp với chúng sanh cần được giáo hóa) có nghĩa là sự phù hợp của (Luật) được chế định dưới hình thức các học giới này hay học giới khác, và của (Pháp) được thuyết giảng phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa, thông qua việc chế định học giới và thuyết giảng Pháp. Atthassa (của ý nghĩa) có nghĩa là của ý nghĩa về giới v.v. đang được thuyết giảng. Do có liên quan đến nhân và ví dụ, bằng cách nêu lên nhân và ví dụ ở chỗ này chỗ kia qua các câu như 'Vì sao vậy? Ví như, này các Tỳ khưu' v.v.

Evaṃ suttavinayavasena pariyattidhammassa ādimajjhapariyosānakalyāṇataṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘sakalopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāsanadhammoti –

Như vậy, sau khi đã trình bày phẩm chất thiện ở đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối của Pháp học theo Tạng Kinh và Tạng Luật, bây giờ để trình bày điều đó bằng cách gộp chung cả ba Tạng, ngài đã nói 'toàn bộ' v.v. Ở đây, Giáo pháp là –

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dha. pa. 183;

dī. ni. 2.90) –

'Không làm mọi điều ác, thành tựu các hạnh lành, giữ tâm ý trong sạch, đó là lời dạy của chư Phật.'

Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo. Sīlena ādikalyāṇo sīlamūlakattā sāsanassa. Samathādīhi majjhekalyāṇo tesaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato. Nibbānena pariyosānakalyāṇo tadadhigamato uttarikaraṇīyābhāvato. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ, samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhīhi ādikalyāṇo’’ti. Paññā pana anubodhapaṭivedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo’’ti āha. Tassa nipphatti phalaṃ, kiccaṃ nibbānasacchikiriyā, tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti. Phalaggahaṇena vā saupādisesanibbānamāha, itarena itaraṃ, tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti.

Pháp học là pháp làm sáng tỏ lời dạy của bậc Đạo Sư đã được nói như trên. Thiện ở đoạn đầu nhờ giới, vì giới là gốc rễ của giáo pháp. Thiện ở đoạn giữa nhờ thiền chỉ v.v., vì chúng là phần trung tâm của sự thành tựu giáo pháp. Thiện ở đoạn cuối nhờ Niết-bàn, vì sau khi chứng đắc Niết-bàn thì không còn gì phải làm nữa. Trong giáo pháp, chánh hạnh có được là nhờ trí tuệ, và gốc rễ của trí tuệ ấy là giới và định; do đó, ngài nói 'thiện ở đoạn đầu nhờ giới và định.' Nhưng trí tuệ có hai loại là tùy giác và thông đạt; bao gồm cả hai, ngài nói 'thiện ở đoạn giữa nhờ thiền quán và các đạo.' Sự hoàn tất của nó là quả, phận sự là chứng ngộ Niết-bàn, và để chỉ ra rằng sau đó không còn gì phải làm, ngài nói 'thiện ở đoạn cuối nhờ quả và Niết-bàn.' Hoặc, bằng cách đề cập đến 'quả', ngài muốn nói đến Hữu dư y Niết-bàn; bằng cách đề cập đến cái kia (Niết-bàn), ngài muốn nói đến cái còn lại (Vô dư y Niết-bàn). Và vì cả hai đều là sự kết thúc của sự thành tựu giáo pháp, ngài nói 'thiện ở đoạn cuối nhờ quả và Niết-bàn.'

Buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā, tāya ādikalyāṇo tappabhavattā. Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānaṃ, pāripūrī ca dhammasudhammatā, tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā. Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti, tāya pariyosānakalyāṇo, tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato. Tanti sāsanadhammaṃ. Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito, tathattāya tathabhāvāya. So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividho[Pg.270], ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato. Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato, itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā, guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā, tadubhayāvaratāya, tadosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā.

Sự giác ngộ viên mãn của đức Phật là trạng thái Chánh Đẳng Giác, do trạng thái ấy (giáo pháp) là tốt đẹp ở đoạn đầu, vì có nguồn gốc từ đức Phật ấy. Sự đoạn trừ hoàn toàn các phiền não, sự trong sạch, và sự viên mãn là pháp tánh tốt đẹp của các pháp, do pháp tánh ấy (giáo pháp) là tốt đẹp ở đoạn giữa, vì có các pháp ấy làm cốt lõi. Sự thực hành đúng theo như lời bậc Đạo Sư đã chỉ dạy là sự khéo thực hành của Tăng chúng, do sự thực hành ấy (giáo pháp) là tốt đẹp ở đoạn cuối, do sự thực hành ấy mà giáo pháp được thiết lập vững chắc trong thế gian. Giáo pháp là Thánh điển. (Cụm từ) `tathattāya` có nghĩa là: Pháp được đức Thế Tôn thuyết giảng để đạt đến trạng thái như thật, để có được trạng thái như vậy. Trạng thái ấy lại có ba loại: Chánh Đẳng Giác, Độc Giác, và Thinh Văn Giác, vì ngoài ba loại này ra, không có cách nào khác để chứng đắc Níp-bàn. Trong ba loại ấy, do sự tối thượng về mọi đức hạnh và do là cội nguồn của hai loại giác ngộ còn lại, nên sự tốt đẹp ở đoạn đầu (được nói) là do sự giác ngộ thứ nhất; do sự trung bình về các đức hạnh, nên sự tốt đẹp ở đoạn giữa (được nói) là do sự giác ngộ thứ hai; do sự thấp hơn cả hai loại trên và do là điểm kết thúc của giáo pháp, nên sự tốt đẹp ở đoạn cuối được nói là do sự giác ngộ thứ ba.

Esoti sāsanadhammo. Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasambhavato. Vuttaṃ hetaṃ –

Eso tức là giáo pháp. (Nói rằng) "do sự chế ngự các triền cái" là vì đối với người đang lắng nghe diệu pháp, sau khi đã đứng vững trong nền tảng giải thoát cao thượng, có thể có sự chế ngự các triền cái. Quả vậy, điều này đã được nói đến:

‘‘Yathā yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 5.26).

“Này chư hiền, khi bậc Đạo Sư hoặc một vị đồng phạm hạnh đáng kính nào khác thuyết pháp cho vị tỳ khưu theo cách nào, thì theo cách đó, vị ấy đạt được sự hân hoan khi hiểu nghĩa, đạt được sự hân hoan khi hiểu pháp ở trong đó.” (A. Ni. 5.26).

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī’’ti (saṃ. ni. 5.219) –

“Này các tỳ khưu, vào lúc nào vị Thánh đệ tử lắng tai nghe pháp, vào lúc ấy, năm triền cái của vị ấy được đoạn trừ.” (Saṃ. Ni. 5.219) –

Ca ādi. Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa ca vipassanāsukhassa ca sampādanato. Vuttampi cetaṃ –

Và vân vân. (Nói rằng) "do mang lại an lạc của chỉ và quán" là vì làm cho thành tựu an lạc của chỉ và an lạc của quán. Điều này cũng đã được nói đến:

‘‘So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukha’’ntiādi (dī. ni. 1.279; ma. ni. 2.138).

“Vị ấy ly dục, ly các pháp bất thiện, (chứng và trú thiền thứ nhất), một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ,” vân vân (Dī. Ni. 1.279; Ma. Ni. 2.138).

Tathā –

Tương tự:

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti ca. (dha. pa. 374, 373);

“Khi nào quán xét, sự sanh diệt của các uẩn; Vị ấy đạt được hỷ và duyệt, đối với những người hiểu biết, đó là bất tử; Đối với người minh sát chánh pháp, có một sự thích thú phi nhân.” (Dha. Pa. 374, 373);

Tathāpaṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati, yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipanno sāsanadhammo. Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato. Esa bhagavā vuttanayena tividhakalyāṇaṃ dhammaṃ desento yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca pakāseti, taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjananti yojanā.

Tathāpaṭipanno có nghĩa là: giáo pháp được thực hành theo cách mang lại an lạc của chỉ và quán, hoặc được thực hành đúng theo như lời bậc Đạo Sư đã chỉ dạy. (Nói rằng) "do mang lại trạng thái như vậy" là vì mang lại trạng thái như vậy (bất động) đối với các đối tượng khả ái... bằng phương tiện xả sáu chi, hoặc do mang lại sự không bị ô nhiễm bởi các pháp thế gian. Đức Thế Tôn ấy, khi thuyết giảng giáo pháp có ba sự tốt đẹp theo cách đã nói, đã làm sáng tỏ phạm hạnh giáo pháp và phạm hạnh đạo lộ nào, thì phạm hạnh ấy, một cách tương xứng, là sātthaṃ (có ý nghĩa) do sự thành tựu về nghĩa, và là sabyañjanaṃ (có văn tự) do sự thành tựu về văn tự. Đây là cách kết nối (câu cú).

Tattha [Pg.271] avisesena tisso sikkhā, sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ naciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādi (pārā. 18). Sabbasikkhānaṃ maṇḍabhūtasikkhattayasaṅgahito ariyamaggo maggabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti (mahāva. 23; saṃ. ni. 5.186). Yathānurūpanti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahaṃ hi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Maggabrahmacariye vattabbameva natthi. Atthasampattiyāti sampannatthatāya. Sampattiattho hi idha saha-saddo. Itaraṃ pana yathāvuttenatthena sātthaṃ, sabyañjanañca. Ye panettha ‘‘vacanasabhāvaṃ sātthaṃ, atthasabhāvaṃ sabyañjana’’nti vibhajitvā vadanti, taṃ na sundaraṃ, tathā vibhattassa pariyattidhammassa abhāvato. Saddatthā hi abhinnarūpā viya hutvā viniyogaṃ gacchanti. Tathā hi nesaṃ lokiyāmissībhāvaṃ paṭijānanti. Satipi vā bhede ‘‘sabyañjana’’nti ettha yadi tulyayogo adhippeto ‘‘saputto āgato’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘atthapaṭisaraṇā, bhikkhave, hotha, mā byañjanapaṭisaraṇā’’ti atthappadhānavādo bādhito siyā, atha vijjamānatāmattaṃ ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu viya byañjanasampatti aggahitā siyā. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva attho gahetabbo.

Trong đó, một cách không phân biệt, ba học giới và toàn bộ Thánh điển là phạm hạnh giáo pháp. Nhắm đến điều này mà có lời nói: “Bạch ngài, phạm hạnh của chư Phật, chư Thế Tôn nào đã không tồn tại lâu dài?” vân vân (Pārā. 18). Thánh đạo, được bao gồm trong tam học là tinh túy của tất cả các học giới, là phạm hạnh đạo lộ. Nhắm đến điều này mà có lời nói: “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong” (Mahāva. 23; Saṃ. Ni. 5.186). Yathānurūpaṃ có nghĩa là một cách tương xứng. Quả vậy, phạm hạnh giáo pháp, bao gồm tam học, là sātthaṃ (có ý nghĩa) do sự thành tựu về nghĩa. Đối với phạm hạnh đạo lộ, không cần phải nói gì thêm. Atthasampattiyā có nghĩa là do có ý nghĩa đã thành tựu. Quả vậy, ở đây từ saha có nghĩa là "thành tựu". Còn phần khác (Thánh điển) thì vừa là sātthaṃ vừa là sabyañjanaṃ theo ý nghĩa đã nói. Những ai ở đây phân chia và nói rằng “sātthaṃ có bản chất là lời nói, sabyañjanaṃ có bản chất là ý nghĩa”, điều đó không đúng, vì không có giáo pháp học được phân chia như vậy. Quả vậy, từ và nghĩa, sau khi trở nên như thể không thể tách rời, mới đi vào sử dụng. Quả vậy, các học giả thế gian cũng thừa nhận sự hòa trộn của chúng. Hoặc dù có sự khác biệt, nếu ở đây trong từ sabyañjanaṃ, sự kết hợp tương đương được ngụ ý, như trong các ví dụ “người cha đến cùng với con trai”, thì khi đó, chủ trương xem nghĩa là chính yếu trong câu “Này các tỳ khưu, hãy nương tựa vào nghĩa, đừng nương tựa vào văn tự” sẽ bị bác bỏ. Còn nếu (ngụ ý) chỉ là sự hiện hữu, như trong các ví dụ “có lông, có cánh”, thì sự thành tựu về văn tự sẽ không được nắm bắt. Do đó, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã được nói trong Chú giải.

Sātthaṃ sabyañjananti ettha nettinayenāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsana…pe… sabyañjana’’nti vuttaṃ. Tattha yadipi nettiyaṃ byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti ‘‘akkharaṃ pada’’ntiādinā (netti. 4 dvādasapada) byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni, idha pana pāḷiyaṃ ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanapakāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ ‘‘maññamāno bhikkhu baddho mārassa, amaññamāno mutto’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.64) viya. Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ. Tenāha ‘‘aññātaṃ bhagavā’’tiādi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ. Ādikammasmiṃ hi ayaṃ pasaddo ‘‘paññapeti paṭṭhapetī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.20) viya. Tikkhindriyāpekkhaṃ cetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato. Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjati[Pg.272]. Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ, sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni. Yathā ‘‘kusalā dhammā’’ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vitthārato vivaraṇavasena, vibhajanavasena ca puna vacanaṃ. Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ, vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni. Yathā ‘‘phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 2) vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā’’tiādinā (dha. sa. 2) uttānīkiriyā, paññāpanā ca. Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato. ‘‘Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato’’tipi pāṭho.

Ở đây, trong câu ‘sātthaṃ sabyañjanaṃ’ (có ý nghĩa, có văn tự), để trình bày ý nghĩa theo phương pháp của tạng Vô Ngại Giải (Netti), nên đã nói ‘saṅkāsana…đn… sabyañjanaṃ’. Trong đó, mặc dù trong tạng Vô Ngại Giải, việc nắm bắt ý nghĩa của văn tự là thông qua chính văn tự, nên các thuật ngữ về văn tự như ‘akkharaṃ padaṃ’ (âm, từ) v.v… đã được nêu ra trước tiên, nhưng ở đây, vì trong Pāḷi đã nói là ‘sātthaṃ sabyañjanaṃ’, nên để trình bày các thuật ngữ về ý nghĩa trước, đã nói là ‘saṅkāsanapakāsanā’ (trình bày tóm tắt, trình bày sơ khởi) v.v… Trong đó, việc trình bày hay soi sáng một cách tóm tắt là saṅkāsana, giống như trong các câu: ‘Này Tỳ khưu, người có ngã mạn thì bị Māra trói buộc, người không có ngã mạn thì được giải thoát’ v.v… Quả vậy, chỉ với bấy nhiêu đó, vị Tỳ khưu ấy đã liễu ngộ. Do đó, ngài đã nói: ‘Bạch Thế Tôn, con đã hiểu rõ’ v.v… Việc trình bày lần đầu tiên là pakāsana. Quả vậy, tiếp đầu ngữ ‘pa’ này có nghĩa là khởi đầu, giống như trong các từ ‘paññapeti, paṭṭhapeti’ (làm cho biết, thiết lập) v.v… Và cặp thuật ngữ này nhắm đến người có lợi căn, vì nó là một đề mục (uddesa). Quả vậy, người có lợi căn liễu ngộ được ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt và sơ khởi. Việc nói chi tiết về điều đã được nói tóm tắt, và việc nói lại điều đã được nói một lần, là vivaraṇa (giải rộng) và vibhajanā (phân tích). Ví như, đối với ý nghĩa đã được nói tóm tắt và chỉ một lần là ‘các pháp thiện’, việc nói lại một cách chi tiết qua cách giải rộng và cách phân tích bằng câu ‘Thế nào là các pháp thiện? Vào lúc tâm thiện Dục giới (phát sanh)’ v.v… Cặp thuật ngữ này nhắm đến người có trung căn, vì nó là một sự giải thích (niddesa). Việc trình bày chi tiết hơn về điều đã được giải rộng, việc làm cho biết bằng nhiều cách về điều đã được phân tích, và việc làm cho tâm của các đệ tử được hoan hỷ, là uttānīkaraṇa (làm cho rõ ràng) và paññāpanā (làm cho biết). Ví như, đối với ý nghĩa đã được giải rộng và phân tích qua câu ‘có xúc’ v.v…, việc làm cho rõ ràng và làm cho biết bằng câu ‘Thế nào là xúc vào lúc ấy? Cái gì vào lúc ấy là xúc, sự xúc chạm, sự tiếp xúc’ v.v… Cặp thuật ngữ này nhắm đến người có độn căn, vì nó là một sự đối giải (paṭiniddesa). Cũng có dị bản là: ‘Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato’.

Kathaṃ panāyaṃ pāṭhavikappo jātoti? Vuccate – nettipāḷiyaṃ āgatanayena purimapāṭho. Tattha hi –

Nhưng dị bản này đã phát sanh như thế nào? Xin thưa – dị bản trước là theo phương pháp đã được trình bày trong Pāḷi của tạng Vô Ngại Giải. Quả vậy, ở đó (có nói):

‘‘Saṅkāsanā pakāsanā,Vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti;

Etehi chahi padehi,Attho kammañca niddiṭṭha’’nti. (netti. 4 dvādasapada) –

‘Trình bày tóm tắt, trình bày sơ khởi, / Giải rộng, phân tích, làm cho rõ ràng, làm cho biết; / Bởi sáu thuật ngữ này, / Ý nghĩa và tác dụng đã được chỉ rõ.’

Desanāhārayojanāya ca etassevatthassa ‘‘saṅkāsanā pakāsanā’’tiādinā āgataṃ. Pacchimo pana ‘‘paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘passathā’ti cāhā’’ti (saṃ. ni. 2.20) sutte āgatanayena byañjanamattakato. Evañca nesaṃ dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso, na atthato. Tathā hi saṅkhepato ‘‘paṭhamaṃ ñāpanaṃ paññāpanaṃ, paṭhamameva ṭhapanaṃ paṭṭhapana’’nti imāni padāni saṅkāsanapakāsanapadehi atthato avisiṭṭhāni. Yañca purimapāṭhe chaṭṭhaṃ padaṃ ‘‘pakārato ñāpana’’nti paññāpanaṃ vuttaṃ, taṃ dutiyapāṭhe pakāsanapadena ‘‘nibbisesaṃ pakārato kāsana’’nti katvā. Yasmā ñāpanakāsanāni atthāvabhāsanasabhāvatāya abhinnāni, sabbesañca veneyyānaṃ cittassa tosanaṃ, buddhiyā ca nisānaṃ yāthāvato vatthusabhāvāvabhāsane jāyatīti. Evaṃ atthapadarūpattā pariyattiatthassa yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ sāsanaṃ.

Và trong phần ứng dụng của phương pháp Thuyết thị dẫn (Desanāhāra), chính ý nghĩa này cũng đã được trình bày qua các từ ‘saṅkāsanā pakāsanā’ v.v… Còn dị bản sau thì chỉ khác biệt về mặt văn tự, theo phương pháp đã được trình bày trong kinh: ‘làm cho biết, thiết lập, giải rộng, phân tích, làm cho rõ ràng, và nói rằng: ‘hãy thấy’’. Như vậy, sự khác biệt của hai dị bản này là về văn tự, chứ không phải về ý nghĩa. Quả vậy, (theo ngữ nguyên) ‘sự làm cho biết lần đầu là paññāpana’, ‘sự thiết lập ngay từ đầu là paṭṭhapana’, do đó các thuật ngữ này không khác biệt về ý nghĩa so với các thuật ngữ saṅkāsana và pakāsana. Và thuật ngữ thứ sáu trong dị bản trước, được gọi là paññāpana với nghĩa là ‘sự làm cho biết bằng nhiều cách’, cũng không có gì khác biệt so với thuật ngữ pakāsana trong dị bản thứ hai, khi được hiểu là ‘sự trình bày bằng nhiều cách’. Bởi vì ‘sự làm cho biết’ và ‘sự trình bày’ không khác nhau, do cùng có bản chất là làm sáng tỏ ý nghĩa; và đối với tất cả các chúng sanh cần được giáo hóa, sự hoan hỷ của tâm và sự sắc bén của trí tuệ sẽ phát sanh khi bản chất của sự vật được soi sáng đúng như thật. Như vậy, vì ý nghĩa của giáo pháp (pariyatti) có hình thức là các thuật ngữ về ý nghĩa, nên giáo huấn (sāsana) được gọi là ‘có ý nghĩa’ (sātthaṃ) do sự kết hợp của sáu thuật ngữ về ý nghĩa đã được nói đến.

Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyāti [Pg.273] ettha uccāraṇavelāyaṃ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ. ‘‘Ekakkharaṃ padaṃ akkhara’’nti eke ‘‘ā evaṃ kira ta’’ntiādīsu ā-kārādayo viya. ‘‘Visuddhakaraṇānaṃ manasā desanāvācāya akkharaṇato akkhara’’nti aññe. Vibhattiyantaṃ atthañāpanato padaṃ. Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. ‘‘Kiriyāpadaṃ abyayakārakavisesanayuttaṃ vākya’’nti hi vadanti. Pakārato vākyavibhāgo ākāro. Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. Nibbacanavitthāro nissesupadesato niddeso. Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ.

Trong câu ‘do sự hoàn hảo về âm, từ, văn tự, thể cách, ngữ nguyên, và sự giải thích’, thì ở đây: một mẫu tự (vaṇṇa) trong một từ chưa được phát âm xong là akkhara (âm). Một số vị cho rằng: ‘Một từ có một âm là akkhara’, giống như âm ‘ā’ v.v… trong câu ‘ā evaṃ kira ta’. Các vị khác lại cho rằng: ‘Đối với những bậc có giác quan thanh tịnh, bài pháp trong tâm, vì không được ‘trút ra’ (akkharaṇa) bằng lời nói, nên gọi là akkhara’. Từ có kết thúc bằng biến cách ngữ (vibhatti) được gọi là pada (từ) vì nó làm cho biết ý nghĩa. Cái làm hiển lộ (byañjeti) ý nghĩa được diễn đạt bởi các từ đã được nói một cách tóm tắt được gọi là byañjana (văn tự), tức là câu (vākya). Quả vậy, các vị ấy nói rằng: ‘Câu là (tập hợp các từ) được kết hợp với động từ, bất biến từ, các từ có quan hệ cú pháp và tính từ’. Sự phân chia câu theo nhiều cách là ākāra (thể cách). Sự giải thích từ nguyên được diễn đạt bằng thể cách là nirutti (ngữ nguyên). Sự giải thích chi tiết về từ nguyên, vì là sự chỉ dạy không còn sót lại, nên là niddesa (sự giải thích). Do sự hoàn hảo (sampatti), tức là sự đầy đủ (sampannatā), của các thuật ngữ về văn tự này, bắt đầu bằng akkhara, nên (giáo huấn) được gọi là ‘có văn tự’ (sabyañjana).

Tatrāyamassa atthapadasamāyogo, byañjanasampatti ca – akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkaroti, niddesehi paññapeti, tathā akkharehi ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ. Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti, vipañciyamāno vipañcitaññuṃ, niyyamāno neyyaṃ. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, nayanamante. Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhaveneyyavinayanoti. Evampi tividhakalyāṇoyaṃ dhammo atthabyañjanapāripūriyā ‘‘sāttho sabyañjano’’ti veditabbo ‘‘paripuṇṇo, parisuddho’’ti ca.

Trong đó, đây là sự kết hợp các thuật ngữ về ý nghĩa và sự hoàn hảo về văn tự của Phạm hạnh này: (Vị Thầy) trình bày tóm tắt bằng các âm, trình bày sơ khởi bằng các từ, giải rộng bằng các văn tự (câu), phân tích bằng các thể cách, làm cho rõ ràng bằng các ngữ nguyên, làm cho biết bằng các sự giải thích. Tương tự như vậy, sau khi khai mở bằng các âm, vị ấy giáo hóa người ugghaṭitaññu (liễu ngộ qua tóm tắt) bằng các từ; sau khi giải rộng bằng các văn tự, vị ấy giáo hóa người vipañcitaññu (liễu ngộ qua giải rộng) bằng các thể cách; sau khi dẫn dắt bằng các ngữ nguyên, vị ấy giáo hóa người neyya (cần được dẫn dắt) bằng các sự giải thích. Và như vậy, Pháp này, khi được trình bày tóm tắt, sẽ giáo hóa người ugghaṭitaññu; khi được giải rộng, sẽ giáo hóa người vipañcitaññu; khi được dẫn dắt, sẽ giáo hóa người neyya. Trong đó, sự trình bày tóm tắt là phần đầu, sự giải rộng là phần giữa, sự dẫn dắt là phần cuối. Như vậy, (Pháp này) được thuyết giảng theo ba cách trong ba thời điểm, loại bỏ ba loại lỗi lầm, mang lại ba loại đức hạnh, và giáo hóa ba loại chúng sanh cần được giáo hóa. Cũng vậy, Pháp này, tốt đẹp ở ba phương diện, cần được hiểu là ‘có ý nghĩa, có văn tự’ do sự viên mãn về ý nghĩa và văn tự, và cũng (cần được hiểu là) ‘viên mãn, hoàn toàn thanh tịnh’.

Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho. Dhammo tanti. Paṭivedho tantiyā, tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Desanā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Atha vā attho nāma hetuphalaṃ. Dhammo hetu. Desanā paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpo, anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedho abhisamayo, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehi [Pg.274] sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti atthaguṇadīpanato. Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato.

Trong các vấn đề như sự sâu sắc về ý nghĩa, v.v..., ý nghĩa (attha) được gọi là ý nghĩa của Thánh điển (tanti). Pháp (dhamma) là Thánh điển. Sự chứng ngộ (paṭivedha) là sự thấu hiểu đúng như thật về Thánh điển và ý nghĩa của Thánh điển. Sự thuyết giảng (desanā) là sự thuyết giảng Thánh điển đã được xác định bằng tâm. Lại nữa, những điều này, tức là ý nghĩa, v.v..., vì rằng đối với những người có trí tuệ kém cỏi, chúng khó thâm nhập và không thể tìm được chỗ đứng, giống như đại dương đối với con thỏ, v.v..., do đó, chúng sâu sắc. Hoặc là, ý nghĩa (attha) được gọi là quả của nhân. Pháp (dhamma) là nhân. Sự thuyết giảng (desanā) là chế định, là sự diễn đạt về các pháp đúng theo pháp, hoặc là sự trình bày theo cách xuôi, ngược, tóm tắt, chi tiết, v.v... Sự chứng ngộ (paṭivedha) là sự liễu ngộ, là sự thấu hiểu các pháp phù hợp với ý nghĩa, các ý nghĩa phù hợp với các pháp, các chế định phù hợp với đường lối chế định, hoặc là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần được thâm nhập của các pháp ấy. Và những điều này, tức là ý nghĩa, v.v..., vì rằng đối với những người trí tuệ kém cỏi, không tích lũy các thiện pháp, chúng khó thâm nhập và không thể tìm được chỗ đứng, giống như đại dương đối với con thỏ, v.v..., do đó, chúng sâu sắc. Trong số đó, vì sự chứng ngộ cũng y cứ vào ý nghĩa, nên đã được nói rằng: “Có ý nghĩa (sāttha) do sự sâu sắc về ý nghĩa và sự sâu sắc về chứng ngộ,” vì nó làm sáng tỏ phẩm chất của ý nghĩa. Vì Pháp và sự thuyết giảng ấy y cứ vào văn tự, nên đã được nói rằng: “Có văn tự (sabyañjana) do sự sâu sắc về Pháp và sự sâu sắc về thuyết giảng,” vì nó làm sáng tỏ sự hoàn hảo của văn tự.

Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sāttha’’nti, atthasampattiyā asati tadabhāvato. Dhammoti tanti. Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ. Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjananti, asati byañjanasampattiyā tadabhāvato. Parikkhakajanappasādakanti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ, tasmā sātthaṃ. Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhippavattiyā. Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya, sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘gambhīro duddaso’’tiādi (mahāva. 8). Lokiyajanappasādakanti sabyañjananti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ, tasmā sabyañjanaṃ. Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati, idhāpi phalena hetuno anumānaṃ. Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya, sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā.

Trí tuệ đạt đến sự phân biệt trong các ý nghĩa là Nghĩa vô ngại giải. Trí tuệ đạt đến sự phân biệt trong Nghĩa, Pháp, và Ngữ vô ngại giải là Biện tài vô ngại giải. Do đó, vì vô ngại giải này cũng có ý nghĩa làm đối tượng, nên Ngài nói: “Có ý nghĩa (sāttha) do là đối tượng của Nghĩa vô ngại giải và Biện tài vô ngại giải,” vì khi không có sự hoàn hảo về ý nghĩa thì chúng không thể có. Pháp là Thánh điển. Ngữ là lời nói sau khi đã xác định các từ của Thánh điển. Các trí tuệ đạt đến sự phân biệt trong đó là Pháp vô ngại giải và Ngữ vô ngại giải. Do đó, Ngài nói: “Có văn tự (sabyañjana) do là đối tượng của Pháp vô ngại giải và Ngữ vô ngại giải,” vì khi không có sự hoàn hảo về văn tự thì chúng không thể có. Trong câu “làm cho những người hay xét đoán phát sinh tịnh tín,” từ iti có nghĩa là nguyên nhân. Vì nó mang lại tịnh tín cho những người hay xét đoán, những người tìm kiếm điều thiện, do đó, nó có ý nghĩa. (Nghĩa là) hoàn hảo về ý nghĩa. Đây là sự suy luận về nguyên nhân từ kết quả, giống như suy luận về việc mưa ở thượng nguồn qua việc nước sông dâng đầy. Còn tính chất có ý nghĩa của nó cần được biết do nó được bậc hiền trí cảm nhận; điều đó cần được biết do tính chất cực kỳ sâu sắc, tinh tế, vi diệu. Điều này đã được nói: “Sâu sắc, khó thấy,” v.v... (Trong câu) “làm cho hạng người thế gian phát sinh tịnh tín” (có nghĩa là) có văn tự, vì nó mang lại tịnh tín cho hạng người thế gian, do đó, nó có văn tự. Vì hạng người thế gian hài lòng với sự hoàn hảo của văn tự; ở đây cũng là sự suy luận về nguyên nhân từ kết quả. Còn tính chất có văn tự của nó cần được biết do nó đáng tin cậy; điều đó cần được biết do tính chất tốt đẹp ở đoạn đầu, v.v...

Atha vā paṇḍitavedanīyato sāttha’’nti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha, tato parikkhakajanappasādakaṃ. Saddheyyato sabyañjananti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ, tato lokiyajanappasādakanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gambhīrādhippāyato sātthanti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato. Uttānapadato sabyañjananti subodhasaddatāya byañjanasampannaṃ, paramagambhīrassapi atthassa veneyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato. Sabbopesa paṭhamassa atthadvayassa pabhedo daṭṭhabbo, tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ. Tathā hettha [Pg.275] vikappassa, samuccayassa vā aggahaṇaṃ. Upanetabbassāti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato. Sakalaparipuṇṇabhāvenāti sabbabhāgehi paripuṇṇatāya. Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa.

Hoặc là, (trong câu) “có ý nghĩa do được bậc hiền trí cảm nhận,” Ngài nói về sự hoàn hảo về ý nghĩa do là nền tảng gần của trí tuệ; do đó, nó làm cho những người hay xét đoán phát sinh tịnh tín. (Trong câu) “có văn tự do đáng tin cậy,” (Ngài nói về) sự hoàn hảo về văn tự do là nền tảng gần của đức tin; do đó, nó làm cho hạng người thế gian phát sinh tịnh tín. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. (Trong câu) “có ý nghĩa do có chủ ý sâu sắc,” (nghĩa là) hoàn hảo về ý nghĩa do chủ ý không đáy, không bờ bến; nếu không thì không có điều đó. (Trong câu) “có văn tự do có từ ngữ rõ ràng,” (nghĩa là) hoàn hảo về văn tự do có từ ngữ dễ hiểu, vì nó làm cho ý nghĩa, dù rất sâu sắc, trở nên dễ hiểu đối với chúng sanh cần được giáo hóa. Tất cả điều này nên được xem là sự phân tích chi tiết của hai ý nghĩa đầu tiên, và nó đã được giải thích như vậy ở những nơi khác. Do đó, ở đây không dùng từ vā (hoặc) có nghĩa là lựa chọn, hay từ ca (và) có nghĩa là kết hợp. (Về từ) upanetabbassa (không cần thêm vào), vì không có ý nghĩa trong sáng chưa được nói đến cần phải thêm vào. (Về từ) sakalaparipuṇṇabhāvena (hoàn toàn viên mãn), do sự viên mãn về mọi phương diện. (Về từ) apanetabbassa (không cần bớt đi), (vì không có) pháp ô nhiễm.

Paṭipattiyāti sīlavisuddhiyādisammāpaṭipattiyā, tannimittaṃ. Adhigamabyattitoti saccapaṭivedhena adhigamaveyyattiyasabbhāvato sātthaṃ kapilavatādi viya tucchaṃ niratthakaṃ ahutvā atthasampannanti katvā. Pariyattiyāti pariyattidhammaparicayena. Āgamabyattitoti durakkhātadhammesu paricayaṃ karontassa viya sammohaṃ ajanetvā bāhusaccaveyyattiyasabbhāvato sabyañcanaṃ. Byañjanasampattiyā hi sati āgamabyattīti. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttatoti sīlādīhi pañcahi dhammakoṭṭhāsehi avirahitattā. Kevalaparipuṇṇaṃ anavasesena samantato puṇṇaṃ pūritaṃ. Nirupakkilesatoti diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Nittharaṇatthāyāti vaṭṭadukkhato nissaraṇāya. Lokāmisanirapekkhatoti kathañcipi taṇhāsannissayassa anissayanato.

(Về từ) paṭipattiyā (do sự thực hành), (nghĩa là) do sự thực hành chân chánh như giới thanh tịnh, v.v...; do nguyên nhân đó. (Về từ) adhigamabyattito (do sự tỏ tường về chứng đắc), (nghĩa là) do sự hiện hữu của sự thành thạo trong chứng đắc thông qua việc thâm nhập chân lý, nên có kết quả (sātthaṃ), không trở nên trống rỗng, vô ích như khổ hạnh của Kapila, v.v..., mà được xem là hoàn hảo về kết quả. (Về từ) pariyattiyā (do học tập), (nghĩa là) do sự thực hành Pháp học. (Về từ) āgamabyattito (do sự tỏ tường về giáo điển), (nghĩa là) không tạo ra sự thực hành trong các pháp được thuyết giảng sai lầm, mà do sự hiện hữu của sự thành thạo trong đa văn, nên có văn tự (sabyañjanaṃ). Vì khi có sự hoàn hảo về văn tự thì có sự tỏ tường về giáo điển. (Về từ) sīlādipañcadhammakkhandhayuttato (do hợp thành từ năm pháp uẩn như giới, v.v.), (nghĩa là) do không tách rời khỏi năm phần pháp là giới, v.v... (Về từ) kevalaparipuṇṇaṃ (hoàn toàn viên mãn), (nghĩa là) viên mãn, đầy đủ từ mọi phía, không còn sót lại. (Về từ) nirupakkilesato (do không có phiền não), (nghĩa là) do không có các phiền não như tà kiến, ngã mạn, v.v... (Về từ) nittharaṇatthāya (vì mục đích giải thoát), (nghĩa là) để thoát khỏi khổ đau của vòng luân hồi. (Về từ) lokāmisanirapekkhato (do không quyến luyến thế lợi), (nghĩa là) do không nương tựa vào nơi nương tựa là ái dục theo bất kỳ cách nào.

Evaṃ ādikalyāṇatādiapadesena satthu purimavesārajjadvayavasena dhammassa svākkhātataṃ vibhāvetvā idāni pacchimavesārajjadvayavasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto’’ti vatvā tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha vipallāsamāpajjatīti tesaṃ dhamme ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ vipākādīnaṃ antarāyikattābhāvato ekaṃsena apāyūpapattihetutāya abhāvato. Niyyānikattābhāvatoti atammayatābhāvato, saṃsārato ca niyyānikāti vuttadhammānaṃ ekaccayaññakiriyāpakatipurisantaraññāṇādīnaṃ tato niyyānikattābhāvato viparīto eva hoti. Tenāti atthassa vipallāsāpajjanena. Te aññatitthiyā. Tathābhāvānatikkamanatoti kammantarāyādīnaṃ pañcannaṃ antarāyikabhāvassa ariyamaggadhammānaṃ niyyānikabhāvassa kadācipi anativattanato.

Như vậy, sau khi đã làm sáng tỏ đặc tính khéo thuyết giảng (svākkhātataṃ) của giáo pháp do năng lực của hai vô úy đầu tiên của bậc Đạo Sư bằng cách chỉ ra sự tốt đẹp ở đoạn đầu v.v..., bây giờ để trình bày đặc tính ấy bằng năng lực của hai vô úy sau, ngài đã nói câu "yathā hītiādi" (như là v.v...) để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy theo phương pháp phủ định (byatirekamukhena), sau khi đã nói rằng: "Hoặc là được khéo thuyết giảng (svākkhāto) vì không có sự sai lạc về ý nghĩa". Trong đó, (câu) "vipallāsamāpajjati" (trở nên sai lạc) là do các pháp được gọi là "gây chướng ngại" (antarāyikā) trong giáo pháp của họ không có tính chất gây chướng ngại cho quả báo v.v..., và do hoàn toàn không phải là nhân sanh vào ác đạo. (Câu) "niyyānikattābhāvato" (do không có tính chất hướng xuất) là do không có trạng thái thành tựu việc ấy (atammayatābhāvato), và do các pháp được gọi là "hướng xuất khỏi vòng luân hồi" như một số nghi lễ tế tự, trí tuệ về sự khác biệt giữa bản thể và con người v.v... không có tính chất hướng xuất khỏi vòng luân hồi ấy, nên (giáo pháp của họ) chỉ là sai lạc. (Câu) "tena" (do đó) là do sự sai lạc về ý nghĩa. "Te" (họ) là các ngoại đạo khác. (Câu) "tathābhāvānatikkamanato" (do không vượt qua được trạng thái ấy) là do không bao giờ vượt qua được tính chất gây chướng ngại của năm pháp chướng ngại nghiệp v.v... và tính chất hướng xuất của các pháp thánh đạo.

Nibbānānurūpāya paṭipattiyāti adhigantabbassa sabbasaṅkhatavinissaṭassa nibbānassa anurūpāya sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya sapubbabhāgāya sammāpaṭipattiyā [Pg.276] akkhātattāti yojanā. Paṭipadānurūpassāti sabbadukkhaniyyānikabhūtā ārammaṇakaraṇamattenāpi kilesehi anāmasanīyā yādisī paṭipadā, tadanurūpassa. Supaññattāti sīlādikkhandhattayasaṅgahitā sammādiṭṭhiādippabhedā micchādiṭṭhiādīnaṃ pahāyikabhāvena suṭṭhu sammadeva vihitā. Saṃsandati kilesamalavisuddhitāya sameti. Evaṃ magganibbānānaṃ paṭipadāpaṭipajjanīyabhāvehi aññamaññānurūpatāya svākkhātataṃ dassetvā idāni tividhassāpi lokuttaradhammassa paccekaṃ svākkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ariyamaggo cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha antadvayanti sassatucchedaṃ, kāmasukhaattakilamathānuyogaṃ, līnuddhaccaṃ, patiṭṭhānāyūhananti evaṃ pabhedaṃ antadvayaṃ. Anupagammāti anupagantvā, anupagamanahetu vā. Paṭipassaddhakilesānīti suṭṭhu vūpasantakilesāni, paṭipassaddhippahānavasena sammadeva pahīnadosāni. Sassatādisabhāvavasenāti ‘‘sassatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi amatañca tāṇañca leṇañcā’’tiādinā tesu tesu suttesu sassatādibhāvakittanavasena.

(Câu) "nibbānānurūpāya paṭipattiyā" (bởi pháp hành tương ứng với Niết-bàn) nên được liên kết cú pháp như sau: "akkhātattā" (vì đã được thuyết giảng) "sammāpaṭipattiyā" (pháp chánh hành) "sapubbabhāgāya" (cùng với giai đoạn chuẩn bị), "sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya" (là phương tiện để thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi), "anurūpāya" (tương ứng) "nibbānassa" (với Niết-bàn) "adhigantabbassa" (cần được chứng đắc), "sabbasaṅkhatavinissaṭassa" (đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi). (Câu) "paṭipadānurūpassa" (tương ứng với pháp hành) có nghĩa là: pháp hành nào là phương tiện hướng xuất khỏi mọi khổ đau, không thể bị phiền não chạm đến dù chỉ bằng cách lấy làm đối tượng, thì (pháp quả) tương ứng với pháp hành ấy. (Câu) "supaññatta" (được khéo chế định) có nghĩa là: được sắp đặt một cách tốt đẹp và chân chánh bằng cách đoạn trừ tà kiến v.v..., bao gồm ba uẩn như giới v.v..., có các loại như chánh kiến v.v... "Saṃsandati" (tương hợp) có nghĩa là "sameti" (tương đồng) do sự thanh tịnh khỏi cấu uế phiền não. Như vậy, sau khi đã trình bày đặc tính khéo thuyết giảng do sự tương ứng lẫn nhau giữa đạo và Niết-bàn qua trạng thái là pháp hành và pháp cần được chứng đắc, bây giờ để trình bày đặc tính khéo thuyết giảng của mỗi loại trong ba loại pháp siêu thế, ngài đã nói câu "ariyamaggo cettha" (thánh đạo ở đây) v.v... Trong đó, (câu) "antadvayaṃ" (hai cực đoan) là hai cực đoan có các loại như: thường kiến và đoạn kiến; hưởng thụ dục lạc và khổ hạnh ép xác; hôn trầm và trạo cử; trụ lại và cố gắng. (Câu) "anupagamma" (không đi đến) có nghĩa là "anupagantvā" (không đi đến), hoặc là do nguyên nhân không đi đến. (Câu) "paṭipassaddhakilesāni" (có các phiền não đã được an tịnh) có nghĩa là: có các phiền não đã được lắng dịu tốt đẹp, có các lỗi lầm đã được đoạn trừ một cách chân chánh bằng cách đoạn trừ theo kiểu an tịnh. (Câu) "sassatādisabhāvavasena" (do trạng thái thường hằng v.v...) là do năng lực của việc tuyên bố trạng thái thường hằng v.v... trong các kinh điển đó, bằng (câu) như: "Này các Tỳ-khưu, Ta sẽ thuyết cho các ngươi pháp thường hằng, pháp bất tử, pháp che chở, và pháp ẩn náu" v.v...

148. ‘‘Rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo’’ti iminā ‘‘ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā’’ti sayaṃ attanā anaññaneyyena daṭṭhabboti sandiṭṭhi, sandiṭṭhi eva sandiṭṭhiko.

148. Bằng câu "cần được thấy bởi chính bậc thánh nhân, người đang thực hiện sự vắng mặt của tham ái v.v...", (có nghĩa là) "cần được thấy bởi chính mình, không cần người khác chỉ dạy" rằng: "Do thánh đạo này, các pháp như tham ái v.v... của ta đã được đoạn trừ". Do đó, (pháp ấy) là "sandiṭṭhi" (tự mình thấy), và chính "sandiṭṭhi" là "sandiṭṭhiko" (có đặc tính tự mình thấy).

Tena tena ariyasāvakena parasaddhāya parassa saddahanena paraneyyena gantabbataṃ hitvā ñāpetabbataṃ pahāya paccavekkhaṇañāṇena karaṇabhūtena. Pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi yathā sambojjhaṅgo. Ariyamaggo attanā sampayuttāya sandiṭṭhiyā kilese jayati, ariyaphalaṃ tāya eva attano kāraṇabhūtāya, nibbānaṃ ārammaṇakaraṇena attano visayībhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayatīti yojanā.

(Cần được thấy) bởi mỗi vị thánh đệ tử, bằng trí tuệ quán xét vốn là công cụ, sau khi đã từ bỏ việc phải đi đến (biết) bằng niềm tin nơi người khác, bằng sự tin tưởng người khác, bằng sự dẫn dắt của người khác, sau khi đã từ bỏ việc phải được người khác cho biết. Cái thấy được tán thán là "sandiṭṭhi" (cái thấy của chính mình), giống như (trường hợp) "sambojjhaṅgo". Nên liên kết cú pháp như sau: Thánh đạo chiến thắng các phiền não bằng "sandiṭṭhi" (trí tuệ) tương ưng với chính nó; thánh quả (chiến thắng các phiền não) bằng chính trí tuệ ấy vốn là nguyên nhân của mình; Niết-bàn chiến thắng các phiền não bằng "sandiṭṭhi" (trí tuệ) đã trở thành đối tượng của mình qua việc lấy làm đối tượng.

Bhāvanābhisamayavasena maggadhammo. Sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadhammo. Phalampi heṭṭhimaṃ sakadāgāmivipassanādīnaṃ paccayabhāvena upari maggādhigamassa upanissayabhāvato pariyāyato ‘‘dissamāno vaṭṭabhayaṃ nivattetī’’ti vattabbataṃ labhati.

Pháp đạo (là sandiṭṭhika) do năng lực của sự liễu ngộ bằng tu tập. Pháp Niết-bàn (là sandiṭṭhika) do năng lực của sự liễu ngộ bằng chứng thực. Ngay cả quả vị thấp hơn, do là duyên cho tuệ quán Nhất lai v.v... và là y chỉ duyên cho việc chứng đắc đạo quả cao hơn, cũng được gọi một cách gián tiếp là "khi được thấy, nó ngăn chặn sự nguy hiểm của vòng luân hồi".

149. Nāssa [Pg.277] kāloti nāssa āgametabbo kālo atthi. Yathā hi lokiyakusalassa ‘‘upapajje, aparapariyāye’’tiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi, na evametassāti attho. Tenāha ‘‘na pañcāhā’’tiādi. Pakaṭṭhoti dūro. Phaladānaṃ pati kālo pakaṭṭho assāti kāliko, kālantaraphaladāyī. Tenāha ‘‘attano phaladāne’’ti. Pattoti upanīto. Idanti ‘‘akāliko’’ti padaṃ.

149. (Câu) "nāssa kālo" (không có thời gian cho nó) có nghĩa là: không có thời gian cần phải chờ đợi cho pháp này. Ý nghĩa là: giống như đối với thiện pháp thế gian, có thời gian cần phải chờ đợi để cho quả, như (được nói) "trong đời sau, trong một thời điểm khác" v.v..., nhưng đối với pháp này thì không như vậy. Do đó, ngài nói câu "na pañcāhā" (không phải năm ngày) v.v... (Câu) "pakaṭṭho" (xa) có nghĩa là "dūro" (xa). (Pháp) được gọi là "kāliko" (có thời gian) vì thời gian để cho quả của nó thì xa, (tức là) cho quả trong một thời gian khác. Do đó, ngài nói "attano phaladāne" (trong việc cho quả của mình). (Câu) "patto" (đã đến) có nghĩa là "upanīto" (đã được mang đến). (Câu) "idaṃ" (điều này) là chỉ từ "akāliko" (không có thời gian).

150. Vidhinti vidhānaṃ, ‘‘ehi passā’’ti evaṃpavattavidhivacanaṃ. Vijjamānattāti paramatthato upalabbhamānattā. Parisuddhattāti kilesamalavirahena sabbathā visuddhattā. Amanuññampi kadāci payojanavasena yathāsabhāvappakāsanena dassetabbaṃ bhaveyyāti tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘manuññabhāvappakāsanenā’’ti.

150. (Câu) "vidhiṃ" (sự hướng dẫn) có nghĩa là "vidhānaṃ" (sự sắp đặt), là lời hướng dẫn diễn ra như "hãy đến và thấy". (Câu) "vijjamānattā" (do có thật) có nghĩa là do có thể tìm thấy được về mặt chân đế. (Câu) "parisuddhattā" (do thanh tịnh) có nghĩa là do hoàn toàn trong sạch vì không có cấu uế phiền não. Để chỉ ra sự không có trường hợp (như sau): "Ngay cả điều không đáng ưa thích đôi khi cũng nên được trình bày do mục đích, bằng cách chỉ ra đúng như bản chất của nó", ngài đã nói "manuññabhāvappakāsanena" (bằng cách chỉ ra trạng thái đáng ưa thích).

151. Upanetabboti upaneyyo, upaneyyova opaneyyikoti imassa atthassa adhippetattā āha ‘‘upanetabboti opaneyyiko’’ti. Citte upanayanaṃ uppādananti āha ‘‘idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjatī’’ti. Citte upanayananti pana ārammaṇabhūtassa dhammassa ārammaṇabhāvūpanayane adhippete asaṅkhatepi yujjeyya ‘‘ārammaṇakaraṇasaṅkhātaṃ upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko’’ti. Allīyananti phusanaṃ. Nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti adhippāyo.

151. (Câu) "upanetabbo" (cần được hướng đến) có nghĩa là "upaneyyo" (cần được hướng đến). Vì ý nghĩa "chính 'upaneyyo' là 'opaneyyiko'" được chủ trương, nên ngài nói "upanetabbo có nghĩa là opaneyyiko". Việc hướng vào trong tâm có nghĩa là làm cho phát sanh, do đó ngài nói "điều này phù hợp với pháp siêu thế hữu vi". Tuy nhiên, trong câu "hướng vào trong tâm", nếu chủ trương việc hướng pháp đã trở thành đối tượng vào trạng thái làm đối tượng, thì (từ này) cũng phù hợp với pháp vô vi, (với ý nghĩa là) "được gọi là 'opaneyyiko' vì nó xứng đáng với việc hướng vào được gọi là sự lấy làm đối tượng". (Câu) "allīyanaṃ" (sự dính mắc) có nghĩa là "phusanaṃ" (sự xúc chạm). Chủ ý là: (Pháp) đưa bậc thánh nhân đến Niết-bàn.

152. Viññūhīti vidūhi, paṭividdhasaccehīti attho. Te pana ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ugghaṭitaññūādīhī’’ti. ‘‘Paccatta’’nti etassa ‘‘pati attanī’’ti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘attani attanī’’ti. Veditabboti vuttaṃ, kathaṃ veditabboti āha ‘‘bhāvito me’’tiādi. Tattha ‘‘me’’ti iminā ‘‘paccatta’’nti padena vuttamatthaṃ anvayato dassetvā puna byatirekena dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. ‘‘Viññūhī’’ti idaṃ antogadhāvadhāraṇanti dassento ‘‘bālānaṃ pana avisayo cesā’’ti āha.

152. “Viññūhi” có nghĩa là “bởi những người có trí, bởi những người đã thâm nhập các chân lý”. Vả lại, các vị ấy chắc chắn là những hạng ugghaṭitaññū v.v... nên ngài đã nói ‘bởi những hạng ugghaṭitaññū v.v...’. Đối với từ ‘paccattaṃ’ này, ý nghĩa nên được hiểu theo cách dùng của sở thuộc cách là ‘pati attani’ (nơi mỗi tự thân), vì vậy ngài đã nói ‘attani attani’ (nơi mỗi tự thân). Đã được nói là ‘cần phải được biết’, (nhưng) cần phải được biết như thế nào? (Để trả lời,) ngài đã nói ‘bhāvito me’ (đã được tôi tu tập) v.v... Trong ấy, sau khi đã trình bày theo chiều thuận ý nghĩa đã được nói bằng từ ‘paccattaṃ’ qua từ ‘me’ này, để trình bày lại theo chiều nghịch, ngài đã nói ‘na hi’ v.v..., điều ấy thật dễ hiểu. Để trình bày rằng từ ‘viññūhi’ này có sự nhấn mạnh ngầm chứa bên trong, ngài đã nói ‘bālānaṃ pana avisayo cesā’ (vả lại, đây không phải là đối tượng của những kẻ phàm phu).

Evaṃ ādikalyāṇatādinā aññamaññassa anurūpadesanāya dhammassa svākkhātataṃ dassetvā idāni purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ kāraṇavacananti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sandiṭṭhikattāti yasmā [Pg.278] ayaṃ dhammo vuttanayena sāmaṃ daṭṭhabbo, sandiṭṭhiyā kilese viddhaṃseti, sandassanañca arahati, tasmā svākkhāto durakkhāte titthiyadhamme tadabhāvato. Iminā nayena sesapadesupi yathārahaṃ attho daṭṭhabbo.

Sau khi đã trình bày tính chất khéo thuyết của Pháp bằng (cách giải thích) tính chất toàn thiện ở đoạn đầu v.v... và bằng sự thuyết giảng tương ứng với nhau, bây giờ, để trình bày rằng mỗi từ đứng sau là lời giải thích nguyên nhân cho mỗi từ đứng trước, ngài đã nói ‘apicā’ v.v... Trong ấy, (Pháp) được gọi là khéo thuyết vì có tính chất sandiṭṭhika (thiết thực hiện tại), bởi vì Pháp này cần được tự mình thấy theo phương pháp đã nói, (vì) nó phá tan các phiền não bằng trí tuệ thấy rõ, và (vì) nó xứng đáng được thấy; (ngược lại với) giáo pháp của ngoại đạo được thuyết một cách vụng về, do không có tính chất ấy. Theo phương pháp này, ý nghĩa cũng nên được hiểu một cách thích hợp ở các từ còn lại.

153. Tassevantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ.

153. Điều gì cần phải nói trong (các từ) ‘tasseva’ v.v..., điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong chương Niệm Phật.

3. Saṅghānussatikathāvaṇṇanā

3. Chú giải về Chương Niệm Tăng

154. Ariyasaṅghaguṇāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo ca so saṅgho ca, ariyānaṃ vā saṅgho ariyasaṅgho, tassa guṇā.

154. (Giải thích về) các đức tính của Thánh Tăng: Vị ấy vừa là bậc Thánh (ariyo), vừa là Tăng chúng (saṅgho) vì xa lìa các phiền não, vì không đi đến điều bất lợi, vì đi đến điều lợi ích, và vì được thế gian cùng với chư thiên tìm đến nương tựa. Hoặc là, đoàn thể của các bậc Thánh là Thánh Tăng (Ariyasaṅgha). (Đây là) các đức tính của vị ấy.

155. Yaṃ sammāpaṭipadaṃ paṭipanno ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’ti vuccati. Sā ariyamaggapaṭipadā paṭipakkhadhamme anivattidhamme katvā pajahanato payojanābhāvā sayampi anivattidhammā, adhigantabbassa ca nibbānassa ekaṃsato anulomīti. Tato eva apaccanīkā, anudhammabhūtā ca, tassā ca paṭipannattā ariyasaṅgho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dassetuṃ ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘anivattipaṭipada’’nti iminā ujuppaṭipattiṃ dasseti. Punappunaṃ nivattane hi sati ujuppaṭipatti na hoti. ‘‘Anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipada’’nti iminā ñāyappaṭipattiṃ. Paṭipajjitabbassa hi nibbānassa anulomanena, apaccanīkatāya cassā ñāyato. ‘‘Dhammānudhammapaṭipada’’nti iminā sāmīcippaṭipattiṃ anucchavikabhāvadīpanato. Etena paṭhamapadassa papañcaniddeso, itarāni tīṇi padānīti dasseti. Tenāha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

155. Người đã thực hành chánh hạnh nào thì được gọi là ‘người thực hành tốt đẹp’. Thánh đạo lộ trình ấy, vì từ bỏ các pháp đối nghịch bằng cách làm cho chúng không còn quay trở lại, nên tự thân nó cũng là pháp không quay trở lại, và chắc chắn thuận theo Niết Bàn cần được chứng đắc. Chính vì thế, nó không đối nghịch và là pháp tùy thuận. Và để trình bày rằng vì đã thực hành lộ trình ấy nên Thánh Tăng được gọi là ‘Suppaṭipanno’, ngài đã nói ‘suṭṭhu paṭipanno’ v.v... Trong ấy, bằng từ ‘anivattipaṭipadā’ (lộ trình không quay lại), ngài trình bày sự thực hành ngay thẳng (ujuppaṭipatti). Bởi vì khi có sự quay lui nhiều lần thì không có sự thực hành ngay thẳng. Bằng (các từ) ‘anulomapaṭipadā’ (lộ trình thuận theo) và ‘apaccanīkapaṭipadā’ (lộ trình không đối nghịch), ngài trình bày sự thực hành hợp lý (ñāyappaṭipatti). Bởi vì sự hợp lý của nó là do sự thuận theo và không đối nghịch với Niết Bàn cần được thực hành để đạt đến. Bằng từ ‘dhammānudhammapaṭipadā’ (lộ trình tùy pháp và thuận pháp), ngài trình bày sự thực hành thích đáng (sāmīcippaṭipatti), vì nó cho thấy tính chất thích hợp. Bằng điều này, ngài trình bày rằng ba từ còn lại là sự giải thích chi tiết cho từ đầu tiên. Do đó, ngài đã nói ‘yasmā pana’ v.v...

Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanena kiccasiddhito ariyabhāvāvahaṃ savanaṃ sakkaccasavanaṃ nāmāti vuttaṃ ‘‘sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā’’ti, tena ariyā eva nippariyāyato satthu sāvakā nāmāti dasseti. Sīladiṭṭhisāmaññatāyāti ariyena sīlena, ariyāya ca diṭṭhiyā samānabhāvena. Ariyānañhi sīladiṭṭhiyo majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ninnānākaraṇaṃ maggenāgatattā. Tena [Pg.279] te yattha katthaci ṭhitāpi saṃhatāva. Tenāha ‘‘saṅghātabhāvamāpanno’’ti. Māyāsāṭheyyādipāpadhammasamucchedena uju. Tato eva gomuttavaṅkābhāvena avaṅkā. Candalekhāvaṅkābhāvena akuṭilā. Naṅgalakoṭivaṅkābhāvena ajimhā. Avaṅkādibhāvena vā uju. Parisuddhaṭṭhena ariyā. Apaṇṇakabhāvena ñāyati kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo. Vaṭṭadukkhaniyyānāya anucchavikattā. Anurūpattā sāmīci opāyikātipi saṅkhaṃ samaññaṃ gatā sammāpaṭipatti, tāya samaṅgitāya suppaṭipannā ‘‘sammā paṭipajjantī’’ti katvā. Vattamānattho hi ayaṃ paṭipanna-saddo yathā ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’ti (pu. pa. 206). Atītaṃ paṭipadanti yathāvuttamaggasammāpaṭipattiṃ vadati. Ubhayena ca sāmaññaniddesena, ‘‘suppaṭipannā ca suppaṭipannā ca suppaṭipannā’’ti ekasesanayena vā gahitānaṃ samūho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dasseti.

Vì phận sự được thành tựu do thực hành đúng như lời chỉ dạy, nên sự lắng nghe mang lại trạng thái bậc Thánh được gọi là sự lắng nghe một cách cung kính, do đó đã nói ‘sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā’ (những người lắng nghe một cách cung kính là thinh văn). Bằng điều đó, ngài trình bày rằng chỉ có các bậc Thánh mới thực sự là thinh văn của Bậc Đạo Sư. ‘Sīladiṭṭhisāmaññatā’ (sự tương đồng về giới và kiến) có nghĩa là sự tương đồng về thánh giới và thánh kiến. Bởi vì giới và kiến của các bậc Thánh, do đã đến bằng đạo, nên không có sự khác biệt, giống như vàng đã được cắt ở giữa. Do đó, dù các vị ấy ở bất cứ nơi đâu, họ vẫn hòa hợp. Vì vậy, ngài đã nói ‘đã đạt đến trạng thái hòa hợp’. (Họ) ngay thẳng (uju) do đã đoạn trừ các ác pháp như xảo trá, lừa lọc v.v... Chính vì thế, (họ) không cong vạy (avaṅka) như đường đi của nước tiểu bò, không quanh co (akuṭila) như đường cong của mặt trăng, không xiên xẹo (ajimha) như đầu lưỡi cày. Hoặc là, (họ) ngay thẳng (uju) do có tính chất không cong vạy v.v... (Họ) là bậc Thánh (ariyā) theo nghĩa thanh tịnh. Do tính chất không sai lầm, (hành giả) đi đến, tiến đến Niết Bàn; hoặc là, Niết Bàn ấy được biết, được thâm nhập bởi (lộ trình) này, vì vậy (lộ trình này) là hợp lý (ñāyo). Chánh hạnh đã đi đến tên gọi và danh xưng là thích đáng (sāmīci) vì thích hợp để thoát khỏi khổ luân hồi, là tương xứng (anurūpa), là có phương tiện (opāyikā). (Các vị ấy) là những người thực hành tốt đẹp (suppaṭipannā) do đã được trang bị chánh hạnh ấy, vì (họ) ‘thực hành một cách chân chánh’. Bởi vì từ ‘paṭipanna’ này có nghĩa ở thì hiện tại, như trong câu ‘người đang thực hành để chứng ngộ quả Dự lưu’. ‘Atītaṃ paṭipadaṃ’ (lộ trình đã qua) nói đến chánh hạnh của đạo như đã được nói. Và ngài trình bày rằng tập hợp của những vị được hiểu bằng cả hai cách, hoặc bằng sự chỉ định chung, hoặc bằng phương pháp ekasesa (lược bỏ từ đồng dạng) là ‘suppaṭipannā ca suppaṭipannā ca suppaṭipannā’ (những người đang thực hành tốt đẹp và những người đã thực hành tốt đẹp là những người thực hành tốt đẹp), được gọi là ‘suppaṭipanno’.

Evaṃ ādipadatthaniddesabhāvena itarapadānaṃ atthaṃ vatvā idāni catunnampi padānaṃ avomissakaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathānusiṭṭhanti satthārā yathā anusiṭṭhaṃ, tathā anusāsanīanurūpanti attho. Apaṇṇakapaṭipadanti avirajjhanakapaṭipadaṃ, anavajjapaṭipattinti attho. Ettha ca svākkhāte dhammavinaye apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipannattāti evaṃ sambandhitabbaṃ. Purimapadena sambandhe dutiyapadaṃ na vattabbaṃ siyā, nanu ca dutiyapadena sambandhepi paṭhamaṃ padaṃ na vattabbaṃ siyāti? Na tassa paṭhamaṃ apekkhitattā. Sā pana sāvakānaṃ apaṇṇakapaṭipadā yathānusiṭṭhaṃ paṭipadāti dassanatthaṃ ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā’’ti vattabbaṃ. Ubhayassāpi vā suppaṭipannabhāvasādhanattā ubhayaṃ vuttaṃ. Tathā hi pi-saddena ubhayaṃ samuccinoti.

Như vậy, sau khi đã nói ý nghĩa của các từ còn lại bằng cách giải thích chi tiết ý nghĩa của từ đầu tiên, bây giờ để trình bày ý nghĩa riêng biệt của cả bốn từ, ngài đã nói ‘apicā’ v.v... Trong ấy, ‘yathānusiṭṭhaṃ’ (đúng như lời chỉ dạy) có nghĩa là: như Bậc Đạo Sư đã chỉ dạy, như vậy, phù hợp với lời giáo huấn. ‘Apaṇṇakapaṭipadā’ (lộ trình không sai lầm) có nghĩa là lộ trình không thiếu sót, sự thực hành không đáng chê trách. Và ở đây, nên được liên kết như sau: ‘vì đã thực hành lộ trình không sai lầm trong Pháp và Luật đã được khéo thuyết’. Nếu liên kết với từ trước, thì từ thứ hai không cần phải nói. (Chất vấn:) Chẳng phải nếu liên kết với từ thứ hai, thì từ đầu tiên cũng không cần phải nói sao? Không phải vậy, vì từ đầu tiên ấy được mong đợi trước. Vả lại, để trình bày rằng lộ trình không sai lầm ấy của các vị thinh văn là lộ trình đúng như lời chỉ dạy, nên cần phải nói ‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā’ (vì đã thực hành đúng như lời chỉ dạy). Hoặc là, cả hai (từ) đều được nói vì chúng chứng minh cho tính chất thực hành tốt đẹp của cả hai. Thật vậy, bằng từ ‘pi’, ngài bao gồm cả hai.

Kilesajimhavasena antadvayagāhoti sabbaso taṃ pahāya sammāpaṭipadā kāyādivaṅkappahāyinī ujuppaṭipatti hotīti āha ‘‘majjhimāya paṭipadāya…pe… ujuppaṭipanno’’ti.

Do năng lực của sự quanh co là phiền não nên có sự chấp thủ hai cực đoan. Vì vậy, sau khi đã đoạn trừ hoàn toàn sự chấp thủ ấy, chánh đạo có tính chất đoạn trừ sự quanh co của thân v.v., là sự thực hành ngay thẳng. Do đó, ngài đã nói: “Bằng trung đạo… cho đến… là bậc thực hành ngay thẳng.”

Ñāyo nāma yuttappattapaṭipatti, nibbānañca, sabbasaṅkhārasamathatāya ādittaṃ celaṃ, sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi paṭipajjitabbamevāti āha ‘‘ñāyo vuccati nibbāna’’nti. Nibbāyanakiriyāmukhena cettha nibbānaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ[Pg.280], maggañāṇādīhi vā ñāyati paṭivijjhīyati sacchikarīyati cāti ñāyo nibbānanti evamettha attho daṭṭhabbo.

Sự thực hành thích hợp và tương xứng, và Niết-bàn, được gọi là ñāya (pháp). Vì là sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi, nên dù phải xả bỏ y phục hay đầu đang bị cháy, vẫn phải thực hành. Do đó, ngài đã nói: “Niết-bàn được gọi là ñāya.” Ở đây, nên hiểu rằng Niết-bàn được nói đến theo phương diện của hành động dập tắt. Hoặc, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vầy: Niết-bàn được gọi là ñāya vì được biết, được thâm nhập, và được chứng ngộ bằng đạo tuệ v.v.

Guṇasambhāvanāya parehi kayiramānaṃ paccupaṭṭhānādisāmīcikammaṃ arahantīti sāmīcikammārahā.

Các ngài xứng đáng với hành động cung kính như nghênh đón v.v. được thực hiện bởi người khác do sự tán dương đức hạnh, vì vậy (các ngài) là bậc xứng đáng với hành động cung kính.

156. Yadidanti antogadhaliṅgavacanabhedo nipātoti tassa vacanabhedena atthamāha ‘‘yā imānī’’ti. Evanti pakāratthe nipāto, iminā pakārenāti attho. Tena itarāni tīṇi yugaḷāni dassitāni hontīti āha ‘‘evaṃ cattāri purisayugaḷāni hontī’’ti. Etanti etaṃ ‘‘purisapuggalā’’ti bahuvacanavasena vuttaṃ padaṃ. Purisā ca te puggalā ca purisapuggalā. Tattha ‘‘purisā’’ti iminā paṭhamāya pakatiyā gahaṇaṃ, ‘‘puggalā’’ti pana dutiyāyapi sattasāmaññenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Catunnaṃ paccayānaṃ kīdisānaṃ? Ānetvā hunitabbānanti adhikārato pākaṭoyamattho. Dātabbanti vā paccattavacanaṃ ‘‘catunnaṃ paccayāna’’nti padaṃ apekkhitvā sāmivasena pariṇāmetabbaṃ, aññathā yesaṃ kesañci catunnaṃ paccayānaṃ ‘‘āhuna’’nti samaññā siyā. Āhunaṃ arahatīti vā āhuneyyo. Sakkādīnampi vā āhavananti sakkādīhipi diyyamānaṃ dānaṃ. Yattha hutaṃ mahapphalanti yasmiṃ āvahanīyaggimhi hutaṃ dadhiādi āhuneyyaggigahapataggidakkhiṇeyyaggīsu hutato uḷāraphalanti tesaṃ brāhmaṇānaṃ laddhi. Hutanti dinnaṃ. Nikāyantareti sabbatthikavādinikāye.

156. Từ “yadidaṃ” là một bất biến từ có sự phân biệt về giới và số được bao hàm bên trong. Vì vậy, ngài nói ý nghĩa của nó bằng cách phân biệt số là “yā imāni”. Từ “evaṃ” là một bất biến từ có nghĩa là “loại, cách thức”, nghĩa là “bằng cách này”. Do đó, ba đôi còn lại được chỉ ra, vì vậy ngài nói: “Như vậy có bốn đôi nam nhân.” Từ “etaṃ” này được nói ở số nhiều là “purisapuggalā”. Họ là nam nhân và họ là cá nhân, nên là “nam nhân cá nhân”. Trong đó, bằng từ “purisā” là sự nắm bắt bản chất thứ nhất (nam giới); còn bằng từ “puggalā” là sự nắm bắt cả bản chất thứ hai (nữ giới) theo nghĩa chúng sanh nói chung. Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Bốn vật dụng nào? Những vật dụng nên được mang đến và cúng dường. Ý nghĩa này rõ ràng theo mạch văn. Hoặc, từ “dātabbaṃ” ở chủ cách nên được biến đổi theo sở thuộc cách, tùy thuộc vào từ “catunnaṃ paccayānaṃ”; nếu không, bất kỳ bốn vật dụng nào cũng có thể có tên gọi là “āhuna”. Hoặc, bậc xứng đáng với vật dâng cúng là “āhuneyyo”. Hoặc, “āhavana” của cả Sakka v.v. là vật thí được dâng cúng bởi cả Sakka v.v. “Vật cúng dường ở đâu có quả lớn” có nghĩa là: vật như sữa đông v.v. được cúng dường trong ngọn lửa āvahanīya có quả lớn hơn vật được cúng dường trong các ngọn lửa āhuneyyaggi, gahapataggi, và dakkhiṇeyyaggi. Đó là quan điểm của các Bà-la-môn ấy. “Hutaṃ” có nghĩa là được cúng dường. “Trong bộ phái khác” có nghĩa là trong bộ phái Sarvāstivāda (Nhất thiết hữu bộ).

Ṭhapetvā 165 teti te piyamanāpe ñātimitte apanetvā, tesaṃ adatvāti adhippāyo. Esa eso. Ekabuddhantare ca dissatīti ekasmiṃ buddhantare vītivatte dissati. Ca-saddena kadāci asaṅkhyeyyepi kappe vītivatteti dasseti. Abbokiṇṇanti paṭipakkhehi avomissaṃ, kiriyāvisesakañcetaṃ. Piyamanāpattakaradhammā nāma sīlādayo, te ariyasaṅghe suppatiṭṭhitā. Ayaṃ hettha adhippāyo – ñātimittā vippayuttā na cirasseva samāgacchanti, anavaṭṭhitā ca tesu piyamanāpatā, na evamariyasaṅgho. Tasmā saṅghova pāhuneyyoti. Pubbakāranti aggakiriyaṃ. Sabbappakārenāti ādaragāravabahumānādinā, deyyadhammassa sakkaccakaraṇādinā [Pg.281] ca sabbena pakārena. Svāyaṃ pāhavanīya-saddo ‘‘pāhuneyyo’’ti vuccati pariyāyabhāvena.

“Ṭhapetvā te” có nghĩa là loại trừ những người thân và bạn bè thân yêu ấy, ý nghĩa là không cho họ. “Esa” là “eso”. “Và được thấy trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật” có nghĩa là được thấy khi một khoảng thời gian giữa hai vị Phật đã trôi qua. Bằng từ “ca”, ngài chỉ ra rằng đôi khi (được thấy) khi cả một a-tăng-kỳ kiếp đã trôi qua. “Abbokiṇṇaṃ” có nghĩa là không pha trộn với các pháp đối nghịch, và đây là một trạng từ. Các pháp tạo ra sự thân yêu và quý mến được gọi là giới v.v., chúng được thiết lập vững chắc trong Thánh chúng. Đây là ý nghĩa ở đây: Thân bằng quyến thuộc bị chia ly không bao lâu lại gặp nhau, và sự thân yêu quý mến nơi họ không bền vững; Thánh chúng không như vậy. Vì vậy, chỉ có Tăng chúng mới là bậc đáng được nghênh đón. “Pubbakāraṃ” có nghĩa là hành động tối thượng. “Bằng mọi cách” có nghĩa là bằng mọi cách thức như tôn trọng, kính nể, quý mến nhiều, và bằng cách thực hiện cẩn trọng đối với vật thí v.v. Chính từ “pāhavanīya” này được gọi là “pāhuneyyo” theo nghĩa tương đương.

Dakkhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhi vaḍḍhantīti dakkhiṇā. Tathābhāvakaraṇena dakkhiṇaṃ arahati. Yathā uḷārātivipuludrayalābhena visodhitaṃ nāma hoti, evaṃ dakkhiṇā vipulaphalatāyāti vuttaṃ ‘‘mahapphalakaraṇatāya visodhetī’’ti.

Nhờ vật thí này, chúng sanh tăng trưởng với những tài sản như ý muốn, vì vậy gọi là “dakkhiṇā” (vật cúng dường). (Bậc thọ thí) xứng đáng với vật cúng dường do việc làm cho (người thí) được tăng trưởng như vậy. Giống như (một món nợ) được gọi là đã thanh toán nhờ thu được lợi nhuận lớn lao và dồi dào, cũng vậy, vật cúng dường (thanh lọc) do có quả lớn. Vì vậy, đã được nói rằng: “Thanh lọc do tạo ra quả lớn.”

Puññatthikehi añjali karaṇīyā etthāti añjalikaraṇīyo.

Sự chắp tay nên được thực hiện đối với vị này bởi những người mong cầu phước báu, vì vậy (ngài) là bậc đáng được chắp tay.

Yadipi pāḷiyaṃ ‘‘anuttara’’nti vuttaṃ. Natthi ito uttaraṃ visiṭṭhanti hi anuttaraṃ. Samampissa pana natthīti dassento ‘‘asadisa’’nti āha. Khittaṃ vuttaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyati rakkhati, khipanti vapanti ettha bījānīti vā khettaṃ, kedārādi, khettaṃ viya khettaṃ, puññānaṃ khettaṃ puññakkhettaṃ. Sesaṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ.

Mặc dù trong Pāli đã nói là “vô thượng”. Thật vậy, “vô thượng” là vì không có gì cao hơn, đặc biệt hơn thế này. Nhưng để chỉ ra rằng ngay cả sự tương đương với ngài cũng không có, ngài đã nói là “vô song”. (Ruộng) bảo vệ, gìn giữ hạt giống đã được gieo, đã được vãi bằng cách làm cho có quả lớn; hoặc, nơi người ta gieo, vãi hạt giống, nên gọi là “khettaṃ” (ruộng), như ruộng lúa v.v. Giống như ruộng, là ruộng; ruộng phước của chúng sanh, là ruộng phước. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần Niệm Phật.

4. Sīlānussatikathāvaṇṇanā

4. Giải Thích Về Chương Niệm Giới

158. Aho vata sīlāni akhaṇḍāni, aho vata acchiddānīti evaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Aho vatāti ca sambhāvane nipāto. Tenāha ‘‘akhaṇḍatādiguṇavasenā’’ti. Akhaṇḍabhāvādisampattivasenāti attho. Parassa sīlāni anussariyamānāni piyamanāpabhāvāvahanena kevalaṃ mettāya padaṭṭhānaṃ honti, na visuṃ kammaṭṭhānanti āha ‘‘attano sīlāni anussaritabbānī’’ti. Cāgādīsupi eseva nayo.

158. “Ôi, thật thay, các giới của ta không bị sứt mẻ! Ôi, thật thay, không bị thủng!” – nên được kết hợp như vậy ở mọi nơi. Và “aho vata” là một bất biến từ chỉ sự tán thán. Do đó, ngài nói: “Do năng lực của các đức hạnh như không sứt mẻ v.v.”, có nghĩa là do năng lực của sự thành tựu các trạng thái không sứt mẻ v.v. Các giới của người khác khi được tùy niệm, do mang lại trạng thái thân yêu và quý mến, chỉ trở thành nền tảng cho tâm từ, không phải là một đề mục thiền riêng biệt. Vì vậy, ngài nói: “Nên tùy niệm các giới của chính mình.” Trong các pháp như thí xả v.v. cũng có cùng phương pháp này.

Yesanti sīlādīnaṃ. Paṭipāṭiyā samādāne samādānakkamena, ekajjhaṃ samādāne uddesakkamena sīlānaṃ ādiantaṃ veditabbaṃ. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Vinivedhavasena chinnasāṭako vinividdhasāṭako. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni vā asabalāni. Tathā akammāsāni. Sattavidhamethunasaṃyogo heṭṭhā sīlakathāyaṃ vutto eva. Kodhūpanāhādīhīti ādi-saddena makkhapaḷāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyamānātimānādayo gahitā. Tāniyeva akhaṇḍādiguṇāni sīlāni. Sīlassa taṇhādāsabyato [Pg.282] mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Tato eva taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti. Tenāha ‘‘bhujissabhāvakaraṇena bhujissānī’’ti. ‘‘Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ devaññataro vā, tattha nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evamādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ayaṃ te sīlesu dosoti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

Ở đây là của các giới, v.v... Khi thọ trì theo thứ tự, cần được biết phần đầu và phần cuối của các giới theo trình tự thọ trì; khi thọ trì đồng loạt, (cần được biết) theo trình tự đề mục. (Câu) pariyante chinnasāṭako viya (ví như tấm vải bị rách ở biên) là giống như tấm vải bị rách ở mép vải hoặc ở tua vải, và đây là ví dụ không tương đồng. Các ví dụ còn lại cũng (cần được hiểu) như vậy. Tấm vải bị rách theo cách thức xuyên thủng là tấm vải bị đâm thủng. Cần liên kết với (câu) 'ví như con bò cái có màu sắc không đồng loại'. Hoặc (các giới) không có đốm lang là asabalāni (không đốm lang). Tương tự, (các giới) không có vết chấm là akammāsāni (không vết chấm). Sự tương giao dâm dục theo bảy cách đã được nói đến ở phần dưới trong chương nói về giới. Trong câu kodhūpanāhādīhi, từ ādi (v.v...) bao gồm phẫn nộ, não hại, ganh tỵ, xan tham, dối trá, xảo quyệt, mạn, quá mạn, v.v... đã được bao gồm. Chính những giới ấy có các phẩm chất không bị sứt mẻ, v.v... Sự giải thoát khỏi ách nô lệ của ái dục đối với giới chính là sự tạo ra trạng thái có y cứ nơi sự thoát khỏi luân hồi. Chính vì thế, người thành tựu giới ấy được gọi là người tự do, người tự chủ, người được giải thoát. Do đó, ngài đã nói: 'Do làm cho có trạng thái được giải thoát nên (gọi là) bhujissāni (các giới đưa đến giải thoát)'. Do không bị ái và tà kiến chấp thủ với (ý nghĩ) như vầy: 'Với giới này, mong rằng tôi được sanh làm vị trời hoặc một vị trời nào đó, ở nơi ấy (tôi sẽ) thường còn, bền vững, vĩnh cửu', và 'sự thanh tịnh có được nhờ giới', v.v... (nên các giới này) không thể bị chấp thủ, không thể bị khiển trách bằng cách chỉ ra rằng 'đây là lỗi lầm trong các giới của ngươi' với bất cứ sự hư hỏng nào trong bốn loại hư hỏng. Những giới có mục đích làm phát sanh định được gọi là samādhisaṃvattanikāni (những giới làm phát sanh định).

159. Sikkhāya sagāravoti sīladhanaṃ nissāya paṭiladdhasamādānattā sātisayaṃ sikkhāya sagāravo sappatisso hoti. Sabhāgavuttīti sampannasīlehi sabhāgavuttiko, tāya eva vā sikkhāya sabhāgavutti. Yo hi sikkhāgāravarahito, so tāya visabhāgavutti nāma hoti vilomanato. Yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭisanthāro. Sikkhāya sagāravattā eva tattha appamatto hoti. Attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti evamādīni bhayāni imassa dūrasamussāritānīti āha ‘‘attānuvādādibhayavirahito’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

159. Về câu sikkhāya sagāravo (có lòng tôn trọng đối với học giới): do đã đạt được sự thọ trì vững chắc nhờ nương vào tài sản là giới, nên vị ấy có lòng tôn trọng và kính phục một cách đặc biệt đối với học giới. Về câu sabhāgavutti (có lối sống tương đồng): vị ấy có lối sống tương đồng với những người có giới hạnh viên mãn, hoặc có lối sống tương đồng với chính học giới ấy. Bởi vì người nào không có lòng tôn trọng đối với học giới, người ấy được gọi là có lối sống không tương đồng với học giới ấy do sự đối nghịch. Sự hàn gắn bằng pháp và tài vật theo cách thức để không có sự rạn nứt của mình đối với người khác được gọi là sự giao hảo. Chính do có lòng tôn trọng đối với học giới nên vị ấy không dể duôi trong học giới ấy. Ngài nói attānuvādādibhayavirahito (không còn các nỗi sợ hãi như tự khiển trách, v.v...) là vì những nỗi sợ hãi như: nỗi sợ bị tự khiển trách, nỗi sợ bị người khác khiển trách, nỗi sợ bị trừng phạt, nỗi sợ cõi khổ, v.v... đã được vị này loại bỏ xa. Phần còn lại thì dễ hiểu.

5. Cāgānussatikathāvaṇṇanā

5. Giải về chương Tùy niệm sự bố thí

160. Pakatiyāti sabhāvena. Cāgādhimuttenāti deyyadhammapariccāge yuttappayuttena tanninnena tappoṇena. Niccaṃ sadā pavattā dānasaṃvibhāgā yassa so niccapavattadānasaṃvibhāgo, tena. Idhāpi ‘‘pakatiyā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ parassa paṭiyattaṃ diyyati, taṃ dānaṃ. Yaṃ attanā paribhuñjitabbato saṃvibhajati, so saṃvibhāgo. Ito dāni pabhutīti ito paṭṭhāya dāni ajjatagge ajjadivasaṃ ādiṃ katvā. Adatvā na bhuñjissāmīti dānasamādānaṃ katvā. Taṃdivasanti tasmiṃ bhāvanārambhadivase. Tattha nimittaṃ gaṇhitvāti tasmiṃ dāne pariccāgacetanāya pavattiākārassa sallakkhaṇavasena nimittaṃ gahetvā. Vigatamalamaccheratādiguṇavasenāti vigatāni malamaccherāni etasmāti vigatamalamacchero, cāgo, tassa bhāvo vigatamalamaccheratā. Tadādīnaṃ guṇānaṃ, sampattīnaṃ, ānisaṃsānaṃ vā vasena.

160. Pakatiyā nghĩa là do bản tánh. Cāgādhimuttena nghĩa là người thường xuyên chuyên tâm, hướng tâm, xuôi tâm về sự xả thí vật dụng đáng cho. Người có sự bố thí và chia sớt thường xuyên diễn ra, người ấy là niccapavattadānasaṃvibhāgo. Do người ấy. Ở đây cũng vậy, cần đem từ pakatiyā đến để liên kết. Vật được sắm sẵn cho người khác mà được cho đi, đó là sự bố thí (dāna). Vật được chia sớt từ những gì mình đáng được thọ dụng, đó là sự chia sớt (saṃvibhāga). Ito dāni pabhuti nghĩa là kể từ nay, bắt đầu từ hôm nay. Sau khi đã thọ trì sự bố thí rằng: 'Nếu chưa cho, tôi sẽ không ăn'. Taṃdivasaṃ nghĩa là vào ngày bắt đầu thực hành thiền ấy. Tattha nimittaṃ gaṇhitvā nghĩa là sau khi đã nắm bắt tướng trong sự bố thí ấy bằng cách ghi nhận rõ ràng tướng trạng diễn tiến của tư tâm xả thí. Về câu vigatamalamaccheratādiguṇavasena (do các phẩm chất như sự không có cấu uế và bỏn xẻn, v.v...): cấu uế và bỏn xẻn đã rời khỏi người này, nên gọi là vigatamalamacchero, tức là sự xả thí; trạng thái của người ấy là vigatamalamaccheratā. Do các phẩm chất ấy, v.v..., hoặc do các thành tựu, hoặc do các quả báu.

Sataṃ [Pg.283] dhammaṃ anukkamanti sādhūnaṃ bodhisattānaṃ dhammaṃ paveṇiṃ anu anu kamanto okkamanto, avokkamanto vā. Ye ime dāyakassa lābhā āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādayo, piyabhāvādayo ca bhagavatā saṃvaṇṇitā pakittitā. Manussattaṃ vāti vā-saddo avuttavikappattho, tena indriyapāṭavabhāvakammassakatāñāṇādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

Về câu sataṃ dhammaṃ anukkamanti (bước theo pháp của bậc thiện trí): là đang bước lên, bước xuống, hoặc không vượt qua, không đi trệch khỏi pháp, khỏi truyền thống của các bậc thiện trí, các vị Bồ-tát. Những lợi lộc này của người thí chủ là tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, sức mạnh, biện tài, v.v... và sự khả ái, v.v... đã được Đức Thế Tôn tán dương, tuyên thuyết. Trong câu manussattaṃ vā, từ vā có nghĩa là lựa chọn điều chưa được nói đến; do đó, cần được hiểu là bao gồm cả sự lanh lợi của các căn, trí tuệ về nghiệp là của riêng mình, v.v...

Maccheramalenāti maccherasaṅkhātena malena. Atha vā maccherañca malañca maccheramalaṃ, tena maccherena ceva lobhādimalena cāti attho. Pajāyanavasenāti yathāsakaṃ kammanibbattanavasena. Kaṇhadhammānanti lobhādiekantakāḷakānaṃ pāpadhammānaṃ. Vigatattāti pahīnattā. Vigatamalamaccherena cetasāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Sotāpannassa satoti gehaṃ āvasantassa sotāpannassa samānassa. Nissayavihāranti nissāya viharitabbavihāraṃ, devasikaṃ vaḷañjanakakammaṭṭhānanti attho. Abhibhavitvāti agāraṃ āvasantānaṃ aññesaṃ uppajjanakarāgādiupakkilese abhibhuyya.

Maccheramalena nghĩa là với cấu uế được gọi là bỏn xẻn. Hoặc là, bỏn xẻn và cấu uế là maccheramalaṃ; nghĩa là với sự bỏn xẻn ấy và với cấu uế là tham, v.v... Pajāyanavasena nghĩa là do sự sanh khởi từ nghiệp của riêng mình. Kaṇhadhammānaṃ nghĩa là của các ác pháp hoàn toàn đen tối như tham, v.v... Vigatattā nghĩa là do đã được đoạn trừ. Câu vigatamalamaccherena cetasā là sử dụng cách ở nghĩa chỉ đặc tính. Sotāpannassa sato nghĩa là của vị Dự lưu đang sống tại gia, là người tương đồng. Nissayavihāraṃ nghĩa là nơi trú nên nương tựa để sống, nghĩa là đề mục thiền định được thực hành hằng ngày. Abhibhavitvā nghĩa là sau khi đã chế ngự các phiền não như tham, v.v... thường sanh khởi nơi những người khác đang sống tại gia.

Yo kiñci dentopi sāpekkhova deti, so muttacāgo na hoti, ayaṃ pana na evanti ‘‘muttacāgo’’ti vuttaṃ. Vissaṭṭhacāgoti nirapekkhapariccāgoti attho. Yathā pāṇātipātabahulo puggalo ‘‘lohitapāṇī’’ti vuccati, evaṃ dānabahulo puggalo ‘‘payatapāṇī’’ti vuttoti dassento ‘‘dātuṃ sadā dhotahatthoyevā’’ti āha. Tattha sadāti niccaṃ, abhiṇhanti attho. Pariccāgoti deyyadhammapariccāgoti adhikārato viññāyati. Yaṃ yaṃ deyyadhammaṃ pare yācanakā. Yācane yogo yācanayogo, parehi yācituṃ yuttoti attho. Yājena yuttoti dānena yutto sadā pariccajanato. Ubhayeti yathāvutte dāne, saṃvibhāge ca rato abhirato.

Người nào dù cho bất cứ vật gì nhưng vẫn cho với lòng luyến tiếc, người ấy không phải là người có sự xả thí rộng rãi (muttacāgo). Còn vị này thì không như vậy, do đó được gọi là muttacāgo. Vissaṭṭhacāgo nghĩa là sự xả thí không luyến tiếc. Để chỉ ra rằng: 'Giống như người thường xuyên sát sanh được gọi là người có bàn tay vấy máu (lohitapāṇī), cũng vậy, người thường xuyên bố thí được gọi là người có bàn tay thanh tịnh (payatapāṇī)', ngài đã nói: 'luôn có bàn tay đã được rửa sạch để cho'. Trong đó, sadā có nghĩa là thường xuyên, luôn luôn. Pariccāgo được hiểu theo văn mạch là sự xả thí vật dụng đáng cho. Bất cứ vật dụng đáng cho nào mà những người xin khác... Yācanayogo là sự thích hợp trong việc xin; nghĩa là thích hợp để được người khác xin. Yājena yutto nghĩa là tương ứng với sự bố thí, do thường xuyên xả thí. Ubhaye nghĩa là hoan hỷ, thích thú trong cả hai việc đã nói: sự bố thí và sự chia sớt.

161. Yathā parisuddhasīlassa puggalassa akhaṇḍatādiguṇavasena attano sīlassa anussarantassa sīlānussatibhāvanā ijjhati, evaṃ parisuddhauḷārapariccāgassa puggalassa anupakkiliṭṭhameva attano pariccāgaṃ anussarantassa bhāvanā ijjhatīti dassetuṃ ‘‘vigatamalamaccheratādiguṇavasenā’’tiādi vuttaṃ, taṃ vuttatthameva.

161. Cũng giống như đối với người có giới trong sạch, khi đang tùy niệm về giới của mình do năng lực của các đức tính như không bị sứt mẻ v.v..., sự tu tiến tùy niệm giới được thành tựu; cũng như vậy, đối với người có sự xả thí cao thượng và trong sạch, khi đang tùy niệm về sự xả thí của mình vốn không bị ô nhiễm, sự tu tiến được thành tựu. Để chỉ rõ điều này, (chú giải) đã nói đoạn bắt đầu bằng «do năng lực của các đức tính như đã ly cấu uế và xan tham v.v...». Điều ấy có ý nghĩa đã được nói đến.

Bhiyyosoti [Pg.284] uparipi. Mattāya pamāṇassa mahatiyā mattāya, vipulena pamāṇenāti attho. Cāgādhimuttoti pariccāge adhimutto ninnapoṇapabbhāro. Tato eva alobhajjhāsayo katthacipi anabhisaṅgacitto. Paṭiggāhakesu mettāyanavasena pariccāgo hotīti mettāya mettābhāvanāya anulomakārī anurūpapaṭipatti. Visāradoti visado attanova guṇena katthacipi amaṅkubhūto abhibhuyya vihārī. Sesaṃ suviññeyyameva.

Về từ `bhiyyoso` (hơn nữa), (có nghĩa là) cũng ở trên. `Mattāya` (với mức độ) là của sự đo lường, với mức độ lớn; có nghĩa là với mức độ rộng lớn. Về từ `cāgādhimutto` (người hướng tâm đến sự xả thí), (có nghĩa là) người hướng tâm đến sự xả thí, có tâm thiên về, xu hướng, hướng đến (sự xả thí). Chính do vì vậy, vị ấy có khuynh hướng vô tham, có tâm không dính mắc vào bất cứ đâu. (Câu) ‘sự xả thí có được do năng lực của việc thực hành tâm từ đối với những người thọ nhận’ (có nghĩa là) sự thực hành thích hợp, thuận theo tâm từ, sự tu tiến tâm từ. Về từ `visārado` (người trong sạch), (có nghĩa là) người trong sạch, do chính đức tính của mình nên không bị bối rối ở bất cứ đâu, là người sống chế ngự. Phần còn lại dễ hiểu.

6. Devatānussatikathāvaṇṇanā

6. Giải về phẩm Tùy niệm Thiên nhân

162. Ariyamaggavasenāti ariyamaggassa adhigamavasena. Samudāgatehīti sammadeva taduppattito uddhaṃ āgatehi. Yādisā hi ariyānaṃ santāne lokiyāpi saddhādayo, na tādisā kadācipi pothujjanikā saddhādayo. Dibbantīti devā. Cattāro mahārājāno etesanti catumahārājā, te eva cātumahārājikā. Tettiṃsa sahapuññakārino tatthūpapannāti taṃsahacaritaṃ ṭhānaṃ tāvatiṃsaṃ, tannivāsinopi devā taṃsahacaraṇato eva tāvatiṃsā. Dukkhato yātā apayātāti yāmā. Tusāya pītiyā itā upagatāti tusitā. Bhogānaṃ nimmāne rati etesanti nimmānaratino. Paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattino. Brahmānaṃ kāyo samūho brahmakāyo, tappariyāpannatāya tattha bhavāti brahmakāyikā. Tatuttarīti tato brahmakāyikehi uttari, upari parittābhādike sandhāya vadati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘yathārūpāya maggenāgatāya saddhāya samannāgatā, sīlena sutena cāgena paññāya samannāgatā ito cutā tattha upapannā tā devatā, mayhampi tathārūpā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā ca saṃvijjatī’’ti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā sakkhiṃ otārentena viya attano saddhādiguṇā anussaritabbā.

162. Về từ `ariyamaggavasena` (do năng lực của Thánh đạo), (có nghĩa là) do năng lực của việc chứng đắc Thánh đạo. Về từ `samudāgatehi` (đã phát sanh), (có nghĩa là) đã phát sanh một cách chân chánh, sau khi Thánh đạo ấy sanh khởi. Quả vậy, các pháp tín v.v... dù là pháp thế gian trong tâm của bậc Thánh như thế nào, thì các pháp tín v.v... của phàm nhân không bao giờ được như vậy. (Họ) vui chơi nên được gọi là `devā` (chư thiên). Bốn vị thiên vương là của họ, nên (cõi trời ấy) là `Catumahārājā` (Tứ Đại Thiên Vương); chính họ là `Cātumahārājikā`. Ba mươi ba vị cùng làm phước đã sanh ở đó, nên trú xứ có liên quan đến họ được gọi là `Tāvatiṃsa` (Đao Lợi); và chư thiên trú ngụ ở đó cũng được gọi là `Tāvatiṃsa` do có liên quan đến trú xứ ấy. Đã đi, đã lìa khỏi khổ, nên (họ) là `Yāmā` (Dạ Ma). Đã đến, đã đạt được hỷ, nên (họ) là `Tusitā` (Đâu Suất). Có sự hoan hỷ trong việc hóa hiện các dục trần, nên (họ) là `Nimmānaratino` (Hóa Lạc Thiên). Làm chủ các dục trần do người khác hóa hiện, nên (họ) là `Paranimmitavasavattino` (Tha Hóa Tự Tại Thiên). Tập hợp của các Phạm thiên là `brahmakāyo` (phạm thân); do thuộc về nơi ấy, nên sanh ở đó được gọi là `Brahmakāyikā` (Phạm Chúng Thiên). Về từ `tatuttari` (cao hơn nữa), (có nghĩa là) cao hơn, ở trên các vị Phạm Chúng Thiên ấy; (ngài) nói đến các vị Phạm thiên như Quang Thiểu Thiên v.v... Về câu `devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā` (lấy chư thiên làm nhân chứng), (có nghĩa là) nên tùy niệm về các đức tính như tín v.v... của mình bằng cách lấy chư thiên làm nhân chứng, giống như đưa ra người làm chứng, (với sự suy niệm rằng): «Chư thiên ấy, do được trang bị với đức tin, giới, văn, thí, tuệ như thế nào mà đã đến nhờ Thánh đạo, từ đây sau khi mệnh chung, đã sanh vào cõi trời ấy; nơi ta cũng có đức tin, giới, văn, thí, tuệ như vậy hiện hữu».

Yadi evaṃ sutte (a. ni. 6.10) ubhayaguṇānussaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sutte panā’’tiādi. Tattha kiñcāpi vuttanti ‘‘attano ca, tāsañca devatāna’’nti ubhayaṃ samadhuraṃ viya sutte (a. ni. 6.10) kiñcāpi vuttaṃ. Atha [Pg.285] kho taṃ ‘‘devatānaṃ saddhañca sīlañcā’’tiādivacanaṃ. Sakkhiṭṭhāne ṭhapetabbanti ‘‘vutta’’nti parato padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kimatthaṃ pana sakkhiṭṭhāne ṭhapananti āha ‘‘devatānaṃ attano saddhādīhi samānaguṇadīpanatthanti veditabba’’nti. Kasmā pana sutte yathārutavasena atthaṃ aggahetvā evaṃ attho gayhatīti āha ‘‘aṭṭhakathāyañhī’’tiādi.

Nếu như vậy, trong kinh (A.N. 6.10) nói đến việc tùy niệm đức tính của cả hai, điều đó như thế nào? Sau khi tác ý đến câu hỏi này, ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng «sutte panā» (còn trong kinh). Về câu `kiñcāpi vuttaṃ` (mặc dù đã được nói), (có nghĩa là) mặc dù trong kinh (A.N. 6.10) đã nói đến cả hai «của mình và của các chư thiên ấy» dường như ngang bằng nhau. Tuy nhiên, lời nói ấy bắt đầu bằng «đức tin và giới của chư thiên», nên được liên kết bằng cách đem từ `vuttaṃ` (đã được nói) ở sau đến (để giải thích) câu `sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā` (lấy làm nhân chứng). Việc lấy làm nhân chứng có mục đích gì? Ngài đã nói «nên hiểu là để chỉ ra các đức tính của chư thiên tương đồng với đức tin v.v... của mình». Tại sao lại hiểu ý nghĩa như vậy mà không lấy theo nghĩa văn tự trong kinh? Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng «aṭṭhakathāyañhī» (quả vậy, trong Chú giải).

163. Tasmāti yasmā aṭṭhakathāyaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇānussaraṇaṃ daḷhaṃ katvā vuttaṃ, sīlacāgānussatīsu viya idhāpi attano guṇānussaraṇaṃ jhānuppattinimittaṃ yuttaṃ, tasmā. Pubbabhāge bhāvanārambhe. Aparabhāgeti yathā bhāventassa upacārajjhānaṃ ijjhati, tathā bhāvanākāle. Yadi attano eva idha guṇā anussaritabbā, kathamayaṃ devatānussatīti āha ‘‘devatānaṃ guṇasadisasaddhādiguṇānussaraṇavasenā’’ti. Tena sadisakappanāya ayaṃ bhāvanā ‘‘devatānussatī’’ti vuttā, na devatānaṃ, tāsaṃ guṇānaṃ vā anussaraṇenāti dasseti. Pubbabhāge vā pavattaṃ devatāguṇānussaraṇaṃ upādāya ‘‘devatānussatī’’ti imissā samaññā veditabbā. Tathā hi vakkhati ‘‘pubbabhāge devatā ārabbha pavattacittavasenā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

163. Về từ `tasmā` (do đó), (có nghĩa là) vì trong Chú giải, việc tùy niệm đức tính của mình sau khi lấy chư thiên làm nhân chứng đã được nói một cách chắc chắn, và cũng như trong tùy niệm giới và tùy niệm thí, ở đây việc tùy niệm đức tính của mình là nhân sanh khởi thiền là điều hợp lý, do đó. `Pubbabhāge` (trong giai đoạn đầu) là lúc bắt đầu tu tiến. Về từ `aparabhāge` (trong giai đoạn sau), (có nghĩa là) trong khi tu tiến, khi cận hành thiền được thành tựu. Nếu ở đây chỉ tùy niệm các đức tính của mình, tại sao đây lại gọi là tùy niệm thiên nhân? Ngài đã nói «do năng lực của việc tùy niệm các đức tính như tín v.v... tương đồng với đức tính của chư thiên». Do đó, ngài chỉ ra rằng sự tu tiến này được gọi là «tùy niệm thiên nhân» do sự so sánh tương đồng, chứ không phải do việc tùy niệm chư thiên hay các đức tính của họ. Hoặc nên hiểu tên gọi «tùy niệm thiên nhân» của pháp tùy niệm này là dựa vào việc tùy niệm đức tính của chư thiên xảy ra trong giai đoạn đầu. Quả vậy, ngài sẽ nói «do năng lực của tâm sanh khởi lấy chư thiên làm đối tượng trong giai đoạn đầu». Phần còn lại dễ hiểu.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Giải về phẩm Tạp luận

164. Etāsanti etāsaṃ buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatīnaṃ. Vitthāradesanāyanti vitthāravasena pavattadesanāyaṃ, mahānāmasuttaṃ (a. ni. 6.10; 11.11) sandhāya vadati. Bhagavātiādīnaṃ atthanti bhagavātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yaṃ taṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako, sampāpako vā. Yonena ñāyamāno arahattattho, taṃ phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuphalavibhāgo veditabbo. Dhammānussatiādīsupi ‘‘ādimajjhapariyosānakalyāṇattā’’tiādinā, ‘‘yasmā pana sā sammāpaṭipadā’’tiādinā ca tattha tattha hetuapadeso katoyevāti. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuhetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ. Guṇeti attano guṇe.

164. Về từ `etāsaṃ` (của những pháp này), (có nghĩa là) của sáu pháp tùy niệm này, là Phật tùy niệm v.v... Về câu `vitthāradesanāyaṃ` (trong bài thuyết giảng rộng rãi), (có nghĩa là) trong bài thuyết giảng được trình bày một cách rộng rãi; ngài nói đến kinh Mahānāma (A.N. 6.10; 11.11). Về câu `bhagavātiādīnaṃ atthaṃ` (ý nghĩa của các từ như Bhagavā v.v...), (có nghĩa là) ý nghĩa của các từ như Bhagavā v.v... Hoặc, về từ `atthaveda` (cảm nghiệm ý nghĩa), (ngài) nói đến hỷ sanh khởi do duyên vào nhân-quả. Về từ `dhammaveda` (cảm nghiệm pháp), (ngài nói đến) hỷ sanh khởi do duyên vào nhân. Quả vậy, đối với vị hành giả đang tùy niệm rằng «(Ngài là) A-la-hán do sự xa lìa (phiền não)», sự xa lìa phiền não của Đức Thế Tôn chính là nhân. Và ở đây, nhân được hiểu là nhân làm cho biết, không phải là nhân tác thành hay nhân thành tựu. Ý nghĩa A-la-hán được biết đến nhờ nhân đó, chính là quả. Theo phương pháp này, nên hiểu sự phân biệt nhân và quả trong các từ khác. Trong các pháp tùy niệm như Pháp tùy niệm v.v..., việc chỉ ra nhân đã được thực hiện ở từng nơi qua các câu như «vì là pháp toàn thiện ở đoạn đầu, đoạn giữa, và đoạn cuối» và «vì đó là chánh đạo». Về từ `dhammūpasaṃhitaṃ` (liên quan đến pháp), (có nghĩa là) liên quan đến các đức tính được gọi là nhân và quả của nhân đã được nói đến. Về từ `guṇe` (về các đức tính), (có nghĩa là) về các đức tính của mình.

165. Ariyasāvakānaññeva [Pg.286] ijjhantīti ariyasāvakānaṃ ijjhantiyevāti uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, avadhāraṇañca tesaṃ sukhasiddhidassanatthaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ hī’’tiādi. Na puthujjanānaṃ sabbena sabbaṃ ijjhantīti. Tathā hi vakkhati ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Yadi evaṃ, kasmā mahānāmasuttādīsu (a. ni. 6.10; 11.11) bahūsu suttesu ariyasāvakaggahaṇaṃ katanti? Tesaṃ bahulavihāratāyāti ācariyā.

165. Cụm từ "Ariyasāvakānaññeva ijjhanti" (chỉ thành tựu đối với các bậc Thánh đệ tử) nên được hiểu là sự xác định ở từ phía sau, tức là "ariyasāvakānaṃ ijjhanti yeva" (chỉ thành tựu đối với các bậc Thánh đệ tử). Và sự xác định này là để cho thấy sự thành tựu một cách dễ dàng của các vị ấy. Do đó, ngài đã nói "tesaṃ hi" (quả vậy, đối với các vị ấy), v.v... (Điều này) không có nghĩa là đối với hàng phàm phu thì hoàn toàn không thành tựu. Thật vậy, ngài sẽ nói "evaṃ santepi" (dù là như vậy), v.v... Nếu vậy, tại sao trong nhiều bài kinh như Mahānāmasutta, v.v... lại đề cập đến bậc Thánh đệ tử? Các vị A-xà-lê (giải thích rằng): (Việc đề cập như vậy) là do các vị ấy thường an trú (trong các pháp niệm này).

Nikkhantanti niggataṃ nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti palibodhato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ katvā, pādakaṃ katvāti attho. Visujjhantīti paramatthavisuddhiṃ pāpuṇanti.

"Nikkhantaṃ" (đã thoát ra) có nghĩa là đã ra khỏi, đã thoát ly. "Muttaṃ" (đã giải thoát) có nghĩa là đã được buông xả. "Vuṭṭhitaṃ" (đã vượt lên) có nghĩa là đã lìa xa. Tất cả những điều này được nói đến với ý nghĩa chỉ là sự trấn áp (phiền não). "Gedhamhā" (từ sự tham ái) có nghĩa là từ chướng ngại. Bằng từ "idaṃ pi" (cả điều này nữa), ngài nói đến cận định đã đạt được nhờ vào niệm Phật. "Ārammaṇaṃ karitvā" (lấy làm đối tượng) có nghĩa là lấy làm duyên, lấy làm nền tảng. "Visujjhanti" (được thanh tịnh) có nghĩa là họ đạt đến sự thanh tịnh chân thật.

Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā sampīḷe saṃkaṭe gharāvāse. Okāsādhigamo lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Anussatiyo eva anussatiṭṭhānāni. Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā, visujjhituṃ vā bhabbā. Paramatthavisuddhidhammatāyāti paramatthavisuddhiyā nibbānassa bhabbabhāvena. Upakkamenāti payogena. Pariyodapanāti visodhanā.

"Sambādhe" (trong sự chật chội) có nghĩa là trong đời sống tại gia, vốn bị bức bách và chật hẹp bởi tham ái, phiền não, v.v... "Okāsādhigamo" (sự có được cơ hội) là cơ hội cần phải có được để chứng ngộ pháp siêu thế. Chính các pháp niệm là các trú xứ của niệm. "Visuddhidhammā" (các pháp thanh tịnh) có nghĩa là có bản chất thanh tịnh, hoặc có khả năng được thanh tịnh. "Paramatthavisuddhidhammatāya" (do là pháp có sự thanh tịnh chân thật) có nghĩa là do có khả năng (đạt đến) Niết-bàn, là sự thanh tịnh chân thật. "Upakkamena" (bằng phương tiện) có nghĩa là bằng sự nỗ lực. "Pariyodapanā" (sự làm cho trong sạch) có nghĩa là sự gột rửa.

166. Evaṃ santepīti evaṃ mahānāmasuttādīsu anekesu suttesu ariyasāvakasseva vasena chasu anussatīsu desitāsupi. Yassānubhāvenāti yassa cittappasādassa balena. Pītiṃ paṭilabhitvāti anussavavasena buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā.

166. "Evaṃ santepi" (dù là như vậy) có nghĩa là: dù cho trong nhiều bài kinh như Mahānāmasutta, v.v..., sáu pháp niệm đã được thuyết giảng chỉ dành cho bậc Thánh đệ tử. "Yassānubhāvena" (nhờ oai lực của điều đó) có nghĩa là nhờ sức mạnh của tâm tịnh tín đó. "Pītiṃ paṭilabhitvā" (sau khi có được hỷ) có nghĩa là sau khi làm phát sinh hỷ với đối tượng là Đức Phật, thông qua việc nghe truyền lại.

Chaanussatiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sáu pháp niệm đã hoàn tất.

Iti sattamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ bảy.

8. Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā

8. Phần giải thích về các đề mục thiền niệm

Maraṇassatikathāvaṇṇanā

Phần giải thích về niệm sự chết

167. Itoti [Pg.287] devatānussatiyā. Sā hi chasu anussatīsu sabbapacchā niddiṭṭhattā āsannā, paccakkhā ca. Anantarāyāti tadanantaraṃ uddiṭṭhattā vuttaṃ. Maraṇassa sati maraṇassatīti maraṇaṃ tāva dassetuṃ ‘‘tattha maraṇa’’ntiādi vuttaṃ. Kāmañcettha khandhānaṃ bhedo ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) vacanato cutikhandhānaṃ vināso maraṇanti vattabbaṃ, visesato pana taṃ jīvitindriyassa vināsabhāvena kammaṭṭhānikānaṃ paccupatiṭṭhatīti ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti vuttaṃ. Tenevāha niddese ‘‘kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo’’ti (vibha. 236; dī. ni. 2.390; ma. ni. 1.92, 123). Tattha ekabhavapariyāpannassāti ekena bhavena paricchinnassa. Jīvitindriyassa upacchedoti jīvitindriyappabandhassa vicchedo āyukkhayādivasena antaradhānaṃ. Samucchedamaraṇanti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātanti saṅkhatadhammānaṃ udayavayaparicchinnassa pavattikhaṇassa bhaṅgo nirodhoti saṅkhaṃ gataṃ. Khaṇikamaraṇanti yathāvuttakhaṇavantaṃ tasmiṃyeva khaṇe labbhamānaṃ maraṇaṃ. Yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā, tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro sammutimaraṇaṃ. Na taṃ idha adhippetanti taṃ samucchedakhaṇikasammutimaraṇaṃ idha maraṇānussatiyaṃ nādhippetaṃ abāhullato, anupaṭṭhahanato, asaṃvegavatthuto cāti adhippāyo.

167. "Ito" (từ đây) có nghĩa là từ niệm thiên. Quả vậy, pháp niệm ấy vì được trình bày sau cùng trong sáu pháp niệm nên gần gũi và hiện tiền. "Anantarāya" (kế tiếp) được nói đến vì nó được nêu ra ngay sau đó. "Niệm về sự chết là niệm sự chết", để chỉ ra sự chết trước tiên, ngài đã nói "tattha maraṇaṃ" (trong đó, sự chết là), v.v... Mặc dù ở đây, nên nói rằng: "Sự chết là sự tan rã của các uẩn", theo như câu "già và chết được bao gồm trong hai uẩn", và "sự chết là sự hoại diệt của các uẩn lúc lâm chung". Tuy nhiên, đặc biệt đối với các hành giả, sự chết ấy hiện khởi với bản chất là sự hoại diệt của mạng quyền, do đó đã nói là "sự đoạn tuyệt của mạng quyền". Chính vì vậy, trong phần Niddesa, ngài đã nói: "sự quẳng bỏ thân xác, sự đoạn tuyệt của mạng quyền". Trong đó, "ekabhavapariyāpannassa" (thuộc về một kiếp sống) có nghĩa là được giới hạn bởi một kiếp sống. "Sự đoạn tuyệt của mạng quyền" có nghĩa là sự chấm dứt dòng tương tục của mạng quyền, sự biến mất do hết tuổi thọ, v.v... "Cái chết đoạn tận" là cái chết hoàn toàn đoạn tuyệt dòng tương tục của bậc A-la-hán. "Được gọi là sự tan rã trong từng sát-na của các hành" có nghĩa là sự tan rã, sự diệt tận của sát-na diễn tiến, vốn được giới hạn bởi sanh và diệt của các pháp hữu vi, được gọi là (cái chết sát-na). "Cái chết sát-na" là cái chết có được ngay trong chính sát-na đó, sát-na đã được nói đến. "Cái chết quy ước" là cách gọi "chết" dựa vào sự biến mất của sự tươi tốt, v.v..., ngay cả khi dòng tương tục của các uẩn mà dựa vào đó có tên gọi là cây cối, v.v... vẫn chưa bị cắt đứt. "Điều đó không được chủ ý ở đây" có nghĩa là: cái chết đoạn tận, cái chết sát-na, và cái chết quy ước đó không được chủ ý ở đây trong pháp niệm sự chết, vì chúng không phổ biến, không hiện khởi (rõ ràng), và không phải là đối tượng của sự kinh cảm. Đó là ý nghĩa.

Adhippetaṃ satiyā ārammaṇabhāvena. Āyuādīnaṃ khayakāle maraṇaṃ kālamaraṇaṃ. Tesaṃ aparikkhīṇakāle maraṇaṃ akālamaraṇaṃ. ‘‘Kālamaraṇaṃ puññakkhayenā’’ti idaṃ yathādhikāraṃ sampattibhavavasena vuttaṃ, vipattibhavavasena pana ‘‘pāpakkhayenā’’ti vattabbaṃ.

(Cái chết) được chủ ý với tư cách là đối tượng của niệm. Cái chết vào lúc tuổi thọ, v.v... đã cạn kiệt là cái chết đúng thời. Cái chết vào lúc những thứ đó chưa cạn kiệt là cái chết phi thời. Câu "cái chết đúng thời là do hết phước" này được nói tùy theo trường hợp, theo khía cạnh của sự thành tựu. Còn theo khía cạnh của sự bất thành, nên nói là "do hết ác nghiệp".

Āyusantānajanakapaccayasampattiyāti āyuppabandhassa pavattāpanakānaṃ āhārādipaccayānaṃ sampattiyaṃ. Vipakkavipākattāti attano phalānurūpaṃ dātabbavipākassa dinnattā. Gatikālāhārādisampattiyā abhāvenāti [Pg.288] devānaṃ viya gatisampattiyā, paṭhamakappiyānaṃ viya kālasampattiyā, uttarakurukādīnaṃ viya āhārasampattiyā ca abhāvena. Ādi-saddena utusukkasoṇitādiṃ pariggayhati. Ajjatanakālapurisānaṃ viyāti viya-saddo aṭṭhāne paṭṭhapito, ajjatanakālapurisānaṃ vassasatamattaparimāṇassa viya āyuno khayavasenāti yojanā. Evaṃ hi anāgatepi paramāyuno saṅgaho kato hoti, atīte pana gatisampattiyā viya kālāhārādisampattiyā bhāvena anekavassasahassa parimāṇopi āyu ahosi. Ayañca vibhāgo vattamānassa antarakappassa vasena vuttoti daṭṭhabbaṃ. Kalāburājādīnanti ādi-saddena nandayakkhanandamāṇavakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Taṃ sabbampīti yaṃ ‘‘kālamaraṇaṃ akālamaraṇaṃ, tatthāpi puññakkhayamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ ubhayakkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇa’’nti vuttappabhedaṃ maraṇaṃ, taṃ sabbampi.

"Āyusantānajanakapaccayasampattiyā" (do sự đầy đủ của các duyên tạo ra dòng tương tục của tuổi thọ) có nghĩa là trong sự đầy đủ của các duyên như vật thực, v.v..., vốn làm cho dòng tương tục của tuổi thọ được tiếp diễn. "Vipakkavipākattā" (do quả đã chín muồi) có nghĩa là do quả dị thục cần phải cho đã được cho, tương xứng với năng lực của nó. "Gatikālāhārādisampattiyā abhāvena" (do không có sự đầy đủ về cõi, thời, vật thực, v.v...) có nghĩa là do không có sự đầy đủ về cõi như chư thiên, sự đầy đủ về thời như những người đầu kiếp, và sự đầy đủ về vật thực như những người ở Uttarakuru, v.v... Bằng từ "ādi" (v.v...), nên bao gồm cả thời tiết, tinh huyết, v.v... Trong câu "ajjatanakālapurisānaṃ viya", từ "viya" (như) được đặt không đúng chỗ; nên kết nối là: "do sự cạn kiệt tuổi thọ như của những người thời nay, vốn có giới hạn khoảng một trăm năm". Quả vậy, khi (kết nối) như vậy, tuổi thọ tối đa trong tương lai cũng được bao gồm. Còn trong quá khứ, do có sự đầy đủ về cõi, thời, vật thực, v.v..., tuổi thọ đã có đến hàng nhiều ngàn năm. Và nên hiểu rằng sự phân chia này được nói theo trung kiếp hiện tại. Trong câu "Kalāburājādīnaṃ", bằng từ "ādi" (v.v...), nên hiểu là bao gồm cả dạ xoa Nanda, thanh niên Nanda, v.v... "Taṃ sabbampi" (tất cả những cái chết đó) có nghĩa là: tất cả những cái chết có các loại đã được nói đến là "cái chết đúng thời, cái chết phi thời; và trong đó lại có cái chết do hết phước, cái chết do hết tuổi thọ, cái chết do hết cả hai, và cái chết do bị sát hại".

168. Yonisoti upāyena. Manasikāroti maraṇārammaṇo manasikāro. Yena pana upāyena manasikāro pavattetabbo, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ayoniso pavattayato’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayoniso pavattayatoti anupāyena satiṃ, saṃvegaṃ, ñāṇañca anupaṭṭhapetvā maraṇaṃ anussarato. Tadetaṃ sabbampīti sokapāmojjānaṃ uppajjanaṃ, saṃvegassa anuppajjanaṃ, santāsassa uppajjanañca yathākkamaṃ satisaṃvegañāṇaviharato hoti. Yo hi ‘‘maraṇaṃ nāmetaṃ jātassa ekantika’’nti paṇḍitānaṃ vacanaṃ sarati, tattha saṃvegajāto hoti sampajāno ca, tassa iṭṭhajanamaraṇādinimittaṃ sokādayo anokāsāva. Tasmāti yasmā ayoniso manasikāraṃ pavattayato ete dosā, tasmā. Tattha tatthāti araññasusānādīsu. Hatamatasatteti corādīhi hate, sarasena mate ca satte. Diṭṭhapubbā sampatti yesaṃ te diṭṭhapubbasampattī, tesaṃ diṭṭhapubbasampattīnaṃ. Yojetvāti upaṭṭhapetvā. Ekaccassāti tikkhindriyassa ñāṇuttarassa.

168. "Yonisoti" là bằng phương pháp. "Manasikāroti" là tác ý có sự chết làm đối tượng. Nhưng để chỉ ra phương pháp mà tác ý nên được tiến hành, bằng cách trình bày theo lối phủ định, câu "ayoniso pavattayato" v.v... đã được nói đến. Ở đây, "ayoniso pavattayato" là đối với người tùy niệm về cái chết mà không có phương pháp, không làm cho niệm, chấn động tâm (saṃvega), và trí tuệ hiện khởi. "Tadetaṃ sabbampīti" là tất cả những điều này: sự khởi sanh của sầu muộn và hân hoan, sự không khởi sanh của chấn động tâm, và sự khởi sanh của kinh hãi, theo thứ tự, là do thiếu niệm, chấn động tâm, và trí tuệ. Thật vậy, vị nào nhớ lại lời của bậc hiền trí rằng: "Cái chết này là điều chắc chắn đối với người đã sanh", vị ấy có chấn động tâm khởi sanh và có tỉnh giác ở đó. Đối với vị ấy, sầu muộn v.v... do nhân duyên như cái chết của người thân yêu, không có cơ hội (khởi sanh). "Tasmāti" là vì người thực hành tác ý không như lý có những lỗi này, do đó. "Tattha tatthāti" là ở trong rừng, nghĩa địa v.v... "Hatamatasatteti" là những chúng sanh bị giết bởi kẻ cướp v.v..., và những chúng sanh chết tự nhiên. "Diṭṭhapubbasampattī" là những người mà sự thành tựu của họ đã được thấy trước đây; "tesaṃ diṭṭhapubbasampattīnaṃ" là của những người có thành tựu đã được thấy trước đây. "Yojetvāti" là sau khi làm cho hiện khởi. "Ekaccassāti" là đối với một số người có quyền năng sắc bén, có trí tuệ siêu việt.

169. Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ghātakassa viya pati pati upaṭṭhānato āsannabhāvato. Sampattivipattitoti ārogyādisampattīnaṃ viya jīvitasampattiyā vipajjanato. Upasaṃharaṇatoti paresaṃ maraṇaṃ dassetvā attano [Pg.289] maraṇassa upanayanato. Kāyabahusādhāraṇatoti sarīrassa bahūnaṃ sādhāraṇabhāvato. Āyudubbalatoti jīvitassa dubbalabhāvato. Animittatoti maraṇassa vavatthitanimittābhāvato. Addhānaparicchedatoti kālassa paricchannabhāvato. Khaṇaparittatoti jīvitakkhaṇassa ittarabhāvato.

169. "Vadhakapaccupaṭṭhānatoti" là do sự hiện diện (của cái chết) như một đao phủ, do sự hiện diện liên tục trước mặt, do sự gần kề. "Sampattivipattitoti" là do sự hủy hoại của sự thành tựu về mạng sống, giống như (sự hủy hoại) của các thành tựu về sức khỏe v.v... "Upasaṃharaṇatoti" là do sự áp dụng vào cái chết của chính mình sau khi chỉ ra cái chết của người khác. "Kāyabahusādhāraṇatoti" là do thân thể này là của chung cho nhiều (hiểm họa). "Āyudubbalatoti" là do mạng sống yếu ớt. "Animittatoti" là do cái chết không có dấu hiệu xác định. "Addhānaparicchedatoti" là do thời gian (tuổi thọ) có giới hạn. "Khaṇaparittatoti" là do khoảnh khắc của sự sống là ngắn ngủi.

Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ettha viya-saddo luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘vadhakassa viya paccupaṭṭhānato’’ti vatvā tamevatthaṃ vivaranto ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha cārayamānoti āgurento paharaṇākāraṃ karonto. Paccupaṭṭhitova upagantvā ṭhito samīpe eva. Jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti ‘‘yathā hi ahicchattakamakuḷaṃ uggacchantaṃ paṃsuvirahitaṃ na hoti, evaṃ sattā nibbattantā jarāmaraṇavirahitā na hontī’’ti ettakena upamā. Ahicchattakamakuḷaṃ kadāci katthaci paṃsuvirahitampi bhaveyya, sattā pana kathañcipi jarāmaraṇavirahitā na hontīti khaṇikamaraṇaṃ tāva upamābhāvena dassetvā idhādhippetaṃ maraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā yadime sattā jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti, nibbattisamanantarameva maritabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tathā hī’’tiādi. Avassaṃ maraṇatoti avassaṃ maritabbato, ekantena maraṇasabbhāvato vā. Pabbateyyāti pabbatato āgatā. Hārahārinīti pavāhe patitassa tiṇapaṇṇādikassa ativiya haraṇasīlā. Sandatevāti savati eva. Vattatevāti pavāhavasena vattati eva na tiṭṭhati.

Trong câu "Vadhakapaccupaṭṭhānatoti", để chỉ ra rằng từ "viya" đã bị lược bỏ, sau khi nói "vadhakassa viya paccupaṭṭhānato" (do sự hiện diện như của đao phủ), và trong khi giải thích rộng ý nghĩa đó, ngài đã nói câu "yathā hī" v.v... Ở đó, "cārayamānoti" là đang la hét, đang làm ra vẻ tấn công. "Paccupaṭṭhitova" là đã đến gần và đứng ngay bên cạnh. Chúng sanh được sanh ra mang theo già và chết, ví dụ được hiểu qua câu này: "Như nụ nấm mọc lên không thể không dính đất, cũng vậy, chúng sanh khi sanh ra không thể không có già và chết". Nụ nấm đôi khi ở nơi nào đó cũng có thể không dính đất, nhưng chúng sanh thì không thể nào không có già và chết. Sau khi chỉ ra cái chết trong từng khoảnh khắc bằng ví dụ như vậy, để chỉ ra cái chết (chấm dứt mạng căn) được nói đến ở đây, câu "tathā hī" v.v... đã được nói. Hoặc là, ngài đã nói câu "tathā hī" v.v... nhắm đến sự chất vấn rằng: "Nếu những chúng sanh này sanh ra mang theo già và chết, thì chúng phải chết ngay sau khi sanh". "Avassaṃ maraṇatoti" là do chắc chắn phải chết, hoặc do sự tồn tại chắc chắn của cái chết. "Pabbateyyāti" là (dòng sông) đến từ núi. "Hārahārinīti" là có tính chất cuốn trôi mạnh mẽ cỏ, lá v.v... rơi vào dòng chảy. "Sandatevāti" là chỉ chảy đi. "Vattatevāti" là chỉ trôi đi theo sức mạnh của dòng chảy, không dừng lại.

Yamekarattinti yassaṃ ekarattiyaṃ, bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, accantasaṃyoge vā. Paṭhamanti sabbapaṭhamaṃ paṭisandhikkhaṇe. Gabbheti mātukucchiyaṃ. Māṇavoti satto. Yebhuyyena sattā rattiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantīti rattiggahaṇaṃ. Abbhuṭṭhitovāti uṭṭhitaabbho viya, abhimukhabhāvena vā uṭṭhitova maraṇassāti adhippāyo. So yātīti so māṇavo yāti, paṭhamakkhaṇato paṭṭhāya gacchateva. Sa gacchaṃ na nivattatīti so evaṃ gacchanto khaṇamattampi na nivattati, aññadatthu maraṇaṃyeva upagacchati.

"Yamekarattinti" là trong một đêm nào; nên hiểu là đối cách được dùng với nghĩa của vị trí cách, hoặc với nghĩa liên tục không gián đoạn. "Paṭhamanti" là đầu tiên hết, trong khoảnh khắc tái tục. "Gabbheti" là trong bụng mẹ. "Māṇavoti" là chúng sinh. Việc dùng từ "đêm" là vì phần lớn chúng sinh thụ thai vào ban đêm. "Abbhuṭṭhitovāti" là như đám mây đã dâng lên, hoặc ý nghĩa là đã dâng lên đối diện với cái chết. "So yātīti" là chúng sinh đó đi, đi mãi kể từ khoảnh khắc đầu tiên (tái tục). "Sa gacchaṃ na nivattatīti" là chúng sinh đó đi như vậy, không quay lại dù chỉ một khoảnh khắc, mà chỉ đi đến cái chết.

Kunnadīnanti pabbatato patitānaṃ khuddakanadīnaṃ. Pāto āporasānugatabandhanānanti purimadivase divā sūriyasantāpena anto anupavisitvā puna rattiyaṃ bandhanamūlaṃ upagatena āporasena tintasithilabandhanatāya pāto āporasānugatabandhanānaṃ.

"Kunnadīnanti" là của những con sông nhỏ chảy xuống từ núi. "Pāto āporasānugatabandhanānanti" là vào buổi sáng, của những (trái cây) có cuống bị chất lỏng (thủy đại) thấm vào, do cuống bị ẩm ướt và lỏng lẻo bởi chất lỏng là thủy đại đã đi vào bên trong do sức nóng mặt trời vào ban ngày hôm trước rồi lại đến gốc cuống vào ban đêm.

Accayantīti [Pg.290] atikkamanti. Uparujjhatīti nirujjhati. Udakameva odakaṃ, udakoghaṃ vā. Yasmā accayanti ahorattā, tasmā jīvitaṃ uparujjhati. Yasmā jīvitaṃ uparujjhati, tasmā āyu khīyati maccānaṃ. Papatatoti papatanato bhayaṃ sāmikānaṃ rukkhe ṭhatvā kamme viniyuñjitukāmānaṃ, heṭṭhā paviṭṭhānaṃ vā. Uggamanaṃ pati uggamananimittaṃ. Mā maṃ amma nivāraya pabbajjāyāti adhippāyo.

"Accayantīti" là trôi qua. "Uparujjhatīti" là bị đoạn diệt. "Udakameva odakaṃ" là "udakaṃ" (nước) chính là "odakaṃ", hoặc là dòng nước lũ. Vì ngày và đêm trôi qua, nên mạng sống bị đoạn diệt. Vì mạng sống bị đoạn diệt, nên tuổi thọ của chúng sinh bị hao mòn. "Papatatoti" là nỗi sợ hãi từ sự rơi rụng, đối với những người chủ muốn sử dụng (trái cây) khi chúng còn ở trên cây, hoặc đối với những người đi vào bên dưới. "Uggamanaṃ pati" là do nhân duyên mặt trời mọc. Ý nghĩa là "Thưa mẹ, xin đừng ngăn cản con xuất gia".

Koci mittamukhasatturandhagavesī saha vattamānopi na haneyya, ayaṃ pana ekaṃsena hanatiyevāti dassetuṃ ‘‘sahajātiyā āgatato’’ti vatvā ‘‘jīvitaharaṇato cā’’ti vuttaṃ.

Để chỉ ra rằng: "Một kẻ thù nào đó mang bộ mặt bạn bè, tìm kiếm cơ hội, dù đang sống cùng cũng có thể không giết; nhưng cái chết này thì chắc chắn sẽ giết", sau khi nói "sahajātiyā āgatato" (do đến cùng với sự sanh), câu "jīvitaharaṇato cā" (và do đoạt lấy mạng sống) đã được nói.

170. Nanti sampattiṃ. Sukhīti dibbasadisehi bhogehi, ādhipateyyena ca sukhasamaṅgī. Dehabandhenāti sarīrena. Asokoti asokamahārājā. Sokamāgatoti socitabbataṃ gato.

170. "Nanti" là sự thành tựu. "Sukhīti" là người có được hạnh phúc với tài sản giống như của chư thiên và với quyền lực. "Dehabandhenāti" là bằng thân thể. "Asokoti" là đại đế Asoka. "Sokamāgatoti" là đã đi đến tình trạng đáng sầu muộn.

Ārogyaṃ yobbanānaṃ. Byādhijarāpariyosānatā jīvitassa maraṇapariyosānatāya udāharaṇavasena ānītā, paccayabhāgavasena vā. Lokoyeva lokasannivāso yathā sattāvāsāti, sannivasitabbatāya vā sattanikāyo lokasannivāso. Anugatoti anubandho paccatthikena viya. Anusaṭoti anupaviṭṭho upavisena viya. Abhibhūtoti ajjhotthaṭo maddahatthīhi viya. Abbhāhatoti pahaṭo bhūtehi viya.

Của sức khỏe và tuổi trẻ. Sự kết thúc bằng bệnh tật và già nua được nêu ra như là ví dụ cho sự kết thúc bằng cái chết của sự sống, hoặc do bởi là phần nhân duyên. Chính thế gian là nơi cư ngụ của thế gian, giống như (câu) "nơi ở của chúng sanh", hoặc do bởi là nơi phải cùng nhau chung sống, đoàn chúng sanh là nơi cư ngụ của thế gian. (Bị) theo sau có nghĩa là bị đeo bám như bởi kẻ thù. (Bị) xâm nhập có nghĩa là bị thấm vào như bởi chất độc được bôi. (Bị) áp đảo có nghĩa là bị chà đạp như bởi những con voi say. (Bị) tấn công có nghĩa là bị đánh đập như bởi các loài ma quỷ.

Selāti silāmayā, na paṃsuādimayā. Vipulāti mahantā anekayojanāyāmavitthārā. Nabhaṃ āhaccāti vipulattā eva ākāsaṃ abhivihacca sabbadisāsu pharitvā. Anupariyeyyunti anuvicareyyuṃ. Nippothentāti attanā āghātitaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā. Adhivattantīti adhibhavanti. Kulena vā rūpena vā sīlena vā sutena vā saddhādīhi vā seṭṭhoti sambhāvanāya khattiyādīsu na kañci parivajjeti. Tehi eva nihīnoti avamaññamānāya suddādīsu na kañci parivajjeti. Aññadatthu sabbameva abhimaddati nimmathati. Daṇḍādiupāyā ca tattha avisayā evāti dassetuṃ ‘‘na tattha hatthīnaṃ bhūmī’’tiādi vuttaṃ. Tattha mantayuddhenāti [Pg.291] āthabbaṇavedavihitena mantasaṅgāmappayogena. Dhanenāti dhanadānena. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena sāmaṃ, bhedañca saṅgaṇhāti.

Những ngọn núi có nghĩa là (những ngọn núi) làm bằng đá, không phải làm bằng đất bụi v.v... To lớn có nghĩa là vĩ đại, có chiều dài và chiều rộng nhiều do-tuần. Chạm đến bầu trời có nghĩa là do bởi sự to lớn nên đã chạm đến không gian, lan tỏa khắp mọi phương hướng. Chúng sẽ lăn đi khắp nơi có nghĩa là chúng sẽ di chuyển khắp nơi. Nghiền nát có nghĩa là làm cho vật bị chính mình va chạm trở thành bột mịn. Chúng lấn át có nghĩa là chúng chế ngự. Nó không chừa một ai trong dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... với sự tôn vinh rằng "người này cao quý" do bởi dòng dõi, hoặc sắc đẹp, hoặc giới hạnh, hoặc học vấn, hoặc các đức tính như đức tin v.v... Nó không chừa một ai trong dòng dõi Thủ-đà-la v.v... với sự khinh miệt rằng "người này thấp hèn" do bởi chính những điều ấy. Trái lại, nó nghiền nát, nó hủy diệt tất cả. Và để chỉ ra rằng các phương tiện như hình phạt v.v... ở đây đều không phải là đối tượng (có thể áp dụng), câu "ở đó không phải là địa bàn của voi" v.v... đã được nói. Ở đó, bằng trận chiến thần chú có nghĩa là bằng việc áp dụng cuộc chiến thần chú được thực hiện bởi kinh Vệ-đà Athabbana. Bằng của cải có nghĩa là bằng việc bố thí của cải. Từ "vā" có ý nghĩa lựa chọn điều chưa được nói. Do đó, nó bao gồm cả (phương sách) hòa giải và ly gián.

171. Parehi saddhiṃ attano upasaṃharaṇatoti parehi matehi saddhiṃ ‘‘tepi nāma matā, kimaṅgaṃ pana mādisā’’ti attano maraṇassa upanayanato. Yasamahattatoti parivāramahattato, vibhavamahattato ca. Puññamahattatoti mahāpuññabhāvato. Thāmamahattatoti vīriyabalamahattato. Yudhiṭṭhilo dhammaputto. Cānuro yo baladevena nibbuddhaṃ katvā mārito.

171. Do bởi sự so sánh bản thân với người khác có nghĩa là do bởi sự liên hệ cái chết của bản thân với những người khác đã chết rằng: "Ngay cả những người ấy cũng đã chết, huống nữa là những người như ta". Do bởi sự vĩ đại về danh tiếng có nghĩa là do bởi sự vĩ đại về đoàn tùy tùng và do bởi sự vĩ đại về tài sản. Do bởi sự vĩ đại về phước báu có nghĩa là do bởi trạng thái có phước báu lớn. Do bởi sự vĩ đại về sức mạnh có nghĩa là do bởi sự vĩ đại về sức mạnh tinh tấn. Yudhiṭṭhila là con trai của thần Dhamma. Cānura là người đã bị Baladeva giết sau khi giao đấu vật.

Saha iddhīhīti vejayantakampananandopanandadamanādīsu diṭṭhānubhāvāhi attano iddhīhi saddhiṃ maccumukhaṃ paviṭṭho.

Cùng với các thần thông có nghĩa là đã đi vào miệng thần chết cùng với các thần thông của chính mình, những thần thông có oai lực đã được thấy trong việc làm rung chuyển cung điện Vejayanta, điều phục rồng Nandopananda, v.v...

Kalaṃ nagghanti soḷasinti soḷasannaṃ pūraṇabhāgaṃ na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyasmato therassa sāriputtassa paññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgaṃ soḷasadhā gahetvā laddhaṃ ekabhāgasaṅkhātaṃ kalaṃ sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā aññesaṃ sattānaṃ paññā na agghantīti.

Không bằng một phần mười sáu có nghĩa là không đáng giá bằng một phần để đủ mười sáu. Điều này được nói ra có nghĩa là: sau khi chia trí tuệ của Trưởng lão Sāriputta khả kính thành mười sáu phần, rồi từ đó lấy một phần chia làm mười sáu, trí tuệ của các chúng sanh khác, ngoại trừ bậc Chánh Đẳng Giác, không đáng giá bằng một phần nhỏ được gọi là một phần đã nhận được ấy.

Sabbassāpi saṃkilesapakkhassa samugghāto ñāyena āraddhavīriyassa hotīti āha ‘‘ñāṇavīriyabalenā’’ti. Sammādiṭṭhisammāvāyāmesu hi siddhesu aṭṭhaṅgiko ariyamaggo siddhova hotīti. Ekākībhāvena khaggavisāṇakappā. Paratoghosena vinā sayameva bhūtā paṭividdhākuppāti sayambhuno.

Vì sự đoạn trừ hoàn toàn tất cả phần phiền não xảy ra cho người có tinh tấn đã được khởi sự một cách hợp lý, nên ngài nói "bằng sức mạnh của trí tuệ và tinh tấn". Bởi vì khi chánh kiến và chánh tinh tấn được thành tựu, Bát Thánh Đạo cũng được thành tựu. Do bởi trạng thái đơn độc, các vị ấy giống như sừng tê giác. Các vị ấy được gọi là Sayambhū (Tự Giác Ngộ) vì các vị ấy đã tự mình trở thành người đã thâm nhập vào quả vị bất động (A-la-hán) mà không cần đến âm thanh (giáo pháp) từ người khác.

Hatthagatasuvaṇṇavalayānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanaṃ vaṃsakaḷīrassa katthaci asattatāti evamādikaṃ taṃ taṃ nimittaṃ kāraṇaṃ āgamma. Vīmaṃsantāti pavattinivattiyo upaparikkhantā. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena mahesayo. Ekacariyanivāsenāti ekacariyanivāsamattena, na sīlādinā. Khaggamigasiṅgasamā upamā yesaṃ, khaggamigasiṅgaṃ vā samūpamā yesaṃ te khaggasiṅgasamūpamā.

Dựa vào các dấu hiệu và nguyên nhân này khác, chẳng hạn như sự va chạm lẫn nhau của những chiếc vòng vàng trên tay, sự không dính mắc vào bất cứ đâu của măng tre. Các vị thẩm sát có nghĩa là các vị đang xem xét sự sinh khởi và sự đoạn diệt. Các vị là bậc Đại sĩ (Mahesi) vì có ý nghĩa là tìm cầu các uẩn cao thượng như giới uẩn v.v... Bằng việc sống độc cư có nghĩa là chỉ bằng việc sống và thực hành một mình, chứ không phải bằng giới hạnh v.v... Các vị ấy được gọi là "khaggasiṅgasamūpamā" (có ví dụ tương tự sừng tê giác) vì các vị ấy có sự ví dụ tương tự như sừng của con tê giác, hoặc vì các vị ấy có sự ví dụ tương tự là sừng của con tê giác.

Tambanakhatuṅganakhatādiasītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi suppatiṭṭhitapādatādīhi dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi vicitro acchariyabbhuto rūpakāyo etassāti asīti…pe… rūpakāyo. Saha vāsanāya sabbesaṃ kilesānaṃ [Pg.292] pahīnattā sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanehi samiddho dhammakāyo etassāti sabbākāra…pe… dhammakāyo. Ṭhānasoti taṅkhaṇeyeva.

Vị này có sắc thân kỳ diệu, phi thường, được trang hoàng bởi tám mươi vẻ đẹp phụ như móng tay màu đồng, móng tay cao v.v... và bởi ba mươi hai tướng của bậc đại nhân như bàn chân đặt bằng phẳng v.v..., do đó gọi là "asīti...pe... rūpakāyo" (có sắc thân... tám mươi...). Vị này có pháp thân viên mãn với các bảo vật đức hạnh như giới uẩn hoàn toàn thanh tịnh về mọi phương diện, do bởi đã đoạn trừ tất cả phiền não cùng với các tập khí, do đó gọi là "sabbākāra...pe... dhammakāyo" (có pháp thân... mọi phương diện...). Lập tức có nghĩa là ngay trong khoảnh khắc ấy.

Evaṃ mahānubhāvassāti evaṃ yathāvuttarūpakāyasampattiyā, dhammakāyasampattiyā ca viññāyamānavipulāparimeyyabuddhānubhāvassa, vasaṃ nāgataṃ anupagamanavasenāti adhippāyo.

Của vị có oai lực vĩ đại như vậy có nghĩa là (của đức Phật) có oai lực của Phật rộng lớn, vô lượng, được biết đến qua sự thành tựu sắc thân và sự thành tựu pháp thân như đã nói. Ý nói là không đến dưới quyền lực do bởi không đi đến gần.

Maraṇaṃ sāmaññaṃ etassāti maraṇasāmañño, tassa bhāvo maraṇasāmaññatā, tāya.

Vị này có cái chết là điểm chung, nên gọi là "maraṇasāmañño" (có cái chết chung). Trạng thái của vị ấy là "maraṇasāmaññatā" (tính chất có cái chết chung). Do bởi tính chất ấy.

172. Kimikulānanti kimisamūhānaṃ, kimijātīnaṃ vā. Jīyantīti jaraṃ pāpuṇanti.

172. Các loài giòi bọ có nghĩa là các bầy giòi, hoặc các loài giòi. Chúng già đi có nghĩa là chúng đi đến sự già nua.

Nikkhanteti vītivatte. Paṭihitāyāti paccānugatāya. So mamassa antarāyoti sā yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, atha kho mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā ṭhitassa satthusāsanamanasikārassa antarāyo assa bhaveyya. Byāpajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakā maraṇakāle sandhibandhanacchedanakavātā satthakavātā.

Khi đã ra đi có nghĩa là khi đã trôi qua. Khi đã trở lại có nghĩa là khi đã quay về. Đó sẽ là chướng ngại cho ta có nghĩa là cái chết như đã nói ấy không chỉ đơn thuần là sự qua đời, mà còn có thể là chướng ngại cho việc tác ý đến giáo pháp của Bậc Đạo Sư của ta, người đang có được khoảnh khắc vô cùng khó được. Sẽ bị hoại diệt có nghĩa là sẽ đi đến sự hủy hoại. Các loại gió cắt đứt các mối nối và dây chằng vào lúc chết, chúng cắt các chi lớn nhỏ như bằng con dao nhỏ, được gọi là "gió dao".

173. Abalanti balahīnaṃ. Dubbalanti tasseva vevacanaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ du-saddo ‘‘dussīlo (a. ni. 5.213; a. ni. 10.75) duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya. Tadetaṃ āyu. Assāsapassāsānaṃ samavuttitā aparāparaṃ pavesanikkhamova. Bahi nikkhantanāsikavāte anto apavisante, paviṭṭhe vā anikkhamanteti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikavātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ. Adhimattatāya accāsannaadhiṭṭhānādinā. Tadabhāvo hi iriyāpathānaṃ samavuttitā. Atisītena abhibhūtassa kāyassa vipajjanaṃ mahiṃsaraṭṭhādīsu himapātakālena dīpetabbaṃ. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Atiuṇhena abhibhūtassa vipajjanaṃ marukantāre uṇhābhitattāya pacchiṃ, tattha ṭhapitaṃ upari sāṭakaṃ, puttañca akkamitvā matāya itthiyā dīpetabbaṃ. Mahābhūtānaṃ samavuttitā pakopābhāvo[Pg.293]. Pathavīdhātuādīnaṃ pakopena sarīrassa vikārāpatti parato dhātukammaṭṭhānakathāyaṃ āgamissati. Yuttakāleti bhuñjituṃ yuttakāle khuddābhibhūtakāle.

173. Abalanti có nghĩa là suy giảm sức lực. Dubbalanti là từ đồng nghĩa của chính nó. Quả thật, tiếp đầu ngữ du- này có nghĩa là không có, giống như trong các trường hợp như ‘dussīlo’ (không có giới), ‘duppañño’ (không có trí tuệ). Mạng sống ấy. Sự vận hành đồng đều của hơi thở ra và hơi thở vào chính là sự đi vào và đi ra nối tiếp nhau. Khi hơi thở mũi đã đi ra bên ngoài mà không đi vào bên trong, hoặc khi đã đi vào mà không đi ra, được nói giống như sự đi vào và đi ra của chỉ một hơi thở, điều đó nên được hiểu là do sự tương đồng về bản chất của hơi thở mũi. Do mức độ quá mức bởi việc ngồi quá lâu, đứng quá lâu, v.v. Quả thật, sự không có điều đó là sự vận hành đồng đều của các oai nghi. Sự hoại diệt của thân bị áp đảo bởi cái lạnh quá mức nên được minh họa bằng thời kỳ tuyết rơi ở xứ Mahiṃsa, v.v. Quả thật, ở đó chúng sanh có thân bị phá vỡ bởi cái lạnh, đạt đến sự tận diệt của mạng sống. Sự hoại diệt (của thân) bị áp đảo bởi cái nóng quá mức nên được minh họa bằng (câu chuyện về) người phụ nữ đã chết trong sa mạc sau khi ngồi đè lên cái giỏ, cái áo choàng được đặt trong đó, và đứa con, do bị cái nóng thiêu đốt. Sự vận hành đồng đều của các đại chủng là sự không bị khuấy động. Sự biến đổi của thân do sự khuấy động của địa đại, v.v. sẽ được đề cập sau này trong phần luận về đề mục các đại. Yuttakāle có nghĩa là vào thời điểm thích hợp để ăn, vào thời điểm bị cơn đói áp đảo.

174. Avavatthānatoti kālādivasena vavatthānābhāvato. Vavatthānanti cettha paricchedo adhippeto, na asaṅkarato vavatthānaṃ, nicchayo cāti āha ‘‘paricchedābhāvato’’ti. Na nāyareti na ñāyanti.

174. Avavatthānato có nghĩa là do không có sự phân định về phương diện thời gian, v.v. Và ở đây, vavatthānaṃ (sự phân định) được hiểu là sự giới hạn, chứ không phải là sự xác lập do không hỗn tạp, và cũng không phải là sự quyết định, vì vậy ngài nói ‘paricchedābhāvato’ (do không có sự giới hạn). Na nāyare có nghĩa là không được biết đến.

Ito paranti ettha paranti paraṃ aññaṃ kālanti attho. Tena orakālassāpi saṅgaho siddho hoti. Paramāyuto orakālaṃ eva cettha ‘‘para’’nti adhippetaṃ. Tato paraṃ sattānaṃ jīvanassa abhāvato ‘‘vavatthānābhāvato’’ti vattuṃ na sakkāti. Abbudapesītiādīsu ‘‘abbudakāle pesikāle’’tiādinā kāla-saddo paccekaṃ yojetabbo. Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā. Tenāha ‘‘pubbaṇhepi hī’’tiādi. Idheva dehena patitabbanti sambandho. Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme, gāme jātānaṃ nagare, vane jātānaṃ janapade, janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato. Ito cutenāti ito gatito cutena. Idha imissaṃ gatiyaṃ. Yantayuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati, evaṃ loko gatipañcakanti ettakena upamā.

Trong câu ‘ito paraṃ’ này, ‘paraṃ’ có nghĩa là một khoảng thời gian khác sau đó. Do đó, sự bao gồm cả khoảng thời gian trước đó cũng được thành tựu. Và ở đây, ‘paraṃ’ được hiểu là chỉ khoảng thời gian trước so với tuổi thọ tối đa. Vì không có sự sống của chúng sanh sau đó (vượt quá tuổi thọ tối đa), nên không thể nói là ‘do không có sự phân định’. Trong các từ như ‘abbudapesī’, từ ‘kāla’ nên được kết hợp riêng rẽ thành ‘vào thời kỳ abbuda’, ‘vào thời kỳ pesi’, v.v. Ở đây, ‘kālo’ (thời gian) được hiểu là thời điểm như buổi sáng, v.v. Do đó, ngài nói ‘pubbaṇhepi hī’, v.v. Mối liên hệ là ‘phải ngã xuống với thân này ngay tại đây’. Anekappakārato có nghĩa là theo nhiều cách khác nhau: những người sinh ở thành thị (chết) ở làng quê, những người sinh ở làng quê (chết) ở thành thị, những người sinh trong rừng (chết) ở thôn xóm, những người sinh ở thôn xóm (chết) trong rừng, v.v. Ito cutena có nghĩa là chết từ cõi này. Idha có nghĩa là trong cõi này. Yantayuttagoṇo viya có nghĩa là: giống như con bò được attelage vào cối xay không vượt qua được cối xay, cũng vậy, thế gian (chúng sanh) không vượt qua được năm cõi. Ví dụ chỉ có chừng đó.

175. Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato upari ‘‘dasa vā vassāni, vīsati vā’’tiādinā dutiyaṃ vassasataṃ apāpuṇanto appakaṃ vā jīvatīti attho. Gamanīyoti gandhabbo upapajjanavasena. Samparāyoti paraloko.

175. Appaṃ vā bhiyyo có nghĩa là: sống thêm một chút trên một trăm năm, hoặc mười năm, hoặc hai mươi năm, v.v., mà không đạt đến một trăm năm thứ hai. Gamanīyo có nghĩa là phải đi theo phương diện tái sanh. Samparāyo có nghĩa là thế giới bên kia.

Hīḷeyyāti paribhaveyya na sambhāveyya. Nanti āyuṃ. Suporisoti sādhupuriso paññavā. Careyyāti sucaritaṃ careyya. Tenāha ‘‘ādittasīsovā’’ti.

Hīḷeyya có nghĩa là nên khinh miệt, không nên tôn trọng. Naṃ có nghĩa là mạng sống. Suporiso có nghĩa là người thiện, người có trí tuệ. Careyya có nghĩa là nên thực hành thiện hạnh. Do đó, ngài nói ‘ādittasīsovā’ (như người có đầu bị cháy).

Sattahi upamāhīti –

Bằng bảy ví dụ –

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, tiṇagge ussāvabindu sūriye uggacchante khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikaṃ hoti. Udake udakapubbuḷaṃ. Udake [Pg.294] daṇḍarāji. Nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā akasireneva vameyya. Divasaṃ santatte ayokaṭāhe maṃsapesi pakkhittā khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti. Gāvī vajjhā āghātanaṃ nīyamānā yaṃ yadeva pādaṃ uddharati, santikeva hoti vadhassa, santikeva maraṇassa, evamevaṃ kho, brāhmaṇa, govajjhūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇa’’nti (a. ni. 7.74) –

“Này Bà-la-môn, ví như giọt sương trên ngọn cỏ, khi mặt trời mọc, nó nhanh chóng tan biến, không tồn tại lâu. (Ví như) bong bóng nước trên mặt nước. (Ví như) vệt gậy vẽ trên nước. (Ví như) con sông miền núi, chảy xa, dòng chảy xiết, cuốn trôi mọi thứ. (Ví như) người đàn ông mạnh mẽ, vo viên cục đờm trên đầu lưỡi, có thể nhổ ra một cách dễ dàng. (Ví như) miếng thịt được đặt vào chảo sắt nung nóng suốt ngày, nó nhanh chóng tan biến, không tồn tại lâu. (Ví như) con bò cái sắp bị giết, được dẫn đến lò mổ, mỗi bước chân nó nhấc lên, nó càng gần đến sự giết chóc, càng gần đến cái chết. Cũng vậy, này Bà-la-môn, mạng sống của con người giống như con bò sắp bị giết, ngắn ngủi, chóng qua, nhiều đau khổ, nhiều phiền não. Nên được hiểu biết bằng trí tuệ, nên làm điều thiện, nên thực hành phạm hạnh, không có sự bất tử cho người đã sanh.” –

Evamāgatāhi imāhi sattahi upamāhi alaṅkataṃ.

Được trang hoàng bởi bảy ví dụ này đã được nêu ra như vậy.

Rattindivanti ekaṃ rattindivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggapaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahuṃ vata me kataṃ assāti bahuṃ vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya. Tadantaranti taṃ khaṇaṃ tattakaṃ velaṃ. Ekaṃ piṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Dandhanti mandaṃ cirāya. Avissāsiyo avissāsanīyo.

Rattindivaṃ có nghĩa là một ngày và đêm. Bhagavato sāsanaṃ có nghĩa là lời giáo huấn của Bậc Đạo Sư đưa đến sự chứng ngộ Thánh đạo. Bahuṃ vata me kataṃ assā có nghĩa là: mong rằng nhiều lợi ích cho bản thân, phận sự của người xuất gia, đã được tôi thực hiện. Tadantaraṃ có nghĩa là khoảnh khắc đó, khoảng thời gian chừng đó. Ekaṃ piṇḍapātaṃ có nghĩa là vật thực khất thực đủ để duy trì trong một ngày. Dandhaṃ có nghĩa là chậm chạp, lâu. Avissāsiyo có nghĩa là không đáng tin cậy.

176. Citte dharanteyeva sattānaṃ jīvitavohāro, cittassa ca atiittaro khaṇo lahuparivattibhāvato. Yathāha bhagavā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48; kathā. 335). Tasmā sattānaṃ jīvitaṃ ekacittakkhaṇikattā lahusaṃ ittaranti dassento ‘‘paramatthato’’tiādimāha. Tattha ‘‘paramatthato’’ti iminā yāyaṃ ‘‘yo ciraṃ jīvati, so vassasata’’ntiādinā sattānaṃ (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 1.145; a. ni. 7.74) jīvitappavatti vuttā, sā pabandhavisayattā vohāravasenāti taṃ paṭikkhipati. ‘‘Atiparitto’’ti iminā –

176. Chỉ khi tâm còn tồn tại thì mới có sự quy ước về mạng sống của chúng sanh, và khoảnh khắc của tâm thì rất ngắn ngủi do bản chất thay đổi nhanh chóng. Như Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ-khưu, Ta không thấy một pháp nào khác thay đổi nhanh chóng như tâm này”. Do đó, để chỉ ra rằng mạng sống của chúng sanh là nhanh chóng, ngắn ngủi vì chỉ kéo dài một sát-na tâm, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘paramatthato’ (về phương diện chân đế). Trong đó, bằng từ ‘paramatthato’ này, ngài bác bỏ dòng chảy của mạng sống của chúng sanh đã được nói đến bằng câu ‘người nào sống lâu, người đó sống một trăm năm’, v.v., vì dòng chảy đó được nói theo phương diện quy ước do là đối tượng của sự liên tục. Bằng từ ‘atiparitto’ này –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, cattāro daḷhadhammā dhanuggahā susikkhitā katahatthā katūpāsanā catuddisā ṭhitā assu, atha puriso āgaccheyya ‘ahaṃ imesaṃ…pe… katūpāsanānaṃ catuddisā kaṇḍe khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī’ti. Yathā [Pg.295] ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, tato sīghataro. Yathā ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti, tāsaṃ devatānaṃ javo, tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyantī’’ti (saṃ. ni. 2.228) –

“Này các Tỳ khưu, ví như có bốn người xạ thủ có cung tên chắc chắn, đã được huấn luyện kỹ càng, đã thực hành thành thạo, đã biểu diễn tài nghệ, đứng ở bốn phương. Khi ấy, có một người đến và nói: ‘Tôi sẽ bắt lấy và mang về những mũi tên được bắn đi từ bốn phương bởi những xạ thủ... đã biểu diễn tài nghệ này, trước khi chúng chạm đất.’ Này các Tỳ khưu, tốc độ của người ấy, và tốc độ của mặt trăng và mặt trời, (các hành của tuổi thọ) còn nhanh hơn thế. Này các Tỳ khưu, tốc độ của người ấy, và tốc độ của mặt trăng và mặt trời, và tốc độ của các vị chư thiên bay trước mặt trăng và mặt trời, các hành của tuổi thọ còn tiêu hoại nhanh hơn thế nữa.” (Tương Ưng Bộ 2.228) –

Evaṃ vuttaṃ parittampi paṭikkhipati. Tatra hi gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsannipātatopi parittako rūpajīvitindriyassa so khaṇo vutto, cittassa pana ativiya parittataro, yassa upamāpi natthi. Tenevāha ‘‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā, yāva lahuparivattaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48). Jīvitakkhaṇoti jīvanakkhaṇo. Ekacittappavattimattoyeva ekassa cittassa pavattimatteneva sattānaṃ paramatthato jīvanakkhaṇassa paricchinnattā. Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha pavattamānanti pavattantaṃ. Ekacittakkhaṇikanti ekacittakkhaṇamattavantaṃ. Tasmiṃ citte niruddhamatteti yena vattamānacittakkhaṇena ‘‘jīvatī’’ti vuccati, tasmiṃ citte nirodhaṃ bhaṅgaṃ pattamatte taṃsamaṅgī satto niruddho matoti vuccati. Vuttamevatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ nāma cittakkhaṇavasenevāti dasseti.

Ngài bác bỏ cả khoảnh khắc ngắn ngủi đã được nói đến như vậy. Ở đây, quả vậy, khoảnh khắc ấy của sắc mạng quyền được nói là ngắn ngủi hơn cả sự va chạm của những lưỡi dao cạo được buộc vào đầu và chân của các vị thiên tử đang thích thú trong việc di chuyển, chạy đối diện nhau từ trên xuống dưới; nhưng khoảnh khắc của tâm thì lại cực kỳ ngắn ngủi hơn nữa, đến nỗi không có ví dụ nào có thể so sánh được. Vì thế, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, ví dụ cũng không dễ làm, tâm biến chuyển nhanh chóng đến mức như vậy.” (Tăng Chi Bộ 1.48). Sát-na sinh mạng là sát-na sống. (Sự sống) chỉ là sự diễn tiến của một tâm duy nhất, vì sát-na sống của chúng sanh về phương diện chân đế được phân định chỉ bằng sự diễn tiến của một tâm. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ, ngài nói câu bắt đầu bằng “yathā nāma”. Ở đây, ‘đang diễn tiến’ (pavattamānaṃ) nghĩa là đang diễn ra (pavattantaṃ). ‘Một sát-na tâm’ (ekacittakkhaṇikaṃ) nghĩa là chỉ có một sát-na tâm (ekacittakkhaṇamattavantaṃ). ‘Khi tâm ấy vừa diệt’ (tasmiṃ citte niruddhamatte) nghĩa là, khi tâm ở hiện tại mà nhờ đó được gọi là ‘đang sống’ vừa đạt đến sự diệt, sự hoại diệt, thì chúng sanh tương ưng với tâm ấy được gọi là đã diệt, đã chết. Để làm rõ ý nghĩa đã được nói đến bằng Chánh tạng, câu bắt đầu bằng “yathāha” đã được nói. Do đó, Ngài chỉ ra rằng trong cả ba thời, sự sống của chúng sanh về phương diện chân đế thực sự chỉ tùy thuộc vào sát-na tâm.

Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Sukhadukkhāti sukhadukkhavedanā. Upekkhāpi hi sukhadukkhāsu eva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato. Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā vuttā. Kevalāti attanā, niccabhāvena vā avomissā. Ekacittasamāyuttāti ekekena cittena sahitā. Lahuso vattati khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati.

‘Mạng sống’ (jīvitaṃ) là mạng quyền. ‘Thọ khổ và thọ lạc’ (sukhadukkha) là các cảm thọ khổ và lạc. Quả vậy, thọ xả cũng được bao gồm trong thọ khổ và thọ lạc do bản chất khả ý và bất khả ý. Với từ ‘thân thể’ (attabhāvo), ngoại trừ mạng sống, cảm thọ và thức, các pháp còn lại được nói đến. ‘Riêng biệt’ (kevalā) nghĩa là không pha trộn với tự ngã hay với bản chất thường hằng. ‘Tương ưng với một tâm’ (ekacittasamāyuttā) nghĩa là đi cùng với từng tâm một. ‘Khoảnh khắc diễn ra nhanh chóng’ (lahuso vattati khaṇo) nghĩa là, theo cách đã nói, do tính chất chỉ có một sát-na tâm, khoảnh khắc của mạng sống v.v... diễn ra nhanh chóng, vô cùng ngắn ngủi.

Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ ‘‘niruddhā’’ti vattabbā ye khandhā. Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhantassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā. Sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā. Kathaṃ? Gatā appaṭisandhikā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā. Yathā [Pg.296] hi cutikhandhā na nivattanti, evaṃ tato pubbepi khandhā, tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo.

‘Những uẩn nào đã diệt của người đang chết’ (ye niruddhā marantassa) nghĩa là những uẩn nào của chúng sanh đang mệnh chung, sau khi chết, được gọi là ‘đã diệt’. ‘Hoặc của người đang sống ở đây’ (tiṭṭhamānassa vā idha) nghĩa là những uẩn nào đã diệt do đạt đến sự hoại diệt của người đang sống, đang tồn tại trong vòng luân hồi ở đây. Tất cả chúng đều giống nhau, tất cả chúng đều hoàn toàn giống nhau. Như thế nào? Đã qua đi, không tái tục, đã biến mất vì không có sự tái tục trở lại. Quả vậy, cũng như các uẩn lúc chết không quay trở lại, các uẩn trước đó cũng vậy. Do đó, ý nghĩa là mạng sống của chúng sanh chỉ có một sát-na tâm.

Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ajāto nāma hoti. Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti. Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti niruddhassa appaṭisandhikattā. Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā yā taṃ taṃ dharantaṃ cittaṃ upādāya ‘‘tisso jīvati, phusso jīvatī’’ti vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti, sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā. Tathā hi vadanti ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76).

‘Không sanh bởi cái chưa sanh khởi’ (anibbattena na jāto) nghĩa là không sanh bởi tâm chưa sanh, được gọi là chưa sanh. ‘Sống bởi tâm hiện tại’ (paccuppannena... jīvati), đang diễn ra, được gọi là đang sống. ‘Thế gian chết khi tâm hoại diệt’ (cittabhaṅgā mato loko) nghĩa là, giống như tâm tử, do sự đạt đến hoại diệt của mỗi một tâm, thế gian này về phương diện chân đế được gọi là đã chết, vì cái đã diệt thì không tái tục. Dù là như vậy, chế định là chân đế. Chế định về dòng tương tục, vốn là đối tượng của cách nói ‘Tisso đang sống, Phusso đang sống’ do nương vào mỗi một tâm đang tồn tại, chế định ấy ở đây là chân đế, là thực tại tối hậu. Quả vậy, họ nói: “Danh và tánh không già đi.” (Tương Ưng Bộ 1.76).

177. Aññataraññatarena ākārena. Cittanti kammaṭṭhānārammaṇaṃ cittaṃ. Āsevanaṃ labhatīti bhāvanāsevanaṃ labhati, bahiddhā vikkhepaṃ pahāya ekattavasena maraṇārammaṇameva hotīti. Tenāha ‘‘maraṇārammaṇā sati santiṭṭhatī’’ti. Sabhāvadhammānaṃ bhedo sabhāvadhammagatiko evāti āha ‘‘sabhāvadhammattā pana ārammaṇassā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’ntiādi (saṃ. ni. 2.20). Saṃvejanīyattāti saṃvegajananato mahābhūtesu mahāvikāratā viya gayhamānā maraṇaṃ anussariyamānaṃ uparūpari ubbegameva āvahatīti tattha na bhāvanācittaṃ appetuṃ sakkoti. Yadi sabhāvadhammattā appanaṃ na pāpuṇāti, lokuttarajjhānaṃ ekaccāni arūpajjhānāni ca kathanti āha ‘‘lokuttarajjhānaṃ panā’’tiādi. Visuddhibhāvanānukkamavasenāti heṭṭhimavisuddhiyā ānubhāvena adhigatātisayāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhāvanāya, sabbasaṅkhārehi nibbindanavirajjanādivisaṃyogādhimuttiappanāya ca paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ vigamoti evaṃbhūtassa visuddhibhāvanānukkamassa vasena lokuttarajjhānaṃ appanāppattameva hoti. Ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotīti aññesaṃ sabhāvadhammārammaṇakammaṭṭhānānaṃ viya cittassa samādhāne byāpāro natthi. Yathāsamāhitena pana cittena ārammaṇasamatikkamanamattameva bhāvanāya kātabbaṃ, tasmā sabhāvadhammepi āruppajjhānaṃ appetīti.

177. Bằng một cách nào đó. Tâm là tâm có đề mục là nghiệp xứ. Đạt được sự thực hành có nghĩa là đạt được sự thực hành tu tập; từ bỏ sự phóng dật bên ngoài, bằng cách nhất tâm, nó chỉ có đề mục là sự chết. Do đó, ngài nói: “Niệm an trú trên đề mục sự chết”. Sự tan rã của các pháp tự nhiên chỉ là bản chất của các pháp tự nhiên, do đó ngài nói: “Tuy nhiên, do tính chất pháp tự nhiên của đề mục”. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh” v.v... Do tính chất gây ra sự chấn động (saṃvega) có nghĩa là do tạo ra sự chấn động. Giống như sự biến đổi lớn lao trong các đại chủng được nhận thức, khi sự chết được niệm tưởng, nó chỉ mang lại sự kinh sợ ngày càng tăng, do đó tâm tu tập không thể an trú vào đó. Nếu do tính chất pháp tự nhiên mà không đạt đến an chỉ, thì làm sao thiền siêu thế và một số thiền vô sắc (có thể đạt đến)? Do đó, ngài nói: “Còn thiền siêu thế” v.v... Bằng cách tuần tự tu tập thanh tịnh có nghĩa là: bằng sự tu tập đạo tri kiến thanh tịnh đã đạt được sự vượt trội nhờ oai lực của thanh tịnh thấp hơn, và sự hướng tâm đến việc không dính mắc như nhàm chán, ly tham v.v... đối với tất cả các pháp hữu vi, và sự đoạn trừ các ác pháp đối nghịch với an chỉ; do sự tuần tự tu tập thanh tịnh như vậy, thiền siêu thế chắc chắn đạt đến an chỉ. Ở đó chỉ có sự vượt qua đề mục có nghĩa là không có sự nỗ lực trong việc định tâm giống như các đề mục nghiệp xứ khác có pháp tự nhiên làm đối tượng. Tuy nhiên, với tâm đã được định tĩnh, chỉ cần thực hiện việc vượt qua đề mục bằng sự tu tập, do đó, thiền vô sắc cũng an trú vào các pháp tự nhiên.

Satataṃ [Pg.297] appamatto hoti saṃvegabahulattā, tato evassa sabbabhavesu anabhiratisaññāpaṭilābho. Jīvitanikantiṃ jahāti maraṇassa avassaṃbhāvitādassanato. Pāpagarahī hoti aniccasaññāpaṭilābhato, tato eva asannidhibahulatā, vigatamalamaccheratā ca. Tadanusārenāti aniccasaññāparicayānusārena. Abhāvitamaraṇāti abhāvitamaraṇānussaraṇā. Abhayo asammūḷho kālaṃ karoti pageva maraṇasaññāya sūpaṭṭhitattā.

Vị ấy thường xuyên không dể duôi do có nhiều sự chấn động, chính vì thế vị ấy đạt được tưởng không hoan hỷ trong tất cả các cõi hữu. Vị ấy từ bỏ sự luyến ái trong đời sống do thấy được tính chất chắc chắn xảy ra của cái chết. Vị ấy trở thành người khiển trách điều ác do đạt được vô thường tưởng, chính vì thế vị ấy không có nhiều sự tích trữ, và có sự keo kiệt và cấu uế đã được loại trừ. Theo đó có nghĩa là theo sự thực hành thuần thục vô thường tưởng. (Những người) không tu tập niệm chết có nghĩa là những người không tu tập niệm tưởng về sự chết. Do tử tưởng đã được thiết lập vững chắc từ trước, vị ấy mệnh chung không sợ hãi, không si mê.

Kāyagatāsatikathāvaṇṇanā

Giải thích về chương Niệm Thân.

178. Buddhā uppajjanti etthāti buddhuppādo, buddhānaṃ uppajjanakālo, tasmā. Aññatra taṃ ṭhapetvā, aññasmiṃ kāleti attho. Na pavattapubbanti apavattapubbaṃ. Tato eva sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ. Nanu ca sunettasatthārādayo (a. ni. 6.54; 7.66, 73), aññe ca tāpasaparibbājakā sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jāniṃsu. Tathā hi sumedhatāpasena sarīraṃ jigucchantena vuttaṃ –

178. Chư Phật xuất hiện ở đây, nên gọi là sự xuất hiện của chư Phật, do đó, là thời kỳ xuất hiện của chư Phật. Ngoài ra, có nghĩa là, để cái đó sang một bên, vào một thời điểm khác. Chưa từng xảy ra trước đây, nên gọi là chưa từng xảy ra. Chính vì thế, nó không phải là lĩnh vực của tất cả các ngoại đạo. Chẳng phải các vị đạo sư như Sunetta và các vị ẩn sĩ, du sĩ khác đã biết thân này là "bất tịnh" hay sao? Thật vậy, ẩn sĩ Sumedha, trong khi ghê tởm thân này, đã nói rằng –

‘‘Yannūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko’’ti. (bu. vaṃ. 2.8) –

“Chắc chắn rằng, sau khi vứt bỏ thân thối tha này, đầy dẫy các loại tử thi, ta sẽ đi, không luyến tiếc, không mong muốn.”

Ādi. Kāmaṃ bodhisattā, aññe ca tāpasādayo sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jānanti, kammaṭṭhānabhāvena pana na jānanti. Tena vuttaṃ ‘‘aññatra buddhuppādā’’tiādi. Saṃvegāya saṃvattati yāthāvato kāyasabhāvappavedanato. Atthāyāti diṭṭhadhammikādiatthāya. Yogakkhemāyāti catūhi yogehi khemabhāvāya. Satisampajaññāyāti sabbattha satiavippavāsāya ca sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti vipassanāñāṇādhigamāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti tisso vijjā, cittassa adhimutti nibbānaṃ, cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya. Amatassa nibbānassa adhigamahetutāya, amatasadisātappakasukhasahitatāya ca kāyagatāsati ‘‘amata’’nti vuttā. Paribhuñjantīti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti. Parihīnanti jinaṃ. Viraddhanti anadhigamena virajjhitaṃ. Āraddhanti sādhitaṃ nipphāditaṃ. Anekehi ākārehi tesu tesu suttantesu pasaṃsitvā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho[Pg.298]. Kattha pana niddiṭṭhanti? Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo). Tattha hi ‘‘kathaṃ bhāvitā ca bhikkhave’’tiādinā ayaṃ desanā āgatā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, kena pakārena kāyagatāsatibhāvanā bhāvitā, kena ca pakārena punappunaṃ katā ānāpānajjhānādīnaṃ nipphattiyā mahapphalā, tesaṃ tesaṃ vijjābhāgiyānaṃ, abhiññāsacchikaraṇīyānañca dhammānaṃ, aratiratisahanatādīnañca saṃsiddhiyā mahānisaṃsā ca hotīti? Ānāpānapabbanti ānāpānakammaṭṭhānāvadhi. Esa nayo sesesupi.

V.v... Thật vậy, các vị Bồ tát và các vị ẩn sĩ khác biết thân này là "bất tịnh", nhưng họ không biết nó như là một đề mục nghiệp xứ. Do đó, đã được nói "ngoài thời chư Phật xuất hiện" v.v... Nó dẫn đến sự chấn động do sự tuyên bố về bản chất thực sự của thân. Vì lợi ích có nghĩa là vì lợi ích trong hiện tại v.v... Vì sự an ổn khỏi các ách có nghĩa là vì sự an ổn khỏi bốn ách. Vì niệm và tỉnh giác có nghĩa là vì niệm không rời xa ở mọi nơi và vì tỉnh giác ở bảy nơi. Vì sự chứng đắc tri kiến có nghĩa là vì sự chứng đắc tuệ quán. Vì sự chứng ngộ quả minh và giải thoát có nghĩa là để chứng ngộ ba minh, sự giải thoát của tâm là Níp-bàn, và bốn quả Sa-môn. Niệm thân được gọi là "bất tử" vì là nhân để chứng đắc Níp-bàn bất tử, và vì nó đi kèm với lạc thú của sự tinh cần tương tự như bất tử. Thọ hưởng có nghĩa là họ sử dụng bằng cách nhập thiền. Suy giảm có nghĩa là bị đánh bại. Bỏ lỡ có nghĩa là bị bỏ lỡ do không chứng đắc. Bắt đầu có nghĩa là đã thực hiện, đã hoàn thành. Mối liên hệ là: đề mục nghiệp xứ niệm thân đó đã được chỉ ra, sau khi được tán thán bằng nhiều cách trong các kinh điển khác nhau. Nhưng nó được chỉ ra ở đâu? Trong Kinh Niệm Thân. Thật vậy, ở đó bài pháp này đã đến qua câu "Này các Tỳ khưu, niệm thân được tu tập như thế nào" v.v... Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đó: Này các Tỳ khưu, sự tu tập niệm thân được tu tập bằng cách nào, và được thực hành lặp đi lặp lại bằng cách nào mà có quả lớn, lợi ích lớn cho sự thành tựu của các thiền hơi thở v.v..., cho sự thành tựu của các pháp thuộc về minh, các pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí, và sự chịu đựng được sự không hoan hỷ và hoan hỷ v.v...? Phần hơi thở là giới hạn của đề mục nghiệp xứ hơi thở. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại.

Dhātumanasikārakammaṭṭhānena yadipi upacārasamādhi ijjhati, sammasanavāro pana tattha sātisayoti dhātumanasikārapabbampi ‘‘vipassanāvasena vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’’ti (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) tattha tattha asubhāniccatādīhi saddhiṃ kāye ādīnavassa vibhāvanavasena desanāya āgatattā ‘‘navasivathika…pe… vuttānī’’ti vuttaṃ. Ettha uddhumātakādīsūti etesu sivathikapabbesu āgatauddhumātakādīsu. Ānāpānassativasenāti ānāpānassatibhāvanāvasena. Yo upari ‘‘karīsaṃ matthaluṅga’’nti matthaluṅgakoṭṭhāso gayhati, taṃ idha pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154) aṭṭhimiñjeneva saṅgaṇhitvā desanā āgatāti dassento ‘‘matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā’’ti āha. Idhāti imasmiṃ anussatiniddese. Kāyaṃ gatā, kāye vā gatā sati kāyagatāsatīti satisīsena idaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ adhippetanti yojanā.

Với đề mục tác ý về các giới, mặc dù cận định được thành tựu, nhưng phần quán xét ở đây lại ưu việt hơn, do đó cũng có lời giải thích rằng chương về tác ý các giới cũng được nói theo phương diện minh sát. Do trong các đoạn kinh đây đó, bài thuyết giảng đã đến bằng cách trình bày sự nguy hại trong thân cùng với các pháp như bất tịnh, vô thường v.v... qua câu: “Thân này cũng có pháp như vậy, sẽ là như vậy, không vượt khỏi cái như vậy”, nên được nói là “chín đề mục tử thi...đã được thuyết giảng”. Ở đây, uddhumātakādīsu (tử thi sình trương v.v...) có nghĩa là trong các tử thi sình trương v.v... đã được đề cập trong các chương về tử thi này. Ānāpānassativasenāti (theo phương diện niệm hơi thở) có nghĩa là theo phương diện tu tập niệm hơi thở. Để chỉ ra rằng phần óc não, mà ở trên được đề cập là “phân, óc não”, ở đây trong Chánh tạng đã được thuyết giảng bằng cách bao gồm nó chỉ trong tủy xương, nên ngài đã nói “sau khi bao gồm óc não vào trong tủy xương”. Idhā (ở đây) có nghĩa là trong phần giải về tùy niệm này. Sự liên kết ý nghĩa là: Niệm đi đến thân, hoặc niệm đi trong thân được gọi là niệm thân (kāyagatāsati), do đó, với niệm làm chính, đề mục ba mươi hai thể trược này được ám chỉ.

179. Catumahābhūtikanti catumahābhūtasannissayaṃ. Pūtikāyanti pūtibhūtaṃ paramaduggandhakāyaṃ. Ṭhānagamanāvatthaṃ sarīraṃ sandhāya, tassa vā avayavesu sabbaheṭṭhimaṃ pādatalanti vuttaṃ ‘‘uddhaṃ pādatalā’’ti. Tiriyaṃ tacaparicchinnanti ettha nanu kesalomanakhānaṃ, tacassa ca atacaparicchinnatā atthīti? Kiñcāpi atthi, tacaparicchinnabahulatāya pana kāyassa tacaparicchinnatā hotīti evaṃ vuttaṃ. Taco pariyanto assāti tacapariyantoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva, tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti [Pg.299] dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyanto vuttoti veditabbo.

179. Catumahābhūtikanti (thuộc về bốn đại giới) có nghĩa là nương tựa vào bốn đại giới. Pūtikāyanti (thân hôi thối) có nghĩa là thân đã trở nên hôi thối, thân có mùi hôi thối cùng cực. Ngài nói “uddhaṃ pādatalā” (từ lòng bàn chân trở lên) là để ám chỉ thân thể trong trạng thái đứng và đi, hoặc vì trong các bộ phận của thân, lòng bàn chân là phần thấp nhất. Trong câu “tiriyaṃ tacaparicchinnanti” (bề ngang được bao bọc bởi da), phải chăng tóc, lông, móng và cả da nữa đều không bị da bao bọc? Mặc dù đúng là như vậy, nhưng vì phần lớn của thân được da bao bọc nên nó được nói như thế. Hoặc, với câu “tacapariyantoti” (có da làm giới hạn), có nghĩa là “da là giới hạn của nó”, thì chỉ có da, một bộ phận của thân, được kể đến. Và tóc v.v... có liên quan đến da, có gốc rễ ăn sâu vào đó, cũng có da làm giới hạn. Do đó, cần phải hiểu rằng toàn bộ thân, là tập hợp của ba mươi hai thể trược, được nói là có da làm giới hạn.

Atthīti vacanavipallāsena vuttaṃ, nipātapadaṃ vā etaṃ. Tasmā tīsupi saṅkhāsu tadevassa rūpaṃ. Tenāha ‘‘saṃvijjantī’’ti. Akkharacintakehi sarīre kāya-saddaṃ vaṇṇantehipi asucisamudāyabhāveneva icchitabboti dassento ‘‘asucisañcayato’’ti vatvā puna naṃ niruttinayena dassetuṃ ‘‘kucchitāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha āyabhūtatoti uppattiṭṭhānabhūtattā. ‘‘Pūraṃ nānappakārassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ke pana te pakārā? Yehi nānappakāraṃ asuci vutta’’nti te kesādike dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘kesā lomā’’tiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ete kesādayo dvattiṃsākārā’’ti. Ākārā pakārāti hi eko atthoti. Evaṃ sambandhoti ‘‘atthi imasmiṃ kāye nakhā’’tiādinā sabbakoṭṭhāsesu ‘‘atthi imasmiṃ kāye’’ti padattayena sambandho veditabbo.

Atthi (có) được nói do chuyển đổi văn phạm về số, hoặc đây là một bất biến từ. Do đó, trong cả ba số (ít, nhiều, hai), hình thức của nó vẫn như vậy. Vì thế, ngài nói “saṃvijjanti” (chúng hiện hữu). Để chỉ ra rằng ngay cả các nhà ngữ pháp học, khi giải thích từ kāya (thân) trong cơ thể, cũng nên hiểu nó chỉ với ý nghĩa là sự tích tụ của các vật bất tịnh, ngài đã nói “asucisañcayato” (do sự tích tụ các vật bất tịnh), rồi để giải thích nó theo từ nguyên học, ngài lại nói “kucchitānaṃ” (của những thứ đáng chê bai) v.v... Ở đó, āyabhūtatoti (là nơi sanh khởi) có nghĩa là do là nơi phát sinh. “Pūraṃ nānappakārassā” (đầy những loại khác nhau) đã được nói đến. “Những loại đó là gì, mà nhờ chúng vật bất tịnh được gọi là có nhiều loại?” Để chỉ ra những loại đó là tóc v.v..., trong Chánh tạng đã nói “kesā lomā” (tóc, lông) v.v... Để làm sáng tỏ ý nghĩa này, ngài nói “ete kesādayo dvattiṃsākārā” (đây là tóc v.v..., ba mươi hai thể). Vì ākārā (thể) và pakārā (loại) có cùng một nghĩa. Evaṃ sambandhoti (sự liên kết là như vậy) có nghĩa là cần phải hiểu sự liên kết của cụm ba từ “atthi imasmiṃ kāye” (có trong thân này) với tất cả các thể phần, theo cách “atthi imasmiṃ kāye nakhā” (có móng trong thân này) v.v...

Paritoti tiriyaṃ, samantato vā pādatalakesamūlesu ca tacassa labbhanato. Sucibhāvanti sucino sabbhāvaṃ, sucimeva vā.

Parito (xung quanh) có nghĩa là theo chiều ngang, hoặc khắp mọi nơi, vì da có thể được tìm thấy cả ở lòng bàn chân và chân tóc. Sucibhāvanti (tính chất trong sạch) có nghĩa là sự hiện hữu của vật trong sạch, hoặc chỉ là vật trong sạch.

180. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Manasikārakosallepi eseva nayo.

180. Phương pháp bảy loại mà nhờ đó hành giả trở nên thiện xảo trong việc học thuộc được gọi là “sự thiện xảo trong việc học thuộc”, hoặc trí tuệ phát sinh từ phương pháp đó (cũng được gọi như vậy). Đối với sự thiện xảo trong việc tác ý, phương pháp cũng tương tự.

Sajjhāyantā vāti sajjhāyaṃ karontā eva. Tesaṃ kira cattāro māse sajjhāyantānaṃ sajjhāyamaggeneva koṭṭhāse upadhārentānaṃ paṭipāṭiyā dvattiṃsākārā vibhūtatarā hutvā khāyiṃsu, paṭikkūlasaññā saṇṭhāsi, te tasmiṃ nimitte jhānaṃ appetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā dassanamaggaṃ paṭivijjhiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘sajjhāyantā va sotāpannā ahesu’’nti.

Sajjhāyantā vā (trong khi tụng đọc) có nghĩa là đang thực hiện việc tụng đọc. Tương truyền rằng, đối với hai vị trưởng lão ấy, trong khi tụng đọc suốt bốn tháng, chỉ bằng con đường tụng đọc và quán xét các thể phần, ba mươi hai thể trược đã tuần tự hiện ra một cách rõ ràng hơn. Tưởng về sự ghê tởm (paṭikkūlasaññā) được thiết lập. Các vị ấy đã áp đặt thiền trên tướng ấy, phát triển minh sát với thiền làm nền tảng, và đã chứng ngộ đạo kiến (tức Tu-đà-hoàn đạo). Do đó, có lời nói rằng: “Họ đã trở thành bậc Nhập Lưu ngay trong khi đang tụng đọc”.

Paricchinditvāti tacapañcakādivaseneva paricchedaṃ katvā. Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha. Ettha ca maṃsaṃ, nhāru, aṭṭhi, aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ, aṭṭhi, nhāru, maṃsaṃ, taco, dantā, nakhā, lomā, kesāti evaṃ vakkapañcakādīsu anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto. Svāyaṃ sammohavinodaniyaṃ [Pg.300] (vibha. aṭṭha. 356) visuṃ tipañcāhaṃ, purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyo vutto, tattha ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimo hoti, sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ.

Paricchinditvāti (sau khi phân định) có nghĩa là sau khi đã phân định theo nhóm năm lấy da làm cuối v.v... Do óc não có nhiều địa đại, ngài đã nói về việc đưa nó vào Chánh tạng ở cuối sau phần phân. Và ở đây, sau khi nói về việc tụng đọc theo chiều thuận trong các nhóm năm như nhóm năm vakkapañcaka (thịt, gân, xương, tủy xương, thận), ngài đã nói về việc tụng đọc theo chiều nghịch có liên quan đến các nhóm năm, nhóm sáu trước đó. Phương pháp tụng đọc này, trong bộ Sammohavinodanī, được nói là tụng đọc trong sáu giai đoạn năm ngày: ba giai đoạn năm ngày riêng lẻ, và ba giai đoạn năm ngày hợp chung với các nhóm trước. Ở đó, cần phải hiểu rằng nó được nói theo cách chỉ ra phần đầu và phần cuối. Vì ngay cả trong việc tụng đọc thuận và nghịch, việc tụng đọc nghịch cũng là phần cuối cùng. Hoặc cũng cần biết rằng đây là một cách tụng đọc khác.

Hatthasaṅkhalikāti aṅgulipantimāha.

Hatthasaṅkhalikāti (chuỗi mắt xích tay) có nghĩa là hàng ngón tay.

Manasā sajjhāyoti cittena cintanamāha, yaṃ mānasaṃ ‘‘jappana’’nti vuccati, sammadeva ajjhāyoti vā sajjhāyo, cintananti attho. Cirataraṃ suṭṭhu pavattanena paguṇabhūtā kammaṭṭhānatanti samāvajjitvā manasi karontassa ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā katthaci asajjamānā nirantarameva upaṭṭhāti, tadanusārena tadatthopi vibhūtataro hutvā khāyatīti āha ‘‘vacasā sajjhāyo hi…pe… paṭivedhassa paccayo hotī’’ti. Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa.

Manasā sajjhāyo (tụng đọc bằng ý) có nghĩa là sự suy tư bằng tâm, điều mà được gọi là “jappana” (sự lẩm nhẩm) trong tâm. Hoặc sajjhāyo có nghĩa là “sammadeva ajjhāyo” (suy xét một cách chân chánh), nghĩa là sự suy tư. Đối với người suy xét và tác ý, bản văn đề mục thiền, khi đã trở nên thuần thục do thực hành đúng đắn và lâu dài, sẽ hiện khởi một cách liên tục từ đầu đến cuối mà không bị vướng mắc ở bất kỳ thể phần nào. Theo đó, ý nghĩa của nó cũng hiện ra rõ ràng hơn. Do đó, ngài đã nói: “Việc tụng đọc bằng lời nói là duyên cho sự chứng ngộ”. Lakkhaṇapaṭivedhassāti (của sự chứng ngộ đặc tướng) có nghĩa là của sự chứng ngộ đặc tướng bất tịnh.

Paṭikkūlasabhāvasallakkhaṇassa kassaci vaṇṇaggahaṇamukhena koṭṭhāsā vavatthānaṃ gacchanti, kassaci saṇṭhānaggahaṇamukhena, kassaci disāvibhāgaggahaṇamukhena, kassaci patiṭṭhitokāsaggahaṇamukhena, kassaci sabbaso paricchijjaggahaṇamukhenāti vaṇṇādito sallakkhaṇaṃ uggahakosallāvahaṃ vuttanti taṃ dassento ‘‘kesādīnaṃ vaṇṇo vavatthapetabbo’’tiādimāha.

Đối với một vài người, các thể phần đi đến sự xác định bằng cách nắm bắt màu sắc, là cách ghi nhận rõ ràng về bản chất đáng ghê tởm; đối với một vài người, (đi đến sự xác định) bằng cách nắm bắt hình dạng; đối với một vài người, bằng cách nắm bắt sự phân chia phương hướng; đối với một vài người, bằng cách nắm bắt vị trí được thiết lập; đối với một vài người, bằng cách nắm bắt sự phân định về mọi phương diện. Vì vậy, sự ghi nhận rõ ràng từ màu sắc v.v... được nói là mang lại sự thiện xảo trong việc nắm bắt. Để chỉ rõ điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Màu sắc của tóc v.v... cần được xác định.”

Attano bhāgo sabhāgo, sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo, heṭṭhuparitiriyapariyantehi, sakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho. Amissakatāvasenāti koṭṭhāsantarehi avomissakatāvasena. Asabhāgo hi idha ‘‘visabhāgo’’ti adhippeto, na viruddhasabhāgo. Svāyamattho kesādisaddato eva labbhati. Saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti ‘‘kesā’’ti vutte ‘‘akesā na hontī’’ti ayamattho viññāyati. Ke pana te akesā? Lomādayo, na ca ghaṭādīsu pasaṅgopakaraṇeneva tesaṃ nivattitattā.

Phần của chính nó là đồng phần (sabhāga). Sự phân định bằng đồng phần là sự phân định đồng phần (sabhāgapariccheda). Nghĩa là sự phân định bằng các giới hạn bên dưới, bên trên, và ngang, và bằng các sợi tóc riêng lẻ v.v... trong phần của chính nó. (Cụm từ) ‘bằng cách không pha trộn’ nghĩa là bằng cách không bị pha trộn với các thể phần khác. Thật vậy, ở đây ‘bất đồng phần’ (asabhāga) được hiểu là ‘dị phần’ (visabhāga), chứ không phải là ‘phần đối nghịch’ (viruddhasabhāga). Ý nghĩa này được hiểu từ chính từ ngữ ‘tóc’ v.v... Do vì ‘từ ngữ nói lên ý nghĩa của nó bằng cách loại trừ ý nghĩa của các từ ngữ khác’, nên khi nói ‘tóc’, ý nghĩa ‘không phải tóc thì không có (ở đây)’ được hiểu. Vậy, những thứ không phải tóc đó là gì? Là lông v.v... Và không có sự áp dụng đến các vật như bình, ghè v.v... vì chúng đã được loại trừ bởi chính văn cảnh.

Paṭikkūlavaseneva kathitaṃ dhātuvibhāgassa sāmaññatopi agahitattā. Tattheva visuṃ dhātukammaṭṭhānassa kathitattā ca dhātuvibhaṅgo pakkusātisuttaṃ [Pg.301] (ma. ni. 3.342) vibhaṅgappakaraṇe dhātuvibhaṅgapāḷi (vibha. 172 ādayo) ca. Yassa vaṇṇato upaṭṭhāti kesādi, taṃ puggalaṃ sandhāya jhānāni kesādīsu vaṇṇakasiṇārammaṇāni vibhattāni. Ñatvā ācikkhitabbanti yadatthaṃ vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhātuvasenā’’tiādi vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ paṭikkūlamanasikārapabbe. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo) hi paṭikkūlamanasikārapabbaṃ gahetvā idha kāyagatāsatibhāvanā niddisīyati.

(Đề mục này) được thuyết giảng chỉ theo phương diện đáng ghê tởm, vì sự phân tích các giới không được đề cập đến, ngay cả một cách tổng quát. Và cũng vì đề mục thiền về giới đã được thuyết giảng riêng biệt ngay tại đó. Phân tích Giới (Dhātuvibhaṅga) là kinh Pakkusāti và đoạn Pāḷi Phân tích Giới trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga). Đối với người nào mà tóc v.v... hiện khởi theo phương diện màu sắc, thì nhắm đến người đó mà các tầng thiền có đối tượng là biến xứ màu sắc trong tóc v.v... đã được phân tích. Để chỉ ra mục đích của câu nói “sau khi biết, nên giải thích”, câu bắt đầu bằng “ở đó, theo phương diện giới” đã được nói đến. ‘Ở đây’ nghĩa là trong chương này về tác ý đến sự đáng ghê tởm. Thật vậy, trong kinh Niệm Thân (Kāyagatāsatisutta), sau khi lấy chương tác ý đến sự đáng ghê tởm, ở đây sự tu tập niệm thân được chỉ dẫn.

181. Na ekantarikāyāti ekantarikāyapi na manasi kātabbaṃ, pageva dvantarikādināti adhippāyo. Na bhāvanaṃ sampādeti, lakkhaṇapaṭivedhaṃ na pāpuṇāti ekantarikāya manasi karontoti sambandho.

181. (Cụm từ) ‘Không phải cách một’ có nghĩa là: không nên tác ý cách một, huống hồ là cách hai v.v... đó là chủ ý. Người tác ý cách một thì không hoàn thành được sự tu tập, không đạt đến sự thấu triệt đặc tướng; đây là sự liên kết (của câu).

Okkamanavissajjananti paṭipajjitabbavissajjetabbe magge. Pucchitvāva gantabbaṃ hoti gahetabbavissajjetabbaṭṭhānassa asallakkhaṇato. Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ pāpuṇātīti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā manasikāramattaṃ hotīti adhippāyo. Avibhūtaṃ pana hoti paṭikkūlākārassa suṭṭhu asallakkhaṇato. Tato eva na visesaṃ āvahati.

(Cụm từ) ‘Sự đi vào và đi ra’ (có nghĩa là) trên con đường cần phải đi và cần phải rời bỏ. Do không ghi nhận được nơi cần phải nắm bắt và nơi cần phải rời bỏ, nên phải hỏi rồi mới đi. (Cụm từ) ‘Đề mục thiền đạt đến sự kết thúc’ có chủ ý là: chỉ đơn thuần là sự tác ý từ đầu cho đến cuối. Tuy nhiên, nó trở nên không rõ ràng do không ghi nhận kỹ càng phương diện đáng ghê tởm. Chính vì thế, nó không mang lại sự chứng đắc đặc biệt.

Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchatīti paṭipāṭiyā sabbakoṭṭhāse manasi karotoyeva vibhūtā hutvā upaṭṭhahanti. Te sātisayaṃ pāṭikkūlato manasi karontassa kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ gaccheyya, imassa pana ativiya dandhaṃ manasi karoto vibhūtato upaṭṭhānameva natthi, kuto paṭikkūlatāya saṇṭhānaṃ. Tenāha ‘‘visesādhigamassa paccayo na hotī’’ti.

Sở dĩ đề mục thiền không đi đến chỗ hoàn tất là vì đối với người chỉ tác ý tất cả các thể trược theo thứ tự, chúng chỉ hiện khởi một cách rõ ràng. Đối với người tác ý về chúng như là vật đáng ghê tởm một cách đặc biệt, đề mục thiền có thể đi đến chỗ hoàn tất. Nhưng đối với vị này, người tác ý một cách quá chậm chạp, ngay cả sự hiện khởi một cách rõ ràng cũng không có, huống chi là sự an lập của tính cách đáng ghê tởm. Do đó, ngài đã nói: “(Đó) không phải là duyên để chứng đắc pháp thù thắng.”

Bahiddhā puthuttārammaṇeti ‘‘asuci paṭikkūla’’nti kesādīsu pavattetabbaṃ asubhānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi idha ‘‘bahiddhā puthuttārammaṇamevā’’ti veditabbā. Rūpādayo hi nīlādivasena puthusabhāvatāya puthuttārammaṇaṃ nāma, nānārammaṇanti attho. Asamādhānaṃ cetaso virūpo khepoti vikkhepo. So satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā sakkaccaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi karontena paṭibāhitabbo. Parihāyatīti hāyati. Paridhaṃsatīti vinassati.

Trong (cụm từ) ‘đối tượng đa dạng bên ngoài’: sau khi từ bỏ sự quán bất tịnh cần được thực hành trên tóc v.v... là ‘bất tịnh, đáng ghê tởm’, thì ngay cả tóc v.v... khi được nắm bắt theo phương diện tịnh v.v... cũng cần được biết ở đây là ‘chính là đối tượng đa dạng bên ngoài’. Thật vậy, các sắc v.v... được gọi là đối tượng đa dạng (puthuttārammaṇa) vì có bản chất đa dạng theo phương diện xanh v.v...; nghĩa là đối tượng khác nhau (nānārammaṇa). Sự không định tĩnh, sự phóng đi sai lệch của tâm là phóng dật (vikkhepa). Trạng thái ấy cần được ngăn chặn bởi người đang tác ý đề mục thiền một cách cẩn trọng, sau khi đã thiết lập vững chắc niệm. ‘Bị suy giảm’ (parihāyati) nghĩa là bị sút kém (hāyati). ‘Bị hủy hoại’ (paridhaṃsati) nghĩa là bị tiêu vong (vinassati).

Yā [Pg.302] ayaṃ kesā lomātiādikā lokasaṅketānugatā. Paṇṇattīti aṭṭha dhamme upādāya paṇṇatti. Taṃ kesādipaṇṇattiṃ. Atikkamitvāti paṭikkūlabhāvanāya atikkamitvā ugghāṭetvā. Tassā ugghāṭitattā tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse paṭikkūlato upaṭṭhahante ‘‘paṭikkūla’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – manussā viya yogāvacaro. Udapānaṃ viya koṭṭhāsā. Tālapaṇṇādisaññāṇaṃ viya kesādipaññatti. Tena manussānaṃ udapāne nhānapivanādi viya yogāvacarassa pubbabhāge kesā lomāti paṇṇattivasena manasikāro. Abhiṇhasañcārena manussānaṃ saññāṇena vinā udapāne kiccakaraṇaṃ viya yogāvacarassa manasikārabalena paṇṇattiṃ atikkamitvā paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetvā bhāvanānuyogo. Pubbabhāge…pe… pākaṭo hotīti ‘‘kesā lomā’’tiādinā (ma. ni. 3.154) bhāvanamanuyuñjantassa kesādipaññattiyā saddhiṃyeva koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlabhāvo pubbabhāge pākaṭo hoti. Athāti pacchā bhāvanāya vīthipaṭipannakāle. Paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetabbanti koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlākāreyeva bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ.

Cái mà đi theo quy ước của thế gian như là ‘tóc, lông’ v.v... ‘Chế định’ (paṇṇatti) là sự chế định nương vào tám pháp. (Vượt qua) chế định về tóc v.v... đó. ‘Sau khi vượt qua’ nghĩa là sau khi vượt qua và lột bỏ bằng sự tu tập về tính đáng ghê tởm. Do nó đã được lột bỏ, khi mỗi thể phần hiện khởi với tính cách đáng ghê tởm, tâm cần được an lập là ‘đáng ghê tởm’. Bây giờ, để giải thích ý nghĩa đó bằng ví dụ, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘ví như’. Ở đây, sự liên kết của ví dụ là như sau: hành giả giống như những người dân. Các thể phần giống như cái giếng. Chế định về tóc v.v... giống như dấu hiệu bằng lá cọ v.v... Sự tác ý của hành giả trong giai đoạn đầu theo chế định ‘tóc, lông’ giống như việc tắm, uống nước v.v... của người dân tại giếng nhờ vào dấu hiệu đó. Sự chuyên tâm tu tập của hành giả, sau khi đã vượt qua chế định bằng sức mạnh của tác ý và an lập tâm chỉ trên phương diện đáng ghê tởm, giống như việc người dân làm công việc của họ tại giếng mà không cần dấu hiệu do thường xuyên đi lại. (Câu) ‘Trong giai đoạn đầu... trở nên rõ ràng’ có nghĩa là: đối với người đang thực hành tu tập với ‘tóc, lông’ v.v..., tính đáng ghê tởm của các thể phần trở nên rõ ràng trong giai đoạn đầu cùng với chế định về tóc v.v... ‘Sau đó’ (athā) nghĩa là về sau, vào lúc sự tu tập đã đi vào đúng lộ trình. (Câu) ‘Tâm cần được an lập chỉ trên phương diện đáng ghê tởm’ có nghĩa là tâm tu tập cần được hướng đến chỉ trên phương diện đáng ghê tởm của các thể phần.

Anupubbena muñcanaṃ anupubbamuñcanaṃ, anupaṭṭhahantassa anupaṭṭhahantassa muñcananti attho. Kathaṃ pana anupaṭṭhānaṃ hotīti āha ‘‘ādikammikassā’’tiādi. Pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhatīti idaṃ kammaṭṭhānaṃ tantianusārena ādito kammaṭṭhānamanasikāro pavattatīti katvā vuttaṃ. Tathā hissa manasā sajjhāyo viya manasikāro te te koṭṭhāse āmaṭṭhamatte katvā gacchati, na lakkhaṇasallakkhaṇavasena. Yadā pana ne lakkhaṇasallakkhaṇavasena suṭṭhu upadhārento manasi karoti, tadā keci upaṭṭhahanti, keci na upaṭṭhahanti. Tattha paṭipajjanavidhiṃ dassento ‘‘athassā’’tiādimāha. Tattha kammanti manasikārakammaṃ tāva kātabbaṃ. Kīva ciranti? Yāva dvīsu upaṭṭhitesu, tesampi dvinnaṃ eko suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati tāva.

Anupubbamuñcanaṃ là buông bỏ theo thứ tự, có nghĩa là buông bỏ từng phần không hiện khởi. Để trả lời câu hỏi: "Nhưng làm thế nào sự không hiện khởi xảy ra?", ngài đã nói: "ādikammikassā" v.v... Câu "chỉ dừng lại ở phần cuối cùng" này được nói ra vì cho rằng sự tác ý đề mục bắt đầu từ đầu theo thứ tự của kinh điển về đề mục thiền. Thật vậy, sự tác ý của vị ấy, giống như việc đọc thầm bằng ý, chỉ lướt qua các phần ấy rồi đi tiếp, chứ không phải bằng cách ghi nhận rõ các đặc tướng. Nhưng khi vị ấy tác ý, xem xét kỹ chúng bằng cách ghi nhận rõ các đặc tướng, thì một số phần hiện khởi, một số phần không hiện khởi. Ở đây, để chỉ ra phương pháp thực hành, ngài đã nói: "athassā" v.v... Trong đó, "công việc" (kammaṃ) là công việc tác ý cần phải được làm trước tiên. (Hỏi:) Bao lâu? (Đáp:) Cho đến khi trong hai phần đã hiện khởi, một trong hai phần ấy hiện khởi rõ ràng hơn.

Ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvāti pubbe viya ekatthakatāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ[Pg.303], āditālañca āgantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho.

Ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvā có nghĩa là: không phải như trước kia, do một tiếng la hét ở một nơi mà tuần tự nhảy xuống tất cả các cây thốt nốt, rồi đứng dậy, đứng dậy, đi đến cây thốt nốt cuối cùng và cây thốt nốt đầu tiên, mà là do tiếng la hét được thực hiện ngay tại mỗi nơi, (con khỉ) đứng dậy từ chính nơi đó.

Dve bhikkhāti dvīsu gehesu laddhabhikkhā.

Dve bhikkhā là vật thực khất thực nhận được ở hai nhà.

Appanātoti appanākārato dvattiṃsākāre appanā honti. Kiṃ paccekaṃ koṭṭhāsesu hoti udāhu aññathāti vicāraṇāyaṃ āha ‘‘appanākoṭṭhāsato’’ti, koṭṭhāsato koṭṭhāsatoti attho. Tenāha ‘‘kesādīsū’’tiādi.

Appanāto là theo phương diện an chỉ. An chỉ xảy ra trong 32 thể trược. Khi có sự xem xét rằng: "An chỉ xảy ra trong từng phần riêng lẻ hay theo cách khác?", ngài đã nói "appanākoṭṭhāsato", có nghĩa là, từ phần này đến phần khác. Do đó, ngài đã nói "kesādīsu" v.v...

Adhicittanti samathavipassanācittaṃ.

Adhicittaṃ là tâm chỉ và tâm quán.

Anuyuttenāti yuttappayuttena, bhāventenāti attho. Kālenakālanti kāle kāle. Samādhinimittaṃ upalakkhitasamādhānākāro samādhi eva. Manasi kātabbanti citte kātabbaṃ, uppādetabbanti attho. Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ, taṃ āvajjitabbanti attho. Paggahanimittaupekkhānimittesupi eseva nayo. Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso. Taṃ bhāvanā cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa saṃvattanassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Taṃ vā manasikaraṇacittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Mudunti subhāvitabhāvena mudubhūtaṃ, vasībhāvappattanti attho. Muduttā eva kammaññaṃ kammakkhamaṃ kammayoggaṃ. Pabhassaranti upakkilesavigamena parisuddhaṃ, pariyodātanti attho. Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena na ca pabhijjanasabhāvaṃ suddhantaṃ viya suvaṇṇaṃ viniyogakkhamaṃ. Tenāha ‘‘sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyā’’ti.

Anuyuttena có nghĩa là bởi người đã chuyên cần, tinh tấn; bởi người đang tu tiến. Kālenakālaṃ là vào mỗi thời điểm thích hợp. Samādhinimittaṃ chính là định có trạng thái định tĩnh đã được ghi nhận. Manasi kātabbaṃ có nghĩa là cần phải được thực hiện trong tâm, cần phải được làm cho phát sinh. Hoặc samādhinimittaṃ là đối tượng, là nguyên nhân của định; có nghĩa là, đối tượng ấy cần được hướng đến. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp sách tấn tướng và xả tướng. Ṭhānaṃ atthi là phần còn lại của câu. Tâm tu tiến ấy có thể dẫn đến sự biếng nhác; có nghĩa là, có cơ sở, có nguyên nhân cho sự dẫn đến ấy. Hoặc tâm tác ý ấy có thể dẫn đến sự biếng nhác; có nghĩa là, có cơ sở, có nguyên nhân cho điều đó. Muduṃ có nghĩa là đã trở nên mềm mại do được tu tập tốt, đã đạt đến trạng thái thuần thục. Chính vì sự mềm mại mà nó trở nên dễ sử dụng, kham nhẫn trong công việc, thích hợp cho công việc. Pabhassaraṃ có nghĩa là trong sạch, thanh tịnh do đã thoát khỏi các phiền não phụ. Na ca pabhaṅgu là do đã đạt đến trạng thái dễ sử dụng nên không có bản chất dễ vỡ, giống như vàng đã được luyện kỹ, thích hợp cho việc sử dụng. Do đó, ngài đã nói: "được định tĩnh một cách chân chánh để đoạn tận các lậu hoặc".

Ukkaṃ bandhatīti mūsaṃ sampādeti. Ālimpetīti ādīpeti jāleti. Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ assa suvaṇṇakārassa anubhoti pahoti sādheti. Assa vā suvaṇṇassa atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti.

Ukkaṃ bandhati là chuẩn bị nồi nấu kim loại. Ālimpeti là đốt lên, làm cho cháy lên. Tañca là lợi ích, mục đích được gọi là các loại trang sức ấy có thể thành tựu, có thể hoàn thành cho người thợ vàng đó. Hoặc người thợ vàng đạt được, thành tựu được lợi ích của vàng ấy (tức là các loại trang sức).

Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññā sacchikaraṇīyassa. Yassa paccakkhaṃ atthi, so sakkhi. Sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā, sakkhibhavananti vuttaṃ hoti. Sakkhi ca so [Pg.304] bhabbo cāti vā sakkhibhabbo. Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo, tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti tasmiṃ tasmiṃ pubbahetuādike kāraṇe sati.

Abhiññā sacchikaraṇīyassa là của pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí, tức là bằng trí tuệ như thần túc thông v.v..., của pháp cần được thể nghiệm như việc trải nghiệm thần túc thông v.v... Người nào có sự trực nhận, người đó là nhân chứng (sakkhi). Sakkhibhabbatā là khả năng của người nhân chứng; có nghĩa là, trở thành nhân chứng. Hoặc sakkhibhabbo là người ấy vừa là nhân chứng (sakkhi) vừa có khả năng (bhabbo). Thật vậy, vị này có khả năng đối với thần túc thông v.v..., và là nhân chứng trong đó, nên gọi là sakkhibhabbo. Trạng thái của vị ấy là sakkhibhabbatā, (vị ấy) đạt đến trạng thái đó. Sati sati āyatane là khi có nguyên nhân ấy, nguyên nhân ấy, như là nhân quá khứ v.v...

Sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesadarathavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti uddhaṭaṃ cittaṃ uddhaccapātato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti, uttejeti vā. Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni (a. ni. aṭṭha. 1.1.418; itivu. aṭṭha. 37) paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ sammadeva bhāvanāvīthiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kañci byāpāraṃ akatvā samappavattesu yugesu sārathi viya ajjhupekkhati upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro.

Sītibhāvaṃ là Niết-bàn, hoặc là sự lắng dịu của phiền não và nhiệt não. Niggaṇhāti là chế ngự tâm phóng dật bằng cách bảo vệ nó khỏi rơi vào sự trạo cử. Paggaṇhāti là sách tấn tâm thụ động bằng cách bảo vệ nó khỏi rơi vào sự biếng nhác. Sampahaṃseti là làm cho tâm quân bình được hoan hỷ, hoặc khích lệ trong sự vận hành như vậy bằng trí tuệ. Hoặc khi tâm không có hứng thú, không đi vào việc tu tập, lúc đó, sau khi quán xét các đối tượng gây xúc động như sanh v.v..., vị ấy làm cho tâm hoan hỷ, khích lệ. Ajjhupekkhati là nhưng khi tâm không thụ động, không phóng dật, đã đi vào lộ trình tu tập một cách đúng đắn, lúc đó, không thực hiện bất kỳ nỗ lực nào trong việc sách tấn, chế ngự, hay làm hoan hỷ, vị ấy xả bỏ, trở thành người có tâm xả, giống như người đánh xe đối với cặp ngựa chạy đều. Paṇītādhimuttiko là người có tâm hướng về, thiên về, xuôi về đạo và quả cao thượng, vi diệu.

Suggahitaṃ katvāti yathāvuttaṃ uggahakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ suṭṭhu uggahitaṃ pariyāpuṇanādinā supariggahitaṃ katvā. Suṭṭhu vavatthapetvāti manasikārakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ sammadeva sallakkhaṇavasena upadhāretvā. Visesanti pubbenāparaṃ bhāvanāya visesaṃ. Punappunaṃ parivattetvāti kammaṭṭhānatantiṃ paguṇabhāvaṃ pāpento bhiyyo bhiyyo vācāya, manasā ca parivattetvā. Gaṇṭhiṭṭhānanti yathā rukkhassa dubbinibhedo araññassa vā gahanabhūto padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati, evaṃ kammaṭṭhānatantiyā atthato dubbinibhedo gahanabhūto ca padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati. Taṃ paripucchanādiladdhena ñāṇapharasunā chinditvā.

Suggahitaṃ katvāti (sau khi đã nắm giữ kỹ) có nghĩa là: sau khi đã học thuộc kỹ, đã nắm giữ kỹ phương pháp được gọi là sự khéo léo trong việc học thuộc như đã nói, bằng cách học hỏi v.v... Suṭṭhu vavatthapetvāti (sau khi đã xác định kỹ) có nghĩa là: sau khi đã suy xét một cách chân chánh phương pháp được gọi là sự khéo léo trong tác ý bằng cách ghi nhận kỹ. Visesanti (sự đặc biệt) có nghĩa là: sự đặc biệt trong việc tu tập sau này so với trước đây. Punappunaṃ parivattetvāti (sau khi đã lặp đi lặp lại) có nghĩa là: sau khi đã lặp đi lặp lại nhiều lần bằng lời nói và bằng ý, trong khi làm cho bản văn đề mục thiền trở nên thuần thục. Gaṇṭhiṭṭhānanti (chỗ khúc mắc) có nghĩa là: cũng như phần khó chẻ của cây hoặc nơi rậm rạp của khu rừng được gọi là "chỗ khúc mắc", cũng vậy, phần khó phân tích về mặt ý nghĩa và rắc rối của bản văn đề mục thiền được gọi là "chỗ khúc mắc". Taṃ chinditvā (sau khi đã chặt đứt chỗ ấy) bằng chiếc búa trí tuệ có được nhờ sự hỏi han v.v...

Nimittanti kammaṭṭhānanimittaṃ, asubhākāro. Edisena payojanena luñcanampi anavajjanti dassetuṃ ‘‘luñcitvā’’ti vuttaṃ. Chinnaṭṭhāneti muṇḍitaṭṭhāne. Vaṭṭatiyeva nissaraṇajjhāsayena olokanato. Ussadavasenāti aphalitānaṃ, phalitānaṃ vā bahulatāvasena. Disvāva nimittaṃ gahetabbaṃ dassanayogyatāya tacapañcakassa, itaresu sutvā ca ñatvā ca nimittaṃ gahetabbaṃ.

Nimittanti (tướng) có nghĩa là: tướng của đề mục thiền, tướng bất tịnh. Để chỉ ra rằng "việc nhổ (tóc) cũng không có lỗi với mục đích như vậy", (kinh) đã nói là "luñcitvā (sau khi nhổ)". Chinnaṭṭhāneti (ở chỗ đã cắt) có nghĩa là: ở chỗ đã cạo. Vaṭṭatiyeva (là thích hợp) vì nhìn với ý muốn xuất ly. Ussadavasenāti (do sự trội vượt) có nghĩa là: do sự nhiều của tóc chưa bạc hoặc tóc đã bạc. Đối với năm thể trược, vì thích hợp cho việc thấy, nên nắm giữ tướng sau khi đã thấy. Đối với các phần khác, nên nắm giữ tướng sau khi đã nghe và đã biết.

Koṭṭhāsavavatthāpanakathāvaṇṇanā

Tán giải về chương xác định các thể trược

182. Addāriṭṭhakavaṇṇāti [Pg.305] abhinavāriṭṭhaphalavaṇṇā. Kaṇṇacūḷikāti uparikaṇṇasakkhalikāya parabhāgaṃ sandhāya vuttaṃ. Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, kathaṃ? Dve kesā ekato natthīti.

182. Addāriṭṭhakavaṇṇāti (có màu như trái bồ hòn đen) có nghĩa là: có màu như trái bồ hòn đen mới. Kaṇṇacūḷikāti (chỏm tai) có nghĩa là: được nói đến để chỉ phần bên ngoài của vành tai trên. Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā (được phân định với nhau theo chiều ngang). Như thế nào? (Được phân định rằng): "Không có hai sợi tóc ở cùng một chỗ".

Āsayoti nissayo, paccayoti attho.

Āsayoti (nơi trú ngụ) có nghĩa là: nơi nương tựa, là duyên.

184. Asambhinnakāḷakā aññena vaṇṇena asammissakāḷakā.

184. Asambhinnakāḷakā (đen không pha trộn) có nghĩa là: tóc đen không pha trộn với màu khác.

185. Pattasadisattā nakhā eva nakhapattāni. Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘dve nakhā ekato natthī’’ti āha.

185. Vì giống như lá cây, chính móng tay được gọi là nakhapattāni (lá móng). Câu "Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā (các móng được phân định với nhau theo chiều ngang)" được nói đến để chỉ sự tồn tại riêng biệt. Quả vậy, để chỉ ra ý nghĩa ấy, (kinh) đã nói rằng: "Không có hai móng ở cùng một chỗ".

186. Dantapāḷiyāti dantāvaliyā. Yānakaupatthambhinīti sakaṭassa dhuraṭṭhāne upatthambhakadaṇḍo. Dantānaṃ ādhārabhūtā aṭṭhi hanukaṭṭhi.

186. Dantapāḷiyāti (hàng răng) có nghĩa là: dãy răng. Yānakaupatthambhinīti (cái chống đỡ của cỗ xe) có nghĩa là: cây gậy chống ở đầu càng xe. Xương làm nền tảng cho các răng là hanukaṭṭhi (xương hàm).

187. Saṅkaḍḍhiyamānāti sampiṇḍiyamānā. Kosakārakakoso upalliṇḍupoṭṭalakaṃ, yaṃ ‘‘koseyyaphala’’ntipi vuccati. Puṭabandhaupāhano sakalapiṭṭhipādacchādanaupāhano. Ānisadaṃ āsanapadeso. Tūṇiro sarāvāso. Galakañcukaṃ kaṇṭhattāṇaṃ. Kīṭakulāvakaṃ kharamukhakuṭi.

187. Saṅkaḍḍhiyamānāti (khi được kéo lại) có nghĩa là: khi được vo tròn lại. Kosakārakakoso (cái kén của con tằm) là upalliṇḍupoṭṭalakaṃ (cái tổ của loài côn trùng tên upalliṇḍu), cái mà cũng được gọi là "koseyyaphala (trái tơ)". Puṭabandhaupāhano (đôi giày bít mũi) là sakalapiṭṭhipādacchādanaupāhano (đôi giày che kín cả mu bàn chân). Ānisadaṃ (ống đựng tên) là āsanapadeso (nơi để mũi tên). Tūṇiro (ống đựng tên) là sarāvāso (nơi ở của mũi tên). Galakañcukaṃ (áo giáp cổ) là kaṇṭhattāṇaṃ (vật bảo vệ cổ). Kīṭakulāvakaṃ (tổ côn trùng) là kharamukhakuṭi (tổ của loài côn trùng có miệng cứng).

Anulomena paṭilomena cāti ettha aṃsapadesato paṭṭhāya bāhuno piṭṭhipadesena otaraṇaṃ anulomo, maṇibandhato paṭṭhāya bāhuno purimabhāgena ārohanaṃ paṭilomo. Teneva nayenāti dakkhiṇahatthe vuttena nayena anulomena paṭilomena cāti attho. Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ. Antomukhacammādikoṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ, taṃ ‘‘sukhuma’’nti vuttaṃ. Tañhi vuttanayena ñāṇena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hoti. Idha chavipi tacagatikā evāti ‘‘taco upari ākāsena paricchinno’’ti vutto.

Trong câu "Anulomena paṭilomena ca (bằng chiều thuận và chiều nghịch)", việc đi xuống bằng phần sau của cánh tay, bắt đầu từ vùng vai, là anulomo (chiều thuận); việc đi lên bằng phần trước của cánh tay, bắt đầu từ cổ tay, là paṭilomo (chiều nghịch). Teneva nayenāti (bằng phương pháp ấy) có nghĩa là: bằng chiều thuận và chiều nghịch theo phương pháp đã nói ở tay phải. Sukhumampīti (cũng vi tế) có nghĩa là: vi tế hơn lớp da thô đã nói. Hoặc, trong các thể trược như da trong miệng v.v..., cái gì khó nhận biết vì được phân định bởi da, cái đó được gọi là "sukhuma (vi tế)". Quả vậy, thể trược ấy trở nên rõ ràng đối với người đang thấy sau khi đã mở lớp da ra bằng trí tuệ theo phương pháp đã nói. Ở đây, da mỏng cũng có bản chất như da dày, do đó được nói rằng "da được phân định bởi hư không ở bên trên".

188. Nisadapoto [Pg.306] silāputtako. Uddhanakoṭīti mattikāpiṇḍena katauddhanassa koṭi. Tālaguḷapaṭalaṃ nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikādīsu limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ. Sukhumanti yathāvuttamaṃsato sukhumaṃ. Paṇhikamaṃsādithūlānaṃ sakalasarīrassa kisānaṃ yebhuyyena maṃsena paṭicchāditattā vuttaṃ ‘‘tiriyaṃ aññamaññena paricchinna’’nti.

188. Nisadapoto (hòn đá mài con) là silāputtako (hòn đá con). Uddhanakoṭīti (mép lò) có nghĩa là: mép của cái lò được làm bằng cục đất sét. Tālaguḷapaṭalaṃ nāma (cái gọi là bánh đường thốt nốt) là tấm bánh được lấy ra sau khi đã phết nhựa trái thốt nốt chín lên lá thốt nốt v.v..., làm cho khô, rồi bóc ra. Sukhumanti (vi tế) có nghĩa là: vi tế hơn thịt đã nói, như thịt gót chân v.v... Vì toàn thân của người mập và phần lớn (cơ thể) của người ốm được che phủ bởi thịt, nên được nói là "tiriyaṃ aññamaññena paricchinna (được phân định với nhau theo chiều ngang)".

189. Jālākāro kañcuko jālakañcuko. Visuṃ vavatthitabhāveneva nhārū tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā.

189. Jālākāro kañcuko (áo giáp hình lưới) là jālakañcuko. Chỉ do sự tồn tại riêng biệt mà các sợi gân được phân định với nhau theo chiều ngang.

190. Dantānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīnī’’ti vuttaṃ. Ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi, ekaṃ ūruṭṭhīti eka-ggahaṇaṃ ‘‘ekekasmiṃ pāde’’ti adhikatattā. Evaṃ timattānīti evaṃ mattasaddehi ānisadaṭṭhiādīni idha avuttānipi dassetīti veditabbaṃ. Evañca katvā ‘‘atirekatisataaṭṭhikasamussaya’’nti (visuddhi. 1.122) idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

190. Vì các răng được kể riêng, nên đã nói "ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīnī (ngoại trừ ba mươi hai xương răng)". Trong câu "Ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi, ekaṃ ūruṭṭhi (một xương đầu gối, một xương đùi)", việc dùng từ "eka (một)" là do liên quan đến (ý nghĩa) "trong mỗi bàn chân". Trong câu "Evaṃ timattāni (có chừng ấy)", nên hiểu rằng bằng các từ "evaṃ" và "matta", (kinh) cũng chỉ ra các xương không được nói ở đây như xương ống tên v.v... Và do làm như vậy, câu nói này "atirekatisataaṭṭhikasamussaya (tập hợp hơn ba trăm khúc xương)" cũng được hoàn thành.

Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni. Dhanukadaṇḍo dārakānaṃ kīḷanakakhuddakadhanukaṃ. Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānanti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo. Tena ūruṭṭhinā patiṭṭhitaṃ ṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino, taṃ aggacchinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ.

Kīḷāgoḷakāni (những viên bi chơi) là những viên bi đồ chơi được buộc bằng dây và va vào nhau. Dhanukadaṇḍo (cây cung) là cây cung nhỏ đồ chơi của trẻ con. Trong đó, câu "jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhāna (nơi xương ống chân được thiết lập)" có chủ ý là "nơi nó đi vào và nằm trong xương đầu gối". Nơi nào của xương hông mà xương đùi ấy được thiết lập, nơi đó giống như trái mù u lớn bị cắt phần đầu.

Kumbhakārena nipphāditaṃ uddhanaṃ kumbhakārikauddhanaṃ. Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitaṃ sīsamayaṃ paṭṭakaṃ. Yena suttaṃ kantanti, tasmiṃ takkamhi vijjhitvā ṭhapitagoḷakā vaṭṭanā nāma, vaṭṭanānaṃ āvaḷi vaṭṭanāvaḷi.

Uddhanaṃ nipphāditaṃ kumbhakārena (cái lò được người thợ gốm làm ra) là kumbhakārikauddhanaṃ (lò của thợ gốm). Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ (cuộn lá chì) là tấm lá bằng chì được cuộn lại và đặt xuống. Những quả cầu được xỏ vào và đặt trên trục (takkam) mà người ta dùng để kéo sợi (suttaṃ kantanti) được gọi là vaṭṭanā (con suốt); một hàng các con suốt là vaṭṭanāvaḷi (hàng con suốt).

Maṇḍalākārena chinnavaṃsakaḷīrakhaṇḍāni vaṃsakaḷīracakkalakāni. Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ.

Maṇḍalākārena chinnavaṃsakaḷīrakhaṇḍāni (những miếng măng tre được cắt theo hình tròn) được gọi là vaṃsakaḷīracakkalakāni (bánh xe măng tre). Avalekhanasatthakaṃ (con dao róc) là ucchutacāvalekhanasatthakaṃ (con dao nhỏ dùng để róc vỏ mía).

192. Vakkabhāgena paricchinnanti vakkapariyantena bhāgena paricchinnaṃ. Ito paresupi evarūpesu eseva nayo.

192. Vakkabhāgena paricchinnaṃ (được phân định bởi phần của quả cật) có nghĩa là: được phân định bởi phần cuối của quả cật. Đối với các thể trược tương tự sau đây, phương pháp cũng như vậy.

193. Yaṃ nissāyāti yaṃ lohitaṃ nissāya, nissayanissayopi ‘‘nissayo’’tveva vuccati. Bhavati hi kāraṇakāraṇepi kāraṇavohāro yathā ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti. Atha vā yasmiṃ rūpakalāpe hadayavatthu[Pg.307], tampi lohitagatikameva hutvā tiṭṭhatīti ‘‘yaṃ nissāyā’’ti vuttaṃ.

193. “Yaṃ nissāya” (nương vào cái nào) là nương vào máu nào. Cái nương của cái nương cũng được gọi là “cái nương”. Thật vậy, trong cái nhân của cái nhân cũng có cách gọi là nhân, giống như câu “làng bị cháy do bọn trộm”. Hoặc là, trong sắc tổng hợp nào có sắc ý vật, sắc tổng hợp ấy cũng có tính chất của máu mà tồn tại, vì vậy được nói là “nương vào cái nào”.

194. Paṇḍukadhātukanti paṇḍusabhāvaṃ.

194. “Paṇḍukadhātukaṃ” (có yếu tố nhợt nhạt) là có bản chất nhợt nhạt.

195. Pariyonahanamaṃsanti paṭicchādakamaṃsaṃ.

195. “Pariyonahanamaṃsaṃ” (thịt bao bọc) là thịt bao phủ.

196. Udarajivhāmaṃsanti jivhāsaṇṭhānaṃ udarassa matthakapasse tiṭṭhanakamaṃsaṃ. ‘‘Nīla’’nti vatvā nīlaṃ nāma bahudhātukanti āha ‘‘nigguṇḍipupphavaṇṇa’’nti.

196. “Udarajivhāmaṃsaṃ” (thịt lưỡi dạ dày) là thịt có hình dạng lưỡi nằm ở phần trên của dạ dày. Sau khi nói “màu xanh”, vì cái gọi là màu xanh có nhiều yếu tố, nên ngài đã nói “màu hoa ô rô”.

197. Papphāsamaṃsanti yathāṭhāne eva lambitvā thokaṃ parivattakamaṃsaṃ. Nirasanti nihīnarasaṃ. Nirojanti nippabhaṃ, ojārahitaṃ vā.

197. “Papphāsamaṃsaṃ” (thịt phổi) là thịt treo lủng lẳng ở đúng vị trí và hơi xoay chuyển. “Nirasaṃ” (không vị) là không có vị. “Nirojaṃ” (không tươi) là không có ánh sáng, hoặc không có dưỡng chất.

198. Obhaggāti avabhujitvā ṭhitā. Sakkharasudhāvaṇṇanti marumbehi katasudhāvaṇṇaṃ. ‘‘Setasakkharasudhāvaṇṇa’’ntipi pāṭho, setasakkharavaṇṇaṃ, sudhāvaṇṇañcāti attho.

198. “Obhaggā” (cong xuống) là cong xuống mà đứng. “Sakkharasudhāvaṇṇaṃ” (màu vôi sỏi) là có màu vôi được làm bằng sỏi. Cũng có bản đọc là “setasakkharasudhāvaṇṇaṃ”, nghĩa là có màu sỏi trắng và màu vôi.

199. Antassa ābhujitvā ābhujitvā ṭhitappadesā antabhogaṭṭhānāni. Tesaṃ bandhanabhūtaṃ antaguṇaṃ nāmāti dassento āha ‘‘antaguṇanti antabhogaṭṭhānesu bandhana’’nti. Kuddālapharasukammādīni karontānaṃ antabhoge agaḷante ekato ābandhitvā, kiṃ viya? Yantasuttakamiva yantaphalakānīti. Kimiva tattha ṭhitanti āha ‘‘pādapuñchana…pe… ṭhita’’nti. Purimañcettha ābandhanassa, dutiyaṃ ṭhānākārassa nidassananti daṭṭhabbaṃ.

199. Những chỗ của ruột nằm cuộn đi cuộn lại là các khúc ruột. Để chỉ ra rằng cái buộc nối chúng lại được gọi là màng ruột, ngài đã nói: “Antaguṇaṃ (màng ruột) là cái buộc nối ở các khúc ruột”. Nó buộc các khúc ruột lại với nhau để chúng không bị tuột ra khi người ta làm các công việc như cuốc, đẽo, v.v. Giống như cái gì? Giống như sợi dây máy buộc các tấm ván máy. Để trả lời câu hỏi “Nó nằm ở đó giống như cái gì?”, ngài đã nói: “nằm... như giẻ chùi chân...”. Ở đây, nên hiểu rằng ví dụ trước là để minh họa cho sự buộc nối, ví dụ sau là để minh họa cho hình dạng nằm.

200. Asitaṃ nāma bhuttaṃ odanādi. Pītaṃ nāma pivanavasena ajjhohaṭapānakādi. Khāyitaṃ nāma saṃkhāditaṃ piṭṭhamūlaphalakhajjādi. Sāyitaṃ nāma assāditaṃ ambapakkamadhuphāṇitādi.

200. “Asitaṃ” (vật đã ăn) là cơm v.v. đã được ăn. “Pītaṃ” (vật đã uống) là thức uống v.v. đã được nuốt vào theo cách uống. “Khāyitaṃ” (vật đã nhai) là bánh, củ, quả, vật cứng v.v. đã được nhai. “Sāyitaṃ” (vật đã nếm) là xoài chín, mật ong, đường phèn v.v. đã được nếm.

Yatthāti yasmiṃ udare. Yanti ca udarameva paccāmasati. Yattha pānabhojanādīni patitvā tiṭṭhatīti sambandho. Suvānavamathu sārameyyavantaṃ. Vivekanti vibhāgaṃ.

“Yattha” (nơi nào) là trong dạ dày nào. Và từ “yaṃ” cũng chỉ đến dạ dày. Sự liên kết là: nơi mà thức uống, thức ăn v.v. rơi vào và nằm lại. “Suvānavamathu” (chất nôn của chó) là chất nôn của chó (“sārameyyavantaṃ”). “Vivekaṃ” (sự phân tách) là sự phân chia.

201. Heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ [Pg.308] antareti purimabhāgavasena nābhiyā heṭṭhāpadesassa pacchimabhāgavasena heṭṭhimapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe. Veḷunāḷikasadiso padesoti adhippāyo.

201. “Heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare” (ở giữa rốn và gốc xương sống) là ở giữa vùng dưới rốn theo phần phía trước và các đốt sống lưng dưới theo phần phía sau. Ý nghĩa là vùng giống như ống tre.

202. Samohitanti nicitaṃ.

202. “Samohitaṃ” (được tích tụ) là được tích tụ.

204. Pūtibhāvaṃ āpannaṃ kukkuṭaṇḍaṃ pūtikukkuṭaṇḍaṃ. Uddeko pittādīhi vinā kevalo uddhaṅgamavāto.

204. Trứng gà đã đạt đến trạng thái thối rữa được gọi là “pūtikukkuṭaṇḍaṃ” (trứng gà thối). “Uddeko” (ợ hơi) là chỉ có gió đi lên mà không có mật v.v.

205. Ācāmo avassāvanakañjikaṃ.

205. “Ācāmo” là nước cơm (“avassāvanakañjikaṃ”).

206. Vakkahadayayakanapapphāse temayamānanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇeneva temeti, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇenāti daṭṭhabbaṃ.

206. Trong câu “vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ” (làm ẩm thận, tim, gan, phổi), nên hiểu rằng gan được làm ẩm chỉ bằng cách làm đầy phần dưới, còn các phần khác (thận, tim, phổi) được làm ẩm bằng cách rỉ ra từng chút một ở trên chúng.

207. Utuvikāro uṇhavalāhakādihetuko. Visamacchinno bhisādikalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati, evamevaṃ sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari, heṭṭhā, tiriyañca sedaṃ visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna-ggahaṇaṃ kataṃ.

207. Sự biến đổi của thời tiết có nguyên nhân là mây nóng v.v. Việc dùng từ “visamacchinna” (bị cắt không đều) được thực hiện để chỉ ra rằng: giống như một bó ngó sen v.v. bị cắt không đều sẽ làm nước chảy ra không đều, cũng vậy, thân thể này làm mồ hôi chảy ra không đều từ các lỗ chân lông v.v. ở trên, ở dưới, và ở ngang.

208. Visamāhāranti tadāpavattamānasarīrāvatthāya asappāyāhāraṃ, atikaṭukaaccuṇhādivisabhāgāhāraṃ vā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 356) pana ‘‘visabhāgāhāra’’ntveva vuttaṃ tadā pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā.

208. “Visamāhāraṃ” (thức ăn không điều hòa) là thức ăn không thích hợp với trạng thái cơ thể đang diễn ra lúc đó, hoặc là thức ăn không tương hợp như quá cay, quá nóng v.v. Còn trong sách Sammohavinodanī, chỉ nói là “thức ăn không tương hợp”, vì nó không tương hợp với các yếu tố đang diễn ra lúc đó.

209. ‘‘Nhānakāle’’ti idaṃ udakassa upari sinehassa sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ. Paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānāti visaṭaṃ hutvā paribbhamantasinehabindusaṇṭhānā. Utuvisabhāgo bahiddhāsamuṭṭhāno. Dhātuvisabhāgo antosamuṭṭhāno. Te padesāti te hatthatalādipadesā.

209. Câu “lúc tắm” này được nói để chỉ ra sự phát sinh của chất nhờn trên mặt nước. “Paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānā” (có hình dạng của giọt dầu lan ra và xoay tròn) là sau khi lan ra, chúng có hình dạng của giọt dầu đang xoay tròn. Sự không tương hợp của thời tiết có nguồn gốc bên ngoài. Sự không tương hợp của các yếu tố có nguồn gốc bên trong. “Te padesā” (những vùng đó) là những vùng đó như lòng bàn tay v.v.

210. Kiñcīti uṇhādirasānaṃ aññataraṃ āhāravatthu. Nesanti sattānaṃ. Hadayaṃ āgilāyatīti visabhāgāhārādiṃ paṭicca hadayappadeso vivattati.

210. “Kiñci” (một cái gì đó) là một vật thực nào đó trong các vị như nóng v.v. “Nesaṃ” (của chúng) là của chúng sinh. “Hadayaṃ āgilāyati” (tim bị bệnh) là do duyên với thức ăn không tương hợp v.v., vùng tim bị biến đổi.

211. Dadhino [Pg.309] vissandanaaccharaso dadhimuttaṃ. Gaḷitvāti sanditvā. Tālumatthakavivarena otaritvāti matthakavivarato āgantvā tālumatthakena otaritvā.

211. Nước trong chảy ra từ sữa chua là “dadhimuttaṃ” (nước sữa chua). “Gaḷitvā” (sau khi nhỏ giọt) là sau khi chảy. “Tālumatthakavivarena otaritvā” (đi xuống qua khe hở trên vòm miệng) là đến từ khe hở trên đỉnh đầu rồi đi xuống qua vòm miệng.

212. Telaṃ viya sakaṭassa nābhiakkhasīsānaṃ aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā. Kaṭakaṭāyantīti ‘‘kaṭa kaṭā’’ti saddaṃ karonti. Anuravadassanaṃ hetaṃ. Dukkhantīti dukkhitāni sañjātadukkhāni honti.

212. Giống như dầu thực hiện công việc bôi trơn cho trục và đầu trục của xe, (chất nhờn) thực hiện công việc bôi trơn cho các khớp xương. “Kaṭakaṭāyanti” (kêu răng rắc) là chúng tạo ra tiếng “kaṭa kaṭa”. Đây là từ tượng thanh. “Dukkhanti” (bị đau) là chúng bị đau khổ, có sự đau khổ đã phát sinh.

213. Samūlakūlamāsaṃ jhāpetvā chārikaṃ avassāvetvā gahitayūso māsakhāro. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā. Ravaṇaghaṭaṃ nāma pakatiyā sammukhameva hoti. Yassa pana āraggamattampi udakassa pavisanamukhaṃ natthi, taṃ dassetuṃ ‘‘amukhe ravaṇaghaṭe’’ti vuttaṃ. Āyūhananti samīhanaṃ.

213. Nước cốt lấy được sau khi đốt đậu ván cả rễ rồi lọc tro được gọi là “māsakhāro” (nước tro đậu). Nơi vứt bỏ nước rửa chén, chất thải trong bụng mẹ v.v. được gọi là “candanikā” (hố rác). Cái gọi là bình Yavana thông thường không có miệng. Để chỉ cái bình mà không có cả miệng cho nước vào dù chỉ bằng đầu mũi dùi, nên được nói là “trong bình Yavana không có miệng”. “Āyūhanaṃ” (sự cố gắng) là sự cố gắng.

214. Evañhītiādi yathāvuttāya uggahakosallapaṭipattiyā nigamanaṃ. Idāni yathāvuttaṃ manasikārakosallapaṭipattimpi nigamanavasena gahetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘anupubbato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṇṇattisamatikkamāvasāneti kesādipaṇṇattisamatikkamavasena pavattāya bhāvanāya avasāne. Apubbāpariyamivāti ekajjhamiva. Kesāti iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, evamādinā iminā pakārena vāti attho. Te dhammāti vaṇṇādivasena vavatthāpitā paṭikkūlākārato upaṭṭhitā koṭṭhāsadhammā.

214. Câu bắt đầu bằng “Evañhi” là phần kết luận cho sự thực hành thiện xảo trong việc nắm bắt như đã được nói. Bây giờ, để kết luận cả sự thực hành thiện xảo trong việc tác ý như đã được nói và đưa đề mục thiền đến đỉnh cao, ngài đã bắt đầu câu “anupubbato” v.v. Trong đó, “paṇṇattisamatikkamāvasāne” (vào lúc cuối của sự vượt qua chế định) là vào lúc cuối của sự tu tập đã diễn ra theo cách vượt qua chế định về tóc v.v. “Apubbāpariyaṃ iva” (như không có trước sau) là giống như đồng thời. Trong từ “kesā”, từ “iti” có nghĩa là bắt đầu, hoặc có nghĩa là loại/cách thức, tức là “v.v.” hoặc “theo cách này”. “Te dhammā” (các pháp ấy) là các pháp là các thể phần đã được xác định theo màu sắc v.v. và đã hiện khởi từ phương diện đáng ghê tởm.

Bahiddhāpīti sasantānato bahipi, parasantānakāyepīti attho. Manasikāraṃ upasaṃharatīti yathāvuttaṃ paṭikkūlamanasikāraṃ upaneti. Yathā idaṃ, tathā etanti. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesūti yathā attano kāye, evaṃ paresampi kāye sabbesu kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlavasena vibhūtabhāvena upaṭṭhitesūti attho. Ayamettha kasiṇesu vaḍḍhanasadiso yogino bhāvanāviseso dassito.

Bahiddhāpi (cũng ở bên ngoài) có nghĩa là: cũng ở bên ngoài dòng tương tục của chính mình, tức là trong thân thuộc dòng tương tục của người khác. Manasikāraṃ upasaṃharati (hướng sự tác ý đến) có nghĩa là: hướng đến sự tác ý về tính bất tịnh như đã được nói. Giống như (thân) này, (thân kia) cũng như vậy. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesu (khi tất cả các thể trược đã trở nên hiện rõ như vậy) có nghĩa là: khi tất cả các thể trược từ tóc trở đi trong thân của người khác cũng hiện khởi với tính cách bất tịnh, một cách rõ ràng, giống như trong thân của chính mình. Ở đây, pháp tu tập đặc biệt này của hành giả, tương tự như việc khuếch trương đề mục kasiṇa, đã được chỉ ra.

Anupubbamuñcanādīti ādi-saddena suttantanayena vibhāvitaṃ vīriyasamatāyojanaṃ saṅgaṇhāti. Punappunaṃ manasi karototi vuttanayena attano [Pg.310] kāye kesādike ‘‘paṭikkūlā paṭikkūlā’’ti abhiṇhaso manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamathāni visadāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ balappattehi sattahi saddhammehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti. Tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, so taṃyeva nimittaṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto appanaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ ‘‘anukkamena appanā uppajjatī’’ti. Sabbākāratoti vaṇṇādivasena pañcadhāpi. Sāti appanā.

Trong câu Anupubbamuñcanādi (từ bỏ tuần tự v.v.), từ ādi (v.v.) bao hàm cả việc quân bình tinh tấn đã được giải thích theo phương pháp của kinh tạng. Punappunaṃ manasi karoti (tác ý lặp đi lặp lại) có nghĩa là: đối với vị hành giả đang làm phát sanh sự tác ý một cách thường xuyên về các thể trược từ tóc trở đi trong thân của mình rằng 'bất tịnh, bất tịnh' theo phương pháp đã nói, khi các căn như tín v.v. vận hành một cách thanh tịnh, đã đạt được sự vắng lặng, thì bấy giờ, do sự xa lìa của các pháp đối nghịch như vô tín v.v., các thiền chi như tầm v.v., được bảy thiện pháp đã đạt đến sức mạnh phi thường hỗ trợ, trở nên sắc bén hơn và xuất hiện. Do là pháp đối nghịch trực tiếp của chúng (các thiền chi), các triền cái cùng với các ác pháp có cùng nền tảng với chúng liền bị trấn áp. Tâm được định tĩnh bởi cận định. Vị ấy, khi thực hành, tu tập, làm cho sung mãn chính tướng ấy, sẽ đạt đến an chỉ định. Do đó, đã được nói rằng: 'an chỉ định sanh khởi theo tuần tự'. Sabbākārato (bởi tất cả các phương diện) có nghĩa là: bởi cả năm phương diện, tức là về màu sắc v.v. Sā (nó) chính là an chỉ định.

Yadi panetaṃ kammaṭṭhānaṃ aviññāṇakāsubhakammaṭṭhānāni viya paṭhamajjhānavasena sijjhati, atha kasmā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttanti āha ‘‘evaṃ paṭhamajjhānavasenā’’tiādi. Nānāvaṇṇasaṇṭhānādīsu dvattiṃsāya koṭṭhāsesu pavattamānāya satiyā kiccamettha sātisayanti āha ‘‘satibalena ijjhanato’’ti.

Nếu đề mục thiền này thành tựu nhờ sơ thiền, giống như các đề mục thiền bất tịnh về tử thi vô tri giác, vậy tại sao lại được gọi là 'niệm thân'? (Để trả lời), ngài đã nói: 'evaṃ paṭhamajjhānavasena' (như vậy, nhờ sơ thiền) v.v. Ở đây, phận sự của niệm, vốn vận hành trong ba mươi hai thể trược có màu sắc, hình dáng v.v. khác nhau, là phi thường, do đó ngài đã nói: 'satibalena ijjhanato' (vì nó thành tựu nhờ sức mạnh của niệm).

Pantasenāsanesu, adhikusalesu ca aratiṃ, kāmaguṇesu ca ratiṃ sahati abhibhavatīti aratiratisaho sarīrasabhāvacintanena anabhiratiyā pahīnattā. Tathā koṭṭhāsabhāvanāya attasinehassa parikkhīṇattā bhayabheravaṃ sahati, sītādīnañca adhivāsakajātiko hoti. Attasinehavasena hi purisassa bhayabheravaṃ hoti, dukkhassa ca anadhivāsanaṃ. Imaṃ pana koṭṭhāsabhāvanamanuyuttassa na kevalaṃ paṭhamajjhānamattameva, uttaripi paṭivedho atthīti dassetuṃ ‘‘kesādīna’’ntiādi vuttaṃ.

Vị ấy chịu đựng, chế ngự được sự không hoan hỷ trong các trú xứ xa vắng và trong các thiện pháp cao thượng, và sự hoan hỷ trong các dục trưởng, nên được gọi là aratiratisaho (người chinh phục sự không hoan hỷ và sự hoan hỷ), bởi vì sự không hoan hỷ đã được từ bỏ nhờ việc suy niệm về bản chất thực của thân. Tương tự, do sự ái luyến bản thân đã được đoạn tận nhờ tu tập về các thể trược, vị ấy chịu đựng được sự sợ hãi và kinh hoàng, và trở thành người có bản chất kham nhẫn với lạnh v.v. Quả vậy, chính do sự ái luyến bản thân mà một người có sự sợ hãi và kinh hoàng, và không kham nhẫn được với khổ. Nhưng để chỉ ra rằng đối với người chuyên tâm tu tập về các thể trược này, không chỉ có sơ thiền mà còn có sự chứng ngộ cao hơn, nên đã nói 'kesādīnaṃ' (của tóc v.v.) và các câu tiếp theo.

Ānāpānassatikathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Chương Niệm Hơi Thở

215. Yaṃ taṃ evaṃ pasaṃsitvā ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho. Tattha yasmā ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādikāya pucchāpāḷiyā atthe vibhāvite thomanāpāḷiyāpi attho vibhāvitoyeva hoti bhedābhāvato, tasmā taṃ laṅghitvā ‘‘kathaṃ bhāvito cā’’tiādinā ārabhati. Tattha hi ito pasaṃsābhāvo ‘‘ayampi kho’’ti vacanañca viseso. Tesu pasaṃsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ pasaṃsitvā’’ti vuttaṃ. Pasaṃsā ca tattha abhirucijananena ussāhanatthā. Tañhi sutvā bhikkhū ‘‘bhagavā imaṃ samādhiṃ anekehi ākārehi pasaṃsati, santo [Pg.311] kirāyaṃ samādhi paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro pāpadhamme ca ṭhānaso antaradhāpetī’’ti sañjātābhirucayo ussāhajātā sakkaccaṃ anuyuñjitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ maññanti. ‘‘Ayampi kho’’ti padassa ye ime mayā nibbānamahāsarassa otaraṇatitthabhūtā kasiṇajjhānaasubhajjhānādayo desitā, na kevalaṃ te eva, ayampi khoti bhagavā attano paccakkhabhūtaṃ samādhiṃ desanānubhāvena tesampi bhikkhūnaṃ āsannaṃ, paccakkhañca karonto sampiṇḍanavasena evamāhāti sambandhamukhena attho veditabbo.

215. Mối liên hệ là: 'Đề mục thiền niệm hơi thở nào đã được tán thán như vậy, đã được chỉ dạy'. Ở đây, vì khi ý nghĩa của đoạn văn câu hỏi bắt đầu bằng 'kathaṃ bhāvito' (được tu tập như thế nào?) được giải thích, thì ý nghĩa của đoạn văn tán thán cũng được giải thích, do không có sự khác biệt, nên ngài bỏ qua đoạn đó và bắt đầu với 'kathaṃ bhāvito ca' (và được tu tập như thế nào?). Quả vậy, ở đoạn văn tán thán đó, sự khác biệt so với đoạn này là sự hiện hữu của lời tán thán và câu 'ayampi kho' (cả pháp này nữa). Trong số những điểm khác biệt đó, để chỉ ra sự hiện hữu của lời tán thán, ngài đã nói 'evaṃ pasaṃsitvā' (sau khi tán thán như vậy). Và lời tán thán ở đây có mục đích khuyến khích bằng cách làm phát sanh sự hoan hỷ. Quả vậy, sau khi nghe điều đó, các vị Tỳ-khưu nghĩ rằng: 'Đức Thế Tôn tán thán pháp định này bằng nhiều cách. Định này quả là tịch tịnh, vi diệu, không cần thêm thắt, và là một trú xứ an lạc, lại còn làm cho các ác pháp biến mất ngay lập tức.' Do đó, với sự hoan hỷ và nỗ lực phát sanh, họ nghĩ rằng nên chuyên tâm thực hành một cách cẩn trọng. Về cụm từ 'Ayampi kho', ý nghĩa nên được hiểu theo mối liên hệ như sau: Đức Thế Tôn, khi làm cho pháp định mà Ngài đã trực tiếp chứng ngộ trở nên gần gũi và hiển nhiên đối với các vị Tỳ-khưu ấy bằng năng lực thuyết pháp của mình, đã nói như vậy một cách tóm tắt rằng: 'Không chỉ có các pháp như thiền kasiṇa, thiền bất tịnh v.v. mà Ta đã thuyết giảng, vốn là bến đỗ để đi vào đại dương Niết-bàn, mà cả pháp định này nữa (cũng là bến đỗ)'.

Soḷasavatthukanti catūsu anupassanāsu catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasaṭṭhānaṃ. Sabbākāraparipūroti kammaṭṭhānapāḷiyā padattho piṇḍattho upamā codanā parihāro payojananti evamādīhi sabbehi ākārehi paripuṇṇo. Niddesoti kammaṭṭhānassa nissesato vitthāro.

Soḷasavatthukaṃ (có mười sáu nền tảng) có nghĩa là có mười sáu cơ sở, do có bốn bộ bốn trong bốn pháp tùy quán. Sabbākāraparipūro (tròn đủ mọi phương diện) có nghĩa là tròn đủ về mọi phương diện như: ý nghĩa của từng từ, ý nghĩa tổng hợp, ví dụ, sự chất vấn, sự giải đáp, và lợi ích của đoạn kinh về đề mục thiền. Niddeso (sự chỉ dẫn) là sự giải thích chi tiết, không thiếu sót về đề mục thiền.

216. Kathanti idaṃ pucchanākāravibhāvanapadaṃ. Pucchā cettha kathetukamyatāvasena aññāsaṃ asambhavato. Sā ca upari desanaṃ āruḷhānaṃ sabbesaṃ pakāravisesānaṃ āmasanavasenāti imamatthaṃ dassento ‘‘kathanti…pe… kamyatāpucchā’’ti āha. Kathaṃ bahulīkatoti etthāpi ‘‘ānāpānassatisamādhī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tattha kathanti ānāpānassatisamādhibahulīkāraṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bahulīkato ānāpānassatisamādhīti tathāpuṭṭhadhammanidassananti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidisati. Tathā santabhāvādayopi tassa yehi bhāvanābahulīkārehi siddhā, taggahaṇeneva gahitā hontīti dassetuṃ ‘‘kathaṃ bahulīkato…pe… vūpasametīti etthāpi eseva nayo’’ti vuttaṃ.

216. Từ 'kathaṃ' (như thế nào) này là từ biểu thị hình thức câu hỏi. Và ở đây, câu hỏi này là do ý muốn được nghe giải thích, vì không thể có các câu hỏi khác. Và câu hỏi đó có mục đích bao quát tất cả các phương diện đặc biệt đã được trình bày trong bài giảng ở trên. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói: 'kathanti…pe… kamyatāpucchā' (kathaṃ… là câu hỏi do ý muốn được nghe). Ở câu 'kathaṃ bahulīkato' (được làm cho sung mãn như thế nào?), cũng cần phải thêm từ 'ānāpānassatisamādhi' (định niệm hơi thở) vào để liên kết. Ở đó, 'kathaṃ' là câu hỏi do ý muốn được giải thích chi tiết về việc làm cho sung mãn định niệm hơi thở theo nhiều phương diện khác nhau. 'Bahulīkato ānāpānassatisamādhi' là sự chỉ ra pháp đã được hỏi như vậy. Ngài áp dụng tương tự ý nghĩa này bằng câu 'eseva nayo' (cũng theo cách này). Tương tự, để chỉ ra rằng các trạng thái như sự tịch tịnh v.v. cũng được thành tựu nhờ sự tu tập và làm cho sung mãn nào của pháp định ấy, thì chúng cũng được bao hàm khi đề cập đến sự tu tập và làm cho sung mãn đó, nên đã được nói: 'kathaṃ bahulīkato…pe… vūpasametīti etthāpi eseva nayo' (ở câu 'được làm cho sung mãn như thế nào... làm cho an tịnh', cũng theo cách này).

‘‘Puna ca paraṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu (ma. ni. 2.247) uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā’’ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito, uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano, bhāvito paguṇabhāvaṃ āpādito, vaḍḍhitoti attho[Pg.312]. Ānāpānapariggāhikāyāti dīgharassādivisesehi saddhiṃ assāsapassāse paricchijjagāhikāya, te ārabbha pavattāya, satiyaṃ paccayabhūtāyanti attho. Purimasmiñhi atthe samādhissa satiyā sahajātādipaccayabhāvo vutto sampayuttavacanato, dutiyasmiṃ pana upanissayabhāvopi. Upacārajjhānasahagatā hi sati appanāsamādhissa upanissayo hotīti. Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito, tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvaṃ āpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattīyati. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ kato’’ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), ‘‘vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vutto eva hoti, evamidhāpīti āha ‘‘ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo’’ti. Ubhayapadaniyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ.

Trong các câu như: “Này Udāyi, lại nữa, con đường thực hành đã được Như Lai tuyên thuyết cho các vị đệ tử, khi đã thực hành theo đó, các vị đệ tử của Như Lai tu tập bốn niệm xứ” (ma. ni. 2.247), sự tu tập (bhāvanā) được nói đến với ý nghĩa là làm cho phát sanh và làm cho tăng trưởng. Do đó, để trình bày ý nghĩa theo cả hai phương diện ấy, ngài đã nói: “Bhāvito có nghĩa là uppādito (được làm cho phát sanh) hoặc vaḍḍhito (được làm cho tăng trưởng)”. Trong đó, bhāvito là do đã đi đến (ito gato) trạng thái (bhāvaṃ) hiện hữu (vijjamānataṃ); có nghĩa là uppādito, chỉ vừa mới chứng đắc. Còn pháp đã phát sanh (uppanno) và đã được thực hành (laddhāsevano) thì gọi là bhāvito, tức là đã được đưa đến (āpādito) trạng thái thuần thục (paguṇabhāvaṃ), có nghĩa là vaḍḍhito (được làm cho tăng trưởng). Ānāpānapariggāhikāya có nghĩa là: do niệm (satiyā) có khả năng nắm bắt (pariggāhikāya) hơi thở vô và hơi thở ra (assāsapassāse) cùng với các đặc điểm như dài, ngắn v.v... (dīgharassādivisesehi saddhiṃ), và do niệm ấy sanh khởi (pavattāya) lấy các hơi thở ấy làm đối tượng (te ārabbha), và là nhân duyên (paccayabhūtāya). Thật vậy, trong ý nghĩa thứ nhất, do có từ “tương ưng” (sampayutta), nên trạng thái làm duyên câu sanh v.v... (sahajātādipaccayabhāvo) của niệm đối với định đã được nói đến. Còn trong ý nghĩa thứ hai, trạng thái làm duyên y chỉ (upanissayabhāvo) cũng được nói đến. Vì rằng, niệm tương ưng với thiền cận định (upacārajjhānasahagatā sati) là duyên y chỉ (upanissayo) cho định an chỉ (appanāsamādhissa). Bahulīkato có nghĩa là được thực hành nhiều lần. Qua đó, ngài nói đến việc đạt được các năng lực tự tại như hướng tâm v.v... (āvajjanādivasībhāvappattiṃ). Thật vậy, định nào đã được đưa đến trạng thái tự tại (vasībhāvaṃ āpādito), định ấy được thực hành nhiều lần (punappunaṃ pavattīyati) do có thể nhập vào (samāpajjitabbato) trong từng khoảnh khắc mong muốn (icchiticchitakkhaṇe). Do đó, có câu nói: “punappunaṃ kato (được làm đi làm lại nhiều lần)”. Giống như trong các câu như: “idheva, bhikkhave, samaṇo (này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn)” (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), và “vivicceva kāmehi (ly dục)” (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123), bất biến từ eva được nói ở từ đầu tiên cũng được xem như đã được nói ở các từ thứ hai v.v...; cũng vậy, ở đây cũng thế. Do đó, ngài nói: “ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo (nên hiểu sự xác định bằng bất biến từ eva ở cả hai nơi)”. Để trình bày phẩm chất có được do sự xác định ở cả hai từ, câu bắt đầu bằng “ayañhi” đã được nói đến.

Asubhakammaṭṭhānanti asubhārammaṇajhānamāha. Taṃ hi asubhesu yogakammabhāvato, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘asubhakammaṭṭhāna’’nti vuccati. ‘‘Kevala’’nti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. Paṭivedhavasenāti jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati, yathāsabhāvato paṭivijjhīyati cāti ‘‘paṭivedho’’ti vuccati. Oḷārikārammaṇattāti bībhacchārammaṇattā. Paṭikkūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā. Pariyāyenāti kāraṇena, lesantarena vā. Ārammaṇasantatāyāti anukkamena vicetabbataṃ pattaṃ ārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Sante hi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha ‘‘santo vūpasanto nibbuto’’ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇadhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā.

Asubhakammaṭṭhāna (đề mục bất tịnh): Bằng từ này, ngài nói đến thiền có đối tượng bất tịnh. Thật vậy, thiền ấy được gọi là “đề mục bất tịnh” (asubhakammaṭṭhāna) vì là công việc thực hành (yogakamma) trong các đối tượng bất tịnh (asubhesu), và vì là nguyên nhân (kāraṇabhāvato) của các sự an lạc đặc biệt (sukhavisesānaṃ) cho hành giả (yogino). Bằng từ “kevalaṃ (chỉ)”, ngài loại trừ đối tượng. Paṭivedhavasena có nghĩa là: do năng lực thâm nhập của thiền. Thật vậy, thiền (jhānaṃ), khi thành tựu (ijjhantaṃ) nhờ sự tu tập đặc biệt (bhāvanāvisesena), chỉ sanh khởi (pavattati) trong khi đang thâm nhập (paṭivijjhantameva) đối tượng (visayaṃ) của chính nó; và vì nó được thâm nhập (paṭivijjhīyati) theo đúng thực tánh (yathāsabhāvato), nên được gọi là “sự thâm nhập” (paṭivedho). Oḷārikārammaṇattā có nghĩa là: do có đối tượng ghê tởm (bībhacchārammaṇattā). Paṭikkūlārammaṇattā có nghĩa là: do có đối tượng đáng ghê tởm (jigucchitabbārammaṇattā). Pariyāyena có nghĩa là: do nguyên nhân (kāraṇena), hoặc bằng một cách nói khác (lesantarena). Ārammaṇasantatāya (do sự tịch tịnh của đối tượng): Ngài nói điều này nhắm đến (sandhāya) trạng thái vô cùng vi tế (paramasukhumataṃ) của đối tượng (ārammaṇassa) đã đạt đến (pattaṃ) trạng thái cần được quán xét (vicetabbataṃ) theo thứ tự (anukkamena). Thật vậy, pháp (dhammo) sanh khởi (pavattamāno) trong đối tượng (ārammaṇe) tịch tịnh (sante), lắng dịu (sannisinne), thì tự thân nó (sayampi) cũng lắng dịu (sannisinnova). Do đó, ngài nói: “santo vūpasanto nibbuto (tịch tịnh, an tịnh, tịch diệt)”, có nghĩa là đã dập tắt mọi phiền não thiêu đốt (nibbutasabbapariḷāho). Sự tịch tịnh (santatā) của các pháp có đối tượng ấy (tadārammaṇadhammānaṃ) do sự tịch tịnh của đối tượng (ārammaṇasantatāya) cần được trình bày (dīpetabbā) qua các pháp quán xét (paccavekkhaṇāhi) có các pháp siêu thế làm đối tượng (lokuttaradhammārammaṇāhi).

Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako. Asecanakattā anāsittako. Anāsittakattā eva abbokiṇṇo asammisso parikammādinā. Tato eva pāṭiyekko visuṃyeveko. Āveṇiko asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ [Pg.313] vuttaṃ. Parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ, parikammanti ca kasiṇakaraṇādīni nimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ idha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantamappaṇītaṃ siyā. Upacārena vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇavigamena, aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādisamannā…pe… paṇīto cāti yojanā. Kecīti uttaravihāravāsike sandhāyāha. Anāsittakoti upasecanena na āsittako. Tenāha ‘‘ojavanto’’ti, ojavantasadisoti attho. Madhūroti iṭṭho, cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena, upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe ‘‘appitappitakkhaṇe’’ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhaṭe appahīne. Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva. Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ, taṃ pana jhānakattukassa idhādhippetattā pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha ‘‘vikkhambhetī’’ti. Vūpasametīti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘suṭṭhu upasametī’’ti.

Đối với định này, không có bất cứ sự tưới tẩm (secanaṃ) nào mang lại (āvahaṃ) trạng thái tịch tịnh và cao thượng, nên gọi là asecanako (không cần tưới tẩm). Do không cần tưới tẩm (asecanakattā) nên là anāsittako (không được pha thêm). Chính vì không được pha thêm (anāsittakattā eva) nên là abbokiṇṇo (không bị gián đoạn), asammisso (không bị pha trộn) với các pháp chuẩn bị (parikamma) v.v... Chính vì thế nên là pāṭiyekko (riêng biệt), visuṃyev'eko (chỉ một mình riêng rẽ). Āveṇiko (đặc thù), asādhāraṇo (không chung). Tất cả những điều này được nói ra để trình bày trạng thái tịch tịnh (santabhāvaṃ) tự bản chất (sarasato eva) của nó. Hoặc, pháp chuẩn bị (parikammaṃ) là nguyên nhân của trạng thái tịch tịnh (santabhāvanimittaṃ). Và parikammaṃ là công việc bắt đầu từ việc làm kasina cho đến khi tướng đồng dạng (nimitta) phát sanh. Ý muốn nói rằng, pháp chuẩn bị như vậy không có ở đây (trong định niệm hơi thở). Vì rằng, khi ấy, đề mục (kammaṭṭhānaṃ) do không có hương vị (nirassādattā) nên có thể không tịch tịnh (asantaṃ), không cao thượng (appaṇītaṃ). Hoặc, nên hiểu rằng: ở đây không có sự tịch tịnh (santatā) bằng (pháp) cận hành (upacārena). Giống như trong khoảnh khắc cận hành (upacārakkhaṇe), sự tịch tịnh (santatā) của các thiền khác (paresaṃ) có được là do sự vắng mặt của các triền cái (nīvaraṇavigamena) và do sự xuất hiện của các thiền chi (aṅgapātubhāvena), nhưng đối với định này thì không như vậy. Trái lại, nên hiểu rằng: định này... cao thượng ngay từ lúc bắt đầu tác ý (ādisamannāhārato... paṇīto ca). Keci (một số vị): Ngài nói điều này nhắm đến các vị ở Uttaravihāra (Bắc Tự). Anāsittako có nghĩa là: không được tưới tẩm (na āsittako) bằng sự thêm vào (upasecanena). Do đó, ngài nói “ojavanto (có hương vị)”, có nghĩa là tương tự như vật có hương vị. Madhūro có nghĩa là: đáng ưa thích (iṭṭho). Việc thành tựu sự chứng đắc tâm sở lạc (cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ) nên được hiểu theo năng lực của tam thiền và tứ thiền; hoặc, do xả (upekkhāya) có trạng thái tịch tịnh (santabhāvena) và có xu hướng đến an lạc (sukhagatikattā), nên được hiểu theo năng lực của tất cả các thiền. Còn việc thành tựu sự chứng đắc thân lạc (kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ) nên được thấy theo năng lực của trạng thái thân được thấm nhuần bởi sắc cao thượng do thiền sanh (jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena), và điều đó (nên được thấy) vào lúc xuất thiền. Trong trường hợp này, từ “appitappitakkhaṇe” nên được xem là biến cách thứ bảy (bhummavacanaṃ) với ý nghĩa nguyên nhân (hetumhi). Avikkhambhite có nghĩa là: những pháp chưa được loại bỏ (anīhaṭe), chưa được đoạn trừ (appahīne) khỏi dòng tâm thức của mình (sakasantānato) bằng thiền (jhānena). Akosallasambhūte có nghĩa là: akosallaṃ được gọi là vô minh (avijjā), (các pháp) sanh từ đó (tato sambhūte). Thật vậy, tất cả các ác pháp (sabbe pāpadhammā) đều có vô minh đi trước (avijjāpubbaṅgamā). Khaṇeneva có nghĩa là: chỉ bằng chính khoảnh khắc sanh khởi của nó. Trong câu antaradhāpeti, sự làm cho biến mất (antaradhāpanaṃ) là sự hủy diệt (vināsanaṃ). Nhưng ở đây, vì chủ thể được nhắm đến là thiền, nên nó là sự đoạn trừ các phiền não triền miên (pariyuṭṭhānappahānaṃ). Do đó, ngài nói “vikkhambheti (trấn áp)”. Vūpasameti có nghĩa là: làm cho an tịnh (upasameti) một cách đặc biệt (visesena). Và sự làm cho an tịnh một cách đặc biệt chính là sự làm cho an tịnh một cách trọn vẹn (sammadeva upasamanaṃ). Do đó, ngài nói “suṭṭhu upasameti (làm cho an tịnh tốt đẹp)”.

Nanu ca aññopi samādhi attano pavattikkhaṇeneva paṭipakkhadhamme antaradhāpeti vūpasameti, atha kasmā ayameva samādhi evaṃ visesetvā vuttoti? Pubbabhāgato paṭṭhāya nānāvitakkavūpasamasabbhāvato. Vuttañhetaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Apica tikkhapaññassa ñāṇuttarassetaṃ kammaṭṭhānaṃ, ñāṇuttarassa ca kilesappahānaṃ itarehi sātisayaṃ, yathā saddhādhimuttehi diṭṭhippattassa. Tasmā imaṃ visesaṃ sandhāya ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vuttaṃ. Atha vā nimittapātubhāve sati khaṇeneva aṅgapātubhāvasabbhāvato ayameva samādhi ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vutto. Yathā taṃ mahato akālameghassa uṭṭhitassa dhārānipāte khaṇeneva pathaviyaṃ [Pg.314] rajojallassa vūpasamo. Tenāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, mahāakālamegho uṭṭhito’’tiādi (saṃ. ni. 5.985; pārā. 165). Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyāva hotīti āha ‘‘nibbedhabhāgiyattā’’ti. Buddhānaṃ pana ekaṃsena nibbedhabhāgiyāva hoti. Imameva hi kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā sabbepi sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘anupubbena ariyamaggavuddhippatto’’ti.

Chẳng phải định khác cũng làm cho các pháp đối nghịch biến mất, làm cho an tịnh ngay trong khoảnh khắc sanh khởi của nó hay sao? Vậy tại sao chỉ có định này được nói một cách đặc biệt như vậy? Vì kể từ giai đoạn đầu, nó có khả năng làm an tịnh các tầm khác nhau. Điều này đã được nói rằng: “Niệm hơi thở cần được tu tập để đoạn trừ các tầm.” (A. Ni. 9.1; Udā. 31). Hơn nữa, đây là đề mục của bậc có trí tuệ sắc bén, có trí tuệ siêu việt. Và việc đoạn trừ phiền não của bậc có trí tuệ siêu việt thì vượt trội hơn những người khác, giống như (việc đoạn trừ phiền não) của bậc Kiến Đáo (diṭṭhippatta) so với các bậc Tín Giải Thoát (saddhādhimutta). Do đó, nhắm đến sự đặc biệt này mà đã nói rằng: “làm cho biến mất, làm cho an tịnh ngay tại chỗ.” Hoặc là, khi tướng hiện khởi, do có sự hiện khởi của các thiền chi ngay trong khoảnh khắc, chính định này được nói là “làm cho biến mất, làm cho an tịnh ngay tại chỗ.” Giống như khi một đám mây lớn trái mùa nổi lên, do dòng mưa tuôn xuống, bụi bặm và rác rưởi trên mặt đất được an tịnh ngay trong khoảnh khắc. Do đó, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, ví như một đám mây lớn trái mùa nổi lên...” (Saṃ. Ni. 5.985; Pārā. 165). Việc tu tập thiền của người trong giáo pháp này phần lớn thuộc về phần thấu triệt, vì vậy Ngài nói “do thuộc về phần thấu triệt.” Nhưng đối với các vị Phật, (việc tu thiền) chắc chắn thuộc về phần thấu triệt. Vì sau khi tu tập chính đề mục này, tất cả các vị Chánh Đẳng Giác đều chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Định này là nền tảng cho Thánh đạo, sau khi tăng trưởng tuần tự, nó giống như đã đạt đến trạng thái Thánh đạo, vì vậy Ngài nói “đã đạt đến sự tăng trưởng của Thánh đạo một cách tuần tự.”

Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati. Heṭṭhā papañcavasena vuttamatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dassento ‘‘ayaṃ panettha saṅkhepattho’’ti āha, piṇḍatthoti vuttaṃ hoti.

Nhưng ý nghĩa này chỉ thích hợp theo cách của các quán về ly tham, diệt, và từ bỏ. Để trình bày bằng cách tóm tắt lại ý nghĩa đã được nói một cách chi tiết ở dưới cho dễ nắm bắt, Ngài đã nói: “Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây,” có nghĩa là, ý nghĩa tổng hợp đã được nói.

217. Tamatthanti taṃ ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādinā pucchāvasena saṅkhepato vuttamatthaṃ. ‘‘Idha tathāgato loke uppajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.190; ma. ni. 1.291; a. ni. 3.61) idha-saddo lokaṃ upādāya vutto, ‘‘idheva tiṭṭhamānassā’’tiādīsu (dī. ni. 2.369) okāsaṃ, ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) padapūraṇamattaṃ, ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pana sāsanaṃ, ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhū’’ti idhāpi sāsanamevāti dassento ‘‘bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassāti sabbappakāraggahaṇaṃ soḷasa pakāre sandhāya. Te hi imasmiṃyeva sāsane. Bāhirakā hi jānantā ādito catuppakārameva jānanti. Tenāha ‘‘aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano’’ti, yathāvuttassa puggalassa nissayabhāvapaṭisedhanoti attho. Etena ‘‘idha bhikkhave’’ti idaṃ antogadhevasaddanti dasseti. Santi hi ekapadānipi sāvadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenevāha ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi so, yo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.

217. (Cụm từ) tam atthaṃ (ý nghĩa ấy) có nghĩa là ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua câu hỏi bắt đầu bằng “tu tập như thế nào?”. Trong các câu như “Này, Như Lai sanh ra ở đời này” (Dī. Ni. 1.190; Ma. Ni. 1.291; A. Ni. 3.61), từ idha (ở đây, này) được nói với ý nghĩa là “thế gian”. Trong các câu như “ngay khi đang đứng ở đây” (Dī. Ni. 2.369), (từ idha) có nghĩa là “nơi chốn”. Trong các câu như “Này các Tỳ khưu, ở đây ta đã dùng xong, đã được mời” (Ma. Ni. 1.30), (từ idha) chỉ là một từ đệm. Nhưng trong các câu như “Ở đây, vị Tỳ khưu học thuộc Pháp” (A. Ni. 5.73), (từ idha) có nghĩa là “giáo pháp”. Trong câu “Này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu”, từ idha cũng có nghĩa là “giáo pháp”. Để chỉ rõ điều này, sau khi nói “Này các Tỳ khưu, trong giáo pháp này, vị Tỳ khưu”, và để làm rõ ý nghĩa đó, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ayañhī”. Trong đó, việc dùng từ “tất cả các loại” trong câu “người làm phát sanh định niệm hơi thở bằng tất cả các loại” là nhắm đến mười sáu loại. Vì mười sáu loại ấy chỉ có trong giáo pháp này. Vì những người ngoại đạo, nếu có biết, thì họ chỉ biết bốn loại đầu tiên. Do đó, Ngài nói “để phủ định tình trạng tương tự ở giáo pháp khác,” nghĩa là, để phủ định việc (giáo pháp khác) là nơi nương tựa cho hạng người đã được nói đến. Bằng điều này, Ngài chỉ ra rằng câu “Này các Tỳ khưu, ở đây” bao hàm một từ eva (chỉ). Vì có những từ đơn lẻ cũng mang ý nghĩa nhấn mạnh, ví dụ như “kẻ ăn gió” (nghĩa là chỉ ăn gió). Chính vì vậy, Ngài đã nói “Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn”... Vì người làm phát sanh định niệm hơi thở bằng tất cả các loại là người có các pháp làm cho tư cách Sa-môn được viên mãn. Parappavādā (các tà thuyết) là các quan điểm, các lập trường của các ngoại đạo khác.

Araññādikasseva [Pg.315] bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassa hī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Yathā thanehi sabbaso khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpasaddādike paṭicca uppajjanako assādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ.

Để chỉ ra rằng chỉ có rừng v.v... mới là trú xứ thích hợp cho việc tu tập, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “imassa hi”. Con bò khó thuần hóa, chưa được thuần hóa, gọi là kūṭagoṇo (bò chứng). Con bò cái mà sữa hoàn toàn không chảy ra từ vú, con bò cái cản trở việc vắt sữa như vậy, gọi là kūṭadhenu (bò cái chứng). Sự thỏa thích sanh khởi do duyên vào sắc, thanh v.v... là vị của sắc trần v.v... “Đối tượng đã quen thuộc trước đây” có nghĩa là đối tượng đã quen thuộc trước khi xuất gia, hoặc trong vòng luân hồi vô thủy.

Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānasallakkhaṇasampavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.

Nibandheyya (nên cột) có nghĩa là bandheyya (nên buộc). Satiyā (bằng niệm) có nghĩa là bằng niệm được vận hành đúng đắn trong việc ghi nhận đề mục thiền. Ārammaṇe (trên đối tượng) có nghĩa là trên đối tượng thiền. Daḷhaṃ (vững chắc) có nghĩa là thiraṃ (kiên cố); nghĩa là, làm cho (tâm) đạt đến sức mạnh theo cách mà định, bao gồm cận hành và an chỉ, của người hành thiền có niệm được thành tựu.

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa ceva aññakammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ.

(Là nơi nương tựa gần cho việc chứng đắc pháp đặc biệt và hiện tại lạc trú) có nghĩa là: là nơi nương tựa gần cho cả việc chứng đắc pháp đặc biệt của tất cả các vị Phật, một số vị Phật Độc Giác, và các vị Phật Thanh Văn, và cho cả việc hiện tại lạc trú của những vị đã chứng đắc pháp đặc biệt bằng một đề mục thiền khác.

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato.

Đức Thế Tôn giống như một vị thầy am tường về địa lý, vì Ngài chỉ dạy nơi ở thích hợp cho các hành giả.

Bhikkhu dīpisadiso araññe ekiko viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato. Phalamuttamanti sāmaññaphalamāha. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.

Vị Tỳ khưu giống như con báo, vì sống một mình trong rừng, chế ngự các pháp đối nghịch và thành tựu mục đích mong muốn. Bằng câu “quả tối thượng”, Ngài nói đến bốn quả Sa-môn. (Là mảnh đất thích hợp cho sự tinh tấn nhanh chóng) có nghĩa là là mảnh đất thích hợp để tạo ra sự nhanh chóng trong nỗ lực tu tập.

218. Evaṃ vuttalakkhaṇesūti abhidhammapariyāyena (vibha. 530), suttantapariyāyena ca vuttalakkhaṇesu. Rukkhasamīpanti ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlanti vuccatī’’ti evaṃ vuttaṃ rukkhassa samīpaṭṭhānaṃ. Avasesasattavidhasenāsananti pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjanti evaṃ vuttaṃ.

218. (Trong các đặc tính đã được nói như vậy) có nghĩa là trong các đặc tính đã được nói theo pháp môn A-tỳ-đàm (Vibh. 530) và pháp môn Kinh tạng. (Gần gốc cây) là nơi gần cây đã được nói như sau: “Đến chừng nào mà vào buổi trưa, bóng cây lan tỏa xung quanh, và khi không có gió, lá cây rơi xuống, chừng ấy được gọi là gốc cây.” (Bảy loại trú xứ còn lại) là các trú xứ đã được nói như sau: núi, khe núi, hang núi, nghĩa địa, rừng rậm, ngoài trời, và đống rơm.

Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti gimhādiututtayassa, semhādidhātuttayassa, mohādicariyattayassa ca anukūlaṃ. Tathā hi gimhakāle ca araññaṃ anukūlaṃ, hemante rukkhamūlaṃ, vassakāle suññāgāraṃ, semhadhātukassa semhapakatikassa araññaṃ, pittadhātukassa rukkhamūlaṃ[Pg.316], vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ, mohacaritassa araññaṃ, dosacaritassa rukkhamūlaṃ, rāgacaritassa suññāgāraṃ anukūlaṃ. Alīnānuddhaccapakkhikanti asaṅkocāvikkhepapakkhikaṃ. Sayanañhi kosajjapakkhikaṃ, ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhikāni, na evaṃ nisajjā. Tato evassa santatā. Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena, assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṭṭhapanena, ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena dassento. Ūrubaddhāsananti ūrūnamadhobandhanavasena nisajjā. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjā-vacaneneva bodhitanti ‘‘ujuṃ kāya’’nti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato, payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Na paṇamantīti na onamanti. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅghati, tato eva pubbenāparaṃ visesuppattiyā vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Idha pari-saddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhitvāti attho. Parīti pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16) viya. Niyyānaṭṭho paṭipakkhato niggamanaṭṭho. Tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho.

Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti có nghĩa là thích hợp với ba loại thời tiết bắt đầu là mùa nóng, thích hợp với ba loại thể chất bắt đầu là đàm, và thích hợp với ba loại tánh hạnh bắt đầu là si. Thật vậy, vào mùa nóng thì trú xứ trong rừng là thích hợp, vào mùa đông thì gốc cây là thích hợp, vào mùa mưa thì ngôi nhà trống là thích hợp. Đối với người có thể chất đàm, có bản chất đàm thì trú xứ trong rừng là thích hợp; đối với người có thể chất mật thì gốc cây là thích hợp; đối với người có thể chất gió thì ngôi nhà trống là thích hợp. Đối với người có tánh si thì trú xứ trong rừng là thích hợp; đối với người có tánh sân thì gốc cây là thích hợp; đối với người có tánh tham thì ngôi nhà trống là thích hợp. Alīnānuddhaccapakkhikanti có nghĩa là thuộc về phe không co rút, không phóng dật. Thật vậy, sự nằm thuộc về phe giải đãi; sự đứng và sự kinh hành thuộc về phe phóng dật; sự ngồi thì không như vậy. Do đó, sự ngồi này là sự liên tục. Ngài đang trình bày sự vững chắc của thế ngồi bằng cách ngồi kiết-già; sự dễ dàng trong việc diễn tiến của hơi thở vô và hơi thở ra bằng cách giữ phần thân trên được thẳng; phương pháp nắm bắt đề mục bằng cách an trú niệm ở phía trước. Ūrubaddhāsananti là thế ngồi do bởi sự trói buộc hai đùi ở phía dưới. Việc giữ phần thân dưới không thẳng đã được biết đến chỉ bằng lời nói về thế ngồi, do đó trong câu ‘‘ujuṃ kāyaṃ – thân thẳng,’’ từ kāya có đối tượng là phần thân trên, nên ngài đã nói ‘‘uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā – sau khi giữ phần thân trên được thẳng.’’ Và để trình bày việc giữ thẳng đó về phương diện tự thân và về phương diện mục đích, câu bắt đầu là ‘‘aṭṭhārasā’’ đã được nói đến. Na paṇamantīti có nghĩa là chúng không cúi xuống. Na paripatatīti có nghĩa là không rời khỏi, không vượt qua con đường (hành thiền); do đó, nó đi đến sự tăng trưởng, sự phát triển do bởi sự phát sinh đặc biệt từ trước đến sau. Ở đây, từ pari- có cùng nghĩa với từ abhi-, nên ngài đã nói ‘‘kammaṭṭhānābhimukhaṃ – hướng đến đề mục thiền,’’ có nghĩa là: sau khi ngăn chặn các đối tượng khác nhau ở bên ngoài, chỉ hướng đến đề mục thiền. Parīti có nghĩa là nắm giữ, giống như trong các câu bắt đầu là ‘‘pariṇāyikā.’’ Niyyānaṭṭho có nghĩa là thoát ra khỏi đối nghịch. Do đó, pariggahitaniyyānanti có nghĩa là: sau khi làm cho niệm được ghi nhận không quên lãng, từ bỏ sự quên lãng về mọi phương diện, và sau khi làm cho sự thận trọng của niệm tối thượng được an trú.

219. Satovāti satiyā samannāgato eva saranto eva assasati nāssa kāci sativirahitā assāsappavatti hotīti attho. Sato passasatīti etthāpi satova passasatīti eva-saddo ānetvā vattabbo. Satokārīti sato eva hutvā, satiyā eva vā kātabbassa kattā, karaṇasīlo vā. Yadi ‘‘satova assasati sato passasatī’’ti etassa vibhaṅge (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) vuttaṃ, atha kasmā ‘‘assasati passasati’’cceva avatvā ‘‘satokārī’’ti vuttaṃ? Ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya. Paṭhamacatukke padadvayameva hi vattamānakālavasena āgataṃ, itarāni anāgatakālavasena. Tasmā ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya sabbattha (paṭi. ma. 1.165 ādayo) ‘‘satokāri’’cceva vuttaṃ.

219. Satovāti có nghĩa là: vị ấy thở vô chỉ khi có niệm, chỉ khi đang ghi nhớ; đối với vị ấy không có sự diễn tiến của hơi thở vô nào mà không có niệm. Trong câu sato passasati này cũng vậy, nên đem từ eva đến và cần được hiểu là satova passasati. Satokārīti có nghĩa là chỉ khi có niệm, hoặc là người thực hiện việc cần làm chỉ với niệm, hoặc có thói quen thực hiện (với niệm). Nếu trong phần phân tích của câu ‘‘satova assasati sato passasati – thở vô có niệm, thở ra có niệm’’ đã được nói đến, vậy tại sao không nói chỉ là ‘‘assasati passasati’’ mà lại nói là ‘‘satokārī’’? Do bởi mong muốn thuyết giảng một cách đồng nhất. Thật vậy, trong bốn pháp đầu tiên, chỉ có hai từ đến theo thì hiện tại, các từ khác (đến) theo thì vị lai. Do đó, do bởi mong muốn thuyết giảng một cách đồng nhất, ở tất cả mọi nơi, chỉ từ ‘‘satokārī’’ đã được nói đến.

Dīghaṃ [Pg.317] assāsavasenāti dīghaassāsavasena vibhattialopaṃ katvā niddeso. Dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti vikkhepassa paṭipakkhabhāvato ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmacittassa ekaggabhāvaṃ pajānato. Sati upaṭṭhitā hotīti ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇenāti yathāvuttāya satiyā, yathāvuttena ca ñāṇena. Idaṃ vutta hoti – dīghaṃ assāsaṃ ārammaṇabhūtaṃ avikkhittacittassa, asammohato vā pajānantassa tattha sati upaṭṭhitā eva hoti, taṃ sampajānantassa ārammaṇakaraṇavasena, asammohavasena vā sampajaññaṃ, tadadhīnasatisampajaññena taṃsamaṅgī yogāvacaro satokārī nāma hotīti. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti paṭinissaggānupassī hutvā assasanassa vasena. ‘‘Paṭinissaggānupassīassāsavasenā’’ti vā pāṭho. Tassa paṭinissaggānupassino assāsā paṭinissaggānupassīassāsā, tesaṃ vasenāti attho. Vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso, anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo –

Dīghaṃ assāsavasenāti là sự chỉ định được thực hiện bằng cách không biến mất vĩ ngữ trong câu dīghaassāsavasena. Hoặc dīghanti là do bởi hơi thở vô đã được đức Thế Tôn nói đến. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti có nghĩa là đối với người đang tuệ tri trạng thái nhất tâm của tâm vốn có tên là ‘‘avikkhepo – không phóng dật’’ do bởi là trạng thái đối nghịch với sự phóng dật. Sati upaṭṭhitā hotīti có nghĩa là (niệm) đã đến và an trú trên đối tượng. Tāya satiyā tena ñāṇenāti có nghĩa là với niệm đã được nói đến và với trí tuệ đã được nói đến. Điều này đã được nói đến: đối với người có tâm không phóng dật, hoặc đối với người đang tuệ tri một cách không si mê về hơi thở vô dài vốn là đối tượng, niệm của vị ấy chỉ được an trú ở đó; đối với người đang tỉnh giác về điều ấy, tỉnh giác có được do bởi việc lấy làm đối tượng hoặc do bởi không si mê; do bởi niệm và tỉnh giác phụ thuộc vào điều ấy, vị hành giả thành tựu điều ấy được gọi là satokārī. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti có nghĩa là sau khi trở thành người quán chiếu sự từ bỏ, do bởi sự thở vô. Hoặc bản văn là ‘‘Paṭinissaggānupassīassāsavasenā.’’ Ý nghĩa của bản văn ấy là: các hơi thở vô của vị hành giả quán chiếu sự từ bỏ được gọi là paṭinissaggānupassīassāsā, do bởi các hơi thở vô ấy. Theo Luật tạng, sự thở phát sinh bên trong là hơi thở vô, sự thở phát sinh bên ngoài là hơi thở ra. Nhưng theo Kinh tạng, mặc dù phát sinh bên ngoài, do bởi thở vào bên trong nên là hơi thở vô; mặc dù phát sinh bên trong, do bởi thở ra bên ngoài nên là hơi thở ra. Và chỉ có phương pháp này –

‘‘Assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157) –

‘‘Đối với người đang theo dõi phần đầu, phần giữa, và phần cuối của hơi thở vô bằng niệm, do bởi tâm bị phóng dật vào bên trong, cả thân và tâm đều bị bồn chồn, bị rung động, và bị dao động,’’ và ‘‘Đối với người đang theo dõi phần đầu, phần giữa, và phần cuối của hơi thở ra bằng niệm, do bởi tâm bị phóng dật ra bên ngoài, cả thân và tâm đều bị bồn chồn, bị rung động, và bị dao động’’ –

Imāya pāḷiyā sameti.

Phù hợp với bản văn Pāli này.

Paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, tasmā pavattikkamena assāso paṭhamaṃ vuttoti vadanti. Tāluṃ āhacca nibbāyatīti tāluṃ āhacca nirujjhati. Tena kira sampatijāto bāladārako khipitaṃ karoti. Evaṃ tāvātiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ. Keci ‘‘evaṃ tāvāti anena pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti adhippāyo’’ti vadanti.

Các vị (chú giải sư) nói rằng: ‘‘Trước tiên, gió bên trong đi ra ngoài, do đó theo trình tự diễn tiến, hơi thở vô (assāso) được nói đến trước tiên.’’ Tāluṃ āhacca nibbāyatīti có nghĩa là sau khi chạm vào vòm miệng, nó chấm dứt. Do đó, nghe nói đứa trẻ sơ sinh hắt hơi. Câu bắt đầu là evaṃ tāva là phần kết luận cho ý nghĩa đã được nói đến. Một số vị nói rằng: ‘‘Ý định là: bằng câu bắt đầu là evaṃ tāva này, nên hiểu rằng theo trình tự diễn tiến, hơi thở vô (assāso) là gió đi ra ngoài.’’

Addhānavasenāti [Pg.318] kāladdhānavasena. Ayaṃ hi addhāna-saddo kālassa, desassa ca vācako. Tattha desaddhānaṃ udāharaṇabhāvena dassetvā kāladdhānavasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha okāsaddhānanti okāsabhūtaṃ addhānaṃ. Pharitvāti byāpetvā. Cuṇṇavicuṇṇāpi anekakalāpabhāvena. Dīghaṃ addhānanti dīghaṃ padesaṃ. Tasmāti saṇikaṃ pavattiyā dīghasantānatāya ‘‘dīghā’’ti vuccanti. Ettha ca hatthiādisarīre, sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhena kāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā. ‘‘Saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti’’, ‘‘sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamantī’’ti ca vacanato. Manussesūti samānappamāṇesupi manussasarīresu. Dīghaṃ assasantīti dīghaṃ assāsappabandhaṃ pavattentīti attho. Passasantīti etthāpi eseva nayo. Sunakhasasādayo viya rassaṃ assasanti ca passasanti cāti yojanā. Idaṃ pana dīghaṃ, rassañca assasanaṃ, passasanañca tesaṃ sattānaṃ sarīrasabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Tesanti sattānaṃ. Teti assāsapassāsā. Ittaramaddhānanti appakaṃ kālaṃ.

Addhānavasenāti là do năng lực của thời gian trường. Thật vậy, từ addhāna này là từ chỉ thời gian và không gian. Trong hai loại ấy, sau khi đã trình bày không gian trường như là ví dụ, để làm rõ sự dài ngắn của hơi thở vô, hơi thở ra do năng lực của thời gian trường, (đoạn) bắt đầu bằng "yathā hi" đã được nói đến. Trong đó, okāsaddhānanti là không gian trường đã trở thành cơ hội. Pharitvāti là sau khi đã lan khắp. Dù đã bị nghiền nát thành nhiều nhóm. Dīghaṃ addhānanti là một vùng dài. Tasmāti là do đó, do sự diễn tiến chậm rãi, do có dòng tương tục dài, chúng được gọi là "dài". Và ở đây, nên được hiểu là sự dài ngắn của hơi thở vô, hơi thở ra trong thân của voi v.v., và trong thân của chó v.v. đã được nói đến chỉ do năng lực của thời gian trường, vốn được đặc trưng bởi không gian trường. Do đã được nói rằng: "Sau khi làm đầy một cách chậm rãi, chúng đi ra một cách chậm rãi" và "Sau khi làm đầy một cách nhanh chóng, chúng đi ra một cách nhanh chóng". Manussesūti là trong thân của loài người, dù có kích thước tương đương. Dīghaṃ assasantīti có nghĩa là họ làm cho dòng hơi thở vô dài diễn tiến. Ở từ passasantīti cũng có phương pháp tương tự. Nên liên kết câu là: "Giống như chó, thỏ v.v., họ thở vô ngắn và thở ra ngắn". Nhưng nên được thấy rằng việc thở vô dài và ngắn này, và việc thở ra (dài và ngắn) này là bản chất thân thể của các chúng sanh ấy. Tesanti là của các chúng sanh. Teti là các hơi thở vô, hơi thở ra ấy. Ittaramaddhānanti là một khoảng thời gian ngắn.

Navahākārehīti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kho ekacco assāsaṃ suṭṭhu sallakkheti, ekacco passāsaṃ, ekacco tadubhayanti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena. Keci pana ‘‘assasatipi passasatipīti ekajjhaṃ vacanaṃ bhāvanāya nirantaraṃ pavattidassanattha’’nti vadanti. Chandavasena pubbe viya tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahākārehi.

Navahākārehīti (Bằng chín phương diện): Đối với người đang nỗ lực tu tập, người chưa đạt được sự đặc biệt từ trước đến sau, có ba phương diện đã được nói đến lúc đầu chỉ do năng lực của thời gian trường. Và ba phương diện ấy là do năng lực của ba hạng người này: "một người ghi nhận rõ hơi thở vô, một người (ghi nhận rõ) hơi thở ra, một người (ghi nhận rõ) cả hai". Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "Lời nói gộp chung 'thở vô và thở ra' là nhằm mục đích cho thấy sự diễn tiến không gián đoạn của việc tu tập". Do năng lực của dục, có ba (phương diện) như trước; cũng vậy, do năng lực của hân hoan (có ba phương diện). (Tổng cộng) bằng chín phương diện này.

Kāmaṃ cettha ekassa puggalassa tayo eva ākārā labbhanti, tantivasena pana sabbesaṃ pāḷiāruḷhattā, tesaṃ vasena parikammassa kātabbattā ca ‘‘tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehī’’ti vuttaṃ. Evaṃ pajānatoti evaṃ yathāvuttehi ākārehi assāsapassāse pajānato, tattha manasikāraṃ pavattentassa. Ekenākārenāti dīghaṃ assāsādīsu catūsu ākāresu ekena ākārena, navasu tīsu vā ekena. Tathā hi vakkhati –

Dù rằng ở đây, đối với một người, chỉ có ba phương diện là có thể đạt được, nhưng do năng lực của dòng thuyết giảng, do tất cả (các phương diện) đã được đưa vào Pāli, và do việc chuẩn bị phải được thực hiện theo năng lực của tất cả chúng, (câu) "ở đây, vị tỳ khưu này... bằng chín phương diện" đã được nói đến. Evaṃ pajānatoti là đối với người biết hơi thở vô, hơi thở ra bằng các phương diện đã được nói đến như vậy, người làm cho sự tác ý khởi lên ở đó. Ekenākārenāti là bằng một phương diện trong bốn phương diện bắt đầu bằng hơi thở vô dài, hoặc bằng một trong chín, hoặc một trong ba. Thật vậy, sẽ được nói rằng:

‘‘Dīgho rasso ca assāso, passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti, nāsikagge va bhikkhuno’’ti.

"Hơi thở vô dài và ngắn, và hơi thở ra cũng như vậy; bốn loại này diễn tiến ngay tại chóp mũi của vị tỳ khưu".

Ayaṃ [Pg.319] bhāvanā assāsapassāsakāyānupassanāti katvā vuttaṃ ‘‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatī’’ti.

Sau khi xem rằng việc tu tập này là sự tùy quán thân hơi thở vô, hơi thở ra, đã được nói rằng: "việc tu tập niệm xứ tùy quán thân được thành tựu".

Idāni pāḷivaseneva te nava ākāre, bhāvanāvidhiñca dassetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kathaṃ pajānātīti pajānanavidhiṃ kathetukamyatāya pucchati. Dīghaṃ assāsanti vuttalakkhaṇaṃ dīghaṃ assāsaṃ. Addhānasaṅkhāteti ‘‘addhāna’’nti saṅkhaṃ gate dīghe kāle, dīghaṃ khaṇanti attho. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhāta-saddo ‘‘theyyasaṅkhāta’’ntiādīsu (pārā. 91) viya, tasmā addhānasaṅkhāteti addhānakoṭṭhāse, desabhāgeti attho. Chando uppajjatīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. Chandavasenāti tathāpavattachandassa vasena savisesaṃ bhāvanamanuyuñjantassa kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ gamentassa. Tato sukhumataranti yathāvuttachandappavattiyā purimato sukhumataraṃ. Bhāvanābalena hi paṭippassaddhadarathapariḷāhatāya kāyassa assāsapassāsā sukhumatarā hutvā pavattanti. Pāmojjaṃ uppajjatīti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāvena ārammaṇassa santataratāya, kammaṭṭhānassa ca vīthipaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddikādibhedā taruṇapīti uppajjati. Cittaṃ vivattatīti anukkamena assāsapassāsānaṃ ativiya sukhumatarabhāvappattiyā anupaṭṭhahane vicetabbākārappattehi cittaṃ vinivattatīti keci. Bhāvanābalena pana sukhumatarabhāvappattesu assāsapassāsesu tattha paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hotīti. Sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā.

Bây giờ, để trình bày chín phương diện ấy và phương pháp tu tập chỉ theo năng lực của Pāli, (đoạn) bắt đầu bằng "yathā ha" đã được bắt đầu. Trong đó, bằng (câu) "làm thế nào vị ấy biết?", ngài hỏi do muốn nói về phương pháp biết. Dīghaṃ assāsanti là hơi thở vô dài có đặc tính đã được nói. Addhānasaṅkhāteti có nghĩa là trong một thời gian dài, đã được tính là "trường", (tức là) trong một khoảnh khắc dài. Hoặc từ saṅkhāta là một từ đồng nghĩa với "phần", giống như trong (các câu) bắt đầu bằng "theyyasaṅkhāta", do đó, addhānasaṅkhāte có nghĩa là trong phần trường, trong phần không gian. Chando uppajjatīti: Do việc tu tập mang lại sự đặc biệt từ trước đến sau, do đã có được sự thích thú, dục thiện, có đặc tính là ý muốn làm một cách vượt trội, khởi lên ở đó. Chandavasenāti: Do năng lực của dục khởi lên như vậy, đối với người đang nỗ lực tu tập một cách đặc biệt, người làm cho đề mục nghiệp xứ tăng trưởng, phát triển. Tato sukhumataranti: (Hơi thở) vi tế hơn so với trước, do sự diễn tiến của dục đã được nói đến. Thật vậy, do năng lực của sự tu tập, do sự lắng dịu của phiền não và nóng bức của thân, hơi thở vô và hơi thở ra trở nên vi tế hơn và diễn tiến. Pāmojjaṃ uppajjatīti: Do trạng thái vi tế hơn của hơi thở vô, hơi thở ra, do trạng thái tĩnh lặng hơn của đối tượng, và do đề mục nghiệp xứ đã đi vào đúng lộ trình, sự hân hoan đi cùng với tâm tu tập, tức là hỷ non trẻ có các loại như tiểu hỷ v.v., khởi lên. Cittaṃ vivattatīti: Một số vị nói rằng: do hơi thở vô, hơi thở ra tuần tự đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế, khi chúng không hiện khởi, khi chúng đạt đến trạng thái cần phải tìm kiếm, tâm quay đi khỏi chúng. Nhưng do năng lực của sự tu tập, khi hơi thở vô, hơi thở ra đã đạt đến trạng thái vi tế hơn, khi tướng tương tự khởi lên ở đó, tâm quay đi khỏi hơi thở vô, hơi thở ra tự nhiên. Upekkhā saṇṭhātīti: Khi định có các loại cận hành và an chỉ khởi lên trong tướng tương tự ấy, do không có sự nỗ lực để tạo ra thiền nữa, sự thờ ơ (xả) xảy ra. Và nên biết rằng xả này là xả trung bình ở đó.

Imehi navahi ākārehīti imehi yathāvuttehi navahi pakārehi pavattā. Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti dīghākārā assāsapassāsā cuṇṇavicuṇṇāpi samūhaṭṭhena kāyo. Assāsapassāse nissāya uppannanimittampettha assāsapassāsasamaññameva vuttaṃ. Upaṭṭhānaṃ satīti ārammaṇaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. Anupassanā [Pg.320] ñāṇanti samathavasena nimittassa anupassanā, vipassanāvasena assāsapassāse, tannissayañca kāyaṃ ‘‘rūpa’’nti, cittaṃ taṃsampayuttadhamme ca ‘‘arūpa’’nti vavatthapetvā nāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ, tattha yathābhūtāvabodho. Kāyo upaṭṭhānanti so kāyo ārammaṇakaraṇavasena upagantvā sati ettha tiṭṭhatīti upaṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca ‘‘kāyo upaṭṭhāna’’nti iminā itarakāyassāpi saṅgaho hoti yathāvuttasammasanacārassāpi idha icchitattā. No satīti so kāyo sati nāma na hoti. Sati upaṭṭhānañceva sati ca saraṇaṭṭhena, upatiṭṭhanaṭṭhena ca. Tāya satiyāti yathāvuttāya satiyā. Tena ñāṇenāti yathāvutteneva ñāṇena. Taṃ kāyanti taṃ assāsapassāsakāyañceva tannissayarūpakāyañca. Anupassatīti jhānasampayuttañāṇena ceva vipassanāñāṇena ca anu anu passati. Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti tena anupassanena yathāvutte kāye ayaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti vuccati.

Imehi navahi ākārehīti (với chín phương cách này) có nghĩa là: được tiến hành với chín cách thức này như đã được nói. Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti (hơi thở vô ra dài là thân) có nghĩa là: hơi thở vô ra có hình thái dài, dù bị phân tán thành từng mảnh nhỏ, vẫn được gọi là thân theo nghĩa là một tập hợp. Ở đây, ngay cả tướng phát sanh nương vào hơi thở vô ra cũng được gọi bằng chính danh từ hơi thở vô ra. Upaṭṭhānaṃ satīti (niệm là sự an trú) có nghĩa là: niệm được gọi là sự an trú (upaṭṭhāna) vì nó đi đến đối tượng và đứng vững ở đó. Anupassanā ñāṇanti (tùy quán là trí tuệ) có nghĩa là: theo phương diện chỉ, đó là sự tùy quán tướng; theo phương diện quán, sau khi xác định hơi thở vô ra và thân nương vào nó là “sắc,” tâm và các pháp tương ưng với nó là “danh,” sự tùy quán danh sắc chính là trí tuệ, trong đó là sự liễu tri đúng như thật. Kāyo upaṭṭhānanti (thân là niệm xứ) có nghĩa là: thân ấy được gọi là niệm xứ (upaṭṭhāna) vì niệm, sau khi đi đến bằng cách lấy nó làm đối tượng, đã an trú tại đó. Và ở đây, qua câu “thân là niệm xứ” này, thân khác cũng được bao gồm, vì ở đây cũng mong muốn (bao gồm cả) phạm vi quán xét như đã nói. No satīti (không phải là niệm) có nghĩa là: thân ấy không được gọi là niệm. Niệm vừa là sự an trú, vừa là niệm theo nghĩa ghi nhớ và theo nghĩa hiện diện. Tāya satiyāti (bởi niệm ấy) có nghĩa là: bởi niệm như đã được nói. Tena ñāṇenāti (bởi trí tuệ ấy) có nghĩa là: bởi chính trí tuệ như đã được nói. Taṃ kāyanti (thân ấy) có nghĩa là: thân hơi thở vô ra ấy và thân sắc chất nương vào nó. Anupassatīti (vị ấy tùy quán) có nghĩa là: vị ấy thấy đi thấy lại bằng trí tuệ tương ưng thiền và bằng trí tuệ minh sát. Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti (do đó được gọi là sự tu tập niệm xứ tùy quán thân trong thân) có nghĩa là: do sự tùy quán ấy đối với thân như đã được nói, điều này được gọi là sự tu tập niệm xứ tùy quán thân.

Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ yathāvutte assāsapassāsakāye, tassa nissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā anudakabhūtāya marīciyā udakānupassanā viya na aniccādisabhāve kāye niccādibhāvānupassanā, atha kho yathārahaṃ aniccadukkhānattāsubhabhāvassevānupassanā. Atha vā kāye ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā gahetabbassa kassaci abhāvato tādisaṃ ananupassitvā kāyamattasseva anupassanā kāyānupassanā, tāya kāyānupassanāya sampayuttā satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā vaḍḍhanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti.

Điều này có nghĩa là: sự tùy quán thân này đối với thân hơi thở vô ra như đã nói và đối với thân do nghiệp sanh làm nền tảng cho nó, không phải là sự tùy quán về bản chất thường hằng v.v... trong một thân có bản chất vô thường v.v..., giống như sự tùy quán nước trong ảo ảnh vốn không phải là nước. Mà đúng hơn, đó chính là sự tùy quán về chính trạng thái vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh một cách thích đáng. Hoặc là, vì trong thân không có bất cứ điều gì có thể nắm bắt là “tôi,” “của tôi,” “đàn bà,” hay “đàn ông,” nên không tùy quán những điều như vậy mà sự tùy quán chỉ riêng về khối thân được gọi là thân tùy quán; niệm tương ưng với thân tùy quán ấy chính là sự an trú, là niệm xứ; sự tu tập, sự phát triển niệm xứ ấy được gọi là sự tu tập niệm xứ tùy quán thân.

Esa nayoti ‘‘navahi ākārehī’’tiādinā vuttavidhiṃ rassa-pade atidisati. Etthāti etasmiṃ yathādassite ‘‘kathaṃ dīghaṃ assasanto’’tiādinā (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) āgate pāḷinaye. Idhāti imasmiṃ rassapadavasena āgate pāḷinaye.

Esa nayo (đây là phương pháp) có nghĩa là: vị ấy áp dụng phương pháp đã được nói trong câu “navahi ākārehīti” (với chín phương cách) v.v... cho đề mục về hơi thở ngắn (rassa). Ettha (ở đây) có nghĩa là: trong phương pháp Pāḷi này đã được trình bày như đã chỉ ra trong câu “kathaṃ dīghaṃ assasanto” (thế nào là khi thở vô dài) v.v... Idha (ở đây) có nghĩa là: trong phương pháp Pāḷi này đã được trình bày theo cách của đề mục về hơi thở ngắn.

Ayanti yogāvacaro. Addhānavasenāti dīghakālavasena. Ittaravasenāti parittakālavasena. Imehi ākārehīti imehi navahi ākārehi.

Ayaṃ (vị này) có nghĩa là: vị hành giả. Addhānavasena (theo thời gian) có nghĩa là: theo khoảng thời gian dài. Ittaravasena (theo khoảnh khắc) có nghĩa là: theo khoảng thời gian ngắn. Imehi ākārehi (với những phương cách này) có nghĩa là: với chín phương cách này.

Tādisoti [Pg.321] dīgho, rasso ca. Cattāro vaṇṇāti cattāro ākārā, te ca dīghādayo eva. Nāsikagge va bhikkhunoti gāthābandhasukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ ‘‘nāsikagge vā’’ti, vā-saddo aniyamattho, tena uttaroṭṭhaṃ saṅgaṇhāti.

Tādiso (như vậy) có nghĩa là: dài và ngắn. Cattāro vaṇṇā (bốn loại) có nghĩa là: bốn phương cách, và chúng chính là dài v.v... Nāsikagge va bhikkhuno (này Tỳ khưu, ở chóp mũi) được nói rút ngắn lại để dễ dàng cho việc kết cấu kệ ngôn. Trong câu “nāsikagge vā” (ở chóp mũi hoặc), từ “vā” có nghĩa là không cố định, do đó nó bao gồm cả môi trên.

220. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa kāyassa paṭi paṭi paccekaṃ sammadeva vedanasīlo jānanasīlo, tassa vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedamānoti attho. Tattha tattha sabba-ggahaṇena assāsādikāyassa anavasesapariyādāne siddhepi anekakalāpasamudāyabhāvato tassa sabbesampi bhāgānaṃ saṃvedanadassanatthaṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ. Tattha sakkaccakārībhāvadassanatthaṃ saṃ-saddaggahaṇanti imamatthaṃ dassento ‘‘sakalassā’’tiādimāha. Tattha yathā samānepi assāsapassāsesu yogino paṭipattividhāne paccekaṃ sakkaccaṃyeva paṭipajjitabbanti dassetuṃ visuṃ desanā katā, evaṃ tamevatthaṃ dīpetuṃ satipi atthassa samānatāya ‘‘sakalassā’’tiādinā padadvayassa visuṃ visuṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbaṃ. Pākaṭaṃ karontoti vibhūtaṃ karonto, sabbaso vibhāventoti attho. Pākaṭīkaraṇaṃ vibhāvanaṃ tattha asammuyhanaṃ ñāṇeneva nesaṃ pavattanena hotīti dassento ‘‘evaṃ viditaṃ karonto’’tiādimāha. Tattha tasmāti yasmā ñāṇasampayuttacitteneva assāsapassāse pavatteti, na vippayuttacittena, tasmā evaṃbhūto sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti vuccati buddhādīhīti yojanā. Cuṇṇavicuṇṇavisaṭeti anekakalāpatāya cuṇṇavicuṇṇabhāvena visaṭe. Ādi pākaṭo hoti satiyā, ñāṇassa ca vasena tathā pubbābhisaṅkhārassa pavattattā. Tādisena bhavitabbanti catutthapuggalasadisena bhavitabbaṃ, pageva satiṃ, ñāṇañca paccupaṭṭhapetvā tīsupi ṭhānesu ñāṇasampayuttameva cittaṃ pavattetabbanti adhippāyo.

220. Sabbakāyapaṭisaṃvedī (cảm giác toàn thân) có nghĩa là: người có tính chất cảm nhận, tính chất biết rõ toàn bộ thân hơi thở một cách riêng biệt, từng phần, và đúng đắn; hoặc là, đối với vị này có sự biết đúng đắn từng phần một; hoặc là, người biết nó một cách riêng biệt, từng phần, và đúng đắn. Trong các trường hợp đó, mặc dù việc dùng từ sabba (toàn bộ) đã bao hàm trọn vẹn thân hơi thở v.v..., nhưng vì nó là một tập hợp của nhiều tổng hợp sắc (kalāpa), nên từ paṭi được dùng để chỉ sự cảm nhận tất cả các phần của nó. Ở đó, để chỉ trạng thái hành động một cách cẩn trọng, từ saṃ được dùng. Để chỉ ý nghĩa này, ngài đã nói “sakalassa” (của toàn thể) v.v... Ở đó, cần phải hiểu rằng: cũng như mặc dù phương pháp thực hành của hành giả đối với hơi thở vô và hơi thở ra là như nhau, nhưng một bài giảng riêng đã được thuyết để chỉ ra rằng mỗi thứ cần được thực hành một cách cẩn trọng; tương tự như vậy, để làm sáng tỏ chính ý nghĩa đó, mặc dù ý nghĩa là như nhau, lời giải thích ý nghĩa của hai từ đã được thực hiện riêng biệt qua câu “sakalassa” v.v... Pākaṭaṃ karonto (làm cho rõ ràng) có nghĩa là: làm cho hiển lộ, làm cho hiển lộ về mọi mặt. Sự làm cho rõ ràng là sự làm cho hiển lộ; để chỉ ra rằng sự không mê mờ ở đó xảy ra do việc khiến chúng vận hành chỉ bằng trí tuệ, ngài đã nói “evaṃ viditaṃ karonto” (làm cho biết như vậy) v.v... Ở đó, tasmā (do đó) có nghĩa là: vì vị ấy khiến hơi thở vô ra vận hành chỉ bằng tâm tương ưng với trí tuệ, chứ không phải bằng tâm không tương ưng, do đó, người như vậy được các vị Phật v.v... gọi là người thực tập ‘tôi sẽ thở vô, cảm giác toàn thân; tôi sẽ thở ra, cảm giác toàn thân.’ Đây là cách nối kết. Cuṇṇavicuṇṇavisaṭe (trải rộng ra thành từng mảnh nhỏ) có nghĩa là: trải rộng ra trong trạng thái phân tán thành từng mảnh nhỏ do có nhiều tổng hợp sắc. Phần đầu trở nên rõ ràng nhờ vào sức mạnh của niệm và trí, cũng như nhờ sự vận hành của sự chuẩn bị trước đó. Tādisena bhavitabbaṃ (nên trở thành người như vậy) có nghĩa là: nên trở thành người giống như hạng người thứ tư; chủ ý là, sau khi đã thiết lập niệm và trí từ trước, nên khiến cho tâm chỉ tương ưng với trí tuệ vận hành trong cả ba giai đoạn (đầu, giữa, cuối).

Evanti vuttappakārena sabbakāyapaṭisaṃvedanavaseneva. Ghaṭatīti ussahati. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti, manasikāraṃ pavattetīti attho. Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāventassa. Saṃvaroti sati[Pg.322], vīriyampi vā. Tāya satiyāti yā ānāpāne ārabbha pavattā sati, tāya. Tena manasikārenāti yo so tattha satipubbaṅgamo bhāvanāmanasikāro, tena saddhinti adhippāyo. Āsevatīti ‘‘tisso sikkhāyo’’ti vutte adhikusaladhamme āsevati. Tadāsevanañhettha sikkhananti adhippetaṃ.

Evanti: (Như vậy) có nghĩa là theo cách đã được nói, chỉ bằng năng lực cảm nhận rõ toàn thân hơi thở. Ghaṭatīti: (Cố gắng) có nghĩa là nỗ lực. Vāyamatīti: (Tinh tấn) có nghĩa là thực hiện sự tinh tấn, làm cho tác ý khởi lên. Tathābhūtassāti: (Của người như vậy) có nghĩa là của người đang tu tập niệm hơi thở. Saṃvaroti: (Sự thu thúc) là niệm, hoặc cũng là tinh tấn. Tāya satiyāti: (Bằng niệm ấy) có nghĩa là bằng niệm nào khởi lên lấy hơi thở làm đối tượng. Tena manasikārenāti: (Bằng tác ý ấy) có ý nghĩa là cùng với tác ý tu tập nào có niệm đi trước ở nơi đó. Āsevatīti: (Thực hành) có nghĩa là thực hành các thiện pháp cao thượng đã được nói là ‘ba học pháp’. Ở đây, việc thực hành ấy được chủ trương là sự học tập.

Purimanayeti purimasmiṃ bhāvanānaye, paṭhamavatthudvayeti adhippāyo. Tatthāpi kāmaṃ ñāṇuppādanaṃ labbhateva assāsapassāsānaṃ yāthāvato dīgharassabhāvāvabodhasabbhāvato, tathāpi taṃ na dukkaraṃ yathāpavattānaṃ tesaṃ gahaṇamattabhāvatoti tattha vattamānakālappayogo kato. Idaṃ pana dukkaraṃ purisassa khuradhārāyaṃ gamanasadisaṃ, tasmā sātisayenettha pubbābhisaṅkhārena bhavitabbanti dīpetuṃ anāgatakālappayogo katoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇuppādanādīsūti ādi-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. Keci panettha ‘‘saṃvarasamādānānaṃ saṅgaho’’ti vadanti.

Purimanayeti: (Theo phương pháp trước) có ý nghĩa là trong phương pháp tu tập trước, trong hai đề mục đầu tiên. Ngay cả ở đó, quả thật việc làm cho trí sanh khởi chắc chắn có được do có sự liễu tri về trạng thái dài-ngắn của hơi thở vào-ra một cách như thật; tuy nhiên, việc đó không khó vì chỉ là việc ghi nhận chúng như chúng đang diễn ra, do đó ở đó việc sử dụng thì hiện tại đã được thực hiện. Nhưng điều này thì khó, giống như việc một người đi trên lưỡi dao cạo; vì vậy, để chỉ rõ rằng ‘ở đây cần phải có sự chuẩn bị trước một cách đặc biệt’, việc sử dụng thì tương lai đã được thực hiện. Để trình bày ý nghĩa này, câu ‘tattha yasmā’ v.v... đã được nói. Trong câu ‘ñāṇuppādanādīsu’, bằng từ ‘ādi’ (v.v...), bao gồm cả việc làm an tịnh thân hành, cảm nhận rõ hỷ, v.v... Một số vị ở đây nói rằng ‘đó là sự bao gồm việc thu thúc và thọ trì’.

Kāyasaṅkhāranti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyappaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. Yo pana ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.102) evamāgato kāyasaṅkhāro cetanālakkhaṇo satipi dvārantaruppattiyaṃ yebhuyyavuttiyā, tabbahulavuttiyā ca kāyadvārena lakkhito, so idha nādhippeto. Passambhentotiādīsu pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthavacanaṃ, tasmā passambhanaṃ nāma vūpasamanaṃ, tañca tathāpayoge asati uppajjanārahassa oḷārikassa kāyasaṅkhārassa payogasampattiyā anuppādananti daṭṭhabbaṃ. Tatrāti ‘‘oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento’’ti ettha. Apariggahitakāleti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tato eva kāyacittānampi apariggahitakāle. ‘‘Nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’ti hi iminā kāyapariggaho, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā cittapariggaho vutto. Tenevāha ‘‘kāyopi cittampi pariggahitā hontī’’ti. Kāyoti karajakāyo. Sadarathāti sapariḷāhā, sā [Pg.323] ca nesaṃ sadarathatā garubhāvena viya oḷārikatāya avinābhāvinīti āha ‘‘oḷārikā’’ti. Balavatarāti sabalā thūlā. Santā hontīti cittaṃ tāvaṃ bahiddhā vikkhepābhāvena ekaggaṃ hutvā kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā pavattamānaṃ santaṃ hoti vūpasantaṃ, tato eva taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā lahumudukammaññabhāvappattā, tadanuguṇatāya sesaṃ tisantatirūpanti evaṃ citte, kāye ca vūpasante pavattamāne tannissitā assāsapassāsā santasabhāvā anukkamena sukhumatarasukhumatamā hutvā pavattanti. Tena vuttaṃ ‘‘yadā panassa kāyopī’’tiādi.

Kāyasaṅkhāranti: (Thân hành) là hơi thở vào-ra. Quả vậy, nó dù do tâm sanh, nhưng do có sự diễn tiến liên hệ đến thân do nghiệp sanh nên được tạo tác bởi thân ấy, vì vậy được gọi là thân hành. Còn thân hành nào được nói đến trong câu ‘thân hành, khẩu hành’ (ma. ni. 1.102) có tư làm tướng trạng, dù có sanh khởi ở các môn khác nhưng được ghi nhận qua thân môn do sự diễn tiến phổ biến và thường xuyên ở đó, thì thân hành ấy không được chủ trương ở đây. Trong các từ ‘passambhento’ v.v..., mỗi từ phía sau là lời giải nghĩa cho mỗi từ phía trước; vì vậy, cái gọi là làm an tịnh chính là làm lắng dịu, và cần được hiểu rằng việc ấy là sự không làm sanh khởi thân hành thô vốn có thể sanh khởi khi không có nỗ lực như vậy, do sự thành tựu của nỗ lực. Tatrāti: (Ở đó) là trong câu ‘làm an tịnh thân hành thô’. Apariggahitakāleti: (Trong lúc chưa được nắm bắt) là trong lúc đề mục thiền chưa được bắt đầu, cũng từ đó là trong lúc thân và tâm cũng chưa được nắm bắt. Quả vậy, bằng câu ‘Ngồi kiết-già, giữ thân thẳng’ này, sự nắm bắt thân đã được nói; bằng câu ‘hướng niệm trước mặt’ này, sự nắm bắt tâm đã được nói. Do đó, ngài nói ‘cả thân và tâm đều được nắm bắt’. Kāyoti: (Thân) là thân do nghiệp sanh. Sadarathāti: (Bị dao động) là có sự nóng nảy, và sự dao động ấy của chúng không thể tách rời với sự thô thiển, giống như với sự nặng nề, nên ngài nói ‘oḷārikā’ (thô thiển). Balavatarāti: (Mạnh hơn) là có sức mạnh, thô. Santā hontīti: (Trở nên an tịnh) là trước hết, tâm do không có sự phóng dật ra bên ngoài, trở nên nhất tâm, khi đang diễn tiến sau khi đã nắm bắt đề mục thiền thì trở nên an tịnh, đặc biệt an tịnh; cũng từ đó, các sắc pháp do tâm ấy sanh đạt đến trạng thái nhẹ nhàng, mềm mại, dễ sử dụng; do sự tương ứng với điều đó, các sắc còn lại trong ba dòng cũng vậy. Như vậy, khi tâm và thân đang diễn tiến trong trạng thái an tịnh, hơi thở vào-ra nương vào chúng có bản chất an tịnh, tuần tự trở nên vi tế hơn, vi tế nhất rồi diễn tiến. Do đó, đã được nói ‘yadā panassa kāyopī’ (khi thân của vị ấy...) v.v...

Ābhujanaṃ ābhogo, ‘‘passambhemī’’ti paṭhamāvajjanā. Sammā anu anu āharaṇaṃ samannāhāro, tasmiṃyeva atthe aparāparaṃ pavattaāvajjanā. Tasseva atthassa manasi karaṇaṃ citte ṭhapanaṃ manasikāro. Vīmaṃsā paccavekkhaṇā.

Ābhujanaṃ (sự hướng tâm) là ābhogo (sự hướng tâm), là sự hướng tâm lần đầu ‘ta sẽ làm an tịnh’. Sammā anu anu āharaṇaṃ (sự mang đến một cách chánh đáng, lặp đi lặp lại) là samannāhāro (sự chú ý), là sự hướng tâm diễn tiến liên tục trong chính đối tượng ấy. Tasseva atthassa manasi karaṇaṃ (sự tác ý đến chính đối tượng ấy), citte ṭhapanaṃ (sự đặt vào trong tâm) là manasikāro (tác ý). Vīmaṃsā (sự thẩm xét) là paccavekkhaṇā (sự quán xét).

Sāraddheti sadarathe sapariḷāhe. Adhimattanti balavaṃ oḷārikaṃ. Liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāroti hi adhippeto. ‘‘Adhimattaṃ hutvā pavattatī’’ti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. Sukhumanti etthāpi eseva nayo. Kāyamhīti ettha ‘‘citte cā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

Sāraddheti: (Khi bị kích động) có nghĩa là khi bị dao động, khi bị nóng nảy. Adhimattanti: (Quá mức) có nghĩa là mạnh mẽ, thô. Được nói với sự thay đổi về tính (ngữ pháp), quả vậy, (danh từ nam tính) ‘kāyasaṅkhāro’ được chủ trương. Hoặc từ này là trạng từ (cho động từ) ‘diễn tiến một cách quá mức’. Ngay cả ở từ ‘sukhumam’ (vi tế) cũng theo phương pháp này. Ở từ ‘kāyamhi’ (trong thân), cần phải mang từ ‘citte ca’ (và trong tâm) đến để liên kết.

221. Paṭhamajjhānato vuṭṭhāya kariyamānaṃ dutiyajjhānassa nānāvajjanaṃ parikammaṃ paṭhamajjhānaṃ viya dūrasamussāritapaṭipakkhanti katvā taṃsamuṭṭhāno kāyasaṅkhāro paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷārikoti sadiso vutto. Esa nayo sesūpacāradvayepi. Atha vā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamāya paṭipajjato dukkhāpaṭipadādivasena kilamato yogino kāyakilamathacittūpaghātādivasena, vitakkādisaṅkhobhena ca sapariphandatāya cittappavattiyā dutiyajjhānādiupacāresu kāyasaṅkhārassa oḷārikatā veditabbā. Atisukhumoti aññattha labbhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne atikkantasukhumo. Sukhumabhāvopissa tattha natthi, kuto oḷārikatā appavattanato. Tenāha ‘‘appavattimeva pāpuṇātī’’ti.

221. Sự chuẩn bị có sự hướng tâm khác biệt của thiền thứ hai, được thực hiện sau khi xuất khỏi thiền thứ nhất, vì cho rằng có các pháp đối nghịch đã được loại trừ xa giống như thiền thứ nhất, nên thân hành do sự chuẩn bị ấy sanh trong thiền thứ nhất và trong cận định của thiền thứ hai được nói là thô một cách tương tự. Phương pháp này cũng áp dụng cho hai cận định còn lại. Hoặc là, cần phải hiểu sự thô thiển của thân hành trong các cận định của thiền thứ hai v.v... là do sự diễn tiến của tâm có sự rung động, do sự mệt mỏi của thân, sự tổn hại của tâm v.v..., và do sự khuấy động của tầm v.v... của hành giả đang mệt mỏi vì khổ hành đạo v.v... khi đang thực hành để chứng đắc thiền thứ hai v.v... Atisukhumoti: (Vô cùng vi tế) có nghĩa là thân hành có được ở nơi khác, trong thiền thứ tư thì vượt qua cả sự vi tế. Ngay cả trạng thái vi tế của nó cũng không có ở đó, huống chi là sự thô thiển? (Lý do là) do không diễn tiến. Do đó, ngài nói ‘chỉ đạt đến sự không diễn tiến’.

Lābhissa [Pg.324] sato anupubbasamāpattisamāpajjanavelaṃ, ekāsaneneva vā sabbesaṃ jhānānaṃ paṭilābhaṃ sandhāya majjhimabhāṇakā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Tattha hi sopacārānaṃ jhānānaṃ uparūpari visesavantatā, santatā ca sambhaveyya, ekāvajjanūpacāraṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ. Evañhi heṭṭhā vuttavādena imassa vādassa avirodho siddho bhinnavisayattā. Sabbesaññevāti ubhayesampi. Yasmā te sabbepi vuccamānena vidhinā passaddhimicchantiyeva. ‘‘Apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhatī’’ti idaṃ sadisasantānatāya vuttaṃ. Na hi te eva oḷārikā assāsādayo sukhumā honti. Passambhanākāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttoyeva.

Đối với người đã đắc thiền, vào lúc nhập các thiền tuần tự, hoặc nhắm đến sự chứng đắc tất cả các thiền chỉ trong một lần ngồi, các vị tụng giả Trung Bộ cho rằng (hơi thở) vi tế hơn ngay cả trong cận định của các thiền cao hơn so với các thiền thấp hơn. Thật vậy, trong trường hợp đó, sự đặc thù và sự tĩnh lặng của các thiền cùng với cận định có thể xảy ra ở các bậc cao hơn, hoặc là, điều này được nói nhắm đến cận định có cùng một sự hướng tâm. Vì như vậy, sự không mâu thuẫn của luận điểm này với luận điểm đã được nói ở dưới được thành tựu do có đối tượng khác nhau. (Cụm từ) "Sabbesaññeva" có nghĩa là của cả hai (vị thầy). Bởi vì tất cả các vị ấy đều mong muốn sự an tịnh bằng phương pháp sẽ được nói đến. Câu "thân hành đang diễn tiến trong lúc chưa được nắm bắt sẽ được an tịnh trong lúc được nắm bắt" này được nói do sự tương tự của dòng tương tục. Thật vậy, không phải chính những hơi thở vào thô thiển ấy trở nên vi tế. Tuy nhiên, cách thức an tịnh của chúng đã được nói ở dưới.

Mahābhūtapariggahe sukhumoti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Sakalarūpapariggahe sukhumo bhāvanāya uparūpari paṇītabhāvato. Tenevāha ‘‘rūpārūpapariggahe sukhumo’’ti. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāti kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanato paṭṭhāya balavavipassanā. Tato oraṃ dubbalavipassanā. Pubbe vuttanayenāti ‘‘apariggahitakāle’’tiādinā samathanaye vuttena nayena ‘‘apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro mahābhūtapariggahe paṭippassambhatī’’tiādinā vipassanānayepi paṭippassaddhi yojetabbāti vuttaṃ hoti.

Câu "vi tế trong khi nắm bắt các đại chủng" được nói nhắm đến sự chuyên tâm vào minh sát bằng phương diện bốn đại. (Hơi thở) vi tế trong khi nắm bắt toàn bộ sắc pháp là do sự cao thượng tuần tự của sự tu tập. Do đó, ngài nói: "vi tế trong khi nắm bắt sắc và vô sắc". Cụm từ "minh sát có các tướng làm đối tượng" chỉ cho sự quán xét các tổng hợp. Kể từ tuệ yếm ly trở đi là minh sát có năng lực. Trước đó là minh sát yếu ớt. Cụm từ "theo phương pháp đã nói trước đây" có nghĩa là: theo phương pháp đã được nói trong phần chỉ tịnh bằng câu bắt đầu là "trong lúc chưa được nắm bắt", sự an tịnh cũng nên được liên kết ngay cả trong phương pháp minh sát bằng câu bắt đầu là "thân hành đang diễn tiến trong lúc chưa nắm bắt sẽ được an tịnh trong khi nắm bắt các đại chủng".

Assāti imassa ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa. Codanāsodhanāhīti anuyogaparihārehi. Evanti idāni vuccamānākārena.

(Từ) "Assa" là của câu "làm an tịnh thân hành" này. (Từ) "Codanāsodhanāhi" có nghĩa là bằng những câu hỏi và trả lời. (Từ) "Evaṃ" có nghĩa là theo cách thức đang được nói đến bây giờ.

Kathanti yaṃ idaṃ ‘‘passambhayaṃ…pe… sikkhatī’’ti (paṭi. ma. 1.171) vuttaṃ, taṃ kathaṃ kena pakārena kāyasaṅkhārassa passambhanaṃ, yogino ca sikkhanaṃ hotīti kathetukamyatāya pucchitvā kāyasaṅkhāre sarūpato, oḷārikasukhumato, vūpasamato, anuyogaparihārato ca dassetuṃ ‘‘katame kāyasaṅkhārā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāyikāti rūpakāye bhavā. Kāyapaṭibaddhāti kāyasannissitā. Kāye sati honti, asati na honti, tato eva te akāyasamuṭṭhānāpi kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Passambhentoti oḷārikoḷārikaṃ passambhento. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Oḷārikañhi kāyasaṅkhāraṃ avūpasantasabhāvaṃ sannisīdāpento [Pg.325] ‘‘passambhento’’ti vuccati, anuppādanirodhaṃ pāpento ‘‘nirodhento’’ti, suṭṭhu santasabhāvaṃ nayanto ‘‘vūpasamento’’ti.

(Từ) "Kathaṃ" (Như thế nào?): Điều này đã được nói rằng "làm an tịnh... học tập", sự an tịnh thân hành ấy và sự học tập của hành giả ấy xảy ra như thế nào, bằng cách nào? Sau khi hỏi với ý muốn được giải thích như vậy, để trình bày về các thân hành về phương diện tự thể, về phương diện thô và tế, về phương diện an tịnh, và về phương diện hỏi đáp, (đoạn văn) bắt đầu bằng "thế nào là các thân hành?" đã được bắt đầu. Trong đó, "kāyikā" là sanh khởi trong thân sắc. "Kāyapaṭibaddhā" là nương tựa vào thân. Khi có thân thì chúng có, khi không có thân thì chúng không có, chính vì thế chúng dù không do thân làm sanh khởi nhưng được thân tác thành, nên gọi là thân hành. "Passambhento" có nghĩa là làm an tịnh cái thô thiển. Hai từ còn lại là đồng nghĩa của chính từ ấy. Thật vậy, người làm cho thân hành thô thiển có tự tánh không an tịnh được lắng dịu thì được gọi là "người làm an tịnh" (passambhento); người làm cho đạt đến sự diệt không sanh lại thì được gọi là "người làm cho đoạn diệt" (nirodhento); người dẫn đến trạng thái an tịnh hoàn toàn thì được gọi là "người làm cho lắng dịu" (vūpasamento).

Yathārūpehīti yādisehi. Kāyasaṅkhārehīti oḷārikehi kāyasaṅkhārehi. Ānamanāti abhimukhabhāvena kāyassa namanā. Vinamanāti visuṃ visuṃ passato namanā. Sannamanāti sabbato, suṭṭhu vā namanā. Paṇamanāti pacchato namanā. Iñjanādīni ānamanādīnaṃ vevacanāni, adhimattāni vā abhimukhaṃ calanādīni ānamanādayo, mandāni iñjanādayo. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti tathārūpaṃ ānamanādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento. Tasmiṃ hi passambhite ānamanādayopi passambhitā eva honti.

(Từ) "Yathārūpehi" có nghĩa là loại nào. (Từ) "Kāyasaṅkhārehi" có nghĩa là do các thân hành thô thiển. "Ānamanā" là sự cúi xuống của thân về phía trước. "Vinamanā" là sự nghiêng qua các bên khác nhau. "Sannamanā" là sự co lại từ mọi phía, hoặc co lại hoàn toàn. "Paṇamanā" là sự ngửa ra phía sau. "Iñjana" (rung động) v.v... là đồng nghĩa của "ānamanā" v.v...; hoặc là, các sự chuyển động về phía trước v.v... ở mức độ mạnh là "ānamanā" v.v..., còn các (sự chuyển động) yếu ớt là "iñjana" v.v... Cụm từ "làm an tịnh thân hành" có nghĩa là đang làm an tịnh thân hành thô thiển như vậy, vốn là nguyên nhân của sự cúi xuống v.v... Thật vậy, khi thân hành ấy được an tịnh, sự cúi xuống v.v... cũng trở nên được an tịnh.

Santaṃ sukhumanti yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa aparipphandanahetūhi ānamanādayo na honti, tathārūpaṃ darathābhāvato santaṃ, anoḷārikatāya sukhumaṃ. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti sāmaññato ekaṃ katvā vadati. Atha vā pubbe oḷārikoḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento anukkamena kāyassa aparipphandanahetubhūte sukhumasukhumatare uppādetvā tepi paṭippassambhetvā paramasukhumatāya koṭippattaṃ yaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambheti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti.

(Cụm từ) "An tịnh, vi tế": Do các thân hành loại nào, vốn là nguyên nhân cho sự không rung động của thân, mà sự cúi xuống v.v... không xảy ra, (thân hành) loại ấy là an tịnh do không có sự phiền muộn, là vi tế do không thô thiển. (Ngài) nói (cụm từ) "làm an tịnh thân hành" một cách tổng quát, gộp lại làm một. Hoặc là, trước tiên trong khi làm an tịnh thân hành thô thiển, sau khi tuần tự làm phát sanh các thân hành vi tế và vi tế hơn vốn là nguyên nhân cho sự không rung động của thân, rồi sau khi làm an tịnh cả những thân hành ấy, ngài làm an tịnh thân hành nào đã đạt đến đỉnh cao do sự cực kỳ vi tế, câu "làm an tịnh thân hành an tịnh, vi tế" được nói nhắm đến thân hành đó.

Itītiādi codakavacanaṃ. Tattha itīti pakāratthe nipāto. Kirāti arucisūcane, evaṃ ceti attho. Ayañhettha adhippāyo – vuttappakārena yadi atisukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhetīti. Evaṃ santeti evaṃ sati tayā vuttākāre labbhamāne. Vātūpaladdhiyāti vātassa upaladdhiyā. Ca-saddo samuccayattho, assāsādivātārammaṇassa cittassa pabhāvanā uppādanā pavattanā na hoti, te ca tena passambhetabbāti adhippāyo. Assāsapassāsānañca bhāvanāti oḷārike assāsapassāse bhāvanāya paṭippassambhetvā sukhumānaṃ tesaṃ pabhāvanā ca na hoti, ubhayesaṃ tesaṃ tena paṭippassambhetabbato. Ānāpānassatiyāti ānāpānārammaṇāya satiyā ca pavattanaṃ na hoti, ānāpānānaṃ abhāvato. Tato eva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā uppādanāpi na hoti. Na hi kadāci ārammaṇena vinā sārammaṇadhammā sambhavanti. Na ca naṃ tanti ettha nanti nipātamattaṃ[Pg.326]. Taṃ vuttavidhānaṃ samāpattiṃ paṇḍitā paññavanto na ceva samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti yojanā. Evaṃ codako sabbena sabbaṃ abhāvūpanayanaṃ passambhananti adhippāyena codeti.

“Itītiādi” là lời của người chất vấn. Ở đây, “iti” là một tiểu từ có nghĩa là “theo cách thức”. “Kira” có nghĩa là biểu thị sự không hài lòng, nghĩa là “nếu như vậy”. Đây là chủ ý ở đây: “Nếu người ấy làm cho thân hành, dù là rất vi tế, được an tịnh theo cách đã nói”. “Evaṃ sante” có nghĩa là “khi sự việc là như vậy, khi cách thức mà ngài đã nói có thể đạt được”. “Vātūpaladdhiyā” là “do sự nhận biết gió”. Từ “ca” có nghĩa là tập hợp; chủ ý là: “Sự phát triển, sự khởi sanh, sự tiếp diễn của tâm có đối tượng là gió hơi thở vào v.v... không xảy ra, và những (thân hành vi tế) ấy cần được người đó làm cho an tịnh”. “Và sự tu tập hơi thở vào hơi thở ra” có nghĩa là: sau khi đã làm an tịnh các hơi thở vào ra thô thiển bằng sự tu tập, sự phát triển các hơi thở vi tế ấy cũng không xảy ra, vì cả hai loại (thô và tế) ấy đều cần được người đó làm cho an tịnh. “Ānāpānassati” có nghĩa là: sự tiếp diễn của niệm có đối tượng là hơi thở vào ra cũng không xảy ra, vì không có hơi thở vào ra. Chính vì thế, sự phát triển, sự khởi sanh của định niệm hơi thở vào ra tương ưng với niệm ấy cũng không xảy ra. Vì rằng các pháp có đối tượng không bao giờ có thể khởi sanh nếu không có đối tượng. Trong câu “Na ca naṃ taṃ”, “naṃ” chỉ là một tiểu từ. Cách kết nối câu là: “Các bậc hiền trí, những người có trí tuệ, không thể nhập vào định ấy theo cách đã nói, và cũng không thể xuất khỏi định ấy”. Như vậy, người chất vấn đã chất vấn với chủ ý rằng “an tịnh” có nghĩa là làm cho (hơi thở) hoàn toàn không còn hiện hữu.

Puna iti kirātiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā. Tattha kirāti ‘‘yadī’’ti etassa atthe nipāto. Iti kira sikkhati, mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. Evaṃ santeti evaṃ passambhane sati. Pabhāvanā hotīti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti anukkamena paramasukhumabhāvappattassa vasena nimittuppattiyā ānāpānassatiyā, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā ijjhatevāti adhippāyo.

Lại nữa, câu “iti kira” v.v... là lời giải đáp cho sự chất vấn đã được nói đến. Ở đây, “kira” là một tiểu từ có nghĩa là “nếu”. “Iti kira sikkhati” có nghĩa là “nếu thực hành theo cách ta đã nói”. “Evaṃ sante” có nghĩa là “khi có sự an tịnh như vậy”. “Sự phát triển xảy ra” có chủ ý là: mặc dù các thân hành thô thiển được an tịnh, nhưng các thân hành vi tế vẫn còn đó. Do đó, nhờ vào (các thân hành) đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế một cách tuần tự, và nhờ vào sự khởi sanh của tướng, sự phát triển của niệm hơi thở vào ra và định niệm hơi thở vào ra chắc chắn được thành tựu.

Yathā kathaṃ viyāti yathāvuttavidhānaṃ taṃ kathaṃ viya daṭṭhabbaṃ, atthi kiñci tadatthasampaṭipādane opammanti adhippāyo. Idāni opammaṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha seyyathāpīti opammatthe nipāto. Kaṃseti kaṃsabhājane. Nimittanti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattākārassāti attho. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Suggahitattāti suṭṭhu gahitattā. Sumanasikatattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā. Sūpadhāritattāti sammadeva upadhāritattā sallakkhitattā. Sukhumakā saddāti anurave āha, ye appakā. Appattho hi ayaṃ ka-saddo. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti sukhumo saddova nimittaṃ sukhumasaddanimittaṃ, tadārammaṇatāyapi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāmaṃ tadāsukhumāpi saddā niruddhā, saddanimittassa pana suggahitattā sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvenāpi cittaṃ pavattati. Ādito paṭṭhāya hi tassa tassa niruddhassa saddassa nimittaṃ avikkhittena cittena upadhārentassa anukkamena pariyosāne atisukhumasaddanimittampi ārammaṇaṃ katvā cittaṃ pavattateva. Cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati tasmiṃ yathāupaṭṭhite nimitte samādhānasabbhāvato.

“Yathā kathaṃ viya” có chủ ý là: “Phương pháp đã nói ấy nên được hiểu như thế nào? Có ví dụ nào để làm sáng tỏ ý nghĩa đó không?”. Bây giờ, để đưa ra ví dụ, câu “seyyathāpi” v.v... được nói đến. Ở đây, “seyyathāpi” là một tiểu từ có nghĩa là ví dụ. “Kaṃse” có nghĩa là “trên một cái chậu đồng”. “Nimittaṃ” có nghĩa là “của tướng”, tức là “của cách thức diễn tiến của những âm thanh ấy”. Thật vậy, đây là một từ ở cách thứ hai được dùng với ý nghĩa của cách thứ sáu. “Suggahitattā” là “vì đã được nắm bắt kỹ”. “Sumanasikatattā” là “vì đã được tác ý kỹ, được đặt vào tâm một cách khéo léo”. “Sūpadhāritattā” là “vì đã được xác định, được ghi nhận một cách đúng đắn”. “Sukhumakā saddā” (những âm thanh vi tế) chỉ những tiếng vang theo sau, những âm thanh nhỏ. Thật vậy, hậu tố “ka” ở đây có nghĩa là “nhỏ”. “Sukhumasaddanimittārammaṇatāpi” có nghĩa là: âm thanh vi tế chính là tướng, (gọi là) tướng âm thanh vi tế; và cũng do có tướng đó làm đối tượng. Điều này có nghĩa là gì? Dù cho lúc ấy các âm thanh vi tế đã diệt, nhưng vì tướng của âm thanh đã được nắm bắt kỹ, tâm vẫn tiếp tục diễn tiến với tướng âm thanh vi tế hơn làm đối tượng. Thật vậy, đối với người dùng tâm không tán loạn để xác định tướng của từng âm thanh đã diệt, bắt đầu từ lúc đầu, thì tuần tự cho đến cuối cùng, tâm chắc chắn vẫn tiếp tục diễn tiến, lấy cả tướng âm thanh cực kỳ vi tế làm đối tượng. Tâm không đi đến tán loạn vì có sự định tĩnh vững chắc trên tướng đã hiện khởi như thế.

Evaṃ santetiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Tattha yassa suttapadassa saddhiṃ codanāsodhanāhi attho vutto, taṃ uddharitvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘passambhaya’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ vuttanayattā uttānameva.

Câu “Evaṃ sante” v.v... được nói ra như là phần kết luận cho ý nghĩa đã được trình bày. Ở đây, sau khi đã trình bày ý nghĩa của một đoạn kinh cùng với phần chất vấn và giải đáp, để chỉ ra các pháp niệm xứ quán thân một cách phân tích, ngài đã trích dẫn đoạn kinh đó và nói câu “passambhayaṃ” v.v... Tất cả những điều đó đều rõ ràng vì đã được giải thích theo phương pháp đã nói.

222. Ādikammikassa [Pg.327] kammaṭṭhānavasenāti samathakammaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Vipassanaṃ kammaṭṭhānaṃ pana itaracatukkesupi labbhateva. Etthāti paṭhamacatukke. Pañcasandhikanti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho.

222. Câu “theo phương diện đề mục của hành giả sơ cơ” được nói liên quan đến đề mục thiền chỉ. Còn đề mục thiền quán thì cũng có thể được tìm thấy trong các nhóm bốn pháp khác. “Ở đây” có nghĩa là “trong nhóm bốn pháp đầu tiên”. “Pañcasandhika” (có năm khớp nối) có nghĩa là “có năm phần”, “có năm đoạn”.

Kammaṭṭhānassa uggaṇhananti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ. Tadatthaparipucchā kammaṭṭhānassa paripucchanā. Atha vā ganthato, atthato ca kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ uggaho. Tattha saṃsayaparipucchanā paripucchā. Kammaṭṭhānassa upaṭṭhānanti nimittupaṭṭhānaṃ, evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa ‘‘evamidha nimittaṃ upaṭṭhātī’’ti upadhāraṇaṃ, tathā kammaṭṭhānappanā ‘‘evaṃ jhānamappetī’’ti. Kammaṭṭhānassa lakkhaṇanti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāya sampatti, tato parampi vā sallakkhaṇādivasena matthakappattīti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’ti.

“Sự học hỏi đề mục” là sự học hỏi kinh sách về đề mục. “Sự hỏi han về ý nghĩa của nó” là sự hỏi han về đề mục. Hoặc là, sự học hỏi đề mục cả về phương diện văn bản và ý nghĩa được gọi là “học hỏi” (uggaha). Ở đây, sự hỏi han về những điểm nghi ngờ được gọi là “hỏi han” (paripucchā). “Sự hiện khởi của đề mục” là sự hiện khởi của tướng; đối với người đang thực hành tu tập, sự xác định rằng “tướng hiện khởi ở đây là như thế này”; tương tự, “sự chứng đạt của đề mục” là (sự xác định rằng) “người ấy chứng đạt thiền như thế này”. “Đặc tính của đề mục” là sự thành tựu trong việc an trú (tâm) sau khi đã nỗ lực tu tập bằng cách đếm, theo dõi và xúc chạm; hoặc là sự đạt đến đỉnh cao sau đó bằng cách ghi nhận (tuệ quán) v.v... Đây là sự ghi nhận đúng đắn về bản chất của đề mục. Do đó, ngài nói: “Điều này có nghĩa là sự xác định bản chất của đề mục”.

Attanāpi na kilamati odhiso kammaṭṭhānassa uggaṇhanato. Tato eva ācariyampi na viheseti dhammādhikaraṇampi bhāvanāya matthakaṃ pāpanato. Tasmāti taṃ nimittaṃ attano akilamanaācariyāvihesanahetu. Thokanti thokaṃ thokaṃ. Uggahetabbato uggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ. Ācariyato uggaho ācariyuggaho, tato. Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi.

Do học hỏi đề mục từng phần, bản thân cũng không mệt mỏi. Chính vì thế, cũng không làm phiền vị thầy, và cũng vì lý do chánh pháp, do đã đưa sự tu tập đến đỉnh cao. “Tasmā” (do đó) có nghĩa là: vì lý do đó, vì nguyên nhân là bản thân không mệt mỏi và không làm phiền vị thầy. “Thokaṃ” có nghĩa là “từng chút một”. “Uggaho” (sự học hỏi) là vì cần phải học hỏi; (đây là) toàn bộ phương pháp của đề mục, không chỉ đơn thuần là sự học hỏi đã nói trước đây. “Ācariyuggaho” là sự học hỏi từ vị thầy; “tato” (từ đó). “Ekapadampi” có nghĩa là “dù chỉ một phần”.

223. Anuvahanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā. Phusanāti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti, tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇanādi kātabbanti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ. Taṃ hi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti. Tathā hi samādhi ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhitī’’ti (dha. sa. 11.15) niddiṭṭho. Samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ sallakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā. Pavattato, nimittato ca vinivaṭṭanato vivaṭṭanā nāma maggo. Sakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvato [Pg.328] sabbaso suddhīti pārisuddhi phalaṃ. Tesanti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. Paṭipassanāti paṭi paṭi dassanaṃ pekkhanaṃ. Tenāha ‘‘paccavekkhaṇā’’ti.

223. Anuvahanā là sự tiếp diễn không gián đoạn của niệm theo cách tùy quán hơi thở vô hơi thở ra. Phusanā là sự xúc chạm của các hơi thở ấy tại các nơi như chóp mũi, đối với người đang đếm hơi thở, sau khi đã rút lại việc đếm, đang theo dõi chúng bằng niệm, và đang đặt tâm theo cách để có an chỉ định. Bởi vì không có tác ý riêng biệt theo cách xúc chạm như theo cách đếm v.v., để chỉ ra rằng việc đếm v.v. chỉ nên được thực hiện tại chính nơi đã xúc chạm, nên ở đây việc nắm lấy xúc chạm được nói đến. Ngài đã nói "phusanā là nơi xúc chạm" để làm sáng tỏ điều này. Ṭhapanā là sự định tĩnh. Việc đặt tâm một cách đúng đắn vào đối tượng được gọi là ṭhapanaṃ. Thật vậy, định được chỉ rõ là "sự đứng vững, sự an trú của tâm". An chỉ định có định làm chủ đạo, nên ngài nói "ṭhapanā là an chỉ định". Vipassanā là sallakkhaṇā (sự ghi nhận đặc tính) do ghi nhận đặc tính của vô thường v.v. Thánh đạo được gọi là vivaṭṭanā (sự quay lưng) do quay lưng khỏi sự diễn tiến và khỏi tướng. Quả là pārisuddhi (sự thanh tịnh hoàn toàn) do trạng thái lắng dịu tất cả các phiền não. Tesaṃ là của vivaṭṭanā và pārisuddhi. Paṭipassanā là sự thấy, sự nhìn lại từng cái một. Do đó ngài nói "paccavekkhaṇā" (sự phản khán).

Khaṇḍanti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Okāseti gaṇanavidhiṃ sandhāyāha. Gaṇananissitova na kammaṭṭhānanissito. ‘‘Sikhāppattaṃ nu kho’’ti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasi karontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. ‘‘Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā’’ti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ. ‘‘Yo upaṭṭhātī’’ti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Pavattamānaṃ pavattamānanti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti. Evanti vuttappakārena upalakkhetvā vāti attho. Pākaṭā honti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato.

Khaṇḍaṃ là sự gián đoạn của việc đếm như là một, ba, năm. Okāse: Ngài nói điều này liên hệ đến phương pháp đếm. Chỉ nương tựa vào việc đếm, không nương tựa vào đề mục thiền. Câu "Có phải đã đạt đến đỉnh cao?" được nói theo trường hợp của người tác ý bằng việc đếm trong một thời gian rất dài. Vị ấy, nương vào trạng thái không tán loạn đã đạt được như vậy, có thể nghĩ như thế. Câu "Trong các hơi thở vô và ra, cái nào hiện khởi, hãy nắm lấy cái đó" được nói liên hệ đến người mà chỉ một trong hai hơi thở hiện khởi trước. Nhưng đối với người mà cả hai đều hiện khởi, vị ấy nên nắm lấy cả hai và đếm. Và bằng câu "cái nào hiện khởi", ý nghĩa này cũng được làm sáng tỏ: trong hai luồng gió ở lỗ mũi, luồng nào hiện khởi rõ ràng hơn, luồng đó nên được nắm lấy. Điều này cần được hiểu như vậy. Bằng từ lặp lại "đang diễn tiến, đang diễn tiến", ngài chỉ ra sự ghi nhận không gián đoạn các hơi thở vô và ra. Evaṃ có nghĩa là "sau khi đã ghi nhận theo cách đã nói". Chúng trở nên rõ ràng do không có sự tán loạn ra bên ngoài nhờ vào việc đếm.

Palighassa parivattanaṃ, taṃ yattha nikkhipanti, so palighatthambho. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Purimanayenāti sīghagaṇanāya, gopālakagaṇanāyāti attho. Eko dve tīṇi cattāri pañcāti gaṇanāvidhidassanaṃ. Tasmā aṭṭhātiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni. Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Kasmāti tattha kāraṇaṃ, nidassanañca dasseti ‘‘gaṇanapaṭibaddhe hī’’tiādinā. Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ, pājanadaṇḍo. Arittena upatthambhanaṃ arittupatthambhanaṃ, tassa vasena.

Vòng khuyên của thanh chặn cửa, nơi người ta đặt nó vào, đó là cột chặn cửa. Tiyāmarattiṃ là một từ chỉ sự sử dụng trong ý nghĩa liên tục. Purimanayena có nghĩa là bằng cách đếm nhanh, bằng cách đếm của người chăn bò. "Một, hai, ba, bốn, năm" là sự trình bày phương pháp đếm. Do đó, ngay cả trong các trường hợp như "tám" v.v., cũng nên bắt đầu từ một và đạt đến tám v.v. một cách riêng biệt. Phải đếm thật nhanh. Tại sao? Ở đó, ngài chỉ ra nguyên nhân và ví dụ bằng câu bắt đầu bằng "gaṇanapaṭibaddhe hi". Ở đó, arittaṃ là cái mà con thuyền được chèo bởi nó, tức là cây sào. Arittupatthambhanaṃ là sự chống đỡ bằng cây sào, theo cách đó.

Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha ‘‘nirantaraṃ pavattaṃ viyā’’ti. Anto pavisantaṃ vātaṃ manasi karonto anto cittaṃ paveseti nāma. Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo. Vātabbhāhatanti abbhantaragataṃ vātaṃ bahulaṃ manasi karontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya, medena pūritaṃ viya ca hoti, tathā upaṭṭhāti. Nīharato phuṭṭhokāsaṃ [Pg.329] muñcitvā, tathā pana nīharato vātassa gatisamannesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha ‘‘puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī’’ti.

Theo nghĩa đen, sự diễn tiến không gián đoạn chỉ có trong ṭhapanā (an chỉ định), do đó ngài nói "dường như diễn tiến không gián đoạn". Khi tác ý đến luồng gió đi vào bên trong, người ấy được gọi là đưa tâm vào bên trong. Ngay cả khi đưa tâm ra bên ngoài, phương pháp cũng tương tự. Vātabbhāhataṃ: Đối với người tác ý nhiều lần đến luồng gió đi vào bên trong, nơi đó dường như bị gió thổi vào, và dường như được lấp đầy bởi mỡ, nó hiện khởi như vậy. Đối với người đưa (tâm) ra ngoài, sau khi đã rời bỏ nơi xúc chạm, và đối với người đưa ra như vậy, tâm chạy theo các đối tượng khác nhau qua việc tìm kiếm đường đi của luồng gió, do đó ngài nói "tâm bị phân tán trong nhiều đối tượng khác nhau".

Etanti etaṃ assāsapassāsajātaṃ.

Etaṃ là tập hợp hơi thở vô và hơi thở ra này.

224. Anugamananti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ. Tenevāha ‘‘tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. Nābhi ādi tattha paṭhamaṃ uppajjanato. Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā, na uppattimattavasena. Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva. Yattha yattha ca uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato. Yathāpaccayaṃ pana desantaruppattiyaṃ gatisamaññā. Hadayaṃ majjhanti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ. Nāsikaggaṃ pariyosānanti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsasamaññāya tadavadhibhāvato. Tathā hete ‘‘cittasamuṭṭhānā’’ti vuttā, na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ sambhavo atthi. Tenāha ‘‘abbhantaraṃ pavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī’’ti. Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavasena vuttoti veditabbo. Vikkhepagatanti vikkhepaṃ upagataṃ, vikkhittaṃ asamāhitanti attho. Sāraddhāyāti sadarathabhāvāya. Iñjanāyāti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya.

224. Anugamana là sự tiếp diễn lặp đi lặp lại của niệm, sự theo dõi, theo cách lấy làm đối tượng các hơi thở vô và ra mỗi khi chúng phát sinh. Do đó ngài nói "và điều đó không phải theo cách theo dõi điểm đầu, điểm giữa, và điểm cuối". Rốn là điểm đầu, vì nó phát sinh ở đó trước tiên. Ở đây, ý niệm về điểm đầu là do sự phát sinh đầu tiên, không phải chỉ do sự phát sinh đơn thuần. Thật vậy, chúng phát sinh ở khắp mọi nơi, bắt đầu từ rốn cho đến chóp mũi. Và ở bất cứ nơi nào chúng phát sinh, chúng tan rã ngay tại đó, vì các pháp không có sự di chuyển. Tuy nhiên, tùy theo duyên, sự phát sinh ở một nơi khác được gọi là sự di chuyển. Hadayaṃ majjhaṃ là gần tim, phần trên của nó là điểm giữa. Nāsikaggaṃ pariyosānaṃ là nơi chóp mũi là điểm cuối của nó, vì khái niệm hơi thở vô và ra có giới hạn ở đó. Thật vậy, chúng được gọi là "do tâm tạo", và không có sự tồn tại của các pháp do tâm tạo ở bên ngoài. Do đó ngài nói "đối với luồng gió đi vào bên trong, chóp mũi là điểm đầu". Tuy nhiên, thuật ngữ "đi vào" và "đi ra" nên được hiểu là được nói theo cách tương tự như vậy. Vikkhepagataṃ là đã đi đến sự tán loạn, có nghĩa là bị phân tán, không định tĩnh. Sāraddhāya là để có trạng thái bồn chồn. Iñjanāya là để có sự dao động của việc tác ý đến đề mục thiền.

Vikkhepagatena cittenāti hetumhi karaṇavacanaṃ, itthambhūtalakkhaṇe vā. Sāraddhāti sadarathā. Iñjitāti iñjanakā calanakā. Tathā phanditā.

Vikkhepagatena cittena là một từ ở công cụ cách trong ý nghĩa nguyên nhân, hoặc trong ý nghĩa chỉ trạng thái. Sāraddhā là bồn chồn. Iñjitā là dao động, rung động. Tương tự, phanditā là rung lắc.

Ādimajjhapariyosānavasenāti ādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho. ‘‘Anubandhanāya manasi karontena phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabba’’nti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivarituṃ ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viyā’’tiādimāha. Tattha visuṃ manasikāro natthīti gaṇanāya, anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena, ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi. Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya, phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyeva? Yadipi natthi, gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvena [Pg.330] gahetabbā, evaṃ anubandhanā ṭhapanāya, tāya vinā ṭhapanāya asambhavato. Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī’’ti. Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā’’tiādi. Tattha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento’’ti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti. Tenāha ‘‘gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī’’ti. Tatthevāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva. Teti assāsapassāse. Satiyā anubandhantoti gaṇanāvīthiṃ anugantvā satiyā nibandhanto, phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho. Appanāvasena cittaṃ ṭhapentoti yathā appanā hoti, evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto. Anubandhanāya cātiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā. Svāyamatthoti yvāyaṃ ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento, tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto’’ti ca vutto, so ayamattho. Yā accantāya na minoti na vinicchināti, sā mānassa samīpeti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavayo’’ti.

Ādimajjhapariyosānavasenāti có nghĩa là ādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbaṃ, (không nên tác ý) theo cách theo dõi đầu, giữa, và cuối. Đây là sự liên kết. Để làm rõ ý nghĩa của câu nói: “Khi tác ý bằng cách theo dõi (anubandhanā), nên tác ý bằng cách xúc chạm (phusanā) và bằng cách an lập (ṭhapanā)”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “gaṇanānubandhanāvasena viyā”. Trong đó, visuṃ manasikāro natthi (không có sự tác ý riêng biệt) có nghĩa là: không có sự tác ý đề mục nghiệp xứ chỉ đơn thuần bằng cách xúc chạm và bằng cách an lập theo thứ tự mà không có sự đếm và sự theo dõi. Chẳng phải là giống như không có sự tác ý bằng cách an lập mà không có sự xúc chạm, thì cũng không có sự tác ý bằng cách đếm mà không có sự xúc chạm sao? Mặc dù không có, nhưng sự đếm (gaṇanā) nên được xem là chính yếu vì là nền tảng của sự tác ý đề mục nghiệp xứ. Tương tự như vậy, sự theo dõi (anubandhanā) đối với sự an lập (ṭhapanā), vì không có sự an lập nếu không có sự theo dõi ấy. Do đó, mặc dù sự xúc chạm có tính chất kế cận (không gián đoạn), nhưng ngài đã lấy sự đếm và sự theo dõi là chính yếu vì chúng là nền tảng, và để chỉ ra rằng các pháp khác (xúc chạm, an lập) không có tính chất nền tảng đó, ngài đã nói: “Vì không có sự tác ý riêng biệt bằng cách xúc chạm và an lập như bằng cách đếm và theo dõi”. Nếu vậy, tại sao chúng lại được đề cập riêng trong phần đề mục? Ngài nói câu bắt đầu bằng “phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā”. Trong đó, bằng câu “phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento” (đếm ngay tại nơi xúc chạm), ngài chỉ ra rằng sự xúc chạm là một phần phụ của sự đếm. Do đó, ngài nói: “tác ý bằng cách đếm và bằng cách xúc chạm”. Tattheva nghĩa là phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva (ngay tại nơi xúc chạm). Te là hơi thở vô, hơi thở ra. Satiyā anubandhanto có nghĩa là: đi theo tiến trình đếm, người ấy buộc chặt bằng niệm, hoặc người ấy chú tâm liên tục vào chúng (hơi thở) ngay tại nơi xúc chạm. Appanāvasena cittaṃ ṭhapento là người an lập, định tâm vào tướng đã hiện khởi theo cách mà an chỉ định phát sinh. Trong câu bắt đầu bằng anubandhanāya ca, cách kết nối là: được nói rằng “tác ý bằng cách theo dõi, bằng cách xúc chạm, và bằng cách an lập”. Svāyamattho có nghĩa là: đây là ý nghĩa đã được nói trong câu “đếm ngay tại nơi xúc chạm” và “sau khi thu nhiếp việc đếm ở đó, người ấy theo dõi chúng bằng niệm”. Upamā (ví dụ) là: cái gì không đo lường, không xác định được một cách tuyệt đối, thì nó ở gần cái đo lường được. Giống như “con bò tót (gavayo) giống như con bò (goṇo)”.

225. Paṅguḷoti pīṭhasappī. Dolā pekholo. Kīḷatanti kīḷantānaṃ. Mātāputtānanti attano bhariyāya, puttassa ca. Ubho koṭiyoti āgacchantassa purimakoṭiṃ, gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo. Majjhanti dolāphalakasseva majjhaṃ. Upanibandhanathambho viyāti upanibandhanathambho, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā, tassa mūle samīpe ṭhatvā. Kathaṃ ṭhatvā? Satiyā vasena. Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti, avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato. Nimitteti nāsikaggādinimitte. Satiyā nisīdantoti sativasena nisīdanto. ‘‘Satiñhi tatthā’’tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ. Tatthāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne.

225. Paṅguḷo là người què đi bằng ghế (pīṭhasappī). Dolā là cái võng (pekholo). Kīḷataṃ là của những người đang chơi. Mātāputtānaṃ là của vợ và con trai của mình (người què). Ubho koṭiyo là cả hai đầu, tức là đầu trước của cái võng đang đi tới và đầu sau của cái võng đang đi lui. Majjhaṃ là phần giữa của tấm ván võng. Upanibandhanathambho viya là giống như cột trụ buộc vào. Cột trụ buộc vào là chóp mũi hoặc tướng ở miệng. Tassa mūle samīpe ṭhatvā là đứng ở gần gốc của nó. Đứng như thế nào? Bằng cách có niệm. Thật vậy, hành giả làm cho niệm được thiết lập vững chắc ở đó thì được gọi là đứng ở đó, vì toàn thể (hành giả) được chỉ định bởi một pháp thành phần (niệm). Nimitte là trong tướng, như là tướng chóp mũi v.v... Satiyā nisīdanto là ngồi với niệm. Nên được nói giống như trong trường hợp đứng (ṭhāne) bằng câu bắt đầu bằng “Satiñhi tatthā”. Tattha là ở nơi xúc chạm.

226. Teti [Pg.331] nagarassa antobahigatā manussā, tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā.

226. Te là những người ở trong và ngoài thành phố, và những vật sở hữu trong tay của họ.

227. Ādito paṭṭhāyāti upameyyatthadassanato paṭṭhāya. Gāthāyaṃ nimittanti upanibandhanānimittaṃ. Anārammaṇamekacittassāti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ, ārammaṇaṃ na hontīti attho. Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa. Ca-saddo byatireke. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Nupalabbhatīti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho, dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva.

227. Ādito paṭṭhāya là bắt đầu từ việc chỉ ra ý nghĩa của đối tượng được so sánh. Trong kệ, nimittaṃ là tướng để buộc niệm vào. Anārammaṇamekacittassāti có nghĩa là không phải là đối tượng của một tâm duy nhất, (chúng) không trở thành đối tượng. Ajānato ca tayo dhamme là đối với người không đạt được ba pháp này, tức là tướng, hơi thở vô, hơi thở ra, bằng cách lấy chúng làm đối tượng. Từ ca có nghĩa là trái ngược. Bhāvanā là sự tu tập định niệm hơi thở. Nupalabbhatīti có nghĩa là na upalabbhati na sijjhati (không đạt được, không thành tựu). Đây là ý nghĩa của kệ chất vấn. Còn kệ thứ hai là kệ giải đáp thì dễ hiểu.

Kathanti tāsaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā. Ime tayo dhammātiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti, tathāpi na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti, kathaṃ na ca honti aviditā? Tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati, padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati, nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti, uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti.

Từ kathaṃ là câu hỏi do muốn nói, để làm rõ ý nghĩa của những kệ đó. Trong câu bắt đầu bằng ime tayo dhammā, đây là phần giải thích chi tiết ý nghĩa cùng với sự kết hợp các từ: – Làm thế nào ba pháp này, bắt đầu bằng tướng, không phải là đối tượng của một tâm duy nhất? Tuy nhiên, ba pháp này không phải là không được biết đến. Và làm thế nào chúng không phải là không được biết đến? Thật vậy, nếu chúng không được biết đến, thì làm sao tâm không đi đến tán loạn? Và làm sao tinh tấn, là yếu tố chính yếu hoàn thành sự tu tập, có thể được biết đến? Và làm sao hành giả có thể thực hiện được sự nỗ lực, được gọi là sự chuyên tâm tu tập, vốn trấn áp các triền cái và mang lại sự định tĩnh đúng đắn? Và làm sao hành giả có thể đạt được các pháp đặc biệt cao hơn, cả hiệp thế và siêu thế?

Idāni tamatthaṃ kakacūpamāya sādhetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā, tathā ca sati kakacadantagati dubbiññeyyāti āha ‘‘same bhūmibhāge’’ti. Kakacenāti khuddakena kharapattena. Tenāha ‘‘puriso’’ti. Phuṭṭhakakacadantānanti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena. Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti. Tenāha ‘‘na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī’’ti. Kakacassa ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā. Pellanakāle tato vigatā ‘‘gatā’’ti vuttā. Na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ, āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato. Padhānanti rukkhassa chedanavīriyaṃ[Pg.332]. Payoganti tasseva chedanakiriyaṃ. Visesanti anekabhāvāpādanaṃ, tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesaṃ.

Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ cái cưa, đoạn văn bắt đầu bằng “seyyathāpī” (ví như) được nói đến. Khi khúc gỗ bị chao đảo do mặt đất không bằng phẳng, việc cưa cắt sẽ không dễ dàng; và khi như vậy, sự chuyển động của các răng cưa khó có thể biết được, vì thế Ngài nói “trên mặt đất bằng phẳng.” “Bằng cái cưa” (kakacena) nghĩa là bằng cái cưa nhỏ, có lưỡi thô. Do đó, Ngài nói “người đàn ông” (puriso) ở số ít. “Những răng cưa đã chạm vào” (phuṭṭhakakacadantānaṃ) là theo nghĩa những răng cưa đã chạm đi chạm lại. Bằng cách đó, câu văn cho thấy sự an trú niệm của người đàn ông chỉ ngay tại nơi đã được các răng cưa chạm đi chạm lại. Do đó, Ngài nói: “vị ấy không tác ý đến các răng cưa đang đi tới hay đang đi lui.” Vào lúc kéo cưa, (các răng cưa) chuyển động hướng về người đàn ông được gọi là “đi tới” (āgatā). Vào lúc đẩy cưa, (các răng cưa) đi ra xa khỏi người ấy được gọi là “đi lui” (gatā). Và không phải là các răng cưa đi tới hay đi lui mà không được biết đến, vì niệm được an trú trên toàn bộ (đường cưa), và vì không có các răng cưa nào đi tới hay đi lui mà không chạm vào chỗ cần cưa. “Sự tinh tấn” (padhāna) là nghị lực cưa khúc gỗ. “Sự áp dụng” (payoga) là chính hành động cưa cắt ấy. “Sự đặc biệt” (visesa) là việc tạo ra nhiều mảnh, và mục đích đặc biệt cần được hoàn thành nhờ nó.

Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ. Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma, tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti upanibandhanānimittaṃ, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. Evamevāti yathāpi so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti, suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti, evameva. Nāsikagge mukhanimitteti dīghanāsiko nāsikagge itaro mukhaṃ dasanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.

Đoạn văn bắt đầu bằng “yathā rukkho” (như khúc gỗ) là sự kết nối của ví dụ. “Niệm được gọi là sự buộc chặt (upanibandhanā) vì nó buộc chặt tâm vào đối tượng.” Dấu hiệu để niệm ghi nhận hơi thở vô và hơi thở ra được gọi là “dấu hiệu để buộc chặt” (upanibandhanānimitta), tức là chóp mũi hoặc dấu hiệu ở miệng (mukhanimitta). “Cũng vậy” (evameva) có nghĩa là: cũng như người đàn ông kia, trong khi dùng cưa cắt khúc gỗ, dù không tác ý đến các răng cưa đang đi tới đi lui, nhưng nhờ an trú niệm chỉ ngay tại nơi được chạm đi chạm lại, vị ấy vẫn biết các răng cưa đang đi tới đi lui, và không đi chệch khỏi đường mực, hoàn thành được công việc cần làm; cũng vậy. “Tại chóp mũi, tại dấu hiệu ở miệng” (nāsikagge mukhanimitte) có nghĩa là: người có mũi dài (an trú niệm) tại chóp mũi; người khác (tức người có mũi ngắn) thì (an trú niệm) tại môi trên, nơi được đặt tên là “dấu hiệu ở miệng” (mukhanimitta) vì “miệng, răng được che, được đậy bởi cái này.”

Idaṃ padhānanti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti, idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti. Upakkilesā pahīyantīti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Vitakkā vūpasamantīti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo. Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. Anusayā byantī hontīti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva hoti, pahīnesu ca saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘saṃyojanā pahīyanti anusayā byantī hontī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho.

“Đây là sự tinh tấn” (idaṃ padhānaṃ) có nghĩa là: sự nỗ lực tinh tấn nào mà nhờ đó thân và tâm của hành giả đã khởi sự tinh tấn trở nên dễ sử dụng, kham nhẫn cho công phu thiền định, thích hợp cho công phu thiền định, sự tinh tấn ấy là sự tinh tấn chính yếu. Bằng cách này, câu văn chỉ ra nguyên nhân thông qua kết quả. “Các phiền não được đoạn trừ” (upakkilesā pahīyanti) có nghĩa là các triền cái, vốn là những phiền não của tâm, được đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhana). “Các tầm được an tịnh” (vitakkā vūpasamanti) có nghĩa là do chính điều đó, các tà tầm như dục tầm v.v... đi đến chỗ an tịnh; hoặc là, sau khi chỉ ra sự chứng đắc Sơ thiền qua việc đoạn trừ các triền cái, Ngài nói đến sự chứng đắc Nhị thiền v.v... qua việc ám chỉ sự an tịnh của tầm. “Đây là sự áp dụng” (ayaṃ payogo) có nghĩa là sự chuyên tâm vào đề mục thiền định này, vốn là nhân cho sự chứng đắc thiền, là sự áp dụng. “Các kiết sử được đoạn trừ” (saṃyojanā pahīyanti) có nghĩa là cả mười kiết sử được đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samuccheda) theo tuần tự của các đạo. “Các tùy miên chấm dứt” (anusayā byantī honti) có nghĩa là tương tự, cả bảy tùy miên cũng chấm dứt, không còn sót lại dù chỉ một mảnh nhỏ, bằng cách làm cho chúng đi đến trạng thái không còn sanh khởi. Và ở đây, việc đoạn trừ các kiết sử chỉ xảy ra thông qua sự diệt tận của các tùy miên; và để chỉ ra rằng khi các kiết sử đã được đoạn trừ thì sẽ không còn lại dù chỉ một dấu vết nhỏ nào của các tùy miên, nên câu “các kiết sử được đoạn trừ, các tùy miên chấm dứt” đã được nói đến. “Đây là sự đặc biệt” (ayaṃ viseso) có nghĩa là: kết quả này, bắt đầu bằng việc đoạn trừ các kiết sử, vốn có được một cách tuần tự nhờ vào định này, chính là sự đặc biệt của định này.

Yassāti yena. Anupubbanti anukkamena. Paricitāti pariciṇṇā. Ayaṃ hettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitā[Pg.333], tatheva yena dīgharassapajānanādividhinā anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā, tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā. So bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti. Yathā kiṃ abbhā muttova candimā abbhupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti.

“Của vị nào” (yassa) nghĩa là bởi vị (tỳ-khưu) nào. “Tuần tự” (anupubbaṃ) nghĩa là theo thứ lớp. “Được thực hành” (paricitā) nghĩa là được trau dồi. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: niệm hơi thở vô-ra, như đã được Đức Phật, Thế Tôn, thuyết giảng, cũng vậy, đã được vị (tỳ-khưu) nào tuần tự thực hành, khéo tu tập bằng phương pháp bắt đầu với việc biết (hơi thở) dài và ngắn, do chính điều đó mà nó trở nên viên mãn, hoàn toàn đầy đủ nhờ sự chu toàn của mười sáu đối tượng. Vị tỳ-khưu ấy soi sáng thế giới này của chính mình, tức thế giới uẩn v.v..., bằng ánh sáng trí tuệ. Giống như gì? Giống như mặt trăng, vua của các vì sao, thoát khỏi mây, tức là mặt trăng thoát khỏi cấu uế của mây.

Idhāti kakacūpamāyaṃ. Assāti yogino. Idhāti vā imasmiṃ ṭhāne. Assāti upamābhūtassa kakacassa. Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro, evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva payojanaṃ.

“Ở đây” (idha) nghĩa là trong ví dụ cái cưa. “Của vị ấy” (assa) nghĩa là của hành giả. Hoặc “ở đây” (idha) nghĩa là tại nơi này. “Của nó” (assa) nghĩa là của cái cưa, vốn là vật ví dụ. Giống như có sự không tác ý của người đàn ông kia đối với (răng cưa) theo cách đi tới đi lui, cũng vậy, mục đích chỉ là sự không tác ý đối với hơi thở vô và hơi thở ra theo cách đi vào đi ra.

228. Nimittanti paṭibhāganimittaṃ. Avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti appanāvitakkādiavasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti, vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi pāḷiyaṃ ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho, taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro, jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ, tasmā taṃ ‘‘appanā’’ti dassento ‘‘avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti āha. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘anukkamato…pe… laṅghanākārappattaṃ viya hotī’’ti ettako gantho parihīno.

228. “Tướng” (nimitta) là tợ tướng (paṭibhāganimitta). “Được trang hoàng bởi các thiền chi còn lại” (avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā): có người giải thích là “được trang hoàng bởi các thiền chi còn lại như tầm của an chỉ định (appanāvitakka) v.v...”, nhưng nên nói là “tứ v.v...” (vicārādi), vì theo nghĩa đen, tầm (vitakka) không phải là an chỉ định (appanā). Thật vậy, trong Pāli, nó được giải thích là “sự hướng tâm, sự áp đặt tâm” (appanā byappanā). Hoặc là, vì do tương ưng với nó mà thiền được gọi là “an chỉ định” (appanā) theo cách dùng của Chú giải, và trong các thiền chi, định (samādhi) là chính yếu, do đó, để chỉ định đó là “an chỉ định”, ngài đã nói: “và sự an trí (ṭhapanā) được gọi là an chỉ định (appanā), được trang hoàng bởi các (thiền chi) còn lại, được thành tựu.” Tuy nhiên, đối với một số bản, trong đoạn “kể từ lúc tác ý bằng cách đếm”, một đoạn văn dài chừng này đã bị thiếu: “theo thứ tự... cho đến... dường như đã đạt đến trạng thái nhảy vọt.”

Sāraddhakāyassa kassaci puggalassa. Onamati paṭṭikādīnaṃ palambanena. Vikūjatīti saddaṃ karoti. Gattānisadakapparādīnaṃ sandhiṭṭhānesu valiṃ gaṇhāti tattha tattha valitaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto. Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenāti anvayavasena tadatthasādhanaṃ. Tattha kāyadarathe vūpasanteti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo, so idha kāyassa lahubhāvoti adhippeto. Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyopi cittampi lahukaṃ hotī’’ti.

Của một người nào đó có thân mệt mỏi. Nó bị chùng xuống do sự buông thõng của các vật như tấm ván trải giường. (Vikūjati) có nghĩa là nó phát ra tiếng kêu. Nó bị nhăn nheo ở các khớp nối của các bộ phận cơ thể, mông, khuỷu tay, v.v.; nó bị nhăn ở chỗ này chỗ kia. Tại sao? Bởi vì thân mệt mỏi thì nặng nề. Do đó, sự đoạn diệt hơi thở thô phù, vốn được thành tựu cùng với sự lắng dịu của thân nhiệt não, được nói đến như là phương tiện thành tựu cho sự lắng dịu ấy theo phương pháp phủ định. Câu "do sự đoạn diệt hơi thở thô phù" là sự thành tựu ý nghĩa ấy theo phương pháp khẳng định. Ở đây, trong câu "khi thân nhiệt não đã lắng dịu", trạng thái nhẹ nhàng v.v. của cả các sắc còn lại trong ba dòng tương tục, do tính chất nhẹ nhàng, mềm mại, và thích ứng của các sắc do tâm sanh, được ngụ ý là sự nhẹ nhàng của thân ở đây. Bởi vì trạng thái nhẹ nhàng này không thể có nếu không có trạng thái nhẹ nhàng v.v. của tâm, cho nên có lời nói rằng: "Thân cũng nhẹ nhàng và tâm cũng nhẹ nhàng".

Oḷārike [Pg.334] assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayampi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ.

Câu bắt đầu bằng "khi hơi thở thô phù đã được đoạn diệt", và cả phương pháp đã được nói ở dưới, cũng được đưa ra để chỉ rõ phương pháp khảo sát thân hành đã đạt đến trạng thái cần được khảo sát.

229. Uparūpari vibhūtānīti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti. Desatoti pakatiyā phusanadesato, pubbe attanā phusanavasena upadhāritaṭṭhānato.

229. (Uparūpari vibhūtāni) có nghĩa là: do năng lực của sự tu tập, chúng trở nên rõ ràng ở các tầng cao hơn và cao hơn. (Desato) có nghĩa là: từ nơi xúc chạm tự nhiên, từ nơi đã được xác định trước đó bởi chính mình thông qua sự xúc chạm.

‘‘Kattha natthī’’ti ṭhānavasena, ‘‘kassa natthī’’ti puggalavasena vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ ‘‘antomātukucchiya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā udake nimuggassa puggalassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti, evaṃ antomātukucchiyaṃ. Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato, evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ, asaññīsu vā jātānaṃ, tathā nirodhasamāpannānaṃ. Catutthajjhānasamāpannānaṃ pana dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ, tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ. Keci pana ‘‘anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa, rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Atthiyeva te assāsapassāsā pariyesatoti adhippāyo, yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato. Pakatiphuṭṭhavasenāti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena. Nimittaṃ ṭhapetabbanti satiyā tattha tattha sukhappavattanatthaṃ thiratarasañjānanaṃ pavattetabbaṃ. Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati. Imamevāti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpananayena upaṭṭhāpanavidhimeva. Atthavasanti hetuṃ. Atthoti hi phalaṃ, so yassa vasena pavattati, so atthavasoti. Muṭṭhassatissāti vinaṭṭhassatissa. Asampajānassāti sampajaññarahitassa, bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ime te’’ti upadhāretuṃ, sammadeva pajānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo.

Để làm rõ ý nghĩa đang được xem xét theo phương diện nơi chốn là "Ở đâu không có?" và theo phương diện cá nhân là "Ai không có?", sau khi gộp chung lại, câu bắt đầu bằng "trong bụng mẹ" đã được nói đến. Trong đó, giống như hơi thở ra vào không diễn ra đối với người bị chìm trong nước do không gian bị bít kín, cũng vậy (hơi thở không diễn ra) trong bụng mẹ. Giống như (hơi thở không diễn ra) đối với người chết do không có tâm làm phát sanh, cũng vậy đối với những người bất tỉnh, bị hôn mê xâm chiếm, hoặc những người sanh trong cõi vô tưởng, và cũng vậy đối với những người đã nhập diệt thọ tưởng định. Còn đối với những người đã nhập thiền thứ tư, sự không phát sanh của chúng (hơi thở) chỉ đơn thuần là do quy luật tự nhiên; cũng vậy đối với những chúng sanh trong cõi sắc và vô sắc. Tuy nhiên, một số vị nói lý do rằng: "(Hơi thở) không có đối với người nhập thiền thứ tư do đã đạt đến trạng thái vi tế tuần tự; và không có đối với chúng sanh trong cõi sắc do sự vi tế của các sắc và của tâm hữu phần trong cõi sắc". Ý nghĩa là: "Hơi thở ra vào của ngươi chắc chắn có, hãy tìm kiếm chúng", bởi vì không có nơi nào mà hơi thở không phát sanh đối với người đã thoát khỏi bảy trường hợp đã nói. (Pakatiphuṭṭhavasena) có nghĩa là theo phương diện nơi xúc chạm tự nhiên. (Nimittaṃ ṭhapetabbam) có nghĩa là sự ghi nhận vững chắc hơn phải được thiết lập bởi niệm ở nơi này nơi kia để cho (niệm) diễn tiến một cách dễ dàng. Vì niệm có sự ghi nhận vững chắc làm nền tảng gần. (Imameva) có nghĩa là chính phương pháp làm cho hiện khởi này, theo cách nhổ gai, đối với thân hành không hiện khởi. (Atthavasam) có nghĩa là nguyên nhân. Vì (attho) là quả, cái gì diễn tiến tùy thuộc vào cái gì, cái đó được gọi là (atthavaso). (Muṭṭhassatissa) có nghĩa là người thất niệm. (Asampajānassa) có nghĩa là người không có tỉnh giác; ý nghĩa là người thiếu niệm và tuệ, những pháp có khả năng xem xét các hơi thở ra vào không hiện khởi một cách tuần tự trong khi đang tu tập, để xác định "đây là chúng", và để biết một cách đúng đắn.

230. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti. Uparūpari [Pg.335] santasukhumabhāvappattito ‘‘balavatī suvisadā sūrā ca satipaññā ca icchitabbā’’ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenāpi sukhumeneva bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento ‘‘tāhi ca panā’’tiādimāha. Tattha gocaramukheti gocarābhimukhe. Anupadanti padānupadaṃ. Caritvāti gocaraṃ gahetvā. Tasmiṃyeva ṭhāneti upanibandhanānimittasaññitaṭṭhāne. Yojetvāti manasikārena yojetvā. Satirasmiyā bandhitvāti vā vuttamevatthamāha ‘‘tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā’’ti. Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti.

230. Một đề mục thiền khác với đề mục này. (Garukam) có nghĩa là nặng nề. Và sự nặng nề của nó là do sự tu tập rất khó thực hiện, vì vậy ngài nói "sự tu tập nặng nề". Do đã đạt đến trạng thái an tịnh và vi tế ở các tầng cao hơn, sau khi nói rằng "niệm và tuệ mạnh mẽ, rất trong sáng và dũng mãnh là điều cần được mong muốn", để chỉ ra rằng phương tiện để thành tựu một mục đích vi tế cũng phải là vi tế, câu bắt đầu bằng "yathā hi" đã được nói đến. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp tìm kiếm hơi thở ra vào không hiện khởi, ngài nói câu bắt đầu bằng "tāhi ca pana". Ở đây, (gocaramukhe) có nghĩa là hướng về đối tượng. (Anupadam) có nghĩa là từng bước một. (Caritvā) có nghĩa là sau khi đã nắm bắt đối tượng. (Tasmiṃyeva ṭhāne) có nghĩa là tại chính nơi được gọi là tướng liên kết. (Yojetvā) có nghĩa là sau khi đã kết nối bằng tác ý. Hoặc ngài nói chính ý nghĩa đã được trình bày là "sau khi đã buộc bằng dây cương niệm" bằng câu "sau khi đã kết nối tại chính nơi đó". Vì trong pháp được ví dụ, nơi buộc và nơi kết nối không được tìm thấy một cách riêng biệt.

231. Nimittanti uggahanimittaṃ, paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādiupamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha. Ekacceti eke ācariyā.

231. (Nimittam) có nghĩa là học tướng hoặc tợ tướng. Vì ở đây cả hai đều được nói gộp chung. Thật vậy, ba ví dụ bắt đầu bằng bông gòn phù hợp với học tướng, phần còn lại phù hợp với cả hai. (Ekacce) có nghĩa là một số vị thầy.

Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya pabhārūpaṃ viya. Maṇiguḷikādiupamā paṭibhāge vaṭṭanti. Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha ‘‘tañca paneta’’ntiādi. Suttantanti ekaṃ suttaṃ. Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ, mahāvisayatañca sandhāyāha ‘‘mahatī pabbateyyā nadī viyā’’ti. Atthabyañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha ‘‘ekā vanarāji viyā’’ti. Tenāha bhagavā – ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti (khu. pā. 6.13; su. ni. 236). Nānānusandhikaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhasuttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupajīvitabbanti āha ‘‘sītacchāyo…pe… rukkho viyā’’ti. Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbeva pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato.

(Tārakarūpaṃ viya) có nghĩa là giống như hình ảnh ánh sáng của một ngôi sao. Các ví dụ như viên ngọc v.v. phù hợp với tợ tướng. "Làm thế nào mà một đề mục thiền duy nhất này lại hiện khởi theo nhiều cách khác nhau?", vì vậy ngài nói câu bắt đầu bằng "tañca panetaṃ". (Suttantam) có nghĩa là một bài kinh. Đề cập đến sự không gián đoạn do diễn tiến thuần thục và phạm vi rộng lớn, ngài nói "giống như một con sông lớn trên núi". Do sự viên mãn về ý nghĩa và văn tự, một bài kinh tốt đẹp toàn diện, làm say đắm lòng người ở mọi phần, giống như một khu rừng rậm rạp với tất cả các cây đều trổ hoa, vì vậy ngài nói "giống như một dải rừng". Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "Như trong một lùm cây trong rừng có ngọn trổ hoa". Một bài kinh có nhiều mối liên kết, nhiều đoạn tỉnh lược, tinh tế với nhiều phương pháp, và là cửa ngõ của nhiều loại đề mục thiền, nên được những người có nhu cầu nương tựa một cách kính cẩn để sống, vì vậy ngài nói "giống như một cây có bóng mát...". (Saññānānatāya) có nghĩa là do sự đa dạng của các tưởng đã diễn ra ngay cả trước khi tướng hiện khởi.

Ime tayo dhammāti assāso, passāso, nimittanti ime tayo dhammā. Natthīti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhanti. Na ca upacāranti upacārampi na pāpuṇāti, pageva appananti adhippāyo. Yassa panāti vijjamānapakkho vuttanayānusārena veditabbo.

‘Ba pháp này’ là: hơi thở vào, hơi thở ra, và tướng. ‘Không có’ có nghĩa là không có, không được tìm thấy do không phải là đối tượng để tác ý theo phương diện đề mục thiền. ‘Và không đi vào cận hành’ có nghĩa là cũng không đạt đến cận hành, huống nữa là an chỉ. Đó là ý nghĩa. Phần (chỉ) sự hiện hữu bắt đầu bằng ‘Yassa pana’ nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày.

Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā ‘‘nimitta’’ntiādikā gāthā paccānītā.

Bây giờ, để xác chứng cho ý nghĩa đã được trình bày, các câu kệ bắt đầu bằng ‘nimittaṃ’ đã xuất hiện trong ví dụ cái cưa được dẫn lại.

232. Nimitteti [Pg.336] yathāvutte paṭibhāganimitte. Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa eva hoti. Tasmā ‘‘punappunaṃ evaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. Vosānaṃ āpajjeyyāti ‘‘nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ, tayidaṃ laddhaṃ, handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya. Visīdeyyāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ, abhabbo maññe visesassā’’ti visādaṃ āpajjeyya.

232. (Cụm từ) ‘Trong tướng’ (nimitte) là trong tợ tướng đã được nói đến. (Cụm từ) ‘Nó là như vậy’ (evaṃ hoti) có nghĩa là nó là như vậy đối với hành giả đang chuyên tâm tu tập. Do đó, nên nói rằng: “Hãy tác ý như vậy lặp đi lặp lại”. (Hành giả) có thể đi đến sự chấm dứt (nghĩa là do dự) (nghĩ rằng): “Cái gọi là tướng thì khó làm cho sanh khởi, cái đó ta đã đắc được rồi. Thôi nào, bây giờ, bất cứ lúc nào, ta sẽ làm cho pháp đặc biệt sanh khởi,” và do đó có thể rơi vào sự co rút. (Hành giả) có thể chán nản (nghĩ rằng): “Đối với ta, người đã chuyên tâm tu tập trong một thời gian lâu như vậy, ngay cả tướng cũng chưa sanh khởi. Ta nghĩ rằng ta không có khả năng (đắc) pháp đặc biệt,” và do đó có thể rơi vào sự chán nản.

‘‘Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimitta’’nti vutte kathaṃ saṅkocāpatti, bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti ‘‘nimittamidaṃ…pe… vattabbo’’ti majjhimabhāṇakā āhu. Evanti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena. Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti (visuddhi. 1.224), tattha anubandhanaṃ, phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvasena bhāvanā hotīti ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti attho.

Các vị Trung Bộ Sư nói rằng: “Khi nói về ‘tướng’ đối với người thực hành với ý nghĩ ‘với pháp hành này, ta sẽ giải thoát khỏi già và chết,’ làm sao có sự co rút được? Người ấy chỉ có thể nỗ lực hơn nữa. Do đó, (nên nói) ‘tướng này… v.v…’”. (Cụm từ) ‘Như vậy’ (evaṃ) có nghĩa là bằng cách an trí tâm tu tập chỉ trên tợ tướng theo cách đã nói. (Cụm từ) ‘Kể từ đây’ (ito pabhuti) có nghĩa là kể từ khi tợ tướng này sanh khởi. Điều đã được nói trước đây là: “Tác ý để theo dõi, để tiếp xúc, và để an trí,” ở đó, sau khi từ bỏ việc theo dõi và tiếp xúc, sự tu tập diễn ra bằng cách an trí. Do đó, ý nghĩa là nên tu tập chỉ bằng cách an trí.

Porāṇehi vuttovāyamatthoti ‘‘nimitte’’ti gāthamāha. Tattha nimitteti paṭibhāganimitte. Ṭhapayaṃ cittanti bhāvanācittaṃ ṭhapento, ṭhapanāvasena manasi karontoti attho. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti (visuddhi. 1.219; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ. Vibhāvayanti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikaroto antarahitā viya honti. Assāsapassāseti assāsapassāse yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ, assāsapassāsasambhūte vā nimitte. Sakaṃ cittaṃ nibandhatīti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati, appetīti attho. Ye pana ‘‘vibhāvayanti vibhāvento viditaṃ pākaṭaṃ karonto’’ti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto, nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.

Vì ý nghĩa này đã được các vị cổ sư nói đến, nên ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘nimitte’. Trong đó, ‘trong tướng’ (nimitte) là trong tợ tướng. ‘An trí tâm’ (ṭhapayaṃ cittaṃ) có nghĩa là đang an trí tâm tu tập, tức là đang tác ý bằng cách an trí. ‘Các loại khác nhau’ (nānākāraṃ) là các loại khác nhau đã được nói đến như là “bốn màu sắc”. Số ít này được dùng theo nghĩa chung của các loại. ‘Làm cho tan biến’ (vibhāvayanti) có nghĩa là đang làm cho tan biến, làm cho biến mất. Vì kể từ khi tướng sanh khởi, những loại đó đối với người không tác ý đến chúng dường như đã biến mất. ‘Trong hơi thở vào, hơi thở ra’ (assāsapassāse) có nghĩa là đang làm cho tan biến các loại khác nhau trong hơi thở vào, hơi thở ra; hoặc là trong tướng sanh từ hơi thở vào, hơi thở ra. ‘Buộc chặt tâm mình’ (sakaṃ cittaṃ nibandhati) có nghĩa là bằng chính sự an trí đó, người ấy buộc chặt, gắn kết tâm mình, đưa đến an chỉ. Còn những vị nói ý nghĩa của ‘vibhāvayanti’ là ‘đang làm cho rõ, làm cho điều đã biết trở nên hiển lộ,’ điều đó có thể phù hợp theo phương diện giai đoạn đầu. Đây là ý nghĩa ở đây: Vị hành giả dũng mãnh, do có sự kiên trì, trong khi làm cho các loại khác nhau trong hơi thở vào, hơi thở ra trở nên rõ ràng, biết chúng qua các loại khác nhau, làm cho những điều đã biết trở nên hiển lộ; hoặc trong khi làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh các hơi thở vào, hơi thở ra thô thiển, vị ấy an trí tâm vào tướng đã đắc được ở đó, và tuần tự buộc chặt, đưa tâm mình đến an chỉ.

Vaṇṇatoti [Pg.337] picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato. Lakkhaṇatoti kharabhāvādisabhāvato, aniccādilakkhaṇato vā. Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho. Nimittassa rakkhaṇaṃ nāma tattha paṭiladdhassa upacārajhānassa rakkhaṇeneva hotīti āha ‘‘punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ viruḷhiṃ gamayitvā’’ti.

(Bảo vệ) ‘về phương diện màu sắc’ (vaṇṇato) là theo màu sắc hiện khởi giống như trong các hình tướng như cụm bông gòn, ngôi sao, v.v. (Bảo vệ) ‘về phương diện đặc tính’ (lakkhaṇato) là theo tự tánh như trạng thái thô cứng, v.v., hoặc theo đặc tính vô thường, v.v. Có sự liên kết là “tướng đó cần được bảo vệ”. Cái gọi là sự bảo vệ tướng chỉ xảy ra bằng cách bảo vệ cận hành thiền đã đắc được ở đó, do đó ngài nói: “làm cho tăng trưởng, phát triển bằng cách tác ý lặp đi lặp lại”.

233. Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ. Pārisuddhiṃ pattukāmoti adhigantukāmo, samāpajjitukāmo ca, tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo, sallakkhaṇāvasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ. Nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā hītiādi kāyassa, cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ. Kammāragaggariyāti kammārānaṃ ukkāyaṃ aggidhamanabhastā. Dhamamānāyāti dhamayantiyā, vātaṃ gāhāpentiyāti attho. Tajjanti tadanurūpaṃ. Evamevāti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo, vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā, karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato ‘‘kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā’’ti vuttaṃ.

233. ‘Ở đây’ (ettha) là trong pháp tùy quán thân này. ‘Mong muốn đạt đến sự thanh tịnh’ (pārisuddhiṃ pattukāmo) là mong muốn chứng ngộ và mong muốn nhập vào; ở đó, nên được hiểu là mong muốn chứng ngộ bằng cách xoay chuyển khỏi sự ghi nhận, và mong muốn nhập vào bằng cách ghi nhận. Để chỉ ra một cách chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong câu “sau khi xác định danh sắc, thiết lập minh sát,” câu bắt đầu bằng ‘kathaṃ’ đã được nói. Trong đó, câu bắt đầu bằng ‘yathā hi’ là sự chỉ ra trạng thái sanh khởi của thân, tâm và hơi thở vào, hơi thở ra. ‘Bễ của thợ rèn’ (kammāragaggarī) là ống bễ thổi lửa trong lò của thợ rèn. ‘Khi được thổi’ (dhamamānāya) có nghĩa là khi đang thổi, khi đang làm cho gió được hút vào. ‘Tương ứng với nó’ (tajjaṃ) là phù hợp với điều đó. Trong câu ‘evameva’ này, thân sinh bởi nghiệp nên được xem như bễ của thợ rèn, tâm nên được xem như sự nỗ lực (thổi). Mặc dù hơi thở vào, hơi thở ra có tâm là nguồn sanh, nhưng vì không có thân sinh bởi nghiệp thì chúng không thể diễn ra, nên đã nói rằng “duyên vào thân và tâm, có hơi thở vào, hơi thở ra”.

Tassāti nāmarūpassa. Paccayaṃ pariyesatīti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) avijjādikaṃ paccayaṃ vīmaṃsati pariggaṇhāti. Kaṅkhaṃ vitaratīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) ādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti (ma. ni. 1.347; 361; 3.86; a. ni. 4.181) ādinayappavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne. Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa. Udayaṃ pahāyāti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanaṃ ñāṇaṃ patvā ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto. Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto. Maggakkhaṇe [Pg.338] hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati. Tenāha ‘‘yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā’’ti. Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsatitā. Assāti ānāpānakammaṭṭhānikassa.

Tassa có nghĩa là của danh sắc ấy. Paccayaṃ pariyesati có nghĩa là vị ấy thẩm sát, nắm bắt duyên bắt đầu bằng vô minh, bằng (phương pháp) bắt đầu với “do vô minh sanh khởi nên sắc sanh khởi.” Kaṅkhaṃ vitarati có nghĩa là vị ấy vượt qua, từ bỏ hoài nghi có mười sáu đối tượng, vốn diễn tiến theo phương pháp bắt đầu bằng “Ta đã có trong quá khứ chăng?” Tuệ tổng hợp theo nhóm (kalāpa-sammasana) vốn diễn tiến theo phương pháp bắt đầu bằng “Bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại.” Pubbabhāge có nghĩa là đã sanh khởi trong giai đoạn đầu của tuệ quán sanh diệt, được bao gồm trong đạo tri kiến thanh tịnh. Obhāsādayo có nghĩa là mười pháp này là hào quang và các pháp khác (tùy phiền não): hào quang, trí, hỷ, khinh an, lạc, thắng giải, sách tấn, xả, niệm hiện khởi, và ái luyến. Udayaṃ pahāya có nghĩa là sau khi đã xả bỏ sự sanh khởi của các pháp hữu vi vốn đã được nắm bắt bởi tuệ quán sanh diệt, vị ấy đạt đến tuệ quán diệt do chỉ quán chiếu sự hoại diệt của chúng, và đang nhàm chán với tuệ nhàm chán, có tuệ quán sự nguy hại đi trước. Đang ly tham, đang giải thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi với đạo tuệ đã sanh khởi ngay sau tuệ chuyển tộc đã sanh khởi vào lúc cuối của sự thực hành thuần thục các tuệ Dục thoát, tuệ Thẩm sát, tuệ Hành xả, và tuệ Thuận thứ. Vì trong sát-na đạo, bậc Thánh được gọi là đang ly tham và đang giải thoát. Do đó, ngài nói “sau khi tuần tự đắc bốn Thánh đạo.” Với sự phân chia của đối tượng cần phải phản khán, được gọi là đạo, quả, Níp-bàn, phiền não đã đoạn trừ, và phiền não còn sót lại, có mười chín loại. Vì đối với bậc A-la-hán, do không có phiền não còn sót lại nên có mười chín loại. Assa có nghĩa là của vị hành giả thực hành đề mục niệm hơi thở.

234. Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi paṭhamacatukkavasena adhigatajhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā. Tesanti tiṇṇaṃ catukkānaṃ.

234. Không có phương pháp tu tập đề mục nào riêng biệt, vì đối với vị đã đắc thiền do theo bốn pháp đầu, (các pháp sau) đã được thuyết giảng theo cách quán thọ, quán tâm, và quán pháp. Tesaṃ có nghĩa là của ba nhóm bốn pháp.

Pītipaṭisaṃvedīti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanāsīlo, tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno. Tattha kāmaṃ saṃvedana-ggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti, yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ, taṃ dassetuṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ ‘‘paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī’’ti. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi.

Pītipaṭisaṃvedī có nghĩa là vị ấy có thói quen cảm nhận hỷ một cách riêng biệt và chơn chánh; hoặc là, nơi vị này có sự cảm nhận hỷ ấy một cách riêng biệt và chơn chánh; hoặc là, vị ấy đang cảm nhận hỷ ấy một cách riêng biệt và chơn chánh. Ở đây, thật vậy, chỉ bằng việc dùng từ saṃvedana (cảm nhận), trạng thái biết rõ hỷ một cách trân trọng đã được làm cho hiểu. Tuy nhiên, để chỉ ra những cách mà sự cảm nhận hỷ ấy được mong muốn, từ paṭi đã được dùng: “vị ấy được gọi là paṭisaṃvedī vì cảm nhận riêng biệt (paṭi paṭi saṃvedī).” Do đó, ngài nói “bằng hai cách” v.v...

Tattha kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotīti pucchāvacanaṃ. Sappītike dve jhāne samāpajjatīti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Tassāti tena. ‘‘Paṭisaṃviditā’’ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgibhāvena. Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena, tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito gahito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato, sāmaññato ca tassā gahaṇassa sukarattāti.

Ở đây, “Làm thế nào hỷ được biết rõ về phương diện đối tượng?” là câu hỏi. Vị ấy nhập hai thiền có hỷ có nghĩa là vị ấy tuần tự nhập hai thiền thứ nhất và thứ hai có hỷ đi kèm. Tassa có nghĩa là tena (bởi vị ấy). Vì liên hệ đến từ paṭisaṃviditā, đây là sở thuộc cách trong nghĩa chủ cách. Samāpattikkhaṇe có nghĩa là trong sát-na đang nhập thiền. Jhānapaṭilābhena có nghĩa là do trạng thái hợp đủ với thiền. Ārammaṇato có nghĩa là qua ngõ đối tượng, hỷ được bao gồm trong thiền có đối tượng ấy được biết rõ, vì đối tượng đã được biết rõ. Điều gì đã được nói? Ví như, đối với người đi tìm rắn, khi nơi ở của nó đã được biết rõ, con rắn ấy cũng được xem như đã được biết rõ, đã được bắt, vì việc bắt nó dễ dàng nhờ sức mạnh của bùa chú và thuốc. Cũng vậy, khi đối tượng, là nơi nương của hỷ, đã được biết rõ, hỷ ấy được xem như đã được biết rõ, vì việc nắm bắt nó về phương diện tự tướng và cộng tướng là dễ dàng.

Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadappattāya visayato [Pg.339] dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa, sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yaṃ hi yassa visesato, sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti. Tenāha ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.

Nên được dẫn đến và liên kết (với câu hỏi) “Làm thế nào hỷ được biết rõ một cách không si mê?” Vipassanākkhaṇe có nghĩa là trong sát-na thấy về phương diện đối tượng với tuệ quán đã đạt đến sự sắc bén và trong sáng. Lakkhaṇapaṭivedhena có nghĩa là do thấu triệt tự tướng và cộng tướng của hỷ. Vì khi tướng đặc biệt (tự tướng) và tướng chung (cộng tướng) của một pháp nào đó được biết, pháp ấy được xem như đã được biết đúng như thật. Do đó, ngài nói “hỷ được biết rõ một cách không si mê.”

Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha dīghaṃ assāsavasenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā, idha pītipaṭisaṃveditāvasena, pītipaṭisaṃveditā ca atthato vibhattā eva. Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.

Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy bằng chính kinh văn, ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng “Điều này đã được nói.” Ở đó, trong các đoạn như “do theo hơi thở vô dài,” điều gì cần phải nói, điều đó đã được nói ở dưới. Tuy nhiên, ở đó kinh văn được đưa ra theo cách chỉ rõ hành vi của người có niệm, còn ở đây là theo cách cảm nhận hỷ; và việc cảm nhận hỷ đã được phân tích về mặt ý nghĩa. Hơn nữa, đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Dīghaṃ assāsavasena có nghĩa là đối với người biết do theo hơi thở vô dài đã trở thành đối tượng, sự liên kết là “hỷ ấy được biết rõ.” Biết sự nhất tâm, không tán loạn của tâm có nghĩa là đối với người biết bằng tuệ tương ưng với sự nhất tâm được bao gồm trong thiền, có tên là “không tán loạn.” Vì cũng như hỷ được biết rõ qua ngõ đối tượng, cũng vậy, các pháp tương ưng với nó cũng được biết rõ qua ngõ đối tượng. Niệm được thiết lập có nghĩa là do theo hơi thở vô dài, niệm tương ưng với thiền được thiết lập trên đối tượng của nó, và được gọi là được thiết lập cả trong thiền qua ngõ đối tượng. Tāya satiyā có nghĩa là với niệm ấy đã được thiết lập như vậy, với trí tuệ ấy như đã nói, vì đối tượng đã được biết rõ, do theo đối tượng ấy, hỷ ấy có đối tượng đó được biết rõ. Trong các đoạn như “do theo hơi thở ra dài” v.v... cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu chỉ bằng phương pháp này.

Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītipaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato, asammohato ca vibhāgaso dassetuṃ ‘‘āvajjato’’tiādi vuttaṃ. Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjantassa. Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti. Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato. Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Passatoti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa. Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā.

Như vậy, để trình bày một cách phân tích về phương diện đối tượng và về phương diện không mê mờ đối với sự cảm nhận hỷ đã được trình bày theo bộ bốn thứ nhất, đoạn văn bắt đầu bằng ‘āvajjato’ đã được nói đến. Ở đây, ‘āvajjato’ có nghĩa là của người đang hướng tâm đến thiền. ‘Sā pīti’ (hỷ ấy) có nghĩa là hỷ ấy thuộc về thiền. ‘Jānato’ có nghĩa là của người biết thông qua đối tượng trong khoảnh khắc nhập định. Mối liên hệ là ‘đối với người ấy, hỷ ấy được cảm nhận rõ ràng’. ‘Passato’ có nghĩa là của người thấy, sau khi xuất khỏi thiền, bằng trí tuệ có bản chất là thấy. ‘Paccavekkhato’ có nghĩa là của người đang quán xét thiền. ‘Cittaṃ adhiṭṭhahato’ có nghĩa là của người đang quyết định tâm thiền rằng: ‘Tôi sẽ là người thành tựu thiền trong khoảng thời gian chừng này’. Như vậy, sự cảm nhận hỷ về phương diện đối tượng đã được trình bày thông qua việc biết rõ thiền theo năng lực của năm pháp thuần thục.

Idāni [Pg.340] yehi dhammehi jhānaṃ, vipassanā ca sijjhanti; tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ, vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhimuccatoti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo. Abhiññeyyanti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ. Abhijānatoti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato. Pariññeyyanti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya, maggapaññāya ca parijānato. Pahātabbanti samudayasaccaṃ pahānapariññāya, maggapaññāya ca pajahato. Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, sacchikātabbaṃ nirodhasaccaṃ. Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti, taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā.

Bây giờ, để trình bày sự cảm nhận hỷ theo năng lực của các pháp như tín v.v... vốn thuộc về thiền và thuộc về minh sát-đạo, là những pháp nhờ đó thiền và minh sát được thành tựu, đoạn văn bắt đầu bằng ‘saddhāya adhimuccato’ đã được nói đến. Ở đây, ‘adhimuccato’ có nghĩa là của người có lòng tin, ý nói là theo năng lực của chỉ và quán. Trong các câu bắt đầu bằng ‘vīriyaṃ paggaṇhato’ cũng theo phương pháp tương tự. ‘Abhiññeyyaṃ’ (pháp cần được thắng tri) là pháp cần được biết bằng tuệ siêu việt. ‘Abhijānato’ có nghĩa là của người biết bằng đạo tuệ, với minh sát tuệ đi trước. ‘Pariññeyyaṃ’ (pháp cần được liễu tri) có nghĩa là của người liễu tri khổ đế bằng thẩm sát biến tri và đạo tuệ. ‘Pahātabbaṃ’ (pháp cần được đoạn tận) có nghĩa là của người đoạn tận tập đế bằng đoạn trừ biến tri và đạo tuệ. Của người đang tu tập đạo đế cần được tu tập, và của người đang chứng ngộ diệt đế cần được chứng ngộ. Một số vị ở đây nêu lên các pháp cần được thắng tri v.v... chỉ theo năng lực của hỷ, điều đó không hợp lý, vì chủ ý là sau khi nêu lên toàn bộ thiền v.v..., từ đó mới rút ra hỷ.

Ettha ca ‘‘dīghaṃ assāsavasenā’’tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘āvajjato’’tiādīhi pañcahi padehi. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhijānato’’tiādīhi pana asammohato. ‘‘Saddhāya adhimuccato’’tiādīhi ubhayathāpīti saṅkhepato samathavasena ārammaṇato, vipassanāvasena asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā, na sarūpato evāti? Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ. Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti.

Và ở đây, sự cảm nhận hỷ về phương diện đối tượng đã được nói đến theo bộ bốn thứ nhất qua đoạn văn bắt đầu bằng ‘theo năng lực của hơi thở vô dài’, và cũng như vậy qua năm từ bắt đầu bằng ‘āvajjato’. Còn qua các từ bắt đầu bằng ‘abhijānato abhiññeyyaṃ’ thì (sự cảm nhận hỷ) về phương diện không mê mờ (đã được nói đến). Qua các từ bắt đầu bằng ‘saddhāya adhimuccato’ thì theo cả hai cách. Nên được hiểu rằng, tóm lại, sự cảm nhận hỷ đã được nói đến về phương diện đối tượng theo năng lực của chỉ, và về phương diện không mê mờ theo năng lực của quán. Tại sao ở đây, trong pháp tùy quán thọ, thọ lại được đề cập với hỷ làm tiêu đề, mà không phải chỉ theo tự thân của nó? (Là) để trình bày pháp tùy quán thọ theo bốn cách, sau khi đã phân chia thọ theo năng lực của sự phân chia các cõi v.v... Hơn nữa, Đức Thế Tôn, khi trình bày đề mục thiền về thọ, do hỷ có tính chất thô, đã trình bày với hỷ làm tiêu đề để dễ dàng nắm bắt lạc tương ưng với nó.

Eteneva nayena avasesapadānīti ‘‘sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī’’ti padāni pītipaṭisaṃvedipade āgatanayeneva atthato veditabbāni. Sakkā hi ‘‘dvīhākārehi sukhapaṭisaṃveditā hoti, cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato’’tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni pakkhipitvā ‘‘sukhasahagatāni tīṇi jhānāni, cattāri vā jhānāni samāpajjatī’’tiādinā atthaṃ viññātuṃ. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā’’tiādi. Vedanādayoti ādi-saddena saññā gahitā. Tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. Vipassanābhūmidassanatthanti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhānī’’tiādi vuttaṃ [Pg.341] samathe kāyikasukhābhāvato. Soti so passambhanapariyāyena vutto nirodho. ‘‘Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle’’tiādinā (visuddhi. 1.220) vitthārato kāyasaṅkhāre vutto, tasmā vuttanayeneva veditabbo. Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato, idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso.

‘Các từ còn lại cũng theo phương pháp này’ có nghĩa là: các từ ‘cảm nhận lạc’ và ‘cảm nhận tâm hành’ cần được hiểu về mặt ý nghĩa theo đúng phương pháp đã được trình bày trong từ ‘cảm nhận hỷ’. Quả vậy, có thể hiểu được ý nghĩa bằng cách đặt các từ như ‘lạc’ v.v... vào vị trí của ‘hỷ’, bắt đầu với ‘sự cảm nhận lạc, sự cảm nhận tâm hành xảy ra theo hai cách: về phương diện đối tượng...’ và ‘vị ấy nhập vào ba thiền hoặc bốn thiền đi kèm với lạc’ v.v... Do đó, Ngài nói ‘theo năng lực của ba thiền’ v.v... Trong ‘vedanādayo’ (thọ v.v...), từ ‘ādi’ (v.v...) bao hàm cả tưởng. Do đó, Ngài nói ‘hai uẩn’. ‘Để chỉ ra nền tảng của minh sát’ có nghĩa là: để chỉ ra nền tảng của minh sát theo năng lực của việc quán xét các hành tạp, đoạn văn bắt đầu bằng ‘lạc là hai loại lạc’ đã được nói đến, vì trong chỉ không có thân lạc. ‘Nó’ (so) là sự chấm dứt được nói đến theo nghĩa tương đương với sự an tịnh. (Sự chấm dứt) đã được nói đến một cách chi tiết trong phần thân hành qua đoạn bắt đầu bằng ‘Quả vậy, đối với vị Tỳ khưu này, trong thời gian trước đây chưa nắm bắt được...’, do đó, cần được hiểu theo đúng phương pháp đã được nói. Ở đó (sự chấm dứt) đến theo năng lực của thân hành, ở đây (nó) đến theo năng lực của tâm hành, đây chính là sự khác biệt duy nhất.

Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pītipadeti ‘‘pītipaṭisaṃvedī’’tiādinā desitakoṭṭhāse. Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā, na pītīti adhippāyo. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (mahāva. 1; ma. ni. 3.126; udā. 1) vacanato cittena paṭibaddhāti cittapaṭibaddhā. Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā, saññāvedanādayo, idha pana upalakkhaṇamattaṃ saññā vedanāva adhippetāti āha ‘‘saññāsampayuttā vedanā’’ti.

Sau khi đã trình bày sự an tịnh của tâm hành bằng cách loại suy như vậy, để trình bày điều khác cần được nói trong bộ bốn này, đoạn văn bắt đầu bằng ‘apica’ đã được nói đến. Ở đây, ‘trong từ về hỷ’ có nghĩa là trong phần được thuyết giảng bắt đầu bằng ‘cảm nhận hỷ’. ‘Thọ được nói đến với hỷ làm tiêu đề’ có nghĩa là: thọ tương ưng với nó được nói đến bằng cách chỉ ra hỷ, chứ không phải chính hỷ (được nói đến), đó là ý nghĩa. Nguyên nhân về điều đó đã được nói ở trên. ‘Trong hai từ về tâm hành’ có nghĩa là trong hai từ liên quan đến tâm hành là ‘cảm nhận tâm hành’ và ‘làm an tịnh tâm hành’. Theo như đã được nói ‘do duyên thức có danh sắc’, chúng liên hệ với tâm, nên được gọi là ‘liên hệ với tâm’. Chính vì thế, mặc dù tưởng, thọ v.v... được tâm tạo tác nên được gọi là tâm hành, nhưng ở đây, tưởng chỉ là biểu tượng, chỉ có thọ mới là đối tượng được chủ ý đến, do đó Ngài nói ‘thọ tương ưng với tưởng’.

235. Cittapaṭisaṃvedīti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato, asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato? Cattāri jhānāni samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā’’ti. Cittaṃ modentoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno, taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā modayamāno. Pamodentotiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato.

235. Ở đây, trong câu "cảm nhận về tâm", sự cảm nhận về tâm có hai phương diện: do đối tượng và do không si mê. Do đối tượng là thế nào? Vị ấy nhập bốn thiền. Trong khoảnh khắc nhập định ấy, tất cả đều dễ dàng được biết rõ theo phương pháp đã được nói đến bắt đầu bằng "do sự chứng đắc thiền". (Do đó) đã nói rằng: "sự cảm nhận về tâm cần được biết đến qua bốn thiền". (Giải thích câu) "làm cho tâm hoan hỷ" (cittaṃ modento) có nghĩa là: làm cho tâm tương ưng thiền hoan hỷ với hỷ tương ưng, hoặc làm cho tâm vipassanā đang sanh khởi, sau khi đã lấy hỷ ấy làm đối tượng, hoan hỷ với chính hỷ ấy đã trở thành đối tượng. Các từ bắt đầu bằng "pamodento" (làm cho vui thích) là đồng nghĩa của chính từ ấy (modayamāno) vì chúng là từ đồng nghĩa của hỷ.

Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetīti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca. Ārammaṇaṃ katvāti [Pg.342] uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento ‘‘āmodeti pamodetī’’ti vuccati.

(Giải thích câu) "làm cho tâm hoan hỷ với hỷ tương ưng" (sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodeti) có nghĩa là: với hỷ của thiền, tương ưng với tâm thiền, là hỷ giác chi, có trạng thái hân hoan, vị ấy làm cho chính tâm thiền ấy tăng trưởng bằng năng lực của các duyên như câu sanh duyên và bằng năng lực của thiền duyên, làm cho đạt đến trạng thái vui mừng, hớn hở, làm cho hoan hỷ và làm cho vui thích. (Giải thích câu) "sau khi lấy làm đối tượng" (ārammaṇaṃ katvā) có nghĩa là: hành giả làm cho tâm vipassanā đang sanh khởi, sau khi đã lấy hỷ cao thượng tương ưng thiền làm đối tượng, đạt đến trạng thái vui mừng, hớn hở với chính hỷ ấy đã trở thành đối tượng, thì được gọi là "làm cho hoan hỷ, làm cho vui thích".

Samaṃ ṭhapentoti yathā īsakampi līnapakkhaṃ, uddhaccapakkhañca anupagamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ, samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti, evaṃ appanāvasena ṭhapento. Lakkhaṇapaṭivedhenāti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena. Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ uppannāyā’’tiādi.

(Giải thích câu) "thiết lập một cách quân bình" (samaṃ ṭhapento) có nghĩa là: thiết lập bằng năng lực của an chỉ định như thế nào để không đi đến phe thụ động hay phe trạo cử dù chỉ một chút, không chìm xuống, không trồi lên; như thế nào để không mất quân bình do sự thực hành quân bình các quyền; hoặc như thế nào để (tâm) được an trú đúng đắn do đạt đến trạng thái bất động nhờ sự đi đến tột đỉnh của định. (Giải thích câu) "do sự thâm nhập các tướng" (lakkhaṇapaṭivedhena) có nghĩa là: do sự thâm nhập, thấu suốt trong từng khoảnh khắc đối với mỗi một tướng như vô thường v.v... (Giải thích câu) "sát-na nhất tâm" (khaṇikacittekaggatā) là định có sự tồn tại chỉ trong một khoảnh khắc. Quả vậy, định ấy cũng, khi sanh khởi liên tục trên đối tượng một cách đồng nhất, không bị đối nghịch pháp áp đảo, giống như đã được an chỉ, nó thiết lập tâm một cách bất động. Do đó, đã nói rằng "do (nhất tâm) đã sanh khởi như vậy" v.v...

Mocentoti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto, nīvaraṇāni pajahantoti attho. Vipassanākkhaṇeti bhaṅgānupassanākkhaṇe. Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbasaṅkhāragataṃ aniccato passati, no niccato. Aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattakattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca na abhinanditabbaṃ, na taṃ rañjitabbaṃ. Tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti, nāssa samudayaṃ karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti, no samudeti. Nirodhamevassa manasikaroti, no samudayanti attho. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Tena vuttaṃ ‘‘so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento [Pg.343] …pe… paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā’’ti.

(Giải thích câu) "giải thoát" (mocento) có nghĩa là: làm cho viễn ly, làm cho tách biệt, từ bỏ các triền cái bằng năng lực của trấn phục giải thoát. (Giải thích câu) "trong khoảnh khắc vipassanā" (vipassanākkhaṇe) có nghĩa là trong khoảnh khắc của hoại tùy quán. Quả vậy, hoại chính là đỉnh cao của vô thường, do đó, với hoại tùy quán ấy, hành giả thấy tất cả các pháp hữu vi là vô thường, không phải là thường, với tâm làm chủ. Vì cái vô thường là khổ, và cái khổ là vô ngã, nên vị ấy tùy quán chính pháp ấy là khổ, không phải là lạc; tùy quán là vô ngã, không phải là ngã. Hơn nữa, vì cái gì vô thường, khổ, vô ngã, cái đó không nên hoan hỷ. Và cái gì không nên hoan hỷ, cái đó không nên tham đắm. Do đó, theo sự thấy biết về hoại, khi các pháp hữu vi được thấy là "vô thường, khổ, vô ngã", vị ấy nhàm chán đối với chúng, không hoan hỷ; ly tham, không tham đắm. Vị ấy, khi nhàm chán, ly tham như vậy, trước hết đoạn diệt tham ái bằng chính trí thế gian, không làm cho nó sanh khởi, nghĩa là không tạo ra sự sanh khởi của nó. Hoặc là, vị ấy đã ly tham như vậy, đoạn diệt các pháp hữu vi chưa được thấy bằng trí của mình cũng như các pháp hữu vi đã được thấy, không làm cho chúng sanh khởi. Nghĩa là, vị ấy chỉ tác ý đến sự diệt của chúng, không (tác ý) đến sự sanh khởi. Vị ấy thực hành như vậy, từ bỏ, không chấp thủ. Điều gì đã được nói? Quả vậy, sự tùy quán vô thường v.v... này, do từ bỏ các phiền não cùng với các uẩn hành, và do đi vào Niết-bàn, là pháp đối nghịch (với các pháp hữu vi), với sự hướng tâm về đó nhờ thấy lỗi lầm của các pháp hữu vi, nên được gọi là "từ bỏ xả ly" và "đi vào xả ly". Do đó, hành giả đã thành tựu với sự tùy quán ấy, theo phương pháp đã nói, vừa từ bỏ các phiền não, vừa đi vào Niết-bàn. Do đó đã được nói rằng: "Vị ấy, trong khoảnh khắc vipassanā, giải thoát, làm cho giải thoát tâm khỏi thường tưởng bằng vô thường tùy quán... cho đến... giải thoát, làm cho giải thoát tâm khỏi sự chấp thủ bằng từ bỏ xả ly tùy quán, thở vào và thở ra".

Tattha aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ. Niccasaññātoti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattāya micchāsaññāya. Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sukhasaññādīsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nanditoti sappītikataṇhāto. Virāgānupassanāyāti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Tena vuttaṃ ‘‘rāgato mocento’’ti. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā. Tenāha ‘‘samudayato mocento’’ti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Ādānatoti niccādivasena gahaṇato, paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo.

Ở đây, sự tùy quán về cái vô thường, hoặc tùy quán rằng "vô thường", là vô thường tùy quán. Đây là tên gọi của vipassanā sanh khởi sau khi đã nắm bắt tính vô thường của các pháp trong ba cõi. (Giải thích câu) "khỏi thường tưởng" (niccasaññāto) là (khỏi) tà tưởng sanh khởi rằng "các pháp hữu vi là thường, là hằng hữu". Cần phải hiểu rằng, qua việc đề cập đến tưởng, tâm và tà kiến cũng được bao hàm. Phương pháp này cũng áp dụng cho lạc tưởng v.v... (Giải thích câu) "bằng nhàm chán tùy quán" (nibbidānupassanāya) là bằng sự tùy quán sanh khởi với trạng thái nhàm chán đối với các pháp hữu vi. (Giải thích câu) "khỏi sự hoan hỷ" (nandito) là khỏi ái đi kèm với hỷ. (Giải thích câu) "bằng ly tham tùy quán" (virāgānupassanāya) là bằng sự tùy quán sanh khởi với trạng thái ly tham như vậy. Do đó đã nói rằng "giải thoát khỏi tham ái". (Giải thích câu) "bằng đoạn diệt tùy quán" (nirodhānupassanāya) là bằng sự tùy quán về sự diệt của các pháp hữu vi. Hoặc, sự tùy quán rằng các pháp hữu vi chỉ diệt đi, không sanh khởi trong tương lai do tái sanh, là đoạn diệt tùy quán. Quả vậy, đây là dục muốn giải thoát đã đạt đến sức mạnh. Do đó, Ngài nói "giải thoát khỏi sự sanh khởi". Sự tùy quán sanh khởi với trạng thái từ bỏ xả ly là từ bỏ xả ly tùy quán. (Giải thích câu) "khỏi sự chấp thủ" (ādānato) là khỏi sự nắm giữ theo cách thường hằng v.v..., hoặc khỏi sự nắm giữ sự tái sanh. Ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vậy.

236. Aniccanti anupassī, aniccassa vā anupassanasīlo aniccānupassīti ettha kiṃ panetaṃ aniccaṃ, kathaṃ vā aniccaṃ, kā vā aniccānupassanā, kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento ‘‘aniccaṃ veditabba’’ntiādimāha.

236. Trong câu: “Người tùy quán ‘là vô thường,’ hoặc người có thói quen tùy quán cái vô thường, được gọi là người tùy quán vô thường,” ở đây, thế nào là cái vô thường này? Hoặc do đâu là vô thường? Hoặc thế nào là tùy quán vô thường? Hoặc tùy quán vô thường của cái gì? Bốn điều này cần được làm sáng tỏ. Do đó, để trình bày điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “vô thường cần được biết.”

Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ, na niccanti aniccaṃ, udayabbayavantaṃ, atthato saṅkhatā dhammāti āha ‘‘aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā’’ti, uppādavayaññathattasabbhāvāti attho. Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho uppādo. Uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso vayo. Jarāya aññathābhāvo aññathattaṃ. Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi, evaṃ ṭhitisaṅkhātāya bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi, yattha jarāvohāro. Tasmā ekassāpi dhammassa jarā yujjati, yā khaṇikajarāti vuccati. Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo, aññathā ‘‘añño uppajjati, añño bhijjatī’’ti āpajjeyya[Pg.344]. Tayimaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘aññathatta’’nti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato kathayissāma.

Trong đó, cái gọi là thường hằng (niccaṃ) là cái kiên cố (dhuvaṃ), vĩnh cửu (sassataṃ), ví như Niết-bàn. Không thường hằng nên là vô thường (aniccaṃ), tức là có sự sanh và diệt. Về mặt ý nghĩa, đó là các pháp hữu vi. Ngài đã nói: “Vô thường chính là năm uẩn. Tại sao? Vì có sự sanh, diệt, và biến khác.” Ý nghĩa là có sự hiện hữu của sanh, diệt, và biến khác. Trong đó, sự sanh khởi của các pháp hữu vi do các nhân duyên, sự hiện hữu từ chỗ chưa từng có, sự đạt được tự thể, được gọi là sanh (uppādo). Sự diệt trong khoảnh khắc, sự hoại diệt của các pháp hữu vi ấy đã sanh khởi, được gọi là diệt (vayo). Sự biến thành khác của trạng thái già được gọi là biến khác (aññathattaṃ). Ví như không có sự khác biệt về vật thể trong trạng thái hoại diệt so với trạng thái sanh khởi đã khác biệt, cũng vậy, không có sự khác biệt về vật thể trong trạng thái được gọi là trụ, tức là trạng thái hướng đến hoại diệt, nơi có danh từ "già." Do đó, sự già của một pháp duy nhất cũng là hợp lý, và nó được gọi là sự già trong khoảnh khắc. Và chắc chắn phải chấp nhận rằng không có sự khác biệt về vật thể trong các trạng thái sanh và diệt. Nếu không, sẽ dẫn đến (lỗi) rằng: “Một cái khác sanh lên, một cái khác hoại diệt.” Ngài nói “biến khác” là nhắm đến sự già trong khoảnh khắc này. Điều gì cần phải nói ở đây, chúng tôi sẽ nói ở phần sau.

Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā, tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatāsamaññāti ‘‘aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento ‘‘hutvā abhāvo vā’’tiādimāha. Tattha uppādapubbakattā abhāvassa hutvāgahaṇaṃ. Tena pākabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti. Tenevākārenāti nibbattanākāreneva. Khaṇabhaṅgenāti khaṇikanirodhena. Tassā aniccatāyāti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya. Tāya anupassanāyāti yathāvuttāya aniccānupassanāya. Samannāgatoti samaṅgibhūto yogāvacaro.

Do sự hiện hữu của ba tướng nào mà có tên gọi “vô thường” trong các uẩn, thì trong ba tướng ấy có tên gọi “tính vô thường.” Sau khi nói: “Tính vô thường chính là sự sanh, diệt, và biến khác của chính chúng,” để trình bày rằng đặc biệt danh từ “tính vô thường” được dùng cho sự diệt trong khoảnh khắc của các pháp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “hoặc là sự không hiện hữu sau khi đã hiện hữu.” Trong đó, việc dùng từ “sau khi đã hiện hữu” (hutvā) là vì sự không hiện hữu có sự sanh khởi đi trước. Bằng từ đó, ngài chỉ ra rằng sự không hiện hữu do hoại diệt có sự hiện hữu trước đó (chứ không phải là sự không hiện hữu có từ trước). “Bằng chính cách thức ấy” nghĩa là bằng chính cách thức đã sanh khởi. “Bằng sự hoại diệt trong khoảnh khắc” nghĩa là bằng sự diệt trong khoảnh khắc. “Của tính vô thường ấy” nghĩa là của tính vô thường được gọi là sự hoại diệt trong khoảnh khắc. “Bằng sự tùy quán ấy” nghĩa là bằng sự tùy quán vô thường đã được nói đến. “Người đã thành tựu” nghĩa là hành giả đã đầy đủ.

Khayo saṅkhārānaṃ vināso, virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ virāgo, khayo eva virāgo khayavirāgo, khaṇikanirodho. Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti accantavirāgo, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘khayavirāgo saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo, accantavirāgo nibbāna’’nti. Tadubhayavasena pavattāti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya, accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā. Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasena pavatti, tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena, maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena, ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā yasmā virāgānupassī-pade vuttanayānusārena ‘‘dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā’’ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidisati, tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘khayo saṅkhārānaṃ vināso’’tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā.

Sự tận diệt (khayo) là sự hoại diệt của các pháp hữu vi. Sự ly tham (virajjanaṃ), sự tan rã của chính chúng, là ly tham (virāgo). Sự tận diệt chính là ly tham, (gọi là) tận diệt-ly tham (khayavirāgo), tức là sự diệt trong khoảnh khắc. Ở đây, khi cái này được chứng ngộ, các pháp hữu vi ly tham, đoạn diệt một cách hoàn toàn, nên (cái đó) là sự ly tham hoàn toàn (accantavirāgo), tức là Niết-bàn. Do đó, ngài nói: “Tận diệt-ly tham là sự hoại diệt trong khoảnh khắc của các pháp hữu vi, ly tham hoàn toàn là Niết-bàn.” “Diễn tiến theo cả hai cách” nghĩa là sự diễn tiến của tuệ quán cần được liên kết theo cách tùy quán tận diệt-ly tham, và sự diễn tiến của đạo cần được liên kết theo cách tùy quán ly tham hoàn toàn. Hoặc, sự diễn tiến của tuệ quán cần được hiểu là theo cách tùy quán tận diệt-ly tham về phương diện đối tượng, và theo cách tùy quán ly tham hoàn toàn về phương diện hướng đến đó. Còn sự diễn tiến của đạo cần được hiểu là theo cách tùy quán tận diệt-ly tham về phương diện không si mê, và theo cách tùy quán ly tham hoàn toàn về phương diện đối tượng. Bằng câu “đây là phương pháp,” vì ngài mở rộng phần giải nghĩa bắt đầu bằng “có hai sự diệt: tận diệt và diệt hoàn toàn” theo phương pháp đã nói trong mục “người tùy quán ly tham,” do đó, cần phải hiểu phần giải nghĩa của nó bằng cách đặt từ “diệt” vào chỗ của “ly tham” theo phương pháp đã nói ở đây, bắt đầu bằng “sự tận diệt là sự hoại diệt của các pháp hữu vi.”

Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ pariccāgapaṭinissaggo. Tathā sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ, tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ pakkhandanapaṭinissaggo.

Sự từ bỏ (paṭinissajjanaṃ) là sự xả ly cái cần phải đoạn trừ bằng cách đoạn trừ theo chi phần hoặc bằng cách đoạn trừ triệt để; đây là sự từ bỏ-xả ly (pariccāgapaṭinissaggo). Tương tự, sự buông bỏ chính mình vào trong pháp vô vi, nơi từ bỏ tất cả các sanh y; hoặc sự lao vào trong đó do hướng về đó hoặc do lấy đó làm đối tượng; đây là sự từ bỏ-lao vào (pakkhandanapaṭinissaggo).

Tadaṅgavasenāti [Pg.345] ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati, pariccajantī ca tathā appavattiyaṃ ye ‘‘nicca’’nti gahaṇavasena kilesā, tammūlakā abhisaṅkhārā, tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ, te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati, tathā dukkhasaññādayo. Tenāha ‘‘vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī’’ti.

Trong câu “bằng cách đoạn trừ theo chi phần,” ở đây, trước hết, tùy quán vô thường từ bỏ thường tưởng bằng cách đoạn trừ theo chi phần. Và khi từ bỏ như vậy, trong sự không diễn tiến, những phiền não nào (phát sanh) do cách chấp thủ “là thường,” những hành nghiệp nào có gốc rễ từ đó, và những quả uẩn nào có gốc rễ từ cả hai mà có thể sanh khởi trong tương lai, (tùy quán vô thường) từ bỏ tất cả chúng bằng cách làm cho chúng không diễn tiến. Tương tự đối với tùy quán khổ v.v... Do đó, ngài nói: “Tuệ quán từ bỏ các phiền não cùng với các uẩn và hành nghiệp bằng cách đoạn trừ theo chi phần.”

Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhate tebhūmake saṅkhāragate aniccatādidosadassanena. Niccādibhāvena tabbiparīte. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Pakkhandatīti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatīti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā, tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ. Ubhayanti vipassanāñāṇaṃ, maggañāṇañca. Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato ‘‘anupassanā’’ti vuccati.

“Bằng cách thấy lỗi của pháp hữu vi” nghĩa là bằng cách thấy lỗi như là vô thường v.v... trong tập hợp các pháp hữu vi thuộc ba cõi. (Thấy) cái đối nghịch với chúng có bản chất là thường hằng v.v... “Do hướng về đó” nghĩa là do chuyên tâm vào đó. “Lao vào” nghĩa là đi vào, giống như đang đi vào. “Từ bỏ các phiền não cùng với các uẩn và hành nghiệp” nghĩa là: khi các phiền não được từ bỏ bởi đạo, các hành nghiệp được gọi là đã từ bỏ do được làm cho không có khả năng cho quả, và các uẩn có gốc rễ từ đó được gọi là đã từ bỏ do không còn thích hợp để sanh khởi. Do đó, được nói rằng đạo từ bỏ tất cả chúng. “Cả hai” là tuệ quán và đạo tuệ. Đạo tuệ cũng được gọi là “tùy quán” vì nó thấy Niết-bàn ngay sau tuệ chuyển tộc.

Soḷasavatthuvasena cāti soḷasannaṃ vatthūnaṃ vasenāpi vuccamānasantabhāvādivasenāpīti samuccayattho ca-saddo. ‘‘Ānāpānassati bhāvitā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.

“Và bằng cách của mười sáu đối tượng” — ở đây, từ “và” (ca-saddo) có ý nghĩa kết hợp, (nghĩa là) cũng bằng cách của mười sáu đối tượng và cũng bằng cách của các trạng thái tịch tịnh v.v... sẽ được nói đến. Cần phải lấy câu “niệm hơi thở được tu tập” đến và liên kết vào.

237. Assāti ānāpānassatisamādhissa. Kāmavitakkādivitakkupacchedasamatthatāyapi mahānisaṃsatā veditabbāti sambandho. Ayanti ānāpānassatisamādhi. Uccāvacesu ārammaṇesu pavattiyeva ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ.

237. Câu 'Assa' là chỉ cho định niệm hơi thở. Mối liên hệ là: Quả báu to lớn (mahānisaṃsatā) cần được biết (veditabbā) cũng do (api) năng lực cắt đứt (upaccheda) các tầm dục v.v... (kāmavitakkādi). Câu 'Ayaṃ' là chỉ cho định niệm hơi thở. Sự chạy nhảy (vidhāvanaṃ) của tâm (cittassa) đây đó (ito cito ca) chính là sự diễn tiến (pavattiyeva) trong các đối tượng (ārammaṇesu) cao thấp (uccāvacesu).

Vijjā nāma maggo. Vimutti phalaṃ. Mūlabhāvo vipassanāya pādakabhāvo. Cattāro satipaṭṭhāne paripūreti kāyānupassanādīnaṃ catunnaṃ anupassanānaṃ vasena tassā bhāvanāya pavattanato. Satta bojjhaṅge paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya vinā satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā abhāvato. Vijjāvimuttiṃ paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya tāsaṃ sikhāppattibhāvato. Carimakānanti antimakānaṃ.

Minh (vijjā) chính là đạo (maggo). Giải thoát (vimutti) là quả (phalaṃ). Trạng thái căn bản (mūlabhāvo) là trạng thái nền tảng (pādakabhāvo) của tuệ quán (vipassanāya). (Hành giả) làm cho viên mãn (paripūreti) bốn niệm xứ (cattāro satipaṭṭhāne) do sự tiến hành của pháp hành ấy (tassā bhāvanāya) qua bốn pháp tùy quán (catunnaṃ anupassanānaṃ vasena) là quán thân v.v... (kāyānupassanādīnaṃ). (Hành giả) làm cho viên mãn (paripūrenti) bảy giác chi (satta bojjhaṅge) vì không có (abhāvato) sự viên mãn của pháp hành niệm xứ (satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā) nếu không có (vinā) pháp hành giác chi (bojjhaṅgabhāvanāya). (Hành giả) làm cho viên mãn (paripūrenti) minh và giải thoát (vijjāvimuttiṃ) vì nhờ (bhāvato) pháp hành giác chi (bojjhaṅgabhāvanāya) mà chúng (tāsaṃ) đạt đến đỉnh cao (sikhāppatti). Câu 'carimakānaṃ' có nghĩa là những cái cuối cùng (antimakānaṃ).

238. Nirodhavasenāti [Pg.346] nirujjhanavasena. Bhavacarimakāti bhavavasena carimakā nihīnabhavapavattino. Tathā jhānacarimakā veditabbā. Cuticarimakāti cutiyā carimakā cutikkhaṇapavattino sabbapariyosānakā. Tasmāti tīsu bhavesu nihīne kāmabhave pavattanato. Teti assāsapassāsā. Puratoti heṭṭhā. Yasmā vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) rūpadhammānaṃ soḷasacittakkhaṇāyukatā vibhāvitā, tasmā ‘‘soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā’’ti vuttaṃ. Cuticittassa puratoti vā cuticittaṃ avadhibhāvena gahetvā tato oraṃ soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvāti evaṃ pana atthe gayhamāne sattarasacittakkhaṇāyukatāva assāsapassāsānaṃ vuttā hoti.

238. Câu 'nirodhavasena' có nghĩa là theo cách diệt (nirujjhanavasena). Câu 'bhavacarimakā' có nghĩa là những hơi thở cuối cùng (carimakā) về mặt kiếp sống (bhavavasena), tức là những hơi thở diễn tiến trong kiếp sống thấp kém (nihīnabhavapavattino). Tương tự (tathā), cần hiểu về những hơi thở cuối cùng của thiền (jhānacarimakā). Câu 'cuticarimakā' có nghĩa là những hơi thở cuối cùng (carimakā) về mặt tử (cutiyā), tức là những hơi thở diễn tiến trong sát-na tử (cutikkhaṇapavattino), là những hơi thở cuối cùng của tất cả (sabbapariyosānakā). Câu 'tasmā' có nghĩa là do diễn tiến (pavattanato) trong cõi Dục (kāmabhave), là cõi thấp kém (nihīne) trong ba cõi (tīsu bhavesu). Câu 'te' là chỉ cho những hơi thở vô, hơi thở ra (assāsapassāsā). Câu 'purato' có nghĩa là trước đó (heṭṭhā). Bởi vì (yasmā) trong Chú giải Phân Tích (vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ), tuổi thọ của các pháp sắc (rūpadhammānaṃ) được giải thích (vibhāvitā) là mười sáu sát-na tâm (soḷasacittakkhaṇāyukatā), do đó (tasmā) có câu nói: 'sau khi sanh khởi cùng với tâm thứ mười sáu' (soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā). Hoặc (vā) khi câu 'trước tâm tử' (cuticittassa purato) được hiểu theo nghĩa (atthe gayhamāne) là lấy tâm tử (cuticittaṃ) làm giới hạn (avadhibhāvena gahetvā) rồi 'sau khi sanh khởi cùng với tâm thứ mười sáu (soḷasamena) trước đó (tato oraṃ)', thì tuổi thọ của hơi thở vô, hơi thở ra (assāsapassāsānaṃ) được nói là (vuttā hoti) mười bảy sát-na tâm (sattarasacittakkhaṇāyukatāva).

Ime kira imaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuttassa bhikkhuno pākaṭā hontīti ānetvā sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā’’ti. Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cuticittassā’’tiādi vuttaṃ.

Mối liên hệ được tạo ra bằng cách dẫn đến câu: 'Những hơi thở này (ime) quả thật (kira) trở nên rõ ràng (pākaṭā honti) đối với vị tỳ khưu (bhikkhuno) đã chuyên tâm (anuyuttassa) vào đề mục thiền này (imaṃ kammaṭṭhānaṃ)'. Về điều đó, ngài nói ra nguyên nhân: 'vì đã nắm bắt kỹ lưỡng (suṭṭhu pariggahitattā) đối tượng niệm hơi thở (ānāpānārammaṇassa)'. Để làm rõ chính ý nghĩa đó (tamevatthaṃ), câu 'cuticittassa' v.v... đã được nói.

Tattha āyuantaraṃ nāma jīvitantaraṃ jīvanakkhaṇāvadhi. Dhammatāya evāti sabhāveneva, rucivasenevāti attho.

Trong đó (tattha), 'khoảng thời gian của tuổi thọ' (āyuantaraṃ) có nghĩa là 'khoảng thời gian của mạng sống' (jīvitantaraṃ), giới hạn của sát-na sống (jīvanakkhaṇāvadhi). Câu 'dhammatāya eva' có nghĩa là chỉ do tự tánh (sabhāveneva), chỉ do ý muốn (rucivaseneva).

Candālokaṃ oloketvāti juṇhapakkhe padosavelāyaṃ samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ, rajatapattasadisavālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ kālo, deso ca mama ajjhāsayasadiso, kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro vahitabbo’’ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā parikkhīṇeti adhippāyo. Lekhaṃ katvāti caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā.

Câu 'candālokaṃ oloketvā' có nghĩa là: vào thượng tuần (juṇhapakkhe), vào lúc chập tối (padosavelāyaṃ), sau khi thấy (disvā) bầu trời (gaganatalaṃ) giống như dòng sữa đang được rót ra (āsiñcamānakhīradhāraṃ viya) từ khắp nơi (samantato), và mặt đất (bhūmibhāgaṃ) được trải bằng cát giống như tấm bạc (rajatapattasadisavālikāsanthataṃ), (vị ấy suy nghĩ): 'Ôi, thời điểm này (ayaṃ kālo) thật khả ái (ramaṇīyo vata), và nơi này (deso ca) cũng phù hợp với khuynh hướng của ta (mama ajjhāsayasadiso). Gánh nặng khổ đau này (ayaṃ dukkhabhāro) sẽ phải mang (vahitabbo) bao lâu nữa đây (kīva ciraṃ nu kho)?'. Ý nghĩa (adhippāyo) là sau khi quán xét (upadhāretvā) các hành tuổi thọ (āyusaṅkhāre) của mình đã cạn kiệt (parikkhīṇe). Câu 'lekhaṃ katvā' có nghĩa là sau khi vạch một đường ngang (tiriyaṃ lekhaṃ katvā) trên kinh hành đường (caṅkame).

Anuyuñjethāti anuyuñjeyya, bhāveyyāti attho.

Câu 'anuyuñjetha' có nghĩa là nên chuyên tâm (anuyuñjeyya), nên tu tiến (bhāveyya).

Upasamānussatikathāvaṇṇanā

Giải thích về chương Tùy niệm sự tịch tịnh

239. Evanti yathāvuttena virāgādiguṇānussaraṇappakārena. Sabbadukkhūpasamasaṅkhātassāti dukkhadukkhādibhedaṃ sabbampi dukkhaṃ upasammati etthāti sabbadukkhūpasamoti saṅkhātabbassa.

239. Câu 'evaṃ' có nghĩa là theo cách đã nói (yathāvuttena), tức là theo phương cách tùy niệm các đức tính ly tham v.v... (virāgādiguṇānussaraṇappakārena). Câu 'sabbadukkhūpasamasaṅkhātassa' có nghĩa là của pháp cần được gọi (saṅkhātabbassa) là 'sự tịch tịnh của mọi khổ đau' (sabbadukkhūpasamo) vì rằng (iti) ở nơi đây (ettha), tất cả khổ đau (sabbampi dukkhaṃ) có sự phân biệt như khổ khổ v.v... (dukkadukkhādibhedaṃ) đều được lắng dịu (upasammati).

‘‘Paññattidhammā’’tiādīsu asabhāvopi ñāṇena dhārīyati avadhārīyatīti dhammoti vuccatīti tato nivattento ‘‘dhammāti sabhāvā’’ti āha[Pg.347]. Bhavanaṃ paramatthato vijjamānatā bhāvo, saha bhāvenāti sabhāvā, sacchikaṭṭhaparamatthato labbhamānarūpāti attho. Te hi attano sabhāvassa dhāraṇato dhammāti, yathāvuttenaṭṭhena sabhāvāti ca vuccanti. Saṅgammāti paccayasamodhānalakkhaṇena saṅgamena sannipatitvā. Samāgammāti tasseva vevacanaṃ. Paccayehīti anurūpehi paccayehi. Katāti nibbattitā. Akatāti kehicipi paccayehi na katā. Asaṅkhatāti bahuvacanassa kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aggamakkhāyatīti aggo akkhāyati, ma-kāro padasandhikaro. So asaṅkhatalakkhaṇo sabhāvadhammo virāgoti paccetabbo, virajjati ettha saṃkilesadhammoti. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā mānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha ‘‘tamāgamma…pe… vinassantī’’ti. Tattha ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā (dha. sa. 1121; saṃ. ni. 4.108) maññanāvasena pavatto māno eva mānamado. Purisabhāvaṃ nissāya uppajjanakamado purisamado. Ādi-saddena jātimadādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nimmadāti vigatamadabhāvā. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘amadā’’ti vuttaṃ. Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti madanimmadano. Eseva nayo sesapadesupi. Kāmapipāsāti kāmānaṃ pātukamyatā, kāmataṇhā. Kāmaguṇā eva āliyanti ettha sattāti kāmaguṇālayā. Tebhūmakaṃ vaṭṭanti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākavaṭṭaṃ. Esa asaṅkhatadhammo. Aparāparabhāvāyāti aparāparaṃ yoniādito yoniādibhāvāya. Ābandhanaṃ gaṇṭhikaraṇaṃ. Saṃsibbanaṃ tunnakāraṇaṃ. Nikkhamanaṃ, nissaraṇañcassa taṇhāya visaṃyogo evāti āha ‘‘visaṃyutto’’ti.

Trong các câu như 'các pháp chế định' (paññattidhammā), dù là pháp không có tự tánh (asabhāvopi) cũng được trí tuệ nắm giữ, xác định (ñāṇena dhārīyati avadhārīyati) nên được gọi là pháp (dhammoti vuccati). Để loại trừ ý nghĩa đó, ngài nói 'pháp tức là tự tánh' (dhammāti sabhāvā). Sự hiện hữu (bhavanaṃ), sự tồn tại theo nghĩa chân đế (paramatthato vijjamānatā) là 'bhāva'. 'Cùng với sự hiện hữu' (saha bhāvena) là 'sabhāvā', có nghĩa là các pháp có hình thái có thể đạt được (labbhamānarūpā) theo nghĩa chân đế, nghĩa là được chứng ngộ (sacchikaṭṭhaparamatthato). Quả vậy (hi), chúng (te) được gọi là 'pháp' (dhammā) vì chúng mang giữ (dhāraṇato) tự tánh (sabhāvassa) của chính mình, và được gọi là 'tự tánh' (sabhāvā) theo ý nghĩa đã nói. Câu 'saṅgamma' có nghĩa là sau khi tụ hội (sannipatitvā) bằng sự kết hợp (saṅgamena) có đặc tính là sự hợp thành của các duyên (paccayasamodhānalakkhaṇa). 'Samāgamma' là đồng nghĩa của từ ấy. 'Paccayehi' là do các duyên tương ứng (anurūpehi). 'Katā' là được tạo tác (nibbattitā). 'Akatā' là không được tạo tác (na katā) bởi bất kỳ duyên nào (kehicipi paccayehi). Nguyên nhân của việc dùng số nhiều trong câu 'asaṅkhatā' đã được nói ở dưới. Câu 'aggamakkhāyati' được tách thành 'aggo akkhāyati' (được gọi là tối thượng), mẫu tự 'ma' là để nối âm (padasandhikaro). Pháp tự tánh (sabhāvadhammo) ấy có đặc tính vô vi (asaṅkhatalakkhaṇo) cần được tin nhận (paccetabbo) là ly tham (virāgo), vì các pháp phiền não (saṃkilesadhammo) phai nhạt (virajjati) ở nơi đây (ettha). Các pháp như mạn, say sưa v.v... (mānamadādayo) đang được đoạn trừ (pahīyamānā) bởi thánh đạo (ariyamaggena) đang diễn tiến (pavattamānena) bằng cách lấy Niết-bàn làm đối tượng (nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā), được gọi là được đoạn trừ (pahīyanti nāma) khi đã đạt đến (patvā) pháp vô vi ấy (taṃ). Do đó, ngài nói 'tamāgamma…pe… vinassantī' (do duyên vào đó... chúng bị hủy diệt). Trong đó (tattha), ngã mạn (māno) diễn tiến (pavatto) qua sự tưởng tượng (maññanāvasena) như 'ta hơn' (seyyohamasmī) v.v... chính là sự say sưa vì ngã mạn (mānamado). Sự say sưa có thể sanh khởi (uppajjanakamado) do nương vào thân phận nam nhân (purisabhāvaṃ) là sự say sưa vì nam tính (purisamado). Với từ 'ādi', cần hiểu là bao gồm cả sự say sưa vì dòng dõi (jātimada) v.v... 'Nimmadā' là do trạng thái đã lìa sự say sưa (vigatamadabhāvā). Quả vậy, để chỉ rõ chính ý nghĩa này, từ 'amadā' đã được nói. Các pháp say sưa (madā) bị làm cho không còn say sưa (nimmadīyanti), đi đến trạng thái không say sưa (amadabhāvaṃ), đi đến sự hủy diệt (vināsaṃ) ở nơi đây (ettha), do đó gọi là 'madanimmadano' (sự dập tắt các cơn say). Phương pháp này cũng tương tự trong các câu còn lại. 'Kāmapipāsā' là sự khao khát (pātukamyatā) các dục (kāmānaṃ), tức là dục ái (kāmataṇhā). Các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇā) là nơi chúng sanh (sattā) dính mắc (āliyanti), do đó gọi là 'kāmaguṇālayā' (nơi trú ẩn của các dục trưởng dưỡng). Vòng luân hồi trong ba cõi (tebhūmakaṃ vaṭṭaṃ) là nghiệp, phiền não và quả trong ba cõi (tīsu bhūmīsu kammakilesavipākavaṭṭaṃ). Pháp vô vi (asaṅkhatadhammo) này (esa). 'Aparāparabhāvāya' là để có trạng thái (bhāvāya) kế tiếp (aparāparaṃ) từ một thai sanh v.v... (yoniādito) đến một thai sanh khác v.v... (yoniādibhāvāya). 'Ābandhanaṃ' là sự cột buộc (gaṇṭhikaraṇaṃ). 'Saṃsibbanaṃ' là sự may vá (tunnakāraṇaṃ). Sự thoát ra (nikkhamanaṃ) và sự ra khỏi (nissaraṇaṃ) pháp ấy chính là sự không tương ưng (visaṃyogo eva) với ái (taṇhāya), do đó ngài nói là 'visaṃyutto' (ly hệ).

Ye guṇe nimittaṃ katvā madanimmadanādināmāni nibbāne niruḷhāni, te madanimmadanatādike yathāvutte nibbattitanibbānaguṇe eva gahetvā āha ‘‘madanimmadanatādīnaṃ guṇānaṃ vasenā’’ti, na pana madā nimmadīyanti etenāti evamādike. Te hi ariyamaggaguṇā. Bhagavatā upasamaguṇā vuttāti sambandho. Kattha pana vuttāti? Asaṅkhatasaṃyuttādīsu (saṃ. ni. 4.366 ādayo). Tattha saccanti avitathaṃ. Nibbānaṃ hi kenaci pariyāyena asantabhāvābhāvato ekaṃseneva santattā aviparītaṭṭhena saccaṃ. Tenāha ‘‘ekaṃ hi saccaṃ, na dutiyamatthī’’ti [Pg.348] (su. ni. 890). Pāranti saṃsārassa paratīrabhūtaṃ. Tenevāha ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti (itivu. 69), ‘‘appakā te manussesu, ye janā pāragāmino’’ti (dha. pa. 85) ca. Sududdasanti paramagambhīratāya, atisukhumasantasabhāvatāya ca anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ asakkuṇeyyatāya suṭṭhu duddasaṃ. Natthi ettha jarā, etasmiṃ vā adhigate puggalassa jarābhāvoti ajaraṃ. Tato eva jarādīhi apalokiyatāya thiraṭṭhena dhuvaṃ. Taṇhādipapañcābhāvato nippapañcaṃ. Natthi ettha matanti amataṃ. Asivabhāvakarānaṃ saṃkilesadhammānaṃ abhāvena sivaṃ. Catūhi yogehi anupaddutattā khemaṃ. Visaṅkhārabhāvena acchariyatāya, abhūtapubbatāya ca abbhutaṃ. Sabbāsaṃ ītīnaṃ anatthānaṃ abhāvena anītikaṃ. Niddukkhatāya abyābajjhaṃ. Sabbasaṃkilesamalato accantasuddhiyā visesato suddhīti visuddhi. Catūhipi oghehi anajjhottharaṇīyatāya dīpaṃ. Sakalavaṭṭadukkhato paripālanaṭṭhena tāṇaṃ.

Những đức tính nào được lấy làm nhân duyên mà các danh xưng như Madanimmadana (sự dẹp tan kiêu mạn) v.v... được xác lập cho Nibbāna, thì chính là lấy những đức tính của Nibbāna đã được tạo ra như đã nói, như là Madanimmadanatā (trạng thái dẹp tan kiêu mạn) v.v... mà nói rằng: ‘do năng lực của các đức tính như Madanimmadanatā v.v...’, chứ không phải theo cách như ‘các sự say đắm được làm cho hết say đắm bởi pháp này’. Bởi vì đó là những đức tính của Thánh đạo. Nên hiểu mối liên hệ là: ‘Đức Thế Tôn đã thuyết giảng các đức tính an tịnh’. Vậy, đã được thuyết ở đâu? Trong các kinh như Tương Ưng Vô Vi v.v... Trong đó, sacca (chân đế) nghĩa là không sai lệch. Thật vậy, Nibbāna, vì không có trạng thái không an tịnh theo bất kỳ phương diện nào, vì hoàn toàn an tịnh, nên được gọi là sacca (chân đế) theo nghĩa không biến đổi. Do đó, Ngài nói: ‘Chỉ có một chân đế, không có cái thứ hai’. Pāra (bờ kia) là bờ bên kia của luân hồi. Do đó, Ngài nói: ‘Vị Bà-la-môn đã vượt qua, đã đến bờ kia, đứng trên đất liền’ và ‘Trong loài người, ít thay là những người đến được bờ kia’. Sududdasa (rất khó thấy) là rất khó thấy do tính chất vô cùng sâu thẳm, do bản chất vô cùng vi tế và an tịnh, và do không thể thấy được bởi những người chưa tích lũy tư lương trí tuệ. Ajara (không già) là vì ‘không có sự già ở đây’, hoặc vì khi chứng đắc pháp này, cá nhân không còn sự già. Cũng chính vì thế, do không bị hủy hoại bởi già v.v..., nên theo nghĩa vững chắc, gọi là dhuva (bền vững). Nippapañca (vô hí luận) là do không có các pháp hí luận như ái v.v... Amata (bất tử) là vì ‘không có cái chết ở đây’. Siva (an lành) là do không có các pháp phiền não gây ra sự không an lành. Khema (an ổn) là do không bị bốn ách trược não hại. Abbhuta (vi diệu) là do trạng thái vô vi, do tính chất kỳ diệu và chưa từng có. Anītika (vô tai họa) là do không có tất cả các tai họa và điều bất lợi. Abyābajjha (vô não hại) là do không có khổ. Visuddhi (thanh tịnh) là sự thanh tịnh đặc biệt do hoàn toàn trong sạch khỏi mọi cấu uế phiền não. Dīpa (hòn đảo) là do không thể bị bốn bộc lưu nhận chìm. Tāṇa (nơi nương tựa) là theo nghĩa bảo vệ khỏi toàn bộ khổ luân hồi.

‘‘Saccañca vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādikā pāḷi saṃkhittāti veditabbā. Ādi-saddena anantaanāsavanipuṇaajajjaraapalokitaanidassanapaṇītaacchariyaanītikadhammamuttileṇaparāyaṇagambhīrādivacanehi ca bodhitā idha avuttā guṇā saṅgayhanti, tattha natthi etassa uppādanto vā vayanto vāti ananto, asaṅkhatadhammo. Āsavānaṃ anārammaṇatāya anāsavo. Nipuṇañāṇagocaratāya nipuṇo. Saṅkhatadhammo viya jarāya ajajjaritatāya ajajjaro. Byādhiādīhi apalokiyatāya apalokitaṃ. Acakkhuviññāṇaviññeyyatāya anidassano. Atittikaraṭṭhena paṇīto. Apacuratāya acchariyo. Ītīhi anabhibhavanīyasabhāvattā, anītikabhāvahetuto ca anītikadhammo. Vaṭṭadukkhamuttinimittatāya mutti. Saṃsāraṃ bhayato passantehi nilīyanīyato leṇaṃ. Tesaṃyeva parā gatīti parāyaṇo. Pakatiñāṇena aladdhapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Katapuññehipi dukkhena kicchena anubujjhitabbato duranubodho. Sacchikiriyaṃ muñcitvā na takkañāṇena avacaritabboti atakkāvacaro[Pg.349]. Buddhādīhi paṇḍiteheva veditabbato adhigantabbato paṇḍitavedanīyoti evamattho veditabbo.

Nên biết rằng đoạn kinh Pāḷi bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng chân đế cho các con’ là được nói tóm tắt. Bởi từ ādi (v.v...), các đức tính không được nói đến ở đây, nhưng được chỉ rõ qua các từ như ananta (vô biên), anāsava (vô lậu), nipuṇa (vi tế), ajajjara (không hư hoại), apalokita (không tan rã), anidassana (vô kiến), paṇīta (cao thượng), acchariya (kỳ diệu), anītikadhamma (pháp vô tai họa), mutti (giải thoát), leṇa (nơi ẩn náu), parāyaṇa (đích đến), gambhīra (sâu thẳm) v.v... cũng được bao gồm. Trong đó, ananta (vô biên) là vì pháp này không có khởi đầu là sự sanh, hay kết thúc là sự diệt; đó là pháp vô vi. Anāsava (vô lậu) là do không phải là đối tượng của các lậu hoặc. Nipuṇa (vi tế) là do là cảnh giới của trí tuệ vi tế. Ajajjaro (không hư hoại) là do không bị mục nát bởi sự già như pháp hữu vi. Apalokita (không tan rã) là do không bị hủy hoại bởi bệnh tật v.v... Anidassana (vô kiến) là do không thể nhận biết bằng nhãn thức. Paṇīto (cao thượng) là theo nghĩa không gây nhàm chán. Acchariyo (kỳ diệu) là do sự hiếm có. Anītikadhamma (pháp vô tai họa) là do có bản chất không thể bị các tai họa xâm chiếm, và là nguyên nhân của trạng thái vô tai họa. Mutti (giải thoát) là do là nhân duyên giải thoát khỏi khổ luân hồi. Leṇa (nơi ẩn náu) là do là nơi ẩn náu cho những người thấy luân hồi là đáng sợ. Parāyaṇa (đích đến) là vì đó là đích đến tối hậu của chính những người ấy. Gambhīro (sâu thẳm) là theo nghĩa không thể dò được, do không thể đạt đến chỗ đứng bằng trí tuệ thông thường. Duranubodho (khó giác ngộ) là do ngay cả những người đã tạo phước cũng phải giác ngộ một cách khó khăn, nhọc nhằn. Atakkāvacaro (bất khả tư nghì) là vì không phải là đối tượng của trí suy luận, ngoại trừ việc trực tiếp chứng ngộ. Paṇḍitavedanīyo (chỉ bậc trí mới biết) là do chỉ có thể được biết, được chứng đắc bởi các bậc hiền trí như chư Phật v.v... Nên hiểu ý nghĩa như vậy.

Ariyasāvakasseva ijjhati sacchikiriyābhisamayavasena nibbānaguṇānaṃ pākaṭabhāvato. Aṭṭhāne cāyaṃ eva-saddo vutto, ijjhati evāti yojanā. Sukhasiddhivasena vā evaṃ vuttaṃ ‘‘ariyasāvakassevā’’ti. Tenevāha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Upasamagarukenāti nibbānaninnena. Manasi kātabbā yathāvuttā upasamaguṇā. Sukhaṃ supatītiādīsu vattabbaṃ mettākathāyaṃ āvi bhavissati. Paṇītādhimuttiko hoti nibbānādhimuttattā.

Chỉ thành tựu đối với Thánh đệ tử, do các đức tính của Nibbāna trở nên rõ ràng nhờ sự chứng ngộ bằng việc trực nhận. Và từ eva này được nói không đúng chỗ, nên kết hợp là ijjhati eva (chắc chắn thành tựu). Hoặc, được nói như vậy ‘chỉ đối với Thánh đệ tử’ là do sự thành tựu một cách dễ dàng. Chính vì thế, Ngài nói ‘dù là như vậy’ v.v... Upasamagarukena (người tôn trọng sự an tịnh) nghĩa là người hướng về Nibbāna. Nên tác ý đến các đức tính an tịnh như đã nói. Điều cần nói trong các đoạn như ‘ngủ được an lạc’ v.v... sẽ trở nên rõ ràng trong phần nói về tâm từ. Trở thành người có tín giải nơi điều cao thượng là do có tín giải nơi Nibbāna.

Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về đề mục tùy niệm đã kết thúc.

Iti aṭṭhamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ tám.

9. Brahmavihāraniddesavaṇṇanā

9. Giải thích về Phạm trú

Mettābhāvanākathāvaṇṇanā

Giải thích về việc tu tập tâm từ

240. Mettaṃ [Pg.350] brahmavihāraṃ. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena paccavekkhitabboti sambandho. Sukhanisinnenāti visamaṃ anisīditvā pallaṅkābhujanena sukhanisinnena.

240. Phạm trú là tâm từ. Nên liên kết (câu) với ‘bởi người muốn tu tập’, nghĩa là bởi người muốn làm cho phát sanh, ‘nên quán xét’. Sukhanisinnena (ngồi một cách thoải mái) nghĩa là không ngồi một cách không ngay ngắn, mà ngồi thoải mái trong thế kiết già.

Kasmāti paccavekkhaṇāya kāraṇapucchā, aññaṃ adhigantukāmena aññattha ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā kimatthiyāti adhippāyo. Mettā nāma atthato adoso. Tathā hi adosaniddese ‘‘metti mettāyanā mettāyitatta’’nti (dha. sa. 1062) niddiṭṭhaṃ. Khantīti ca idha adhivāsanakkhanti adhippetā. Sā pana atthato adosappadhānā cattāro arūpakkhandhāti mettāya sijjhamānāya titikkhākhanti siddhā eva hotīti āha ‘‘khanti adhigantabbā’’ti. Tena khantiyaṃ ānisaṃsapaccavekkhaṇā satthikāvāti dasseti. Abhibhūto pariyuṭṭhānena. Pariyādinnacitto kusaluppattiyā okāsālābhena. Ādīnavo daṭṭhabbo pāṇaghātādivasena diṭṭhadhammikasamparāyikādianatthamūlabhāvato.

Câu ‘Tại sao?’ là câu hỏi về nguyên nhân của việc quán xét. Ý muốn nói là: ‘Việc quán xét sự nguy hại và lợi ích ở một pháp khác có ích lợi gì cho người muốn chứng đắc một pháp khác?’ Tâm từ, về mặt ý nghĩa, chính là vô sân. Thật vậy, trong phần giải thích về vô sân, đã được chỉ rõ là: ‘sự thương mến, trạng thái thương mến, bản chất thương mến’. Và ở đây, với từ khanti (nhẫn nại), ý muốn nói đến sự nhẫn nại chịu đựng. Và sự nhẫn nại ấy, về mặt ý nghĩa, là bốn uẩn vô sắc với vô sân làm chủ đạo. Do đó, khi tâm từ được thành tựu, thì sự nhẫn nại chịu đựng cũng được thành tựu. Vì vậy, Ngài nói ‘nên chứng đắc sự nhẫn nại’. Bằng câu đó, Ngài chỉ ra rằng việc quán xét lợi ích trong sự nhẫn nại là có ý nghĩa. (Người) bị áp đảo bởi sự trỗi dậy (của phiền não). Tâm bị chiếm đoạt do không có cơ hội cho thiện pháp sanh khởi. Nên thấy sự nguy hại là do nó là gốc rễ của những điều bất lợi trong hiện tại và tương lai v.v... qua việc sát sanh v.v...

Khantī paramaṃ tapoti parāpakārasahanādikā titikkhalakkhaṇā khanti uttamaṃ tapo akattabbākaraṇakattabbakaraṇalakkhaṇāya sammāpaṭipattiyā mūlabhāvato. Khantibalaṃ balānīkanti paramaṃ maṅgalabhūtā khanti eva balaṃ etassāti khantibalaṃ. Vuttañhi ‘‘khantibalā samaṇabrāhmaṇā’’ti. Dosādipaṭipakkhavidhamanasamatthatāya anīkabhūtena teneva ca khantibalena balānīkaṃ. Khantyā bhiyyo na vijjatīti attano paresañca anatthapaṭibāhano, atthāvaho ca khantito uttari apassayo natthi.

‘Khantī paramaṃ tapo’ti (Nhẫn nại là khổ hạnh tối thượng), khanti (sự nhẫn nại) có trạng thái là kham nhẫn (titikkhalakkhaṇā), như là chịu đựng sự hãm hại của người khác (parāpakārasahanādikā), là tapo (khổ hạnh) uttamaṃ (tối thượng) vì là nền tảng (mūlabhāvato) cho chánh hạnh (sammāpaṭipattiyā) có đặc tính là không làm điều không nên làm và làm điều nên làm (akattabbākaraṇakattabbakaraṇalakkhaṇāya). ‘Khantibalaṃ balānīkan’ti (Sức mạnh nhẫn nại là đạo quân hùng mạnh), khanti (sự nhẫn nại) là maṅgalabhūtā (điềm lành) paramaṃ (tối thượng), ‘khanti eva balaṃ etassā’ti khantibalaṃ (sự nhẫn nại chính là sức mạnh của vị ấy, nên gọi là sức mạnh nhẫn nại). Vuttañhi (Thật vậy, đã được nói rằng): ‘khantibalā samaṇabrāhmaṇā’ti (Các vị Sa-môn, Bà-la-môn có sức mạnh nhẫn nại). Balānīkaṃ (là đạo quân hùng mạnh) là do chính sức mạnh nhẫn nại ấy (teneva ca khantibalena), vốn như một đạo quân (anīkabhūtena) vì có khả năng tiêu diệt (vidhamanasamatthatāya) các đối nghịch như là sân hận (dosādipaṭipakkha). ‘Khantyā bhiyyo na vijjatī’ti (Không có gì cao hơn nhẫn nại), không có nơi nương tựa nào (apassayo natthi) cao hơn (uttari) sự nhẫn nại (khantito), vốn ngăn trừ điều bất lợi (anatthapaṭibāhano) và mang lại lợi ích (atthāvaho) cho mình và cho người khác (attano paresañca).

Vivecanatthāyāti vikkhambhanatthāya. Khantiyā saṃyojanatthāya attānanti adhippāyo. Bhāvanaṃ dūsentīti dosā, puggalāyeva dosā puggaladosā. Yesu bhāvanā na sampajjati, aññadatthu vipajjateva, te eva [Pg.351] vuttā. Paṭhamanti vakkhamānena koṭṭhāsato koṭṭhāsantarupasaṃharaṇanayena vinā sabbapaṭhamaṃ.

‘Vivecanatthāyā’ti có nghĩa là vikkhambhanatthāya (nhằm mục đích trấn áp). Adhippāyo (ý nghĩa) là attānaṃ khantiyā saṃyojanatthāya (nhằm mục đích gắn liền tự thân với sự nhẫn nại). ‘Bhāvanaṃ dūsentī’ti dosā (làm hư hỏng sự tu tập, nên gọi là các pháp làm hư hỏng), puggalā yeva dosā (chính các hạng người là các pháp làm hư hỏng), nên gọi là puggaladosā (các hạng người làm hư hỏng). Yesu bhāvanā na sampajjati, aññadatthu vipajjateva (nơi những người nào mà sự tu tập không thành tựu, trái lại còn bị thất bại), te eva vuttā (chính những người ấy đã được nói đến). ‘Paṭhaman’ti (trước tiên) có nghĩa là sabbapaṭhamaṃ (trước hết tất cả), vinā (không có) phương pháp chuyển đổi từ phần loại này sang phần loại khác (koṭṭhāsato koṭṭhāsantarupasaṃharaṇanayena) sẽ được nói đến sau (vakkhamānena).

Piyāyitabbo piyo, tappaṭipakkho appiyo. So saṅkhepato duvidho atthassa akārako, anatthassa kārakoti. Tattha yo attano, piyassa ca anatthassa kārako, so veripuggalo daṭṭhabbo. Yo pana attano, piyassa ca atthassa akārako, appiyassa ca atthassa kārako, ‘‘atthaṃ me nācarī’’tiādinā (dha. sa. 1237), ‘‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’’tiādinā ca āghātavatthubhūto, so appiyo, ananukūlavuttiko aniṭṭhoti attho. Liṅgavisabhāgeti itthiliṅgādinā liṅgena visadise. Odhisoti bhāgaso. ‘‘Tissa dattā’’tiādinā odhisakanti attho.

Piyāyitabbo (người đáng được thương yêu) là piyo (người thương), tappaṭipakkho (người đối nghịch với người ấy) là appiyo (người không thương). So (người ấy) tóm tắt (saṅkhepato) có hai loại (duvidho): atthassa akārako (người không làm điều lợi ích) và anatthassa kārako (người làm điều bất lợi). Trong đó (tattha), yo (người nào) là kārako (người làm) điều bất lợi (anatthassa) cho chính mình (attano) và cho người thương (piyassa ca), so (người ấy) nên được xem (daṭṭhabbo) là veripuggalo (hạng người kẻ thù). Yo pana (còn người nào) là akārako (người không làm) điều lợi ích (atthassa) cho chính mình (attano) và cho người thương (piyassa ca), và là kārako (người làm) điều lợi ích (atthassa) cho người không thương (appiyassa ca), trở thành đối tượng của sự oán hận (āghātavatthubhūto) qua các câu như ‘atthaṃ me nācarī’tiādinā (v.v… ‘đã không làm lợi ích cho ta’) và ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’tiādinā (v.v… ‘đã làm lợi ích cho người ta không ưa, không thích’), so (người ấy) là appiyo (người không thương). Attho (ý nghĩa) là ananukūlavuttiko (người có hạnh kiểm không tương hợp), aniṭṭho (người không đáng mong muốn). ‘Liṅgavisabhāge’ti là visadise (nơi người khác) về giới tính (liṅgena), như là nữ giới (itthiliṅgādinā). ‘Odhisoti’ là bhāgaso (theo từng phần). Attho (ý nghĩa) là odhisakaṃ (sự chỉ định riêng) qua các câu như ‘Tissā, Dattā’tiādinā (v.v… ‘cô Tissā, cô Dattā’).

Idāni yathāvuttesu chasu puggalesu abhāvetabbatāya kāraṇaṃ dassento ‘‘appiyaṃ hī’’tiādimāha. Tattha appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti dosena bhāvanāya saparissayatamāha. Appiyatā hi piyabhāvassa ujupaṭipakkhā, na ca tassa piyaṭṭhāne ṭhapanena vinā bhāvanā sijjhati. Atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti rāgena bhāvanāya saparissayatamāha atippiyasahāyassa gehassitapemaṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘appamattakepī’’tiādi. Majjhattaṃ iṭṭhāniṭṭhatāhi majjhasabhāvaṃ neva piyaṃ nāppiyanti attho. Garuṭṭhāne piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati majjhatte sambhāvanīyapiyāyitabbatānaṃ abhāvā. Na hi ajjhupekkhitabbe bhāvanīyatā, manāpatā vā paccupaṭṭhāti, piyagarubhāvasampanne ca paṭhamaṃ mettā bhāvetabbā. Kodho uppajjati koṭṭhāsantarabhāvānupanayanato.

Idāni (bây giờ), dassento (để chỉ ra) lý do (kāraṇaṃ) không nên tu tập (abhāvetabbatāya) đối với sáu hạng người đã được nói đến (yathāvuttesu chasu puggalesu), ngài đã nói (āha) ‘appiyaṃ hī’tiādi (v.v… ‘vì rằng người không thương’). Trong đó (tattha), bằng câu ‘appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamati’ (vị ấy mệt mỏi khi đặt người không thương vào vị trí người thương), ngài nói lên (āha) sự nguy hiểm (saparissayataṃ) của việc tu tập (bhāvanāya) do sân hận (dosena). Hi (thật vậy), appiyatā (tính chất không được thương) là ujupaṭipakkhā (sự đối nghịch trực tiếp) với piyabhāvassa (tính chất được thương), và sự tu tập (bhāvanā) không thể thành tựu (na sijjhati) nếu không đặt người ấy vào vị trí người thương (vinā tassa piyaṭṭhāne ṭhapanena). Bằng câu ‘atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamati’ (vị ấy mệt mỏi khi đặt người bạn rất thân vào vị trí người trung lập), ngài nói lên (āha) sự nguy hiểm (saparissayataṃ) của việc tu tập (bhāvanāya) do tham ái (rāgena), vì người bạn rất thân (atippiyasahāyassa) là nơi chốn của tình ái quyến luyến gia đình (gehassitapemaṭṭhānabhāvato). Do đó, ngài nói (tenāha) ‘appamattakepī’tiādi (v.v… ‘dù chỉ một chút’). Majjhattaṃ có nghĩa là (attho) người có bản chất trung bình (majjhasabhāvaṃ) do tính chất đáng ưa và không đáng ưa (iṭṭhāniṭṭhatāhi), neva piyaṃ nāppiyaṃ (không phải là người thương cũng không phải là người không thương). ‘Garuṭṭhāne piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati’ (vị ấy mệt mỏi khi đặt [người trung lập] vào vị trí người đáng kính và vị trí người thương) là vì nơi người trung lập (majjhatte) không có (abhāvā) các phẩm chất đáng được tôn trọng và đáng được yêu mến (sambhāvanīyapiyāyitabbatānaṃ). Hi (thật vậy), nơi người đáng được xả ly (ajjhupekkhitabbe), tính chất đáng tu tập (bhāvanīyatā) hay tính chất làm vui lòng (manāpatā) không hiện khởi (na paccupaṭṭhāti), và đối với người đã có sẵn tính chất đáng yêu và đáng kính (piyagarubhāvasampanne ca), tâm từ (mettā) nên được tu tập (bhāvetabbā) trước tiên (paṭhamaṃ). Kodho (sân hận) uppajjati (khởi lên) do không đưa đến trạng thái của phần loại khác (koṭṭhāsantarabhāvānupanayanato).

Tamevāti visabhāgaliṅgameva. Liṅgasabhāgeti avisesetvā ‘‘piyapuggale’’ti āha. Bhittiyuddhamakāsīti sīlaṃ adhiṭṭhāya pihitadvāre gabbhe sayanapīṭhe nisīditvā mettaṃ bhāvento mettāmukhena uppannarāgena andhīkato bhariyāya santikaṃ gantukāmo dvāraṃ asallakkhetvā bhittiṃ bhinditvāpi nikkhamitukāmatāya bhittiṃ pahari. Tenāha [Pg.352] ‘‘mettāyanāmukhena rāgo vañcetī’’ti (netti. aṭṭha. 21), ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti ca.

‘Tamevā’ti có nghĩa là visabhāgaliṅgam eva (chỉ người khác phái). ‘Liṅgasabhāge’ti, không phân biệt (avisesetvā), ngài nói (āha) là ‘piyapuggale’ti (nơi người thương). ‘Bhittiyuddhamakāsī’ti (đã giao chiến với bức tường), sau khi thọ trì giới (sīlaṃ adhiṭṭhāya), vị ấy ngồi (nisīditvā) trên giường (sayanapīṭhe) trong một căn phòng đóng kín cửa (pihitadvāre gabbhe) và tu tập tâm từ (mettaṃ bhāvento), bị tham ái khởi lên với tâm từ làm duyên cớ (mettāmukhena uppannarāgena) làm cho mù quáng (andhīkato), muốn đi (gantukāmo) đến chỗ người vợ (bhariyāya santikaṃ), không nhận ra (asallakkhetvā) cánh cửa (dvāraṃ), đã đập (pahari) vào bức tường (bhittiṃ) với ý muốn thoát ra ngoài (nikkhamitukāmatāya) dù phải phá vỡ (bhinditvāpi) bức tường (bhittiṃ). Do đó (tena), ngài nói (āha): ‘mettāyanāmukhena rāgo vañcetī’ti (‘tham ái lừa dối dưới chiêu bài tu tập tâm từ’) và ‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate naran’ti ca (‘khi tham ái chế ngự con người, lúc ấy là bóng tối dày đặc nhất’).

Ādānanikkhepaparicchinne addhāpaccuppannabhūte dharamānatāya paccakkhato viya upalabbhamāne khandhappabandhe idha sattādiggahaṇaṃ, na tiyaddhagateti āha ‘‘kālakate panā’’tiādi. Kasmā pana kālakate mettābhāvanā na ijjhatīti? Mettābyāpārassa ayogyaṭṭhānabhāvato. Na hi matapuggalo hitūpasaṃhārāraho. Yattha sati sambhave payogato hitūpasaṃhāro labbheyya, tattheva mānaso hitūpasaṃhāro yujjeyya. Dukkhāpanayanamodappavattīsupi eseva nayoti karuṇābhāvanādīnampi kālakate anijjhanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Aññattha paguṇamettājhāno ācariyassa kālakatabhāvaṃ ajānanto taṃ mettāya pharitukāmo ‘‘ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhatī’’ti vutto. Tenāha ‘‘paguṇāva me mettājhānasamāpattī’’ti. Nimittanti ārammaṇaṃ. Gavesāhīti ‘‘yaṃ puggalaṃ uddissamettaṃ ārabhasi, so jīvati na jīvatī’’ti jānāhīti attho. Mettāyantoti mettaṃ karonto, mettaṃ bhāventoti attho.

Idha (ở đây), việc dùng từ chúng sanh v.v… (sattādiggahaṇaṃ) là đối với dòng tương tục của các uẩn (khandhappabandhe) có thể nhận thức được (upalabbhamāne) như thể trực tiếp (paccakkhato viya) do sự hiện hữu (dharamānatāya) của nó, vốn đã trở thành hiện tại về thời gian (addhāpaccuppannabhūte) và được phân định bởi sự nắm giữ (ādāna, tức là tái sanh) và sự đặt xuống (nikkhepa, tức là chết), chứ không phải (na) đối với (dòng tương tục của các uẩn) đã đi vào ba thời (tiyaddhagate). Do đó, ngài nói (āha) ‘kālakate panā’tiādi (v.v… ‘còn đối với người đã chết’). Kasmā pana kālakate mettābhāvanā na ijjhati’ti (Tại sao việc tu tập tâm từ đối với người đã chết lại không thành tựu?). (Là do) Mettābyāpārassa ayogyaṭṭhānabhāvato (vì đó là trường hợp không thích hợp cho hoạt động của tâm từ). Hi (thật vậy), matapuggalo (người đã chết) na hitūpasaṃhārāraho (không phải là người thích hợp để mang lại lợi ích). Yattha (nơi nào) mà việc mang lại lợi ích bằng nỗ lực (payogato hitūpasaṃhāro) có thể đạt được (labbheyya) khi có khả năng (sati sambhave), thì chỉ ở nơi đó (tattheva) việc mang lại lợi ích bằng tâm ý (mānaso hitūpasaṃhāro) mới thích hợp (yujjeyya). Eseva nayo (cũng cùng một phương pháp ấy) trong việc loại trừ khổ đau và trong sự phát sinh hoan hỷ (dukkhāpanayanamodappavattīsupi), do đó, nên hiểu rằng (iti daṭṭhabbaṃ) việc không thành tựu (anijjhanaṃ) của việc tu tập bi, hỷ v.v… (karuṇābhāvanādīnam pi) đối với người đã chết (kālakate) cũng đã được nói đến (vuttaṃ). Ở một nơi khác (aññattha), một vị tỳ khưu trẻ đã thuần thục thiền từ (paguṇamettājhāno), không biết (ajānanto) việc thầy của mình đã qua đời (ācariyassa kālakatabhāvaṃ), muốn biến mãn tâm từ (mettāya pharitukāmo) đến vị ấy (taṃ), đã được nói là (vutto) ‘ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhati’ (bắt đầu tu tập tâm từ đối với vị thầy). Do đó (tena), ngài nói (āha) ‘paguṇāva me mettājhānasamāpattī’ti (sự nhập thiền từ của tôi đã thuần thục). ‘Nimittan’ti là ārammaṇaṃ (đề mục). ‘Gavesāhī’ti có nghĩa là (attho) jānāhi (hãy biết) ‘yaṃ puggalaṃ uddissa mettaṃ ārabhasi, so jīvati na jīvatī’ti (người mà ngươi hướng đến để bắt đầu tu tập tâm từ, người ấy còn sống hay không còn sống). ‘Mettāyanto’ti có nghĩa là (attho) mettaṃ karonto (đang thực hành tâm từ), mettaṃ bhāvento (đang tu tập tâm từ).

241. Attani bhāvanā nāma sakkhibhāvatthāti nānāvidhasukhānubandhaanavajjasukhaabyāsekasukhādi yaṃ attani upalabbhati, taṃ nidassento tassa vattamānatāya āha ‘‘ahaṃ sukhito homī’’ti. Sarīrasukhaṃ nāma anekantikaṃ, īdisassa puggalassa anokāsaṃ cittadukkhanti tadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘niddukkhoti vā’’ti. Homīti sambandho. Tathā averotiādīsu, visesato ca dukkhābhāve sukhasaññā. Sā panāyaṃ niddukkhatā verīnaṃ puggalānaṃ verasaññitānaṃ pāpadhammānaṃ abhāvato, visesato byāpādavirahato īghasaññitāya ītiyā abhāvato, anavajjakāyikasukhasamaṅgitāya ca hotīti dassento āha ‘‘avero abyāpajjo anīgho sukhī’’ti. Attānaṃ pariharāmīti evaṃbhūto hutvā mama attabhāvaṃ pavattemi, yāpemīti attho.

241. ‘Attani bhāvanā nāma sakkhibhāvatthā’ti (việc tu tập đối với tự thân là nhằm mục đích làm nhân chứng), do đó, để chỉ ra (nidassento) sự an lạc (yaṃ sukhaṃ) như là sự an lạc không có tội lỗi, sự an lạc không bị phiền não làm vẩn đục, vốn đi kèm với nhiều loại an lạc khác nhau (nānāvidhasukhānubandhaanavajjasukhaabyāsekasukhādi) được tìm thấy (upalabbhati) nơi chính mình (attani), và do tính chất hiện tại (vattamānatāya) của sự an lạc ấy (tassa), ngài nói (āha) ‘ahaṃ sukhito homī’ti (mong tôi được an lạc). Sarīrasukhaṃ nāma (cái gọi là thân lạc) thì anekantikaṃ (không chắc chắn), và đối với một người như vậy (īdisassa puggalassa), tâm khổ (cittadukkhaṃ) không có cơ hội (anokāsaṃ) (khởi lên), nhắm đến sự vắng mặt của nó (tadabhāvaṃ sandhāya), ngài nói (āha) ‘niddukkho’ti vā (hoặc ‘không có khổ đau’). (Từ này) có liên hệ (sambandho) với homi (mong tôi được). Tương tự (tathā) trong các câu ‘avero’tiādīsu (v.v… ‘không có oan trái’). Và đặc biệt (visesato ca), trong sự vắng mặt của khổ đau (dukkhābhāve) có sự tưởng về an lạc (sukhasaññā). Sā panāyaṃ niddukkhatā (hơn nữa, trạng thái không khổ đau này) có được (hoti) là do sự vắng mặt (abhāvato) của những người oan trái (verīnaṃ puggalānaṃ) và của các ác pháp được xem là oan trái (verasaññitānaṃ pāpadhammānaṃ), đặc biệt (visesato) là do sự thoát khỏi sân hận (byāpādavirahato), do sự vắng mặt (abhāvato) của tai họa (ītiyā) được xem là sự phiền muộn (īghasaññitāya), và do được phú bẩm sự an lạc về thân không có tội lỗi (anavajjakāyikasukhasamaṅgitāya ca). Để chỉ ra điều này, ngài nói (dassento āha) ‘avero abyāpajjo anīgho sukhī’ti (không oan trái, không sân hận, không phiền muộn, được an lạc). ‘Attānaṃ pariharāmi’ti có nghĩa là (attho) evaṃbhūto hutvā (sau khi trở thành như vậy), tôi làm cho tự thể của tôi tiếp diễn (mama attabhāvaṃ pavattemi), tôi duy trì (yāpemi).

Evaṃ sante yaṃ vibhaṅge vuttaṃ, taṃ virujjhatīti sambandho. Evaṃ santeti evaṃ sati, yadi attanipi mettā bhāvetabbāti attho. ‘‘Yaṃ vibhaṅge vutta’’nti vatvā [Pg.353] vibhaṅgadesanāya samānagatikaṃ suttapadaṃ āharanto ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādimāha. Tassattho parato āgamissati.

Khi như vậy, điều đã được nói trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) sẽ bị mâu thuẫn, đó là mối liên hệ. ‘Evaṃ sante’ có nghĩa là: Nếu như vậy, nếu tâm từ cũng phải được tu tập đối với bản thân. Sau khi nói ‘Điều đã được nói trong bộ Phân Tích’, ngài đã trích dẫn một đoạn kinh có nội dung tương tự với bài thuyết giảng trong bộ Phân Tích và nói câu bắt đầu bằng ‘Và này các Tỳ khưu, thế nào là...’. Ý nghĩa của câu đó sẽ được trình bày ở phần sau.

Tanti vibhaṅgādīsu vacanaṃ. Appanāvasenāti appanāvahabhāvanāvasena. Idanti ‘‘ahaṃ sukhito homī’’tiādivacanaṃ. Sakkhibhāvavasenāti ahaṃ viya sabbe sattā attano sukhakāmā, tasmā tesu mayā attani viya sukhūpasaṃhāro kātabboti evaṃ tattha attānaṃ sakkhibhāve ṭhapanavasena. Tenāha ‘‘sacepi hī’’tiādi. Kasmā pana attani bhāvanā appanāvahā na hotīti? Attasinehavasena saparissayabhāvato. Koṭṭhāsantare pana bhāvitabhāvanassa tatthāpi sīmasambhedo hotiyeva.

Từ ‘Taṃ’ là lời nói trong bộ Phân Tích v.v... ‘Appanāvasena’ có nghĩa là do năng lực của sự tu tập dẫn đến an chỉ định. ‘Idaṃ’ là lời nói bắt đầu bằng ‘Mong tôi được an lạc’. ‘Sakkhibhāvavasena’ có nghĩa là do năng lực của việc đặt bản thân làm nhân chứng trong trường hợp đó, như sau: ‘Giống như ta, tất cả chúng sanh đều mong cầu hạnh phúc cho bản thân, do đó, ta nên mang lại hạnh phúc cho họ giống như cho chính mình’. Vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sacepi hi’. Vậy tại sao sự tu tập đối với bản thân lại không dẫn đến an chỉ định? Vì có sự nguy hiểm do năng lực của ái luyến bản thân. Tuy nhiên, đối với người đã tu tập ở một phần khác, sự phá vỡ ranh giới cũng xảy ra ngay cả đối với bản thân người ấy.

Sabbā disāti anavasesā dasapi disā. Anuparigamma cetasāti cittena pariyesanavasena anugantvā. Nevajjhagā piyataramattanā kvacīti sabbussāhena pariyesanto atisayena attato piyataraṃ aññaṃ sattaṃ katthaci disāya neva adhigaccheyya na passeyya. Evaṃ piyo puthu attā paresanti evaṃ kassaci attato piyatarassa anupalabbhanavasena puthu visuṃ visuṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ attā piyo. Tasmā tena kāraṇena, attakāmo attano hitasukhaṃ icchanto, paraṃ sattaṃ antamaso kunthakipillikampi, na hiṃse na haneyya, na viheṭheyyāti attho.

‘Sabbā disā’ (tất cả các phương) là tất cả mười phương không sót. ‘Anuparigamma cetasā’ (đi khắp với tâm) là đi theo với tâm bằng cách tìm kiếm. ‘Nevajjhagā piyataramattanā kvaci’ (không tìm thấy ai thân hơn mình ở bất cứ đâu) có nghĩa là: dù tìm kiếm với tất cả nỗ lực, cũng không thể tìm được, không thể thấy được ở bất cứ phương nào một chúng sanh khác đáng yêu quý hơn bản thân mình một cách vượt trội. ‘Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ’ (cũng vậy, bản thân là rất thân đối với những người khác) có nghĩa là: vì không tìm thấy ai đáng yêu quý hơn bản thân, nên đối với mỗi chúng sanh riêng biệt, bản thân của họ là đáng yêu quý. Do đó, vì lý do đó, người mong cầu cho bản thân, mong muốn lợi ích và hạnh phúc cho mình, không nên làm hại, không nên giết, không nên não hại chúng sanh khác, cho đến cả con sâu con kiến. Đó là ý nghĩa.

Ayaṃ nayoti sabbehi sattehi, attano ca piyatarabhāvaṃ nidassetvā tesu karuṇāyanaṃ vadatā bhagavatā sukhesitāya ‘‘attānaṃ sakkhibhāve ṭhapetvā sattesu mettā bhāvetabbā’’ti mettābhāvanāya nayadassanaṃ katamevāti attho.

‘Ayaṃ nayo’ (đây là phương pháp) có nghĩa là: Đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra rằng đối với tất cả chúng sanh, chính bản thân họ là đáng yêu quý nhất, và sau khi thuyết về lòng bi mẫn đối với họ, đã thực sự chỉ ra phương pháp tu tập tâm từ rằng: ‘Do sự tìm cầu hạnh phúc, hãy đặt bản thân làm nhân chứng và tu tập tâm từ đối với các chúng sanh’.

242. Sukhapavattanatthanti sukhena akicchena mettāya pavattanatthaṃ. Yvāssāti yo puggalo assa yogino. Piyoti iṭṭho. Manāpoti manavaḍḍhanako. Garūti guṇavisesavasena garukātabbo. Bhāvanīyoti sambhāvetabbo. Ācariyamattoti sīlādinā ācariyappamāṇo. Piyavacanādīnīti ādi-saddena atthacariyādike saṅgaṇhāti. Sīlasutādīnīti ādi-saddena saddhādike, dhutadhammajāgariyānuyogādike ca saṅgaṇhāti.

242. ‘Sukhapavattanatthaṃ’ (để dễ dàng phát sinh) có nghĩa là để tâm từ phát sinh một cách dễ dàng, không khó khăn. ‘Yvāssa’ là người nào đối với vị hành giả ấy. ‘Piyo’ (thân) là người đáng mong mỏi. ‘Manāpo’ (ái) là người làm cho tâm tăng trưởng. ‘Garu’ (kính) là người đáng kính trọng do năng lực của các phẩm chất đặc biệt. ‘Bhāvanīyo’ (trọng) là người đáng tán dương. ‘Ācariyamatto’ (ngang bậc thầy) là người có tầm mức của một vị thầy về giới v.v... Trong từ ‘piyavacanādīni’ (lời nói khả ái v.v...), tiếp vĩ ngữ ‘ādi’ bao gồm cả lợi hành v.v... Trong từ ‘sīlasutādīni’ (giới, văn v.v...), tiếp vĩ ngữ ‘ādi’ bao gồm cả tín v.v... và các pháp đầu đà, sự thực hành tỉnh thức v.v...

Kāmanti [Pg.354] yuttappattakāritāsukhasiddhidīpanoyaṃ nipāto. Tenetaṃ dīpeti – tādisaṃ puggalaṃ uddissa bhāvanaṃ ārabhanto yogī yuttappattakārī, sukhena cassa tattha bhāvanā ijjhati, tena pana yoginā tāvatā santoso na kātabboti. Tenāha ‘‘appanā sampajjatī’’tiādi. Sīmāsambhedanti mariyādāpanayanaṃ, attā piyo majjhatto verīti vibhāgākaraṇanti attho. Tadanantaranti tato piyamanāpagarubhāvanīyato, tattha vā mettādhigamato anantaraṃ. Atippiyasahāyake mettā bhāvetabbāti sambandho, garuṭṭhānīye paṭiladdhaṃ mettāmanasikāraṃ atippiyasahāyake upasaṃharitabbanti attho. Sukhūpasaṃhārakatassa taṃ hoti pageva paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhitattā. Atippiyasahāyakato anantaraṃ majjhatte mettā bhāvetabbā majjhattaṃ piyagaruṭṭhāne ṭhapetuṃ sukarabhāvato. ‘‘Atippiyasahāyakato’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Paguṇamanasikārādhigamato paṭṭhāya hissa sopi piyaṭṭhāne eva tiṭṭhati. Majjhattato verīpuggaleti majjhattapuggale mettāyantena tattha paguṇamanasikārādhigamena piyabhāvaṃ upasaṃharitvā tadanantaraṃ verīpuggalaṃ bhāvanāya majjhatte ṭhapetvā tato majjhattato piyabhāvūpasaṃhārena verīpuggale mettā bhāvetabbā. ‘‘Verīpuggale’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvāti piyagaruṭṭhānīyo, atippiyo, majjhatto, verīti catūsu puggalakoṭṭhāsesu paṭhamaṃ tāva piyagaruṭṭhānīye mettābhāvanaṃ adhigantvā vasībhāvappattiyā tathāpavattaṃ cittaṃ koṭṭhāsantarūpasaṃhāratthaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ atippiyasahāye atippiyabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvamatte cittaṃ ṭhapentena bhāvanā upasaṃharitabbā, tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ majjhatte udāsinabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvaṃ upaṭṭhapetvā bhāvanā upasaṃharitabbā, puna tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ verimhi verīsaññaṃ vikkhambhetvā majjhattabhāvūpaṭṭhapanamukhena piyabhāvaṃ uppādentena bhāvanā upasaṃharitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tadanantare tadanantare upasaṃharitabba’’nti, jhānacittaṃ upanetabbaṃ uppādetabbanti attho.

‘Kāmaṃ’ là một tiểu từ chỉ rõ sự thực hành điều thích hợp, đúng đắn và sự thành tựu dễ dàng. Do đó, nó chỉ rõ điều này: vị hành giả bắt đầu tu tập hướng đến một người như vậy là người làm điều thích hợp, đúng đắn; và sự tu tập của vị ấy đối với người đó sẽ thành tựu một cách dễ dàng. Tuy nhiên, vị hành giả ấy không nên hài lòng chỉ với chừng đó. Vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘an chỉ định thành tựu’. ‘Sīmāsambheda’ (phá vỡ ranh giới) có nghĩa là loại bỏ giới hạn, tức là không phân chia thành: bản thân, người thân, người trung lập, kẻ thù. ‘Tadanantaraṃ’ (sau đó) là sau người thân ái, đáng kính, đáng trọng đó; hoặc là sau khi đã đạt được tâm từ đối với người đó. Mối liên hệ là: tâm từ nên được tu tập đối với người bạn rất thân. Nghĩa là, tác ý về tâm từ đã đạt được đối với người ở vị trí đáng kính nên được áp dụng cho người bạn rất thân. Điều đó trở nên dễ dàng áp dụng đối với vị ấy vì các pháp đối nghịch đã được chế ngự từ trước. Sau người bạn rất thân, tâm từ nên được tu tập đối với người trung lập, vì dễ dàng đặt người trung lập vào vị trí của người thân ái, đáng kính. Và câu ‘sau người bạn rất thân’ này được nói dựa trên trạng thái trước đó. Vì kể từ khi đạt được tác ý thuần thục, người đó cũng đứng ở vị trí của người thân. Sau người trung lập là kẻ thù: người đang tu tập tâm từ đối với người trung lập, sau khi đã áp dụng trạng thái thân ái cho người đó bằng tác ý thuần thục, sau đó nên đặt kẻ thù vào vị trí trung lập bằng sự tu tập, rồi từ trạng thái trung lập đó, bằng cách áp dụng trạng thái thân ái, nên tu tập tâm từ đối với kẻ thù. Và câu ‘đối với kẻ thù’ này được nói dựa trên trạng thái trước đó. ‘Làm cho tâm trở nên mềm mại, dễ sử dụng trong mỗi phần’ có nghĩa là: trong bốn loại người – người thân ái đáng kính, người rất thân, người trung lập, và kẻ thù – trước hết, sau khi đạt được sự tu tập tâm từ đối với người thân ái đáng kính và đạt đến mức độ thuần thục, làm cho tâm đã vận hành như vậy trở nên mềm mại và dễ sử dụng để áp dụng cho phần khác. Sau đó, đối với người bạn rất thân, chế ngự trạng thái rất thân và đặt tâm vào trạng thái chỉ là thân, rồi áp dụng sự tu tập. Sau khi làm cho tâm đó cũng trở nên mềm mại và dễ sử dụng bằng cách đạt đến mức độ thuần thục, sau đó, đối với người trung lập, chế ngự trạng thái dửng dưng, làm cho trạng thái thân ái khởi lên và áp dụng sự tu tập. Lại nữa, sau khi làm cho tâm đó cũng trở nên mềm mại và dễ sử dụng bằng cách đạt đến mức độ thuần thục, sau đó, đối với kẻ thù, chế ngự tưởng về kẻ thù, và bằng cách làm cho trạng thái trung lập khởi lên làm nền tảng, làm cho trạng thái thân ái sinh khởi, rồi áp dụng sự tu tập. Do đó, đã được nói rằng ‘nên áp dụng lần lượt sau đó’, có nghĩa là tâm thiền nên được hướng đến, nên được làm cho sinh khởi.

Verīpuggalo vā natthi kammabalena vā etarahi payogasampattiyā vā sabbaso anatthakarassa abhāvato. Mahāpurisajātikattāti mahāpurisasabhāvattā [Pg.355] cirakālaparicayasamiddhakhantimettānuddayādiguṇasampannatāya uḷārajjhāsayattāti attho. Tādiso hi sabbasaho parāparādhaṃ tiṇāyapi na maññati. Tena vuttaṃ ‘‘anatthaṃ karontepi pare verīsaññāva nuppajjatī’’ti. Tenāti tena yoginā. Atthi verīpuggaloti sambandho.

Hoặc không có người oan trái là do năng lực của nghiệp quá khứ, hoặc do sự thành tựu của nỗ lực hiện tại, do hoàn toàn không có người làm điều bất lợi. "Do là bậc đại nhân" có nghĩa là: do có bản tánh của bậc đại nhân, do đã thành tựu các đức tính như nhẫn nại, từ ái, bi mẫn, v.v... nhờ sự thực hành thuần thục trong thời gian dài, do có chí nguyện cao thượng. Quả vậy, người như thế có thể kham nhẫn tất cả, lỗi lầm của người khác cũng không xem trọng bằng cọng cỏ. Do đó đã được nói rằng: “dù người khác làm điều bất lợi, tưởng niệm về kẻ thù vẫn không khởi lên”. "Bởi người ấy" là bởi hành giả ấy. Cần được liên kết với câu ‘có người oan trái’.

243. Purimapuggalesūti piyādīsu jhānassa ārammaṇabhūtesu purimesu puggalesu. Mettaṃ samāpajjitvāti paṭighaṃ vikkhambhetvā uppāditaṃ mettājhānaṃ samāpajjitvā. Mettāyantena paṭighaṃ paṭivinodetabbanti ettha keci pana ‘‘upacārajjhānaṃ sampādetvā’’ti atthaṃ vadanti, tesaṃ upacārajjhānato vuṭṭhānampi icchitabbaṃ siyā ‘‘vuṭṭhahitvā’’ti vuttattā. Pubbe tasmiṃ puggale asatiyā amanasikārena paṭighaṃ anuppādentassa sādhāraṇato taṃ vikkhambhetvā jhānassa uppādanaṃ, samāpajjanañca vuttaṃ. Idāni pana taṃ anussarantassapi manasi karontassapi yathā paṭighaṃ na uppajjati, taṃ vidhiṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘taṃ puggalaṃ mettāyantena paṭighaṃ vinodetabba’’nti. Mettāyanameva hi idha paṭighavinodanaṃ adhippetaṃ. Na nibbātīti na vūpasammati.

243. "Đối với những người trước" là đối với những người trước đây, tức những người thân yêu v.v..., là những đối tượng của thiền. "Sau khi nhập tâm từ" là sau khi đã chế ngự sân hận và chứng đắc thiền từ đã được phát sinh. Ở đây, trong câu "nên loại bỏ sân hận bằng cách rải tâm từ", tuy nhiên một số vị nói rằng ý nghĩa là “sau khi thành tựu cận định”. Theo quan điểm của họ, việc xuất khỏi cận định cũng nên được chấp nhận vì đã được nói là “sau khi xuất khỏi”. Trước đây, đã nói về sự phát sinh và chứng đắc thiền sau khi chế ngự sân hận ấy một cách thông thường đối với người không làm phát sinh sân hận đối với người ấy do không chánh niệm, không tác ý. Còn bây giờ, điều này được nói để chỉ ra phương pháp mà theo đó sân hận không phát sinh ngay cả khi đang tưởng nhớ, ngay cả khi đang tác ý đến người ấy: “nên loại bỏ sân hận bằng cách rải tâm từ đến người ấy”. Quả vậy, ở đây, chính việc rải tâm từ được chủ ý là sự loại bỏ sân hận. "Không dập tắt" là không lắng dịu.

Anusāratoti anugamanato, paccavekkhaṇatoti attho. Ghaṭitabbanti vāyamitabbaṃ.

"Anusārato" có nghĩa là do đi theo sau, do quán xét. "Ghaṭitabbaṃ" là nên cố gắng.

Tañca kho ghaṭanaṃ vāyamanaṃ. Iminā idāni vakkhamānena ākārena.

Và sự cố gắng, nỗ lực ấy (nên được thực hiện) bằng phương cách này sẽ được nói đến bây giờ.

Ubhato dvīsu ṭhānesu daṇḍo etassāti ubhatodaṇḍakaṃ, tena. Ocarakā lāmakācārā pāpapurisā. Tatrāpīti tesupi aṅgamaṅgāni okkantesupi. Tenāti manopadosena. Na sāsanakaro. Sabbapāpassa akaraṇaṃ hi sāsanaṃ. Tassevāti tatopi. Nissakke hi idaṃ sāmivacanaṃ, samuccaye ca eva-saddo, paṭhamaṃ kuddhapurisatopīti attho. Tenāti kujjhanena. Pāpiyoti pāpataro. Sārambhādikassa kilesānubandhassa vatthubhāvato kodhassa sāvajjataṃ ñatvāpi kujjhanato sace kodhe anavajjasaññī kuddhassa puggalassa na paṭikujjheyyāti keci. Ubhinnanti dvinnaṃ puggalānaṃ. Tenāha ‘‘attano ca parassa cā’’ti. Atha vā ubhinnanti ubhayesaṃ lokānaṃ, idhalokaparalokānanti attho.

"Ubhatodaṇḍakaṃ" là (cái cưa) có cán ở hai đầu. Bởi cái cưa ấy. "Ocarakā" là những người có hạnh kiểm thấp hèn, "lāmakācārā" là những người có hành vi xấu xa, "pāpapurisā" là những người ác. "Tatrāpi" là ngay cả đối với họ, những người đang cắt các chi phần lớn nhỏ. "Tena" là do sự làm hư hỏng tâm ý. "Không phải là người thực hành giáo pháp". Quả vậy, giáo pháp là không làm mọi điều ác. "Tasseva" là hơn người ấy. Quả vậy, sở hữu cách này được dùng theo nghĩa của xuất xứ cách, và từ ‘eva’ được dùng theo nghĩa kết hợp, ý nghĩa là "còn hơn cả người nổi giận trước". "Tena" là do nổi giận. "Pāpiyo" là xấu xa hơn. Bởi vì là nền tảng cho chuỗi phiền não như tranh đua v.v..., và do nổi giận dù đã biết tính chất có tội lỗi của sân hận. Một số vị nói rằng: nếu người có tưởng là không có tội lỗi trong sự sân hận không nổi giận lại với người đã nổi giận. "Ubhinnanti" là của hai người. Do đó Ngài nói: “của mình và của người khác”. Hoặc là, "ubhinnanti" là của cả hai thế giới, ý nghĩa là của đời này và đời sau.

Sapattakantāti [Pg.356] paṭisattūhi icchitā. Sapattakaraṇāti tehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanāyanti kodhano ayaṃ, ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatapaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti etarahi, āyatiṃ cāti. Kodhābhibhavassa ekantikamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇo vā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ. Na pacuratthoti na pahūtadhano. Na bhogavāti upabhogaparibhogavatthurahito. Na yasavāti na kittimā.

"Sapattakanta" là được mong muốn bởi kẻ thù. "Sapattakaraṇa" là việc nên làm bởi chúng. "Kodhana" là người có tính hay sân hận. "Kodhanāyaṃ" được tách thành "kodhano ayaṃ", và "ayaṃ" chỉ là một tiểu từ. "Kodhapareto" là bị theo đuổi bởi sân hận, hoặc bị áp đảo. "Trở nên xấu xí" là dù tự nhiên có xinh đẹp, dù có trang điểm, do sự biến dạng của nét mặt v.v..., hiện tại và cả trong tương lai, vẫn trở nên xấu xí. Để chỉ ra rằng kết quả này là chắc chắn của việc bị sân hận áp đảo, sau khi đã dùng sự xác định “hoặc là xấu xí”, lại nói “bị sân hận áp đảo”. "Na pacurattho" là không có nhiều của cải. "Na bhogavā" là không có vật dụng để hưởng thụ và tiêu dùng. "Na yasavā" là không có danh tiếng.

Chavālātanti chavadahanālātaṃ, citakāyaṃ santajjanummukkantipi vadanti. Ubhatopadittanti ubhosu koṭīsu daḍḍhaṃ. Majjhe gūthagatanti vemajjhaṭṭhāne sunakhassa vā siṅgālassa vā uhadena gūthena makkhitaṃ. Kaṭṭhatthanti dārukiccaṃ. Neva pharati na sādheti. Tathūpamāhanti tathūpamaṃ tādisaṃ ahaṃ. Imanti ‘‘so ca hoti abhijjhālū’’tiādinā (itivu. 92) heṭṭhā vuttaṃ sandhāya satthā vadati, tasmā kāmesu tibbasārāgatādinā sīlarahitanti adhippāyo. Idha pana byāpannacittaṃ paduṭṭhamanasaṅkappatāvasena yojetabbaṃ.

"Chavālātaṃ" là khúc củi dùng để thiêu xác chết. Một số vị cũng nói là khúc củi cháy dở trên giàn thiêu. "Ubhatopadittaṃ" là bị cháy ở cả hai đầu. "Majjhe gūthagataṃ" là bị dính phân được thải ra bởi chó hoặc bởi chó rừng ở khúc giữa. "Kaṭṭhatthaṃ" là việc dùng làm củi. Không thể hoàn thành, không thể thực hiện được. "Tathūpamāhaṃ" là Ta nói ví như thế, giống như thế. "Imaṃ" (điều này): bậc Đạo Sư nói nhắm đến điều đã được nói ở phần trước bằng câu “và người ấy có lòng tham ái” v.v... Do đó, ý muốn nói là người không có giới do có lòng tham đắm mãnh liệt v.v... trong các dục. Tuy nhiên ở đây, nên được hiểu theo phương diện có tâm bị hư hoại, có tư duy và ý định xấu xa.

So dāni tvantiādi yathāvuttehi suttapadehi attano ovadanākāradassanaṃ.

Câu bắt đầu bằng “Vậy nay ngươi...” là sự chỉ ra phương cách tự khuyên răn chính mình bằng những câu kinh đã được nói đến.

244. Yo yo dhammoti kāyasamācārādīsu yo yo sucaritadhammo. Vūpasantoti saṃyato. Parisuddhoti kilesamalavigamena visuddho. Kilesadāhābhāvena vā upasanto, anavajjabhāvena parisuddho, kāyasamācārasseva upasamo cirakālaṃ saṃyatakāyakammatāya veditabbo. Evaṃ sesesupi.

244. "Pháp nào, pháp nào" là pháp thiện hạnh nào trong thân hành v.v... "Đã được lắng dịu" là được thu thúc. "Trong sạch" là thanh tịnh do sự loại trừ cấu uế của phiền não. Hoặc là tịch tịnh do không có sự thiêu đốt của phiền não, trong sạch do không có tội lỗi. Sự tịch tịnh chỉ riêng của thân hành nên được hiểu là do có thân nghiệp được thu thúc trong thời gian dài. Tương tự như vậy đối với những pháp còn lại.

Teti vacīmanosamācāre.

"Những pháp ấy" là khẩu hành và ý hành.

Soti upasantavacīsamācāro puggalo. Paṭisanthārakusaloti yathā parehi chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭisantharaṇe kusalo. Sakhiloti adhivāsanakhantisaṅkhātena [Pg.357] sakhilabhāvena samannāgato. Sukhasambhāsoti piyakatho. Sammodakoti sammodanīyakathāya sammodanasīlo. Uttānamukhoti vikuṇitamukho ahutvā pītisomanassavasena vikasitamukho. Pubbabhāsīti yena kenaci samāgato paṭisanthāravasena paṭhamaṃyeva ābhāsanasīlo. Madhurena sarena dhammaṃ osāreti sarabhaññavasena. Sarabhāṇaṃ pana karonto parimaṇḍalehi paripuṇṇehi padehi ca byañjanehi ca abyākulehi dhammakathaṃ katheti.

"Người ấy" là người có khẩu hành an tịnh. "Khéo chào hỏi" là khéo léo trong việc chào hỏi thân mật theo cách mà không có sự sơ hở với người khác. "Thân thiện" là thành tựu thái độ thân thiện được gọi là sự kham nhẫn chịu đựng. "Nói lời dễ nghe" là người nói lời khả ái. "Hòa nhã" là có thói quen hoan hỷ với lời nói đáng hoan hỷ. "Mặt mày tươi tỉnh" là có gương mặt tươi nở do hỷ và ưu, không phải là người có gương mặt cau có. "Hay chào hỏi trước" là có thói quen bắt chuyện trước tiên bằng cách chào hỏi thân mật khi gặp gỡ với bất kỳ ai. Trì tụng giáo pháp với giọng ngọt ngào theo cách tụng ngâm. Còn khi thực hiện việc tụng ngâm, vị ấy thuyết pháp thoại bằng các từ và các câu tròn trịa, đầy đủ, không rối rắm.

Sabbajanassa pākaṭo sakkaccakiriyāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘yo hī’’tiādi. Okappetvāti saddahitvā. Okappanalakkhaṇā hi saddhā. Ohitasototi avahitasoto, sussusantoti attho. Aṭṭhiṃkatvā atthaṃ katvā, atthiko vā hutvā.

Ý là: (vị ấy) hiển nhiên đối với tất cả mọi người bằng hành động cung kính. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'yo hi'. Okappetvā nghĩa là sau khi có đức tin. Quả vậy, đức tin có trạng thái là sự tin tưởng vững chắc. Ohitasoto nghĩa là người lắng tai nghe, người muốn nghe. Aṭṭhiṃkatvā nghĩa là sau khi xem là lợi ích, hoặc trở thành người có mong muốn thiết tha.

‘‘Ekopi na vūpasanto hotī’’ti pāṭho, evarūpo puggalo nirayato nirayaṃ upapajjanto bahukālaṃ tattheva saṃsaratīti dassetuṃ ‘‘aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayaparipūrako bhavissatī’’ti vuttaṃ. Tattha sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā. Avīcimahānirayassa dvāre dvāre cattāro cattāro katvā kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā. Kāruññaṃ upaṭṭhapetabbaṃ mahādukkhabhāgibhāvato. Yasmiṃ puggale avihesābhūtā dukkhāpanayanakāmatā upatiṭṭhati, tattha paṭigho anokāsovāti āha ‘‘kāruññampi paṭicca āghāto vūpasammatī’’ti.

Bản văn là 'Ekopi na vūpasanto hotī'. Để chỉ ra rằng: 'hạng người như vậy, tái sanh từ địa ngục này đến địa ngục khác, luân hồi trong đó một thời gian dài', đã được nói rằng: 'sẽ là người làm cho đầy đủ tám đại địa ngục và mười sáu địa ngục phụ'. Trong đó, tám đại địa ngục là Sañjīva, v.v. Mười sáu địa ngục phụ là Kukkuḷa, v.v., được tạo ra bốn cái ở mỗi cửa của đại địa ngục Avīci. Lòng bi mẫn nên được thiết lập do vì (họ) là người có phần đau khổ lớn. Ở người nào mà lòng mong muốn loại trừ đau khổ, vốn là sự không hãm hại, khởi lên, ở người đó, sự phẫn nộ không có cơ hội (để sanh khởi), do đó ngài nói: 'sự oán ghét cũng được lắng dịu nhờ duyên vào lòng bi mẫn'.

Imassa ca atthassāti ‘‘yo yo dhammo’’tiādinā vuttassa atthassa.

Và 'imassa atthassa' là của ý nghĩa đã được nói bằng (câu) bắt đầu bằng 'yo yo dhammo'.

245. Yaṃ verī dukkhāpetuṃ sakkoti, so tassa vasena ‘‘attano visaye’’ti vutto bhikkhuno kāyo. Kinti kiṃ kāraṇaṃ. Tassāti verino. Avisayeti dukkhaṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyatāya agocare. Sacitteti attano citte. Mahānatthakaranti idhalokatthaparalokatthaparamatthānaṃ virādhanavasena mahato vipulassa, nānāvidhassa ca diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa kāraṇaṃ. Mūlanikantananti sīlassa mūlāni nāma hirottappakhantimettānuddayā, tesaṃ chindanaṃ. Kodho hi uppajjamānova pāṇātipātādivasena hirottappādīni ucchindati. Jaḷoti andhabālo.

245. Thân của vị tỳ khưu, cái mà kẻ thù có thể làm cho đau khổ, cái đó được gọi là 'phạm vi của chính mình' do quyền lực của kẻ thù ấy. Kinti là vì lý do gì? Tassa là của kẻ thù. Avisaye là không phải đối tượng, do không thể làm cho đau khổ sanh khởi. Sacitte là trong tâm của mình. Mahānatthakaraṃ là nguyên nhân của sự vô ích lớn lao, rộng lớn, và đa dạng, có sự phân biệt như hiện tại, v.v., do sự hủy hoại các lợi ích ở đời này, lợi ích ở đời sau, và lợi ích tối thượng. Mūlanikantanaṃ là sự chặt đứt các cội rễ của giới, tức là tàm, quý, nhẫn, từ, và bi. Quả vậy, sân hận, ngay khi sanh khởi, liền chặt đứt tàm, quý, v.v., bằng cách sát sanh, v.v. Jaḷo là người ngu si mù quáng.

Anariyaṃ [Pg.358] kammanti verinā katamahāparādhamāha. Yo sayanti yo tvaṃ sayampi. Dosetukāmoti kodhaṃ uppādetukāmo. Yadi kari yadi akāsi. Dosuppādenāti dosassa uppādanena. Dukkhaṃ tassa ca nāmāti dukkhañca nāma tassa aparādhakassa. Nāmāti asambhāvane nipāto, tena tassa kāraṇaṃ anekantikanti dasseti. Tenāha ‘‘kāhasi vā na vā’’ti, karissasi na vā karissasīti attho. Ahitaṃ magganti attano ahitāvahaṃ duggatimaggaṃ.

Bằng câu 'Anariyaṃ kammaṃ', ngài nói đến lỗi lầm lớn lao đã được kẻ thù thực hiện. Yo sayaṃ là yo tvaṃ sayampi. Dosetukāmo là người muốn làm cho sân hận sanh khởi. Yadi kari là yadi akāsi. Dosuppādena là bằng sự làm cho sân hận sanh khởi. Dukkhaṃ tassa ca nāma là dukkhañca nāma tassa aparādhakassa. Nāma là một tiểu từ có nghĩa là không tán thán (chê bai); bằng từ đó, ngài chỉ ra rằng việc làm (đau khổ) ấy là không chắc chắn. Do đó, ngài nói 'kāhasi vā na vā', nghĩa là 'ngươi sẽ làm hoặc sẽ không làm'. Ahitaṃ maggaṃ là con đường khổ cảnh, mang lại sự bất lợi cho chính mình.

Aṭṭhāneti doso tava appiyassa kārāpako, sattu pana tassa vasavattitāya dāsasadisoti aṭṭhānaṃ paccāpakiriyāya. Tasmā tameva dosaṃ chindassu ucchinda. Khaṇikattāti udayavayaparicchinno attano pavattikālasaṅkhāto khaṇo etesaṃ atthīti khaṇikā, tabbhāvato khaṇapabhaṅgubhāvatoti attho. Kassa dānīdha kujjhasīti aparādhakassa santāne yehi khandhehi te aparādho kato, te taṃkhaṇaṃyeva sabbaso niruddhā. Idāni pana aññe tiṭṭhantīti kassa tvaṃ idha kujjhasi. Na hi yuttaṃ anaparādhesu kujjhananti adhippāyo. Taṃ vinā kassa so kareti yo puggalo yassa dukkhaṃ karoti, taṃ dukkhakiriyāya visayabhūtaṃ puggalaṃ vinā kassa nāma so dukkhakārako dukkhaṃ kare kareyya. Sayampi dukkhahetu tvamitīti evaṃ sayampi tvaṃ etassa dukkhassa hetu, evaṃ samāne tassa tuyhañca tassa dukkhassa hetubhāve kiṃ kāraṇā tassa kujjhasi na tuyhanti attho.

Aṭṭhāne: Sân hận là tác nhân gây ra điều không hài lòng cho ngươi, còn kẻ thù thì giống như người hầu do ở dưới quyền lực của sân hận ấy, vì vậy đây không phải là lúc để trả đũa. Do đó, hãy chặt đứt, hãy diệt trừ chính sân hận ấy. Khaṇikattā: Vì chúng có một khoảnh khắc, được gọi là thời gian tồn tại của chúng, được giới hạn bởi sự sanh và diệt, nên chúng được gọi là 'sát-na'; nghĩa là do trạng thái đó, do trạng thái tan rã trong từng khoảnh khắc. Kassa dānīdha kujjhasi: Trong dòng tương tục của kẻ phạm lỗi, các uẩn nào đã phạm lỗi với ngươi, chúng đã hoàn toàn diệt ngay trong khoảnh khắc đó. Bây giờ thì các uẩn khác đang tồn tại. Vậy ngươi phẫn nộ với uẩn nào ở đây? Ý là: quả thật không thích hợp để phẫn nộ với những (uẩn) không có lỗi. Taṃ vinā kassa so kare: Người nào làm khổ cho ai, không có người đó là đối tượng của hành động làm khổ, thì kẻ gây khổ ấy có thể làm khổ cho ai được chứ? Sayampi dukkhahetu tvaṃ iti: Như vậy, chính ngươi cũng là nguyên nhân của sự đau khổ này. Khi mà cả người ấy và ngươi đều là nguyên nhân của sự đau khổ đó như nhau, vì lý do gì ngươi chỉ phẫn nộ với người ấy mà không (phẫn nộ) với chính mình? Đó là ý nghĩa.

246. Paralokepi anugāmibhāvato kammaṃyeva sakaṃ santakaṃ etesanti kammassakā, tesaṃ bhāvo kammassakatā. Paccavekkhaṇā nāma nisedhanatthā, nisedhanañca bhāvino kammassāti āha ‘‘yaṃ kammaṃ karissasī’’ti. Paṭighavasena pana pavattakammaṃ pākaṭabhāvato āsannaṃ, paccakkhañcāti āha ‘‘idañcā’’ti. Ca-saddo byatireke, so tassa kammassa phalanissandena ‘‘neva sammāsambodhi’’ntiādinā byatirekato vuccamānamevatthaṃ joteti. Neva samatthanti sambandho. Niraye niyuttaṃ, jātanti vā nerayikaṃ. Attānaṃyeva okirati dosarajenāti adhippāyo.

246. Do trạng thái đi theo ngay cả trong đời sau, chỉ có nghiệp là tài sản riêng của họ, nên họ được gọi là 'kammassakā' (nghiệp là của riêng); trạng thái của họ được gọi là 'kammassakatā' (tính chất nghiệp là của riêng). Sự quán xét có mục đích là ngăn cản, và sự ngăn cản là đối với nghiệp sẽ xảy ra trong tương lai, do đó ngài nói 'yaṃ kammaṃ karissasi'. Tuy nhiên, nghiệp diễn ra do sân hận thì gần gũi và trực tiếp do trạng thái hiển nhiên của nó, do đó ngài nói 'idañca'. Từ 'ca' có nghĩa là phủ định (byatireka); nó làm sáng tỏ ý nghĩa sẽ được nói đến một cách phủ định bằng câu bắt đầu bằng 'neva sammāsambodhiṃ' thông qua kết quả của nghiệp đó. Liên kết là 'neva samatthaṃ'. Nerayikaṃ là người bị ràng buộc trong địa ngục, hoặc người sanh ra (trong đó). Ý là: tự rắc bụi sân hận lên chính mình.

247. Satthu [Pg.359] pubbacariyaguṇā paccavekkhitabbā, satthu gāravenāpi paṭighaṃ vūpasameyyāti.

247. Các đức hạnh về sự thực hành trong quá khứ của Bậc Đạo Sư cần được quán xét, (ý là) sự phẫn nộ cũng có thể được lắng dịu do lòng tôn kính đối với Bậc Đạo Sư.

Bodhisattopi samāno nanu te satthā cittaṃ nappadūsesi, pageva abhisambuddhoti adhippāyo. Deviyā paduṭṭhenāti deviyā saddhiṃ padubbhinā micchācāravasena aparaddhena. Yattha susāne chavasarīraṃ chaḍḍīyati, taṃ āmakasusānaṃ. Nikhaññamānoti nikhaṇiyamāno. Purisakāraṃ katvāti āvāṭato nikkhamanatthāya bāhubalena purisakāraṃ katvā. Yakkhānubhāvenāti aḍḍavinicchayena ārādhitacittassa yakkhassa ānubhāvena. Sirigabbhanti vāsāgāre.

Ý là: Khi còn là Bồ-tát, Bậc Đạo Sư của ngươi đã không làm ô nhiễm tâm, huống chi là khi đã chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Deviyā paduṭṭhena là người đã phạm lỗi, đã phản bội cùng với hoàng hậu, bằng cách tà dâm. Nghĩa địa nơi tử thi được vứt bỏ, đó được gọi là āmakasusāna. Nikhaññamāno là nikhaṇiyamāno. Purisakāraṃ katvā là sau khi đã nỗ lực với sức mạnh của người nam, bằng sức mạnh của cánh tay, để thoát ra khỏi hố. Yakkhānubhāvena là bằng oai lực của dạ-xoa có tâm đã được làm cho hài lòng bởi sự phán xét công bằng. Sirigabbhaṃ là trong cung điện.

Āsīsethevāti yathādhippete atthe ñāyato anavajjato āsaṃ kareyya. Na nibbindeyyāti ‘‘evaṃ kicchāpannassa me kuto sotthibhāvo’’ti na nibbindeyya. Vuttañhi ‘‘āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo’’ti (udā. 53). Yathā icchinti yena pakārena kassaci pīḷaṃ akatvā rajje patiṭṭhitaṃ attānaṃ icchiṃ, tathā ahaṃ ahunti passāmi. Voti hi nipātamattaṃ.

Āsīsetheva là nên có hy vọng vào lợi ích như đã dự định, một cách hợp lý và không có lỗi. Na nibbindeyya là không nên chán nản rằng: 'Làm sao có được sự an lành cho ta, người đã rơi vào cảnh khốn cùng như vậy?'. Quả vậy, đã được nói rằng: 'Thưa Đại vương, nghị lực cần được biết đến trong những lúc hiểm nghèo'. Yathā icchiṃ: Ta thấy rằng, bằng cách nào ta đã mong muốn bản thân được an vị trong vương quốc mà không làm hại bất cứ ai, ta đã trở thành như vậy. Vo quả thật chỉ là một tiểu từ.

Kāsiraññāti kalābunā kāsirājena. Sakaṇṭakāhīti ayakaṇṭakehi sakaṇṭakāhi.

Kāsiraññā là bởi vua xứ Kāsi tên là Kalābu. Sakaṇṭakāhi là bằng những (roi) có gai, bằng những gai sắt.

Mahallakoti vuddho vayoanuppatto. Rujjhantīti nirujjhanti.

Mahallakoti là vuddho vayoanuppatto (già cả, đã đến tuổi già). Rujjhantīti là nirujjhanti (chúng bị hoại diệt).

Cittapariggaṇhanakāloti visevanaṃ kātuṃ adatvā cittassa sammadeva damanakālo.

Cittapariggaṇhanakāloti là thời điểm chế ngự tâm một cách chân chánh, không cho phép thực hiện sự lui tới nơi đối nghịch.

Puthusallenāti vipulena sallena. Nāgoti hatthināgo. Vadhīti vijjhi, māresīti vā attho. Imaṃ ṭhānaṃ āgantvā mayi evaṃ karaṇaṃ nāma na tava vasena hoti, tasmā kassa vā rañño, rājamattassa vā ayaṃ payogo uyyojanāti attho.

Puthusallenāti là vipulena sallena (với mũi tên to lớn). Nāgoti là hatthināgo (voi chúa). Vadhīti có nghĩa là vijjhi (đã bắn), hoặc māresi (đã giết). (Câu trích) "Sau khi đến nơi này, việc làm như vậy đối với ta không phải do ý muốn của ngươi, vì thế, đây là sự xúi giục, sự sai khiến của vị vua nào, hoặc của vị đại thần nào?" có nghĩa là như vậy.

Chabbaṇṇarasmīti nīlapītalohitādivasena chabbaṇṇamayūkhā. Chabbaṇṇakiraṇavantadantatāya hi te hatthī ‘‘chaddantā’’ti vuccanti, na chaddantavantatāya.

Chabbaṇṇarasmīti là những tia sáng có sáu màu sắc, do các màu xanh, vàng, đỏ v.v... Quả vậy, những con voi ấy được gọi là "Chaddanta" (Sáu Ngà) là do có những chiếc ngà sở hữu những tia sáng sáu màu, chứ không phải do có sáu chiếc ngà.

Chātoti jighacchito. Khādeyyāti khādeyyaṃ, ayameva vā pāṭho. Āhitoti [Pg.360] suhito. Sambalanti maggāhāraṃ. Taṃ pana yasmā upacārena pathassa hitanti vuccati, tasmā ‘‘pātheyya’’ntipi vuttaṃ. ‘‘Mittadubbhī vatāyaṃ andhabālo’’ti kāruññena assupuṇṇehi nettehi taṃ purisaṃ udikkhamāno.

Chātoti là jighacchito (bị đói). Khādeyyāti là khādeyyaṃ (tôi sẽ ăn), hoặc đây chính là bản văn. Āhitoti là suhito (no đủ). Sambalanti là maggāhāraṃ (lương thực đi đường). Lại nữa, vì vật ấy được gọi theo nghĩa bóng là pathassa hitaṃ (vật lợi ích cho con đường), nên cũng được gọi là pātheyya. (Vừa nghĩ) "Ôi, kẻ ngu muội này thật là kẻ phản bạn!" vừa nhìn người đàn ông ấy với đôi mắt đẫm lệ vì lòng bi mẫn.

Mā ayyosi me bhadanteti ettha māti nipātamattaṃ, māti vā paṭikkhepo, tena upari tena kātabbaṃ vippakāraṃ paṭisedheti. Ayyo meti ayyirako tvaṃ mama atithibhāvato. Bhadanteti piyasamudācāro. Tvaṃ nāmetādisaṃ karīti tvampi evarūpaṃ akāsi nāma.

Trong câu Mā ayyosi me bhadante, mā chỉ là một tiểu từ, hoặc mā là sự ngăn cấm; do đó, nó ngăn cấm hành vi sai trái sẽ được người ấy thực hiện về sau. Ayyo me là ayyirako tvaṃ mama atithibhāvato (ngươi là bậc đáng kính của ta vì là khách). Bhadante là lời xưng hô thân mật. Tvaṃ nāmetādisaṃ kari là tvampi evarūpaṃ akāsi nāma (ngay cả ngươi cũng đã làm một việc như vậy).

Tiracchānabhūtopi pana mahākapi hutvā khemantabhūmiṃ sampāpesīti yojanā.

Cách kết nối câu là: Lại nữa, dù là loài bàng sanh, đã là một con khỉ chúa, ngài đã đưa (chúng) đến vùng đất an ổn.

Peḷāya pakkhipantepīti khuddakāya peḷāya pādehi koṭetvā pakkhipantepi. Maddantepīti dubbalabhāvakaraṇatthaṃ nānappakārehi maddantepi. Alampāneti evaṃnāmake ahituṇḍike.

Peḷāya pakkhipantepi là dù bị bỏ vào trong một cái giỏ nhỏ sau khi bị đá bằng chân. Maddantepi là dù bị chà đạp bằng nhiều cách khác nhau để làm cho suy yếu. Alampāne là đối với người dụ rắn tên như vậy.

Pītaṃ vāti ettha vā-saddo avuttatthavikappe, tena odātamañjiṭṭhādiṃ avuttaṃ saṅgaṇhāti. Cittānuvattantoti cittaṃ anuvattanto. Homi cintitasannibho evamayaṃ bahulābhaṃ labhatūti. Ānubhāvena pana thalaṃ kareyya udakaṃ…pe… chārikaṃ kare. Evaṃ pana yadi cittavasī hessaṃ…pe… uttamattho na sijjhatīti tadā attanā tattha diṭṭhaṃ ādīnavaṃ dasseti bhagavā. Tattha uttamatthoti buddhabhāvamāha. Bhojaputtehīti luddaputtehi.

Trong câu pītaṃ vā, từ vā có nghĩa là lựa chọn một ý nghĩa chưa được nói đến; do đó, nó bao hàm các màu sắc chưa được đề cập như trắng, đỏ thẫm, v.v. Cittānuvattanto là cittaṃ anuvattanto (chiều theo ý nghĩ). (Ta) trở nên có màu sắc giống như đã được suy nghĩ, với ý rằng: "Mong rằng người này sẽ nhận được nhiều lợi lộc." Lại nữa, với oai lực, (ta) có thể biến đất liền thành nước... thành tro. Lại nữa, "Nếu ta làm chủ được tâm... mục đích tối thượng sẽ không thành tựu," như vậy, khi ấy Đức Thế Tôn chỉ ra sự nguy hại mà chính Ngài đã thấy trong việc đó. Ở đây, uttamattho (mục đích tối thượng) chỉ cho Phật quả. Bhojaputtehi là luddaputtehi (bởi những người con của thợ săn).

Aḷārāti yena sayaṃ tadā luddahatthato mocito, taṃ satthavāhaṃ nāmena ālapati. Atikassāti nāsāya āvutarajjuṃ ākaḍḍhitvā. Samparigayhāti kāḷavettalatādīhi sabbaso pariggahetvā, acchariyāni dussahānaṃ sahanavasenāti adhippāyo.

Aḷāra là (ngài) gọi tên người trưởng đoàn thương buôn, người mà nhờ đó chính ngài đã được giải thoát khỏi tay những người thợ săn vào lúc ấy. Atikassa là sau khi kéo sợi dây đã xỏ qua mũi. Samparigayha là sau khi hoàn toàn khống chế bằng dây leo mây đen v.v... Ý muốn nói là (thực hiện) những điều kỳ diệu bằng cách chịu đựng những điều khó chịu đựng.

Ativiya ayuttaṃ appatirūpaṃ paṭighacittuppādanena kenaci appaṭisamakhantiguṇassa satthusāsanāvokkamanappasaṅgato.

(Việc đó) vô cùng không thích hợp, không tương xứng, vì có nguy cơ đi chệch khỏi giáo huấn của Bậc Đạo Sư, người có đức tính nhẫn nại không ai sánh bằng, do việc khởi lên tâm sân hận đối với bất kỳ ai.

248. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro’’tiādinā (saṃ. ni. 2.124; 3.99, 100; 3.5.520; kathā. 75) āgatāni suttapadāni anamataggasaddo, tadattho vā etesanti anamataggiyāni.

248. Các đoạn kinh văn đã được trình bày bắt đầu bằng câu "Này các Tỳ khưu, vòng luân hồi này không thể biết được khởi đầu..." (Tương Ưng Bộ 2.124; 3.99, 100; 3.5.520; Kathāvatthu 75) được gọi là anamataggiyāni vì chúng có từ anamatagga hoặc có ý nghĩa của từ đó.

Ajehi [Pg.361] gamanamaggo ajapatho. Saṅkū laggāpetvā te ālambitvā gamanamaggo saṅkupatho. Saṅkūti aṅkusākārena katadīghadaṇḍo vuccati. Ādi-saddena papātamaggaduggamaggādike saṅgaṇhāti. Ubhatobyūḷheti sampahāratthaṃ dvīhipi pakkhehi gāḷhasannāhe. Aññāni ca dukkarāni karitvā dhanāsāya pabbatavidugganadīviduggādipakkhandanavasenāti adhippāyo. Maṃ posesi, upakāraṃ akāsi, tatra nappatirūpaṃ manaṃ padūsetunti evaṃ cittaṃ uppādetabbanti sambandho. Evaṃ cittuppādanañca etarahi dissamānena puttādīnaṃ posanādinā atītassa anumānato gahaṇavasena veditabbaṃ.

Con đường đi của loài dê là ajapatha. Con đường đi bằng cách móc các cọc và bám vào chúng là saṅkupatha. Saṅkū được gọi là một cây gậy dài được làm theo hình móc câu. Bằng từ ādi (v.v...), bao hàm các con đường vách đá, đường khó đi, v.v. Ubhatobyūḷhe là được trang bị vũ khí và áo giáp chắc chắn ở cả hai bên để chiến đấu. Ý muốn nói là, sau khi đã làm những việc khó làm khác, vì ham muốn tài sản, bằng cách dấn thân vào những nơi khó đi như núi non, sông ngòi, v.v. Cách kết nối là: "Người ấy đã nuôi dưỡng ta, đã giúp đỡ ta; làm ô uế tâm đối với người ấy là không thích hợp," nên khởi tâm như vậy. Và việc khởi tâm như vậy nên được hiểu là bằng cách suy luận về quá khứ thông qua việc nuôi dưỡng con cái v.v... được thấy ở hiện tại.

249. Mettāyāti mettāsaṅkhātāya, mettāsahitāya vā. Cetovimuttiyāti cittasamādhāne. Āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti adhiṭṭhānavatthuṃ viya katāya. Anuṭṭhitāyāti adhiṭṭhitāya. Paricitāyāti pariciṇṇāya ciṇṇavasībhāvāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu sampāditāya. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvino. Sesaṃ parato āgamissati.

249. Mettāya là mettāsaṅkhātāya (được gọi là tâm từ), hoặc mettāsahitāya (cùng với tâm từ). Cetovimuttiyā là cittasamādhāne (trong sự định tâm). Āsevitāya là ādarena sevitāya (được thực hành với sự tôn trọng). Bhāvitāya là vaḍḍhitāya (được phát triển). Bahulīkatāya là punappunaṃ katāya (được làm đi làm lại). Yānīkatāya là yuttayānaṃ viya katāya (được làm cho như cỗ xe đã thắng). Vatthukatāya là adhiṭṭhānavatthuṃ viya katāya (được làm cho như nền tảng). Anuṭṭhitāya là adhiṭṭhitāya (được thiết lập vững chắc). Paricitāya là pariciṇṇāya ciṇṇavasībhāvāya (được thuần thục, đã đạt đến trạng thái làm chủ). Susamāraddhāya là suṭṭhu sampāditāya (được khéo bắt đầu). Pāṭikaṅkhā là icchitabbā avassaṃbhāvino (nên được mong đợi, chắc chắn sẽ xảy ra). Phần còn lại sẽ được đề cập sau.

250. Dhātuvinibbhogoti sasambhārasaṅkhepādinā dhātūnaṃ vinibbhujanaṃ. Aparādho nāma aparajjhantassa puggalassa rūpadhammamukhena gayhatīti katvā āha ‘‘kiṃ kesānaṃ kujjhasī’’tiādi, kesādivinimuttassa aparajjhanakassa puggalassa abhāvato. Idāni nibbattitaparamatthadhammavaseneva vinibbhogavidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi vuttaṃ. Pañcakkhandhe upādāya, dvādasāyatanāni upādāyāti paccekaṃ upādāya-saddo yojetabbo. Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hotīti yathā āragge sāsapassa, ākāse ca cittakammassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ natthi, evamassa ‘‘verī’’ti parikappite puggale kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti, kesādīnaṃ akujjhitabbato, tabbinimuttassa ca puggalassa abhāvato.

250. Dhātuvinibbhogo là sự phân tích các giới bằng cách tóm lược các thành phần v.v... Vì cho rằng lỗi lầm của một người phạm lỗi được nắm bắt thông qua sắc pháp, nên ngài nói "Tại sao lại tức giận với tóc?" v.v..., bởi vì không có một người phạm lỗi nào tách rời khỏi tóc v.v... Bây giờ, để chỉ ra phương pháp phân tích chỉ bằng các pháp chân đế đã được tạo ra, câu "Hoặc là..." v.v... đã được nói. Từ upādāya nên được kết nối riêng với từng phần: Pañcakkhandhe upādāya (y cứ vào năm uẩn), dvādasāyatanāni upādāya (y cứ vào mười hai xứ). Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti (không có chỗ đứng cho sân hận) có nghĩa là: giống như không có chỗ đứng cho hạt cải trên đầu mũi kim, và cho bức tranh trong hư không, cũng vậy, không có chỗ đứng cho sân hận đối với người được coi là "kẻ thù" của vị ấy, vì không nên tức giận với tóc v.v..., và vì không có một người nào tách rời khỏi chúng.

251. Saṃvibhāgoti āmisasaṃvibhāgo. Parassāti paccatthikassa. Bhinnājīvoti aparisuddhājīvo. Tassevaṃ karototi evaṃ saṃvibhāgaṃ karontassa tassa dāyakassa. Itarassāti paṭiggāhakassa. ‘‘Mama mātarā upāsikāya [Pg.362] dinno’’ti idaṃ ‘‘dhammiyalābho’’ti etassa kāraṇavacanaṃ. Tena pana tassa āgamanasuddhiṃ dasseti.

251. Saṃvibhāgoti có nghĩa là sự phân chia vật thực. Parassāti có nghĩa là cho kẻ thù. Bhinnājīvoti có nghĩa là có sinh kế không trong sạch. Tassevaṃ karototi có nghĩa là của người thí chủ làm sự phân chia như vậy. Itarassāti có nghĩa là của người nhận. Câu «được mẹ ta, một nữ cận sự, dâng cúng» này là lời giải thích nguyên nhân cho câu «lợi lộc đúng pháp». Và do đó, nó cho thấy sự trong sạch về nguồn gốc của vật ấy.

Sabbatthasādhakanti ‘‘attattho parattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho’’ti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) evamādīnaṃ sabbesaṃ atthānaṃ, hitānaṃ, payojanānañca nipphādakaṃ. Unnamanti dāyakā. Namanti paṭiggāhakā.

Sabbatthasādhakanti có nghĩa là làm thành tựu tất cả các lợi ích, sự hữu ích, và mục đích, chẳng hạn như: «lợi ích của bản thân, lợi ích của người khác, lợi ích trong hiện tại, lợi ích trong tương lai». Những người thí chủ được nâng cao. Những người thọ nhận thì khiêm hạ.

252. Evanti yathāvuttehi kakacūpamovādānussaraṇādīhi attano ovadanākārehi. Vūpasantapaṭighassāti paṭisaṅkhānabalena vinoditāghātassa. Tasmimpīti verīpuggalepi. Verī-gahaṇeneva cettha appiyapuggalassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ verimhi mettāya siddhāya tasmimpi mettāsiddhito, piyato pana atippiyasahāyakassa visuṃ gahaṇaṃ āsannapaccatthikassa dubbinimocayabhāvadassanatthaṃ. Mettāvasenāti mettāyanavasena. Samacittatanti hitūpasaṃhārena samānacittataṃ. Sīmāsambhedo sā eva samacittatā. Imasmiṃ puggaleti mettākammaṭṭhānikapuggale. Nisinneti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ.

252. Evanti có nghĩa là bằng những cách tự giáo huấn như đã nói, bắt đầu bằng việc tưởng niệm lời giáo huấn ví dụ cái cưa. Vūpasantapaṭighassāti có nghĩa là của người đã loại trừ sân hận bằng sức mạnh của trí tuệ thẩm sát. Tasmimpīti có nghĩa là cũng đối với người thù địch. Ở đây, nên hiểu rằng việc đề cập đến người thù địch cũng bao hàm cả người không đáng mến, bởi vì khi tâm từ đối với người thù địch đã thành tựu, thì tâm từ đối với người kia cũng thành tựu. Tuy nhiên, việc đề cập riêng đến người bạn rất thân ngoài người đáng mến là để cho thấy tình trạng khó tháo gỡ của kẻ thù gần gũi (tức là sự luyến ái). Mettāvasenāti có nghĩa là bằng sức mạnh của việc thực hành tâm từ. Samacittatanti có nghĩa là trạng thái tâm bình đẳng qua việc mang lại lợi ích. Sự phá vỡ ranh giới chính là trạng thái tâm bình đẳng ấy. Imasmiṃ puggaleti có nghĩa là đối với người thực hành đề mục tâm từ. Nisinne là cách dùng vị trí cách trong ý nghĩa «bhāvena bhāvalakkhaṇa» (khi một hành động xảy ra, một hành động khác cũng xảy ra).

Hitamajjhatteti piye, majjhatte ca. Catubbidheti catubbidhe jane, yattha katthacīti adhippāyo. Nānattanti piyamajjhattādinānākaraṇaṃ. Hitacittova pāṇinanti kevalaṃ sattesu hitacitto evāti pavuccati, na pana ‘‘mettāya nikāmalābhī’’ti vā ‘‘kusalī’’ti vā pavuccati. Kasmā? Yasmā attādīsu passati nānattanti. Kasmā panāyaṃ hitacitto kusalīti na vuccatīti? Sātisayassa kusalassa vasena kusalibhāvassa adhippetattā. Imassa ca puggalassa mettābhāvanā na visesavatī. Atha vā na nikāmalābhī mettāya yato attādīsu passati nānattaṃ. Kusalīti pavuccati, yasmā hitacittova pāṇinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gāmasīmādayo viya gāmantarādīhi sattasaṅkhāte mettāvisaye bhāvanāya pubbe aññamaññaṃ asaṃkiṇṇamariyādārūpena ṭhitattā attādayo idha sīmā nāmāti āha ‘‘catasso sīmāyo’’ti. Sambhinnā hontīti ettha vuttaṃ sambhedaṃ dassetuṃ ‘‘samaṃ pharati mettāyā’’tiādi vuttaṃ. Mahāvisesoti mahanto bhāvanāya viseso atisayo. Purimena purimato attādinānattadassinā. Na nāyatīti na ñāyati.

Hitamajjhatteti có nghĩa là đối với người thân và người trung lập. Catubbidheti có nghĩa là đối với bốn loại người, hay bất kỳ ai. Nānattanti có nghĩa là sự tạo ra sự khác biệt như người thân, người trung lập, v.v... Hitacittova pāṇinanti có nghĩa là chỉ được gọi là người có tâm lợi ích đối với chúng sinh, chứ không được gọi là «người đạt được tâm từ theo ý muốn» hay là «người thiện xảo». Tại sao? Bởi vì vị ấy thấy sự khác biệt nơi bản thân, v.v... Vậy tại sao người có tâm lợi ích này không được gọi là thiện xảo? Bởi vì trạng thái thiện xảo được hiểu theo nghĩa thiện pháp vượt trội. Và sự tu tập tâm từ của người này không đặc biệt. Hoặc là, vị ấy không phải là người đạt được tâm từ theo ý muốn vì thấy sự khác biệt nơi bản thân, v.v... Vị ấy được gọi là thiện xảo, bởi vì chỉ có tâm lợi ích đối với chúng sinh. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Giống như ranh giới làng, v.v... được thiết lập không lẫn lộn với các làng khác, bởi vì trước khi tu tập, trong đối tượng của tâm từ là chúng sinh, bản thân, v.v... tồn tại với ranh giới không lẫn lộn với nhau, nên ở đây chúng được gọi là ranh giới. Vì vậy, ngài nói «bốn ranh giới». Để cho thấy sự phá vỡ được nói đến trong câu «chúng được phá vỡ», câu «biến mãn một cách bình đẳng với tâm từ», v.v... đã được nói. Mahāvisesoti có nghĩa là sự khác biệt lớn, sự vượt trội do tu tập. So với người trước, người thấy sự khác biệt nơi bản thân, v.v... Na nāyatīti có nghĩa là không được biết.

253. Nimittanti [Pg.363] yathā kasiṇakammaṭṭhānādīsu taṃtaṃkasiṇamaṇḍalādipariggahamukhena bhāvanāvasena laddhaṃ uggahanimittaṃ nissāya jhānassa gocarabhāvena paṭibhāganimittaṃ upatiṭṭhati, na evamidha upaṭṭhitaṃ nimittaṃ nāma atthi. Yo panāyaṃ yathāvutto sīmāsambhedo laddho, sveva nimittaṃ viyāti nimittaṃ. Tasmiṃ hi laddhe bhāvanāya sātisayattā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, upacārasamādhinā cittaṃ samāhitameva. Tenāha ‘‘nimittañca upacārañca laddhaṃ hotī’’ti. Tameva nimittanti sīmāsambhedavasena pavattasamathanimittaṃ. Appakasireneva akiccheneva, pageva paripanthassa visodhitattā.

253. Nimittanti có nghĩa là: Giống như trong các đề mục thiền như kasiṇa, v.v..., sau khi nắm bắt học tướng (uggahanimitta) có được qua sự tu tập bằng cách thọ trì các vòng kasiṇa, v.v..., quang tướng (paṭibhāganimitta) xuất hiện làm đối tượng cho thiền, ở đây không có tướng nào xuất hiện như vậy. Tuy nhiên, sự phá vỡ ranh giới đã đạt được như đã nói, chính nó giống như tướng, nên được gọi là tướng. Quả vậy, khi đạt được điều đó, do sự tu tập đã vượt trội, các triền cái đã được trấn áp, các phiền não đã lắng xuống, tâm đã được định tĩnh bằng cận định. Do đó, ngài nói «tướng và cận định đã được thành tựu». Tameva nimittanti có nghĩa là chính tướng đó, tức là tướng chỉ tịnh khởi lên qua sự phá vỡ ranh giới. Một cách không khó khăn, không mệt nhọc, bởi vì các chướng ngại đã được thanh lọc từ trước.

Ettāvatāti ettakena bhāvanānuyogena. Anena yoginā. Pañcaṅgavippahīnantiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vutto eva.

Ettāvatāti có nghĩa là với chừng ấy sự chuyên tâm tu tập. Bởi hành giả này. Ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng «pañcaṅgavippahīnaṃ» đã được nói ở dưới.

‘‘Paṭhamajjhānādīnaṃ aññataravasenā’’ti idaṃ vakkhamānāya vikubbanāya tesaṃ sādhāraṇatāya vuttaṃ. Appanāppattacittasseva na upacāramattalābhino. Paguṇabalavabhāvāpādanena vepullādivisesappattassa odhiso, anodhiso ca disāpharaṇādivasena jhānassa pavijambhanā vikubbanā vividhā kiriyāti katvā.

Câu «bằng một trong các thiền, bắt đầu từ sơ thiền» này được nói do tính chất chung của chúng đối với thần thông (vikubbanā) sẽ được đề cập. (Điều này thành tựu) chỉ đối với người có tâm đã đạt đến an chỉ định, không phải người chỉ đạt được cận định. Sự phát triển của thiền đã đạt đến các đặc tính như sự quảng đại, v.v... qua việc làm cho nó thuần thục và mạnh mẽ, theo cách biến mãn các phương hướng, v.v..., cả có giới hạn và không có giới hạn, được gọi là vikubbanā, vì nó là hành động đa dạng.

254. Mettāsahagatenāti uppādato yāva bhaṅgā mettāya saha pavattena saṃsaṭṭhena sampayuttenāti attho. Yasmā pana taṃ vuttanayena mettāya sahagataṃ, tāya ekuppādādividhinā sammadeva āgataṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘mettāya samannāgatenā’’ti. Ceto-saddo ‘‘adhicetaso’’tiādīsu (pāci. 153; udā. 37) samādhipariyāyopi hotīti tato visesetuṃ ‘‘cetasāti cittenā’’ti vuttaṃ. Etanti etaṃ padaṃ. Disodhipariggaho sattodhipariggahamukheneva hotīti dassento āha ‘‘ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāyā’’ti. Disāsu hi ṭhitasattā disāgahaṇena gahitā. Tenāha ‘‘ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vutta’’nti. Pharaṇañca sārammaṇassa dhammassa attano ārammaṇassa phassanā paccakkhato dassanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇamevāti āha ‘‘pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā’’ti. Brahmavihārādhiṭṭhitanti mettājhānupatthambhitaṃ. Tathāti niyamanaṃ. Taṃ [Pg.364] aniyamāpekkhasambandhībhāvato upamākāraniyamanaṃ. Dutiyanti upameyyadassanaṃ, upameyyañca nāma upamaṃ, tena sambandhañca vinā natthīti tadubhayampi dassetuṃ ‘‘yathā puratthimādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tathā dutiyanti ettha pharitvā viharatīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Evaṃ tatiyaṃ catutthanti etthāpi. Tadanantaranti ca pharaṇāpekkhaṃ anantaraggahaṇaṃ, na pharitabbadisāpekkhaṃ disānaṃ aniddiṭṭharūpattā. Pharaṇānukkamena hi tāsaṃ dutiyāditā, na sarūpato. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñci ekaṃ disa’’nti. Itīti evaṃ yathāvuttaṃ catasso, evaṃ uddhaṃ disaṃ pharitvā viharatīti attho. Tenāha ‘‘eteneva nayenā’’ti. Idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.309; 3.230; vibha. 642) adho tiriyanti ettha pi-saddo luttaniddiṭṭhoti dassetuṃ ‘‘adhodisampi tiriyaṃ disampī’’ti vuttaṃ. Eteneva ‘‘dutiya’’ntiādīsupi pi-saddassa luttaniddiṭṭhatā dīpitāti veditabbaṃ. Evamevāti idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Ettha ca ‘‘adho’’ti iminā yathā nirayesu, nāgabhavanādīsu, yattha tattha vā attano heṭṭhimadisāya sattā gayhanti, evaṃ ‘‘uddha’’nti iminā devaloke, yattha tattha vā attano uparimadisāyaṃ sattā gahitāti veditabbaṃ.

254. Mettāsahagatenāti có nghĩa là: Cùng diễn tiến, hòa trộn, tương ưng với tâm từ, từ lúc sanh cho đến lúc diệt. Hơn nữa, vì rằng tâm ấy câu hành với tâm từ theo cách đã được nói, đã đến cùng với tâm từ ấy một cách đúng đắn theo phương thức đồng sanh v.v..., do đó, đã được nói là ‘với (tâm) thành tựu tâm từ’. Từ ‘ceto’ trong các trường hợp như ‘adhicetaso’ cũng là từ đồng nghĩa của định, để phân biệt với điều ấy, đã được nói là ‘cetasā có nghĩa là cittena (bằng tâm)’. Etanti là từ này. Để trình bày rằng ‘sự nắm bắt có giới hạn về phương hướng chỉ xảy ra thông qua sự nắm bắt có giới hạn về chúng sanh’, ngài đã nói ‘do nương vào chúng sanh đã được nắm bắt trước tiên ở một phương’. Vì rằng các chúng sanh trú ở các phương được nắm bắt bằng sự nắm bắt phương. Do đó, ngài đã nói: ‘đã được nói theo cách biến mãn đến các chúng sanh thuộc về một phương’. Và sự biến mãn của pháp có đối tượng chính là sự xúc chạm, sự thấy một cách trực tiếp, sự nắm bắt, sự thực hiện đối tượng đối với đối tượng của chính nó, do đó ngài đã nói: ‘pharitvā có nghĩa là phusitvā ārammaṇaṃ katvā (sau khi xúc chạm, sau khi thực hiện đối tượng)’. Brahmavihārādhiṭṭhitanti có nghĩa là được nâng đỡ bởi thiền tâm từ. Tathā là sự xác định. Điều ấy, do có sự liên quan phụ thuộc vào điều không xác định, là sự xác định thể cách của ví dụ. Dutiyanti là sự trình bày về đối tượng được so sánh, và đối tượng được so sánh không thể có nếu không có ví dụ và sự liên quan với nó, do đó để trình bày cả hai điều ấy, đã được nói là ‘yathā puratthimādīsū’tiādi (như ở các phương đông v.v...). Ở đây, trong câu ‘tathā dutiyaṃ’, cần phải được liên kết bằng cách đem (các từ) ‘pharitvā viharati’ đến. Cũng như vậy ở (các câu) ‘tatiyaṃ’ và ‘catutthaṃ’. Và trong ‘tadanantaraṃ’, sự nắm bắt (từ) ‘anantara’ là phụ thuộc vào sự biến mãn, không phụ thuộc vào phương cần được biến mãn, vì các phương không có hình thái được chỉ định. Vì rằng tính chất thứ hai v.v... của chúng là theo thứ tự biến mãn, không phải theo tự thể. Do đó, ngài đã nói: ‘bất cứ một phương nào’. Itīti có nghĩa là: ‘như vậy, bốn (phương) đã được nói như thế nào, cũng như vậy, vị ấy an trú biến mãn phương trên’. Do đó, ngài đã nói: ‘cũng bằng phương pháp này’. Điều này cũng là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘iti’. Để trình bày rằng trong Chánh văn, ở câu ‘adho tiriyaṃ’, từ ‘pi’ đã được chỉ định bằng cách tỉnh lược, nên đã được nói là ‘adhodisampi tiriyaṃ disampī’. Cần phải hiểu rằng cũng bằng cách này, tính chất được chỉ định bằng cách tỉnh lược của từ ‘pi’ cũng đã được làm sáng tỏ ở (các từ) ‘dutiyaṃ’ v.v... Evamevāti này cũng là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘iti’. Và ở đây, cần phải hiểu rằng: bằng từ ‘adho’ này, các chúng sanh ở phương dưới của mình, như ở các địa ngục, ở các trú xứ của loài nāga v.v..., hoặc ở bất cứ nơi nào, được nắm bắt; cũng như vậy, bằng từ ‘uddhaṃ’ này, các chúng sanh ở phương trên của mình, như ở cõi trời, hoặc ở bất cứ nơi nào, được nắm bắt.

Majjhattādīti ādi-saddena itthipurisaariyānariyadevamanussādike pabhede saṅgaṇhāti. Īsakampi bahi avikkhipamānoti appakampi kammaṭṭhānato bahi vikkhepaṃ anāpajjanto hitūpasaṃhārato aññathā thokampi avattamāno. Sabbattatāyāti vā sabbena attabhāvena yathā sabbabhāvena attani attano attabhāve hitesitā, evaṃ sabbadhi sabbasattesu mettāya pharitvā viharatīti attho. Mettāya vuccamānattā sattavisayo sabba-saddo, so ca dīghaṃ katvā vutto, tasmā sabbasattakāyasaṅkhātā pajā etassa atthīti sabbāvantoti padatthato dassento ‘‘sabbāvantanti sabbasattavanta’’nti āha. Ettha ca sabbadhīti disodhinā, desodhinā ca anodhisopharaṇaṃ vuttaṃ, sabbattatāya sabbāvantanti sattodhinā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anodhiso dassanattha’’nti. Ekamevatthaṃ pakārato pariyāyenti ñāpentīti pariyāyā, vevacanāni. Vipulādisaddā cettha tādisāti adhippāyo. Tenāha ‘‘vipulenāti evamādipariyāyadassanato’’ti. Pariyāyadassane ca pubbe gahitapadānipi [Pg.365] puna gayhanti, yathā ‘‘saddhā saddahanā’’ti (dha. sa. 12) ettha vuttampi saddhāpadaṃ puna indriyādipariyāyadassane ‘‘saddhā saddhindriya’’nti (dha. sa. 12) vuttaṃ. Tathāsaddo vā itisaddo vā na vuttoti ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti etassa anuvattako tathā-saddo ca iti-saddo ca tesaṃ pharaṇānantarādiṭṭhānaṃ aṭṭhānanti katvā te na vuttāti puna ‘‘mettāsahagatena cetasāti vutta’’nti attho. Vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti āha ‘‘nigamanavasena vā etaṃ vutta’’nti. Nanu ca samāpanavasena vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti? Nāyaṃ doso odhisoanodhisopharaṇānaṃ samāpane eva vuttattā. Vipulenāti mahantena, mahattañcassa asubhakammaṭṭhānādīsu viya ārammaṇassa ekadesameva aggahetvā anavasesaggahaṇavasenāti āha ‘‘pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā’’ti.

Majjhattādīti: Bằng từ ādi, bao gồm các sự phân loại như nam, nữ, Thánh, phàm, chư thiên, nhân loại v.v... Īsakampi bahi avikkhipamānoti có nghĩa là: Không rơi vào sự phóng dật ra bên ngoài đề mục thiền dù chỉ một chút, không hành xử khác với việc mang lại lợi ích dù chỉ một chút. Hoặc sabbattatāyāti có nghĩa là: ‘Như có sự mong muốn lợi ích trong tự thân, trong tự thể của mình, bằng toàn bộ tự thể, bằng tất cả các phần; cũng như vậy, vị ấy an trú biến mãn bằng tâm từ đến tất cả chúng sanh ở khắp mọi nơi’. Do được nói về tâm từ, từ sabba có đối tượng là chúng sanh, và từ ấy được nói bằng cách kéo dài âm, do đó, để trình bày theo nghĩa của từ rằng ‘chúng sanh, được gọi là toàn thể chúng sanh, là của vị ấy, do đó là sabbāvanto’, ngài đã nói: ‘sabbāvantaṃ có nghĩa là sabbasattavantaṃ’. Và ở đây, bằng từ sabbadhi, sự biến mãn không giới hạn bằng cách giới hạn phương hướng và giới hạn khu vực đã được nói, bằng (các từ) sabbattatāya sabbāvantaṃ, (sự biến mãn không giới hạn) bằng cách giới hạn chúng sanh (đã được nói). Vì rằng đã được nói: ‘để trình bày sự không giới hạn’. (Các từ) làm cho biết, giải thích một ý nghĩa duy nhất theo nhiều cách là pariyāyā, là các từ đồng nghĩa (vevacanāni). Chủ ý là các từ vipula v.v... ở đây cũng có tính chất như vậy. Do đó, ngài đã nói: ‘vipulena có nghĩa là để trình bày các từ đồng nghĩa như vậy v.v...’. Và trong việc trình bày các từ đồng nghĩa, các từ đã được nắm bắt trước đó cũng được nắm bắt lại, như trong câu ‘saddhā saddahanā’, từ saddhā đã được nói cũng được nói lại trong phần trình bày các từ đồng nghĩa về quyền v.v... là ‘saddhā saddhindriyaṃ’. Ý nghĩa là: ‘Từ tathā hoặc từ iti đã không được nói đến’, (vì) cho rằng: ‘từ tathā và từ iti là những từ đi theo câu ‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati’, và nơi trú của chúng là sự biến mãn v.v... tiếp theo sau sự biến mãn (có giới hạn) là không thích hợp’, do đó các từ ấy đã không được nói, nên đã nói lại là ‘mettāsahagatena cetasā’. Việc nói lại ý nghĩa đã được nói là sự kết luận, do đó ngài đã nói: ‘hoặc điều này được nói theo cách kết luận’. Chẳng phải việc nói lại ý nghĩa đã được nói theo cách hoàn tất là sự kết luận sao? Đây không phải là lỗi, vì đã được nói chính trong lúc hoàn tất các sự biến mãn có giới hạn và không giới hạn. Vipulenāti có nghĩa là rộng lớn, và tính chất rộng lớn của nó là do không chỉ nắm bắt một phần của đối tượng như trong các đề mục thiền bất tịnh v.v..., mà là do cách nắm bắt không còn sót lại, do đó ngài đã nói: ‘tính chất rộng lớn cần được hiểu theo cách biến mãn’.

Kilesavikkhambhanasamatthatādīhi mahattaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandacittavīriyapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Tayidaṃ yasmā ekantato rūpāvacaraṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘bhūmivasena mahaggata’’nti. Niruḷho hi rūpārūpāvacaresu mahaggatavohāro. Paguṇavasenāti pakārato guṇitaṃ bahulīkataṃ paguṇaṃ, tassa vasena, subhāvitabhāvenāti attho. Taṃ hi pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya appamāṇaṃ nāma hoti. Appamāṇasattārammaṇavasenāti aparimāṇasattārammaṇakaraṇavasena. Sayampi verarahitattā, taṃsamaṅgino verābhāvahetuttā ca averaṃ. Tayidaṃ dvayaṃ yato labhati, taṃ dassetuṃ ‘‘byāpādapaccatthikappahānenā’’ti vuttaṃ. Cetaso byāpattivasena hananato byāpajjaṃ, cetasikaṃ asātaṃ, tadabhāvato abyāpajjaṃ. Tenāha ‘‘niddukkha’’nti. Taṃ panassa abyāpajjattaṃ pañcaviññāṇādīnaṃ viya na sabhāvato, atha kho paccatthikavivekatoti dassento ‘‘domanassappahānato’’ti āha. Ayanti idha yathānītaṃ appamaññāvibhaṅge (vibha. 642), tesu tesu ca suttapadesesu (ma. ni. 1.459; 2.309, 315) āgataṃ mettābrahmavihāravikubbanamāha.

Được gọi là đáo đại (mahaggataṃ) vì đã đạt đến sự vĩ đại (mahattaṃ gataṃ) do có năng lực trấn áp phiền não v.v..., hoặc vì đã được các bậc vĩ nhân có đầy đủ dục, tâm, cần, tuệ cao thượng đi đến, thực hành (mahantehi... gataṃ paṭipannaṃ). Tâm ấy (tayidaṃ) vì hoàn toàn thuộc sắc giới (yasmā ekantato rūpāvacaraṃ), do đó được nói là “đáo đại theo cảnh giới” (tasmā vuttaṃ ‘‘bhūmivasena mahaggata’’nti). Quả vậy (hi), danh từ đáo đại (mahaggatavohāro) đã trở nên phổ biến (niruḷho) đối với các pháp sắc giới và vô sắc giới (rūpārūpāvacaresu). Do thuần thục (paguṇavasena) nghĩa là (iti attho) do trạng thái được tu tập khéo léo (subhāvitabhāvena); thuần thục (paguṇaṃ) là được làm cho tăng trưởng (guṇitaṃ), được thực hành nhiều lần (bahulīkataṃ) theo nhiều cách khác nhau (pakārato), do sự thuần thục ấy (tassa vasena). Quả vậy (hi), tâm ấy (taṃ) được gọi là vô lượng (appamāṇaṃ nāma hoti) vì không thể nắm bắt được mức độ (pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya). Do lấy vô lượng chúng sanh làm đối tượng (appamāṇasattārammaṇavasenāti) là do việc lấy vô lượng chúng sanh làm đối tượng (aparimāṇasattārammaṇakaraṇavasena). Được gọi là vô oán (averaṃ) vì tự thân nó không có oán thù (sayampi verarahitattā), và vì là nhân cho người thành tựu tâm ấy không có oán thù (taṃsamaṅgino verābhāvahetuttā ca). Để chỉ rõ (taṃ dassetuṃ) vì sao nó có được (yato labhati) hai ý nghĩa này (tayidaṃ dvayaṃ), nên đã nói “do đoạn trừ sân là kẻ đối nghịch” (byāpādapaccatthikappahānenā’’ti vuttaṃ). Vì làm tổn hại (hananato) do hủy hoại (byāpattivasena) tâm (cetaso) nên gọi là sân (byāpajjaṃ), là sự khổ tâm không vừa ý (cetasikaṃ asātaṃ); vì không có sự khổ tâm ấy (tadabhāvato) nên gọi là vô sân (abyāpajjaṃ). Do đó (tena), ngài nói là “vô khổ” (āha ‘‘niddukkha’’nti). Nhưng (pana) trạng thái vô sân ấy (taṃ... abyāpajjattaṃ) của tâm này (assa) không phải do tự tánh (na sabhāvato) như năm thức v.v... (pañcaviññāṇādīnaṃ viya), mà là (atha kho) do vắng lặng kẻ đối nghịch (paccatthikavivekato); để chỉ rõ điều này (iti dassento), ngài nói “do đoạn trừ ưu” (domanassappahānato’’ti āha). Với từ này (ayaṃ), ngài nói về (āha) sự biến hóa của tâm từ phạm trú (mettābrahmavihāravikubbanaṃ) đã được đề cập (āgataṃ) trong Phân Tích Vô Lượng Tâm (appamaññāvibhaṅge) như đã được dẫn đến ở đây (idha yathānītaṃ), và trong các đoạn kinh đây đó (tesu tesu ca suttapadesesu).

255. ‘‘Tathā’’ti iminā imissā ‘‘pañcahākārehi, sattahākārehi, dasahākārehī’’ti ākāravibhāgena paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.22) vuttāya ca vikubbanāya [Pg.366] majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvamupasaṃharati odhisopharaṇaanodhisopharaṇadisāpharaṇavasena desanāya āgatattā. Kevalaṃ panettha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 2.22) viya sattodhi na gahitoti ayameva viseso. Yampīti vikubbanaṃ sandhāyāha.

255. Với từ “như vậy” (tathā’ti iminā), ngài kết luận (upasaṃharati) sự không khác biệt (bhedābhāvaṃ) giữa sự biến hóa này (imissā... vikubbanāya) và sự biến hóa được nói trong Vô Ngại Giải Đạo (paṭisambhidāyaṃ... vuttāya ca vikubbanāya) bằng cách phân chia các thể loại (ākāravibhāgena) “bằng năm cách, bằng bảy cách, bằng mười cách” (pañcahākārehi... dasahākārehī’’ti), giống như (viya) khối vàng bị cắt ở giữa (majjhe bhinnasuvaṇṇassa), vì lời thuyết giảng đã đến (desanāya āgatattā) theo cách biến mãn có giới hạn, không giới hạn, và theo phương hướng (odhisopharaṇaanodhisopharaṇadisāpharaṇavasena). Chỉ có điều (kevalaṃ) ở đây (ettha), giới hạn chúng sanh (sattodhi) không được lấy (na gahito) như trong Vô Ngại Giải Đạo (paṭisambhidāmagge viya); đây chính là sự khác biệt duy nhất (ayameva viseso). Với từ “cũng vậy” (yampīti), ngài nói (āha) nhắm đến (sandhāya) sự biến hóa (vikubbanaṃ).

Idāni bhedābhāvadassanamukhena uddesato ānītaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiṃ niddesato dassetvā tassā anuttānapadavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tattha cā’’tiādimāha.

Bây giờ (idāni), sau khi chỉ ra theo cách giải thích (niddesato dassetvā) đoạn Pāḷi trong Vô Ngại Giải Đạo (paṭisambhidāmaggapāḷiṃ) đã được đưa ra theo cách đề mục (uddesato ānītaṃ) bằng phương pháp chỉ ra sự không khác biệt (bhedābhāvadassanamukhena), để giải thích các từ có nghĩa không rõ ràng của đoạn Pāḷi đó (tassā anuttānapadavaṇṇanaṃ kātuṃ), ngài nói “ở đó” (tattha cā’’ti) v.v... (ādimāha).

256. Tattha sabbe sattāti sabba-saddo kāmaṃ padesasabbavisayo, na sabbasabbavisayo yathā ‘‘sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.119-120), ‘‘sattā’’ti pana padena paricchinnaṃ attano visayaṃ asesetvāva pariyādiyatīti āha ‘‘anavasesapariyādānameta’’nti.

256. Ở đó, trong câu “tất cả chúng sanh” (tattha sabbe sattāti), từ “tất cả” (sabba-saddo) có thể (kāmaṃ) có đối tượng là toàn bộ một phần (padesasabbavisayo), chứ không (na) có đối tượng là toàn bộ không trừ sót (sabbasabbavisayo) như trong câu “trí tuệ biết tất cả gọi là toàn tri trí” (yathā ‘‘sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇa’’nti). Tuy nhiên (pana), vì đối tượng của nó (attano visayaṃ) được giới hạn (paricchinnaṃ) bởi từ “chúng sanh” (sattā’’ti padena), nó bao hàm không trừ sót (asesetvāva pariyādiyati); do đó (iti), ngài nói “đây là sự bao hàm không trừ sót” (āha ‘‘anavasesapariyādānameta’’nti).

Tatrāti tasmiṃ rūpe. Sattoti sajjanakiccena chandādipariyāyena lobhena āsatto laggo. Tatrāti vā karaṇe bhummaṃ, tena chandādināti attho.

“Ở đó” (tatrāti) là trong sắc uẩn ấy (tasmiṃ rūpe). “Chúng sanh” (sattoti) là bị dính mắc (āsatto), bị bám víu (laggo) bởi tham ái (lobhena), đồng nghĩa với dục v.v... (chandādipariyāyena), với chức năng dính mắc (sajjanakiccena). Hoặc (vā) “ở đó” (tatrāti) là sở thuộc cách trong ý nghĩa công cụ cách (karaṇe bhummaṃ), nghĩa là (iti attho) “bởi dục ấy v.v...” (tena chandādinā).

Yadi sattatāya sattā, kathaṃ vītarāgesūti āha ‘‘ruḷhīsaddenā’’tiādi. Avītarāgesu ruḷhena, avītarāgesu vā pavattitvā indriyabaddhakhandhasantānatāya taṃsadisesu vītarāgesu ruḷhena saddena. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte katthaci visaye sammutiyā cirakālatāya nimittavirahepi pavatti ruḷhī nāma yathā ‘‘gacchantīti gāvo’’ti, evaṃ sattasaddassāpi ruḷhībhāvo daṭṭhabbo. Bhūtapubbagatiyā vā vītarāgesu sattavohāro daṭṭhabbo. Satvayogatoti ettha satvaṃ nāma buddhi, vīriyaṃ, tejo vā, tena yogato sattā, yathā ‘‘nīlaguṇayogato nīlo paṭo’’ti.

Nếu chúng sanh (sattā) được gọi như vậy vì dính mắc (sattatāya), thì làm sao (áp dụng) cho các vị đã ly tham (kathaṃ vītarāgesu)? (Để trả lời), ngài nói “bằng từ ngữ thông dụng” (ruḷhīsaddenā) v.v... (ādi). (Được hiểu) bằng từ ngữ thông dụng (ruḷhena) đối với những người chưa ly tham (avītarāgesu); hoặc (vā) sau khi được áp dụng cho những người chưa ly tham (avītarāgesu pavattitvā), (được hiểu) bằng từ ngữ thông dụng (ruḷhena saddena) được áp dụng cho các vị đã ly tham (vītarāgesu), những người tương tự như họ (taṃsadisesu) do có dòng tương tục của các uẩn liên kết với các căn (indriyabaddhakhandhasantānatāya). Hoặc là (atha vā), sau khi lấy một dấu hiệu nào đó (kiñci nimittaṃ gahetvā), mặc dù có đối tượng khác (aññasmiṃ) cũng có dấu hiệu đó (tannimittayutte... sati pi), sự áp dụng (pavatti) trong một đối tượng nào đó (katthaci visaye) ngay cả khi không có dấu hiệu đó (nimittavirahepi) do sự quy ước lâu đời (sammutiyā cirakālatāya) được gọi là thông dụng (ruḷhī nāma), như “chúng đi, nên gọi là bò” (yathā ‘‘gacchantīti gāvo’’ti); tương tự (evaṃ), trạng thái thông dụng của từ “chúng sanh” (sattasaddassāpi ruḷhībhāvo) cũng nên được hiểu như vậy (daṭṭhabbo). Hoặc (vā), danh từ “chúng sanh” (sattavohāro) đối với các vị đã ly tham (vītarāgesu) nên được hiểu (daṭṭhabbo) theo phương pháp những gì đã từng xảy ra trong quá khứ (bhūtapubbagatiyā). Do liên hệ với dũng lực (satvayogato): ở đây (ettha), dũng lực (satvaṃ nāma) là trí tuệ (buddhi), tinh tấn (vīriyaṃ), hoặc năng lực (tejo vā); do liên hệ với nó (tena yogato), nên gọi là chúng sanh (sattā), như “do liên hệ với phẩm chất màu xanh, nên gọi là tấm vải xanh” (yathā ‘‘nīlaguṇayogato nīlo paṭo’’ti).

Pāṇanti etenāti pāṇanaṃ, assāsapassāsā, tassa kammaṃ pāṇanatā, tāya, assāsapassāsasampayogenāti attho. Bhūtattāti kammakilesehi jātattā. Pūraṇato, galanato ca puggalāti neruttā. Sattā hi nibbattantā taṃtaṃsattanikāyaṃ pūrentā viya honti, sabbāvatthanipātitāya ca galanti cavantīti attho. Apariññātavatthukānaṃ ‘‘attā’’ti [Pg.367] bhavati ettha abhidhānaṃ, cittañcāti attabhāvo, sarīraṃ, khandhapañcakameva vā. Tanti khandhapañcakaṃ. Upādāyāti gahetvā upādānaṃ nissayaṃ katvā. Paññattimattasambhavatoti paramatthato asantepi sattasaññite paññattimattena sambhavato.

Chúng thở (pāṇanti) bằng cái này (etena), nên gọi là sinh vật (pāṇanaṃ); (cái này) là hơi thở ra, hơi thở vào (assāsapassāsā); hành động của nó (tassa kammaṃ) là sự thở (pāṇanatā); do sự thở ấy (tāya), nghĩa là (iti attho) do sự tương ưng với hơi thở ra, hơi thở vào (assāsapassāsasampayogena). Vì là chúng hữu tình (bhūtattā) là do sanh ra từ nghiệp và phiền não (kammakilesehi jātattā). Các nhà ngữ nguyên học (neruttā) nói rằng (gọi là) nhân (puggala) vì làm cho đầy (pūraṇato) và vì rơi rụng (galanato ca). Quả vậy (hi), chúng sanh (sattā) khi sanh ra (nibbattantā) dường như (viya) làm cho đầy (pūrentā) các loài chúng sanh ấy (taṃtaṃsattanikāyaṃ); và nghĩa là (iti attho) chúng rơi rụng (galanti), hoại diệt (cavanti) trong tất cả các giai đoạn (sabbāvatthanipātitāya ca). Đối với những người chưa liễu tri đối tượng (apariññātavatthukānaṃ), trong đây (ettha) có (bhavati) danh xưng (abhidhānaṃ) và tư tưởng (cittaṃ ca) “đây là tự ngã” (attā’ti), nên gọi là thân (attabhāvo); là thân thể (sarīraṃ), hoặc chỉ là năm uẩn (khandhapañcakameva vā). Đó (taṃ) là năm uẩn (khandhapañcakaṃ). Do duyên (upādāya) là lấy (gahetvā), lấy thủ làm nơi nương tựa (upādānaṃ nissayaṃ katvā). Do sự tồn tại chỉ bằng chế định (paññattimattasambhavatoti) là vì nó tồn tại (sambhavato) chỉ bằng chế định (paññattimattena) trong cái được nhận thức là chúng sanh (sattasaññite), mặc dù không có trong thực tính (paramatthato asantepi).

Yathā ca sattāti vacananti yathā satta-saddo yathāvuttenaṭṭhena nippariyāyato padesavuttipi ruḷhīvasena anavasesapariyādāyako. Sesānipīti pāṇādivacanānipi. Tānipi hi rūpārūpabhavūpagacatutthajjhānādisamaṅgīnaṃ assāsapassāsābhāvato avinipātadhammānaṃ pugalanassa abhāvato padesavuttīni. Ruḷhīvasena āropetvā yathāvuttāya ruḷhiyā vasena katthaci visaye avijjamānampi pāṇapuggalabhāvaṃ āropetvā. Yadi sādhāraṇato sattavevacanānīti gahetvā anodhisopharaṇā mettā vuccati, atha kasmā pañcaheva ākārehi vuttāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Keci panāhu ‘‘na kho panetāni ‘‘sattā’’tiādīni padāni vevacanatāmattaṃ upādāya gahitāni, yato jantuādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyya, atthavisesaṃ pana nimittabhūtaṃ upādāya gahitānī’’ti, te sandhāyāha ‘‘ye panā’’tiādi. Tattha atthatoti sajjanaṭṭhena sattā, pāṇanaṭṭhena pāṇāti evamādiatthato. Tesaṃ taṃ matimattanti dassento āha ‘‘anodhisopharaṇā virujjhatī’’ti. Kasmā? Keci sattā, keci pāṇā, keci puggalāti āpajjanato. Tathā atthaṃ aggahetvāti sattādisaddā sappadesavisayāti evamatthaṃ aggahetvā pubbe vuttanayena nippadesavisayāti evamatthaṃ gahetvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘imesū’’tiādi. Pañcasu ākāresūti ‘‘sabbe sattā’’tiādinā pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 2.22) āgatesu pañcasu bhāvanākāresu. Aññataravasenāti yassa kassaci vasena.

Yathā ca sattāti vacananti (cũng như lời nói là chúng sanh) có nghĩa là: Giống như từ satta (chúng sanh), theo ý nghĩa đã được nói đến, dù chỉ có sự hiện hữu trong một phần theo nghĩa đen, nhưng do tập quán sử dụng nên bao hàm tất cả không còn sót lại. Sesānipīti (cả những từ còn lại) có nghĩa là: Cả những lời nói pāṇa (sinh linh), v.v... Tānipi hi (quả vậy, cả những từ ấy) có nghĩa là: Quả vậy, cả những từ ấy cũng chỉ có sự hiện hữu trong một phần, do không có hơi thở ra vào đối với những vị đã thành tựu thiền thứ tư, v.v... đã đi đến sắc hữu và vô sắc hữu, và do không có sự sa đọa đối với các bậc Bất thối chuyển. Ruḷhīvasena āropetvā (sau khi gán cho do tập quán sử dụng) có nghĩa là: Sau khi gán cho bản chất pāṇa (sinh linh) và puggala (bổ-đặc-già-la) vốn không hiện hữu trong một đối tượng nào đó, do tập quán sử dụng đã được nói đến. Nếu tâm từ được gọi là sự biến mãn vô hạn định do được hiểu là những từ đồng nghĩa với satta một cách tổng quát, vậy thì tại sao lại được nói đến chỉ với năm thể cách? Nhắm đến câu chất vấn ấy, ngài đã nói ‘kāmañcā’tiādi (dù rằng, v.v...). Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Quả thật, những từ ngữ như sattā, v.v... này không phải được dùng chỉ với ý nghĩa là từ đồng nghĩa, vì nếu vậy sẽ dẫn đến việc phải dùng cả những từ jantu, v.v...; nhưng chúng được dùng dựa trên một ý nghĩa đặc biệt làm nhân duyên.’ Nhắm đến các vị ấy, ngài đã nói ‘ye panā’tiādi (còn những ai, v.v...). Ở đây, atthatoti (do ý nghĩa) có nghĩa là: Do ý nghĩa như là sattā (chúng sanh) theo nghĩa bám víu, pāṇā (sinh linh) theo nghĩa thở, v.v... Để chỉ ra rằng đó chỉ là quan điểm của họ, ngài đã nói ‘anodhisopharaṇā virujjhatī’ti (sự biến mãn vô hạn định bị mâu thuẫn). Tại sao? Vì sẽ dẫn đến kết luận rằng: một số là chúng sanh, một số là sinh linh, một số là bổ-đặc-già-la. Tathā atthaṃ aggahetvāti (sau khi không hiểu ý nghĩa như vậy) có nghĩa là: Sau khi không hiểu ý nghĩa rằng các từ satta, v.v... có đối tượng cục bộ, mà hiểu theo ý nghĩa rằng chúng có đối tượng không cục bộ theo phương pháp đã nói trước đây. Đó là chủ ý. Do đó, ngài đã nói ‘imesū’tiādi (trong những điều này, v.v...). Pañcasu ākāresūti (trong năm thể cách) có nghĩa là: Trong năm thể cách tu tập được đề cập trong Pāḷi (Paṭi. Ma. 2.22) bắt đầu bằng ‘sabbe sattā’ (tất cả chúng sanh). Aññataravasenāti (do năng lực của một trong số đó) có nghĩa là: Do năng lực của bất kỳ thể cách nào.

257. Idāni dvāvīsatiyā bhāvanākāresu appanā pariggahetvā dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Byāpādarahitāti domanassabyāpādarahitā. Tasmāti yasmā na kevalaṃ yathāvuttaākāravibhāgamattato appanāvibhāgo, tasmā. Imesupi padesūti ‘‘sabbe sattā averā hontū’’tiādikoṭṭhāsesupi. Yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hotīti yadipi pubbabhāge [Pg.368] tattha tattha abhinivese anekakoṭṭhāsavaseneva manasikāraṃ pavatteti, bhāvanāya samijjhanakkhaṇe pana tattha yaṃ paguṇataratāya supākaṭaṃ hoti, tassa vasena appanā hoti, yathā taṃ dvattiṃsākāre. Tattha pana ārammaṇaṃ, idha bhāvanākāroti ayameva viseso. Catunnanti catunnaṃ catunnaṃ. Byāpanicchālopena hi niddiṭṭhaṃ. Esa nayo sesesupi.

257. Bây giờ, để trình bày sau khi nắm bắt an chỉ trong hai mươi hai thể cách tu tập, câu ‘ettha cā’tiādi (và ở đây, v.v...) đã được nói đến. Byāpādarahitāti (không có sân) có nghĩa là: không có sân ưu. Tasmāti (do đó) có nghĩa là: Vì sự phân biệt an chỉ không chỉ đơn thuần do sự phân biệt thể cách đã được nói đến, do đó... Imesupi padesūti (cũng trong những phần này) có nghĩa là: Cũng trong những phần như ‘sabbe sattā averā hontū’ (mong tất cả chúng sanh không có oán thù). Yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hotīti (bất cứ điều gì trở nên rõ ràng) có nghĩa là: Mặc dù trong giai đoạn đầu, khi chú tâm vào từng phần, hành giả tác ý theo năng lực của nhiều phần, nhưng vào lúc tu tập thành tựu, phần nào trong số đó trở nên rất rõ ràng do đã thuần thục hơn, thì an chỉ sanh khởi do năng lực của phần đó, giống như trong trường hợp ba mươi hai thể trược. Tuy nhiên, ở đó là đề mục, còn ở đây là thể cách tu tập, đây chính là sự khác biệt duy nhất. Catunnanti (của bốn) có nghĩa là: của mỗi bốn. Quả vậy, điều này được chỉ ra bằng cách tỉnh lược từ được lặp lại. Esa nayo sesesupi (đây là phương pháp trong những trường hợp còn lại) có nghĩa là: Đây cũng là phương pháp trong những trường hợp còn lại.

Liṅgavasena vuttaṃ tesaṃ pacurato labbhamānattā. Tatiyā pana pakati yadipi paṭhamadukena na saṅgahitā, dutiyadukena pana tikena ca saṅgahitā eva.

Được nói theo năng lực của giới tính, vì chúng (nam và nữ) thường được tìm thấy nhiều. Còn bản chất thứ ba, mặc dù không được bao gồm trong cặp thứ nhất, nhưng chắc chắn được bao gồm bởi cặp thứ hai và bởi bộ ba.

Iti sabbānipīti anodhisopharaṇe vīsati, odhisopharaṇe aṭṭhavīsati, disāpharaṇe cattāri satāni, asīti cāti evaṃ sabbānipi. Sata-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso.

Iti sabbānipīti (như vậy, tất cả) có nghĩa là: Như vậy, tất cả là hai mươi trong sự biến mãn vô hạn định, hai mươi tám trong sự biến mãn hữu hạn định, và bốn trăm tám mươi trong sự biến mãn theo phương hướng. Việc chỉ định trung tính là do quy chiếu theo từ sata (trăm).

258. Evaṃ mettābhāvanaṃ vibhāvetvā idāni tattha ānisaṃse vibhāvetuṃ ‘‘itī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sesā janāti mettāya cetovimuttiyā alābhino. Samparivattamānāti dakkhiṇena passena asayitvā sabbaso parivattamānā. Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā. Sukhaṃ supatīti ettha duvidhāsupanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā, kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca. Tatthāyaṃ ubhayathāpi sukhameva supati. Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti. Tenāha ‘‘evaṃ asupitvā’’tiādi.

258. Sau khi đã giải thích về việc tu tập tâm từ như vậy, bây giờ để giải thích về các lợi ích của nó, câu ‘itī’tiādi (như vầy, v.v...) đã được bắt đầu. Ở đây, sesā janāti (những người khác) có nghĩa là: những người không đạt được tâm giải thoát do tâm từ. Samparivattamānāti (trằn trọc) có nghĩa là: không nằm nghiêng về bên phải mà xoay trở khắp nơi. Sukhaṃ supatīti (ngủ một cách an lạc), ở đây giấc ngủ có hai loại: loại có đặc tính duỗi lưng khi nằm, và loại có đặc tính là sự diễn tiến của hữu phần không bị xen tạp bởi các tâm thuộc hành động. Ở đây, vị này ngủ an lạc theo cả hai cách. Vì sau khi nằm xuống một cách nhẹ nhàng, sắp đặt các chi phần lớn nhỏ, vị ấy nằm với tư thế trang nghiêm, ngay cả khi chìm vào giấc ngủ cũng giống như người đã nhập thiền. Do đó, ngài đã nói ‘evaṃ asupitvā’tiādi (không ngủ như vậy, v.v...).

Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ, vijambhanaṃ, ito cito viparivattanañca hotīti āha ‘‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’’ti. Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādirahitova paṭibujjhati. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ appaṭibujjhitvā’’tiādi. Sukhapaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘sukhaṃ nibbikāra’’nti.

Do không có được sự an lạc trong lúc ngủ, đã ngủ một cách khổ sở, nên vào lúc thức dậy, do thân thể mệt mỏi, có sự rên rỉ, ngáp, và lăn qua lộn lại, vì vậy ngài đã nói ‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’ti (rên rỉ, ngáp, trằn trọc, họ thức dậy một cách khổ sở). Còn vị này, do đã ngủ một cách an lạc, không có sự mệt mỏi trong thân thể, nên thức dậy mà không có rên rỉ, v.v... Do đó, đã được nói rằng ‘evaṃ appaṭibujjhitvā’tiādi (không thức dậy như vậy, v.v...). Và sự thức dậy an lạc là do không có sự biến dạng của thân thể, nên ngài nói ‘sukhaṃ nibbikāra’nti (an lạc, không biến dạng).

‘‘Bhaddakameva [Pg.369] supinaṃ passatī’’ti idaṃ anubhūtapubbavasena, devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyaṃ vandanto viyā’’tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ.

Câu ‘Bhaddakameva supinaṃ passatī’ (chỉ thấy những giấc mơ tốt lành) này được nói ra với ý rằng: do năng lực của những gì đã trải nghiệm trước đây, và do năng lực của sự mang đến từ chư thiên, vị ấy chỉ có những giấc mơ tốt lành, không có ác mộng. Và ngay cả giấc mơ do nguyên nhân là sự xáo trộn của các yếu tố, đối với vị ấy, phần lớn cũng sẽ là tốt lành, vì phần lớn vật chất do thời tiết và vật thực tạo ra tương ứng với vật chất do tâm tạo ra.

Ure āmuttamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici vuttaṃ. Taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā, anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti.

Ure āmuttamuttāhāro viyāti (giống như chuỗi ngọc trai đeo trên ngực) có nghĩa là: một số người nói rằng nó giống như một chuỗi ngọc trai được buộc ở cổ và rủ xuống ngực. Điều đó có lẽ được nói theo trường hợp của một chuỗi đơn. Nhưng một chuỗi ngọc trai là tập hợp của nhiều chuỗi đá quý, bắt đầu từ vùng vai rủ xuống đến phần dưới của vùng hông, thì thực sự được gọi là ‘đeo trên ngực’.

Tatthevāti pāṭaliputteyeva. Sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā desassa khematāya, tassa tassa padesassa ramaṇīyatāya ca.

Tatthevāti (ngay tại đó) có nghĩa là: ngay tại Pāṭaliputta. Có thể ngồi hoặc nằm xuống do sự an toàn của nơi đó, và do sự khả ái của từng địa điểm.

Dasāva anto dasanto, vatthassa osānanto.

Dasanto là dasā (tua) + anto (cuối), chính tua là phần cuối. Phần cuối cùng của tấm vải.

Samappavattavāsanti tattha tattha vihāre samappavattavattavāsaṃ. Thero kira attanā paviṭṭhapaviṭṭhavihāre ‘‘ahamettha āgantuko’’ti acintetvā tattha tattha yathārahaṃ attanā kātabbavattāni paripūrento eva vihāsi. Apare pana bhaṇanti sabbasattesu samappavattamettāvihāravāsaṃ. Ayaṃ hi thero arahattādhigamato pubbepi mettāvihārī ahosi.

Samappavattavāsanti (Sự sống được thực hành đồng đều) có nghĩa là sự sống với phận sự được thực hành đồng đều trong các trú xứ đây đó. Nghe nói, vị trưởng lão, trong mỗi trú xứ mà mình đã đi vào, đã không suy nghĩ rằng: “Ta là khách ở đây”, mà đã sống trong khi chỉ làm tròn những phận sự cần được mình thực hành một cách thích đáng ở nơi này nơi kia. Còn những vị khác thì nói rằng (đó là) sự sống với tâm từ được thực hành đồng đều đối với tất cả chúng sanh. Vì vị trưởng lão này, ngay cả trước khi chứng đắc A-la-hán, đã là vị sống với tâm từ.

Vanantare ṭhitoti thero kira tathā samappavattavāsavasena caramāno ekadivasaṃ aññataraṃ ramaṇīyaṃ vanantaraṃ disvā tattha aññatarasmiṃ rukkhamūle samāpattiṃ samāpajjitvā yathāparicchedena tato uṭṭhito attano guṇāvajjanahetukena pītisomanassena udānento ‘‘yāvatā upasampanno’’ti gāthaṃ abhāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘vanantare ṭhito’’ti paṭhamagāthā ṭhapitā. Tattha gajjamānakoti sīhagajjitaṃ gajjanto. Guṇamesantoti attano guṇasamudayaṃ gavesanto paccavekkhanto.

Vanantare ṭhitoti (Đứng trong khoảng rừng): Nghe nói, vị trưởng lão, trong khi đi lại với cách sống được thực hành đồng đều như vậy, vào một ngày nọ, sau khi thấy một khoảng rừng khả ái nào đó, đã nhập định dưới một gốc cây nào đó tại nơi ấy. Sau khi xuất khỏi định ấy theo thời gian đã định, với hỷ và ưu có nguyên nhân là sự quán xét các đức hạnh của mình, trong khi thốt lên lời cảm hứng, ngài đã nói lên kệ ngôn: “yāvatā upasampanno”. Để chỉ rõ ý nghĩa ấy, kệ ngôn đầu tiên “vanantare ṭhito” đã được đặt ra. Trong đó, gajjamānako có nghĩa là rống lên tiếng rống của sư tử. Guṇamesanto có nghĩa là tìm kiếm, quán xét sự tập khởi các đức hạnh của mình.

Maṇilarukkhe nivāsitāya taṃ devataṃ ‘‘maṇiliyā’’ti voharanti, tasmā sā devatāpi ‘‘ahaṃ, bhante, maṇiliyā’’ti āha. Rukkhadevatānaṃ hi yebhuyyena nivāsarukkhavasena vohāro yathā phandanadevatāti. Tatthevāti cittalapabbateyeva.

Do trú ngụ ở cây Maṇila, người ta gọi vị thiên nữ ấy là “Maṇiliyā”, vì vậy, vị thiên nữ ấy cũng đã nói rằng: “Bạch ngài, con là Maṇiliyā”. Vì phần lớn tên gọi của các vị thọ thần là do cây trú ngụ, ví như (tên gọi) Phandanadevatā (thần cây Phandana). Tattheva có nghĩa là ngay tại núi Cittala.

‘‘Balavapiyacittatāyā’’ti [Pg.370] iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati, pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti.

Bằng lời này: “Balavapiyacittatāyā” (Do có tâm thương yêu mãnh liệt), (chú giải) chỉ ra rằng chỉ bằng việc có tâm thương yêu mãnh liệt, vũ khí đã không thể xâm hại, huống chi là do tâm giải thoát nhờ tâm từ.

Khippameva cittaṃ samādhiyati kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati. Āsavānaṃ khayāyāti keci. Sesaṃ suviññeyyameva. Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti, yathāha –

Tâm định tĩnh một cách nhanh chóng: (Tâm) của người có thiền bị suy giảm do một chướng ngại nào đó được định tĩnh một cách nhanh chóng do sân đã được loại trừ xa. Một số vị nói rằng: (định tĩnh) để đoạn tận các lậu hoặc. Phần còn lại thì dễ hiểu. Và ở đây, mặc dù các quả báo như ngủ an lạc v.v... cũng được thành tựu cho cả những người đã chứng đắc thiền do các đề mục thiền khác với đề mục này, như đã nói:

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ajjhattaṃ susamāhitā;

Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā’’ti. –

“Các bậc ẩn sĩ, có tâm định tĩnh tốt đẹp trong nội tâm, ngủ an lạc; các vị đệ tử của Gotama luôn luôn thức dậy một cách tỉnh táo.”

Ca ādi, tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ. Tenevāha ‘‘nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettā cetovimuttī’’tiādi (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti.

Và vân vân, tuy vậy, những quả báo này được thành tựu không sót một quả báo nào đối với người chứng đắc Phạm trú, do các Phạm trú là pháp đối trị trực tiếp với sân hận v.v... Chính vì vậy Ngài đã nói: “Này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi sân hận, tức là tâm giải thoát nhờ tâm từ” v.v... Và do sân hận v.v... mà chúng sanh có sự ngủ không an lạc v.v..., vì vậy khi các Phạm trú, là pháp đối trị với chúng, được thành tựu, thì các (quả báo) như ngủ an lạc v.v... trở thành như vật trong lòng bàn tay.

Karuṇābhāvanāvaṇṇanā

Giải thích về sự tu tập bi

259. Karuṇanti karuṇābrahmavihāraṃ. Nikkaruṇatāyāti vihesāya, ‘‘idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā aññataraññatarena vā sattānaṃ viheṭhanajātiko hotī’’ti evaṃ vuttaviheṭhaneti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Yathā tathā sattānaṃ viheṭhanāya pāpako vipāko idha ceva samparāye ca. Tathā hi yo satte jīvitā voropanena vā aṅgapaccaṅgacchedanena vā dhanajāniyā vā alābhāya vā avāsāya vā anatthāya vā ayasatthāya vā parisaṃsakkanena vā antamaso yathāvajjadassanenapi viheṭheti, tassa so pamādavihāro diṭṭheva dhamme alābhāyapi hoti, laddhassa parihānāyapi hoti, tannimittaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati, avisārado [Pg.371] parisaṃ upasaṅkamati maṅkubhūto, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā duggati pāṭikaṅkhā, sugatiyampi manussabhūto dujjaccopi hoti nīcakuliko, dubbaṇṇopi hoti duddasiko, bahvābādhopi hoti rogabahulo, duggatopi hoti appannapāno, appāyukopi hoti parittajīvitoti evamādianekānatthānubandhitā vihesāya paccavekkhitabbā, tappaṭipakkhato karuṇāya ānisaṃsā paccavekkhitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘nikkaruṇatāya ādīnavaṃ karuṇāya ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā’’ti. ‘‘Piyo hī’’tiādinā paṭhamaṃ piyapuggalādīsu anārambhassa kāraṇamāha. Piyaṃ hi puggalaṃ karuṇāyitumārabhantassa na tāva piyabhāvo vigacchati, avigate ca tasmiṃ kuto karuṇāyanā. Tenāha ‘‘piyaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī’’ti. Sesapuggalesupi eseva nayo. Liṅgavisabhāgakālakatānaṃ akhettabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

259. Karuṇaṃ có nghĩa là bi phạm trú. Nikkaruṇatāya có nghĩa là do sự não hại; nghĩa là sự não hại đã được nói đến như sau: “Ở đây, có người có tính hay não hại chúng sanh bằng tay, bằng cục đất, bằng gậy, bằng vũ khí, hoặc bằng vật này vật khác”. Ādīnavaṃ có nghĩa là lỗi lầm. Quả báo xấu ác của việc não hại chúng sanh bằng cách này hay cách khác (xảy ra) cả ở đời này và đời sau. Thật vậy, người nào não hại chúng sanh bằng cách tước đoạt mạng sống, hoặc cắt đứt tay chân, hoặc làm tổn thất tài sản, hoặc bằng cách cản trở lợi lộc, cản trở chỗ ở, cản trở lợi ích, cản trở danh tiếng, hoặc bằng cách nỗ lực (làm hại), hoặc cuối cùng là bằng cách chỉ ra lỗi lầm như nó có, thì sự sống buông lung ấy của người đó ngay trong hiện tại cũng dẫn đến sự không có lợi lộc, cũng dẫn đến sự mất mát những gì đã có được, tiếng xấu đồn xa do nguyên nhân ấy, người đó đến hội chúng không tự tin, rụt rè, mê muội khi mệnh chung, sau khi thân hoại, ác thú được chờ đợi. Ngay cả trong thiện thú, khi làm người, cũng thuộc dòng dõi thấp kém, sanh trong gia đình hạ tiện, cũng có hình sắc xấu xí, khó nhìn, cũng nhiều bệnh tật, nhiều đau ốm, cũng ít thức ăn thức uống, nghèo khổ, cũng có tuổi thọ ngắn ngủi, sống không lâu. Sự liên hệ đến nhiều điều bất lợi như vậy v.v... của sự não hại cần được quán xét, và các quả báo của bi, là pháp đối trị với nó, cần được quán xét. Do đó, đã được nói rằng: “sau khi quán xét sự nguy hại của vô bi và quả báo của bi”. Bằng (lời) bắt đầu bằng “Piyo hi”, (chú giải) nói lên lý do của việc không bắt đầu (tu tập bi) đối với người thân yêu v.v... trước tiên. Thật vậy, đối với người bắt đầu khởi lòng bi đối với người thân yêu, thì tình trạng thân yêu vẫn chưa biến mất, và khi tình trạng ấy chưa biến mất, thì làm sao có lòng bi (thuần túy) được? Do đó, (chú giải) nói rằng: “chỉ dừng lại ở mức độ thân yêu”. Đối với những người khác cũng theo phương pháp này. Lý do về việc những người khác giới và người đã chết không phải là đối tượng (của bi) đã được nói ở dưới.

Yattha pana paṭhamaṃ ārabhitabbā, taṃ pāḷinayeneva dassetuṃ ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādi āraddhaṃ. Tattha duggatanti daliddaṃ. So hi bhogapārijuññato sukhasādhanānaṃ abhāvena dukkhaṃ gato upagato duggatoti vuccati. Atha vā duggatanti dukkhena samaṅgibhāvaṃ gataṃ. Durupetanti kāyaduccaritādīhi upetaṃ. Gatikularūpādivasena vā tamabhāve ṭhito duggato. Kāyaduccaritādīhi upetattā tamaparāyaṇabhāve ṭhito durupetoti evamettha attho veditabbo. Paramakicchappattanti ativiya kicchamāpannaṃ mahābyasanaṃ nimuggaṃ. Appeva nāmāti sādhu vata.

Còn đối với người nào cần phải bắt đầu (tu tập bi) trước tiên, để chỉ rõ điều đó theo phương pháp của Pāli, (đoạn văn) bắt đầu bằng “kathañca bhikkhū” đã được bắt đầu. Trong đó, duggataṃ có nghĩa là nghèo khổ. Thật vậy, người ấy do tài sản bị tiêu tan hoàn toàn, do không có các phương tiện tạo ra hạnh phúc, đã đi đến, đã đạt đến sự đau khổ, nên được gọi là duggata. Hoặc là, duggataṃ có nghĩa là người đã đi đến tình trạng đồng hành với đau khổ. Durupetaṃ có nghĩa là người có thân ác hạnh v.v... Hoặc người đứng trong tình trạng tăm tối do cõi đi, dòng dõi, hình sắc v.v... là duggata. Do có thân ác hạnh v.v..., người đứng trong tình trạng có cõi đến là tăm tối là durupeta. Ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vậy. Paramakicchappattaṃ có nghĩa là người đã gặp phải sự khốn khổ vô cùng, chìm đắm trong tai họa lớn. Appeva nāma có nghĩa là “lành thay thay”.

Vadhetha nanti ‘‘ghātetha naṃ cora’’nti evaṃ pahitāya rañño āṇāya khādanīyampi…pe… denti ‘‘idāneva māriyamāno ettakampi sukhaṃ labhatū’’ti. Susajjitoti sukhānubhavane sannaddho.

Vadhetha naṃ (Hãy giết nó): Do mệnh lệnh của vua được ban ra như vầy: “Hãy giết tên trộm đó”, họ cũng cho vật thực... (với ý nghĩ rằng): “Người sắp bị giết ngay bây giờ, mong rằng nó được một chút hạnh phúc này”. Susajjito có nghĩa là được trang bị để hưởng thụ hạnh phúc.

Eteneva upāyenāti yena yena vidhinā etarahi yathāvutte paramakicchāpanne āyatiṃ vā dukkhabhāgimhi puggale karuṇāyituṃ karuṇā uppāditā, eteneva nayena. Piyapuggaleti piyāyitabbapuggale. Etarahi vā dissamānaṃ āyatiṃ vā bhāviniṃ dukkhappattiṃ gahetvā karuṇā pavattetabbāti sambandho. Majjhattaverīsupi eseva nayo. Yo hi so karuṇāya vatthubhūto duvidho puggalo vutto, kāmaṃ tattha karuṇābhāvanā sukheneva ijjhati, iminā pana bhikkhunā tattha bhāvanaṃ paguṇataraṃ katvā [Pg.372] sīmāsambhedaṃ kātuṃ tadanantaraṃ piyapuggale, tato majjhatte, tato veripuggale karuṇā bhāvetabbā. Bhāventena ca ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvā tadanantare tadanantare upasaṃharitabbaṃ. Yassa pana veripuggalo vā natthi, mahāpurisajātikattā vā anatthaṃ karontepi verisaññāva nuppajjati, tena majjhatte me cittaṃ kammaniyaṃ jātaṃ, idāni verimhi upasaṃharāmīti byāpārova na kātabbo. Yassa pana atthi, taṃ sandhāyāha ‘‘sace panā’’tiādi.

Eteneva upāyenāti (bằng phương pháp này): Bằng phương pháp nào mà lòng bi đã được phát khởi để thương xót người đang ở trong hiện tại, như đã nói, đã lâm vào cảnh khốn khổ cùng cực, hoặc người sẽ có phần đau khổ trong tương lai, thì cũng bằng phương pháp ấy. Piyapuggaleti (đối với người thân): Đối với người đáng được yêu mến. Nên có sự liên kết rằng: Lòng bi nên được tiến hành sau khi nắm lấy sự đạt đến đau khổ đang được thấy trong hiện tại hoặc sẽ xảy ra trong tương lai. Đối với người trung lập và kẻ thù cũng là phương pháp này. Quả vậy, hai loại người nào đã được nói là đối tượng của lòng bi, việc tu tập bi đối với họ chắc chắn thành tựu một cách dễ dàng. Tuy nhiên, vị tỳ khưu này, sau khi làm cho việc tu tập đối với họ được thuần thục hơn để phá vỡ các ranh giới, sau đó lòng bi nên được tu tập đối với người thân, rồi đến người trung lập, rồi đến kẻ thù. Và trong khi tu tập, sau khi làm cho tâm trở nên mềm mại, dễ sử dụng trong mỗi phần, nên lần lượt hướng đến (đối tượng) kế tiếp. Còn đối với người nào không có kẻ thù, hoặc do là bậc đại nhân nên ngay cả khi người khác làm điều bất lợi, tưởng về kẻ thù vẫn không khởi lên, người ấy không cần phải nỗ lực rằng: “Tâm của ta đã trở nên dễ sử dụng đối với người trung lập, bây giờ ta sẽ hướng đến kẻ thù.” Còn đối với người nào có (kẻ thù), nhắm đến người đó, ngài đã nói: “sace panā”tiādi (nếu như) v.v...

Tattha pubbe vuttanayenevāti mettākammaṭṭhānikassa (visuddhi. 1.240 ādayo) vuttanayena. Taṃ mettāya vuttanayeneva. Vūpasametabbanti ‘‘athānena purimapuggalesū’’tiādinā (visuddhi. 1.243), ‘‘kakacūpamaovādādīnaṃ anussarato’’tiādinā (visuddhi. 1.243) ca mettābhāvanāya vuttena nayena taṃ paṭighaṃ vūpasametabbaṃ. Evaṃ etarahi mahādukkhappatte sukhitepi akatakusalatāya āyatiṃ dukkhappattiyā vasena karuṇāyanavidhiṃ dassetvā idāni katakalyāṇepi taṃ dassetuṃ ‘‘yopi cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tesanti byasanānaṃ. Vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattāti sammāsambuddhenāpi akkhānena pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyassa anāgatassa āpāyikassa sugatīsupi jātijarādibhedassāti aparimitassa saṃsāradukkhassa anatikkantabhāvato. Sabbathāpi karuṇāyitvāti dukkhappattiyā, sukhappattiyā akatakusalatāya vā katākusalatāya vāti sabbapakārenapi karuṇāya vatthubhāvassa sallakkhaṇena tasmiṃ tasmiṃ puggale karuṇaṃ katvā karuṇābhāvanaṃ vaḍḍhetvā. Vuttanayenevāti ‘‘athānena punappunaṃ mettāyantenā’’tiādinā (visuddhi. 1.243) mettābhāvanāyaṃ vuttena nayena. Taṃ nimittanti sīmāsambhedavasena pavattaṃ samathanimittaṃ. Mettāya vuttanayenevāti yathā mettābhāvanāyaṃ ‘‘appakasirenevā’’tiādinā (visuddhi. 1.253) tikacatukkajjhānavasena appanā ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (visuddhi. 1.253-254) tassā vaḍḍhanā ca vuttā, evamidha karuṇābhāvanāyaṃ tikacatukkajjhānavasena appanā veditabbā ca vaḍḍhetabbā ca, tathevassā vaḍḍhanāvidhipi veditabbāti adhippāyo. Vuttanayenevāti avadhāraṇena ‘‘paṭhamaṃ veripuggalo karuṇāyitabbo’’ti idaṃ yathā pāḷiviruddhaṃ, evaṃ yuttiviruddhampīti imamatthaṃ [Pg.373] dīpeti. Paṭhamaṃ hi veriṃ samanussarato kodho uppajjeyya, na karuṇā. Attāpi sakkhibhāvena karuṇāyanavasena gahetabbo, so kimiti pacchā gayhatīti. ‘‘Appanā vaḍḍhetabbā’’ti iminā ca appanāppattacittasseva ‘‘karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanā ijjhatīti ayamattho dassito.

Ở đây, pubbe vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói trước đây) là bằng phương pháp đã được nói cho người có đề mục tâm từ. Taṃ mettāya vuttanayeneva. Vūpasametabbanti (nên được làm cho lắng dịu): Sự phẫn nộ ấy nên được làm cho lắng dịu bằng phương pháp đã được nói trong việc tu tập tâm từ với câu “athānena purimapuggalesū”tiādi (do vị ấy đối với những người trước) v.v... và “kakacūpamaovādādīnaṃ anussarato”tiādi (do niệm tưởng đến lời giáo huấn ví dụ cái cưa) v.v... Như vậy, sau khi đã chỉ ra phương pháp khởi lòng bi đối với người hiện đang gặp đại khổ, và ngay cả đối với người có hạnh phúc do không làm điều thiện nên sẽ gặp đau khổ trong tương lai, bây giờ để chỉ ra điều đó ngay cả đối với người đã làm điều lành, câu “yopi cetthā”tiādi (người nào ở đây) v.v... đã được nói. Tesanti (của họ) là của những tai họa. Vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattāti (vì chưa vượt qua khổ luân hồi): Do chưa vượt qua được cái khổ luân hồi vô hạn, mà ngay cả đức Chánh Đẳng Giác cũng không thể nói cho hết được, là cái khổ trong tương lai ở cõi khổ, và cái khổ có sự phân biệt như sanh, già v.v... ngay cả trong các cõi vui. Sabbathāpi karuṇāyitvāti (sau khi khởi lòng bi trong mọi trường hợp): Sau khi phát triển việc tu tập bi bằng cách khởi lòng thương đối với từng người, bằng cách ghi nhận rõ là đối tượng của lòng bi trong mọi cách, tức là do gặp đau khổ, hoặc do gặp hạnh phúc mà không làm điều thiện, hoặc đã làm điều thiện. Vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói): Bằng phương pháp đã được nói trong việc tu tập tâm từ với câu “athānena punappunaṃ mettāyantenā”tiādi (do vị ấy rải tâm từ nhiều lần) v.v... Taṃ nimittanti (tướng ấy): Tướng chỉ tịnh phát sinh do phá vỡ ranh giới. Mettāya vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói trong tâm từ): Như trong việc tu tập tâm từ, an chỉ định do các thiền ba chi và bốn chi đã được nói với câu “appakasirenevā”tiādi (không khó khăn) v.v..., và sự phát triển của nó đã được nói với câu “ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī”tiādi (an trú biến mãn một phương) v.v...; cũng vậy, ở đây trong việc tu tập bi, an chỉ định do các thiền ba chi và bốn chi nên được biết và nên được phát triển. Ý nghĩa là phương pháp phát triển của nó cũng nên được biết như vậy. Vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói): Bằng sự xác định này, điều này chỉ ra ý nghĩa rằng câu “trước tiên nên khởi lòng bi đối với kẻ thù” là trái với Pāḷi và cũng trái với lý lẽ. Quả vậy, khi niệm tưởng đến kẻ thù trước tiên, sân sẽ khởi lên, không phải lòng bi. Bản thân cũng nên được lấy làm nhân chứng theo cách khởi lòng bi, tại sao nó lại được lấy sau cùng? Và bằng câu “appanā vaḍḍhetabbā”ti (an chỉ định nên được phát triển) này, ý nghĩa này được chỉ ra rằng thần thông đã được nói với câu “karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī”tiādi (an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với bi) v.v... sẽ thành tựu chỉ đối với người có tâm đã đạt đến an chỉ định.

Karuṇāpadamattameva cassā pāḷiyā visesoti taṃ anāmasitvā paṭisambhidāyaṃ vuttavikubbanā, mettāya vuttaānisaṃsā ca idha labbhantīti dassetuṃ ‘‘tato paraṃ…pe… veditabbā’’ti vuttaṃ. Tattha tato paranti ‘‘karuṇāsahagatena cetasā’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanato upari. Sesaṃ vuttanayameva.

Và vì chỉ có từ “karuṇā” (bi) là sự khác biệt của đoạn Pāḷi này, nên để chỉ ra rằng thần thông được nói trong Paṭisambhidā và các phước báu được nói trong (phần) tâm từ cũng có được ở đây, mà không cần đề cập đến đoạn Pāḷi ấy, câu “tato paraṃ…pe… veditabbā”ti (phần sau đó... nên được biết) đã được nói. Ở đây, tato paranti (phần sau đó) là phần sau thần thông được nói là “karuṇāsahagatena cetasā”ti (với tâm câu hữu với bi). Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói.

Muditābhāvanāvaṇṇanā

Chú giải về tu tập Hỷ

260. Piyapuggalādīsūti piyamajjhattaverīsu na ārabhitabbā. Muditābhāvanāti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Na hītiādi tattha kāraṇavacanaṃ. Piyabhāvamattenāti ettha matta-saddo visesanivatti attho, tena somanassapaṭisandhikatādisiddhā niccappahaṃsitamukhatā, pubbabhāsitā, sukhasambhāsatā, sakhilatā, sammodakatāti evamādike muditāya padaṭṭhānabhūte visese ulliṅgeti, īdisehi visesehi virahitoti vuttaṃ hoti. Eva-kārena pana piyapuggalassa sukhasamappitatādiṃ, muditāya ca hetubhūtaṃ pamodappavattiṃ nivatteti. Piyapuggalepi hi paramāya sampattiyā pamudite haṭṭhatuṭṭhe bhikkhuno muditokāsaṃ labheyya. Vakkhati hi ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi. Ādito majjhattapuggalaṃ anussarantassa udāsinatā saṇṭhāti, veriṃ samanussarantassa kodho uppajjati. Tenāha ‘‘pageva majjhattaverino’’ti.

260. Piyapuggalādīsūti (đối với người thân v.v...): Không nên bắt đầu (tu tập hỷ) đối với người thân, người trung lập, kẻ thù. Muditābhāvanāti (việc tu tập hỷ): Nên kết nối bằng cách thay đổi biến cách. Na hītiādi (quả vậy, không) v.v... là lời giải thích lý do ở đó. Trong câu piyabhāvamattenāti (chỉ do là người thân), từ matta có nghĩa là loại trừ đặc tính. Do đó, nó chỉ ra những đặc tính là nền tảng gần của hỷ, như là có khuôn mặt luôn tươi cười, nói trước, nói lời dễ nghe, nói lời dịu dàng, nói lời hoan hỷ, v.v... được thành tựu do có sự tái sanh với tâm hoan hỷ v.v... Có nghĩa là không có những đặc tính như vậy. Còn bằng từ eva, nó loại trừ sự thành tựu hạnh phúc v.v... của người thân, và sự khởi lên của niềm vui là nguyên nhân của hỷ. Quả vậy, ngay cả đối với người thân vui mừng, hân hoan với tài sản tột bậc, vị tỳ khưu cũng có thể có cơ hội cho hỷ. Quả vậy, ngài sẽ nói: “piyapuggalaṃ vā”tiādi (hoặc người thân) v.v... Đối với người niệm tưởng đến người trung lập từ đầu, sự thờ ơ được thiết lập; đối với người niệm tưởng đến kẻ thù, sân khởi lên. Do đó, ngài nói: “pageva majjhattaverino”ti (huống chi là người trung lập và kẻ thù).

Pamodappavattiyā soṇḍasadiso sahāyo soṇḍasahāyo. Muditamuditovāti pasādasommatāya ativiya mudito eva. Pasāde hi idaṃ āmeḍitaṃ. Evaṃ aṭṭhakathānayena ādito muditābhāvanāya vatthuṃ dassetvā idāni pāḷinayena dassetuṃ ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukhitanti sañjātasukhaṃ, sukhappattanti attho. Sajjitanti sukhānubhavane sannaddhaṃ paṭiyattasukhasādhanaṃ. Aho sādhūti tassa sattassa sampattiyaṃ [Pg.374] sampajaññapubbapamodanākāradassanaṃ. Puna aho suṭṭhūti tassa pamodanassa bahulīkāradassanaṃ. Piyaṃ manāpanti ettha manāpa-ggahaṇena pāḷiyampi atippiyasahāyako adhippetoti eke.

Người bạn giống như người bạn nhậu (soṇḍa) do sự tiếp diễn của niềm hoan hỷ được gọi là soṇḍasahāya (bạn nhậu). Về câu "muditamudito", (có nghĩa là) "vô cùng hoan hỷ" do trạng thái trong sáng và hài lòng. Thật vậy, đây là sự lặp lại (āmeḍita) trong ý nghĩa trong sáng. Như vậy, sau khi đã trình bày đối tượng của sự tu tập hỷ theo phương pháp của Chú giải ngay từ đầu, bây giờ để trình bày theo phương pháp của Pāḷi, câu "piyapuggalaṃ vā" v.v... đã được nói đến. Trong đó, "sukhita" có nghĩa là người có lạc đã sanh khởi, người đã đạt được lạc. "Sajjita" (sẵn sàng) có nghĩa là được trang bị, có phương tiện tạo lạc đã được chuẩn bị để hưởng thụ lạc. "Aho sādhu" (Lành thay!) là sự biểu thị trạng thái hoan hỷ đi trước bởi tỉnh giác đối với sự thành tựu của chúng sanh ấy. Lại nữa, "aho suṭṭhu" (Rất lành thay!) là sự biểu thị việc làm cho niềm hoan hỷ ấy trở nên nhiều lần. Ở đây, trong câu "piyaṃ manāpaṃ", một số vị cho rằng do việc dùng từ "manāpa" (vừa ý), người bạn rất thân thiết cũng được bao hàm trong Pāḷi.

Atīteti tasmiṃyeva attabhāve atīte. Anāgateti etthāpi eseva nayo. Na hi bhavantaragate brahmavihārabhāvanā ruhati. Yadi evaṃ, atītānāgate kathanti? Nāyaṃ doso. ‘‘So evāyaṃ datto tisso’’ti addhāpaccuppannatāya vijjamānabhāvena gahetabbato. Kathaṃ panassa anāgate sampatti ārammaṇaṃ hotīti? Ādesādito, paccuppannāya vā payogasampattiyā anumānato laddhāya gahetabbato.

"Quá khứ" là (chỉ cho) quá khứ trong chính kiếp sống đó. Ở đây, đối với "vị lai" cũng theo phương pháp tương tự. Thật vậy, sự tu tập Phạm trú không thể khởi lên đối với người đã sang kiếp khác. Nếu vậy, làm thế nào (sự tu tập có thể khởi lên) đối với quá khứ và vị lai? Đây không phải là lỗi. Bởi vì (người ấy) cần được nắm bắt như là hiện hữu, như là hiện tại theo thời gian (addhāpaccuppanna), (nghĩ rằng) "chính là Datta này, chính là Tissa này". Lại nữa, làm thế nào sự thành tựu trong tương lai có thể trở thành đối tượng của vị ấy? (Bởi vì) nó có thể được nắm bắt thông qua sự tiên đoán v.v..., hoặc thông qua sự suy luận từ sự thành tựu trong việc thực hành ở hiện tại.

Piyapuggaleti soṇḍasahāyasaññite atippiyapuggale, piyapuggale ca. Duvidhopi cesa idha piyabhāvasāmaññato ‘‘piyapuggalo’’ti vutto. Anukkamenāti atippiyapuggalo piyapuggalo majjhatto verīti catūsu koṭṭhāsesu ekekasmiṃ kammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ, muduṃ, kammaniyañca katvā sesesu upasaṃharaṇānukkamena. Kiñcāpi catūsu janesu samacittatāva sīmāsambhedo sīmā sambhijjati etāyāti katvā. Bhāvanāya pana tathā bahuso pavattamānāya purimasiddhaṃ hetuṃ, itaraṃ phalañca katvā vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Yathāvuttasīmābhāvo vā sīmāsambhedoti vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

"Người thân" là người rất thân, được gọi là bạn nhậu, và người thân. Cả hai loại người này ở đây được gọi là "người thân" do sự tương đồng về trạng thái thân thiết. "Theo thứ tự" có nghĩa là: sau khi đã làm cho đề mục thiền trở nên thuần thục, nhu nhuyến và dễ sử dụng đối với từng phần trong bốn phần là người rất thân, người thân, người trung lập, và kẻ thù, rồi theo thứ tự áp dụng cho các phần còn lại. Mặc dù sự phá vỡ ranh giới (sīmāsambheda) chính là tâm bình đẳng đối với bốn hạng người, được gọi như vậy vì "ranh giới bị phá vỡ bởi tâm ấy". Tuy nhiên, khi sự tu tập diễn ra nhiều lần như vậy, câu "sau khi đã phá vỡ ranh giới bằng tâm bình đẳng" được nói đến bằng cách lấy sự thành tựu trước làm nhân và cái kia làm quả. Hoặc, sự không có ranh giới như đã nói là sự phá vỡ ranh giới, do đó câu "sau khi đã phá vỡ ranh giới bằng tâm bình đẳng" được nói đến. Phần còn lại cần nói ở đây cũng theo phương pháp đã được trình bày ở dưới.

Upekkhābhāvanāvaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Tu Tập Xả

261. Upekkhābhāvananti upekkhābrahmavihārabhāvanaṃ. Yasmā purimabrahmavihārattayanissando catutthabrahmavihāro, tasmā vuttaṃ ‘‘mettādīsu paṭiladdhatikacatukkajjhānenā’’ti. Paguṇatatiyajjhānāti subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃ paguṇaṃ, tathārūpā tatiyabrahmavihārajjhānato. Appaguṇaṃ hi uparijhānassa padaṭṭhānaṃ na hoti. Catukkanayavasena cettha tatiyaggahaṇaṃ. Sukhitā hontūtiādivasenāti ādi-saddena ‘‘niddukkhā hontū’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sattakelāyanaṃ sattesu mamāyanaṃ [Pg.375] mamattakaraṇaṃ, tathā manasikārena yogo sattakelāyanamanasikārayuttattaṃ, tasmā. Mettādīnaṃ rāgagehassitadomanassasomanassānaṃ āsannavuttitāya yathārahaṃ paṭighānunayasamīpacāritā veditabbā. Atha vā ‘‘sukhitā hontu, dukkhato muccantu modantū’’ti hitesitabhāvappattiyā tissannampi anunayassa āsannacāritā. Sati ca tabbipariyāye lohitappakope pubbo viya laddhokāsamevettha paṭighanti avisesena tāsaṃ paṭighānunayasamīpacāritā daṭṭhabbā.

261. "Sự tu tập xả" là sự tu tập xả phạm trú. Bởi vì phạm trú thứ tư là kết quả của ba phạm trú trước, do đó đã nói rằng "với thiền thứ tư trong bộ ba đã đạt được ở tâm từ v.v...". "Thiền thứ ba thuần thục" là (thiền) đã được tu tập tốt, đã đạt đến sự thuần thục, được gọi là thuần thục; (xuất khỏi) thiền phạm trú thứ ba có dạng như vậy. Thật vậy, thiền không thuần thục không thể là nền tảng trực tiếp cho thiền cao hơn. Và ở đây, việc dùng từ "thứ ba" là theo phương pháp tứ thiền. Về câu "theo cách 'mong rằng họ được an lạc' v.v...", cần hiểu rằng từ "v.v..." (ādi) bao gồm cả những câu như "mong rằng họ không còn đau khổ". "Sattakelāyana" (sự quyến luyến chúng sanh) là sự coi chúng sanh là của mình, là hành động tạo ra ngã sở; sự kết hợp với tác ý như vậy là "sattakelāyanamanasikārayuttattaṃ" (sự gắn liền với tác ý quyến luyến chúng sanh). Do sự gần gũi của tâm từ v.v... với tham ái, ưu và hỷ tại gia, cần biết rằng chúng có khuynh hướng gần gũi với sân và ái một cách tương ứng. Hoặc, do đã đạt đến trạng thái mong cầu lợi ích (cho chúng sanh) qua các câu "mong rằng họ được an lạc, mong rằng họ thoát khỏi khổ, mong rằng họ hoan hỷ", cả ba (tâm từ, bi, hỷ) đều có khuynh hướng gần gũi với ái. Và khi điều ngược lại xảy ra, sân hận chắc chắn có cơ hội (khởi lên) ở đây, giống như mủ (xuất hiện) khi máu bị nhiễm độc. Do đó, cần hiểu rằng chúng có khuynh hướng gần gũi với sân và ái một cách không phân biệt.

‘‘Somanassayogena oḷārikattā’’ti idaṃ tatiyajjhānassa vasena vuttaṃ, tato vuṭṭhitassa idamādīnavadassananti. Mettādivasena pana oḷārikabhāve vuccamāne vitakkavicārapītiyogeneva oḷārikatā vattabbā siyā, tāhipi tāsaṃ samāyogasambhavato, upekkhāya ca tadabhāvato. Na vā vattabbā tatiyajjhānikānaṃyeva mettādīnaṃ idhādhippetattā, taṃtaṃjhānasamatikkameneva ca taṃtaṃjhānikā mettādayopi samatikkantā eva nāma honti, jhānasāmaññena viya mettādisāmaññena vohāramattaṃ. Purimāsūti mettākaruṇāmuditāsu. Santabhāvatoti yathāvuttasattakelāyanādianupasantabhāvābhāvato upekkhāya santabhāvato. ‘‘Santabhāvato’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sukhumatā paṇītatā vidūrakilesatā vipulaphalatāti evamādayopi upekkhāya ānisaṃsā daṭṭhabbā. Pakatimajjhattoti kiñci kāraṇaṃ anapekkhitvā pakatiyā sabhāveneva imassa bhikkhuno udāsinapakkhe ṭhito. Ajjhupekkhitvāti attanā katakammavaseneva ayamāyasmā āgato gacchati ca, tvampi attanā katakammavaseneva āgato gacchasi ca, na tassa tava payogena kiñci sukhaṃ vā upanetuṃ, dukkhaṃ vā apanetuṃ labbhā, kevalaṃ panetaṃ cittassa anujukammaṃ, yadidaṃ mettāyanādinā sattesu kelāyanaṃ. Buddhādīhi ariyehi gatamaggo cesa apaṇṇakapaṭipadābhūto, yadidaṃ sabbasattesu majjhattatāti evaṃ paṭipakkhajigucchāmukhena majjhattatāya samupajātagāravabahumānādaro taṃ puggalaṃ punappunaṃ ajjhupekkhati, tattha ca savisesaṃ upekkhaṃ paccupaṭṭhapeti, tassa tathā paṭipajjato pakatiyāpi udāsinattā sātisayaṃ tattha majjhattatā saṇṭhāti[Pg.376]. Bhāvanābalena nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnā eva honti, so taṃ upekkhaṃ piyapuggalādīsu upasaṃharati. Tenāha ‘‘upekkhā uppādetabbā. Tato piyapuggalādīsū’’ti. Ekaṃ puggalanti ettha aññattho eka-saddo ‘‘ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) viya. Ekavacaneneva cettha saṅkhyāviseso siddho, tasmā aññaṃ ekaṃ puggalanti ayamettha attho. Tena attānaṃ nivatteti. ‘‘Neva manāpa’’nti iminā piyapuggalaṃ, atippiyasahāyakañca nivatteti, attānampi vā attani amanāpatāya abhāvato. ‘‘Na amanāpa’’nti iminā appiyaṃ, veripuggalañca, pārisesato majjhattapuggalassa gahaṇaṃ āpannaṃ. Iti ‘‘ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ nāmanāpa’’nti iminā attano, piyādīnañca paṭikkhepamukhena udāsinapuggalaṃ dasseti.

Câu «do sự thô thiển vì tương ưng với hỷ» này được nói theo ý nghĩa của thiền thứ ba, đây là sự thấy rõ nguy hiểm của người đã xuất khỏi thiền ấy. Nhưng khi nói về trạng thái thô thiển theo phương diện từ, bi, hỷ, thì sự thô thiển nên được nói là chỉ do sự tương ưng với tầm, tứ, và hỷ, vì có khả năng tương ưng của chúng (từ, bi, hỷ) với những pháp ấy (tầm, tứ, hỷ), và vì đối với xả thì không có sự tương ưng ấy. Hoặc không nên nói như vậy, vì ở đây chủ ý nói đến các pháp từ, bi, hỷ chỉ thuộc thiền thứ ba, và chính do sự vượt qua từng tầng thiền mà các pháp từ, bi, hỷ, v.v... thuộc từng tầng thiền ấy cũng được xem là đã vượt qua. (Sự phân biệt) chỉ là cách gọi theo tính chất chung của thiền, giống như cách gọi theo tính chất chung của từ, bi, hỷ, v.v... «Purimāsu» (trong các pháp trước) nghĩa là trong từ, bi, và hỷ. «Santabhāvato» (do trạng thái an tịnh) là do không có trạng thái không an tịnh như sự quyến luyến chúng sanh đã nói, và do trạng thái an tịnh của xả. Và câu «do trạng thái an tịnh» này nên được xem chỉ là một ví dụ minh họa. Sự vi tế, sự cao thượng, sự xa lìa phiền não, sự có quả báo to lớn, v.v... cũng nên được xem là những lợi ích của xả. «Pakatimajjhatto» (người trung lập tự nhiên) là người đứng về phía dửng dưng đối với vị tỳ khưu này một cách tự nhiên, do bản chất, không trông đợi bất cứ lý do nào. «Ajjhupekkhitvā» (sau khi đã xả) có nghĩa là: «Vị tôn giả này đến và đi chính là do năng lực của nghiệp do chính mình đã tạo; ngươi cũng vậy, đến và đi chính là do năng lực của nghiệp do chính mình đã tạo. Ngươi không thể dùng nỗ lực của mình để mang lại chút hạnh phúc nào hay loại trừ chút đau khổ nào cho vị ấy. Việc quyến luyến chúng sanh bằng tâm từ, v.v... này chỉ là sự không ngay thẳng của tâm. Con đường mà các bậc Thánh, chư Phật, v.v... đã đi, vốn là pháp hành không sai lầm, chính là sự trung lập đối với tất cả chúng sanh.» Như vậy, với lòng kính trọng, quý mến và tôn trọng đối với sự trung lập được phát sinh qua việc ghê tởm pháp đối nghịch, vị ấy xả đối với người đó nhiều lần, và thiết lập một tâm xả đặc biệt ở đó. Đối với người thực hành như vậy, do bản chất dửng dưng tự nhiên, sự trung lập một cách vượt trội được thiết lập vững chắc ở đó. Do năng lực của sự tu tập, các triền cái chỉ bị đè nén, các phiền não chỉ được lắng xuống. Vị ấy hướng tâm xả đó đến những người thân yêu, v.v... Do đó, ngài nói: «Nên phát sinh tâm xả. Sau đó, đối với người thân yêu, v.v...» Ở đây, trong câu «ekaṃ puggalaṃ» (một người), từ «eka» có nghĩa là «khác», giống như trong câu «ittheke abhivadantī» (một số người tuyên bố như vậy). Ở đây, số lượng đặc biệt đã được xác định chỉ bằng số ít, do đó, ý nghĩa ở đây là «một người khác». Do đó, vị ấy loại trừ chính mình. Bằng câu «neva manāpa» (không phải là người đáng ưa thích), vị ấy loại trừ người thân yêu và người bạn rất thân, hoặc cũng có thể là chính mình, vì không có sự không đáng ưa thích nơi chính mình. Bằng câu «na amanāpa» (không phải là người không đáng ưa thích), vị ấy loại trừ người không thân và kẻ thù. Do sự loại trừ, việc chọn lấy người trung lập được thành tựu. Như vậy, bằng câu «ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ nāmanāpaṃ» (một người không đáng ưa thích cũng không không đáng ưa thích), ngài chỉ ra người dửng dưng bằng cách loại trừ chính mình và những người thân yêu, v.v...

Vuttanayenāti ‘‘yvāssa pakatimajjhatto’’tiādinā anantaraṃ vuttena nayena. Attasinehassa balavabhāvato veritopi attani majjhattatāya durūpasaṃhārattā ‘‘imesu ca attani cā’’ti attā pacchā vutto. Pathavīkasiṇe vuttanayenevāti ‘‘ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā’’tiādinā (visuddhi. 1.87) pathavīkasiṇe vuttanayena. Yaṃ hi heṭṭhā ‘‘paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāyā’’tiādi (visuddhi. 1.87) vuttaṃ, taṃ heṭṭhā tīsu brahmavihāresu, catutthabrahmavihāre ca ādīnavānisaṃsadassanavasena vuttaṃ. Idaṃ pana tatiyajjhāne ādīnavaṃ, catutthajjhāne ca ānisaṃsaṃ disvā catutthādhigamāya yogaṃ karontassa catutthajjhānassa uppajjanākāradassanaṃ. Tasmā tattha vuttaṃ ‘‘pathavīsaddaṃ apanetvā tadeva nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjatī’’tiādinā yojetabbaṃ.

«Vuttanayena» (theo phương pháp đã nói) nghĩa là theo phương pháp đã được nói ngay trước đó, bắt đầu bằng câu «yvāssa pakatimajjhatto» (người nào đối với vị ấy là người trung lập tự nhiên). Do lòng yêu thương bản thân mạnh mẽ, việc áp dụng sự trung lập đối với chính mình còn khó hơn đối với kẻ thù, nên trong câu «imesu ca attani cā» (đối với những người này và đối với chính mình), «chính mình» được nói sau cùng. «Pathavīkasiṇe vuttanayeneva» (giống như phương pháp đã nói trong đề mục đất) nghĩa là theo phương pháp đã nói trong phần đề mục đất, bắt đầu bằng câu «ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā» (sự chứng đắc này có hỷ là kẻ thù gần). Thật vậy, những gì đã được nói ở dưới, bắt đầu bằng «paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāyā» (sau khi xuất khỏi thiền thứ ba đã thuần thục), đã được nói theo phương diện thấy rõ nguy hiểm và lợi ích trong ba phạm trú thấp hơn và trong phạm trú thứ tư. Nhưng điều này là sự trình bày về cách thức phát sinh của thiền thứ tư cho người đang nỗ lực để chứng đắc thiền thứ tư, sau khi đã thấy nguy hiểm trong thiền thứ ba và lợi ích trong thiền thứ tư. Do đó, những gì đã được nói ở đó nên được kết hợp bằng cách loại bỏ từ «đất» và nói rằng «lấy chính tướng ấy làm đối tượng, ý môn hướng tâm phát sinh», v.v...

Pathavīkasiṇādīsūti ādi-saddena sesakasiṇāni, assāsapassāsanimittañca saṅgaṇhāti. Kāmaṃ kasiṇānāpānesu uppannassāpi tatiyajjhānassa upekkhābrahmavihārena rūpāvacarajjhānāditāya attheva sabhāgatā, taṃ pana akāraṇaṃ ārammaṇassa visadisatāyāti āha ‘‘ārammaṇavisabhāgatāyā’’ti. Nanu ca aññathāva kasiṇādibhāvanā, aññathā brahmavihārabhāvanāti bhāvanāvasenāpi yathāvuttajjhānānaṃ attheva visadisatāti? Saccametaṃ, bhāvanāvasena pana visadisatā anuppattiyā na ekantikaṃ kāraṇaṃ. Tathā hi aññathāva mettādibhāvanā[Pg.377], aññathā upekkhābhāvanā. Tathāpi sattesu yathāpavattitaṃ hitesitādiākāraṃ byatirekamukhena āmasantī, tato vinivattamānarūpena ajjhupekkhanākārena brahmavihārupekkhā pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādi (visuddhi. 1.263). Ārammaṇasabhāgatāpi cettha atthīti mettādivasena paṭiladdhatatiyajjhānassa ijjhati upekkhābrahmavihāro. Tena vuttaṃ ‘‘mettādīsū’’tiādi. Tattha mettādīsūti mettādīsu nipphādetabbesu, mettādivasenāti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Trong câu «pathavīkasiṇādīsu» (trong đề mục đất, v.v...), từ «ādi» (v.v...) bao gồm các đề mục kasiṇa còn lại và tướng của hơi thở vô-ra. Thật vậy, đối với thiền thứ ba phát sinh trong các đề mục kasiṇa và hơi thở, vẫn có sự tương đồng với phạm trú xả về phương diện là thiền sắc giới, v.v..., nhưng ngài nói rằng đó không phải là lý do, mà là do sự khác biệt của đối tượng, nên mới nói là «do sự khác biệt của đối tượng». «Chẳng phải sự tu tập kasiṇa, v.v... là một cách, và sự tu tập phạm trú là một cách khác sao? Như vậy, chẳng phải cũng có sự khác biệt của các tầng thiền đã nói về phương diện tu tập hay sao?» Điều này đúng, nhưng sự khác biệt về phương diện tu tập không phải là lý do tuyệt đối cho việc không chứng đắc. Thật vậy, sự tu tập từ, bi, hỷ là một cách, và sự tu tập xả là một cách khác. Tuy nhiên, trong khi quán xét theo cách phủ định về phương diện mong muốn lợi ích, v.v... đã được hướng đến chúng sanh, tâm xả phạm trú vận hành dưới hình thức nhìn với sự quân bình, với bản chất quay lưng lại với điều đó. Thật vậy, ngài sẽ nói: «Chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, do ý muốn của ai mà họ sẽ được an lạc?» v.v... Và vì ở đây cũng có sự tương đồng về đối tượng, nên đối với người đã chứng đắc thiền thứ ba bằng phương tiện từ, bi, hỷ, v.v..., việc thành tựu phạm trú xả là có thể. Do đó, đã nói «mettādīsu» (trong từ, bi, hỷ), v.v... Ở đó, «mettādīsu» có nghĩa là «trong các pháp từ, bi, hỷ, v.v... cần được tạo ra», tức là «bằng phương tiện từ, bi, hỷ, v.v...». Phần còn lại giống như phương pháp đã nói ở dưới.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Chú giải về các vấn đề linh tinh

262. Brahmuttamenāti ettha sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti tividhā brahmāno.

262. Ở đây, trong câu "Brahmuttamena", Phạm thiên có ba loại: tục đế Phạm thiên, hóa sanh Phạm thiên, và thanh tịnh Phạm thiên.

‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe. (jā. 1.14.1);

"Thưa ngài Kosiya, bầy vẹt đang ăn cánh đồng lúa chín mọng; thưa ngài Phạm thiên, tôi xin báo cho ngài hay, tôi không thể ngăn cản chúng được."

Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti. (pāci. 647) –

"Thưa Đại Phạm thiên, hãy du hành đi, các chúng sanh khác cũng đang nấu ăn."

Ca evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā.

Và trong những đoạn kinh tương tự, từ "brahma" (Phạm thiên) được dùng để chỉ tục đế Phạm thiên.

‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’.

"Cánh cửa bất tử đã mở ra cho những ai có tai nghe, hãy để họ thể hiện lòng tin. Thưa Phạm thiên, vì nghĩ rằng sẽ nhọc nhằn, nên ta đã không giảng dạy pháp vi diệu, cao thượng này giữa loài người."

‘‘Atha kho brahmā sahampatī’’ti (dī. ni. 2.71; ma. ni. 1.283; 2.340; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmāno vuttā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādi (ma. ni. 1.148; saṃ. ni. 2.21; a. ni. 4.8; 5.11; paṭi. ma. 2.44) vacanato ‘‘brahma’’nti ariyadhammo vuccati, tato nibbattattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Iti brahmānaṃ uttamo, brahmā ca so uttamo cāti vā [Pg.378] brahmuttamo, bhagavā. Tena kathite ‘‘so mettāsahagatena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471) tattha tattha veneyyānaṃ desite. Itīti evaṃ yathāvuttena bhāvanākkamena ceva atthavaṇṇanākkamena ca viditvā jānitvā. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ taṃtaṃbrahmavihārapaṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattitā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

Trong câu "Khi ấy, Phạm thiên Sahampati..." và những đoạn kinh tương tự, từ "brahma" được dùng để chỉ hóa sanh Phạm thiên. Dựa theo câu "chuyển vận Phạm luân..." v.v..., "brahma" được gọi là Thánh pháp. Do phát sanh từ đó, không phân biệt, tất cả các bậc Thánh đều được gọi là thanh tịnh Phạm thiên vì là Phạm thiên ở mức độ chân đế. Đặc biệt, dựa theo câu "Này các Tỳ khưu, 'Phạm thiên' là danh xưng của Như Lai", bậc Chánh Đẳng Giác được gọi là Phạm thiên Tối thượng do đã đạt đến đỉnh cao tột bậc về các phẩm chất đã trở thành Phạm thiên trong thế giới cùng với chư thiên. Do đó, ngài là bậc tối thượng trong các Phạm thiên, hoặc ngài vừa là Phạm thiên vừa là bậc tối thượng, nên gọi là Brahmuttama, tức là Đức Thế Tôn. Trong những lời dạy được ngài thuyết giảng cho chúng sanh ở các nơi, như "vị ấy với tâm câu hữu với từ..." v.v... Như vậy, cần phải biết và hiểu rõ theo tiến trình tu tập và tiến trình giải thích ý nghĩa đã được trình bày. Cũng cần phải hiểu về tạp luận (pakiṇṇakakathā) như sau: không nắm giữ ý nghĩa riêng biệt, chỉ định cho từng Phạm trú như trước, mà do tính chất chung, nắm giữ ý nghĩa tạp nhạp, lan rộng ở các nơi, nên tạp luận được tiến hành cũng cần phải được biết đến.

Mejjatīti dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ katvā niddisati. Siniyhatīti ettha sattesu byāpajjanavasena lūkhabhāvassa paṭipakkhabhūtaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ hitākārapavattivasena sinehanaṃ daṭṭhabbaṃ, na taṇhāyanavasena. Taṃ hi mohapubbaṅgamaṃ lubbhanasabhāvaṃ, idaṃ pana adussanasabhāvaṃ alobhasampayuttaṃ. Nanu ca taṇhāsinehopi byāpādavirodhī tena sahānavaṭṭhānato. Yadipi tena saha ekasmiṃ citte nappavattati, virodhī pana na hoti appahāyakato. Mejjatīti mitto, hitajjhāsayo khandhappabandho, tappariyāpannatāya mitte bhavā, mitte vā ārammaṇabhūte piye puggale bhavā, mittassa esā pavatti mejjanavasena vāti veditabbā.

Câu "mejjati" (thương mến) chỉ định chính pháp làm tác nhân, nhằm mục đích loại trừ một tác nhân khác ngoài pháp. Ở đây, trong câu "siniyhati" (yêu mến), cần hiểu sự yêu mến (sinehana) là trạng thái đối nghịch với sự khô khan do sân hận đối với chúng sanh, được trí tuệ dẫn đầu, và diễn ra theo cách thức hành động vì lợi ích; không phải theo cách thức của ái dục. Vì rằng, ái dục đó có si dẫn đầu và có bản chất tham lam; còn sự yêu mến này thì có bản chất không sân hận và tương ưng với vô tham. Chẳng phải sự yêu mến do ái cũng đối nghịch với sân vì nó không cùng tồn tại với sân sao? Mặc dù nó không khởi lên trong cùng một tâm với sân, nhưng nó không phải là đối nghịch (thực sự) vì không có khả năng loại bỏ sân. "Mejjati" (thương mến) nên là "mitto" (bạn), là chuỗi uẩn có khuynh hướng lợi ích; do thuộc về chuỗi uẩn ấy nên phát sanh trong người bạn; hoặc phát sanh trong người bạn, là người đáng yêu, làm đối tượng; hoặc cần hiểu rằng đây là sự diễn tiến của người bạn theo cách thức thương mến.

Karotīti karuṇā, kiṃ karoti, kesaṃ, kiṃ nimittanti āha ‘‘paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampana’’nti. Kampananti ca paresaṃ dukkhaṃ disvā tassa apanetukāmassa asahanākārena cittassa aññathattaṃ. Tayidaṃ sappurisānaṃyeva hotīti āha ‘‘sādhūna’’nti. Sappurisā hi saparahitasādhanena ‘‘sādhū’’ti vuccanti. Vināsetīti adassanaṃ gameti, apanetīti attho. Tenettha hiṃsanaṃ apanayananti dasseti. Paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā hi karuṇā. Pharaṇavasenāti phusanavasena, ārammaṇakaraṇavasenāti attho. Ārammaṇakaraṇañcettha dukkhitesu dukkhāpanayanākārenevāti daṭṭhabbaṃ.

"Karoti" (làm) nên là "karuṇā" (bi). Nó làm gì, cho ai, vì nguyên nhân gì? Tác giả nói: "khi người khác đau khổ, nó làm rung động trái tim của người thiện". "Rung động" là sự biến đổi của tâm theo cách không thể chịu đựng được của người muốn loại bỏ khổ đau của người khác sau khi thấy khổ đau đó. Điều này chỉ xảy ra với bậc chân nhân, nên tác giả nói "của người thiện". Bậc chân nhân được gọi là "người thiện" vì họ thực hành lợi ích cho mình và cho người. "Vināseti" (làm cho tiêu tan) có nghĩa là làm cho không thấy, tức là loại bỏ. Do đó, ở đây, tác giả chỉ ra rằng "hiṃsanaṃ" (làm hại) có nghĩa là loại bỏ. Quả vậy, bi có trạng thái là diễn tiến theo cách thức loại bỏ khổ đau của người khác. "Pharaṇavasena" (do sự biến mãn) có nghĩa là do sự tiếp xúc, tức là do sự lấy làm đối tượng. Và ở đây, cần hiểu rằng việc lấy làm đối tượng là chỉ theo cách thức loại bỏ khổ đau nơi những người đau khổ.

Modanti tāyāti modanakiriyāya muditāya karaṇabhāvaniddeso, svāyaṃ upacārasiddho, muditāvinimutto natthi tattha koci kattāti tameva kattubhāvena niddisati ‘‘sayaṃ vā modatī’’ti, ayampi upacāraniddesova. Dhammānaṃ avasavattanatoti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘modanamattameva vā tanti muditā’’ti āha.

Câu "modanti tāya" (họ hoan hỷ với nó) là sự chỉ định theo cách công cụ đối với hỷ (muditā), là hành động hoan hỷ. Điều này được thành tựu do ẩn dụ, vì không có tác nhân nào tách rời khỏi hỷ, nên tác giả chỉ định chính hỷ làm tác nhân qua câu "hoặc tự nó hoan hỷ". Đây cũng là sự chỉ định theo ẩn dụ. Do các pháp không tuân theo ý muốn, để ngăn chặn ý niệm về sự điều khiển, tác giả nói "hoặc hỷ chỉ đơn thuần là sự hoan hỷ".

Piyādīsu [Pg.379] pakkhapātupacchedanamukhena udāsinabhāvasaṅkhātā upapattito ikkhā upekkhā. Tenāha ‘‘averā hontū’’tiādi. Tattha upekkhatīti kattuniddese kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

Sự nhìn nhận (ikkhā) một cách thích đáng (upapattito), được gọi là trạng thái trung lập, với mục đích chính là cắt đứt sự thiên vị đối với người thân yêu v.v..., được gọi là xả (upekkhā). Do đó, tác giả nói "mong rằng họ không có oan trái..." v.v... Ở đây, lý do cho sự chỉ định tác nhân trong câu "upekkhati" (xả) đã được nói ở trên.

263. Hito nāma atthacaro, tasmā hitākārappavattilakkhaṇāti sattānaṃ hitacaraṇākārena pavattilakkhaṇā, hitākārassa vā pavattanalakkhaṇā. Hitūpasaṃhārarasāti sattesu hitassa upanayanakiccā, upanayanasampattikā vā. ‘‘Anatthaṃ me acarī’’tiādinā (dha. sa. 1237; vibha. 909) pavattanakassa āghātassa vinayanākārena paccupatiṭṭhati, ñāṇassa gocarabhāvaṃ gacchati, yattha vā sayaṃ uppajjati, tattha āghātavinayanaṃ paccupaṭṭhapetīti āghātavinayapaccupaṭṭhānā. Amanāpānampi sattānaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññitārūpena, pageva manāpānaṃ yaṃ manāpabhāvadassanaṃ, tathāpavatto yonisomanasikāro, taṃ padaṭṭhānaṃ etissāti manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamoti byāpādassa vikkhambhanavasena vūpasamo. Sampattīti sampajjanaṃ sammadeva nibbatti. Sinehasambhavoti taṇhāsinehassa uppatti. Vipattīti vināso. Mettāmukhena hi rāgo vañceti.

263. "Hita" (lợi ích) có nghĩa là hành động vì lợi ích. Do đó, "có trạng thái là diễn tiến theo cách thức lợi ích" (hitākārappavattilakkhaṇā) có nghĩa là có trạng thái là diễn tiến theo cách thức hành động vì lợi ích của chúng sanh, hoặc có trạng thái là làm phát sanh cách thức lợi ích. "Có phận sự là mang lại lợi ích" (hitūpasaṃhārarasā) có nghĩa là có nhiệm vụ mang lại lợi ích cho chúng sanh, hoặc có sự thành tựu là mang lại lợi ích. Nó biểu hiện qua việc dẹp bỏ oán hận phát sanh từ suy nghĩ "người ấy đã làm điều bất lợi cho ta..." v.v...; nó đi vào phạm vi của trí tuệ; hoặc nơi nào nó tự khởi lên, nơi đó nó làm cho sự dẹp bỏ oán hận biểu hiện, do đó nó "có sự biểu hiện là dẹp bỏ oán hận" (āghātavinayapaccupaṭṭhānā). Ngay cả đối với những chúng sanh không đáng ưa, việc thấy được khía cạnh đáng ưa bằng cách nhận thức điều không đáng ưa là đáng ưa, huống chi là đối với những người đáng ưa; tư duy như lý diễn tiến như vậy, sự thấy được khía cạnh đáng ưa đó là nhân cần thiết của tâm từ, do đó nó "có sự thấy được khía cạnh đáng ưa làm nhân cần thiết" (manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā). Sự lắng dịu của sân (byāpādūpasamo) là thành tựu của nó, tức là sự lắng dịu của sân do sự trấn áp. "Thành tựu" (sampatti) có nghĩa là sự thành công, sự hoàn thành tốt đẹp. "Sự phát sanh của yêu mến" (sinehasambhavo) có nghĩa là sự khởi lên của yêu mến do ái, đó là thất bại của nó. "Thất bại" (vipatti) có nghĩa là sự hủy hoại. Quả vậy, tham ái thường lừa dối dưới vỏ bọc của tâm từ.

Karuṇādīnaṃ lakkhaṇādīsu iminā nayena attho veditabbo. Visesamattameva vaṇṇayissāma. Sattānaṃ pavattadukkhassa apanayanākāro. Apanayanaṃ pana hotu vā mā vā, yo dukkhāpanayanākāro, tathāpavattilakkhaṇā dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā. Apanetukāmatāya paresaṃ dukkhassa asahanaṃ anadhivāsanaṃ paradukkhāsahanaṃ. Na vihiṃsā avihiṃsā, sattānaṃ aviheṭhanaṃ. Taṃ paccupaṭṭhapeti, vihiṃsāya vā paṭipakkhabhāvena paccupatiṭṭhatīti avihiṃsāpaccupaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamoti ettha vihiṃsanti etāya satte, vihiṃsanaṃ vā nesaṃ tanti vihiṃsā, sattānaṃ viheṭhanākārena pavatto karuṇāya paṭipakkhabhūto paṭighacittuppādo. Karuṇāmukhena soko vañcetīti āha ‘‘sokasambhavo vipattī’’ti.

Ý nghĩa về các tướng trạng v.v... của bi v.v... nên được hiểu theo phương pháp này. Chúng ta sẽ chỉ giải thích điểm đặc biệt. (Bi) là trạng thái loại trừ khổ đau đang diễn ra của chúng sanh. Việc loại trừ có thể xảy ra hoặc không, nhưng trạng thái loại trừ khổ đau nào có, thì (bi) có tướng trạng là diễn tiến như vậy, tức là có tướng trạng diễn tiến với trạng thái loại trừ khổ đau. Do muốn loại trừ, việc không thể chịu đựng, không thể kham nhẫn nỗi khổ của người khác là (phận sự) không chịu đựng nỗi khổ của người khác. Không làm hại là vô hại, là không quấy nhiễu chúng sanh. Nó làm cho điều đó hiện khởi, hoặc nó hiện khởi do là đối nghịch với sự làm hại, vì vậy (bi) có sự vô hại là biểu hiện. Trong câu "sự lắng dịu của sự làm hại" (vihiṃsūpasamo), người ta làm hại chúng sanh bằng cái này (etāya), hoặc nó là sự làm hại (vihiṃsanaṃ) của họ (nesaṃ), vì vậy nó là sự làm hại (vihiṃsā), (đó là) tâm sở sân, là đối nghịch của bi, diễn tiến với trạng thái quấy nhiễu chúng sanh. Sầu muộn lừa dối qua bộ mặt của bi, vì vậy ngài nói "sự bất hạnh là nguồn gốc của sầu muộn".

Pamodanalakkhaṇāti parasampattiyā pamodanalakkhaṇā. Anissāyanarasāti issāyanassa usūyanassa paṭipakkhabhāvakiccā. Sattānaṃ sampattiyā, pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca asahanaṃ aramaṇaṃ aratiicceva [Pg.380] saṅgahaṃ gacchati, tassā vihananākārena paccupatiṭṭhati, tassa vā vighātaṃ vūpasamaṃ paccupaṭṭhapetīti arativighātapaccupaṭṭhānā.

(Hỷ) có tướng trạng là hoan hỷ với tài sản của người khác. Có phận sự là không ganh tỵ, tức là phận sự đối nghịch với sự ganh tỵ, đố kỵ. Sự không chịu đựng, không thích thú đối với tài sản của chúng sanh, đối với trú xứ xa vắng, và đối với các thiện pháp cao thượng được gọi là bất lạc (arati). Nó hiện khởi với trạng thái loại trừ sự bất lạc ấy, hoặc nó làm cho sự tiêu trừ, sự lắng dịu của bất lạc ấy hiện khởi, vì vậy (hỷ) có sự tiêu trừ bất lạc là biểu hiện.

Pahāso gehasitapītivasena pahaṭṭhabhāvo uppilāvitattaṃ. Sattesu samabhāvadassanarasāti piyādibhedesu sabbasattesu udāsinavuttiyā samabhāvasseva dassanakiccā, upapattito ikkhaṇato samabhāveneva tesaṃ gahaṇakiccāti attho. Sattesu paṭikkūlāpaṭikkūlākārānaṃ aggahaṇato tattha paṭighānunayānaṃ vūpasamanākārena vuttiyā tesaṃ vūpasamaṃ vikkhambhanaṃ paccupaṭṭhapetīti paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā. Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānāti ettha ‘‘eva’’nti iminā byatirekamukhena hitūpasaṃhāradukkhāpanayanasampattipamodanākārena paccāmasanto mettādīnaṃ tissannaṃ pavattiākārapaṭisedhanamukhena pavattaṃ kammassakatāñāṇaṃ upekkhābrahmavihārassa āsannakāraṇaṃ, na yaṃ kiñcīti dasseti.

Sự vui mừng là trạng thái hân hoan, phấn khởi do sự vui thích tại gia. Có phận sự thấy sự bình đẳng đối với chúng sanh, tức là do thái độ trung lập đối với tất cả chúng sanh trong các sự phân biệt như người thân yêu v.v... nên có phận sự chỉ thấy sự bình đẳng; ý nghĩa là, có phận sự tiếp nhận họ một cách bình đẳng do nhìn nhận theo thực tại. Do không nắm giữ các trạng thái đáng ghét và không đáng ghét nơi chúng sanh, do diễn tiến với trạng thái làm lắng dịu sự chống đối và thiên vị nơi họ, nó làm cho sự lắng dịu, sự chế ngự của chúng hiện khởi, vì vậy (xả) có sự lắng dịu của chống đối và thiên vị là biểu hiện. Trong câu "có sự thấy nghiệp là của riêng làm nền tảng, diễn tiến như vậy", bằng từ "như vậy" (evaṃ), ngài chỉ ra rằng, bằng cách phủ định, trong khi quán xét các trạng thái đem lại lợi ích, loại trừ khổ đau, và hoan hỷ với tài sản, trí tuệ về nghiệp là của riêng, diễn tiến bằng cách phủ định phương thức diễn tiến của ba pháp từ, bi, hỷ, là nhân cần thiết của xả phạm trú, chứ không phải bất cứ (trí tuệ về nghiệp là của riêng) nào.

264. Vipassanāsukhañceva bhavasampatti cāti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro cāti vattabbaṃ. Tampi hi nesaṃ sādhāraṇapayojanaṃ. Tathā ‘‘sukhaṃ supatī’’tiādayo (a. ni. 8.1; 11.15) ekādasānisaṃsā. Te pana heṭṭhā vuttā evāti idha na gahitā.

264. Trong câu "và sự an lạc của thiền quán và sự thành tựu trong các cõi" (vipassanāsukhañceva bhavasampatti ca), cũng nên nói "và sự an trú trong hạnh phúc hiện tại". Vì điều đó cũng là lợi ích chung của chúng. Tương tự, mười một lợi ích bắt đầu bằng "ngủ một cách an lạc". Nhưng những điều đó đã được nói ở trước, vì vậy không được đề cập ở đây.

Nissarati apagacchati etenāti nissaraṇaṃ, pahāyakaṃ. Kāmañcetehi pañcapi nīvaraṇāni, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā vikkhambhanavasena pahīyanti, ujuvipaccanīkadassanavasena pana byāpādādayo pāḷiyaṃ (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13) vuttā. Evañca katvā rāganissaraṇatāvacanaṃ upekkhābrahmavihārassa suṭṭhu samatthitaṃ daṭṭhabbaṃ.

(Sân hận v.v...) thoát ra, rời khỏi bằng cái này, vì vậy nó là sự xuất ly (nissaraṇaṃ), là cái để từ bỏ. Mặc dù cả năm triền cái và các ác pháp có cùng nền tảng với chúng đều được từ bỏ bằng cách chế ngự bởi những (phạm trú) này, nhưng sân hận v.v... được nói trong Pāli theo cách chỉ ra đối nghịch trực tiếp. Và do đó, nên hiểu rằng lời nói về việc là sự xuất ly khỏi tham ái đối với xả phạm trú là được thiết lập rất tốt.

265. Etthāti etesu brahmavihāresu. Mettā sattesu yathārahaṃ dānapiyavacanādisīlasutādiguṇagahaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā’’ti. Rāgopi tattha yathā tathā guṇaggahaṇamukheneva pavattati manāpasaññāpalobhatoti āha ‘‘guṇadassanasabhāgatāyā’’ti. Tasmā mittamukhasapatto viya tulyākārena dūsanato rāgo mettāya āsannapaccatthiko, so lahuṃ otāraṃ labhati satisammosamattenāpi mettaṃ apanīya tassā vatthusmiṃ uppajjanārahattā[Pg.381]. Tatoti rāgato, rāgassa vā otāralābhato. Sabhāgavisabhāgatāyāti sabhāgassa, sabhāgena vā visabhāgatāya. Sattesu hi manāpākāragāhino mettāsabhāgassa tabbiparītasabhāvo byāpādo tena visabhāgo. Tasmā so otāraṃ labhamāno cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya mettāya dūrapaccatthiko. Tatoti byāpādato. Nibbhayenāti anussaṅkanaparisaṅkanena, laddhapatiṭṭhāya mettāya byāpādena duppadhaṃsiyattāti adhippāyo. Tenāha ‘‘mettāyissatī’’tiādi.

265. Ở đây, tức là trong các phạm trú này. Từ diễn tiến đối với chúng sanh một cách thích hợp, bằng cách nắm giữ các đức tính như bố thí, ái ngữ v.v..., giới, văn v.v... Do đó, đã được nói "có sự thấy trạng thái đáng ưa thích của chúng sanh làm nền tảng". Tham ái cũng diễn tiến ở đó bằng cách này hay cách khác, chỉ bằng cách nắm giữ các đức tính, do sự quyến rũ của tưởng về sự đáng ưa thích, vì vậy ngài nói "do có bản chất tương tự trong việc thấy các đức tính". Do đó, giống như kẻ thù mang bộ mặt bạn bè, do làm hư hỏng với trạng thái tương tự, tham ái là kẻ thù gần của từ. Nó dễ dàng có được cơ hội, do có khả năng sanh khởi trong đối tượng của từ khi từ bị loại bỏ chỉ bằng sự thất niệm. "Do đó" (tato) tức là từ tham ái, hoặc do tham ái có được cơ hội. "Do sự tương tự và không tương tự" (sabhāgavisabhāgatāya) tức là do sự không tương tự với cái tương tự (sabhāgassa), hoặc bởi cái tương tự (sabhāgena). Vì sân hận, có bản chất trái ngược với tham ái vốn có phần tương tự với từ (mettāsabhāgassa) trong việc nắm giữ trạng thái đáng ưa thích nơi chúng sanh, là không tương tự (visabhāgo) với nó (tena). Do đó, nếu nó có được cơ hội, nó sẽ chỉ có được sau một thời gian dài. Giống như kẻ thù đứng ở xa của một người, nó là kẻ thù xa của từ. "Do đó" (tato) tức là từ sân hận. "Không sợ hãi" (nibbhayena) tức là không lo lắng, không e ngại; ý nghĩa là, vì từ đã được thiết lập vững chắc thì khó bị sân hận phá hủy. Do đó, ngài nói "sẽ có từ" v.v...

Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ahamime na labhāmīti paritassato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti anutthunanavasena cintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. ‘‘Ādinā’’ti iminā ‘‘sotaviññeyyānaṃ saddāna’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Vipattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādivipattidassanamukhena karuṇā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati yathāvuttadomanassamukhena soko uppajjeyya, so karuṇāya āsannapaccatthiko. Soko hi idha domanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti ettha sattesu dukkhāpanayanakāmatākārassa karuṇāsabhāgassa tesu dukkhūpanayanākāro vihesāsabhāvo visabhāgoti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya karuṇāya dūrapaccatthikā vuttā.

Iṭṭhānanti là được yêu thích. Kantānanti là được ưa chuộng. Manāpānanti là làm tăng trưởng tâm ý. Do đó, chúng làm cho tâm hoan hỷ, nên gọi là manoramānaṃ (làm tâm hoan hỷ). Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti là nương tựa vào ái. Appaṭilābhato samanupassatoti là đối với người bị dằn vặt bởi ý nghĩ "ta không có được những thứ này" do không có được. Atītanti là đã trôi qua. Niruddhanti là đã đi đến sự diệt. Vipariṇatanti là đã biến mất do sự mất đi của tự tánh. Samanussaratoti là đối với người suy tư theo cách than vãn. Gehasitanti là nương tựa vào dục đức. Bằng từ ‘‘ādinā’’ này, ngài bao gồm cả những câu như "âm thanh được nhận biết bởi nhĩ thức" v.v... Vipattidassanasabhāgatāyāti (do có cùng bản chất là thấy sự bất hạnh): Lòng bi khởi lên đối với chúng sanh nào qua việc thấy sự bất hạnh về tài sản v.v..., khi có sự tác ý không như lý về chính nhân duyên ấy đối với các chúng sanh ấy, sầu có thể sanh khởi qua ưu đã được nói đến, nỗi sầu ấy là kẻ thù gần của lòng bi. Vì sầu ở đây được nói với ưu làm chính. Sabhāgavisabhāgatāyāti (do có bản chất tương đồng và khác biệt): Ở đây, đối với bản chất của lòng bi là trạng thái muốn loại trừ khổ đau cho chúng sanh, thì bản chất của sự não hại là trạng thái mang đến khổ đau cho chúng sanh ấy là khác biệt. Do sự tương đồng và khác biệt về bản chất ấy, nó (sự não hại) nếu có được cơ hội thì cũng phải rất lâu mới có được. (Sự não hại) được gọi là kẻ thù xa của lòng bi, giống như kẻ thù ở xa của một người.

Sampattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādisampattidassanamukhena muditā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpāna’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) vuttasomanassamukhena pahāso uppajjeyya, so ca muditāya āsannapaccatthiko. Pahāso hi idha somanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti bhogādisampattīhi [Pg.382] muditesu sattesu pamodanākārassa muditāsabhāgassa tattha anabhiramanākārā arati visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya muditāya dūrapaccatthikā vuttā. Pamudito cātiādi muditāya siddhāya ayampi arati na hotīti laddhabbaguṇadassanavasena vuttaṃ, na idhādhippetaaratiniggahadassanavasena. Kāyacittavivekapaṭipakkhāya vā aratiyā vikkhambhitāya muditāya paṭipakkhā arati suvikkhambhaneyyā hotīti dassanatthaṃ ekadesena arati dassitāti daṭṭhabbaṃ. Adhikusaladhammesūti samathavipassanādhammesu.

Sampattidassanasabhāgatāyāti (do có cùng bản chất là thấy sự thành tựu): Hỷ khởi lên đối với chúng sanh nào qua việc thấy sự thành tựu về tài sản v.v..., khi có sự tác ý không như lý về chính nhân duyên ấy đối với các chúng sanh ấy, sự vui mừng hớn hở có thể sanh khởi qua hỷ đã được nói đến bằng câu "các sắc được nhận biết bởi nhãn thức" v.v..., và sự vui mừng hớn hở ấy là kẻ thù gần của hỷ. Vì sự vui mừng hớn hở ở đây được nói với hỷ làm chính. Sabhāgavisabhāgatāyāti (do có bản chất tương đồng và khác biệt): Đối với bản chất của hỷ là trạng thái vui mừng với các chúng sanh hoan hỷ vì sự thành tựu tài sản v.v..., thì sự không hoan hỷ là trạng thái không vui thích ở đó là khác biệt. Do sự tương đồng và khác biệt về bản chất ấy, nó (sự không hoan hỷ) nếu có được cơ hội thì cũng phải rất lâu mới có được. (Sự không hoan hỷ) được gọi là kẻ thù xa của hỷ, giống như kẻ thù ở xa của một người. Câu "và hoan hỷ" v.v... được nói theo cách chỉ ra phẩm chất nên có được rằng "khi hỷ đã thành tựu, sự không hoan hỷ này cũng không có", chứ không phải theo cách chỉ ra sự chế ngự sự không hoan hỷ được chủ ý ở đây. Hoặc, nên hiểu rằng: để chỉ ra rằng khi sự không hoan hỷ, là đối nghịch của thân viễn ly và tâm viễn ly, đã được chế ngự, thì sự không hoan hỷ, là đối nghịch của hỷ, có thể được chế ngự dễ dàng, nên sự không hoan hỷ được chỉ ra một phần. Adhikusaladhammesūti là trong các pháp chỉ và quán.

Bālakaradhammayogato bālassa. Attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa. Puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijinā vā sekkhā odhisova kilesānaṃ jitattā. Tena imassa odhijitabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā. Tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvadassanatthaṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttākārena sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātivattatīti adhippāyo. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattāti yathā brahmavihārupekkhā mettādayo viya sattesu hitūpasaṃhārādivasena guṇadose avicārentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattati, evaṃ aññāṇupekkhā sattesu vijjamānampi guṇadosaṃ acintentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattatīti dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgā. Tasmā sā lahuṃ otāraṃ labhatīti brahmavihārupekkhāya āsannapaccatthikā vuttā. Sabhāgavisabhāgatāyāti iṭṭhāniṭṭhesu majjhattākārassa upekkhāsabhāgassa [Pg.383] tattha anurodhavirodhapavattiākārā rāgapaṭighā visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya te otāraṃ labhamānā cireneva labheyyunti purisassa dūre ṭhitasapatto viya upekkhābrahmavihārassa dūrapaccatthikā vuttā.

Bālassa là của kẻ ngu, do sự liên hệ với các pháp tạo ra sự ngu si. Mūḷhassa là của kẻ si mê, do sự si mê tột độ về lợi ích của mình và lợi ích của người khác. Puthujjanassa là của phàm phu, do các nguyên nhân như sanh ra nhiều phiền não v.v... Anodhijinassa là của người chưa chiến thắng các giới hạn phiền não bằng các giới hạn của đạo, do chưa chiến thắng; hoặc, các bậc hữu học là những người chiến thắng có giới hạn, do đã chiến thắng các phiền não chỉ trong giới hạn. Do đó, ngài phủ nhận trạng thái chiến thắng có giới hạn của người này. Avipākajinassa là của người chưa chiến thắng quả vị, do chưa chiến thắng quả vị sẽ diễn ra trên kiếp thứ bảy v.v...; hoặc, các bậc A-la-hán là những người chiến thắng quả vị, do không còn tái sanh. Do đó, ngài phủ nhận trạng thái vô học của người này. Anādīnavadassāvino là của người không có thói quen thấy sự nguy hại, do không có thói quen thấy sự nguy hại trong si mê tột độ, là gốc rễ của tất cả các pháp ác và có nhiều nguy hại. Assutavato là của người không có văn (học), do không có giáo pháp và chứng pháp. Để chỉ ra trạng thái là phàm phu mù quáng của người ấy, rằng "người như vậy chắc chắn được gọi là phàm phu mù quáng", nên từ ‘‘puthujjanassā’’ lại được nói một lần nữa. Evarūpāti là có si mê tột độ đi trước theo cách đã nói. Rūpaṃ sā nātivattati (nó không vượt qua sắc) có nghĩa là không phải là nguyên nhân để vượt qua các sắc, ý là không vượt qua được phiền não có sắc làm đối tượng. Chính sự vô minh không có hỷ và ưu là vô minh xả. Dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattāti (do có cùng bản chất là không xem xét lỗi và đức): Giống như xả trong tứ vô lượng tâm, cũng như từ v.v..., không xem xét lỗi và đức mà chỉ vận hành theo cách mang lại lợi ích cho chúng sanh, chỉ đơn thuần vận hành theo cách xả bỏ, cũng vậy, vô minh xả không suy xét đến lỗi và đức dù có hiện hữu nơi chúng sanh, mà chỉ vận hành theo cách xả bỏ. Do đó, chúng có cùng bản chất là không xem xét lỗi và đức. Vì vậy, nó (vô minh xả) dễ dàng có được cơ hội, nên được gọi là kẻ thù gần của xả trong tứ vô lượng tâm. Sabhāgavisabhāgatāyāti (do có bản chất tương đồng và khác biệt): Đối với bản chất của xả là trạng thái trung lập đối với các đối tượng khả ái và không khả ái, thì tham và sân, là những trạng thái vận hành theo cách thuận theo và chống đối ở đó, là khác biệt. Do sự tương đồng và khác biệt về bản chất ấy, chúng (tham và sân) nếu có được cơ hội thì cũng phải rất lâu mới có được. (Tham và sân) được gọi là kẻ thù xa của xả trong tứ vô lượng tâm, giống như kẻ thù ở xa của một người.

266. Kattukāmatā chando ādi ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā’’ti (a. ni. 8.83) vacanato, atha vā sattesu hitesitādukkhāpanayanakāmatādinā anavajjābhipatthanāvasena pavattanato ‘‘kattukāmatā chando ādī’’ti vuttaṃ. Upekkhābrahmavihāropi hi sattesu anirākatahitacchandoyeva ‘‘tattha abyāvaṭatā apaṇṇakapaṭipadā’’ti ajjhupekkhanākārena pavattati mātā viya sakiccapasute putte. Nīvaraṇādīti ādi-saddena tadekaṭṭhakilesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Katthaci sattaggahaṇampi saṅkhāraggahaṇameva hoti puggalādhiṭṭhānāya desanāya yathā ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27; khu. pā. 4.1), na evamidhāti āha ‘‘paññattidhammavasena eko vā satto aneke vā sattā ārammaṇa’’nti. Paññattidhammavasenāti paññattisaṅkhātadhammavasena. Kāmañcettha ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) bhāvanāyaṃ sukhādiggahaṇampi labbhati. Taṃ pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 255; theragā. 676; netti. 5) vipassanāya aniccalakkhaṇagahaṇaṃ viya appadhānabhūtaṃ, sattapaññatti eva padhānabhāvena gayhatīti daṭṭhabbaṃ. Upacāre vā patte ārammaṇavaḍḍhanaṃ tatthāpi sīmāsambhedasiddhitoti adhippāyo.

266. Dục muốn làm là khởi đầu, do có câu (kinh) nói rằng: “Các pháp thiện có dục làm căn bản”. Hoặc là, do diễn tiến bằng cách mong mỏi điều không có lỗi lầm đối với chúng sanh, như là mong muốn lợi ích, mong muốn loại trừ khổ đau, v.v., nên được nói rằng: “Dục muốn làm là khởi đầu”. Quả vậy, cả phạm trú xả cũng diễn tiến bằng cách xả bỏ đối với chúng sanh trong khi vẫn có dục về lợi ích không bị từ bỏ, (với ý nghĩ rằng): “Sự không bận tâm ở đó là pháp hành không sai lầm”, giống như người mẹ đối với đứa con đang chuyên tâm vào công việc của mình. Trong câu `nīvaraṇādi` (các triền cái, v.v.), nên hiểu rằng từ `ādi` (v.v.) bao gồm cả các phiền não có cùng một nền tảng với các triền cái ấy. Ở một vài nơi, do bài thuyết giảng dựa trên phương diện cá nhân, việc nắm bắt chúng sanh cũng chính là việc nắm bắt các pháp hành, giống như câu: “Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực”. Để chỉ rằng ở đây không phải như vậy, ngài đã nói: “Một chúng sanh hay nhiều chúng sanh là đối tượng theo phương diện pháp chế định”. `Paññattidhammavasena` nghĩa là theo phương diện pháp được gọi là chế định. Và ở đây, trong việc tu tập với câu “mong rằng họ được an lạc” v.v., việc nắm bắt lạc v.v. cũng có được. Tuy nhiên, nên hiểu rằng việc ấy không phải là chính yếu, giống như việc nắm bắt tướng vô thường trong thiền minh sát với câu “tất cả các pháp hành là vô thường”, mà chính chế định chúng sanh được nắm bắt một cách chính yếu. Hoặc khi đã đạt đến cận hành, có sự phát triển đối tượng, ý muốn nói là vì ở đó cũng thành tựu được việc phá vỡ ranh giới.

Ekamāvāsaṃ paricchinditvāti ettha ‘‘satte mettāya pharissāmī’’ti evaṃ ñāṇena paricchedaṃ katvā ekā racchā paricchinditabbāti yojanā. Racchāgahaṇena racchāvāsino sattā gahitā yathā ekaṃ disanti. Evaṃ sabbattha.

Trong câu `ekamāvāsaṃ paricchinditvā` (sau khi khoanh vùng một trú xứ), cách cú pháp là: sau khi thực hiện sự khoanh vùng bằng trí tuệ rằng “ta sẽ biến mãn tâm từ đến các chúng sanh (ở đây)”, một con đường nên được khoanh vùng. Bằng việc nắm bắt con đường, các chúng sanh sống trên con đường được nắm bắt, giống như (trong câu) `ekaṃ disaṃ` (một phương). Tương tự như vậy ở tất cả mọi nơi.

267. Kasiṇānaṃ nissandoti kasiṇajjhānānaṃ nissandaphalasadisā āruppā arūpajjhānāni, kasiṇajjhānānaṃ pāripūriyāva sijjhanato. Tehi vinā asijjhanatoti keci. Samādhinissandoti rūpajjhānasamādhīnaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ arūpajjhānasamādhīnañca nissando paṭipāṭiyā te adhigantvāva paṭilabhitabbato[Pg.384]. Vipassanānissando vipassanānubhāvena laddhabbato, vipassanāvaseneva ca samāpajjitabbato. Samathavipassanānissando nirodhasamāpatti. Yathāha ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā’’tiādi (visuddhi. 2.868). ‘‘Purimabrahmavihārattayanissando’’ti iminā mettādivasena tīṇi jhānāni adhigantvā ṭhitasseva upekkhābrahmavihāro, na itarassāti dasseti. Tamevatthaṃ upamāya pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

267. (Câu) `kasiṇānaṃ nissando` (là kết quả của các đề mục kasina) (có nghĩa là) các thiền vô sắc giống như quả kết quả của các thiền kasina, vì chúng chỉ thành tựu do sự viên mãn của các thiền kasina. Một số vị nói rằng: “Vì không có chúng thì không thể thành tựu”. (Câu) `samādhinissando` (là kết quả của định) (có nghĩa là) là kết quả của các định thiền sắc giới và ba định thiền vô sắc giới thấp hơn, vì nó chỉ có thể đạt được sau khi đã chứng đắc tuần tự các định ấy. (Diệt thọ tưởng định là) `vipassanānissando` (kết quả của minh sát) vì nó có thể đạt được nhờ oai lực của minh sát, và chỉ có thể nhập vào bằng năng lực của minh sát. Diệt thọ tưởng định là `samathavipassanānissando` (kết quả của chỉ và quán). Như đã nói: “Do đã được trang bị hai lực” v.v. Bằng câu “là kết quả của ba phạm trú trước”, ngài chỉ ra rằng phạm trú xả chỉ có ở người đã an trú sau khi chứng đắc ba thiền (đầu) bằng tâm từ v.v., chứ không có ở người khác. Để chỉ ra ý nghĩa ấy một cách rõ ràng hơn bằng ví dụ, ngài đã nói `yathā hi` (quả vậy, như) v.v. Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được nói ở phần dưới.

268. Siyāti vuccamānākārena siyā kassaci parivitakko. Etthāti etesu mettādīsu brahmavihāratā veditabbā, itarakammaṭṭhānāni attahitapaṭipattimattāni. Imāni pana ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.22) parahitapaṭipattibhūtāni. Tasmā sattesu sammā paṭipattibhāvena seṭṭhā ete vihārā. Brahmānoti upapattibrahmāno. Te hi idha jhānabhāvanāya vinīvaraṇacittā hutvā brahmaloke uppannā tattha yāvatāyukaṃ vinīvaraṇacittāva honti. Tasmā ‘‘niddosacittā viharantī’’ti vadanti. Brahmānoti vā sakalabuddhaguṇahetubhūtānaṃ dānapāramitādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ paripūraṇavasena brūhitaguṇā mahāsattā bodhisattā. Te hi sabbasattānaṃ hitesanena, ahitāpanayanena, sampattipamodanena, sabbattha vivajjitāgatigamanamajjhattabhāvādhiṭṭhānena ca niddosacittā viharanti. Evanti yathā te upapattibrahmāno, mahābodhisattabrahmāno vā, evaṃ etehi brahmavihārehi sampayuttā samaṅgībhūtā.

268. (Câu) `siyā` (có thể có) (nghĩa là) sự suy tầm của một người nào đó có thể có theo cách đang được nói đến. (Câu) `ettha` (ở đây) (nghĩa là) nên hiểu tính chất phạm trú ở trong các pháp này là từ v.v., các đề mục thiền khác chỉ là sự thực hành liên quan đến lợi ích của bản thân. Còn những pháp này, với câu “mong tất cả chúng sanh được an lạc” v.v., đã trở thành sự thực hành liên quan đến lợi ích của người khác. Do đó, vì là sự thực hành chân chánh đối với chúng sanh, những trú xứ này là cao thượng. `Brahmāno` (các vị Phạm thiên) là các vị Phạm thiên do tái sanh. Quả vậy, các vị ấy ở đây, sau khi có tâm không triền cái do tu tập thiền, sanh lên cõi Phạm thiên, ở đó các vị ấy có tâm không triền cái cho đến hết tuổi thọ. Do đó, người ta nói rằng “các vị ấy sống với tâm không có lỗi lầm”. Hoặc `brahmāno` (các vị Phạm thiên) là các vị Bồ-tát, là những bậc đại chúng sanh có các phẩm hạnh đã được phát triển do sự viên mãn các pháp tạo nên Phật, như ba-la-mật bố thí v.v., là nhân của tất cả các phẩm hạnh của chư Phật. Quả vậy, các vị ấy sống với tâm không có lỗi lầm do tìm cầu lợi ích cho tất cả chúng sanh, do loại trừ điều bất lợi, do hoan hỷ với tài sản (của chúng sanh), và do an trú trong sự trung lập, tránh xa thiên vị ở khắp mọi nơi. (Câu) `evaṃ` (như vậy) (nghĩa là) giống như các vị Phạm thiên do tái sanh hoặc các vị Phạm thiên Bồ-tát ấy (sống), cũng vậy, (những người này) đã tương ưng, đã được trang bị với các phạm trú này.

269. Catassovātiādipañhassāti catassotiādikassa tividhassa pañhassa. Visuddhimaggādivasāti ettha byāpādasaṃkilesādito visujjhanupāyo visuddhimaggo. Ādi-saddena hitūpasaṃhārādimanasikāravisesā saṅgahitā. Āsaṃ mettādīnaṃ. Appamāṇeti pamāṇarahite. Yenāti yena kāraṇena. Tanti tasmā. Da-kāro padasandhikaro.

269. (Câu) `catassovātiādipañhassa` (nghĩa là) của ba loại câu hỏi bắt đầu bằng `catasso` v.v. Trong câu `visuddhimaggādivasā`, phương pháp thanh lọc khỏi sự ô nhiễm của sân hận v.v. là Thanh Tịnh Đạo. Bằng từ `ādi` (v.v.), các loại tác ý đặc biệt như mang lại lợi ích v.v. được bao gồm. `Āsaṃ` (của chúng) (nghĩa là) của tâm từ v.v. (Câu) `appamāṇe` (vô lượng) (nghĩa là) trong (chúng sanh) không có giới hạn. (Câu) `yena` (nghĩa là) do nguyên nhân nào. (Câu) `tan` (nghĩa là) do đó. Phụ âm `da` có chức năng nối từ.

Byāpādabahulassa visuddhimaggoti ānetvā sambandhitabbaṃ, ujuvipaccanīkabhāvatoti adhippāyo. Esa nayo sesesupi. Pakkhapātavasena anābhujanamanābhogo majjhattākāroti adhippāyo. Yvāyaṃ catubbidho sattesu [Pg.385] manasikāro vutto, tameva upamāya dassetuṃ ‘‘yasmā ca yathā mātā’’tiādi vuttaṃ. Tattha vuttassāpi hitūpasaṃhārādiatthassa upameyyabhāvaṃ upanetvā dassetuṃ atthupanayanattho ‘‘yasmā cā’’ti ca-saddo. Pariyāyeti vāre, tasmiṃ tasmiṃ kiccavasena parivattanakkameti attho. Abyāvaṭāti anussukkā. Tathāti yathā mātā daharādīsu puttesu, tathā sabbasattesu mettādivasena mettāyanādivasikena bhavitabbanti yojanā. Tasmāti yasmā sabbepi saṃkilesadhammā yathārahaṃ dosamoharāgapakkhiyā, tehi ca visujjhanupāyo appamaññā, hitūpasaṃhārādivasena catubbidho ca sattesu manasikāro, tasmā visuddhimaggādivasā catassova appamaññā. Catassopi etā bhāvetukāmena na ekekanti adhippāyo. Sati hi sabbasaṅgahe kamena bhavitabbaṃ. Hitesitā mettāyananti āha ‘‘evaṃ patthitahitāna’’nti. Sambhāvetvā vāti ‘‘imāya paṭipattiyā ayaṃ nirayādīsu nibbatteyyā’’ti parikappetvā vā. Dukkhāpanayanākaārappavattivasena paṭipajjitabbanti sambandho. Tato paranti tato hitākārappavattiādito paraṃ. Kattabbābhāvatoti catutthassa pakārassa kattabbassa abhāvato. Ayaṃ kamoti ayaṃ imāsaṃ appamaññānaṃ yebhuyyena pavattanakkamoti katvā vuttaṃ, na ‘‘imināva kamena etāsaṃ pavatti, na aññathā’’ti. Mettādīnaṃ hi tissannaṃ bhāvanānaṃ kamaniyamo natthi, yaṃ vā taṃ vā paṭhamaṃ bhāvetuṃ labbhā, desanākkamavasena vā evaṃ vuttaṃ.

Nên dẫn đến và liên kết (câu) ‘Đối với người có nhiều sân hận là con đường thanh tịnh’. Ý nghĩa là do có trạng thái đối nghịch trực tiếp. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những (hạng người) còn lại. Do thiên vị, sự không chú tâm là không quan tâm, có nghĩa là thái độ trung lập. Bốn loại tác ý đối với chúng sanh đã được nói đến, để chỉ rõ điều đó bằng ví dụ, nên đã nói: “Bởi vì và như người mẹ” v.v... Ở đây, để dẫn đến và chỉ rõ ý nghĩa đã được nói đến như là sự mang lại lợi ích v.v... là đối tượng được so sánh, nên ca-tự trong câu “yasmā cā” có ý nghĩa là dẫn đến ý nghĩa (so sánh). Pariyāye là trong các lần lượt, ý nghĩa là trong thứ tự thay đổi tùy theo phận sự trong mỗi trường hợp. Abyāvaṭā là không bận tâm. Tathā là như người mẹ đối với các con trai nhỏ tuổi v.v..., cũng vậy, đối với tất cả chúng sanh, nên có (thái độ) do tâm từ v.v..., do có tâm từ v.v... là cách liên kết. Tasmā là bởi vì tất cả các pháp phiền não tùy theo mức độ đều thuộc về phần sân, si, tham, và phương pháp thanh tịnh khỏi chúng là các vô lượng tâm, và bốn loại tác ý đối với chúng sanh do sự mang lại lợi ích v.v..., do đó, do là con đường thanh tịnh v.v... nên có bốn vô lượng tâm. Ý nghĩa là người muốn tu tập cả bốn pháp này, không phải (tu tập) từng pháp một. Vì khi có sự bao gồm tất cả, thì nên có (sự tu tập) theo thứ tự. Mong muốn lợi ích là tâm từ, nên đã nói “evaṃ patthitahitānaṃ”. Sambhāvetvā vā là hoặc sau khi tưởng tượng rằng: “Do sự thực hành này, người này sẽ tái sanh vào địa ngục v.v...”. Nên thực hành do sự diễn tiến theo cách loại bỏ khổ đau, đó là sự liên kết. Tato paraṃ là sau đó, (tức là) sau sự diễn tiến theo cách mang lại lợi ích v.v... Kattabbābhāvato là do không có loại thứ tư cần phải làm. Ayaṃ kamo là đây là thứ tự diễn tiến của các vô lượng tâm này theo phần lớn, được nói như vậy, chứ không phải (nói rằng): “Sự diễn tiến của chúng chỉ theo thứ tự này, không khác được”. Vì đối với sự tu tập ba pháp từ v.v..., không có quy định về thứ tự, có thể tu tập pháp nào trước cũng được, hoặc được nói như vậy là do thứ tự thuyết giảng.

Ekasattassāpīti ekassāpi sattassa. Appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttā. Evaṃ pamāṇaṃ aggahetvāti yathā uddhumātakādīsu atirekuddhumātakādibhāvappatte padese nimittaṃ gayhati, evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā. Sakalapharaṇavasenāti niravasesapharaṇavasena.

Ekasattassāpi là ekassāpi sattassa. Do không có tợ tướng, nên không có sự nắm bắt có giới hạn, và sự nắm bắt chúng sanh diễn tiến theo tục đế không phải là sự nắm bắt sắc v.v... có giới hạn, do đó, khi đạt đến an chỉ, đối với các pháp từ v.v... là đỉnh cao của sự nắm bắt chúng sanh không sai lầm, dù chỉ có một chúng sanh làm đối tượng, cũng được nói là có hành xứ vô lượng. Evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā là như trong các đề mục tử thi sình trương v.v..., tướng được nắm bắt ở một phần đã đạt đến trạng thái sình trương v.v... quá mức, cũng vậy, là không nắm bắt theo giới hạn. Sakalapharaṇavasena là do sự biến mãn không còn sót lại.

270. Nissaraṇattāti ettha yaṃ yassa nissaraṇaṃ, taṃ tassa ujupaṭipakkhabhūtameva hoti. Yathā kāmānaṃ nekkhammaṃ, rūpānaṃ āruppā, saṅkhārānaṃ nibbānaṃ[Pg.386], evaṃ domanassasahitānaṃ byāpādavihiṃsāratīnaṃ nissaraṇabhūtā mettākaruṇāmuditā na somanassarahitā honti. Nissaraṇaggahaṇeneva ca pubbabhāgiyānaṃ tāsaṃ upekkhāsampayogopi anuññātoti daṭṭhabbaṃ anissaraṇabhāvato. Tathā hi aṭṭhavīsatiyā cittuppādesu karuṇāmuditānaṃ pavattiṃ ācariyā icchanti. Na hi brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattati pārisuddhiupekkhā viya. Na hi kadāci pārisuddhiupekkhā vedanupekkhaṃ vinā vattatīti.

270. Ở đây, trong câu nissaraṇattā, pháp nào là sự xuất ly của pháp nào, thì pháp đó chính là pháp đối nghịch trực tiếp của pháp kia. Như xuất ly là (sự xuất ly) của các dục, các thiền vô sắc là (sự xuất ly) của các sắc, và Níp-bàn là (sự xuất ly) của các hành, cũng vậy, từ, bi, hỷ là sự xuất ly của sân, hại, và bất lạc đi kèm với ưu, nên chúng không phải là không có hỷ. Và chỉ bằng sự nắm bắt sự xuất ly, nên hiểu rằng sự tương ưng với xả của các pháp ấy ở giai đoạn sơ khởi cũng được cho phép, do chúng không phải là sự xuất ly. Thật vậy, các vị luận sư chấp nhận sự diễn tiến của bi và hỷ trong hai mươi tám sự sanh khởi của tâm. Vì phạm trú xả không diễn tiến nếu không có xả thọ, giống như thanh tịnh xả. Vì thanh tịnh xả không bao giờ diễn tiến nếu không có thọ xả.

271. Sātasahagatanti sukhasahagataṃ. Tasmāti yasmā ‘‘tato tvaṃ bhikkhū’’tiādikāya (a. ni. 8.63) desanāya catunnampi appamaññānaṃ savitakkādibhāvo viya upekkhāsahagatabhāvopi viññāyati, tasmā. Catassopi appamaññā catukkapañcakajjhānikāti codakassa adhippāyo. Evañhi satīti yadi mūlasamādhimhi vuttamatthaṃ anantaraṃ vuttatāya brahmavihāresu pakkhipati, evaṃ sante kāyānupassanādayopi catukkapañcakajjhānikā siyuṃ, na pana honti vipassanāvasena desitattāti adhippāyo, hontu kāyānupassanādayo ānāpānabhāvanāvasena catukkapañcakajjhānikāti vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘vedanādīsū’’tiādi. Byañjanacchāyāmattaṃ gahetvāti ‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissatī’’tiādīhi byañjanehi pakāsito eva cittasamādhi ‘‘ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatī’’tiādīhipi byañjanehi pakāsitoti byañjanato labbhamānasamādhicchāyāmattaṃ gahetvā ubhayattha labbhamānaṃ adhippāyaṃ aggahetvāti attho. Suttatthaṃ hi aññathā vadanto ayathāvāditāya satthāraṃ apavadanto nāma hoti. Tenāha ‘‘mā bhagavantaṃ abbhācikkhī’’ti.

271. Sātasahagataṃ là sukhasahagataṃ. Tasmā là bởi vì do bài kinh “tato tvaṃ bhikkhu” v.v..., trạng thái có tầm v.v... của cả bốn vô lượng tâm được biết đến, cũng như trạng thái đi kèm với xả cũng được biết đến, do đó. Ý của người chất vấn là cả bốn vô lượng tâm đều thuộc về tứ thiền và ngũ thiền. Evañhi sati là nếu người ấy gộp ý nghĩa đã được nói trong định căn bản vào các phạm trú do được nói ngay sau đó, trong trường hợp như vậy, các pháp như thân quán niệm v.v... cũng sẽ thuộc về tứ thiền và ngũ thiền, nhưng chúng không phải vậy, ý nghĩa là do chúng được thuyết giảng theo cách của minh sát. E ngại rằng người ấy có thể nói: “Các pháp như thân quán niệm v.v... hãy là thuộc về tứ thiền và ngũ thiền do sự tu tập hơi thở”, nên ngài đã nói “vedanādīsu” v.v... Byañjanacchāyāmattaṃ gahetvā là chỉ nắm bắt cái bóng của văn tự, (nghĩa là) định tâm được biểu thị bằng các văn tự như “tâm giải thoát từ của tôi sẽ được tu tập”, và cũng được biểu thị bằng các văn tự như “tâm của tôi sẽ được an trú nội tâm”, do đó, ý nghĩa là chỉ nắm bắt cái bóng của định có được từ văn tự, mà không nắm bắt ý nghĩa có được ở cả hai nơi. Vì người nói ý nghĩa kinh theo cách khác, do nói không đúng như thật, được gọi là người phỉ báng bậc Đạo Sư. Do đó, ngài đã nói “mā bhagavantaṃ abbhācikkhī”.

272. ‘‘Tayimaṃ dosaṃ pariharitukāmena na sabbaṃ suttaṃ nītatthameva, tasmā garukulato adhippāyo maggitabbo’’ti dassento ‘‘gambhīraṃ hī’’tiādiṃ vatvā tattha ādito paṭṭhāya adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Āyācitā dhammadesanā etenāti āyācitadhammadesano, taṃ āyācitadhammadesanaṃ. Evamevāti garahane nipāto, mudā evāti attho. Ajjhattanti gocarajjhatte, kammaṭṭhānārammaṇeti attho[Pg.387]. Yasmā cittekaggatā nāma sasantatipariyāpannā hoti, tasmā atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘niyakajjhattavasenā’’ti vuttaṃ. Cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatīti bahiddhā avikkhippamānaṃ ekaggabhāve ṭhitaṃ bhavissati. Tato eva susaṇṭhitaṃ, suṭṭhu samāhitanti attho. Uppannāti avikkhambhitā. Pāpakāti lāmakā. Akusalā dhammāti kāmacchandādayo akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā. Cittaṃ pariyādāya pavattituṃ okāsādānena kusalacittaṃ khepetvā na ca ṭhassantīti yojanā. Iminā yathāvuttassa samādhānassa kāraṇamāha.

272. Để trình bày rằng: "Bởi người muốn tránh khỏi lỗi lầm này, không phải tất cả kinh điển đều là nghĩa đã được xác định (nītatta), do đó, cần phải tìm cầu ý nghĩa từ nơi vị thầy đáng kính," sau khi nói câu "gambhīraṃ hī" v.v..., để trình bày ý nghĩa từ lúc bắt đầu trong bài kinh ấy, ngài đã nói câu "ayañhī" v.v... Pháp thoại đã được thỉnh cầu bởi vị này, vì thế (gọi là) āyācitadhammadesano (người có pháp thoại được thỉnh cầu). (Câu Pāli đề cập đến) người có pháp thoại được thỉnh cầu ấy. Evameva là một bất biến từ trong ý nghĩa khiển trách, có nghĩa là chỉ là vô ích. Ajjhattaṃ (nội tâm) là trong phạm vi nội tại, có nghĩa là trong đối tượng của đề mục thiền. Bởi vì sự nhất tâm được bao gồm trong dòng tương tục của chính mình, do đó trong phần giải nghĩa đã nói là "do năng lực nội tại của chính mình." Tâm sẽ được an trú có nghĩa là tâm không bị phân tán ra bên ngoài, sẽ được an trú trong trạng thái nhất tâm. Chính vì thế (tâm) được khéo an trú, có nghĩa là được khéo định tĩnh. Uppannā (đã sanh khởi) là chưa được chế ngự. Pāpakā (xấu ác) là thấp kém. Akusalā dhammā (các pháp bất thiện) là các pháp bất thiện như dục tham v.v... do có ý nghĩa là sanh khởi từ sự không khéo léo. Cách kết nối câu là: (Các pháp bất thiện) sẽ không tồn tại, sau khi đã làm tiêu hao tâm thiện bằng cách chiếm đoạt và không cho cơ hội để tâm (thiện) sanh khởi. Bằng câu này, ngài nói lên nguyên nhân của sự định tĩnh đã được nói đến.

Cittekaggatāmattoti bhāvanamanuyuttena paṭiladdhamattaṃ nātisubhāvitaṃ samādhānaṃ. Taṃ pana upari vuccamānānaṃ samādhivisesānaṃ mūlakāraṇabhāvato ‘‘mūlasamādhī’’ti vutto. Svāyaṃ cittekaggatāmatto ‘‘ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmī’’tiādīsu viya khaṇikasamādhi adhippeto. Yatheva hi aññatthāpi ‘‘āraddhaṃ kho pana me, bhikkhave, vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ…pe… samāhitaṃ cittaṃ ekagga’’nti (a. ni. 8.11; pārā. 11) vatvā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādivacanato (a. ni. 8.11) paṭhamaṃ vuttacittekaggatā ‘‘khaṇikasamādhī’’ti viññāyati, evamidhāpīti. So eva samādhīti mūlasamādhimāha.

Cittekaggatāmatto (chỉ là sự nhất tâm) là sự định tĩnh chỉ mới đạt được, chưa được tu tập thuần thục bởi người chuyên tâm tu tập. Lại nữa, sự định tĩnh ấy được gọi là "định căn bản" (mūlasamādhi) vì là nguyên nhân căn bản của các loại định thù thắng sẽ được nói ở trên. Chính sự nhất tâm này được hiểu là sát-na-định (khaṇikasamādhi), giống như trong các câu "ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmī" (Ta an trú tâm, làm lắng dịu tâm, làm cho nhất tâm, định tĩnh tâm ngay trong nội tại) v.v... Thật vậy, cũng như ở nơi khác, sau khi nói rằng: "Này các Tỳ khưu, tinh tấn của ta đã được khởi lên, không thụt lùi... tâm được định tĩnh, nhất tâm," do lời dạy "ly dục, ly bất thiện pháp" v.v..., sự nhất tâm được nói đến trước tiên được hiểu là "sát-na-định," ở đây cũng được hiểu như vậy. Bằng câu "so eva samādhi" (chính sự định ấy), ngài nói đến định căn bản.

Assāti bhikkhuno, assa vā mūlasamādhissa. Bhāvananti vaḍḍhanaṃ. Ayaṃ samādhīti ca mūlasamādhiyeva adhippeto. Evaṃ bhāvitoti yathā araṇisahitena uppādito aggi gomayacuṇṇādīhi vaḍḍhito gomayaggiādibhāvaṃ pattopi araṇisahitena uppāditamūlaggītveva vuccati, evamidhāpi mūlasamādhi eva mettādivasena vaḍḍhitoti katvā vuttaṃ.

Assa (của vị ấy) là của vị Tỳ khưu, hoặc là của định căn bản ấy. Bhāvanaṃ (sự tu tập) là sự làm cho tăng trưởng. Và câu "ayaṃ samādhi" (định này) cũng được hiểu chính là định căn bản. Evaṃ bhāvito (được tu tập như vậy) được nói ra vì lý do này: cũng như ngọn lửa được tạo ra bởi hai thanh củi cọ xát, dù được làm cho lớn lên bằng bột phân bò v.v... và trở thành lửa phân bò v.v..., vẫn được gọi là ngọn lửa gốc được tạo ra bởi hai thanh củi cọ xát; tương tự như vậy, ở đây cũng thế, chính định căn bản được làm cho tăng trưởng bằng tâm từ v.v...

Aññesupi ārammaṇesu pathavīkasiṇādīsu. Tattha yathā mettābhāvanāpubbaṅgamena bhāvanānayena pathavīkasiṇādīsu savitakkādibhāvavasena catukkapañcakajjhānasampāpanavidhinā mūlasamādhissa bhāvanā vuttā, evaṃ karuṇādibhāvanāpubbaṅgamaṃ pathavīkasiṇādīsupi bhāvanāvidhiṃ dassetvā pacchā kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ bhāvanāvidhiṃ dassento āsavakkhayāya dhammaṃ desesi. Tena vuttaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’tiādi. Yadi evaṃ dhammānupassanāpariyosānāya desanāya arahattādhigamāya kammaṭṭhānassa [Pg.388] kathitattā puna ‘‘tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkampī’’tiādi (a. ni. 8.63) kasmā vuttanti? Dhammānupassanāya matthakappattidassanatthaṃ. Sā hi saṅkhārupekkhābhāvena vattamānā yathāvuttajjhānadhamme sammasantī visesato matthakappattā nāma hoti. Phalasamāpattibhūmidassanatthaṃ vuttanti keci.

(Tu tập) trong các đối tượng khác như biến xứ đất v.v... Ở đó, cũng như sự tu tập định căn bản đã được nói đến bằng phương pháp tu tập với tâm từ dẫn đầu, bằng phương pháp chứng đạt tứ thiền và ngũ thiền theo năng lực của trạng thái có tầm v.v... trong các biến xứ đất v.v...; tương tự như vậy, sau khi trình bày phương pháp tu tập trong các biến xứ đất v.v... với tâm bi v.v... dẫn đầu, sau đó, trong khi trình bày phương pháp tu tập với quán thân v.v... dẫn đầu, ngài đã thuyết pháp để đoạn tận các lậu hoặc. Do đó, đã nói câu "karuṇā me cetovimutti" (tâm giải thoát của ta là bi) v.v... Nếu vậy, vì đề mục thiền để chứng đắc A-la-hán đã được nói đến bằng bài pháp kết thúc với pháp quán, tại sao lại nói thêm câu "tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkampī" (Này Tỳ khưu, sau đó, con hãy tu tập định này cả khi có tầm...) v.v...? (Được nói) để chỉ ra sự đạt đến đỉnh cao của pháp quán. Thật vậy, pháp quán ấy, khi đang diễn ra với trạng thái hành xả, trong khi quán xét các pháp thiền đã được nói đến, được gọi là đạt đến đỉnh cao một cách đặc biệt. Một số vị nói rằng (câu ấy) được nói để chỉ ra cảnh giới của thiền quả.

Puna yato kho tetiādi arahattappattito uddhaṃ laddhabbaphāsuvihāradassanaṃ. Tattha gagghasīti gamissasi. Tasmāti yasmā ‘‘savitakkampī’’tiādikā desanā mettādīnaṃ ārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe samādhiṃ sandhāya vuttā, na appamaññā, tasmā. ‘‘Tathevā’’tiādinā ganthantarenapi tamevatthaṃ samattheti. Tattha tathevāti tikacatukkajjhānavaseneva. Abhidhammeti cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 251 ādayo), appamaññāvibhaṅgādīsu (vibha. 684 ādayo) ca tattha tattha abhidhammappadesesu.

Lại nữa, câu "yato kho te" v.v... là sự trình bày về sự an trú thoải mái có thể đạt được sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả. Ở đó, gagghasi có nghĩa là ngươi sẽ đi. Tasmā (do đó) là vì: bài pháp "savitakkampi" v.v... được nói đến nhắm đến định trong một đối tượng khác với đối tượng của tâm từ v.v..., chứ không phải (nhắm đến) các vô lượng tâm, do đó. Bằng câu "tatheva" v.v..., ngài cũng xác lập chính ý nghĩa ấy bằng một bộ luận khác. Ở đó, tatheva (tương tự như vậy) có nghĩa là chỉ bằng năng lực của tam thiền và tứ thiền. Abhidhamme (trong Vi Diệu Pháp) là trong chương Tâm Sanh, và trong các phần như Phân Tích Vô Lượng Tâm v.v..., trong các đoạn Vi Diệu Pháp ở chỗ này chỗ kia.

273. Subhaparamādivasenāti subha-saddo ‘‘subhanteva adhimutto hotī’’ti (paṭi. ma. 1.212; a. ni. 8.66) evaṃ vuttasubhavimokkhaṃ sandhāya vutto uttarapadalopena. Parama-saddo ukkaṃsattho. Subho subhavimokkho paramo ukkaṃso paramā koṭi etissāti subhaparamā, mettācetovimutti, tato paraṃ tāya sādhetabbaṃ natthīti attho. Asādhāraṇassa atthassa adhippetattā vipassanāsukhādayo idha anavasarā. Itaretaravisiṭṭhāpete visesā, pageva parehi. Tenāha ‘‘aññamaññaṃ asadiso ānubhāvaviseso veditabbo’’ti. Visesetvāti aññamaññaṃ visiṭṭhaṃ katvā.

273. Subhaparamādivasena (theo năng lực của tịnh tối thượng v.v...): từ subha (tịnh) được nói đến bằng cách lược bỏ từ phía sau (uttarapadalopa), nhắm đến tịnh giải thoát (subhavimokkha) đã được nói đến như sau: "vị ấy chỉ hướng tâm đến cái tịnh." Từ parama có nghĩa là tối thượng. Tịnh giải thoát là sự tối thượng, là đỉnh cao của tâm giải thoát do từ ái này, vì thế gọi là subhaparamā (tịnh tối thượng), (tức là) tâm giải thoát do từ ái. Có nghĩa là, không có gì cần phải thành tựu cao hơn nữa bằng tâm giải thoát do từ ái ấy. Vì ý nghĩa không phổ thông được nhắm đến, nên lạc của minh sát v.v... không có cơ hội (được đề cập) ở đây. Những sự đặc biệt này cũng đã thù thắng lẫn nhau, huống chi là so với những (sự đặc biệt) khác. Do đó, ngài nói: "nên biết rằng oai lực đặc biệt không tương đồng với nhau." Visesetvā là sau khi làm cho chúng trở nên thù thắng lẫn nhau.

Tassa tassa upanissayattāti subhavimokkhādikassa tassa tassa vimokkhassa pakatūpanissayavasena upanissayapaccayabhāvato. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘mettāvihārissā’’tiādi vuttaṃ. Assa mettāvihārissa cittaṃ upasaṃharatoti sambandho. Appaṭikkūlaparicayāti mettābhāvanāvasena sattasaññite yattha katthaci ārammaṇe appaṭikkūlākāreneva gahaṇassa paricitattā. Tassa saṅkhārabhūtampi yaṃ kiñci ārammaṇaṃ appaṭikkūlākāreneva paccupatiṭṭhati, pageva sabhāvato. ‘‘Appaṭikkūla’’nti [Pg.389] tatthassa cittaṃ abhirativasena nirāsaṅkaṃ pavattati, paccanīkadhammehi ca sukhena, suṭṭhu ca vimuccati, yatassa jhānassa vimokkhapariyāyo vutto. Tenāha ‘‘appaṭikkūlesū’’tiādi. Yathāvutto ca attho anatthacaraṇādiadhippāyena sacetane ārammaṇe āghātaṃ uppādentassa paṭikkūlaparicayā acetanepi vātātapādike āghātuppattiyā vibhāvetabbo. Na tato paranti tato subhavimokkhato paraṃ kassaci vimokkhassa upanissayo na hotīti attho.

Tassa tassa upanissayattāti (là cận y cho mỗi thứ ấy) là do làm duyên cận y theo cách là cận y tánh cho mỗi loại giải thoát ấy, tức là tịnh giải thoát v.v... Idāni (bây giờ), để trình bày ý nghĩa ấy một cách rõ ràng hơn, nên đoạn văn mettāvihārissā v.v... đã được nói đến. Nên biết sự liên kết là: assa mettāvihārissa cittaṃ upasaṃharato (khi hướng tâm của vị trú trong từ). Appaṭikkūlaparicayāti (do thuần thục trong sự không ghê tởm) là do đã thuần thục trong việc nắm bắt chỉ bằng trạng thái không ghê tởm đối với bất cứ đối tượng nào được chế định là chúng sanh, bằng năng lực của việc tu tập tâm từ. Đối với vị ấy, bất cứ đối tượng nào, dù là pháp hữu vi, cũng đều hiện khởi chỉ bằng trạng thái không ghê tởm, huống nữa là đối tượng không ghê tởm do tự tánh. Về câu ‘Appaṭikkūlaṃ’ (không ghê tởm): ở nơi đó, tâm của vị ấy vận hành không do dự bằng năng lực của sự ưa thích, và được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch một cách dễ dàng và tốt đẹp, do đó tầng thiền của vị ấy được gọi là giải thoát. Vì thế, ngài đã nói appaṭikkūlesū v.v... Và ý nghĩa đã được nói đến nên được làm sáng tỏ bằng sự phát sinh sân hận ngay cả đối với những vật vô tri như gió, nắng nóng v.v... do sự thuần thục trong sự ghê tởm của người đang làm phát sinh sân hận đối với đối tượng hữu tình với ý định làm điều bất lợi v.v... Na tato paraṃ (không có gì cao hơn thế) có nghĩa là: không có cận y cho bất cứ sự giải thoát nào cao hơn tịnh giải thoát ấy.

Abhihananti etenāti abhighāto, daṇḍo abhighāto yassa taṃ daṇḍābhighātaṃ, taṃ ādi yassa taṃ daṇḍābhighātādi, daṇḍābhighātādi rūpaṃ nimittaṃ yassa taṃ daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sattadukkha’’nti, daṇḍappahārādijanitaṃ karajarūpahetukaṃ sattānaṃ uppajjanakadukkhanti attho. Rūpe ādīnavo suparividito hoti karuṇāvihārissa rūpanimittattā, dukkhassa karuṇāya ca paradukkhāsahanarasattāti adhippāyo. Tattha ākāse. Cittaṃ pakkhandati sabbaso rūpānaṃ abhāvo vivaramapagamoti.

Abhihananti etenāti abhighāto (họ đánh đập bằng cái này, nên gọi là sự đánh đập). Daṇḍo abhighāto yassa taṃ daṇḍābhighātaṃ (cây gậy là phương tiện đánh đập của nó, nên gọi là sự đánh đập bằng gậy). Taṃ ādi yassa taṃ daṇḍābhighātādi (cái đó là khởi đầu của nó, nên gọi là sự đánh đập bằng gậy v.v...). Daṇḍābhighātādi rūpaṃ nimittaṃ yassa taṃ daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ (sắc pháp là sự đánh đập bằng gậy v.v... là tướng trạng của nó, nên gọi là có tướng trạng là sắc pháp bị đánh đập bằng gậy v.v...). Kiṃ pana tanti āha sattadukkhaṃ (nhưng cái đó là gì? Ngài nói: khổ của chúng sanh). Ý nghĩa là: nỗi khổ phát sinh cho chúng sanh, được tạo ra bởi sự đánh đập bằng gậy v.v..., có thân do nghiệp làm nhân. Đối với vị trú trong bi, sự nguy hại trong sắc pháp được biết rất rõ, vì khổ có sắc pháp làm tướng trạng, và vì bi có phận sự là không thể chịu đựng được nỗi khổ của người khác. Đó là chủ ý. Tattha ākāse (ở nơi hư không đó). Cittaṃ pakkhandati (tâm đi vào) với ý rằng: sabbaso rūpānaṃ abhāvo vivaramapagamoti (sự vắng mặt hoàn toàn của các sắc pháp là khoảng trống, là sự ra đi).

Tena tenātiādīsu ayaṃ yojanā – tena tena bhogasampattiādinā pāmojjakāraṇena pamuditānaṃ sattānaṃ uppannapāmojjaviññāṇaṃ samanupassantassa yogino ‘‘sādhu vatāyaṃ satto pamodatī’’ti muditāya pavattisambhavato pamuditaviññāṇassa dassanena viññāṇaggahaṇaparicitaṃ cittaṃ hotīti.

Trong đoạn tena tenātiādīsu, đây là cách giải thích: Do tâm hỷ có thể khởi lên nơi hành giả đang quán xét thức hân hoan đã phát sinh của chúng sanh đang hoan hỷ với mỗi nguyên nhân của sự hân hoan ấy, như là sự thành tựu tài sản v.v..., với ý nghĩ rằng: “sādhu vatāyaṃ satto pamodatī” (thật tốt thay, chúng sanh này đang hoan hỷ), nên do việc thấy được thức hân hoan, tâm trở nên thuần thục trong việc nắm bắt thức.

Anukkamādhigatanti ākāsakasiṇavajje yattha katthaci kasiṇe rūpāvacarajjhānādhigamānukkamena rūpavirāgabhāvanāya adhigataṃ. Ākāsanimittaṃ gocaro etassāti ākāsanimittagocaraṃ, tasmiṃ ākāsanimittagocare paṭhamāruppaviññāṇe. Cittaṃ upasaṃharatoti dutiyāruppādhigamāya bhāvanācittaṃ nentassa, tathā bhāvayatoti attho. Tatthāti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇe. Cittanti viññāṇañcāyatanacittaṃ. Pakkhandatīti anupavisati vimokkhabhāvena appeti.

Anukkamādhigatanti (được chứng đắc theo tuần tự) là được chứng đắc bằng cách tu tập ly tham đối với sắc theo tuần tự chứng đắc các thiền sắc giới trong bất kỳ đề mục kasina nào, ngoại trừ không kasina. Ākāsanimittaṃ gocaro etassāti ākāsanimittagocaraṃ (hư không tướng là đối tượng của nó, nên gọi là có hư không tướng làm đối tượng); tasmiṃ ākāsanimittagocare paṭhamāruppaviññāṇe (trong thức vô sắc thứ nhất có hư không tướng làm đối tượng ấy). Cittaṃ upasaṃharatoti (khi hướng tâm) có nghĩa là: của người đang dẫn dắt tâm tu tập để chứng đắc thiền vô sắc thứ hai, hoặc của người đang tu tập như vậy. Tatthāti (ở nơi đó) là trong thức vô sắc thứ nhất ấy. Cittanti (tâm) là tâm Thức Vô Biên Xứ. Pakkhandatīti (đi vào) là thâm nhập, đạt đến bằng trạng thái giải thoát.

Ābhogābhāvatoti ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) sukhāsīsanādivasena ābhujanābhāvato. Sattānaṃ sukhāsīsanādivasena pavattamānā [Pg.390] mettādibhāvanāva paramatthaggahaṇamukhena satte ārammaṇaṃ karoti, upekkhābhāvanā pana tathā appavattitvā kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti āha ‘‘upekkhāvihārissa sukhadukkhādiparamatthaggāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hotī’’ti. Nanu ca ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādinā paṭikkhepavasenapi paramatthaggahaṇamukheneva upekkhābrahmavihāropi satte ārammaṇaṃ karotīti? Saccametaṃ, taṃ pana bhāvanāya pubbabhāge, matthakappattiyaṃ pana kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti savisesaṃ paramatthato avijjamāne eva visaye tassa pavatti. Avijjamānaggahaṇadukkhatā ca ajjhupekkhanavasena appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtatāya veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

Ābhogābhāvatoti (do không có sự hướng tâm) là do không có sự hướng tâm bằng cách mong cầu hạnh phúc v.v... qua câu “sukhitā hontū” (mong rằng họ được an lạc) v.v... Chỉ có việc tu tập tâm từ v.v..., vốn vận hành bằng cách mong cầu hạnh phúc cho chúng sanh, mới lấy chúng sanh làm đối tượng thông qua việc nắm bắt pháp chân đế. Còn việc tu tập xả thì không vận hành như vậy, mà chỉ lấy chúng sanh làm đối tượng bằng năng lực của sự thờ ơ. Vì thế, ngài đã nói: upekkhāvihārissa sukhadukkhādiparamatthaggāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hotīti (đối với vị trú trong xả, do không hướng đến việc nắm bắt pháp chân đế là lạc và khổ v.v..., tâm trở nên khó khăn trong việc nắm bắt cái không hiện hữu). Chẳng phải là phạm trú xả cũng lấy chúng sanh làm đối tượng thông qua việc nắm bắt pháp chân đế, bằng cách phủ định qua câu “kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī” (chúng sanh có nghiệp là của riêng, chúng sẽ được an lạc theo ý muốn của ai) v.v... hay sao? Điều đó đúng, nhưng việc đó chỉ xảy ra ở giai đoạn đầu của sự tu tập. Còn khi đã đạt đến đỉnh điểm, nó chỉ lấy chúng sanh làm đối tượng bằng năng lực của sự thờ ơ. Do đó, sự vận hành của nó có sự khác biệt, diễn ra trên một đối tượng thực sự không hiện hữu theo nghĩa chân đế. Và sự khó khăn trong việc nắm bắt cái không hiện hữu nên được hiểu là do nó là đỉnh cao của việc nắm bắt chúng sanh chế định mà không có sự chấp thủ sai lầm, nhờ đạt đến an chỉ bằng năng lực của sự thờ ơ. Phần còn lại cũng tương tự như đã nói.

274. Sabbāpetāti sabbāpi etā appamaññā. Dānādīnanti pāramibhāvappattānaṃ dānādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ. Sabbakalyāṇadhammānanti sabbesaṃ anavajjadhammānaṃ, samatiṃsāya pāramitānaṃ, tannimittānaṃ buddhayāniyānañca, sabbehi vā sundarasabhāvānaṃ. Na hi lokiyadhammā buddhakaradhammehi ānubhāvato ukkaṭṭhā nāma atthi, buddhadhammesu vattabbameva natthi. Paripūrikāti parivuddhikarā. Adhiṭṭhānāni viya hi appamaññā sabbāsaṃ pāramitānaṃ pāripūrikarā. ‘‘Hitajjhāsayatāyā’’tiādinā mettābrahmavihārādīnaṃ upekkhābrahmavihārassa adhiṭṭhānabhāvadassanamukhena catūhi appamaññāhi attano santānassa pageva abhisaṅkhatattā mahābodhisattā dānādipāramiyo pūretuṃ samatthā honti, nāññathāti imamatthaṃ dasseti. Imassa dātabbaṃ, imassa na dātabbanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, ‘‘idaṃ dātabbaṃ, idaṃ na dātabbanti ca vibhāgaṃ akatvā’’ti vattabbato. Deyyapaṭiggāhakavikapparahitā hi dānapāramitā. Yathāha –

274. Sabbāpetāti là sabbāpi etā appamaññā (tất cả các vô lượng tâm này). Dānādīnanti là của các pháp tạo thành Phật, tức là bố thí v.v... đã đạt đến trạng thái ba-la-mật. Sabbakalyāṇadhammānanti là của tất cả các pháp không có tội lỗi, của ba mươi ba-la-mật, và của các pháp thuộc Phật thừa có chúng làm nhân, hoặc là của các pháp có bản chất tốt đẹp hơn tất cả. Vì không có pháp thế gian nào được gọi là cao siêu hơn các pháp tạo thành Phật về mặt oai lực; đối với các pháp của chư Phật thì không cần phải nói. Paripūrikāti là những pháp làm cho tăng trưởng. Vì các vô lượng tâm, giống như các pháp quyết định, là những pháp làm cho viên mãn tất cả các ba-la-mật. Bằng đoạn “hitajjhāsayatāyā” v.v..., ngài trình bày ý nghĩa này: do dòng tương tục của các vị Đại Bồ-tát đã được chuẩn bị từ trước bởi bốn vô lượng tâm, thông qua việc trình bày trạng thái nền tảng của từ phạm trú v.v... cho đến xả phạm trú, nên các vị có khả năng hoàn thiện các ba-la-mật như bố thí v.v..., nếu không thì không thể. Nên hiểu rằng không có sự phân biệt “nên cho người này, không nên cho người kia”, vì có câu nói rằng: “không phân biệt rằng vật này nên cho, vật này không nên cho”. Vì bố thí ba-la-mật thì không có sự phân biệt về vật thí và người nhận. Như có lời dạy rằng:

‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;

Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.118);

“Cũng như một cái bình chứa đầy, khi bị bất cứ ai úp ngược xuống; Nó trút ra hết tất cả nước, không giữ lại chút nào ở trong đó.”

‘‘Sabbasattāna’’nti idaṃ ‘‘sukhanidāna’’nti imināpi sambandhitabbaṃ, ‘‘dentī’’ti iminā ca. Tena deyyadhammena viya dānadhammenāpi mahāsattānaṃ lokassa bahūpakāratā [Pg.391] vuttā hoti, tathā tassa pariṇāmanato. Tadatthadīpanatthaṃ hi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti vatvāpi ‘‘sabbasattāna’’nti vuttaṃ. Tesanti sabbasattānaṃ. Upaghātanti etthāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ hettha padayojanā – vibhāgaṃ akatvā upaghātaṃ parivajjayantā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ sīlaṃ samādiyantīti. Sattakālavikapparahitā hi sīlapāramitā, lokatthameva cassa phalaṃ pariṇamīyati. Nekkhammaṃ bhajantīti pabbajjaṃ upagacchanti. Pabbajitassa hi sabbaso sīlaṃ paripūrati, na gahaṭṭhassa. Idhāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidāna’’nti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Na hi bodhisattā kālavibhāgaṃ katvā pabbajjaṃ anutiṭṭhanti, sīlaṃ vā samādiyanti, nidassanamattañcetaṃ jhānādinekkhammabhajanassāpi icchitabbattā. Sabbasattānaṃ sukhanidānatā heṭṭhā vuttanayāva. Esa nayo sesesupi. Hitāhitesūti atthānatthesu. Asammohatthāyāti sammohaviddhaṃsanāya. Paññaṃ pariyodapentīti yogavihitaṃ vijjāṭṭhānādiṃ assutaṃ suṇantā sutaṃ vodapentā ahaṃkāramamaṃkārādiṃ vidhunantā ñāṇaṃ visodhenti. ‘‘Ahaṃ mamā’’ti vikapparahitā hi paññāpāramitā. Hitasukhatthāyāti sattānaṃ hitasukhādivuddhiyatthameva. Niccanti satataṃ avicchedena paṭipakkhena avokiṇṇaṃ. Vīriyamārabhantīti yathā sattānaṃ anuppannaṃ hitasukhaṃ uppajjati, uppannaṃ abhivaḍḍhati, evaṃ parakkamaṃ karonti. Saṅkocavikkheparahitā hi vīriyapāramitā. ‘‘Vīrabhāvaṃ pattāpī’’ti iminā aparaddhānaṃ niggahasamatthataṃ dasseti. Nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamantīti mammacchedanākārena attani pavattitaṃ nānāvidhaṃ aparādhaṃ sahanti. Attaparavikappavirahitā hi dosasahanā khantipāramitā.

Cụm từ ‘‘Sabbasattānaṃ’’ (của tất cả chúng sanh) này nên được liên kết với ‘‘sukhanidānaṃ’’ (là nền tảng của an lạc), và với ‘‘denti’’ (cho đi). Do đó, sự hữu ích lớn lao của các vị Đại Bồ-tát đối với thế gian được nói đến, không chỉ qua vật thí mà còn qua tâm thí, vì sự hồi hướng của tâm ấy như vậy. Thật vậy, để làm rõ ý nghĩa đó, sau khi nói ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ (không phân biệt), lại nói ‘‘sabbasattānaṃ’’. ‘‘Tesaṃ’’ nghĩa là của tất cả chúng sanh. Ở đây, trong cụm từ ‘‘upaghātaṃ’’ (sự hãm hại), cũng nên đem ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ đến để liên kết. Đây là cách kết hợp câu: không phân biệt, tránh xa sự hãm hại, các vị thọ trì giới luật là nền tảng hạnh phúc cho tất cả chúng sanh. Thật vậy, Giới ba-la-mật thì không có sự phân biệt về chúng sanh và thời gian, và quả của nó được hồi hướng chỉ vì lợi ích của thế gian. ‘‘Nekkhammaṃ bhajanti’’ (thực hành xuất ly) nghĩa là đi đến sự xuất gia. Thật vậy, giới luật của người xuất gia được viên mãn trọn vẹn, không phải của người tại gia. Ở đây cũng vậy, nên đem cụm ‘‘vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ’’ đến để liên kết. Thật vậy, các vị Bồ-tát không thực hành xuất gia hay thọ trì giới luật bằng cách phân biệt thời gian, và đây chỉ là sự chỉ dẫn, vì việc thực hành xuất ly như thiền định v.v... cũng được mong muốn. Việc là nền tảng hạnh phúc cho tất cả chúng sanh cũng theo phương pháp đã nói ở trên. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. ‘‘Hitāhitesu’’ (trong điều lợi và không lợi) nghĩa là trong điều hữu ích và vô ích. ‘‘Asammohatthāya’’ (để không si mê) nghĩa là để phá tan sự si mê. ‘‘Paññaṃ pariyodapenti’’ (làm cho trí tuệ trong sạch) nghĩa là: lắng nghe điều chưa nghe về các môn học v.v... được sắp đặt bởi sự thực hành, làm trong sạch điều đã nghe, rũ bỏ ngã kiến, ngã sở kiến v.v..., các vị làm thanh tịnh trí tuệ. Thật vậy, Tuệ ba-la-mật thì không có sự phân biệt ‘‘ta, của ta’’. ‘‘Hitasukhatthāya’’ (vì lợi ích và hạnh phúc) nghĩa là chỉ vì sự tăng trưởng lợi ích, hạnh phúc v.v... của chúng sanh. ‘‘Niccaṃ’’ (thường xuyên) nghĩa là luôn luôn, không gián đoạn, không bị pha trộn bởi pháp đối nghịch. ‘‘Vīriyamārabhanti’’ (khởi lên tinh tấn) nghĩa là: các vị nỗ lực để lợi ích và hạnh phúc chưa sanh khởi của chúng sanh được sanh khởi, và lợi ích hạnh phúc đã sanh khởi được tăng trưởng. Thật vậy, Tinh tấn ba-la-mật thì không có sự co rút và tán loạn. Bằng câu ‘‘Vīrabhāvaṃ pattāpi’’ (dù đã đạt đến trạng thái anh hùng), nó cho thấy khả năng chế ngự những kẻ phạm lỗi. ‘‘Nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamanti’’ (chịu đựng nhiều loại lỗi lầm) nghĩa là các vị chịu đựng nhiều loại lỗi lầm khác nhau xảy ra nơi bản thân mình, như thể bị cắt xé tim gan. Thật vậy, Nhẫn nhục ba-la-mật, sự chịu đựng lỗi lầm, thì không có sự phân biệt mình và người.

Paṭiññaṃ na visaṃvādentīti avisaṃvādanasāmaññena sabbassapi anariyavohārassa akaraṇamāha. Paṭiññāte, apaṭiññāte ca diṭṭhādike micchāvikapparahitā hi saccapāramitā. Avicalādhiṭṭhānāti yathāsamādinnesu dānādidhammesu niccalādhiṭṭhāyino acalasamādānādhiṭṭhānā, samādinnesu ca buddhakaradhammesu sammadeva avaṭṭhānaṃ adhiṭṭhānapāramitā. Tesūti sattesu. Avicalāyāti paṭipakkhena akampanīyāya. Evanti yathāvuttena sattesu hitajjhāsayatādiākārena. Yathā ca brahmavihārādhiṭṭhānā pāramiyo, evaṃ adhiṭṭhānādhiṭṭhānāpi. Tathā hi yathāpaṭiññaṃ parānuggahāya pāramīnaṃ [Pg.392] anuṭṭhānena saccādhiṭṭhānaṃ, tappaṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, pāramīhi sacittupasamato upasamādhiṭṭhānaṃ, tāhi parahitūpāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ paccekampi pāramitāsu yathārahaṃ netabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pāramitāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, ativitthārabhayena na vitthārayimha. Tathā dasabalañāṇādiketi. Etāva hontīti etā honti evāti yojanā.

‘‘Paṭiññaṃ na visaṃvādenti’’ (không thất hứa): Bằng sự tương đồng với việc không lừa dối, câu này nói lên việc không thực hành mọi lời nói không cao thượng. Thật vậy, Chân thật ba-la-mật thì không có sự suy lường sai lầm trong những điều đã thấy v.v..., dù đã hứa hay chưa hứa. ‘‘Avicalādhiṭṭhānā’’ (có sự quyết định không lay chuyển) nghĩa là: các vị có sự quyết định không lay chuyển trong các pháp như bố thí v.v... đã được thọ trì, có sự quyết định bằng sự thọ trì không lay chuyển; và sự đứng vững một cách chân chánh trong các pháp tạo nên Phật quả đã được thọ trì chính là Quyết định ba-la-mật. ‘‘Tesu’’ (trong chúng) nghĩa là trong các chúng sanh. ‘‘Avicalāya’’ (không lay chuyển) nghĩa là không thể bị lay chuyển bởi pháp đối nghịch. ‘‘Evaṃ’’ (như vậy) nghĩa là theo cách thức đã nói, như có ý hướng lợi ích cho chúng sanh v.v... Và như các ba-la-mật có Phạm trú làm nền tảng, cũng vậy, chúng cũng có các quyết định làm nền tảng. Thật vậy, do việc thực hành các ba-la-mật để giúp đỡ người khác theo như lời hứa, nên có chân thật quyết định; do việc từ bỏ pháp đối nghịch của chúng, nên có xả ly quyết định; do sự an tịnh tự tâm bằng các ba-la-mật, nên có an tịnh quyết định; do sự khéo léo trong phương tiện lợi ích cho người khác bằng các ba-la-mật ấy, nên có trí tuệ quyết định. Như vậy, cũng nên được hiểu một cách tương ứng trong từng ba-la-mật. Đây là phần tóm tắt. Còn về phần chi tiết, điều gì cần nói trong các ba-la-mật, điều đó nên được biết theo phương pháp đã được nói trong Chú giải Tạng Hạnh, tên là Paramatthadīpanī; chúng tôi không giải rộng vì sợ quá dài dòng. Cũng vậy trong câu ‘‘dasabalañāṇādike’’ (thập lực trí v.v...). ‘‘Etāva honti’’ nên được kết hợp là ‘‘etā honti eva’’ (chỉ có chừng ấy).

Brahmavihāraniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Phạm trú đã kết thúc.

Iti navamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ chín.

10. Āruppaniddesavaṇṇanā

10. Phần giải thích về chương Vô sắc

Paṭhamāruppavaṇṇanā

Phần giải thích về Vô sắc thứ nhất

275. Uddiṭṭhesūti [Pg.393] ‘‘cattāro āruppā’’ti evaṃ uddiṭṭhesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. Tenevāha ‘‘catūsu āruppesū’’ti. Tattha rūpavivekena arūpaṃ, arūpameva āruppaṃ jhānaṃ, idha pana tadatthaṃ kammaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Taṃ bhāvetukāmo catutthajjhānaṃ uppādetīti sambandho. Rūpādhikaraṇanti rūpahetu. Hetuattho hi ettha adhikaraṇa-saddo ‘‘kāmādhikaraṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.168-169) viya. Daṇḍanaṭṭhena daṇḍo, muggarādi. Parapīḷādhippāyena tassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Sattānaṃ sasanaṭṭhena satthaṃ, āvudhaṃ. Bhaṇḍanaṃ kalaho. Virodho viggaho. Nānāvādo vivādo. Etanti yathāvuttaṃ daṇḍādānādikaṃ. Sabbasoti anavasesato. Āruppe arūpabhāve, āruppe vā bhave. Rūpānaṃyevāti diṭṭhādīnavānaṃ rūpānaṃyeva, na arūpānanti adhippāyo. Nibbidāyāti vikkhambhanavasena nibbindanatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Nirodhāyāti nirujjhanatthāya. Sabbametaṃ samatikkamaṃ sandhāya vuttaṃ. Daṇḍādānādīnanti ādi-saddena adinnādānādikaṃ sabbaṃ rūpahetukaṃ anatthaṃ saṅgaṇhāti, na idha pāḷiyaṃ āgatamevāti daṭṭhabbaṃ. Karajarūpeti yathāvuttādīnavādhikaraṇabhāvayogyaṃ dassetuṃ vuttaṃ, oḷārikarūpeti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Tassāti rūpassa. Ālokoti vaṇṇaviseso evāti tattha pavattaṃ paṭibhāganimittaṃ ugghāṭetvā siyā ākāsanimittaṃ uggahetuṃ, na pana paricchinnākāsakasiṇaṃ ugghāṭetvā. Tassa hi ugghāṭanā nāma rūpanimitteneva siyāti āha ‘‘ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū’’ti. Keci pana ‘‘ālokakasiṇampi ṭhapetvā aṭṭhasū’’ti vadanti, tassa pana ṭhapane kāraṇaṃ na dissati, karajarūpaṃ atikkantaṃ hoti tassa anālambanato.

275. Uddiṭṭhesūti có nghĩa là: Trong các pháp đã được chỉ ra như vầy: “Bốn pháp Vô Sắc.” Và đây là cách dùng bhumma (biến cách thứ bảy) trong ý nghĩa niddhāraṇa (sự xác định). Do đó, ngài đã nói: “catūsu āruppesū’ti (trong bốn pháp Vô Sắc).” Ở đây, arūpa (vô sắc) là do sự ly khai khỏi sắc; āruppaṃ chính là thiền vô sắc, nhưng ở đây đề mục nghiệp xứ vì mục đích ấy được chủ trương. Người muốn tu tập đề mục ấy thì làm phát sanh đệ tứ thiền, đây là sự liên kết. Rūpādhikaraṇanti có nghĩa là do nhân là sắc. Thật vậy, ở đây adhikaraṇa-sadda có ý nghĩa là nhân, giống như trong các trường hợp: “kāmādhikaraṇan’ti, v.v...” Daṇḍo có ý nghĩa là sự trừng phạt, là cây gậy, v.v... Daṇḍādānaṃ là sự cầm lấy cây gậy ấy với chủ ý làm tổn hại người khác. Satthaṃ có ý nghĩa là sự sát hại chúng sanh, là vũ khí. Bhaṇḍanaṃ là sự cãi cọ. Virodho là sự chống đối. Nānāvādo là sự tranh luận. Etanti là những điều đã được nói như trên, bắt đầu với daṇḍādāna. Sabbasoti là không có dư sót. Āruppe là trong trạng thái vô sắc, hoặc trong cõi vô sắc. Rūpānaṃyevāti có nghĩa là: Chỉ của các sắc pháp có sự nguy hại đã được thấy, chứ không phải của các pháp vô sắc, đây là chủ ý. Nibbidāyāti là vì mục đích nhàm chán do năng lực chế ngự. Virāgāyāti là vì mục đích ly tham. Nirodhāyāti là vì mục đích đoạn diệt. Tất cả những điều này được nói đến liên quan đến sự vượt qua. Daṇḍādānādīnanti: Bằng ādi-sadda, nên thu gồm tất cả những điều bất thiện có sắc làm nhân, như là sự trộm cắp, v.v..., không chỉ những gì đã được nêu trong Pāḷi ở đây, cần phải được hiểu như vậy. Karajarūpeti được nói để chỉ ra rằng (sắc) là nền tảng cho những sự nguy hại đã được nói đến, có nghĩa là sắc thô. Ādīnavanti là sự nguy hại. Tassāti là của sắc ấy. Ālokoti chính là một loại màu sắc đặc biệt, do đó, sau khi tháo gỡ paṭibhāganimitta (tợ tướng) đã khởi lên ở đó, có thể nắm bắt ākāsanimitta (hư không tướng); chứ không phải sau khi tháo gỡ paricchinnākāsakasiṇa (hư không biến xứ có giới hạn). Thật vậy, sự tháo gỡ của nó chỉ có thể xảy ra bằng rūpanimitta (sắc tướng), do đó ngài đã nói: “ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū’ti (ngoại trừ hư không biến xứ có giới hạn, trong chín [biến xứ còn lại]).” Tuy nhiên, một số vị nói: “ṭhapetvā ālokakasiṇampi aṭṭhasū’ti (ngoại trừ cả quang biến xứ, trong tám [biến xứ còn lại]),” nhưng không thấy có lý do gì để loại trừ nó, vì karajarūpa (sắc thân) đã được vượt qua do không lấy nó làm đối tượng.

Yadi evaṃ kasmā ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ. Nanu paṭhamajjhānādīnipi tassa anālambanavaseneva pavattanti paṭibhāganimittārammaṇattā? Saccametaṃ, oḷārikaṅgappahānato pana santasabhāvena āneñjappattena catutthajjhānena atikkantaṃ suṭṭhu atikkantaṃ nāma hotīti ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ[Pg.394]. Keci ‘‘assāsapassāsānaṃ nirujjhanato, kāmadhātusamatikkamanato cā’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ, itaresaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ sambhavato, heṭṭhimajjhānānañca akāmadhātusaṃvattanīyato. Tappaṭibhāgamevāti karajarūpapaṭibhāgameva nimittaggāhasambhavato. Sadisañca nāma taṃ na hoti, tasmā kiṃ tassa samatikkamanenāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘kathaṃ? Yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kathanti kathetukamyatāpucchā. Yathāti opammatthe nipāto. Lekhācittanti kāḷavaṇṇādinā kataparikammāya lekhāya cittaṃ. Phalitantaranti vivaraṃ. Disvāti dūrato disvā. Samānarūpasaddasamudācāranti sadisarūpasaṇṭhānasarappayogaṃ.

Nếu vậy, tại sao lại nói: “catutthajjhānavasenā’ti (do năng lực của đệ tứ thiền)”? Chẳng phải các thiền như sơ thiền, v.v... cũng diễn tiến do năng lực không lấy nó (sắc thân) làm đối tượng, vì có tợ tướng làm đối tượng sao? Điều này đúng, nhưng do đã từ bỏ các thiền chi thô thiển, nên khi được vượt qua bằng đệ tứ thiền, vốn đã đạt đến trạng thái bất động do có bản chất tịch tịnh, thì được gọi là vượt qua một cách tốt đẹp. Do đó, đã nói: “catutthajjhānavasenā’ti.” Một số vị nói: “Do sự đoạn diệt của hơi thở vô hơi thở ra, và do sự vượt qua khỏi Dục giới.” Điều đó không phải là lý do, vì các sắc do tâm sanh khác vẫn có thể hiện hữu, và các thiền bậc dưới cũng không thuộc về Dục giới. Tappaṭibhāgamevāti có nghĩa là: Chính là tợ tướng của sắc thân, do sự hiện hữu của việc nắm bắt tướng. Và cái tương tự thì không phải là cái đó (cái nguyên bản), do đó, có ích gì trong việc vượt qua nó? Liên quan đến câu hỏi này, đã nói: “kathaṃ? Yathā’ti, v.v...” Ở đây, kathanti là câu hỏi với mong muốn được giải thích. Yathāti là một bất biến từ trong ý nghĩa so sánh. Lekhācittanti là hình vẽ được trang trí bằng đường nét đã được chuẩn bị với màu đen, v.v... Phalitantaranti là khoảng trống. Disvāti là thấy từ xa. Samānarūpasaddasamudācāranti là sự sử dụng hình dáng, hình tướng, và âm thanh tương tự.

Ārammaṇavasenāti ‘‘mama cakkhu sobhanaṃ, mama kāyo thiro, mama parikkhārā sundarā’’ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena. Karajarūpasamaṅgikāloti attano attabhāvarūpena ceva ārammaṇarūpena ca samannāgatakālo. Tampīti kasiṇarūpassapi. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Bhayasantāsaadassanakāmatā viya samatikkamitukāmatāti yojanā. Idañca yathāvuttānaṃ nibbidāvirāganirodhānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Te hi tayo apekkhitvā bhayasantāsaadassanakāmatā vuttā. Eko kira sunakho vane sūkarena pahaṭamatto palāto, so arūpadassanavelāya bhattapacanaukkhaliṃ dūrato disvā sūkarasaññāya bhīto uttasanto palāyi, pisācabhīruko puriso rattibhāge aparicite dese matthakacchinnaṃ tālakkhandhaṃ disvā pisācasaññāya bhīto uttasanto mucchito papati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sūkarā…pe… veditabbā’’ti.

Ārammaṇavasenāti có nghĩa là: Do năng lực của việc lấy làm đối tượng như vầy: “Mắt của tôi đẹp, thân của tôi khỏe mạnh, các vật dụng của tôi tốt.” Karajarūpasamaṅgikāloti là thời điểm được trang bị cả sắc của tự thân và sắc của đối tượng. Tampīti là của cả sắc biến xứ. Thật vậy, đây là một từ được dùng trong ý nghĩa sở hữu cách. Sự mong muốn vượt qua giống như sự mong muốn không thấy do sợ hãi và kinh hoàng, đây là cách liên kết. Và đây là một từ chung cho sự nhàm chán, ly tham, và đoạn diệt đã được nói đến. Thật vậy, sự mong muốn không thấy do sợ hãi và kinh hoàng được nói đến liên quan đến ba điều đó. Tương truyền, một con chó trong rừng, vừa bị heo rừng húc, đã bỏ chạy. Con chó đó, vào lúc không thấy rõ hình sắc, nhìn thấy cái nồi nấu cơm từ xa, với tưởng là heo rừng, đã sợ hãi, kinh hoàng và bỏ chạy. Một người đàn ông sợ ma, vào ban đêm, ở một nơi không quen thuộc, nhìn thấy một thân cây thốt nốt bị chặt ngọn, với tưởng là ma, đã sợ hãi, kinh hoàng, ngất đi và ngã xuống. Liên quan đến điều đó, đã nói: “sūkarā…pe… veditabbā’ti.”

276. Evanti yathāvuttaṃ opammatthaṃ nigamento āha. Soti yogāvacaro. Tasmiṃ jhāne ādīnavaṃ passatīti sambandho. Rūpanti kasiṇarūpaṃ. Santavimokkhatoti arūpajjhānato. Tāni hi ‘‘ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādīsu (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhāti āgatā. Santatāsiddhi cassa anussutito daṭṭhabbā. Yathevāti eva-kārena yena pakārena etaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ duvaṅgikaṃ, evaṃ āruppānipīti [Pg.395] upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikattaṃ dasseti, na tatiyajjhāne viya duvaṅgikatāmattaṃ. Nanu cetthāpi duvaṅgikatāmattameva bhūmibhedatoti? Nāyaṃ doso upamopameyyabhāvassa bhinnādhikaraṇato.

276. Evanti: Ngài nói (câu này) để kết luận ý nghĩa so sánh đã được nói đến. Soti là hành giả. Thấy sự nguy hại trong thiền ấy, đây là sự liên kết. Rūpanti là sắc biến xứ. Santavimokkhatoti là từ thiền vô sắc. Thật vậy, chúng được gọi là santavimokkhā (những giải thoát tịch tịnh) trong các đoạn kinh như: “ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’ti, v.v...” Và sự thành tựu của trạng thái tịch tịnh của nó cần được hiểu là do nghe truyền lại. Yathevāti: Bằng eva-kāra, ngài chỉ ra rằng, cũng như thiền sắc giới đệ tứ này có hai chi, các thiền vô sắc cũng vậy, có hai chi do năng lực của xả và nhất tâm; chứ không chỉ đơn thuần là có hai chi như trong đệ tam thiền. Chẳng phải ở đây cũng chỉ đơn thuần là có hai chi do sự khác biệt về cảnh giới sao? Đây không phải là lỗi, vì ví dụ và đối tượng được ví dụ có nền tảng khác nhau.

Tatthāti tasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne. Nikantinti apekkhaṃ. Pariyādāyāti ādīnavadassanena tasmiṃ jhāne khepetvā, anapekkho hutvāti attho. Santato manasikaraṇeneva paṇītato, sukhumato ca manasikāro siddho hotīti āha ‘‘santato anantato manasi karitvā’’ti. Pattharitvāti pageva vaḍḍhitaṃ, tadā vaḍḍhanavasena vā pattharitvā. Tenāti kasiṇarūpena. Ugghāṭeti kasiṇanti rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ pathavīkasiṇādikasiṇarūpaṃ apaneti. Ugghāṭanavidhiṃ pana dassento ‘‘ugghāṭento hī’’tiādimāha. Tattha saṃvelletīti paṭisaṃharati. Aññadatthūti ekaṃsena. Neva ubbaṭṭatīti neva uṭṭhahati. Na vivaṭṭatīti na vinivaṭṭati. Imassāti imassa kasiṇarūpassa. Amanasikāranti manasi akaraṇaṃ acintanaṃ. Manasikārañca paṭiccāti ‘‘ākāso ākāso’’ti bhāvanāmanasikārañca nissāya. Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ kasiṇarūpaṃ na sabbena sabbaṃ manasi karoto, tena ca phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti manasi karoto yadā taṃ bhāvanānubhāvena ākāsaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadā so kasiṇaṃ ugghāṭeti nāma, tañca tena ugghāṭitaṃ nāma hotīti. Tenāha ‘‘kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyatī’’ti. Sabbametanti tividhampetaṃ ekameva pariyāyabhāvato.

Tattha có nghĩa là tasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne (trong thiền sắc giới thứ tư). Nikanti có nghĩa là apekkhaṃ (sự luyến ái). Pariyādāya có nghĩa là ādīnavadassanena tasmiṃ jhāne khepetvā, anapekkho hutvā (sau khi đã làm cho cạn kiệt trong thiền ấy bằng cách thấy sự nguy hại, trở nên không luyến ái). Do sự tác ý an tịnh, tác ý cao thượng và vi tế được thành tựu chỉ bằng sự tác ý, nên ngài đã nói: “santato anantato manasi karitvā.” Pattharitvā có nghĩa là đã được phát triển từ trước, hoặc trải rộng ra bằng cách phát triển vào lúc đó. Tena có nghĩa là kasiṇarūpena (bởi sắc kasiṇa). Ugghāṭeti kasiṇaṃ có nghĩa là loại bỏ sắc kasiṇa đất v.v... vốn là đối tượng của thiền sắc giới thứ tư. Và để chỉ ra phương pháp loại bỏ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ugghāṭento hī.” Ở đây, saṃvelleti có nghĩa là paṭisaṃharati (cuộn lại). Aññadatthu có nghĩa là ekaṃsena (một cách dứt khoát). Neva ubbaṭṭati có nghĩa là neva uṭṭhahati (không khởi lên). Na vivaṭṭati có nghĩa là na vinivaṭṭati (không lùi lại). Imassa có nghĩa là imassa kasiṇarūpassa (của sắc kasiṇa này). Amanasikāraṃ có nghĩa là manasi akaraṇaṃ acintanaṃ (sự không tác ý, không suy tư). Manasikārañca paṭicca có nghĩa là nissāya (nhờ vào) bhāvanāmanasikāraṃ (sự tác ý tu tập) rằng “hư không, hư không.” Điều này được nói là: đối với người không tác ý hoàn toàn đến sắc kasiṇa vốn là đối tượng của thiền sắc giới thứ tư, và tác ý đến khoảng không gian đã được tiếp xúc bởi nó rằng “hư không, hư không,” khi ấy do năng lực của sự tu tập, nó hiện khởi thành hư không, lúc đó vị ấy được gọi là loại bỏ kasiṇa, và nó được gọi là đã được loại bỏ bởi vị ấy. Do đó, ngài đã nói: “kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyatīti.” Sabbametaṃ có nghĩa là cả ba điều này chỉ là một do là từ đồng nghĩa.

‘‘Nīvaraṇāni vikkhambhantī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu rūpāvacarapaṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nīvaraṇāni vikkhambhitāni, tato paṭṭhāya cassa na nesaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yadi siyā, jhānato parihāyeyya? Yaṃ paneke vadanti ‘‘attheva sukhumāni arūpajjhānavikkhambhaneyyāni nīvaraṇāni, tāni sandhāyetaṃ vutta’’nti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi mahaggatakusalesu lokuttarakusalesu viya odhiso pahānaṃ nāma atthi. Yo pana rūpāvacarehi āruppānaṃ uḷāraphalatādiviseso, so bhāvanāvisesena santatarapaṇītatarabhāvena tesuyeva purimapurimehi pacchimapacchimānaṃ [Pg.396] viyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vikkhambhantī’’ti pana vacanaṃ vaṇṇabhaṇanavasena vuttaṃ. Tathā hi aññatthāpi heṭṭhā pahīnānaṃ upari pahānaṃ vuccati. Ye pana ‘‘sabbe kusalā dhammā sabbesaṃ akusalānaṃ paṭipakkhāti katvā evaṃ vutta’’nti vadanti, tehi dutiyajjhānūpacārādīsu nīvaraṇavikkhambhanāvacanassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sati santiṭṭhatīti ākāsanimittārammaṇā sati sammā sūpaṭṭhitā hutvā tiṭṭhati. Satisīsena cettha upacārajjhānānuguṇānaṃ saddhāpañcamānaṃ sakiccayogaṃ dasseti. Upacārenāti upacārajjhānena. Idhāpīti rūpāvacaracatutthajjhānaṃ sandhāya sampiṇḍanaṃ. Taṃ hi upekkhāvedanāsampayuttaṃ. Sesanti ‘‘sesāni kāmāvacarānī’’tiādi. Yaṃ idha vattabbamavuttaṃ, taṃ pana pathavīkasiṇaniddese (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttanayānusārena veditabbanti āha ‘‘pathavīkasiṇe vuttanayamevā’’ti.

Tại sao lại nói: “Nīvaraṇāni vikkhambhantīti (trấn áp các triền cái)”? Chẳng phải các triền cái đã được trấn áp ngay trong sát-na cận định của thiền sắc giới sơ thiền sao? Và kể từ đó, sự khởi lên của chúng không có nơi vị ấy sao? Nếu có, vị ấy sẽ bị lui sụt khỏi thiền. Còn điều mà một số vị nói rằng: “Thật vậy, có những triền cái vi tế cần được trấn áp bởi thiền vô sắc, và điều này được nói ra nhắm đến chúng,” đó chỉ là quan điểm của họ. Vì trong các thiện tâm đáo đại, không có sự đoạn trừ theo từng phần như trong các thiện tâm siêu thế. Hơn nữa, sự khác biệt về quả cao thượng v.v... của các thiền vô sắc so với các thiền sắc giới nên được hiểu là giống như sự khác biệt của các thiền sau so với các thiền trước ngay trong các thiền vô sắc ấy, do sự khác biệt trong tu tập, do trạng thái an tịnh hơn và cao thượng hơn. Nhưng câu “trấn áp” được nói ra theo cách tán thán phẩm chất. Thật vậy, ở những nơi khác cũng vậy, sự đoạn trừ ở tầng trên đối với những gì đã được đoạn trừ ở tầng dưới được nói đến. Còn những vị nói rằng: “Điều này được nói như vậy vì cho rằng tất cả các pháp thiện là đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện,” thì họ phải nói ra lý do tại sao việc trấn áp triền cái không được đề cập trong cận định của thiền thứ hai v.v... Sati santiṭṭhati có nghĩa là niệm có đối tượng là hư không tướng được thiết lập vững chắc, an trú. Và ở đây, bằng cách lấy niệm làm đầu, ngài chỉ ra sự thực hành phận sự của năm quyền với tín là thứ năm, vốn tương ứng với thiền cận định. Upacārena có nghĩa là upacārajjhānena (bởi thiền cận định). Idhāpi là một sự tóm tắt nhắm đến thiền sắc giới thứ tư. Vì thiền ấy tương ưng với thọ xả. Sesaṃ là câu bắt đầu bằng “sesāni kāmāvacarānīti.” Những gì nên được nói ở đây trong phần giải về vô sắc mà chưa được nói, thì nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về kasiṇa đất. Do đó, ngài nói “pathavīkasiṇe vuttanayamevāti.”

Evaṃ yaṃ tattha avisiṭṭhaṃ, taṃ atidisitvā idāni visiṭṭhaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādimāha. Yānapputoḷi kumbhimukhādīnanti oguṇṭhanasivikādiyānānaṃ mukhaṃ yānamukhaṃ, putoḷiyā khuddakadvārassa mukhaṃ putoḷimukhaṃ, kumbhimukhanti paccekaṃ mukha-saddo sambandhitabbo. Ākāsaṃyeva yānamukhādiparicchinnaṃ. Parikammamanasikārenāti parikammabhūtena manasikārena upacārajjhānena. Parikammaṃ anulomaṃ upacāroti ca anatthantarañhetaṃ. Pekkhamāno arūpāvacarajjhānacakkhunā.

Như vậy, sau khi đã chỉ dẫn những gì không khác biệt ở đó, bây giờ để chỉ ra những gì khác biệt, ngài nói câu bắt đầu bằng “ayaṃ pana viseso.” Yānapputoḷikumbhimukhādīnaṃ có nghĩa là: mukhaṃ (lối vào) của oguṇṭhanasivikādiyānānaṃ (các loại xe cộ như kiệu có mái che v.v...) là yānamukhaṃ; mukhaṃ (lối vào) của putoḷiyā khuddakadvārassa (cánh cửa nhỏ) là putoḷimukhaṃ; kumbhimukhaṃ (miệng ghè). Như vậy, từ mukha nên được liên kết với từng từ một. Chỉ hư không được giới hạn bởi lối vào của xe cộ v.v... Parikammamanasikārena có nghĩa là parikammabhūtena manasikārena upacārajjhānena (bởi thiền cận định, là sự tác ý trong giai đoạn chuẩn bị). Parikammaṃ, anulomaṃ và upacāro – ba từ này không có nghĩa khác nhau. Pekkhamāno (nhìn thấy) arūpāvacarajjhānacakkhunā (bằng con mắt của thiền vô sắc).

277. Sabbākārenāti rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūpadhammesu, pathavīkasiṇādirūpanimittesu, tadārammaṇajjhānesu ca dosadassanākārena, tesu eva vā rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā. Rūpajjhānampi rūpanti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu (dha. sa. 160; vibha. 625) yathā rūpabhavo rūpaṃ. Rūpīti hi rūpajjhānalābhīti attho. Ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ rūpanti vuccati purimapadalopena yathā ‘‘devadatto datto’’ti. Rūpāni passatīti kasiṇarūpāni jhānacakkhunā passatīti attho. Tasmāti yasmā uttarapadalopena, purimapadalopena ca yathākkamaṃ rūpajjhānakasiṇarūpesu rūpavohāro dissati, tasmā. Rūpe rūpajjhāne taṃsahagatā saññā rūpasaññā. Tadārammaṇassa cāti ca-saddena yathāvuttaṃ rūpāvacarajjhānaṃ sampiṇḍeti, tena [Pg.397] pāḷiyaṃ ‘‘rūpasaññāna’’nti sarūpekasesena niddeso katoti dasseti. Virāgāti jigucchanato. Nirodhāti tappaṭibandhachandarāgavikkhambhanena nirodhanato. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ. Tassa sabbākārena virāgā anavasesānaṃ nirodhāti evaṃ vā ettha yojanā kātabbā.

277. Sabbākārenāti có nghĩa là bằng mọi cách, chẳng hạn như bằng cách thấy sự nguy hại trong các sắc pháp, trong các sắc tướng như kasiṇa đất v.v..., và trong các thiền có đối tượng là chúng, với tất cả các khía cạnh như thấy khả năng phát sinh sự chấp giữ gậy gộc v.v... do sắc tướng; hoặc bằng cách từ bỏ luyến ái, không muốn hướng tâm đến v.v... đối với chính các sắc ấy. Thiền sắc giới cũng được gọi là rūpa do sự lược bỏ từ sau, giống như rūpabhava (sắc hữu) được gọi là rūpa trong các câu như “tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc.” Rūpī có nghĩa là người đắc thiền sắc giới. Đối tượng là sắc kasiṇa cũng được gọi là rūpa do sự lược bỏ từ trước, giống như Devadatta được gọi là Datta. Rūpāni passati có nghĩa là thấy các sắc kasiṇa bằng con mắt thiền. Tasmā (do đó): vì cách dùng từ rūpa được thấy đối với thiền sắc giới và sắc kasiṇa theo thứ tự do sự lược bỏ từ sau và sự lược bỏ từ trước. Trong rūpa tức là thiền sắc giới, tưởng đồng sanh với nó là rūpasaññā (sắc tưởng). Trong tadārammaṇassa ca, bằng từ ca, ngài tóm tắt thiền sắc giới đã nói. Bằng từ ca ấy, ngài chỉ ra rằng trong Pāḷi, sự trình bày được thực hiện bằng sarūpekasesa (phép rút gọn khi các từ có cùng hình thức) là rūpasaññānaṃ. Virāgā có nghĩa là do sự nhàm chán. Nirodhā có nghĩa là do sự diệt tận bằng cách trấn áp dục tham liên quan đến nó. Để làm cho ý nghĩa đã nói trở nên rõ ràng hơn, câu bắt đầu bằng “kiṃ vuttaṃ hoti” đã được nói ra. Hoặc ở đây, nên thực hiện sự kết nối như sau: tassa (của nó) sabbākārena virāgā (do ly tham bằng mọi cách) anavasesānaṃ nirodhā (do sự diệt tận không còn dư sót).

‘‘Ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hotī’’ti idaṃ yasmā imāni jhānāni ārammaṇātikkamena pattabbāni, na aṅgātikkamenāti katvā vuttaṃ. Yasmā panettha saññāsamatikkamo ārammaṇasamatikkamena vinā na hoti, tasmā ‘‘samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotī’’ti āha. Avatvā vuttoti sambandho. Samāpannassātiādīsu kusalasaññāvasena samāpannaggahaṇaṃ, vipākasaññāvasena upapannaggahaṇaṃ, kiriyāsaññāvasena diṭṭhadhammasukhavihāraggahaṇaṃ. Arahato hi jhānāni visesato diṭṭhadhammasukhavihāro. Yadi saññāsamatikkamassa anunipphādiārammaṇasamatikkamo vibhaṅge ca avutto, atha kasmā idha gahitoti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Ārammaṇasamatikkamavasenāpi ayamatthavaṇṇanā katā, ‘‘tadārammaṇassa cetaṃ adhivacana’’ntiādinā vibhaṅge viya saññāsamatikkamameva avatvāti adhippāyo.

“Sự vượt qua tưởng không xảy ra đối với người chưa nhàm chán đối tượng” (Ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hotīti), điều này được nói ra vì những thiền này (imāni jhānāni) phải được đạt đến bằng cách vượt qua đối tượng (ārammaṇātikkamena pattabbāni), chứ không phải bằng cách vượt qua các chi thiền (na aṅgātikkamena). Bởi vì ở đây (ettha), sự vượt qua tưởng (saññāsamatikkamo) không xảy ra nếu không có sự vượt qua đối tượng (ārammaṇasamatikkamena vinā na hoti), do đó ngài đã nói: “Và khi các tưởng đã được vượt qua, đối tượng cũng đã được vượt qua” (samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotīti). Mối liên hệ là “được nói ra mà không nói ra” (Avatvā vuttoti sambandho). Trong các từ như “đối với người đã nhập định” (Samāpannassātiādīsu), việc dùng từ “người đã nhập định” (samāpannaggahaṇaṃ) là theo nghĩa tưởng thiện (kusalasaññāvasena); việc dùng từ “người đã tái sanh” (upapannaggahaṇaṃ) là theo nghĩa tưởng quả (vipākasaññāvasena); việc dùng từ “người sống an lạc trong hiện tại” (diṭṭhadhammasukhavihāraggahaṇaṃ) là theo nghĩa tưởng duy tác (kiriyāsaññāvasena). Quả vậy (hi), các thiền của bậc A-la-hán (Arahato jhānāni) đặc biệt là sự an trú trong hiện tại (visesato diṭṭhadhammasukhavihāro). Nếu (yadi) sự vượt qua đối tượng, vốn là hệ quả của sự vượt qua tưởng (saññāsamatikkamassa anunipphādiārammaṇasamatikkamo), lại không được nói đến trong bộ Phân Tích (vibhaṅge ca avutto), vậy thì tại sao (atha kasmā) nó lại được đề cập ở đây (idha gahito)? Để trả lời cho câu hỏi này (anuyogaṃ sandhāya), ngài đã nói: “Bởi vì...” (yasmā panā’tiādi). Ý nghĩa là (adhippāyo): sự giải thích ý nghĩa này (ayamatthavaṇṇanā) cũng được thực hiện theo cách vượt qua đối tượng (Ārammaṇasamatikkamavasenāpi katā), chứ không chỉ nói về sự vượt qua tưởng (saññāsamatikkamameva avatvā) như trong bộ Phân Tích (vibhaṅge viya) qua các câu như “và đây là tên gọi của đối tượng ấy” (tadārammaṇassa cetaṃ adhivacana’’ntiādinā).

278. Paṭighātenāti paṭihananena visayīvisayasamodhānena. Atthaṅgamātiādīsu purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa atthavacanaṃ, tasmā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamo jhānasamaṅgikāle anuppattīti tassa idheva gahaṇe kāraṇaṃ anuyogamukhena dassetuṃ ‘‘kāmañcetā’’tiādi vuttaṃ. Ussāhajananatthaṃ paṭipajjanakānaṃ. Etāsaṃ paṭighasaññānaṃ. Ettha paṭhamāruppakathāyaṃ. Vacanaṃ atthaṅgamavasena.

278. “Do va chạm” (Paṭighātena) nghĩa là do sự đụng chạm (paṭihananena), do sự gặp gỡ giữa căn và cảnh (visayīvisayasamodhānena). Trong các từ như “sự biến mất” (Atthaṅgamātiādīsu), từ đi sau (pacchimaṃ pacchimaṃ) là lời giải thích ý nghĩa cho từ đi trước (purimassa purimassa). Do đó, sự biến mất của các đối ngại tưởng (paṭighasaññānaṃ atthaṅgamo) chính là sự không phát sinh (anuppatti) vào lúc thành tựu thiền (jhānasamaṅgikāle). Để chỉ ra lý do (kāraṇaṃ) cho việc đề cập đến điều này (tassa gahaṇe) ngay tại đây (idheva) bằng cách đặt câu hỏi (anuyogamukhena), ngài đã nói: “Dù rằng những...” (kāmañcetā’tiādi). (Điều này được nói) để khích lệ (Ussāhajananatthaṃ) những người đang thực hành (paṭipajjanakānaṃ). (Đề cập đến) những đối ngại tưởng này (Etāsaṃ paṭighasaññānaṃ). Ở đây, trong phần nói về thiền vô sắc thứ nhất (Ettha paṭhamāruppakathāyaṃ). Lời nói (Vacanaṃ) theo nghĩa biến mất (atthaṅgamavasena).

Kiṃ vā pasaṃsākittanena, paṭighasaññānaṃ pana atthaṅgamo idheva vattabbattā vuttoti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvadhammassa abhāvo nāma paṭipakkhena pahīnatāya vā paccayābhāvena vā. Tesu rūpajjhānasamaṅgino paṭighasaññānaṃ abhāvo paccayābhāvamattena, na paṭipakkhādhigamenāti dassento āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Tattha tāti paṭighasaññā[Pg.398]. Rūpāvacaranti rūpāvacarajjhānaṃ. Samāpannassāti samāpajjitvā viharantassa. Kiñcāpi na santīti yojanā. Na pahīnattā na santīti na tadā paṭighasaññā pahīnabhāvena na santi nāma. Tattha kāraṇamāha ‘‘na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattatī’’ti. Nanu ca paṭighasaññāpi arūpadhammā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘rūpāyattā ca etāsaṃ pavattī’’ti. Ayaṃ pana bhāvanāti arūpabhāvanamāha. Dhāretunti avadhāretuṃ. Idhāti arūpajjhāne. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā. ‘‘Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādinā (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhatā ca vuttā.

Hay cần gì phải tán thán ca tụng (Kiṃ vā pasaṃsākittanena), để chỉ ra rằng sự biến mất của các đối ngại tưởng (paṭighasaññānaṃ pana atthaṅgamo) được nói đến (vutto) là vì nó cần được nói đến ngay tại đây (idheva vattabbattā), ngài đã nói: “Hoặc là...” (atha vā’tiādi). Ở đây (Tattha), sự vắng mặt của một pháp tự tánh (sabhāvadhammassa abhāvo nāma) là do đã được đoạn trừ bởi pháp đối trị (paṭipakkhena pahīnatāya vā) hoặc do sự vắng mặt của duyên (paccayābhāvena vā). Trong hai trường hợp đó (Tesu), để chỉ ra rằng sự vắng mặt của các đối ngại tưởng (paṭighasaññānaṃ abhāvo) đối với người thành tựu thiền sắc giới (rūpajjhānasamaṅgino) chỉ là do sự vắng mặt của duyên (paccayābhāvamattena), chứ không phải do đã đạt được pháp đối trị (na paṭipakkhādhigamena), ngài đã nói: “Mặc dù...” (kiñcāpī’tiādi). Ở đây (Tattha), “chúng” (tā) là các đối ngại tưởng (paṭighasaññā). “Thuộc sắc giới” (Rūpāvacaran) là thiền sắc giới (rūpāvacarajjhānaṃ). “Đối với người đã nhập” (Samāpannassa) là đối với người đang an trú sau khi đã nhập (samāpajjitvā viharantassa). Mối liên hệ là “mặc dù chúng không có” (Kiñcāpi na santīti yojanā). “Chúng không có không phải vì đã được đoạn trừ” (Na pahīnattā na santi) nghĩa là lúc đó (tadā) các đối ngại tưởng không có (na santi nāma) không phải do trạng thái đã được đoạn trừ (pahīnabhāvena). Ngài đã nói ra lý do ở đây (Tattha kāraṇamāha): “Vì sự tu tập thiền sắc giới không dẫn đến sự ly tham đối với sắc” (na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattatīti). Để trả lời cho câu hỏi chất vấn “Chẳng phải các đối ngại tưởng cũng chính là các pháp vô sắc sao?” (Nanu ca paṭighasaññāpi arūpadhammā evāti codanaṃ sandhāya), ngài đã nói: “Và sự diễn tiến của chúng phụ thuộc vào sắc” (rūpāyattā ca etāsaṃ pavattīti). “Sự tu tập này” (Ayaṃ pana bhāvanā) là nói về sự tu tập thiền vô sắc (arūpabhāvanamāha). “Nên hiểu” (Dhāretun) là nên xác định (avadhāretuṃ). “Ở đây” (Idha) là trong thiền vô sắc (arūpajjhāne). Trạng thái bất động (āneñjatā) được nói đến qua các từ như “bất động hành” (Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi). Và trạng thái giải thoát tịch tịnh (santavimokkhatā) cũng được nói đến qua câu: “Những giải thoát nào tịch tịnh, vượt qua các sắc, là các pháp vô sắc...” (Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’tiādinā).

279. Dosadassanapubbakapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ. Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo, atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti ekantarūpanissitā, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā, anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ.

279. Do các đối ngại tưởng đã được khéo đoạn trừ (paṭighasaññānaṃ suppahīnattā) bằng cách tu tập pháp đối trị với việc thấy lỗi làm đầu (Dosadassanapubbakapaṭipakkhabhāvanāvasena), nên vị ấy không xuất khỏi thiền chứng vô sắc (arūpasamāpattito na vuṭṭhāti) dù có tiếng động lớn (mahatāpi saddena). Nhưng (pana) vì chưa được khéo đoạn trừ như vậy (Tathā na suppahīnattā), nên có thể có sự xuất khỏi tất cả các thiền chứng sắc giới (sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā). Hơn nữa (pana), sơ thiền (paṭhamajjhānaṃ) không thể chịu đựng được cả tiếng động nhỏ (appakampi saddaṃ na sahati), vì vậy đã được nói rằng: “Tiếng động là cái gai đối với người đã nhập thiền ấy” (taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ). Trong trường hợp không có sự tu tập thiền vô sắc (Āruppabhāvanāya abhāve), sự vượt qua (samatikkamo) và sự biến mất (atthaṅgamo) của sắc tưởng và đối ngại tưởng (rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ), những pháp đáng lẽ phải sinh khởi sau khi chết (cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ), được nói đến bằng cách làm cho chúng có trạng thái không sinh khởi (anuppattidhammatāpādanena) cho đến khi (yāva... tāva) sự diễn tiến quả của chính nó chấm dứt (attano vipākappavatti). Nhưng (pana) trong các dị tưởng (Nānattasaññāsu), những tưởng nào (yā) hoàn toàn nương tựa vào sắc (ekantarūpanissitā) không sinh khởi trong cõi ấy (tasmiṃ bhave na uppajjanti), chúng (tā) không sinh khởi (na uppajjanti) là do không có cơ hội (anokāsatāya), chứ không phải (na) do bị ngăn chặn bởi sự tu tập thiền vô sắc (āruppabhāvanāya nivāritattā). Và (ca) một số tưởng (kāci) vẫn sinh khởi (uppajjanti) do chưa bị ngăn chặn (anivāritattā). Do đó (Tasmā), đối với chúng (tāsaṃ), sự không tác ý (amanasikāro), không hướng tâm (anāvajjanaṃ), không quán xét (apaccavekkhaṇaṃ), hoặc (vā) sự không thực hiện (akaraṇaṃ), không cho vào (appavesanaṃ) bên trong dòng hữu phần (bhavaṅgamanassa anto) bởi (tâm) dẫn đến tốc hành tâm (javanapaṭipādakena) đã được nói đến.

Tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhepato’’tiādi vuttaṃ. Apica imehi tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇo kathito sotūnaṃ ussāhajananatthaṃ, palobhanatthañca. Ye hi akusalā evaṃgāhino ‘‘sabbassādarahite ākāse pavattitasaññāya ko ānisaṃso’’ti, te tato micchāgāhato nivattetuṃ tīhi padehi jhānassa ānisaṃso kathito. Taṃ hi sutvā tesaṃ evaṃ bhavissati ‘‘evaṃ santā kirāyaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, handassā nibbattanatthaṃ ussāhaṃ karissāmī’’ti.

Và (Tena ca) để chỉ ra sự vững chắc của định (samādhissa thirabhāvaṃ) do đã vượt qua các sắc pháp là nguyên nhân của việc tác ý đến các dị tưởng (nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā), ngài đã nói: “Tóm lại...” (saṅkhepato’tiādi). Hơn nữa (Apica), bằng ba từ này (imehi tīhi padehi), sự tán thán thiền chứng Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇo) đã được nói đến (kathito) để khích lệ (ussāhajananatthaṃ) và lôi cuốn (palobhanatthañca) người nghe (sotūnaṃ). Quả vậy (hi), đối với những người bất thiện có quan điểm sai lầm rằng (Ye akusalā evaṃgāhino): “Có lợi ích gì (ko ānisaṃso) đối với tưởng khởi lên trong không gian hoàn toàn không có gì đáng quan tâm?” (sabbassādarahite ākāse pavattitasaññāya), để làm cho họ từ bỏ tà kiến đó (te tato micchāgāhato nivattetuṃ), lợi ích của thiền (jhānassa ānisaṃso) đã được nói đến bằng ba từ (tīhi padehi). Quả vậy (hi), sau khi nghe điều đó (Taṃ sutvā), họ sẽ nghĩ rằng (tesaṃ evaṃ bhavissati): “Ồ, thiền chứng này thật tịch tịnh (evaṃ santā kirāyaṃ samāpatti), thật cao thượng (evaṃ paṇītā)! Thôi, ta hãy cố gắng (handa ussāhaṃ karissāmi) để làm cho nó phát sinh (assā nibbattanatthaṃ)!”

280. Assāti [Pg.399] ākāsassa. Uppādo eva anto uppādanto, tathā vayanto. Sabhāvadhammo hi ahutvā sambhavato, hutvā ca vinassanato udayavayaparicchinno. Ākāso pana asabhāvadhammattā tadubhayābhāvato ananto vutto. Ajaṭākāsaparicchinnākāsānaṃ idha anadhippetattā ‘‘ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccatī’’ti āha. Kasiṇaṃ ugghāṭīyati etenāti kasiṇugghāṭo, tadeva kasiṇugghāṭimaṃ. Manasikāravasenāpīti rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇākārena pavattaparikammamanasikāravasenāpi. Anantaṃ pharatīti aggahitaparicchedatāya anantaṃ katvā parikammasamphassapubbakena jhānasamphassena phusati. Yathā bhisaggameva bhesajjaṃ, evaṃ ākāsānantameva ākāsānañcaṃ saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā. Jhānassa pavattiṭṭhānabhāvato ārammaṇaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena ‘‘āyatanamassā’’ti vuttaṃ, adhiṭṭhānaṭṭhe āyatana-saddassa dassanato. Kāraṇākarasañjātidesanivāsatthepi āyatana-saddo idha yujjateva.

280. Assāti có nghĩa là ākāsassa (của hư không). Uppādo eva anto (sự sanh khởi chính là giới hạn), uppādanto (giới hạn là sự sanh khởi), tathā vayanto (tương tự, giới hạn là sự hoại diệt). Quả vậy, pháp có tự tánh (sabhāvadhammo hi) do sanh khởi từ chỗ chưa từng có (ahutvā sambhavato), và do hoại diệt sau khi đã có (hutvā ca vinassanato) nên bị giới hạn bởi sanh và diệt (udayavayaparicchinno). Còn hư không (ākāso pana), vì không phải là pháp có tự tánh (asabhāvadhammattā), do không có cả hai điều ấy (sanh và diệt) (tadubhayābhāvato), nên được gọi là vô biên (ananto vutto). Vì các loại hư không như hư không bất biến và hư không bị giới hạn (ajaṭākāsaparicchinnākāsānaṃ) không được chủ trương ở đây (idha anadhippetattā), ngài nói rằng (āha): ‘‘ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccatī’’ti (“hư không” được gọi là hư không do gỡ bỏ kasiṇa). Kasiṇaṃ ugghāṭīyati etena (kasiṇa được gỡ bỏ bởi cái này), nên gọi là kasiṇugghāṭo (sự gỡ bỏ kasiṇa), chính cái đó là kasiṇugghāṭimaṃ (cái được gỡ bỏ từ kasiṇa). Manasikāravasenāpi (cũng do năng lực tác ý) có nghĩa là: do chỉ nắm bắt sự vắng lặng của sắc (rūpavivekamattaggahaṇena), do không nắm bắt giới hạn (paricchedassa aggahaṇato), với phương thức biến mãn vô biên (anantapharaṇākārena), cũng do năng lực của tác ý chuẩn bị đã khởi lên (pavatta-parikammamanasikāravasenāpi). Anantaṃ pharati (biến mãn cái vô biên) có nghĩa là: do không nắm bắt giới hạn (aggahitaparicchedatāya), làm cho thành vô biên (anantaṃ katvā), chạm đến bằng thiền xúc (jhānasamphassena), với sự chuẩn bị xúc đi trước (parikammasamphassapubbakena). Giống như bhisaggameva chính là bhesajjaṃ (thuốc), tương tự, ākāsānantameva chính là ākāsānañcaṃ, do biến đổi ta-kāra sau phụ âm kép thành ca-kāra (saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā). Vì là nơi sanh khởi của thiền (jhānassa pavattiṭṭhānabhāvato), đối tượng (ārammaṇaṃ) với ý nghĩa là nền tảng (adhiṭṭhānaṭṭhena), được nói là (vuttaṃ) ‘‘āyatanamassā’’ti (“xứ của thiền này”), vì từ āyatana được thấy có nghĩa là nền tảng (adhiṭṭhānaṭṭhe āyatana-saddassaassana). Cũng trong các ý nghĩa là nguyên nhân, nguồn gốc, nơi sanh, nơi ở (kāraṇākarasañjātidesanivāsatthepi), từ āyatana (āyatana-saddo) ở đây cũng thích hợp (idha yujjateva).

Viññāṇañcāyatanakathāvaṇṇanā

Giải thích về Thức Vô Biên Xứ

281. Ciṇṇo carito paguṇikato āvajjanādilakkhaṇo vasībhāvo etenāti ciṇṇavasībhāvo, tena ciṇṇavasībhāvena. Rūpāvacarasaññaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato, taṃsahagatasaññāmanasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahato, taṃsamatikkameneva tadaññesaṃ samatikkamitabbānaṃ samatikkamasiddhito ca vuttaṃ ‘‘āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā’’ti. Vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato, paṇītabhāvasiddhito ca paṭhamāruppato dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti āha ‘‘no ca viññāṇañcāyatanamiva santā’’ti vakkhati hi ‘‘suppaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idhā’’ti (visuddhi. 1.290). Anantaṃ anantanti kevalaṃ ‘‘anantaṃ ananta’’nti na manasi kātabbaṃ na bhāvetabbaṃ, ‘‘anantaṃ viññāṇaṃ, anantaṃ viññāṇa’’nti pana manasi kātabbaṃ, ‘‘viññāṇaṃ viññāṇa’’nti vā.

281. Ciṇṇavasībhāvo (người đã thực hành thuần thục các pháp tự chủ) là do: vị này (etena) đã thực hành, quen thuộc, thuần thục (ciṇṇo carito paguṇikato) các pháp tự chủ (vasībhāvo) có đặc tính là hướng tâm v.v... (āvajjanādilakkhaṇo). Tena ciṇṇavasībhāvena (bởi vị đã thực hành thuần thục các pháp tự chủ ấy). Được nói rằng (vuttaṃ) “có thiền sắc giới gần kề là kẻ địch” (‘āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā’ti) là do: vì không thể đạt được nếu không vượt qua tưởng sắc giới (rūpāvacarasaññaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato), vì sự khởi lên của tưởng và tác ý đi cùng với nó dẫn đến tình trạng thoái bộ (taṃsahagatasaññāmanasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahato), và chỉ bằng cách vượt qua nó (taṃsamatikkameneva) mới thành tựu việc vượt qua các pháp khác cần phải vượt qua (tadaññesaṃ samatikkamitabbānaṃ samatikkamasiddhito). Ngài nói rằng (āha) thiền vô sắc thứ hai có tự tánh an tịnh hơn (dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti) thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppato) (với câu) “nhưng không an tịnh như Thức Vô Biên Xứ” (‘no ca viññāṇañcāyatanamiva santā’ti) là do: vì sự tu tập tiến hành đúng lộ trình sẽ mang lại sự đặc biệt ngày càng cao hơn (vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato), và do thành tựu được trạng thái vi diệu hơn (paṇītabhāvasiddhito). Quả vậy (hi), sẽ được nói rằng (vakkhati): “ở đây, các tầng (thiền) sau càng vi diệu hơn các tầng trước” (‘suppaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idhā’ti). Về câu anantaṃ anantanti (vô biên, vô biên), không nên chỉ tác ý (na manasi kātabbaṃ), không nên tu tập (na bhāvetabbaṃ) một cách đơn thuần (kevalaṃ) rằng “vô biên, vô biên” (‘anantaṃ ananta’nti). Mà nên (pana) tác ý rằng (manasi kātabbaṃ) “thức vô biên, thức vô biên” (‘anantaṃ viññāṇaṃ, anantaṃ viññāṇa’nti), hoặc (vā) “thức, thức” (‘viññāṇaṃ viññāṇa’nti).

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte viññāṇanimitte. Cittaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ pavattentassa. Ākāsaphuṭe viññāṇeti [Pg.400] kasiṇugghāṭimākāsaṃ pharitvā pavatte paṭhamāruppaviññāṇe ārammaṇabhūte. Appetīti appanāvasena pavattati. Sabhāvadhammepi ārammaṇasamatikkamabhāvanābhāvato idaṃ appanāppattaṃ hoti catutthāruppaṃ viya. Appanānayo panettha vuttanayenevāti ettha dutiyāruppajjhāne purimabhāge tīṇi, cattāri vā javanāni kāmāvacarāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. ‘‘Catutthaṃ pañcamaṃ vā arūpāvacara’’ntiādinā (visuddhi. 1.276) paṭhamāruppajjhāne vuttena nayena, atha vā appanānayoti sabhāvadhammepi ārammaṇe jhānassa appanānayo ārammaṇātikkamabhāvanāvasena āruppaṃ appanaṃ pāpuṇāti, ‘‘appanāppattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotī’’ti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttanayena veditabboti attho.

Tasmiṃ nimitte (trong tướng ấy) có nghĩa là trong tướng thức ấy (tasmiṃ viññāṇanimitte) được gọi là thức của thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte). Cittaṃ cārentassa (đối với người làm cho tâm khởi lên) có nghĩa là người làm cho tâm tu tập khởi lên (bhāvanācittaṃ pavattentassa). Ākāsaphuṭe viññāṇe (trong thức đã biến mãn hư không) có nghĩa là trong thức của thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppaviññāṇe) đã trở thành đối tượng (ārammaṇabhūte), đã khởi lên (pavatte) sau khi biến mãn (pharitvā) hư không do gỡ bỏ kasiṇa (kasiṇugghāṭimākāsaṃ). Appetīti (đạt đến) có nghĩa là khởi lên do năng lực của an chỉ (appanāvasena pavattati). Dù là pháp có tự tánh (sabhāvadhammepi), do là sự tu tập vượt qua đối tượng (ārammaṇasamatikkamabhāvanābhāvato), tâm thiền này (idaṃ) giống như thiền vô sắc thứ tư (catutthāruppaṃ viya) đạt đến an chỉ (appanāppattaṃ hoti). Về câu appanānayo panettha vuttanayeneva (phương pháp đạt đến an chỉ ở đây là theo cách đã nói), (có nghĩa là) ở đây, trong thiền vô sắc thứ hai (ettha dutiyāruppajjhāne), theo phương pháp (nayena) đã được nói (vuttena) trong thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppajjhāne) với câu bắt đầu bằng ‘purimabhāge... arūpāvacara’ntiādinā (“ở phần đầu, ba hoặc bốn tốc hành tâm dục giới chỉ tương ưng với thọ xả... tốc hành tâm thứ tư hoặc thứ năm là vô sắc giới” v.v...). Hoặc là (atha vā), appanānayo (phương pháp an chỉ) nên được hiểu (veditabbo) theo phương pháp đã nói (vuttanayena) trong phần giải về Niệm Chết (maraṇānussatiniddese) rằng: phương pháp an chỉ (appanānayo) của thiền (jhānassa) đối với đối tượng (ārammaṇe) dù là pháp có tự tánh (sabhāvadhammepi) là thiền vô sắc đạt đến an chỉ (āruppaṃ appanaṃ pāpuṇāti) do năng lực của sự tu tập vượt qua đối tượng (ārammaṇātikkamabhāvanāvasena), “quả vậy, đối với thiền đã đạt đến an chỉ, ở đó chỉ có sự vượt qua đối tượng mà thôi” (‘appanāppattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotī’ti). Đó là ý nghĩa (iti attho).

282. Sabbasoti sabbākārena paṭhamāruppe ‘‘āsannarūpajjhānapaccatthikatā, asantasabhāvatā’’ti evamādinā sabbena dosadassanākārena, tattha vā nikantipahānaanāvajjitukāmatādiākārena, sabbaṃ vā kusalavipākakiriyābhedato anavasesanti attho. Svāyamattho heṭṭhā vuttanayena ñātuṃ sakkāti āha ‘‘sabbasoti idaṃ vuttanayamevā’’ti. Jhānassa ākāsānañcāyatanatā bāhiratthasamāsavasena heṭṭhā vuttāti āha ‘‘pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatana’’nti. Ārammaṇassa pana samānādhikaraṇasamāsavasenāti sandassetuṃ ‘‘ārammaṇampī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘purimanayenevā’’ti idaṃ ‘‘nāssa anto’’tiādinā vuttapadasiddhiṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā adhiṭṭhānaṭṭhena, evaṃ sañjātidesaṭṭhenapi āyatana-saddena idha attho yujjatīti dassetuṃ ‘‘tathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sañjāyati etthāti sañjāti, sañjāti eva deso sañjātideso. Jhānaṃ appavattikaraṇena. Ārammaṇaṃ amanasikaraṇena. Ubhayampi vā ubhayatā yojetabbā. Jhānassapi hi anāvajjanaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ amanasikaraṇaṃ, ārammaṇassa ca ārammaṇakaraṇavasena appavattanaṃ appavattikaraṇanti atthassa sambhavato ekajjhaṃ katvā sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā.

282. Sabbaso có nghĩa là: bằng mọi cách (sabbākārena), tức là bằng mọi cách thấy lỗi (sabbena dosadassanākārena) trong thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppe) như là “có thiền sắc giới gần kề là kẻ địch, có tự tánh không an tịnh” v.v... (‘āsannarūpajjhānapaccatthikatā, asantasabhāvatā’ti evamādinā). Hoặc là (vā) trong thiền vô sắc thứ nhất ấy (tattha) bằng cách từ bỏ ái luyến, không muốn hướng đến v.v... (nikantipahāna-anāvajjitukāmatādi-ākārena). Hoặc là (vā) tất cả không còn dư sót (sabbaṃ anavasesaṃ) theo sự phân biệt thiện, quả, và duy tác (kusalavipākakiriyābhedato). Đó là ý nghĩa (iti attho). Ý nghĩa này (svāyamattho) có thể được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước (heṭṭhā vuttanayena ñātuṃ sakkā), vì vậy ngài nói (iti āha) “câu sabbaso này chính là theo phương pháp đã nói” (‘sabbasoti idaṃ vuttanayamevā’ti). Việc thiền là Không Vô Biên Xứ (jhānassa ākāsānañcāyatanatā) đã được nói ở trước theo cách của y chủ phức hợp (bāhiratthasamāsavasena heṭṭhā vuttā), vì vậy ngài nói (iti āha) “theo phương pháp đã nói ở trước, thiền cũng là Không Vô Biên Xứ” (‘pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatana’nti). Còn (pana) để chỉ rõ (sandassetuṃ) (việc đối tượng là Không Vô Biên Xứ) theo cách của đồng chủ phức hợp (ārammaṇassa samānādhikaraṇasamāsavasena), câu bắt đầu bằng ‘ārammaṇampī’tiādi đã được nói (vuttaṃ). Trong đó (tattha), câu ‘purimanayeneva’ti idaṃ (“chính là theo phương pháp trước”) được nói (vuttaṃ) liên quan đến (sandhāya) sự thành tựu của từ đã được nói (vuttapadasiddhiṃ) với câu bắt đầu bằng ‘nāssa anto’tiādinā (“không có giới hạn của nó” v.v...). Để chỉ ra rằng (dassetuṃ) giống như với ý nghĩa là nền tảng (yathā adhiṭṭhānaṭṭhena), tương tự, cũng với ý nghĩa là nơi sanh (evaṃ sañjātidesaṭṭhenapi), với từ āyatana (āyatana-saddena) ý nghĩa ở đây là thích hợp (idha attho yujjati), câu bắt đầu bằng ‘tathā’tiādi đã được nói (vuttaṃ). Trong đó (tattha): sañjāyati etthāti sañjāti (nó sanh khởi ở đây, nên gọi là nơi sanh), sañjāti eva deso sañjātideso (nơi sanh chính là địa điểm, nên gọi là nơi sanh). (Vượt qua) thiền (jhānaṃ) bằng cách không làm cho khởi lên (appavattikaraṇena). (Vượt qua) đối tượng (ārammaṇaṃ) bằng cách không tác ý (amanasikaraṇena). Hoặc cả hai nên được kết hợp theo cả hai cách (vā ubhayampi ubhayatā yojetabbā). Quả vậy (hi), việc không hướng đến thiền (jhānassapi anāvajjanaṃ), hoặc (vā) việc không thực hiện bên trong (anto akaraṇaṃ) dòng hữu phần (bhavaṅgamanassa) là nền tảng cho tốc hành tâm (javanapaṭipādakena) là không tác ý (amanasikaraṇaṃ). Và đối với đối tượng (ca ārammaṇassa), việc không khởi lên (appavattanaṃ) do năng lực của việc lấy làm đối tượng (ārammaṇakaraṇavasena) là không làm cho khởi lên (appavattikaraṇaṃ). Vì ý nghĩa này có thể có (iti atthassa sambhavato), (nên được hiểu) bằng cách gộp chung lại (ekajjhaṃ katvā) với sự chỉ dẫn chung (sāmaññaniddesena), hoặc theo phương pháp tỉnh lược (vā ekasesanayena).

Pubbe [Pg.401] anantassa ākāsassa ārammaṇakaraṇavasena paṭhamāruppaviññāṇaṃ attano pharaṇākāreneva ‘‘ananta’’nti manasi kātabbattā ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti vuttanti puna ‘‘manasikāravasena vā ananta’’nti vuttaṃ, sabbaso manasikaraṇavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anavasesato manasi karonto ‘ananta’nti manasi karotī’’ti. Jhānavibhaṅgepi ayamevattho vuttoti dassento ‘‘yaṃ pana vibhaṅge vutta’’ntiādimāha. Tassā pāḷiyā evaṃ vā attho veditabbo – taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotīti. Ayaṃ panattho yutto viya dissati, taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ tena gahitākāraṃ manasi karoti. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ anantaṃ pharatīti. Yaṃ hi ākāsaṃ paṭhamāruppasamaṅgī viññāṇena anantaṃ pharati, taṃ pharaṇākārasahitameva viññāṇaṃ manasi karonto dutiyāruppasamaṅgī anantaṃ pharatīti vuccati.

Trước đây, do thức Vô sắc thứ nhất, bằng cách lấy không gian vô biên làm đối tượng, cần được tác ý là ‘vô biên’ chính bằng cách thức biến mãn của nó, nên được gọi là ‘thức vô biên’. Lại nữa, câu ‘hoặc vô biên do nhờ tác ý’ đã được nói đến, ý muốn nói là do nhờ tác ý một cách toàn diện. Do đó, ngài đã nói: “Trong khi tác ý một cách không còn sót lại, vị ấy tác ý rằng ‘vô biên’.” Để chỉ ra rằng chính ý nghĩa này cũng đã được nói đến trong Tạng Vô Tỷ Pháp, Phân Tích Thiền, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yaṃ pana vibhaṅge vuttaṃ’. Hoặc ý nghĩa của đoạn Pāḷi ấy nên được hiểu như vầy: Vị ấy tác ý bằng thức của Không Vô Biên Xứ về chính cái thức đã biến mãn không gian ấy. Nhưng ý nghĩa này có vẻ thích hợp hơn: Vị ấy tác ý đến cách thức đã được nắm bắt bởi thức đã biến mãn chính không gian ấy. Như vậy, thức ấy biến mãn một cách vô biên. Thật vậy, không gian nào mà người thành tựu thiền Vô sắc thứ nhất biến mãn là ‘vô biên’ bằng thức, thì người thành tựu thiền Vô sắc thứ hai, trong khi tác ý đến chính thức ấy cùng với cách thức biến mãn của nó, được gọi là biến mãn một cách vô biên.

Manasikāravasena anantapharaṇākārena idha anantatā, na ākāsassa viya uppādantādiabhāvenāti ‘‘nāssa antoti ananta’’nti ettakamevāha. ‘‘Ruḷhīsaddo’’ti iminā ‘‘viññāṇānañca’’nti etassa padassa atthe viññāṇañca-saddo niruḷhoti dasseti, yathāvuttaṃ vā viññāṇaṃ dutiyāruppajjhānena añcīyati vuttākārena ālambīyatīti viññāṇañcanti evampettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttatthamevāti āha ‘‘sesaṃ purimasadisamevā’’ti.

Ở đây, tính chất vô biên là do nhờ tác ý, do cách thức biến mãn vô biên, chứ không phải do không có khởi đầu, kết thúc v.v... như trường hợp của không gian. Do đó, ngài chỉ nói chừng ấy: “Không có kết thúc của nó, vì vậy là vô biên.” Bằng câu “là một từ ngữ thông dụng (ruḷhīsaddo)”, ngài chỉ ra rằng trong ý nghĩa của từ ‘viññāṇānañca’ này, từ ‘viññāṇañca’ đã được xác lập (theo quy ước). Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vầy: Thức đã được nói đến như trên được đạt đến (añcīyati) hay được lấy làm đối tượng (ālambīyati) bởi thiền Vô sắc thứ hai theo cách thức đã được nói, do đó là ‘viññāṇañca’. Vì phần còn lại có ý nghĩa đã được trình bày, ngài nói: “Phần còn lại cũng tương tự như phần trước.”

Ākiñcaññāyatanakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Vô Sở Hữu Xứ

283. Tatiyāruppakammaṭṭhāne yaṃ heṭṭhā vuttasadisaṃ, taṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ, apubbameva vaṇṇayissāma. Tattha tassevāti yaṃ ārabbha viññāṇañcāyatanaṃ pavattaṃ, tasseva. Kiṃ pana tanti āha ‘‘ākāsānañcāyatanaviññāṇassā’’ti. Etena tato aññaṃ tatiyāruppajjhānassa ārammaṇaṃ natthīti dasseti. ‘‘Ārammaṇabhūtassā’’ti iminā tassa anārammaṇabhūtaṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ nivatteti. Abhāvoti natthitā. Suññatāti rittatā. Vivittākāroti viveko. Tīhi padehi paṭhamāruppaviññāṇassa apagamameva vadati. ‘‘Manasi kātabbo’’ti vatvā [Pg.402] manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘taṃ viññāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha amanasikaritvāti sabbena sabbaṃ manasi akatvā acintetvā. Vā-saddo aniyamattho, tena tīsu pakāresu ekenapi atthasiddhīti dasseti.

283. Trong đề mục Vô sắc thứ ba, phần nào tương tự với những gì đã được nói ở dưới, phần đó nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày; chúng tôi sẽ chỉ giải thích phần mới. Ở đó, câu ‘tasseva’ (của chính nó) có nghĩa là: của chính đối tượng mà nương vào đó Thức Vô Biên Xứ đã khởi lên. Đối tượng đó là gì? Ngài nói: “của thức Không Vô Biên Xứ”. Bằng câu này, ngài chỉ ra rằng không có đối tượng nào khác cho thiền Vô sắc thứ ba ngoài đối tượng đó. Bằng câu “đã trở thành đối tượng”, ngài loại trừ thức Vô sắc thứ hai vốn không phải là đối tượng của nó. ‘Abhāvo’ (sự vắng mặt) là sự không hiện hữu. ‘Suññatā’ (tánh không) là sự trống rỗng. ‘Vivittākāro’ (trạng thái tách biệt) là sự ly khai. Bằng ba từ này, ngài chỉ nói về sự đi qua của thức Vô sắc thứ nhất. Sau khi nói “cần được tác ý”, để chỉ ra phương pháp tác ý, câu bắt đầu bằng “thức ấy” đã được nói đến. Ở đó, ‘amanasikaritvā’ (không tác ý) có nghĩa là hoàn toàn không để trong tâm, không suy nghĩ đến. Từ ‘vā’ có nghĩa là không xác định; qua đó, ngài chỉ ra rằng mục đích được thành tựu bởi bất kỳ một trong ba cách.

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇassa abhāvasaṅkhāte jhānuppattinimitte. Ākāse phuṭeti ākāsaṃ pharitvā pavatte. ‘‘Ākāsaphuṭe’’ti vā pāṭho. Suññavivittanatthibhāveti suññabhāve, vivittabhāve, natthibhāve cāti yena ākārena bhāvitaṃ, tassa gahaṇatthaṃ vuttaṃ. Atha vā suññavivittanatthibhāveti suññavivittatāsaṅkhāte natthibhāve, tena vināsābhāvameva dasseti, na pure abhāvādike.

‘Tasmiṃ nimitte’ (trong tướng ấy) có nghĩa là: trong tướng ấy để thiền khởi lên, được gọi là sự vắng mặt của thức Vô sắc thứ nhất. ‘Ākāse phuṭe’ (biến mãn trong không gian) có nghĩa là: sau khi đã biến mãn không gian, nó đã khởi lên. Hoặc cách đọc là ‘ākāsaphuṭe’. ‘Suññavivittanatthibhāve’ (trong trạng thái không, ly khai, không có) có nghĩa là: câu này được nói ra nhằm mục đích nắm bắt cách thức mà nó đã được tu tập, dù là trong trạng thái không, trạng thái ly khai, hay trạng thái không có. Hoặc là, ‘suññavivittanatthibhāve’ có nghĩa là: trong trạng thái không có, được gọi là tánh không và sự ly khai. Qua đó, ngài chỉ cho thấy sự vắng mặt do đã hoại diệt, chứ không phải sự vắng mặt trước đó v.v...

Tasmiṃ hi appanācitteti ākiñcaññāyatanajjhānasampayutte appanāvasena pavatte citte, tasmiṃ vā paṭhamāruppassa apagamasaṅkhāte natthibhāve yathāvutte appanācitte uppanne. So bhikkhu abhāvameva passanto viharatīti sambandho. Puriso katthaci gantvā āgantvā suññameva passati, natthibhāvameva passatīti yojanā. Taṃ ṭhānanti taṃ sannipātaṭṭhānaṃ. ‘‘Parikammamanasikārena antarahite’’ti iminā ārammaṇakaraṇābhāvena tassa antaradhānaṃ na naṭṭhattāti dasseti. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā so puriso tattha sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā gato, tato sabbesu bhikkhūsu kenacideva karaṇīyena apagatesu āgantvā taṃ ṭhānaṃ bhikkhūhi suññameva passati, na bhikkhūnaṃ tatopi apagatakāraṇaṃ, evamayaṃ yogāvacaro pubbe viññāṇañcāyatanajjhānacakkhunā paṭhamāruppaviññāṇaṃ disvā pacchā natthīti parikammamanasikārena tasmiṃ apagate tatiyāruppajjhānacakkhunā tassa natthibhāvameva passanto viharati, na tassa apagamanakāraṇaṃ vīmaṃsati jhānassa tādisābhogābhāvatoti. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.

‘Tasmiṃ hi appanācitte’ (Bởi trong tâm an chỉ ấy) có nghĩa là: trong tâm tương ưng với thiền Vô Sở Hữu Xứ, vận hành theo cách an chỉ; hoặc là, khi tâm an chỉ đã được nói đến như trên khởi lên trong trạng thái không có, được gọi là sự đi qua của thức Vô sắc thứ nhất. Mối liên hệ là: “Vị tỳ khưu ấy trú trong khi chỉ thấy sự vắng mặt.” Cách áp dụng là: “Một người sau khi đi đến nơi nào đó rồi quay trở lại, chỉ thấy sự trống rỗng, chỉ thấy trạng thái không có.” ‘Taṃ ṭhānaṃ’ (nơi ấy) có nghĩa là nơi hội họp ấy. Bằng câu “khi nó đã biến mất do tác ý chuẩn bị”, ngài chỉ ra rằng sự biến mất của nó là do không được lấy làm đối tượng, chứ không phải do đã bị hủy diệt. Ở đây, đây là sự đối chiếu ví dụ: Giống như một người kia sau khi thấy chúng tỳ khưu đang tụ họp ở đó rồi bỏ đi; sau đó, khi tất cả các vị tỳ khưu đã đi nơi khác vì một công việc nào đó, người ấy quay trở lại và chỉ thấy nơi đó vắng bóng các vị tỳ khưu, chứ không thấy lý do các vị tỳ khưu rời khỏi nơi đó. Cũng vậy, vị hành giả này trước đây đã thấy thức Vô sắc thứ nhất bằng thiền nhãn của Thức Vô Biên Xứ, sau đó, khi thức ấy đã đi qua do tác ý chuẩn bị rằng “không có”, vị ấy trú bằng thiền nhãn của thiền Vô sắc thứ ba, chỉ thấy trạng thái không có của thức ấy, chứ không thẩm xét nguyên nhân của sự đi qua ấy, vì thiền không có sự hướng tâm như vậy. Ở đây, trong câu “do vượt qua hoàn toàn Thức Vô Biên Xứ”, những gì cần phải nói nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở dưới.

284. Natthitā pariyāyāsuññavivittabhāvāti ‘‘natthī’’ti padassa atthaṃ vadantena suññavivittapadānipi gahitāni. Āmeḍitavacanaṃ pana bhāvanākāradassanaṃ. Vibhaṅgepi imassa padassa ayamevattho vuttoti dassetuṃ ‘‘yampi vibhaṅge’’tiādi vuttaṃ. Tattha taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti yaṃ pubbe ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ, taṃyevāti attho[Pg.403]. Taṃyeva hi ārammaṇabhūtaṃ paṭhamena viya rūpanimittaṃ tatiyenāruppenābhāvetīti. Khayato sammasananti bhaṅgānupassanamāha. Sā hi saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgābhāvameva passantī ‘‘viññāṇampi abhāvetī’’tiādinā vattabbataṃ labhatīti adhippāyenāha ‘‘khayato sammasanaṃ viya vutta’’nti. Assāti pāṭhassa. Puna assāti viññāṇassa. Abhāvetīti abhāvaṃ karoti. Yathā ñāṇassa na upatiṭṭhati, evaṃ karoti amanasikaraṇato. Tato eva vibhāveti vigatabhāvaṃ karoti, vināseti vā yathā na dissati, tathā karaṇato. Teneva antaradhāpeti tirobhāvaṃ gameti. Na aññathāti imissā pāḷiyā evamattho, na ito aññathā ayujjamānakattāti adhippāyo.

284. Trạng thái trống không và vắng lặng là từ đồng nghĩa của sự không hiện hữu, do đó khi giải thích ý nghĩa của từ 'natthī', các từ suñña và vivitta cũng được đề cập đến. Còn câu lặp lại là để chỉ ra cách thức tu tập. Để chỉ ra rằng ý nghĩa này của từ cũng được nói đến trong Phân Tích (Vibhaṅga), câu 'yampi vibhaṅge' v.v... đã được nói đến. Ở đó, câu 'làm cho thức ấy không hiện hữu' có nghĩa là: chính thức Vô sắc thứ nhất mà trước đây đã được tác ý là 'thức là vô biên'. Bởi vì, chính thức ấy, vốn là đối tượng, được làm cho không hiện hữu bởi thiền Vô sắc thứ ba, giống như tướng sắc được làm cho không hiện hữu bởi thiền Vô sắc thứ nhất. Câu 'quán xét theo sự đoạn diệt' nói về quán sát sự hoại diệt (bhaṅgānupassanā). Bởi vì, tuệ quán ấy, khi thấy sự hoại diệt tức là sự không hiện hữu của các pháp hữu vi, nên có thể được gọi bằng các từ như 'cũng làm cho thức không hiện hữu'. Với ý này, ngài đã nói 'được nói đến như là sự quán xét theo sự đoạn diệt'. Từ 'assa' (của nó) là chỉ cho đoạn văn. Lại nữa, từ 'assa' là chỉ cho thức. Từ 'abhāveti' (làm cho không hiện hữu) có nghĩa là làm cho không có. Do không tác ý, vị ấy làm cho nó không hiện khởi đối với trí tuệ. Chính vì thế, vị ấy 'vibhāveti' (làm cho biến mất), tức là làm cho nó có trạng thái đã qua đi, hoặc 'vināseti' (hủy diệt), vì làm cho nó không còn được thấy nữa. Cũng vì thế, vị ấy 'antaradhāpeti' (làm cho biến mất), tức là làm cho nó đi đến sự che khuất. Câu 'na aññathā' (không phải cách khác) có ý nghĩa là: ý nghĩa của đoạn Pāḷi này là như vậy, không nên hiểu khác đi, vì (cách hiểu khác) là không thích hợp.

Assāti paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa. Kiñcananti kiñcipi. Sabhāvadhammassa appāvasesatā nāma bhaṅgo eva siyāti āha ‘‘bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthī’’ti. Sati hi bhaṅgamattepi tassa sakiñcanatā siyā. Akiñcananti ca viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanamāha. Sesaṃ vuttanayameva.

Từ 'assa' (của nó) là chỉ cho sự không hiện hữu của thức Vô sắc thứ nhất. Từ 'kiñcanaṃ' (một chút gì) có nghĩa là bất cứ cái gì. Sự còn sót lại một chút của một pháp tự tánh chính là sự hoại diệt, do đó ngài nói 'ngay cả một chút hoại diệt cũng không còn sót lại'. Bởi vì, nếu chỉ còn lại một chút hoại diệt, thì nó vẫn còn có một chút gì đó. Và từ 'akiñcanaṃ' (không có một chút gì) nói lên sự làm cho biến mất hoàn toàn, không nắm giữ bất kỳ phương diện nào của thức. Phần còn lại tương tự như đã giải thích.

Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā

Giải Thích về Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ

285. No ca santāti yathā nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā savisesā santā, evamayaṃ ākiñcaññāyatanasamāpatti no ca santā tadabhāvato. Yā ayaṃ khandhesu paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogasarikkhatā, dukkhatāsūlayogādinā gaṇḍasarikkhatā, pīḷājananādinā sallasarikkhatā ca, sā saññāya sati hoti, nāsatīti vuttaṃ ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo, saññā salla’’nti. Sā cettha paṭukiccā pañcavokārabhavato oḷārikasaññā veditabbā. Na kevalaṃ saññā eva, atha kho vedanācetanādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Saññāsīsena pana niddeso kato. Etaṃ santanti etaṃ asantabhāvakararogādisarikkhasaññāvirahato santaṃ. Tato eva paṇītaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘nevasaññānāsaññā’’ti? Tadapadesena [Pg.404] taṃsampayuttajjhānamāha ‘‘ādīnava’’nti. Ettha rogādisarikkhasaññādisabbhāvopi ādīnavo daṭṭhabbo, na āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikatāva. Uparīti catutthāruppe. Sā vāti sā eva. Vattitāti pavattitā nibbattitā vaḷañjitā.

285. Câu 'và không tịch tịnh': Giống như định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là tịch tịnh một cách đặc biệt do đạt đến trạng thái vi tế của hành còn sót lại, định Vô Sở Hữu Xứ này không tịch tịnh (như vậy) do không có trạng thái đó. Trạng thái giống như bệnh tật trong các uẩn do sự duy trì bởi các duyên và do là gốc rễ của bệnh tật; trạng thái giống như khối u do sự liên quan đến khổ tánh, mũi nhọn v.v...; và trạng thái giống như mũi tên do sự sinh khởi phiền não v.v..., trạng thái ấy có mặt khi có tưởng, không có mặt khi không có tưởng, do đó đã được nói rằng: 'tưởng là bệnh, tưởng là khối u, tưởng là mũi tên'. Ở đây, nên hiểu đó là tưởng thô thiển thuộc cõi năm uẩn, có phận sự rõ ràng. Không chỉ riêng tưởng, mà nên hiểu rằng thọ, tư v.v... cũng được bao gồm. Tuy nhiên, sự trình bày được thực hiện với tưởng làm chính. Câu 'đây là tịch tịnh': Điều này là tịch tịnh do vắng bóng tưởng giống như bệnh tật v.v..., vốn là tác nhân của sự không tịch tịnh. Chính vì thế, nó là vi diệu. Vậy đó là gì? Ngài nói: 'phi tưởng phi phi tưởng'. Bằng cách chỉ ra điều đó, ngài nói về thiền tương ưng với nó. Về từ 'ādīnava' (sự nguy hại): Ở đây, sự hiện hữu của tưởng v.v... giống như bệnh tật cũng nên được xem là sự nguy hại, chứ không chỉ là sự đối nghịch của Thức Vô Biên Xứ ở gần. 'Uparī' (bên trên) có nghĩa là trong thiền Vô sắc thứ tư. 'Sā vā' (hoặc cái đó) có nghĩa là chính cái đó. 'Vattitā' (đã được thực hành) có nghĩa là đã được làm cho khởi sinh, đã được thành tựu, đã được sử dụng.

Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ tatiyāruppasamāpattisaṅkhāte jhānanimitte. Mānasanti cittaṃ ‘‘mano eva mānasa’’nti katvā, bhāvanāmanasikāraṃ vā. Taṃ hi manasi bhavanti mānasanti vuccati. Jhānasampayuttadhammānampi jhānānuguṇatāya samāpattipariyāyo labbhatīti āha ‘‘ākiñcaññāyatanasamāpattisaṅkhātesu catūsu khandhesū’’ti, ārammaṇabhūtesūti adhippāyo.

Câu 'tasmiṃ nimitte' (trong tướng ấy) có nghĩa là trong tướng của thiền, tức là định Vô sắc thứ ba. Từ 'mānasaṃ' (thuộc về ý) có nghĩa là tâm, vì 'chính ý là thuộc về ý'; hoặc là sự tác ý tu tập. Bởi vì, cái đó sinh khởi trong ý nên được gọi là 'mānasaṃ'. Vì các pháp tương ưng với thiền cũng phù hợp với thiền, nên chúng cũng được gọi bằng từ đồng nghĩa là 'định', do đó ngài nói 'trong bốn uẩn được gọi là định Vô Sở Hữu Xứ', ý nghĩa là 'trong các uẩn đã trở thành đối tượng'.

286. Yathāvuttaṃ ākiñcaññaṃ ārammaṇapaccayabhāvato āyatanaṃ kāraṇamassāti jhānaṃ ākiñcaññāyatanaṃ, ākiñcaññameva ārammaṇapaccayabhūtaṃ jhānassa kāraṇanti ārammaṇaṃ ākiñcaññāyatananti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.

286. Sự không có gì (ākiñcaññaṃ) như đã nói là xứ (āyatana), là nguyên nhân (kāraṇa) của thiền này do là duyên đối tượng, do đó thiền này được gọi là Vô Sở Hữu Xứ (ākiñcaññāyatana). Hoặc nên hiểu ý nghĩa như sau: chính sự không có gì là nguyên nhân, là duyên đối tượng của thiền, do đó đối tượng được gọi là Vô Sở Hữu Xứ. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở dưới.

Yāya saññāya bhāvatoti yādisāya saññāya atthibhāvena. Yā hi sā paṭusaññākiccassa abhāvato saññātipi na vattabbā, saññāsabhāvānātivattanato asaññātipi na vattabbā, tassā vijjamānattāti attho. Tanti taṃ jhānaṃ. Taṃ tāva dassetunti ettha tanti taṃ sasāpaṭipadaṃ, yathāvuttasaññaṃ, tassā ca adhigamupāyanti attho. Nevasaññīnāsaññīti hi puggalādhiṭṭhānena dhammaṃ uddharantena saññāvantamukhena saññā uddhaṭā, aññathā nevasaññānāsaññāyatananti uddharitabbaṃ siyā. Sā pana paṭipadā yattha pavattati, yathā ca pavattati, taṃ dassetuṃ ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ. Ākiñcaññāyatanaṃ hi catutthāruppabhāvanāya pavattiṭṭhānaṃ, saṅkhārāvasesasamāpatti pavattiākāroti. Yatra hi nāmāti yā nāma. Natthibhāvampīti viññāṇassa suññatampi, evaṃ sukhumampīti adhippāyo. Santārammaṇatāyāti santaṃ ārammaṇaṃ etissāti santārammaṇā, tabbhāvo santārammaṇatā, tāya, na jhānasantatāya. Na hi tatiyāruppasamāpatti catutthāruppajjhānato santā.

Câu 'yāya saññāya bhāvato' (do sự hiện hữu của tưởng nào) có nghĩa là do sự hiện hữu của loại tưởng nào. Ý nghĩa là: bởi vì tưởng ấy, do không có phận sự của tưởng rõ ràng, nên không thể nói là 'tưởng'; và do không vượt qua bản chất của tưởng, nên không thể nói là 'không phải tưởng', vì nó vẫn hiện hữu. 'Taṃ' (đó) có nghĩa là thiền đó. Trong câu 'taṃ tāva dassetuṃ' (để chỉ ra điều đó), từ 'taṃ' có nghĩa là tưởng như đã nói cùng với con đường thực hành của nó, và phương pháp để chứng đắc nó. Bởi vì, khi trình bày pháp dựa trên nền tảng cá nhân, với câu 'nevasaññīnāsaññī' (người có phi tưởng phi phi tưởng), tưởng được trình bày thông qua người có tưởng. Nếu không, đáng lẽ phải trình bày là 'nevasaññānāsaññāyatana' (Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ). Và để chỉ ra con đường thực hành đó diễn ra ở đâu và như thế nào, câu 'vị ấy tác ý Vô Sở Hữu Xứ là tịch tịnh, tu tập định có hành còn sót lại' đã được nói đến. Bởi vì, Vô Sở Hữu Xứ là nơi diễn ra sự tu tập thiền Vô sắc thứ tư, và định có hành còn sót lại là cách thức diễn ra. 'Yatra hi nāma' (nơi nào mà) có nghĩa là cái nào mà. Câu 'natthibhāvampi' (ngay cả sự không hiện hữu) có ý nghĩa là ngay cả sự trống không của thức, ngay cả sự vi tế như vậy. Câu 'santārammaṇatāya' (do có đối tượng tịch tịnh) được giải thích là: định này có đối tượng tịch tịnh, nên gọi là 'santārammaṇā'; trạng thái đó là 'santārammaṇatā'; do trạng thái đó, chứ không phải do sự tịch tịnh của thiền. Bởi vì, định Vô sắc thứ ba không tịch tịnh hơn thiền Vô sắc thứ tư.

Codako [Pg.405] ‘‘yaṃ santato manasi karoti, na tattha ādīnavadassanaṃ bhaveyya. Asati ca ādīnavadassane samatikkamo eva na siyā’’ti dassento ‘‘santato ce manasi karoti, kathaṃ samatikkamo hotī’’ti āha. Itaro ‘‘asamāpajjitukāmatāyā’’ti parihāramāha, tena ādīnavadassanampi atthevāti dasseti. So hītiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha yasmiṃ jhāne abhirati, tattha āvajjanasamāpajjanādipaṭipattiyā bhavitabbaṃ. Sā panassa tatiyāruppe sabbaso natthi, kevalaṃ aññābhāvato ārammaṇakaraṇamattamevāti dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha.

Người chất vấn, để chỉ ra rằng: "Pháp nào được tác ý là tịch tịnh, sự thấy biết nguy hại trong pháp ấy không thể có. Và khi không có sự thấy biết nguy hại, sự vượt qua chắc chắn không thể có", đã nói rằng: "Nếu tác ý là tịch tịnh, làm sao có sự vượt qua?". Vị kia đã đưa ra lời giải đáp: "Do ý muốn không nhập vào", qua đó ngài chỉ ra rằng: "Sự thấy biết nguy hại cũng có mặt". Bằng câu bắt đầu bằng "So hi", ngài làm cho ý nghĩa đã được nói đến trở nên rõ ràng hơn. Trong đó, có sự ưa thích trong tầng thiền nào, ở đó phải có sự thực hành hướng tâm, nhập định v.v... Nhưng đối với vị ấy, sự thực hành ấy hoàn toàn không có trong A-ruppa thứ ba, để chỉ ra rằng chỉ đơn thuần là việc lấy đối tượng do không có cái khác, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "kiñcāpi".

Samatikkamitvāva gacchatīti tesaṃ sippīnaṃ jīvikaṃ tiṇāyapi amaññamāno te vītivattatiyeva. Soti yogāvacaro. Tanti tatiyāruppasamāpattiṃ. Pubbe vuttanayenāti ‘‘santā vatāyaṃ samāpattī’’tiādinā vuttena nayena santato manasi karonto. Tanti yāya nevasaññīnāsaññī nāma hoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetīti vuccati, taṃ saññaṃ pāpuṇātīti yojanā. Saññāsīsena hi desanā. Paramasukhumanti ukkaṃsagatasukhumabhāvaṃ. Saṅkhārāvasesasamāpattinti ukkaṃsagatasukhumatāya saṅkhārānaṃ sesatāmattaṃ samāpattiṃ. Tenāha ‘‘accantasukhumabhāvappattasaṅkhāra’’nti. Antamaticca accantaṃ. Yato sukhumatamaṃ nāma natthi, tathāparamukkaṃsagatasukhumasaṅkhāranti attho. Paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya hi tacchantiyā viya pavattamānāya bhāvanāya anukkamena saṅkhārā tattha antimakoṭṭhāsataṃ pāpitā, tato paraṃ nirodho eva, na saṅkhārappavattīti. Tena vuccati ‘‘saṅkhārāvasesasamāpattī’’ti.

(Câu) "Vượt qua mà đi" có nghĩa là: không xem trọng phương tiện sinh sống của những người thợ thủ công ấy dù chỉ bằng cọng cỏ, vị ấy chắc chắn vượt qua họ. "So" là hành giả. "Taṃ" là định A-ruppa thứ ba. "Theo phương pháp đã nói trước đây" có nghĩa là tác ý là tịch tịnh theo phương pháp đã được nói bằng câu bắt đầu bằng "santā vatāyaṃ samāpattī". "Taṃ" có cách liên kết câu là: do tưởng nào mà được gọi là phi tưởng phi phi tưởng, được gọi là "tu tiến định còn sót lại các hành", vị ấy đạt đến tưởng ấy. Vì rằng bài thuyết giảng này lấy tưởng làm chính. "Paramasukhumaṃ" có nghĩa là trạng thái vi tế đã đạt đến đỉnh cao. "Saṅkhārāvasesasamāpattiṃ" có nghĩa là định chỉ là sự còn sót lại của các hành do sự vi tế đã đạt đến đỉnh cao. Do đó, ngài nói "các hành đã đạt đến trạng thái vô cùng vi tế". "Accantaṃ" là vượt qua giới hạn. Ý nghĩa là các hành vi tế đã đạt đến đỉnh cao tột bậc như vậy, vì không có gì gọi là vi tế hơn cái đó. Vì rằng, kể từ cận định của thiền sơ, bởi sự tu tiến đang diễn ra giống như việc đẽo gọt, các hành theo thứ tự được đưa đến phần cuối cùng ở đó. Sau đó chỉ có sự diệt, không có sự diễn tiến của các hành. Do đó, được gọi là "định còn sót lại các hành".

287. Yaṃ taṃ catukkhandhaṃ. Atthatoti kusalādivisesavisiṭṭhaparamatthato. Visesato adhipaññāsikkhāya adhiṭṭhānabhūtaṃ idhādhippetanti āha ‘‘idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā’’ti. Oḷārikāya saññāya abhāvatoti yadipi catutthāruppavipākasaññāya catutthāruppakusalasaññā oḷārikā, tathā vipassanāmaggaphalasaññāhi, tathāpi oḷārikasukhumatā nāma upādāyupādāya gahetabbāti pañcavokārabhavapariyāpannāya viya catuvokārepi heṭṭhā tīsu bhūmīsu saññāya viya oḷārikāya abhāvato. Sukhumāyāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā sukhumāya saññāya bhāvato vijjamānattā. Nevasaññāti ettha [Pg.406] na-kāro abhāvattho, nāsaññanti ettha na-kāro aññattho, a-kāro abhāvatthova, asaññaṃ anasaññañcāti attho. Pariyāpannattāti ekadesabhāvena antogadhattā. Etthāti catutthāruppe. Dutiye atthavikappe nevasaññāti ettha na-kāro aññattho. Tathā nāsaññāti ettha na-kāro, a-kāro ca aññattho evāti tena dvayena saññābhāvo eva dassitoti dhammāyatanapariyāpannatāya āyatanabhāvo vuttovāti ‘‘adhiṭṭhānaṭṭhenā’’ti vuttaṃ nissayapaccayabhāvato.

287. Bốn uẩn ấy. "Atthato" có nghĩa là theo pháp chân đế đặc biệt với các đặc tính như thiện v.v... Để chỉ ra rằng đặc biệt là nền tảng cho tăng thượng tuệ học được ngụ ý ở đây, ngài nói: "Ở đây, các pháp tâm và tâm sở của người đã nhập định được ngụ ý". "Do không có tưởng thô" có nghĩa là: mặc dù tưởng thiện của A-ruppa thứ tư là thô so với tưởng quả của A-ruppa thứ tư, và cũng thô so với các tưởng của tuệ quán, đạo và quả, tuy nhiên, cái gọi là sự thô và vi tế cần được hiểu bằng cách so sánh tương đối, do đó, do không có tưởng thô giống như tưởng thuộc cõi năm uẩn và giống như tưởng trong ba cõi thấp hơn ngay cả trong cõi bốn uẩn. "Sukhumāya" có nghĩa là do sự hiện hữu của tưởng vi tế vì đã đạt đến trạng thái vi tế còn sót lại của các hành. Ở đây, trong từ "nevasaññā", "na"-kāra có nghĩa là không có; ở đây trong từ "nāsaññā", "na"-kāra có nghĩa khác, còn "a"-kāra có nghĩa là không có. Ý nghĩa là "không có tưởng (thô)" và "không phải không có tưởng (vi tế)". "Pariyāpannattā" có nghĩa là được bao hàm như một phần. "Ettha" là trong A-ruppa thứ tư. Trong cách giải thích ý nghĩa thứ hai, ở đây trong từ "nevasaññā", "na"-kāra có nghĩa khác. Tương tự, ở đây trong từ "nāsaññā", cả "na"-kāra và "a"-kāra đều có nghĩa khác. Do đó, bằng hai chữ cái đó, chỉ có sự hiện hữu của tưởng được chỉ ra. Do được bao hàm trong pháp xứ, bản chất xứ đã được nói đến. (Câu) "adhiṭṭhānaṭṭhena" được nói đến do là duyên y chỉ.

Kiṃ pana kāraṇaṃ, yenettha saññāva edisī jātāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘na kevala’’ntiādi. Saññāsīsenāyaṃ desanā katā ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’tiādīsu (dī. ni. 3.341, 359; a. ni. 9.24) viyāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ esa atthoti kañci visesaṃ upādāya sabhāvato atthīti vattabbasseva dhammassa kañci visesaṃ upādāya natthīti vattabbatāsaṅkhāto attho.

Nhắm đến câu hỏi: "Nhưng nguyên nhân là gì, do đó ở đây chính tưởng đã trở nên như thế này?", ngài nói câu bắt đầu bằng "na kevalaṃ". Cần được hiểu rằng bài thuyết giảng này được thực hiện lấy tưởng làm chính, giống như trong các đoạn kinh bắt đầu bằng "nānattakāyā nānattasaññino". Như vậy, ý nghĩa này là: ý nghĩa được gọi là "đáng được nói là không có" dựa vào một đặc tính nào đó của chính pháp mà đáng lẽ phải được nói là "có" theo tự tánh dựa vào một đặc tính nào đó.

Atithokampi yaṃ telamatthi bhanteti āha akappiyabhāvaṃ upādāya, tadeva natthi, bhante, telanti āha nāḷipūraṇaṃ upādāya. Tenāha ‘‘tattha yathā’’tiādi.

Dựa vào tình trạng không thích hợp, vị ấy nói: "Bạch ngài, có dầu", dù rất ít. Dựa vào việc làm đầy ống đựng, vị ấy nói về chính dầu ấy: "Bạch ngài, không có dầu". Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng "tattha yathā".

Yadi ārammaṇasañjānanaṃ saññākiccaṃ, taṃ saññā samānā kathamayaṃ kātuṃ na sakkotīti āha ‘‘dahanakiccamivā’’tiādi. Saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā eva hesā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tato eva ca ñāṇassa sugayhāpi na hoti. Tenāha ‘‘nibbidājananampi kātuṃ na sakkotī’’ti. Akatābhinivesoti akatavipassanābhiniveso appavattitasammasanacāro. Pakativipassakoti pakatiyā vipassako. Khandhādimukhena vipassanaṃ abhinivisitvā dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammānaṃ vipassako sakkuṇeyya tabbisayaudayabbayañāṇaṃ uppādetuṃ, yathā pana sakkoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sopī’’tiādi vuttaṃ. Kalāpasammasanavasenevāti catutthāruppacittuppādapariyāpanne phassādidhamme avinibbhujja ekato gahetvā kalāpato samūhato sammasanavasena nayavipassanāsaṅkhātakalāpasammasanavasena. Phassādidhamme vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ sarūpato gahetvā aniccādivasena sammasanaṃ anupadadhammavipassanā[Pg.407]. Evaṃ sukhumattaṃ gatā yathā dhammasenāpatināpi nāma anupadaṃ na vipassaneyyāti attho.

Để trả lời câu hỏi: "Nếu việc nhận biết đối tượng là phận sự của tưởng, tại sao tưởng này, vốn là tưởng, lại không thể làm việc đó?", ngài nói câu bắt đầu bằng "dahanakiccamiva". Vì rằng, chính do đã đạt đến trạng thái vi tế còn sót lại của các hành mà tưởng này không thể làm phận sự của tưởng một cách rõ ràng, và chính vì thế nó cũng không dễ dàng được trí tuệ nắm bắt. Do đó, ngài nói: "Cũng không thể làm phát sinh sự nhàm chán". "Akatābhiniveso" có nghĩa là người chưa có sự chuyên tâm vào tuệ quán, người chưa có sự thực hành quán xét diễn ra. "Pakativipassako" là người thực hành tuệ quán một cách tự nhiên. Người thực hành tuệ quán các pháp diễn ra ở các môn cùng với các môn và đối tượng, sau khi chuyên tâm vào tuệ quán với các uẩn v.v... làm cửa ngõ, có thể làm phát sinh trí tuệ về sự sinh diệt có đối tượng là tầng thiền ấy. Nhưng để chỉ ra cách thức mà vị ấy có thể, câu bắt đầu bằng "sopi" đã được nói. "Chỉ bằng cách quán xét theo nhóm" có nghĩa là bằng cách quán xét theo nhóm được gọi là tuệ quán theo phương pháp, tức là bằng cách quán xét theo nhóm, theo tập hợp, không phân tách các pháp như xúc v.v... thuộc về tâm sinh khởi của A-ruppa thứ tư mà nắm bắt chúng chung với nhau. Việc quán xét theo vô thường v.v... sau khi đã phân tách các pháp như xúc v.v... và nắm bắt chúng riêng lẻ theo tự tánh là tuệ quán theo từng pháp. Ý nghĩa là: (các pháp) đã trở nên vi tế đến mức ngay cả vị Tướng quân Chánh pháp cũng không thể quán xét theo từng pháp.

Therassāti aññatarassa therassa. Aññāhipīti ettha ayamaparā upamā – eko kira brāhmaṇo aññataraṃ purisaṃ manuññaṃ mattikabhājanaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā yāci ‘‘dehi me imaṃ bhājana’’nti. So surāsittataṃ sandhāya ‘‘nāyyo sakkā dātuṃ, surā ettha atthī’’ti āha. Brāhmaṇo attano samīpe ṭhitaṃ purisaṃ uddissa āha ‘‘tena hi imassa pātuṃ dehī’’ti. Itaro ‘‘natthayyo’’ti āha. Tattha yathā brāhmaṇassa ayogyabhāvaṃ upādāya ‘‘atthī’’tipi vattabbaṃ, pātabbatāya tattha abhāvato ‘‘natthī’’tipi vattabbaṃ jātaṃ, evaṃ idhāpīti daṭṭhabbaṃ.

‘Therassāti’ có nghĩa là ‘aññatarassa therassa’ (của một vị trưởng lão nào đó). ‘Aññāhipīti’: Ở đây, đây là một ví dụ khác – Tương truyền, có một vị Bà-la-môn thấy một người đàn ông đang đứng cầm một cái bát bằng đất sét xinh đẹp, bèn xin rằng: “Hãy cho tôi cái bát này.” Người kia, ám chỉ việc nó đã được đổ rượu vào, nói rằng: “Thưa ngài, không thể cho được, trong này có rượu.” Vị Bà-la-môn nhắm đến người đàn ông đang đứng gần mình, nói rằng: “Vậy thì, hãy cho người này uống.” Người kia nói: “Thưa ngài, không có.” Ở đó, cũng như nên nói là “có” vì sự không thích hợp đối với vị Bà-la-môn, và cũng nên nói là “không có” vì không có (rượu) để uống trong đó, cũng vậy, ở đây cũng cần phải được hiểu như thế.

Kasmā panettha yathā heṭṭhā ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti tattha tattha bhāvanākāro gahito, evaṃ koci bhāvanākāro na gahitoti? Keci tāva āhu – ‘‘bhāvanākāro nāma sopacārassa jhānassa yathāsakaṃ ārammaṇe pavattiākāro, ārammaṇañcettha ākiñcaññāyatanadhammā. Te pana gayhamānā ekassa vā pubbaṅgamadhammassa vasena gahetabbā siyuṃ, sabbe eva vā. Tattha paṭhamapakkhe viññāṇassa gahaṇaṃ āpannanti ‘viññāṇaṃ viññāṇa’nti manasikāre catutthāruppassa viññāṇañcāyatanabhāvo āpajjati. Dutiyapakkhe pana sabbaso ākiñcaññāyatanadhammārammaṇatāya jhānassa ‘ākiñcaññaṃ ākiñcañña’nti manasikāre ākiñcaññāyatanatā vā siyā, abhāvārammaṇatā vā. Sabbathā nevasaññānāsaññāyatanabhāvo na labbhatī’’ti. Tadidamakāraṇaṃ tathā jhānassa appavattanato. Na hi catutthāruppabhāvanā viññāṇamākiñcaññaṃ vā āmasantī pavattati, kiñcarahi? Tatiyāruppassa santataṃ.

Tại sao ở đây, không có phương thức tu tập nào được đề cập, giống như ở các tầng thiền trước đó, phương thức tu tập đã được đề cập ở mỗi nơi là “hư không là vô biên”, “thức là vô biên”, “không có gì cả”? Một số vị nói rằng: “Phương thức tu tập là cách thức diễn tiến của thiền có cận hành trên đối tượng tương ứng của nó, và ở đây, đối tượng là các pháp của Vô sở hữu xứ. Khi chúng được nắm bắt, chúng có thể được nắm bắt thông qua một pháp đi trước, hoặc tất cả các pháp. Trong trường hợp đầu, việc nắm bắt thức sẽ xảy ra, do đó, khi tác ý ‘thức, thức’, tầng thiền Vô sắc thứ tư sẽ trở thành Thức vô biên xứ. Còn trong trường hợp thứ hai, vì thiền có đối tượng là tất cả các pháp của Vô sở hữu xứ, khi tác ý ‘vô sở hữu, vô sở hữu’, nó có thể trở thành Vô sở hữu xứ, hoặc có đối tượng là sự vắng mặt. Trong mọi trường hợp, trạng thái Phi tưởng phi phi tưởng xứ không thể đạt được.” Điều này không phải là lý do, vì thiền không diễn tiến theo cách đó. Thật vậy, sự tu tập thiền Vô sắc thứ tư không diễn tiến bằng cách tiếp xúc với thức hay vô sở hữu. Vậy thì (nó tiếp xúc với) cái gì? (Nó tiếp xúc với) sự tịch tịnh của thiền Vô sắc thứ ba.

Yadi evaṃ, kasmā pāḷiyaṃ ‘‘santa’’nti na gahitanti? Kiñcāpi na gahitataṃ sutte (dī. ni. 2.129; saṃ. ni. 2.152), vibhaṅge (vibha. 606 ādayo) pana gahitameva. Yathāha – ‘‘taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti (vibha. 619). Atha kasmā vibhaṅge viya sutte bhāvanākāro na gahitoti? Veneyyajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Ye hi veneyyā yathā heṭṭhā tīsu [Pg.408] āruppesu ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti bhāvanākāro gahito, evaṃ aggahite eva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena sutte tathā desanā katā, suttantagatikāva abhidhamme suttantabhājanīye (vibha. 605 ādayo) uddesadesanā. Ye pana veneyyā vibhajitvā vutteyeva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena vibhaṅge bhāvanākāro vutto. Dhammissaro pana bhagavā sammāsambuddho dhammānaṃ desetabbappakāraṃ jānanto katthaci bhāvanākāraṃ gaṇhāti, katthaci bhāvanākāraṃ na gaṇhāti. Sā ca desanā yāvadeva veneyyavinayatthāti ayamettha desanāvilāso. Suttantadesanā vā pariyāyakathāti tattha bhāvanākāro na gahito, abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti tattha bhāvanākāro gahitoti evampettha bhāvanākārassa gahaṇe, aggahaṇe ca kāraṇaṃ veditabbaṃ.

Nếu vậy, tại sao trong Pāli, từ “tịch tịnh” không được đề cập? Mặc dù không được đề cập trong Kinh tạng, nhưng trong tạng Phân Tích (Vibhaṅga) thì có đề cập. Như có nói: “Vị ấy tác ý đến chính Vô sở hữu xứ ấy là tịch tịnh, tu tập định còn lại các hành.” Vậy tại sao trong Kinh tạng, phương thức tu tập không được đề cập như trong tạng Phân Tích? Do ý hướng của chúng sanh cần được tế độ và do vẻ đẹp của pháp thoại. Đối với những chúng sanh cần được tế độ mà có thể thấu hiểu được ý nghĩa đó ngay cả khi phương thức tu tập không được đề cập, giống như phương thức tu tập đã được đề cập trong ba tầng thiền Vô sắc trước là “hư không là vô biên”, “thức là vô biên”, “không có gì cả”, thì pháp thoại trong Kinh tạng được thuyết giảng theo cách đó vì lợi ích của họ, và pháp thoại đề mục trong phần phân loại theo Kinh tạng (Suttantabhājanīya) của A-tỳ-đàm cũng theo lối của Kinh tạng. Còn đối với những chúng sanh cần được tế độ mà chỉ có thể thấu hiểu ý nghĩa đó khi nó được giải thích phân tích, thì phương thức tu tập được nói đến trong tạng Phân Tích là vì lợi ích của họ. Hơn nữa, Đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác, là chủ của các pháp, biết rõ cách thức thuyết giảng các pháp, nên có nơi Ngài đề cập đến phương thức tu tập, có nơi Ngài không đề cập. Và pháp thoại đó chỉ nhằm mục đích giáo hóa chúng sanh cần được tế độ, đây chính là vẻ đẹp của pháp thoại. Hoặc, pháp thoại trong Kinh tạng là lời nói có ẩn ý, do đó phương thức tu tập không được đề cập; còn pháp thoại trong A-tỳ-đàm là lời nói không có ẩn ý, do đó phương thức tu tập được đề cập. Như vậy, ở đây cần phải hiểu lý do của việc đề cập và không đề cập đến phương thức tu tập.

Apare pana bhaṇanti – ‘‘catutthāruppe visesadassanatthaṃ sutte bhāvanākārassa aggahaṇaṃ, svāyaṃ viseso anupubbabhāvanājanito. Sā ca anupubbabhāvanā pahānakkamopajanitā pahātabbasamatikkamena jhānānaṃ adhigantabbato. Tathā hi kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānāni. Na kevalañca jhānāniyeva, atha kho sabbampi sīlaṃ, sabbāpi paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva sampādetabbato pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desanā āruḷhā. Tathā hi ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā (dī. ni. 1.8, 194) sīlasaṃvaro, ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī’’tiādinā (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.411, 421; 3.15, 75) indriyasaṃvaro, ‘‘neva davāya na madāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23, 422; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 2.63; a. ni. 6.58; mahāni. 206; vibha. 518) bhojane mattaññutā, ‘‘idha bhikkhu micchājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappetī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.8) ājīvapārisuddhi, ‘‘abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.217; ma. ni. 1.412, 425; 3.16, 75) jāgariyānuyogo, ‘‘aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya, aniccasaññino, meghiya, anattasaññā [Pg.409] saṇṭhāti, anattasaññī asmimānasamugghātaṃ gacchati, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’tiādinā paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva desitā. Tasmā jhānāni desento bhagavā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desesi. Tena vuttaṃ ‘‘kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānānī’’ti. Tattha yathā rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvanāvisesādhigatehi vitakkādīhi viya saddhādīhipi tikkhavisadasūrasabhāvehi dhammehi samannāgatattā kāmacchandādīnaṃ nīvaraṇānaṃ, tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ vikkhambhanato uttarimanussadhammabhāvappattaṃ kāmāvacaradhammehi saṇhasukhumaṃ, santaṃ, paṇītañca hoti; dutiyajjhānādīni pana bhāvanāvisesena oḷārikaṅgappahānato tato sātisayaṃ saṇhasukhumasaṇhasukhumatarādibhāvappattāni honti. Tathā arūpāvacaraṃ paṭhamajjhānaṃ rūpavirāgabhāvanābhāvena pavattamānaṃ ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi pākatikaparittadhammehi viya sabbarūpāvacaradhammehi santasukhumabhāvappattaṃ hoti. Ārammaṇasantabhāvenāpi hi tadārammaṇadhammā santasabhāvā honti, seyyathāpi lokuttaradhammārammaṇā dhammā.

Lại nữa, các vị khác nói rằng: “Việc không đề cập đến phương cách tu tập trong kinh điển đối với thiền vô sắc thứ tư là nhằm mục đích chỉ ra sự đặc biệt. Sự đặc biệt này được sinh ra từ sự tu tập tuần tự. Và sự tu tập tuần tự ấy được sinh ra theo tiến trình đoạn trừ, bởi vì các tầng thiền được chứng đắc thông qua việc vượt qua các pháp cần được đoạn trừ. Thật vậy, các thiền sắc giới được thuyết giảng với sự ly dục, sự lắng dịu tầm và tứ, sự ly hỷ, sự chấm dứt ưu và hỷ làm khởi điểm; các thiền vô sắc được thuyết giảng với sự vượt qua sắc tưởng v.v... làm khởi điểm. Và không chỉ các thiền mà thôi, mà thật ra toàn bộ giới, toàn bộ tuệ cần được thành tựu chính là do năng lực đoạn trừ các pháp đối nghịch, nên bài pháp được trình bày chính là với việc chỉ ra sự vượt qua các pháp cần được đoạn trừ làm khởi điểm. Thật vậy, sự thu thúc trong giới luật (được thuyết) qua các câu như: ‘Từ bỏ sát sanh, vị ấy từ bỏ sát sanh’; sự thu thúc các căn qua các câu như: ‘Sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, vị ấy không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng’; sự tiết độ trong ăn uống qua các câu như: ‘Không phải để vui đùa, không phải để đam mê’; sự thanh tịnh trong mạng sống qua các câu như: ‘Ở đây, vị tỳ khưu từ bỏ tà mạng, nuôi sống bằng chánh mạng’; sự nỗ lực tỉnh thức qua các câu như: ‘Từ bỏ tham ái ở đời, vị ấy sống với tâm thoát khỏi tham ái’; và tuệ được thuyết giảng chính là do năng lực đoạn trừ các pháp đối nghịch qua các câu như: ‘Vô thường tưởng cần được tu tập để nhổ bật ngã mạn. Này Meghiya, đối với người có vô thường tưởng, vô ngã tưởng được thiết lập. Người có vô ngã tưởng đạt đến sự nhổ bật ngã mạn. Do sự đoạn tận các lậu hoặc, vị ấy tự mình chứng ngộ với thắng trí ngay trong hiện tại, chứng đắc và an trú trong tâm giải thoát, tuệ giải thoát vô lậu.’ Do đó, khi thuyết giảng về các thiền, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng chính là với việc chỉ ra sự vượt qua các pháp cần được đoạn trừ làm khởi điểm, qua các câu như ‘ly dục...’. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Các thiền sắc giới được thuyết giảng với sự ly dục, sự lắng dịu tầm và tứ, sự ly hỷ, sự chấm dứt ưu và hỷ làm khởi điểm; các thiền vô sắc được thuyết giảng với sự vượt qua sắc tưởng v.v... làm khởi điểm.’ Trong ấy, giống như sơ thiền sắc giới, vì được hợp thành bởi các pháp như tầm v.v... được chứng đắc nhờ sự tu tập đặc biệt, cũng như các pháp như tín v.v... có bản chất sắc bén, trong sáng, dũng mãnh, và vì sự trấn áp các triền cái như tham dục v.v... và các ác pháp có cùng nền tảng, đã đạt đến trạng thái là pháp thượng nhân, trở nên vi tế, tế nhị, an tịnh, và cao thượng hơn các pháp dục giới; còn nhị thiền v.v..., do sự đoạn trừ các chi phần thô thiển nhờ sự tu tập đặc biệt, đã đạt đến trạng thái vi tế, tế nhị, và vi tế tế nhị hơn nữa một cách vượt trội so với (sơ thiền). Tương tự như vậy, sơ thiền vô sắc, diễn tiến do bản chất của sự tu tập ly tham đối với sắc, cũng do sự an tịnh của đối tượng và sự an tịnh của các chi phần, đã đạt đến trạng thái an tịnh và vi tế so với tất cả các pháp sắc giới, giống như (so với) các pháp dục giới thông thường. Thật vậy, cũng do bản chất an tịnh của đối tượng mà các pháp lấy đối tượng ấy cũng có bản chất an tịnh, giống như các pháp lấy pháp siêu thế làm đối tượng.”

Satipi dhammato, mahaggatabhāvenāpi ca abhede rūpāvacaracatutthato āruppaṃ aṅgatopi santameva, yatassa santavimokkhatā vuttā. Dutiyāruppādīni pana paṭhamāruppādito aṅgato, ārammaṇato ca santasantatarasantatamabhāvappattāni tathā bhāvanāvisesasamāyogato, svāyaṃ bhāvanāviseso paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya taṃtaṃpahātabbasamatikkamanavasena tassa tassa jhānassa santasukhumabhāvaṃ āpādento catutthāruppe saṅkhārāvasesasukhumabhāvaṃ pāpeti. Yato catutthāruppaṃ yathā anupadadhammavipassanāvasena vipassanāya ārammaṇabhāvaṃ upagantvā pakativipassakassāpi nibbiduppattiyā paccayo na hoti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattito, tathā sayaṃ tatiyāruppadhammesu pavattamānaṃ te yāthāvato vibhāvetuṃ na sakkoti, yathā tadaññajjhānāni attano ārammaṇaṃ. Kevalaṃ pana ārabbha pavattimattamevassa tattha hoti[Pg.410], tayidaṃ ārammaṇabhāvenāpi nāma vibhūtākāratāya ṭhātuṃ appahontaṃ ārammaṇakaraṇe kiṃ pahoti. Tasmā tadassa avibhūtakiccataṃ disvā satthā heṭṭhā tīsu ṭhānesu bhāvanākāraṃ vatvā tādiso idha na labbhatīti dīpetuṃ catutthāruppadesanāyaṃ sutte bhāvanākāraṃ pariyāyadesanattā na kathesi.

Mặc dù không có sự khác biệt về mặt pháp (tâm sở) và về bản chất là đại hành, thiền vô sắc vẫn an tịnh hơn thiền sắc giới thứ tư về mặt chi phần, do đó nó được gọi là ‘an tịnh giải thoát’. Còn các thiền vô sắc thứ hai v.v..., so với thiền vô sắc thứ nhất v.v..., đã đạt đến trạng thái an tịnh, an tịnh hơn, và an tịnh nhất về mặt chi phần và đối tượng, do sự kết hợp với sự tu tập đặc biệt. Sự tu tập đặc biệt này, bắt đầu từ cận định của sơ thiền, do năng lực vượt qua các pháp cần đoạn trừ tương ứng, mang lại trạng thái an tịnh và vi tế cho mỗi tầng thiền, và đưa đến trạng thái vi tế của các hành còn sót lại ở thiền vô sắc thứ tư. Bởi vì thiền vô sắc thứ tư, do đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, giống như nó không trở thành điều kiện cho sự phát sinh của yếm ly ngay cả đối với một hành giả tu tập minh sát thông thường, sau khi đã trở thành đối tượng của minh sát theo phương pháp minh sát từng pháp một, tương tự như vậy, tự nó, trong khi diễn tiến trên các pháp của thiền vô sắc thứ ba, không thể làm sáng tỏ chúng một cách như thật, giống như các thiền khác (có thể làm sáng tỏ) đối tượng của chúng. Mà chỉ đơn thuần là sự diễn tiến của nó ở đó khi lấy (các pháp ấy) làm đối tượng. Thiền vô sắc thứ tư này, vốn không có khả năng tồn tại với một dạng thức rõ ràng ngay cả khi là đối tượng (của minh sát), thì làm sao có thể có khả năng trong việc lấy (pháp khác) làm đối tượng? Do đó, thấy được chức năng không rõ ràng ấy của nó, bậc Đạo Sư, sau khi đã nói về phương cách tu tập ở ba trường hợp bên dưới, để chỉ ra rằng một phương cách như vậy không thể có được ở đây, đã không trình bày phương cách tu tập trong kinh khi thuyết giảng về thiền vô sắc thứ tư, vì đó là một bài pháp trình bày theo lối ẩn dụ.

Yasmā pana sārammaṇassa dhammassa ārammaṇe pavattiākāro atthevāti atisukhumabhāvappattaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘taṃyeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karotī’’ti (vibha. 619) vibhaṅge vuttaṃ yathādhammasāsanabhāvato, pubbabhāgavasena vā vibhaṅge ‘‘santato manasi karotī’’ti vuttaṃ tadā yogino tassa vibhūtabhāvato. Appanāvasena pana sutte bhāvanākāro na gahito avibhūtabhāvato. Kammaṭṭhānaṃ hi kiñci ādito avibhūtaṃ hoti, yathā taṃ? Buddhānussatiādi. Kiñci majjhe, yathā taṃ? Ānāpānassati. Kiñci ubhayattha, yathā taṃ? Upasamānussatiādi. Catutthāruppakammaṭṭhānaṃ pana pariyosāne avibhūtaṃ bhāvanāya matthakappattiyaṃ ārammaṇassa avibhūtabhāvato. Tasmā catutthāruppe imaṃ visesaṃ dassetuṃ satthārā sutte bhāvanākāro na gahito, na sabbena sabbaṃ abhāvatoti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

Lại nữa, vì phương thức diễn tiến của pháp có đối tượng trong đối tượng là thực sự có, nên để chỉ rõ phương thức ấy đã trở nên vô cùng vi tế, trong bộ Phân Tích đã nói rằng: “vị ấy tác ý một cách liên tục đến chính Vô Sở Hữu Xứ ấy” do vì (bản thể của) giáo pháp là như vậy; hoặc là, trong bộ Phân Tích đã nói “tác ý một cách liên tục” theo phương diện giai đoạn đầu, vì vào lúc ấy đối với hành giả, điều ấy là hiển nhiên. Tuy nhiên, trong Kinh, phương thức tu tập theo phương diện an chỉ đã không được đề cập do vì không hiển nhiên. Thật vậy, có đề mục thiền không hiển nhiên ở lúc ban đầu, ví như niệm Phật, v.v... Có đề mục không hiển nhiên ở giữa, ví như niệm hơi thở. Có đề mục không hiển nhiên ở cả hai nơi, ví như niệm sự an tịnh, v.v... Còn đề mục thiền Vô sắc thứ tư thì không hiển nhiên ở giai đoạn cuối, vì khi sự tu tập đạt đến đỉnh điểm, đối tượng trở nên không hiển nhiên. Do đó, để chỉ rõ điểm đặc biệt này trong thiền Vô sắc thứ tư, bậc Đạo Sư đã không đề cập đến phương thức tu tập trong Kinh; (việc không đề cập này) không phải là do nó hoàn toàn không có. Cần phải đi đến kết luận ở đây là như vậy.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Chú giải về các vấn đề tạp loại

288. Asadisarūpoti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālādīhi rūpaguṇehi aññehi asādhāraṇarūpakāyo, sabhāvattho vā rūpa-saddo ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) viya. Tasmā asadisarūpoti asadisasabhāvo, tena dasabalacatuvesārajjādiguṇavisesasamāyogadīpanato satthu dhammakāyasampattiyāpi asadisatā dassitā hoti. Itīti evaṃ vuttappakārena. Tasminti āruppe. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tattha tattha jhāne patiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattheva pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā.

288. Về câu "sắc thân vô song" (asadisarūpo): (Ngài là) bậc có sắc thân không chung với các chúng sanh khác nhờ vào các phẩm chất của sắc thân như ba mươi hai tướng đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm, hào quang trên đỉnh đầu, v.v... Hoặc là, từ "sắc" (rūpa) có nghĩa là bản thể, giống như trong câu "bất cứ thứ gì ở đời là sắc khả ái, sắc khả ý"... Do đó, "sắc thân vô song" có nghĩa là có bản thể vô song. Nhờ vào từ ấy, do vì nó chỉ ra sự hợp thành với các phẩm chất đặc biệt như mười lực, bốn vô sở úy, v.v..., nên tính chất vô song trong sự thành tựu Pháp thân của bậc Đạo Sư cũng được trình bày. "Iti" có nghĩa là "theo cách đã nói như vậy". "Tasmiṃ" là "trong thiền Vô sắc ấy". Về câu "cũng cần phải hiểu về các vấn đề tạp loại": giống như trước đây, không nắm lấy ý nghĩa không chung vốn đã được quy định riêng trong mỗi tầng thiền, do vì có tính chất chung, cũng cần phải biết về các vấn đề tạp loại đã được trình bày bằng cách nắm lấy ý nghĩa tạp loại, lan rộng chỉ trong mỗi tầng thiền ấy.

289. Rūpanimittātikkamatoti [Pg.411] kasiṇarūpasaṅkhātassa paṭibhāganimittassa atikkamanato. Ākāsātikkamatoti kasiṇugghāṭimākāsassa atikkamanato. Ākāse pavattitaviññāṇātikkamatoti paṭhamāruppaviññāṇassa atikkamanato, na dutiyāruppaviññāṇātikkamanato. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na ca ārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ sato samāpajjati…pe… sato vuṭṭhahitvā taṃyeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taṃyeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taṃyeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ, viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci, yato vā vuṭṭhito, teneva padhānaniddiṭṭhena taṃ-saddassa sambandhe āpanne ‘‘ayañca ārammaṇātikkamabhāvanā’’ti viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ. Tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto.

289. "Vượt qua sắc tướng" nghĩa là do vượt qua quang tướng được gọi là sắc biến xứ. "Vượt qua hư không" nghĩa là do vượt qua hư không vốn là sự loại bỏ biến xứ. "Vượt qua thức sanh khởi trong hư không" nghĩa là do vượt qua thức của thiền Vô sắc thứ nhất, chứ không phải do vượt qua thức của thiền Vô sắc thứ hai. Thật vậy, do vượt qua thức ấy, chính thức ấy bị làm cho biến mất. Vì nếu làm cho thức của thiền Vô sắc thứ hai biến mất, thì chỉ chính thức ấy bị vượt qua, chứ không phải đối tượng của nó. Hơn nữa, việc vượt qua bằng cách làm cho biến mất pháp có đối tượng sau khi thấy sự nguy hại trong đối tượng là không hợp lý. Và trong Pāḷi, đã nói rằng: "vị ấy nhập Thức Vô Biên Xứ một cách chánh niệm... sau khi xuất ra một cách chánh niệm, vị ấy không tu tập chính thức ấy", chứ không nói rằng "vị ấy không tu tập chính Thức Vô Biên Xứ ấy" hay "vị ấy không tu tập chính nó". Tuy nhiên, trong câu "đạt và trú vào Thức Vô Biên Xứ với ý niệm 'thức là vô biên'", cả hai điều đã được nói đến: đối tượng là thức, và tầng thiền Thức Vô Biên Xứ. Trong hai điều ấy, khi từ "ấy" (taṃ) có liên hệ với một trong hai, hoặc khi nó có liên hệ chỉ với chính Thức Vô Biên Xứ được chỉ định là chính yếu, từ đó vị ấy đã xuất ra, và vì "đây là sự tu tập vượt qua đối tượng", nên việc nói đến "thức" là để loại trừ (chính tầng thiền) Thức Vô Biên Xứ. Do đó, sự vượt qua bằng cách không tu tập được nói đến chỉ là đối với thức của thiền Vô sắc thứ nhất mà thôi.

290. Evaṃ santepīti aṅgātikkame asatipi. Suppaṇītatarāti suṭṭhu paṇītatarā, sundarā paṇītatarā cāti vā attho. Satipi catunnaṃ pāsādatalānaṃ, sāṭikānañca tabbhāvato, pamāṇato ca samabhāve uparūpari pana kāmaguṇānaṃ, sukhasamphassādīnañca visesena paṇītatarādibhāvo viya etāsaṃ catunnaṃ samāpattīnaṃ āruppabhāvato, aṅgato ca satipi samabhāve bhāvanāvisesasiddho pana sātisayo uparūpari paṇītatarādibhāvoti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hī’’tiādinā.

290. "Mặc dù là như vậy" nghĩa là mặc dù không có sự vượt qua về chi thiền. "Thanh cao hơn" có nghĩa là rất thanh cao hơn, hoặc là tốt đẹp và thanh cao hơn. Giống như mặc dù bốn tầng lầu là ngang bằng nhau về phương diện là tầng lầu và về kích thước, nhưng ở các tầng trên lại có sự thanh cao hơn, v.v... do sự đặc biệt của các dục trưởng dưỡng và các xúc lạc, v.v...; tương tự như vậy, mặc dù bốn thiền chứng này là ngang bằng nhau về phương diện là thiền Vô sắc và về chi thiền, nhưng vẫn có sự thanh cao hơn, v.v... ở các tầng trên một cách vượt trội, vốn được thành tựu do sự đặc biệt trong tu tập. Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu "ví như", v.v...

291. Nissitoti nissāya ṭhito. Duṭṭhitāti na sammā ṭhitā, dukkhaṃ vā ṭhitā. Tannissitanti tena nissitaṃ, ṭhānanti attho. Tannissitanti vā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissāya ṭhitaṃ purisanti attho. Maṇḍapalaggañhi anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānanti.

291. "Nương tựa" (nissito) nghĩa là đã nương tựa mà đứng. "Đứng không vững" (duṭṭhitā) nghĩa là đứng không vững vàng, hoặc là đứng một cách khó khăn. "Nơi người ấy nương tựa" (tannissitaṃ) có nghĩa là nơi được người ấy nương tựa. Hoặc là, "nơi người ấy nương tựa" có nghĩa là người đang đứng nương tựa vào người kia đang bám vào mái hiên. Thật vậy, giống như việc đứng ở một nơi bên ngoài, vắng lặng, tách rời khỏi người ấy, mà không nương tựa vào người đang bám vào mái hiên; tương tự như vậy, sự tồn tại của thiền Vô sắc thứ ba là ở trong sự vắng lặng, tức sự vắng mặt của thức ấy, thức vốn dĩ bám vào hư không.

292. Ārammaṇaṃ [Pg.412] karoteva, aññābhāvena taṃ idanti ‘‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikarūpāsannākāsārammaṇaviññāṇāpagamārammaṇaṃ, no ca santa’’nti ca diṭṭhādīnavampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ idaṃ nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṃ aññassa tādisassa ārammaṇabhāvayogyassa abhāvena alābhena ārammaṇaṃ karoti eva. ‘‘Sabbadisampati’’nti idaṃ janassa agatikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Vuttinti jīvikaṃ. Vattatīti jīvati.

292. Mặc dù đã thấy sự nguy hại trong Vô Sở Hữu Xứ ấy, vốn có đối tượng là sự vắng mặt của thức (thức này có đối tượng là hư không gần với sắc, và là kẻ thù của Thức Vô Biên Xứ cận kề), và (Vô Sở Hữu Xứ) cũng không phải là an tịnh, nhưng thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này, do không có, do không đạt được một pháp nào khác tương tự thích hợp làm đối tượng, nên vẫn lấy (Vô Sở Hữu Xứ) làm đối tượng. Câu "đi khắp mọi phương" (sabbadisampatiṃ) này được nói ra để chỉ rõ rằng dân chúng không có nơi nào để đi. "Vuttiṃ" nghĩa là sinh kế. "Vattati" nghĩa là sống.

293. Āruḷhotiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yathā koci puriso anekaporisaṃ dīghanisseṇiṃ āruḷho tassa uparimapade ṭhito tassā nisseṇiyā bāhumeva olubbhati aññassa alābhato, yathā ca paṃsupabbatassa, missakapabbatassa vā aggakoṭiṃ āruḷho tassa matthakameva olubbhati, yathā ca giriṃ silāpabbataṃ āruḷho paripphandamāno aññābhāvato attano jaṇṇukameva olubbhati, tathā etaṃ catutthāruppajjhānaṃ taṃ tatiyāruppaṃ olubbhitvā pavattatīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ uttānameva.

293. Trong các đoạn bắt đầu bằng āruḷho, đây là ý nghĩa tóm tắt: Ví như một người nào đó leo lên một chiếc thang dài nhiều tầm người, khi đã đứng ở bậc trên cùng, do không có chỗ vịn nào khác, người ấy phải vịn vào chính thành thang; và ví như người đã leo lên đến đỉnh chóp của một ngọn núi đất, hoặc một ngọn núi đất đá hỗn hợp, người ấy phải vịn vào chính đỉnh núi ấy; và ví như người đã leo lên một ngọn núi đá, trong lúc run rẩy, do không có vật gì khác, người ấy phải vịn vào chính đầu gối của mình; cũng vậy, thiền Vô Sắc thứ tư này sanh khởi bằng cách nương tựa vào thiền Vô Sắc thứ ba ấy. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó tự nó đã rõ ràng.

Āruppaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trình Bày Thiền Vô Sắc đã hoàn tất.

Iti dasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần Chú Giải Chương Thứ Mười.

11. Samādhiniddesavaṇṇanā

11. Chú Giải Trình Bày về Định

Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā

Chú Giải về Sự Tu Tập Quán Niệm Sự Ghê Tởm trong Vật Thực

294. Uddeso [Pg.413] nāma niddesattho mudumajjhimapaññābāhullato, āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti āha ‘‘ekā saññāti evaṃ uddiṭṭhāya āhāre paṭikkūlasaññāya bhāvanāniddeso anuppatto’’ti. Tatthāyaṃ saññā-saddo ‘‘rūpasaññā saddasaññā’’tiādīsu (mahāni. 14) sañjānanalakkhaṇe dhamme āgato, ‘‘aniccasaññā dukkhasaññā’’tiādīsu vipassanāyaṃ āgato, ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekatthā udāhu nānatthā’’tiādīsu samathe āgato. Idha pana samathassa parikamme daṭṭhabbo. Āhāre hi paṭikkūlākāraggahaṇaṃ, tappabhāvitaṃ vā upacārajjhānaṃ idha ‘‘āhāre paṭikkūlasaññā’’ti adhippetaṃ. Tattha yasmiṃ āhāre paṭikkūlasaññā bhāvetabbā, tattha nibbedavirāguppādanāya tappasaṅgena sabbampi āhāraṃ kiccappabhedādīnavopammehi vibhāvetuṃ ‘‘āharatīti āhāro’’tiādi āraddhaṃ.

294. Phần đề mục (uddesa) có mục đích là để diễn giải (niddesa) do có nhiều người trí tuệ bậc trung và bậc hạ. Và gánh nặng đã đến thì chắc chắn phải được mang vác, vì vậy ngài đã nói: “Phần trình bày về sự tu tập tưởng ghê tởm trong vật thực, đã được nêu ra như là ‘một tưởng,’ nay đã đến lúc trình bày.” Trong đó, từ saññā (tưởng) này, trong các đoạn như rūpasaññā saddasaññā (sắc tưởng, thanh tưởng), được dùng cho pháp có đặc tính là tri nhận (sañjānana); trong các đoạn như aniccasaññā dukkhasaññā (vô thường tưởng, khổ tưởng), nó được dùng trong pháp quán (vipassanā); trong các đoạn như uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekatthā udāhu nānatthā (tưởng tử thi sình trương hay tưởng hình sắc của người hạ tiện, các pháp này có một nghĩa hay có nhiều nghĩa khác nhau?), nó được dùng trong pháp chỉ (samatha). Còn ở đây, nên hiểu nó trong giai đoạn chuẩn bị (parikamma) của pháp chỉ. Thật vậy, ở đây, sự nắm bắt tướng trạng ghê tởm trong vật thực, hoặc cận định được tu tập từ đó, được hiểu là ‘tưởng ghê tởm trong vật thực’. Trong đó, đối với vật thực nào mà tưởng ghê tởm cần được tu tập, để làm sanh khởi sự nhàm chán và ly tham, liên quan đến vật thực ấy, để làm sáng tỏ tất cả vật thực bằng các phương diện như phận sự, sự đa dạng, sự nguy hại và các ví dụ, đoạn văn bắt đầu bằng āharatīti āhāro (nó mang lại, nên gọi là vật thực) đã được bắt đầu.

Tattha āharatīti āhārapaccayasaṅkhātena uppattiyā, ṭhitiyā vā paccayabhāvena attano phalaṃ āneti nibbatteti pavatteti cāti attho. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro, vatthuvasena cetaṃ vuttaṃ, lakkhaṇato pana ojālakkhaṇo veditabbo, kabaḷīkāro ca so yathāvuttenatthena āhāro cāti kabaḷīkārāhāro. Esa nayo sesesupi. Phusatīti phasso. Ayaṃ hi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Tathā hi so phusanalakkhaṇoti vuccati. Cetayatīti cetanā, attano sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho, manosannissitā cetanā manosañcetanā. Upapattiparikappanavasena vijānātīti viññāṇaṃ. Evamettha sāmaññatthato, visesatthato ca āhārā veditabbā. Kasmā panete cattārova vuttā, aññe dhammā kiṃ attano phalassa paccayā na hontīti? No na honti, ime pana tathā ca honti [Pg.414] aññathā cāti samānepi paccayabhāve atirekapaccayā honti, tasmā āhārāti vuccanti.

Trong đó, āharati (nó mang lại) có nghĩa là: nó mang lại (āneti), nó làm sanh khởi (nibbatteti), và nó duy trì (pavattetī) quả của chính nó bằng cách làm duyên cho sự sanh khởi hoặc sự tồn tại, được gọi là vật thực duyên (āhārapaccaya). Kabaḷaṃ karīyati (được làm thành miếng), do đó gọi là kabaḷīkāra (đoàn thực). Điều này được nói theo phương diện vật chất (vatthu). Nhưng theo phương diện đặc tính (lakkhaṇa), nên hiểu đó là vật thực có đặc tính là dưỡng tố (ojā). Nó là kabaḷīkāra (đoàn thực) và nó cũng là āhāra (vật thực) theo ý nghĩa đã nói, do đó gọi là kabaḷīkārāhāra (đoàn thực). Phương pháp này cũng áp dụng cho các loại còn lại. Phusati (nó xúc chạm), do đó gọi là phassa (xúc). Thật vậy, pháp này dù là pháp vô sắc, vẫn sanh khởi theo cách thức xúc chạm đối tượng. Do đó, nó được gọi là có đặc tính xúc chạm. Cetayati (nó tác ý), do đó gọi là cetanā (tư). Nghĩa là nó hướng đến đối tượng cùng với các pháp tương ưng của nó. Tư nương vào ý được gọi là ý tư (manosañcetanā). Vijānāti (nó nhận biết) theo phương diện sanh khởi và tưởng tượng, do đó gọi là viññāṇa (thức). Như vậy, ở đây, các loại vật thực nên được hiểu theo nghĩa tổng quát và nghĩa đặc biệt. Nhưng tại sao chỉ có bốn loại này được nói đến? Phải chăng các pháp khác không làm duyên cho quả của chúng? Không phải là không. Nhưng những pháp này vừa làm duyên theo cách đó, vừa theo cách khác, nên dù cùng là duyên, chúng vẫn là những duyên ưu việt hơn. Do đó, chúng được gọi là vật thực (āhāra).

Kathaṃ? Etesu hi paṭhamo sayaṃ yasmiṃ kalāpe tappariyāpannānaṃ yathārahaṃ paccayo hontova ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharati, dutiyo tisso vedanā āharati, tatiyo tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharati, catuttho paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharati. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhāro’’tiādi. Ettha ca kammajādibhedabhinnā ojā sati paccayalābhe dve tisso paveṇiyo ghaṭentī ojaṭṭhamakarūpaṃ āharati, sukhavedanīyādibhedabhinno phassāhāro yathārahaṃ tisso vedanā āharati, puññābhisaṅkhārādibhedabhinno manosañcetanāhāro kāmabhavādīsu tīsu bhavesu yathārahaṃ saviññāṇaṃ, aviññāṇañca paṭisandhiṃ āharati, viññāṇāhāro yathāpaccayaṃ paṭisandhikkhaṇe nāmaṃ rūpaṃ, nāmarūpañca āharatīti daṭṭhabbaṃ. Atha vā upatthambhakaṭṭhena ime eva dhammā āhārāti vuttā. Yathā hi kabaḷīkārāhāro rūpakāyassa upatthambhakaṭṭhena paccayo, evaṃ arūpino āhārā sampayuttadhammānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo, arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). Aparo nayo – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā kabaḷīkārāhāro, phassādayo ca tayo dhammā āhārāti vuttā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkārāhāro, nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati (saṃ. ni. 5.183). Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (udā. 1; mahāva. 1; netti. 24).

Như thế nào? Trong các loại này, loại thứ nhất, trong khi tự nó là duyên tùy theo mức độ thích hợp cho các pháp thuộc cùng một tổng hợp sắc, đã mang lại sắc bát phần lấy dưỡng tố làm thứ tám; loại thứ hai mang lại ba loại thọ; loại thứ ba mang lại sự tái sanh trong ba cõi hữu; loại thứ tư mang lại danh-sắc vào sát-na tái sanh. Do đó, ngài đã nói: “Đoàn thực,” v.v. Và ở đây, dưỡng tố, được phân biệt do nghiệp sanh v.v., khi có được các duyên, đã kết nối hai hoặc ba dòng tương tục và mang lại sắc bát phần lấy dưỡng tố làm thứ tám; xúc thực, được phân biệt do tương ưng với lạc thọ v.v., đã mang lại ba loại thọ tùy theo mức độ thích hợp; ý tư thực, được phân biệt do là phước hành v.v., đã mang lại sự tái sanh có thức và không có thức trong ba cõi hữu như dục hữu v.v., tùy theo mức độ thích hợp; thức thực, tùy theo duyên, đã mang lại danh, sắc, và danh-sắc vào sát-na tái sanh. Cần phải hiểu như vậy. Hoặc là, chính những pháp này được gọi là ‘vật thực’ vì chúng có ý nghĩa là nâng đỡ. Ví như đoàn thực là duyên cho sắc thân theo nghĩa nâng đỡ, cũng vậy, các vật thực vô sắc là duyên cho các pháp tương ưng của chúng. Thật vậy, đã được nói rằng: “Đoàn thực là duyên cho thân này bằng vật thực duyên. Các vật thực vô sắc là duyên cho các pháp tương ưng và cho các sắc do chúng sanh khởi bằng vật thực duyên.” Một phương pháp khác: Đoàn thực và ba pháp xúc v.v. được gọi là ‘vật thực’ vì chúng là duyên đặc biệt cho dòng tương tục bên trong. Thật vậy, đoàn thực là duyên đặc biệt cho sắc thân của các chúng sanh ăn đoàn thực. Trong danh thân, xúc là duyên đặc biệt cho thọ, ý tư cho thức, và thức cho danh-sắc. Như đã được nói: “Này các Tỳ khưu, ví như thân này tồn tại nhờ vật thực, nương vào vật thực mà tồn tại, không có vật thực thì không tồn tại. Cũng vậy, thọ sanh khởi do duyên xúc, thức sanh khởi do duyên hành, danh-sắc sanh khởi do duyên thức.”

Kabaḷīkārāhāreti kabaḷīkāre āhāre nikanti taṇhā, taṃ bhayaṃ anatthāvahato. Gadhitassa hi āhāraparibhogo anatthāya hoti. Hetuatthe bhummaṃ. Evaṃ sesesu. Nikantīti nikāmanā chandarāgo[Pg.415]. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, nikanti eva bhayaṃ nikantibhayaṃ. Kabaḷīkārāhārahetu imesaṃ sattānaṃ chandarāgo bhayaṃ bhayānakaṃ diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa sakalassāpi vaṭṭadukkhassa hetubhāvato. Tenevāha ‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7). Upagamanaṃ appahīnavipallāsassa ārammaṇena samodhānaṃ saṅgati sukhavedanīyādiphassuppatti bhayaṃ bhayānakaṃ tīhi dukkhatāhi aparimuccanato. Tenāha ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā (saṃ. ni. 4.129), tassa vedanāpaccayā taṇhā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (udā. 1). Tattha tattha bhave upapajjati etenāti upapatti, upapajjanaṃ vā upapatti, khipanaṃ bhayaṃ bhayānakaṃ upapattimūlakehi byasanehi aparimuttato. Tenāha ‘‘avidvā, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññupagaṃ bhavati viññāṇaṃ. Apuññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, apuññupagaṃ bhavati viññāṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 2.51). Paṭisandhīti bhavantarādīhi paṭisandhānaṃ, taṃ bhayaṃ bhayānakaṃ paṭisandhinimittehi dukkhehi avimuccanato. Tenāha ‘‘viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64).

Trong câu "Kabaḷīkārāhāreti": trong đoàn thực, sự ưa thích (nikanti) chính là ái (taṇhā). Cái đó là sự đáng sợ vì nó mang lại điều bất lợi. Thật vậy, đối với người tham đắm, việc tiêu thụ vật thực dẫn đến điều bất lợi. Ở đây, cách dùng ở vị trí cách có nghĩa là nguyên nhân. Tương tự trong các trường hợp còn lại. "Nikanti" có nghĩa là sự ham muốn, dục tham. Người ta sợ hãi điều này, vì thế nó được gọi là sự đáng sợ; chính sự ưa thích là sự đáng sợ, nên gọi là nỗi sợ về sự ưa thích. Do nhân là đoàn thực, đối với các chúng sanh này, dục tham là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì nó là nguyên nhân của điều bất lợi được phân loại như trong hiện tại v.v... và của toàn bộ khổ luân hồi. Chính vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, nếu có tham, có hỷ, có ái trong đoàn thực, thì thức được an trú và tăng trưởng ở đó" v.v... Sự tiếp cận, đối với người chưa đoạn trừ các điên đảo, là sự gặp gỡ, sự hội ngộ với đối tượng, sự phát sanh của xúc được cảm thọ là lạc v.v... là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì không thoát khỏi ba loại khổ. Vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, do duyên xúc được cảm thọ là lạc, lạc thọ sanh khởi, đối với người ấy, do duyên thọ nên có ái... toàn bộ khối khổ này tập khởi". Do cái này mà chúng sanh sanh khởi trong các cõi hữu khác nhau, nên gọi là sự tái sanh, hoặc sự sanh khởi là sự tái sanh. Sự ném vào là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì không thoát khỏi các tai họa có gốc rễ từ sự tái sanh. Vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, người vô trí, nếu tạo tác phước hành, thì thức đi đến cõi phước. Nếu tạo tác phi phước hành, thì thức đi đến cõi phi phước" v.v... Sự nối liền là sự nối kết với các đời sống khác. Điều đó là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì không thoát khỏi các khổ đau do các tướng tái sanh làm nhân. Vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, nếu có tham, có hỷ, có ái trong thức thực, thì thức được an trú và tăng trưởng ở đó" v.v...

Puttamaṃsūpamena ovādena dīpetabbo nicchandarāgaparibhogāya. Evaṃ hi tattha nikantibhayaṃ na hoti. Niccammā gāvī yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upagacchati, tattha tattheva naṃ pāṇino khādantiyeva. Evaṃ phasse sati vedanā uppajjati, vedanā ca dukkhasallādito daṭṭhabbāti phasse ādīnavaṃ passantassa upagamanabhayaṃ na hotīti āha ‘‘phassāhāro niccammagāvūpamena dīpetabbo’’ti. Ekādasahi aggīhi sabbaso ādittā bhavā aṅgārakāsusadisāti passato upapattibhayaṃ na hotīti āha ‘‘manosañcetanāhāro aṅgārakāsūpamena dīpetabbo’’ti. Corasadisaṃ viññāṇaṃ anatthapātato, pahārasadisī vedanā duradhivāsatoti sammadeva passato paṭisandhibhayaṃ na hotīti āha ‘‘viññāṇāhāro sattisatūpamena dīpetabbo’’ti.

Cần được giải thích bằng lời giáo huấn với ví dụ thịt con để có sự tiêu thụ không có dục tham. Thật vậy, khi ấy, nỗi sợ về sự ưa thích không sanh khởi ở đó. Con bò bị lột da đi đến nơi nào, ngay tại nơi đó các sinh vật ăn thịt nó. Tương tự như vậy, khi có xúc, thọ sanh khởi. Và thọ cần được thấy như là khổ, mũi tên v.v... Đối với người thấy sự nguy hiểm trong xúc, nỗi sợ về sự tiếp cận không sanh khởi. Vì thế, Ngài nói: "Xúc thực cần được giải thích bằng ví dụ con bò bị lột da". Các cõi hữu hoàn toàn bốc cháy bởi mười một ngọn lửa giống như hố than hừng. Đối với người thấy như vậy, nỗi sợ về sự tái sanh không sanh khởi. Vì thế, Ngài nói: "Tư niệm thực cần được giải thích bằng ví dụ hố than hừng". Thức giống như tên trộm vì nó rơi vào điều bất lợi. Thọ giống như nhát đâm vì khó kham nhẫn. Đối với người thấy đúng đắn như vậy, nỗi sợ về sự nối liền không sanh khởi. Vì thế, Ngài nói: "Thức thực cần được giải thích bằng ví dụ trăm ngọn giáo".

Evaṃ [Pg.416] kiccādimukhena āhāresu ādīnavaṃ vibhāvetvā idāni tattha yathādhippetaṃ āhāraṃ niddhāretvā paṭikkūlato manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Upādāyarūpaniddesepi ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 595) āgatattā tato visesento ‘‘asitapītakhāyitasāyitappabhedo’’ti āha, bhūtakathanaṃ vā etaṃ. Tattha asitapītakhāyitasāyitappabhedoti asitabbapātabbakhāyitabbasāyitabbavibhāgo kālabhedavacanicchāya abhāvato yathā ‘‘duddha’’nti. Kabaḷīkāro āhāro vāti avadhāraṇaṃ yathā phassāhārādinivattanaṃ, evaṃ ojāhāranivattanampi daṭṭhabbaṃ. Savatthuko eva hi āhāro idha kammaṭṭhānabhūto, tena āharīyatīti āhāroti evamettha attho daṭṭhabbo. Āharatīti āhāroti ayaṃ panattho nibbattitaojāvasena veditabbo. Imasmiṃ attheti imasmiṃ kammaṭṭhānasaṅkhāte atthe. Uppannā saññāti saññāsīsena bhāvanaṃ vadati. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi (visuddhi. 1.305).

Sau khi đã làm rõ sự nguy hiểm trong các loại vật thực theo phương diện phận sự v.v..., bây giờ, để chỉ ra phương pháp tác ý về sự ghê tởm, sau khi đã xác định loại vật thực được nhắm đến trong số đó, câu "imesu panā" v.v... đã được nói. Ngay cả trong phần giải thích về sắc y sinh, vì đã có câu "đoàn thực là vật thực", để làm cho nó khác biệt với điều đó, Ngài đã nói "có sự phân biệt là đồ ăn, đồ uống, đồ nhai, đồ nếm", hoặc đây là một lời nói đúng sự thật. Trong đó, "có sự phân biệt là đồ ăn, đồ uống, đồ nhai, đồ nếm" có nghĩa là sự phân chia thành cái phải được ăn, cái phải được uống, cái phải được nhai, cái phải được nếm, vì không có ý muốn nói đến sự khác biệt về thời gian, giống như trong từ "duddhaṃ". Sự nhấn mạnh trong câu "chỉ có đoàn thực là vật thực" cần được hiểu là để loại trừ xúc thực v.v..., tương tự như vậy, cũng cần hiểu là để loại trừ vật thực là dưỡng tố. Thật vậy, ở đây, chỉ có vật thực có vật cơ sở mới là đối tượng thiền. Do đó, "nó được mang đến", vì thế nó là "vật thực". Ý nghĩa này cần được hiểu như vậy. Còn ý nghĩa này "nó mang lại", vì thế nó là "vật thực", cần được hiểu theo nghĩa dưỡng tố được tạo ra. Trong câu "imasmiṃ atthe": trong ý nghĩa này, tức là trong đối tượng thiền này. "Tưởng đã sanh khởi" nói về sự tu tập với tưởng là chính. Thật vậy, sẽ được nói rằng: "Do cách nắm bắt tướng trạng ghê tởm..." v.v...

Kammaṭṭhānaṃ uggahetvāti kammaṭṭhānaṃ pariyattidhammato, atthato ca suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ katvā. Tenāha ‘‘uggahato ekapadampi avirajjhantenā’’ti. Tattha uggahatoti ācariyuggahato. Ekapadampīti ekampi padaṃ, ekakoṭṭhāsampi vā, padesamattampīti attho. Dasahākārehīti kasmā vuttaṃ, nanu antimajīvikābhāvato, piṇḍapātassa alābhalābhesu paritassanagedhādisamuppattito, bhuttassa sammadajananato, kimikulasaṃvaddhanatoti evamādīhipi ākārehi āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbā? Vuttaṃ hetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ, abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ ‘piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’’ti (saṃ. ni. 3.80), ‘‘aladdhā ca piṇḍapātaṃ paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ gadhito mucchito ajjhosanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjatī’’ti (a. ni. 3.124), ‘‘bhutto ca āhāro kassaci kadāci maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ āvahati, ukkocakādayo, takkoṭakādayo ca dvattiṃsa dvattiṃsa kulappabhedā kimayo ca naṃ upanissāya jīvantī’’ti.

"Sau khi đã học đề mục thiền" có nghĩa là sau khi đã học thuộc lòng, tác ý đúng đắn, và ghi nhớ kỹ đề mục thiền cả về phương diện pháp học và ý nghĩa. Vì thế, Ngài nói: "không sai sót dù chỉ một từ so với những gì đã học". Trong đó, "so với những gì đã học" có nghĩa là so với những gì đã học từ vị thầy. "Dù chỉ một từ" có nghĩa là dù chỉ một từ, hoặc một phần, hoặc một chút. Tại sao lại nói "bằng mười phương diện"? Chẳng phải sự ghê tởm trong vật thực cũng cần được quán xét bằng các phương diện như là: vì là phương tiện sinh nhai thấp hèn nhất, vì sự sanh khởi của lo âu, tham lam v.v... khi không nhận được hoặc nhận được vật thực khất thực, vì gây ra sự mệt mỏi sau khi ăn, và vì nuôi dưỡng các loài giun sán hay sao? Điều này đã được nói: "Này các Tỳ khưu, đây là phương tiện sinh nhai thấp hèn nhất, tức là việc đi khất thực. Này các Tỳ khưu, đây là một lời nguyền rủa trong thế gian: 'Ngươi đi lang thang khất thực với bình bát trong tay'". "Và khi không nhận được vật thực khất thực, vị ấy lo âu; và khi nhận được vật thực khất thực, vị ấy tiêu thụ một cách tham đắm, say mê, dính mắc, không thấy sự nguy hiểm, không có trí tuệ giải thoát". "Và vật thực đã ăn đôi khi mang lại cái chết hoặc khổ đau gần chết". "Và các loài giun sán như ukkocaka, takkoṭaka v.v... có ba mươi hai loại khác nhau sống nhờ vào nó".

Vuccate [Pg.417] – antimajīvikābhāvo tāva cittasaṃkilesavisodhanatthaṃ kammaṭṭhānābhinivesato pageva manasi kātabbo ‘‘māhaṃ chavālātasadiso bhaveyya’’nti. Tathā piṇḍapātassa alābhalābhesupi paritassanagedhādisamuppattinivāraṇaṃ pageva anuṭṭhātabbaṃ suparisuddhasīlassa paṭisaṅkhānavato tadabhāvato. Bhattasammado anekantiko, paribhogantogadho vā veditabbo. Kimikulasaṃvaddhanaṃ pana na saṅgahetabbaṃ, saṅgahitameva vā ‘‘dasahākārehī’’ti ettha niyamassa akatattā. Iminā vā nayena itaresampettha saṅgaho daṭṭhabbo yathāsambhavamettha paṭikkūlatāpaccavekkhaṇassa adhippetattā. Tathā hi gharagoḷikavaccamūsikajatukavaccādikaṃ sambhavantaṃ gahitaṃ, na ekantikanti. Tathā pariyesanādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ.

Được nói rằng – trước hết, vì mục đích thanh lọc các phiền não của tâm, ngay từ khi bắt đầu chuyên chú vào đề mục thiền, nên tác ý về tình trạng sinh kế thấp hèn nhất rằng: “Mong rằng ta không giống như người hỏa táng xác chết”. Tương tự, đối với việc không nhận được hay nhận được vật thực khất thực, việc ngăn ngừa sự phát sinh của ái tham, v.v. nên được thực hiện trước, vì đối với người có giới hạnh hoàn toàn trong sạch và có sự quán xét, những điều đó không tồn tại. Sự say sưa trong vật thực nên được hiểu là không chắc chắn, hoặc được bao gồm trong sự thọ dụng. Tuy nhiên, việc nuôi dưỡng loài giòi bọ không nên được bao gồm, hoặc cũng có thể được bao gồm, vì trong câu “bởi mười phương diện” không có quy định cố định nào được đưa ra. Hoặc theo phương pháp này, nên hiểu sự bao gồm của các phương diện khác ở đây, vì ở đây sự quán xét về tính chất đáng ghê tởm được chủ định theo khả năng. Thật vậy, những thứ có thể xảy ra như phân thằn lằn, phân chuột, phân dơi, v.v. được đề cập, chứ không phải là tuyệt đối. Tương tự, trong việc tìm kiếm, v.v. cũng nên được nói đến theo khả năng.

Gamanatotiādīsu paccāgamanampi gamanasabhāgattā gamaneneva saṅgahitaṃ. Paṭikkamanasālādiupasaṅkamanaṃ viya pariyesane samānapaṭikkūlaṃ hi asuciṭṭhānakkamanavirūpaduggandhadassanaghāyanādhivāsanehi. Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato. Ubhayaṃ ubhayena āsayati, ekajjhaṃ pavattamānopi kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo, āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro, tato āsayato. Nidadhāti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo, tato nidhānato. Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena aparipakkato. Paripakkatoti yathābhuttassa āhārassa vipakkabhāvato. Phalatoti nibbattito. Nissandatoti ito cito ca vissandanato. Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato. Sabbattha āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbāti yojanā. Taṃtaṃkiriyānipphattipaṭipāṭivasena cāyaṃ gamanatotiādikā anupubbī ṭhapitā, sammakkhanaṃ pana paribhogādīsu labbhamānampi nissandavasena visesato paṭikkūlanti sabbapacchā ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ.

Trong các từ “do đi” v.v., việc trở về cũng được bao gồm trong “việc đi” vì có cùng bản chất với việc đi. Giống như việc đi đến trai đường v.v. sau khi khất thực được bao gồm trong “việc tìm kiếm”. Thật vậy, nó có sự đáng ghê tởm tương tự qua việc đi trên những nơi không sạch sẽ, thấy hình sắc biến dạng, ngửi mùi hôi thối và chịu đựng chúng. “Do đi” là do đi đến làng khất thực với mục đích đi khất thực. “Do tìm kiếm” là do đi đây đó trong làng khất thực để xin vật thực. “Do thọ dụng” là do tiêu thụ vật thực. Hai phương diện này tồn tại riêng biệt với nhau; mặc dù diễn ra đồng thời, nhưng được phân định bởi sức mạnh của nghiệp, do không trộn lẫn với nhau theo giới hạn, nó nằm, nó đứng, nó diễn ra, vì vậy gọi là “āsaya” (nơi chứa), tức là mật, v.v. nằm trên dạ dày (āmāsaya). Thật vậy, chữ “ā” này có nghĩa là giới hạn, do đó là “āsaya”. Vật thực đã ăn được tích tụ và nằm ở đây, vì vậy gọi là “nidhāna” (kho chứa), tức là dạ dày (āmāsaya), do đó là “do kho chứa”. “Do chưa chín” là do chưa được tiêu hóa bởi hỏa giới do nghiệp tạo ra gọi là gahaṇī. “Do đã chín” là do tình trạng đã được tiêu hóa của vật thực đã ăn. “Do kết quả” là do thành tựu. “Do rỉ ra” là do chảy ra từ đây đó. “Do vấy bẩn” là do bôi trét khắp nơi. Cú pháp là: “sự đáng ghê tởm trong vật thực nên được quán xét ở khắp mọi nơi”. Và trình tự này, bắt đầu bằng “do đi” v.v., được thiết lập theo thứ tự hoàn thành của từng hành động tương ứng. Tuy nhiên, “sự vấy bẩn”, mặc dù có thể có trong việc thọ dụng, v.v., nhưng đặc biệt đáng ghê tởm do sự rỉ ra, vì vậy nó được đặt ở cuối cùng, điều này nên được hiểu như vậy.

295. Evaṃ mahānubhāveti idāni vattabbapaṭipattiyā mahānubhāveti vadanti, sabbatthakakammaṭṭhānapariharaṇādisiddhaṃ vā dhammasudhammataṃ purakkhatvā yogāvacarena [Pg.418] evaṃ paṭipajjitabbanti dassento ‘‘evaṃ mahānubhāve nāma sāsane’’tiādimāha. Tattha nāma-saddo sambhāvane daṭṭhabbo. Pabbajitena gāmābhimukhena gantabbanti yojanā. Ayañca gamanādito paccavekkhaṇā yogino na attuddesikāva, atha kho anuddesikāpīti dassento ‘‘sakalaratti’’ntiādinā dhuradvayaṃ pariggahesi. Pariveṇanti pariveṇaṅgaṇaṃ. Vīsatiṃsavāreti ettha santatipaccuppannavasena vāraparicchedoti keci, apare pana ‘‘uṇhāsanenā’’ti vadanti. Nīvaraṇavikkhambhanañhi appattā bhāvanā pharaṇapītiyā abhāvato nisajjāvasena kāyakilamathaṃ na vinodatiyevāti iriyāpathacalanaṃ hotiyeva. Vīsatiṃsaggahaṇaṃ pana yathāsallakkhitabhikkhācaraṇavelāvasena. Atha vā gamanato yāva sammakkhanamanasikāro eko vāro, evaṃ vīsatiṃsavāre kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā. Nijanasambādhānīti janasambādharahitāni, tena appākiṇṇataṃ, appasaddataṃ, appanigghosatañca dasseti. Tato eva pavivekasukhāni janavivekena iṭṭhāni, pavivekassa vā jhānānuyogassa upakārāni. Yasmā chāyūdakasampannāni, tasmā sītalāni. Yasmā sucīni, tasmā ramaṇīyabhūmibhāgānīti purimāni dve pacchimānaṃ dvinnaṃ kāraṇavacanāni. Ariyanti niddosaṃ. Vivekaratinti jhānānuyogaratiṃ.

295. Về câu “có oai lực lớn như vậy”, họ nói rằng “có oai lực lớn” là do sự thực hành sẽ được nói đến bây giờ. Hoặc, để chỉ ra rằng hành giả nên thực hành như vậy sau khi đã đặt lên hàng đầu bản chất tốt đẹp của Giáo pháp, vốn được thành tựu qua việc thực hành đề mục thiền phổ quát, v.v., ngài đã nói câu bắt đầu bằng “trong giáo pháp quả thật có oai lực lớn như vậy”. Ở đây, từ “nāma” nên được hiểu theo nghĩa tán thán. Cú pháp là: “người xuất gia nên đi hướng về làng”. Và sự quán xét này của hành giả, bắt đầu từ việc đi, không chỉ là sự quán xét có chỉ định, mà còn là không có chỉ định, để chỉ ra điều này, ngài đã bao gồm cả hai phận sự bằng câu bắt đầu bằng “suốt cả đêm”. “Pariveṇa” nghĩa là sân tu viện. Về câu “hai mươi, ba mươi lần”, một số người nói rằng sự phân định số lần là theo hiện tại tiếp diễn. Những người khác lại nói “do chỗ ngồi nóng”. Thật vậy, sự tu tập chưa đạt đến sự trấn áp các triền cái, do không có biến mãn hỷ, không thể loại bỏ sự mệt mỏi của thân thể bằng cách ngồi, vì vậy sự thay đổi oai nghi chắc chắn xảy ra. Việc đề cập đến hai mươi, ba mươi lần là tùy theo thời gian đi khất thực đã được ghi nhận. Hoặc, từ lúc đi cho đến khi tác ý về sự vấy bẩn là một lần, như vậy sau khi đã tác ý đề mục thiền hai mươi, ba mươi lần. “Nijanasambādhāni” nghĩa là không có sự chật chội của con người, qua đó chỉ ra sự không đông đúc, không ồn ào, và không huyên náo. Chính vì vậy, chúng là những nơi hạnh phúc của sự độc cư, được mong muốn vì sự xa lánh con người, hoặc là những nơi hỗ trợ cho sự độc cư, tức là việc thực hành thiền. Vì chúng có đủ bóng mát và nước, nên chúng mát mẻ. Vì chúng sạch sẽ, nên chúng là những vùng đất đáng ưa thích. Như vậy, hai câu đầu là lời giải thích nguyên nhân cho hai câu sau. “Ariya” nghĩa là vô tội. “Vivekarati” nghĩa là sự thích thú trong việc thực hành thiền.

Kiñcāpi yogāvacarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ nāma sujaggitaṃ susammaṭṭhameva hoti, kadāci pana jagganato pacchā evampi siyāti paṭikkūlatāpaccavekkhaṇāya sambhavadassanatthaṃ ‘‘pādarajagharagolikavaccādisamparikiṇṇa’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha paccattharaṇanti bhūmiyā chavirakkhaṇatthaṃ attharitabbaṃ cimilikādiattharaṇamāha. Jatukā khuddakavagguliyo. Upahatattāti dūsitattā. Tatoti tato tato. Appekadā ulūkapārāvatādīhīti idhāpi ‘‘appekadā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Udakacikkhallādīhīti ādi-saddena kacavarādiṃ saṅgaṇhāti. Pariveṇato vihāraṅgaṇappavesamaggo vihāraracchā.

Mặc dù nơi ở của hành giả quả thật đã được lau dọn tốt và quét dọn tốt, nhưng đôi khi sau khi lau dọn, nó vẫn có thể trở nên như vậy, do đó, để chỉ ra khả năng quán xét sự đáng ghê tởm, câu bắt đầu bằng “rải rác với bụi chân, phân thằn lằn, v.v.” đã được nói ra, điều này nên được hiểu như vậy. Ở đây, “paccattharaṇa” (tấm trải) chỉ tấm trải như vải thô, v.v. cần được trải ra để bảo vệ bề mặt của sàn nhà. “Jatukā” là những con dơi nhỏ. “Upahatattā” là do bị làm hỏng. “Tato” nghĩa là từ nơi này nơi kia. Trong câu “đôi khi bởi cú, bồ câu, v.v.”, từ “đôi khi” cũng nên được lấy và kết nối ở đây. Trong câu “bởi nước, bùn, v.v.”, từ “ādi” (v.v.) bao gồm cả rác, v.v. Con đường đi vào sân tu viện từ khuôn viên tu viện là “vihāraracchā” (đường đi trong tu viện).

Vitakkamāḷaketi ‘‘kattha nu kho ajja bhikkhāya caritabba’’ntiādinā vitakkanamāḷake. Gāmamagganti gāmagāmimaggaṃ. Khāṇukaṇṭakamaggoti khāṇukaṇṭakavanto maggo. Daṭṭhabbo hotīti dassanena gamanaṃ upalakkheti.

“Trong sảnh đường suy tư” là trong sảnh đường suy tư với những suy nghĩ như “hôm nay nên đi khất thực ở đâu nhỉ?”. “Gāmamagga” là con đường dẫn đến làng. “Khāṇukaṇṭakamagga” là con đường có gốc cây và gai nhọn. Câu “nên được thấy” dùng “việc thấy” để chỉ “việc đi”.

Gaṇḍaṃ [Pg.419] paṭicchādentenātiādi evamajjhāsayena nivāsanādi kātabbanti vattadassanaṃ, gaṇḍaroginā vātātapādiparissayavinodanatthaṃ gaṇḍaṃ paṭicchādayamānena viya. Atha vā gaṇḍaṃ viya gaṇḍaṃ paṭicchādayamānenāti ekaṃ gaṇḍa-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ bhavati. ‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 9.15; saṃ. ni. 4.103) vacanato gaṇḍoti attabhāvassa pariyāyo, visesato rūpakāyassa dukkhatāsūlayogato, asucipaggharaṇato, uppādajarābhaṅgehi uddhumātakapakkapabhijjanato. Vaṇacoḷakanti vaṇapaṭicchādakavatthakhaṇḍaṃ. Nīharitvāti thavikato uddharitvā. Kuṇapānipīti pi-saddo garahāyaṃ evarūpānipi daṭṭhabbāni bhavantīti, sambhavadassane vā idampi tattha sambhavatīti. Adhivāsetabboti khamitabbo aññathā āhārassa anupalabbhanato. Gāmadvāreti gāmadvārasamīpe, ummārabbhantare vā. Gāmaracchā vinivijjhitvā ṭhitā oloketabbā honti yugamattadassināpi satāti adhippāyo.

Cụm từ Gaṇḍaṃ paṭicchādentenātiādi (bằng cách che đậy mụn nhọt, v.v...) là sự trình bày về phận sự rằng việc mặc y v.v... nên được thực hiện với ý định như vậy, giống như người bị bệnh mụn nhọt che đậy mụn nhọt để tránh các hiểm họa như gió, nắng v.v... Hoặc là, nên hiểu bằng cách thêm một từ gaṇḍa và liên kết rằng: "bằng cách che đậy thân thể (gaṇḍa) như là mụn nhọt (gaṇḍa)". Theo lời dạy: "Này các Tỳ khưu, mụn nhọt là tên gọi của năm uẩn thủ này" (A.ṅguttara Nikāya 9.15; Saṃyutta Nikāya 4.103), gaṇḍa (mụn nhọt) là từ đồng nghĩa của tự thể, đặc biệt là của sắc thân, vì nó liên hệ với mũi tên của ba loại khổ, vì nó tiết ra những thứ không sạch sẽ, và vì nó sưng phồng, chín muồi và vỡ ra do sanh, già, hoại. Vaṇacoḷakaṃ (miếng giẻ che vết thương) là mảnh vải che vết thương. Nīharitvā (lấy ra) là lấy ra từ túi. Trong cụm từ Kuṇapānipi, từ pi có nghĩa là khiển trách: "những thứ như vậy cũng phải được thấy"; hoặc có nghĩa là chỉ ra khả năng: "điều này cũng có thể xảy ra ở đó". Adhivāsetabbo (nên kham nhẫn) có nghĩa là nên chịu đựng, nếu không sẽ không nhận được vật thực. Gāmadvāre (ở cổng làng) là ở gần cổng làng, hoặc bên trong ngưỡng cửa. Ý nghĩa là: những con đường làng được thiết lập xuyên suốt cần phải được nhìn, ngay cả đối với người chỉ nhìn trong tầm một ách cày.

Paccattharaṇādīti gharagolikavaccādisaṃkiliṭṭhapaccattharaṇādikaṃ. Anekakuṇapapariyosānanti ettha dunnivatthaduppārutamanussasamākulānaṃ gāmaracchānaṃ olokanampi ānetvā vattabbaṃ. Tampi hi paṭikkūlamevāti. Aho vatāti garahane nipāto. Bhoti dhammālapanaṃ. Yāvañcidaṃ paṭikkūlo āhāro yadatthaṃ gamanampi nāma evaṃ jegucchaṃ, duradhivāsanañcāti attho.

Paccattharaṇādi (vật trải sàn v.v...) là vật trải sàn v.v... bị dơ bẩn bởi phân thằn lằn v.v... Ở đây, trong câu Anekakuṇapapariyosānaṃ (kết thúc bằng nhiều tử thi), cũng nên thêm vào và nói về việc nhìn thấy những con đường làng đông đúc những người ăn mặc không chỉnh tề. Vì điều đó cũng thật đáng ghê tởm. Aho vata là một tiểu từ chỉ sự khiển trách. Bho là lời gọi trong pháp thoại. Ý nghĩa là: "Vật thực này thật đáng ghê tởm biết bao, mà vì nó, ngay cả việc đi lại cũng đáng ghê tởm và khó kham nhẫn đến thế!".

296. Gamanapaṭikkūlanti gamanameva paṭikkūlaṃ gamanapaṭikkūlaṃ. Adhivāsetvāpīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena ‘‘ettakenāpi mutti natthi, ito parampi mahantaṃ paṭikkūlaṃ sakalaṃ adhivāsetabbamevā’’ti vakkhamānaṃ paṭikkūlaṃ sampiṇḍeti. Saṅghāṭipārutenāti saṅghāṭiyā kappanapārupanena pārutasarīrena. Yatthāti yāsu vīthīsu. Yāva piṇḍikamaṃsāpīti yāva jaṅghapiṇḍikamaṃsappadesāpi. Udakacikkhalleti udakamisse kaddame. Ekena cīvaranti ekena hatthena nivatthacīvaraṃ. Macchā dhovīyanti etenāti macchadhovanaṃ, udakaṃ. Sammissa-saddo paccekaṃ sambandhitabbo. Oḷigallāni ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sakaddamānaṃ sandanaṭṭhānāni, yāni jaṇṇumattaasucibharitānipi honti. Candanikāni kevalānaṃ ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sandanaṭṭhānāni[Pg.420]. Yatoti oḷigallādito. Tā makkhikāti tattha saṇḍasaṇḍacārino nīlamakkhikā. Nilīyantīti acchanti.

296. Gamanapaṭikkūlaṃ (sự ghê tởm của việc đi lại) là chính sự đi lại là đáng ghê tởm. Trong cụm từ Adhivāsetvāpi (dù đã kham nhẫn), từ pi có nghĩa là tổng hợp; do đó, nó tổng hợp sự ghê tởm sẽ được nói đến sau: "Chỉ với chừng ấy cũng chưa thoát khỏi; sau đây, toàn bộ sự ghê tởm to lớn cũng phải được kham nhẫn". Saṅghāṭipārutena (với người khoác y tăng-già-lê) là với thân được khoác bằng y tăng-già-lê được may cắt. Yattha (nơi nào) là trên những con đường nào. Yāva piṇḍikamaṃsāpi (cho đến cả bắp thịt) là cho đến cả vùng bắp chân. Udakacikkhalle (trong bùn nước) là trong bùn trộn với nước. Ekena cīvaraṃ (bằng một tay... y) là bằng một tay (giữ) y nội. Macchadhovanaṃ (nước rửa cá) là nước mà người ta rửa cá bằng nó. Từ sammissa (trộn lẫn) nên được liên kết với từng từ. Oḷigallāni (cống rãnh) là những nơi chảy của nước rửa bát, chất thải thai nhi v.v... có lẫn bùn, những nơi này có khi đầy chất bẩn đến đầu gối. Candanikāni (cống hở) là những nơi chảy chỉ có nước rửa bát, chất thải thai nhi v.v... Yato (từ đó) là từ cống rãnh v.v... Tā makkhikā (những con ruồi ấy) là những con ruồi xanh bay từng đàn ở đó. Nilīyanti (chúng đậu) là chúng ở đó.

Dadamānāpītiādi satipi kesañci saddhānaṃ vasena sakkaccakāre paṭikkūlapaccavekkhaṇāyogyaṃ pana asaddhānaṃ vasena pavattanakaasakkaccakārameva dassetuṃ āraddhaṃ. Tuṇhī honti sayameva riñcitvā gacchissatīti. Gacchāti apehi. Reti ambho. Muṇḍakāti anādarālapanaṃ. Samudācarantīti kathenti. Piṇḍolyassa antimajīvikābhāvenāha ‘‘kapaṇamanussena viya gāme piṇḍāya caritvā nikkhamitabba’’nti.

Cụm từ Dadamānāpi (dù đang cho) v.v... được bắt đầu để chỉ ra hành động thiếu tôn trọng xảy ra do những người không có đức tin, điều này thích hợp cho việc quán xét sự ghê tởm, mặc dù có sự tôn trọng từ một số người có đức tin. Họ im lặng với ý nghĩ: "Tự mình chán nản rồi sẽ bỏ đi". Gaccha (đi đi) là hãy đi đi. Re (này) là này ông. Muṇḍaka (gã trọc) là lời gọi thiếu tôn trọng. Samudācaranti (họ nói) là họ nói. Do việc khất thực là phương tiện sinh sống thấp hèn nhất, ngài đã nói: "phải đi khất thực trong làng rồi rời đi như một người khốn khổ".

297. Tatthāti tasmiṃ pattagate āhāre. Lajjitabbaṃ hoti ‘‘ucchiṭṭhaṃ nu kho ayaṃ mayhaṃ dātukāmo’’ti āsaṅkeyyāti, sedo paggharamāno āhārassa vā uṇhatāya, bhikkhuno vā sapariḷāhatāyāti adhippāyo. Sukkhathaddhabhattampīti sukkhatāya thaddhampi bhattaṃ, pageva takkakañjikādinā upasittanti adhippāyo. Tena sedena kilinnatāya paṭikkūlataṃ vadati.

297. Tattha (trong đó) là trong vật thực đó đã ở trong bát. Nên cảm thấy xấu hổ, vì có thể nghi ngờ rằng: "Phải chăng người này muốn cho ta đồ ăn thừa?". Ý nghĩa là: mồ hôi chảy ra do vật thực nóng, hoặc do vị Tỳ khưu bị nóng bức. Sukkhathaddhabhattampi (cả cơm khô cứng) là cơm cứng do khô; huống chi là cơm đã được chan với sữa chua, cháo loãng v.v... Bằng câu đó, ngài nói lên sự ghê tởm do bị ướt đẫm mồ hôi.

Tasminti piṇḍapāte. Sambhinnasobheti sabbaso vinaṭṭhasobhe. Vemajjhato paṭṭhāyāti jivhāya majjhato paṭṭhāya. Dantagūthako dantamalaṃ. Vicuṇṇitamakkhitoti ubhayehi dantehi vicuṇṇito kheḷādīhi samupalitto. Evaṃbhūtassa cassa yāyaṃ pubbe vaṇṇasampadā, gandhasampadā, abhisaṅkhārasampadā ca, sā ekaṃsena vinassati, raso pana nasseyya vā na vāti āha ‘‘antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso’’ti. Suvānadoṇiyanti sārameyyānaṃ bhuñjanakaambaṇe. Suvānavamathu viyāti vantasunakhachaḍḍanaṃ viya. Cakkhussa āpāthaṃ atītattā ajjhoharitabbo hotīti ukkaṃsagataṃ tassa paṭikkūlabhāvaṃ vibhāveti.

Tasmiṃ (trong đó) là trong vật thực khất thực đó. Sambhinnasobhe (với vẻ đẹp bị phá vỡ) là với vẻ đẹp đã hoàn toàn bị hủy hoại. Vemajjhato paṭṭhāya (bắt đầu từ giữa) là bắt đầu từ giữa lưỡi. Dantagūthako là chất bẩn ở răng. Vicuṇṇitamakkhito (được nghiền nát và phết lên) là được nghiền nát bởi cả hai hàm răng và được trét bởi nước bọt v.v... Đối với vật thực đã trở nên như vậy, sự toàn hảo về màu sắc, hương thơm và sự chế biến trước đây đã hoàn toàn bị hủy hoại; còn vị thì có thể bị hủy hoại hoặc không, do đó ngài nói: "antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso" (với đặc tính màu sắc, hương thơm và sự chế biến đã biến mất). Suvānadoṇiyaṃ (trong máng chó) là trong máng ăn của chó. Suvānavamathu viya (như đồ chó nôn) là giống như đồ chó đã nôn ra. Bằng câu "vì đã vượt ngoài tầm mắt nên có thể nuốt vào", ngài làm rõ trạng thái ghê tởm tột cùng của vật thực đó.

298. Paribhoganti ajjhoharaṇaṃ. Esa āhāro anto pavisamāno bahalamadhukatelamakkhito viya paramajeguccho hotīti sambandho. Antoti koṭṭhassa abbhantare. Nidhānamanupagato āmāsayaṃ appattoyeva āhāro pittādīhi vimissito hotīti āha ‘‘pavisamāno’’ti. Āmāsayapakkāsayavinimutto koyamāsayo nāmāti [Pg.421] āsaṅkaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā’’tiādi. Pittamevāsayo pittāsayo. Adhiko hotīti vuttaṃ mandapuññabāhullato lokassa. Evaṃ āsayatoti jeguccho hutvā anto paviṭṭho jegucchatarehi pittādīhi vimissito ativiya jeguccho hotīti evaṃ āsayato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

298. Paribhogaṃ (sự tiêu thụ) là sự nuốt vào. Nên liên kết như sau: "Vật thực này, khi đi vào bên trong, trở nên vô cùng đáng ghê tởm, như thể được phết một lớp dầu mật ong đặc". Anto (bên trong) là bên trong dạ dày. Vật thực chưa đến nơi chứa, tức là chưa đến dạ dày, đã bị trộn lẫn với mật v.v..., do đó ngài nói "pavisamāno" (đang đi vào). Để giải tỏa nghi ngờ "Túi chứa này, ngoài dạ dày và ruột già, là gì?", ngài nói "yasmā" (bởi vì) v.v... Chính mật là túi chứa, tức túi mật. Được nói là "nhiều hơn" do phần lớn chúng sanh trong thế gian có ít phước báu. Như vậy, sự ghê tởm về phương diện túi chứa nên được quán xét như sau: (vật thực) đã đáng ghê tởm, khi vào bên trong, lại bị trộn lẫn với mật v.v... là những thứ còn đáng ghê tởm hơn, nên trở nên vô cùng đáng ghê tởm.

299. Nidhānatoti etthāpi eseva nayo. Soti āhāro. Dasavassikenāti jātiyā dasavassena sattena. Okāseti āmāsayasaṅkhāte padese.

299. Trong trường hợp 'sự chứa đựng' này cũng có cùng phương pháp. Nó tức là vật thực. 'Bởi chúng sanh mười tuổi' có nghĩa là bởi chúng sanh có mười năm tuổi đời. Nó được đặt để ở nơi được gọi là dạ dày.

300. Evarūpeti edise, dasavassāni yāva vassasataṃ adhotavaccakūpasadiseti attho. Nidhānanti nidhātabbataṃ. Yathāvuttappakāreti sace pana ‘‘dasavassikenā’’tiādinā (visuddhi. 1.299) yathāvutto pakāro etassāti yathāvuttappakāro, tasmiṃ. Paramandhakāratimiseti ativiya andhakaraṇamahātamasi. Atiduggandhajegucche padese paramajegucchabhāvaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sambandho. Kattha kiṃ viyāti āha ‘‘yathā nāmā’’tiādi. Kālameghena abhivuṭṭhe āvāṭe bahuso vassanena ekaccaṃ asucijātaṃ uppilavitvā vigaccheyyāti akālamegha-ggahaṇaṃ. Tiṇapaṇṇakilañjakhaṇḍa-ggahaṇaṃ na asubhassāpi asubhena sammissatāya asubhabhāvappattidassanatthaṃ. Kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapubbuḷakācitoti gahaṇitejena pakkuthitanippakkatāya samuppannapheṇapubbuḷanicito. Aparipakkatoti aparipakkabhāvato.

300. 'Trong loại như thế này' có nghĩa là: giống như hố phân chưa được rửa ráy trong mười năm cho đến một trăm năm. 'Sự chứa đựng' có nghĩa là trạng thái cần được cất giữ. 'Có đặc tính đã được nói đến như vậy' là vì nếu có đặc tính đã được nói đến như trong câu 'bởi chúng sanh mười tuổi' v.v... thì nơi ấy được gọi là có đặc tính đã được nói đến như vậy; trong nơi ấy. 'Trong bóng tối dày đặc' có nghĩa là trong bóng tối vĩ đại làm cho cực kỳ mù mịt. Mối liên hệ là: nó tồn tại sau khi đã đạt đến trạng thái đáng ghê tởm tột cùng ở một nơi có mùi hôi thối và đáng ghê tởm. Để trả lời câu hỏi 'Ở đâu? Giống như cái gì?', ngài nói 'Ví như' v.v... Việc đề cập đến 'đám mây trái mùa' là vì trong một cái hố bị mưa lớn từ đám mây trái mùa trút xuống, một số vật bất tịnh có thể nổi lên và trôi đi do mưa nhiều lần. Việc đề cập đến các mảnh cỏ, lá, và chiếu rách là để cho thấy rằng ngay cả một vật không phải là bất tịnh cũng có thể đạt đến trạng thái bất tịnh do sự pha trộn với vật bất tịnh. 'Chất đầy bọt và bong bóng sinh ra từ sự sôi sục do sức nóng của vị hỏa' có nghĩa là được tích tụ bởi bọt và bong bóng phát sinh do được nấu sôi bởi sức nóng của lửa tiêu hóa. 'Do chưa được tiêu hóa' có nghĩa là do trạng thái chưa được tiêu hóa.

301. Suvaṇṇarajatādidhātuyo viyāti yathā suvaṇṇarajatādidhātuyo vidhinā tāpiyamānā suvaṇṇarajatādike muñcantiyo suvaṇṇarajatādibhāvaṃ upagacchantīti vuccanti, na evamayaṃ. Ayaṃ pana āhāro kāyagginā paripakko pheṇapubbuḷake muñcanto saṇhaṃ karonti etthāti ‘‘saṇhakaraṇī’’ti laddhanāmake nisade pisitvā nāḷike khuddakaveḷunāḷikāyaṃ vaṇṇasaṇṭhānamattena pakkhippamānapaṇḍumattikā viya karīsabhāvaṃ upagantvā pakkāsayaṃ pūreti, muttabhāvaṃ upagantvā muttavatthiṃ pūretīti yojanā. Gahaṇiyā indhanabhāgo viya kimibhakkhabhāgo ca apākaṭova[Pg.422]. Rasabhāgo phalato pakāsīyati, aparipakkasabhāgā ca teti te anāmasitvā karīsamuttabhāgā evettha dassitā.

301. 'Giống như các quặng vàng, bạc v.v...' có nghĩa là: ví như các quặng vàng, bạc v.v... khi được nung nóng theo phương pháp, chúng được cho là tách ra vàng, bạc v.v... và đạt đến trạng thái của vàng, bạc v.v...; vật thực này không giống như vậy. Nhưng vật thực này, khi được tiêu hóa bởi vị hỏa, nó tiết ra bọt và bong bóng, rồi sau khi được nghiền trên phiến đá được đặt tên là 'saṇhakaraṇī' (vật làm cho mịn), nó giống như đất sét nhạt màu được đổ vào một ống tre nhỏ chỉ về màu sắc và hình dạng, rồi đạt đến trạng thái của phân và làm đầy ruột già, và đạt đến trạng thái của nước tiểu và làm đầy bàng quang; đây là cách diễn giải. Phần làm nhiên liệu cho lửa tiêu hóa và phần làm thức ăn cho vi trùng thì không rõ ràng. Phần dưỡng chất được biểu hiện qua kết quả của nó, và những phần đó có bản chất chưa được tiêu hóa, vì vậy, không đề cập đến chúng, chỉ có các phần phân và nước tiểu được trình bày ở đây.

302. Paṭikkūlassa nāma phalena paṭikkūleneva bhavitabbanti dassento ‘‘sammā paripaccamāno’’tiādimāha. Nakhadantādīnīti ādi-saddena na kevalaṃ tacādīni eva dvattiṃsākārapāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) āgatāni, atha kho akkhigūthakaṇṇagūthadantamalajallikāsambhavādīni dvattiṃsakoṭṭhāsavinimuttāni asubhāni saṅgaṇhanto ‘‘nānākuṇapānī’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.

302. Để chỉ ra rằng 'kết quả của một vật đáng ghê tởm chắc chắn phải là đáng ghê tởm', ngài đã nói 'khi được tiêu hóa đúng cách' v.v... Trong câu 'móng, răng v.v...', nên hiểu rằng: bằng từ 'v.v...', ngài không chỉ bao gồm da v.v... đã được đề cập trong bài kinh về ba mươi hai thể trược, mà còn bao gồm cả những vật bất tịnh không nằm trong ba mươi hai thể trược như ghèn mắt, ráy tai, bựa răng, cáu ghét, tinh dịch v.v... khi ngài nói 'nhiều loại tử thi'.

303. Nissandamānoti vissavanto, paggharantoti attho. Ādinā pakārenāti ettha ādi-saddena nāsikāya siṅghāṇikā, mukhena kheḷo, kadāci pittaṃ, semhaṃ, lohitaṃ vamati, vaccamaggena uccāro, passāvamaggena passāvo, sakalakāye lomakūpehi sedajallikāti evaṃpakāraṃ asuciṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Paṭhamadivase’’ti idaṃ nissandadivasāpekkhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘dutiyadivase nissandento’’ti. Vikuṇitamukhoti jigucchāvasena saṅkucitamukho. Tenāha ‘‘jegucchī’’ti. Maṅkubhūtoti vimanakajāto ‘‘imampi nāma posemī’’ti. Rattoti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmākārena chandarāgena ratto. Giddhoti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddho gedhaṃ āpanno. Gadhitoti dummocanīyabhāvena ganthito viya tattha paṭibaddho. Mucchitoti rasataṇhāya mucchaṃ mohaṃ āpanno. Virattoti vigatarāgo. Aṭṭīyamānoti dukkhiyamāno. Harāyamānoti lajjamāno. Jigucchamānoti hīḷento.

303. 'Rỉ ra' có nghĩa là chảy ra, tuôn ra. Trong câu 'bằng những cách v.v...', bằng từ 'v.v...', ngài bao gồm các loại bất tịnh như: nước mũi từ lỗ mũi, nước bọt từ miệng, đôi khi nôn ra mật, đờm, máu; phân qua đường đại tiện, nước tiểu qua đường tiểu tiện, mồ hôi và cáu ghét từ các lỗ chân lông trên toàn thân. Câu 'vào ngày đầu tiên' được nói với sự quy chiếu đến ngày nó rỉ ra. Do đó, ngài nói 'khi nó rỉ ra vào ngày thứ hai'. 'Với khuôn mặt nhăn nhó' có nghĩa là khuôn mặt co rúm lại do ghê tởm. Do đó, ngài nói 'người ghê tởm'. 'Trở nên bối rối' có nghĩa là trở nên chán nản, nghĩ rằng 'Ta lại nuôi dưỡng cả thứ này sao'. 'Nhiễm trước' có nghĩa là bị nhiễm trước bởi dục tham, là một dạng biến đổi của tâm, giống như vải bị nhuộm bởi thuốc nhuộm. 'Tham lam' có nghĩa là tham lam bởi sự thèm muốn, có bản chất là ham muốn, đã đạt đến sự tham đắm. 'Bị trói buộc' có nghĩa là bị dính mắc vào đó, giống như bị cột lại, do trạng thái khó gỡ ra. 'Say mê' có nghĩa là đã đạt đến sự mê mờ, si mê bởi vị ái. 'Ly tham' có nghĩa là đã hết tham ái. 'Phiền muộn' có nghĩa là đang đau khổ. 'Xấu hổ' có nghĩa là đang hổ thẹn. 'Ghê tởm' có nghĩa là đang khinh miệt.

Navadvārehīti pākaṭānaṃ mahantānaṃ vasena vuttaṃ, lomakūpavivarehipi sandatevāti. Nilīyatīti attānaṃ adassento nigūhati, saṅkucati vā. Evanti ekena dvārena pavesanaṃ anekehi dvārehi anekadhā nikkhāmanaṃ, pakāsanaṃ pavesanaṃ, nigūḷhaṃ nikkhāmanampīti somanassajātena pavesanaṃ, maṅkubhūtena nikkhāmanaṃ, sārattena pavesanaṃ, virattena nikkhāmananti imehi pakārehi.

'Bởi chín cửa' được nói theo nghĩa những cửa lớn, rõ ràng; nó cũng chảy ra từ các lỗ chân lông. 'Ẩn náu' có nghĩa là che giấu bản thân, không để lộ ra, hoặc co rúm lại. 'Như vậy' có nghĩa là bằng những cách này: đi vào bằng một cửa và đi ra bằng nhiều cửa theo nhiều cách; đi vào một cách công khai và đi ra một cách kín đáo; đi vào với hỷ lạc và đi ra với sự bối rối; đi vào với sự dính mắc và đi ra với sự ly tham.

304. Paribhogakālepīti [Pg.423] pi-saddena paviṭṭhamattopi nāma pavesadvāraṃ jegucchaṃ karoti, pageva laddhaparivāso paripākappatto itaradvārānīti dasseti. Esa āhāro. Gandhaharaṇatthanti vissagandhāpanayanatthaṃ. Kāyaggināti gahaṇitejānugatena kāyusmānā. Pheṇuddehakanti pheṇāni uṭṭhapetvā uṭṭhapetvā. Paccitvāti paripākaṃ gantvā. Uttaramānoti uppilavanto. Semhādīti ādi-saddena pittādike saṅgaṇhāti. Karīsādīti ādi-saddena sedajallikādike. Imāni dvārāni mukhādīni. Ekaccanti passāvamaggaṃ sandhāya vadati. Cokkhajātikā pana mukhādīnipi dhovitvā hatthaṃ puna dhovantiyeva. Puna ekaccanti vaccamaggaṃ. Dvattikkhattunti dvikkhattuṃ, tikkhattuṃ vā. Ettha ca āhāratthāya gamanapariyesanānaṃ paṭikkūlatā āhāre paṭikkūlatā vuttā. Paribhogassa tannissayato, āsayanidhānānaṃ taṃsambandhato, itaresaṃ tabbikāratoti ayampi viseso veditabbo. Kimibhakkhabhāvopi hissa vikārapakkheyeva ṭhapetabboti.

304. Trong câu 'ngay cả trong lúc thọ dụng', bằng từ 'pi' (ngay cả), ngài chỉ ra rằng: ngay khi vừa đi vào, vật thực đã làm cho cửa vào trở nên đáng ghê tởm, huống chi là các cửa khác khi nó đã ở yên và được tiêu hóa. Vật thực này. 'Để khử mùi' có nghĩa là để loại bỏ mùi tanh. 'Bởi vị hỏa' có nghĩa là bởi hơi nóng của thân thể đi kèm với sức nóng của lửa tiêu hóa. 'Làm nổi bọt' có nghĩa là làm cho bọt nổi lên nhiều lần. 'Sau khi nấu' có nghĩa là sau khi đã đi đến sự tiêu hóa. 'Nổi lên trên' có nghĩa là đang trôi nổi. Trong 'đờm v.v...', bằng từ 'v.v...', ngài bao gồm mật v.v... Trong 'phân v.v...', bằng từ 'v.v...', ngài bao gồm mồ hôi, cáu ghét v.v... Những cửa này là miệng v.v... 'Một số' được nói để chỉ đường tiểu tiện. Nhưng những người ưa sạch sẽ, sau khi rửa miệng v.v..., họ chắc chắn phải rửa lại tay. Lại nữa, 'một số' là chỉ đường đại tiện. 'Hai hoặc ba lần' có nghĩa là hai lần hoặc ba lần. Và ở đây, sự khác biệt này cũng nên được hiểu: sự đáng ghê tởm của việc đi lại và tìm kiếm vì vật thực được gọi là sự đáng ghê tởm trong vật thực. Sự đáng ghê tởm của việc thọ dụng là do nương tựa vào nó, của nơi chứa và nơi cất giữ là do liên quan đến nó, của những thứ khác là do sự biến đổi của nó. Và trạng thái làm thức ăn cho vi trùng của nó cũng nên được đặt vào phần biến đổi.

305. Taṃ nimittanti yathāvuttehi ākārehi punappunaṃ manasi karontassa paṭikkūlākāravasena upaṭṭhitaṃ kabaḷīkārāhārasaññitaṃ bhāvanāya nimittaṃ ārammaṇaṃ, na uggahapaṭibhāganimittaṃ. Yadi hi tattha uggahanimittaṃ uppajjeyya, paṭibhāganimittenapi bhavitabbaṃ. Tathā ca sati appanāppattena jhānena bhavitabbaṃ, na ca bhavati, kasmā? Bhāvanāya nānākārato, sabhāvadhammabhāvena ca kammaṭṭhānassa gambhīrabhāvato. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā’’ti. Ettha hi yadipi paṭikkūlākāravasena bhāvanā pavattati. Ye pana dhamme upādāya kabaḷīkārāhārapaññatti, te eva dhammā paṭikkūlā, na paññattīti paṭikkūlākāraggahaṇamukhenapi sabhāvadhammeyeva ārabbha bhāvanāya pavattanato, sabhāvadhammānañca sabhāveneva gambhīrabhāvato na tattha jhānaṃ appetuṃ sakkoti. Gambhīrabhāvato hi purimasaccadvayaṃ duddasaṃ jātanti. Yadi upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, kathaṃ kammaṭṭhānaṃ ‘‘saññā’’ icceva voharīyatīti āha ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi.

305. Taṃ nimittanti: Tướng ấy là đối tượng, là tướng của sự tu tiến, được gọi là vật thực đoàn thực, hiện khởi lên do năng lực của thể tướng ghê tởm đối với người tác ý nhiều lần bằng các thể tướng đã được nói, chứ không phải là thủ tướng và tợ tướng. Yadi hi tattha uggahanimittaṃ uppajjeyya, paṭibhāganimittenapi bhavitabbaṃ. Tathā ca sati appanāppattena jhānena bhavitabbaṃ, na ca bhavati, kasmā? Bhāvanāya nānākārato, sabhāvadhammabhāvena ca kammaṭṭhānassa gambhīrabhāvato. Vì nếu thủ tướng sanh khởi ở đó, thì cũng phải có tợ tướng. Và khi như vậy, thì phải có thiền đã đạt đến an chỉ, nhưng điều ấy không xảy ra. Tại sao? Do sự tu tiến có nhiều thể tướng, và do đề mục thiền là pháp tự tánh nên có sự sâu xa. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā’’ti. Do đó, ngài đã nói: “Do vật thực đoàn thực là pháp tự tánh nên sâu xa.” Ettha hi yadipi paṭikkūlākāravasena bhāvanā pavattati. Ye pana dhamme upādāya kabaḷīkārāhārapaññatti, te eva dhammā paṭikkūlā, na paññattīti paṭikkūlākāraggahaṇamukhenapi sabhāvadhammeyeva ārabbha bhāvanāya pavattanato, sabhāvadhammānañca sabhāveneva gambhīrabhāvato na tattha jhānaṃ appetuṃ sakkoti. Vì ở đây, mặc dù sự tu tiến diễn ra do năng lực của thể tướng ghê tởm, nhưng chế định về vật thực đoàn thực nương vào các pháp nào, chính các pháp ấy là ghê tởm, chứ không phải chế định. Vì vậy, ngay cả qua cửa ngõ nắm bắt thể tướng ghê tởm, do sự tu tiến diễn ra bằng cách lấy chính các pháp tự tánh làm đối tượng, và do các pháp tự tánh tự nó đã sâu xa, nên thiền không thể an chỉ vào đó. Gambhīrabhāvato hi purimasaccadvayaṃ duddasaṃ jātanti. Vì do sự sâu xa mà hai sự thật đầu tiên trở nên khó thấy. Yadi upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, kathaṃ kammaṭṭhānaṃ ‘‘saññā’’ icceva voharīyatīti āha ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi. Nếu tâm được định tĩnh bằng cận định, tại sao đề mục thiền lại được gọi là “tưởng”? (Để trả lời câu hỏi này) ngài đã nói: “paṭikkūlākāraggahaṇavasena pana…” v.v…

Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘imañca panā’’tiādi vuttaṃ. Rasataṇhāyāti madhurādirasavisayāya taṇhāya. Patilīyatīti saṅkucati anekākāraṃ tattha paṭikkūlatāya saṇṭhitattā. Patikuṭatīti apasakkati [Pg.424] na visarati. Pativattatīti nivattati. Kantāranittharaṇatthikoti mahato dubbhikkhakantārassa nittharaṇappayojano. Vigatamadoti mānamadādīnaṃ abhāvena nimmado, madābhāvaggahaṇeneva cassa davamaṇḍanavibhūsanādīnampi abhāvo gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Kabaḷīkārāhārapariññāmukhenāti vuttanayena paṭikkūlākārato kabaḷīkārāhārassa paricchijja jānanadvārena. Pañcakāmaguṇiko rāgoti anativattanaṭṭhena pañcasu kāmaguṇesu niyutto, tappayojano vā rāgo. Pariññaṃ samatikkamaṃ gacchati. Rasataṇhāya hi sammadeva vigatāya rūpataṇhādayopi vigatā eva honti bhojane mattaññutāya ukkaṃsagamanato. Sati ca visayisamatikkame visayo samatikkanto eva hotīti āha ‘‘so pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti. Rūpāyatanādīsu hi pariññaṃ gacchantesu tannissayabhūtāni, taggāhakā pasādā ca sukheneva pariññaṃ gacchantīti. Aparipakkādīti ādi-saddena āsayanidhānānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha aparipakkaṃ tāva udariyameva. Āsayaggahaṇena pittasemhapubbalohitānaṃ, paripakkaggahaṇena karīsamuttānaṃ, phalaggahaṇena kesādīnaṃ sabbesaṃ pariggaho siddho hotīti āha ‘‘kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchatī’’ti. Asubhasaññāyāti asubhabhāvanāya, aviññāṇakaasubhabhāvanānuyogassāti attho. Anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti paṭikkūlākāraggahaṇena kāyassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato. Imaṃ pana paṭipattinti imaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanaṃ. Amatapariyosānatanti nibbānaniṭṭhitaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāsaṅkhātaṃ upacārajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nibbānādhigamanti attho.

Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘imañca panā’’tiādi vuttaṃ. Bây giờ, để chỉ ra quả báu của sự tu tiến này, câu “imañca pana…” v.v… đã được nói. Rasataṇhāyāti madhurādirasavisayāya taṇhāya. (Từ bỏ) ái đối với vị là ái có đối tượng là các vị ngọt v.v… Patilīyatīti saṅkucati anekākāraṃ tattha paṭikkūlatāya saṇṭhitattā. Co rút lại do tính chất ghê tởm được thiết lập ở đó theo nhiều thể tướng. Patikuṭatīti apasakkati na visarati. Lùi lại, không lan rộng. Pativattatīti nivattati. Quay lui. Kantāranittharaṇatthikoti mahato dubbhikkhakantārassa nittharaṇappayojano. Người có mục đích vượt qua hoang địa là người có mục đích vượt qua hoang địa nạn đói lớn. Vigatamadoti mānamadādīnaṃ abhāvena nimmado, madābhāvaggahaṇeneva cassa davamaṇḍanavibhūsanādīnampi abhāvo gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Người đã từ bỏ sự say đắm là không còn say đắm do không có sự say đắm về ngã mạn v.v…, và cần phải hiểu rằng chính nhờ việc nắm bắt sự không có say đắm mà sự không có các việc như vui đùa, trang điểm, trang sức v.v… của vị ấy cũng đã được bao hàm. Kabaḷīkārāhārapariññāmukhenāti vuttanayena paṭikkūlākārato kabaḷīkārāhārassa paricchijja jānanadvārena. Qua cửa ngõ liễu tri vật thực đoàn thực là qua cửa ngõ biết bằng cách phân định vật thực đoàn thực theo thể tướng ghê tởm theo phương pháp đã nói. Pañcakāmaguṇiko rāgoti anativattanaṭṭhena pañcasu kāmaguṇesu niyutto, tappayojano vā rāgo. Tham ái trong năm dục trưởng dưỡng là tham ái gắn liền với năm dục trưởng dưỡng theo nghĩa không vượt qua, hoặc là tham ái có mục đích là năm dục trưởng dưỡng ấy. Pariññaṃ samatikkamaṃ gacchati. Đi đến sự vượt qua, sự liễu tri. Rasataṇhāya hi sammadeva vigatāya rūpataṇhādayopi vigatā eva honti bhojane mattaññutāya ukkaṃsagamanato. Vì khi ái đối với vị đã được từ bỏ hoàn toàn, thì ái đối với sắc v.v… cũng được từ bỏ, do sự biết tiết độ trong vật thực đã đi đến mức tột cùng. Sati ca visayisamatikkame visayo samatikkanto eva hotīti āha ‘‘so pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti. Và khi có sự vượt qua đối tượng sở hữu (tức là tham ái), thì đối tượng (tức là năm dục trưởng dưỡng) cũng được vượt qua. Vì vậy, ngài đã nói: “Vị ấy liễu tri sắc uẩn qua cửa ngõ liễu tri năm dục trưởng dưỡng.” Rūpāyatanādīsu hi pariññaṃ gacchantesu tannissayabhūtāni, taggāhakā pasādā ca sukheneva pariññaṃ gacchantīti. Vì khi sắc xứ v.v… đi đến sự liễu tri, thì các sắc thần kinh làm nơi nương tựa cho chúng và bắt lấy chúng cũng đi đến sự liễu tri một cách dễ dàng. Aparipakkādīti ādi-saddena āsayanidhānānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Trong câu “aparipakka…” v.v…, cần phải hiểu rằng từ “ādi” cũng bao hàm cả nơi chứa và nơi tích trữ. Tattha aparipakkaṃ tāva udariyameva. Trong đó, “chưa tiêu hóa” chính là thức ăn mới. Āsayaggahaṇena pittasemhapubbalohitānaṃ, paripakkaggahaṇena karīsamuttānaṃ, phalaggahaṇena kesādīnaṃ sabbesaṃ pariggaho siddho hotīti āha ‘‘kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchatī’’ti. Việc nắm bắt “nơi chứa” là (nắm bắt) mật, đàm, mủ, máu; việc nắm bắt “đã tiêu hóa” là (nắm bắt) phân và nước tiểu; việc nắm bắt “kết quả” là sự bao gồm tất cả các thể trược như tóc v.v… được thành tựu. Vì vậy, ngài đã nói: “Sự tu tiến niệm thân cũng đi đến viên mãn.” Asubhasaññāyāti asubhabhāvanāya, aviññāṇakaasubhabhāvanānuyogassāti attho. (Tu tập) tưởng bất tịnh là sự tu tiến bất tịnh, có nghĩa là sự chuyên tâm tu tiến bất tịnh vô tri giác. Anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti paṭikkūlākāraggahaṇena kāyassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato. Trở thành người thực hành pháp tùy thuận do ghi nhận được tính chất bất tịnh, hôi thối, đáng ghê tởm của thân bằng cách nắm bắt thể tướng ghê tởm. Imaṃ pana paṭipattinti imaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanaṃ. Sự thực hành này là sự tu tiến tưởng ghê tởm trong vật thực này. Amatapariyosānatanti nibbānaniṭṭhitaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāsaṅkhātaṃ upacārajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nibbānādhigamanti attho. Có sự bất tử làm kết quả cuối cùng là có Niết-bàn làm sự kết thúc, có nghĩa là chứng đắc Niết-bàn bằng cách lấy cận hành thiền được gọi là sự tu tiến tưởng ghê tởm trong vật thực làm nền tảng rồi phát triển tuệ quán.

Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về sự tu tiến ghê tởm trong vật thực đã kết thúc.

Catudhātuvavatthānabhāvanāvaṇṇanā

Phần giải về sự tu tiến phân tích tứ đại

306. ‘‘Ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto’’ti uddeso nāma niddesattho mudumajjhapaññābāhullato[Pg.425], āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti katvā vuttaṃ. Tattha satipi visayabhedena vavatthānassa bhede vavatthānabhāvasāmaññena pana taṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti, pubbabhāge vā satipi visayabhede atthasiddhiyaṃ tassa ekavisayatāvāti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttaṃ. Yathā hi dvattiṃsākāre kammaṃ karontassa yogino yadipi pubbabhāge visuṃ visuṃ koṭṭhāsesu manasikāro pavattati, aparabhāge pana ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃyeva koṭṭhāse atthasiddhi hoti, na sabbesu, evamidhāpīti. Tattha siyā – yathā paṭikkūlabhāvasāmaññena dvattiṃsākārakammaṭṭhāne abhedato manasikāro pavattati, evaṃ idha dhātubhāvasāmaññena abhedato manasikāro pavattatīti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti? Nayidamevaṃ. Tattha hi paṇṇattisamatikkamato paṭṭhāya paṭikkūlavaseneva sabbattha manasikāro pavattetabbo, idha pana sabhāvasarasalakkhaṇato dhātuyo manasi kātabbā, na dhātubhāvasāmaññato. Tenevāha ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhāna’’nti. Kiṃ vā etena papañcena, aññehi ekūnacattālīsāya kammaṭṭhānehi asaṃsaṭṭhaṃ catudhātuvavatthānaṃ nāma ekaṃ kammaṭṭhānanti dassetuṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso’’ti kasmā vuttaṃ, nanu catudhātuvavatthānaṃ bhāvanāva? Saccaṃ bhāvanāva, sakiṃ pavattaṃ pana vavatthānaṃ, tassa bahulīkāro bhāvanāti vacanabhedena vuttaṃ. Kathaṃ pana bhāvanā niddisīyati tassā vacīgocarātikkantabhāvatoti? Nāyaṃ doso bhāvanatthe bhāvanāvohārato. Bhāvanattho hi kammaṭṭhānapariggaho idha ‘‘bhāvanā’’ti adhippeto.

306. “Sự diễn giải về sự tu tập của đề mục phân tích tứ đại đã được chỉ ra như là ‘một sự xác định’ đã đến lượt.” (Câu này) được gọi là đề mục (uddeso) vì có mục đích diễn giải (niddesattho) do có nhiều người với trí tuệ mềm yếu và trung bình, và đã được nói ra vì nghĩ rằng: “Gánh nặng đã đến thì chắc chắn phải được mang.” Trong đó, mặc dù có sự khác biệt của sự xác định do sự khác biệt về đối tượng, nhưng đã được nói là “một sự xác định” bằng cách xem nó là không khác biệt do tính chất chung của sự xác định. Hoặc là, trong giai đoạn đầu, mặc dù có sự khác biệt về đối tượng, nhưng khi thành tựu mục đích, nó có một đối tượng duy nhất, nên đã được nói là “một sự xác định”. Ví như đối với hành giả thực hành đề mục 32 thể trược, mặc dù trong giai đoạn đầu, sự tác ý diễn ra trên từng phần riêng biệt, nhưng trong giai đoạn sau, sự thành tựu mục đích chỉ xảy ra trong một khoảnh khắc trên một phần duy nhất, không phải trên tất cả; ở đây cũng vậy. Ở đây, có thể có ý kiến rằng: “Giống như trong đề mục 32 thể trược, sự tác ý diễn ra không phân biệt do tính chất chung là sự ghê tởm, cũng vậy, ở đây sự tác ý diễn ra không phân biệt do tính chất chung của các yếu tố, nên được gọi là ‘một sự xác định’?” Không phải như vậy. Vì ở đó, kể từ khi vượt qua khái niệm, sự tác ý phải được tiến hành ở khắp nơi chỉ theo phương diện ghê tởm. Còn ở đây, các yếu tố phải được tác ý theo tự tánh, bản chất và đặc tính riêng, không phải theo tính chất chung của các yếu tố. Do đó, ngài đã nói: “Sự quyết định theo cách nhận thức tự tánh.” Hoặc là, cần gì sự trình bày chi tiết này? Nên hiểu rằng đã được nói là “một sự xác định” để chỉ ra rằng đề mục phân tích tứ đại là một đề mục thiền, không pha trộn với 39 đề mục thiền khác. Tại sao lại nói “sự diễn giải về sự tu tập của phân tích tứ đại”, chẳng phải phân tích tứ đại chính là sự tu tập sao? Đúng vậy, chính là sự tu tập, nhưng sự xác định diễn ra một lần được gọi là sự xác định (vavatthānaṃ), sự thực hành nhiều lần điều đó là sự tu tập (bhāvanā), nên đã được nói với sự khác biệt về từ ngữ. Nhưng làm sao sự tu tập có thể được diễn giải, vì nó vượt ngoài phạm vi của lời nói? Đây không phải là lỗi, do cách dùng từ “tu tập” cho mục đích tu tập. Vì ở đây, sự nắm bắt đề mục thiền có mục đích tu tập được hiểu là “sự tu tập”.

Sabhāvūpalakkhaṇavasenāti kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasena. Idaṃ hi kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na paṇṇattimattasallakkhaṇavasena, nīlakasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na nīlādivaṇṇasallakkhaṇavasena, nāpi vipassanākammaṭṭhānaṃ viya saṅkhārānaṃ aniccatādisāmaññalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattati, atha kho pathavīādīnaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasenā’’ti, kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasenāti attho. Sanniṭṭhānanti ñāṇavinicchayo veditabbo, na yevāpanakavinicchayo, nāpi vitakkādivinicchayo[Pg.426]. Dhātumanasikāroti dhātūsu manasikāro, catasso dhātuyo ārabbha bhāvanāmanasikāroti attho. Kātabbato kammaṃ, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānañcāti kammaṭṭhānaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattaṃ yogakammaṃ. Tenāha ‘‘dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti atthato eka’’nti. Tayidaṃ catudhātuvavatthānaṃ. ‘‘Dvidhā āgata’’nti kasmā vuttaṃ, nanu dhātuvibhaṅge nātisaṅkhepavitthāravasena āgataṃ, tasmā ‘‘tidhā āgata’’nti vattabbanti? Na, tatthāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ pabhedato anavasesapariyādānassa katattā, bāhirānañca dhātūnaṃ pariggahitattā. Atha vā dvidhā āgatanti ettha dvidhāva āgatanti na evaṃ niyamo gahetabbo, atha kho dvidhā āgatamevāti, tena tatiyassāpi pakārassa saṅgaho siddho hoti. So ca nātisaṅkhepavitthāranayo ‘‘saṅkhepato ca vitthārato cā’’ti ettha āvuttivasena, ca-saddeneva vā saṅgahoti daṭṭhabbo. Atha vā yo nātisaṅkhepavitthāranayena atisaṅkhepapaṭikkhepamukhena labbhamāno vitthārabhāgo, taṃ vitthāranayantogadhameva katvā vuttaṃ ‘‘dvidhā āgata’’nti. Evañca katvā ‘‘nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgata’’nti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Mahāsatipaṭṭhāne’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, satipaṭṭhāna(dī. ni. 2.378 ādayo; ma. ni. 3.111 ādayo) kāyagatāsatisuttādīsupi (ma. ni. 3.153 ādayo) tatheva āgatattā. Rāhulovādeti mahārāhulovāde (ma. ni. 2.113 ādayo). Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte (ma. ni. 3.342 ādayo), abhidhamme dhātuvibhaṅge (vibha. 172 ādayo) ca.

“Theo cách nhận thức tự tánh” (Sabhāvūpalakkhaṇavasena) có nghĩa là theo cách ghi nhận đặc tính riêng như tính cứng, v.v. Vì đề mục thiền này không diễn ra theo cách ghi nhận chỉ là khái niệm như đề mục thiền đất kasiṇa, v.v., không diễn ra theo cách ghi nhận màu sắc như xanh, v.v. như đề mục thiền xanh kasiṇa, v.v., cũng không diễn ra theo cách ghi nhận đặc tính chung như vô thường, v.v. của các pháp hữu vi như đề mục thiền minh sát; mà trái lại, nó diễn ra theo cách ghi nhận tự tánh của đất, v.v. Do đó đã được nói là “theo cách nhận thức tự tánh”, nghĩa là theo cách ghi nhận đặc tính riêng như tính cứng, v.v. “Sự quyết định” (Sanniṭṭhāna) nên được hiểu là sự phân định bằng trí tuệ, không phải là sự phân định bằng logic suông, cũng không phải là sự phân định bằng tầm, v.v. “Tác ý đến các yếu tố” (Dhātumanasikāro) là sự tác ý đến các yếu tố, nghĩa là sự tác ý tu tập lấy bốn yếu tố làm đối tượng. Là nghiệp (kamma) vì phải được làm, và là nền tảng (ṭhāna) vì là nguyên nhân của các hạnh phúc đặc biệt cho hành giả, do đó là đề mục thiền (kammaṭṭhāna); là công việc của hành giả (yogakamma) diễn ra theo cách ghi nhận tự tánh của bốn đại. Do đó ngài nói: “‘Tác ý đến các yếu tố’, ‘đề mục thiền về các yếu tố’, ‘phân tích tứ đại’ về mặt ý nghĩa là một.” Đề mục phân tích tứ đại này. Tại sao lại nói “được trình bày theo hai cách”? Chẳng phải trong kinh Phân Tích Giới nó được trình bày theo cách không quá vắn tắt, không quá chi tiết sao? Do đó, chẳng phải nên nói là “được trình bày theo ba cách” sao? Không, vì ở đó cũng vậy, việc nắm bắt không sót lại các yếu tố bên trong theo sự phân loại đã được thực hiện, và các yếu tố bên ngoài cũng đã được nắm bắt. Hoặc là, ở đây, trong câu “được trình bày theo hai cách”, không nên hiểu một cách cứng nhắc rằng nó chỉ được trình bày theo hai cách, mà trái lại, (nên hiểu là) nó đã được trình bày theo hai cách; do đó, sự bao gồm cả cách thứ ba cũng được thành tựu. Và cách không quá vắn tắt, không quá chi tiết đó nên được hiểu là được bao gồm trong câu “theo cách vắn tắt và theo cách chi tiết” bằng cách lặp lại, hoặc bằng chính từ “ca”. Hoặc là, phần chi tiết nào có được bằng phương pháp không quá vắn tắt, không quá chi tiết, với việc loại bỏ sự quá vắn tắt làm chính, đã được nói là “được trình bày theo hai cách” bằng cách xem phần chi tiết đó đã được bao gồm trong phương pháp chi tiết. Và làm như vậy, câu nói này “được trình bày chi tiết cho hành giả thực hành đề mục các yếu tố không có trí tuệ quá sắc bén” cũng được chứng minh. Và câu “trong kinh Đại Niệm Xứ” này nên được xem như một ví dụ, vì trong các kinh như kinh Niệm Xứ, kinh Thân Hành Niệm, v.v. cũng được trình bày như vậy. “Trong kinh Giáo Giới La Hầu La” là trong kinh Đại Giáo Giới La Hầu La. “Trong kinh Phân Tích Giới” là trong kinh Phân Tích Giới và trong bộ Phân Tích Giới của tạng Vi Diệu Pháp.

Kāmaṃ mahāsatipaṭṭhāne atthena upamaṃ parivāretvā desanā āgatā, upamā ca nāma yāvadeva upameyyatthavibhāvanatthāti upamaṃ tāva dassetvā upameyyatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādinā pāḷi ānītā. Kasmā panettha dhātuvasena, tatthapi catumahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti? Sattasuññatāsandassanatthaṃ, ettha dhātuvasena, tatthāpi oḷārikabhāvena supākaṭatāya, ekaccaveneyyajanacaritānukulatāya ca mahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti veditabbo. Tattha pathavīdhātūtiādīsu dhātuttho nāma sabhāvattho, sabhāvattho [Pg.427] nāma suññatattho, suññatattho nāma nissattattho. Evaṃ sabhāvasuññatanissattatthena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu. Āpodhātuādīsupi eseva nayo. Pathavīdhātūti sahajarūpadhammānaṃ patiṭṭhā dhātu, tathā āpodhātūti ābandhanadhātu, tejodhātūti paripācanadhātu, vāyodhātūti vitthambhanadhātūti evamettha samāso, bhāvattho ca veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato āgamissati.

Thật ra, trong kinh Đại Niệm Xứ, lời thuyết giảng được trình bày có kèm theo ví dụ về mặt ý nghĩa, và vì rằng ví dụ chỉ nhằm mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa của đối tượng được ví dụ, nên trước hết, bản văn Pāli bắt đầu bằng ‘seyyathāpi’ (ví như) được đưa ra để trình bày ví dụ, sau đó làm sáng tỏ ý nghĩa của đối tượng được ví dụ. Tại sao ở đây, sự chỉ dẫn về đề mục thiền được thực hiện theo phương diện giới, và trong đó lại theo phương diện bốn đại giới? (Là) vì mục đích chỉ ra sự trống rỗng về một chúng sanh. Cần phải hiểu rằng: ở đây, sự chỉ dẫn về đề mục thiền được thực hiện theo phương diện giới; và trong đó, sự chỉ dẫn về đề mục thiền được thực hiện theo phương diện đại giới là do tính chất thô thiển và rất rõ ràng, và do sự phù hợp với căn tánh của một số chúng sanh cần được giáo hóa. Ở đây, trong các từ ‘pathavīdhātu’ (địa đại) v.v..., ý nghĩa của ‘dhātu’ (giới) là ý nghĩa về tự tánh, ý nghĩa về tự tánh là ý nghĩa về tánh không, ý nghĩa về tánh không là ý nghĩa về vô ngã (không phải chúng sanh). Như vậy, với ý nghĩa là tự tánh, tánh không, và vô ngã, chính đất là giới, (nên gọi là) địa đại. Đối với thủy đại v.v... cũng theo phương pháp này. ‘Pathavīdhātu’ (địa đại) là giới làm nền tảng cho các sắc pháp đồng sanh. Tương tự, ‘āpodhātu’ (thủy đại) là giới kết dính, ‘tejodhātu’ (hỏa đại) là giới làm cho chín muồi, ‘vāyodhātu’ (phong đại) là giới nâng đỡ. Như vậy, ở đây cần phải hiểu về cách ghép từ và ý nghĩa hàm chứa. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết sẽ được trình bày sau.

Evaṃ tikkhapaññassātiādīsu evanti yathādassitaṃ pāḷiṃ paccāmasati. Nātitikkhapaññassa vitthāradesanāti katvā āha ‘‘tikkhapaññassā’’ti. Yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko, evaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ arahati, dhātukammaṭṭhānapayojanoti vā dhātukammaṭṭhāniko, tassa dhātukammaṭṭhānikassa.

Trong các câu như ‘evaṃ tikkhapaññassa’ (như vậy, đối với người có trí tuệ sắc bén), từ ‘evaṃ’ (như vậy) là để hồi tưởng lại đoạn Pāli đã được trình bày. Vì nghĩ rằng: ‘Lời thuyết giảng chi tiết là dành cho người không có trí tuệ quá sắc bén,’ nên ngài đã nói ‘tikkhapaññassa’ (đối với người có trí tuệ sắc bén). Giống như người xứng đáng với một cặp y được gọi là ‘vatthayugiko,’ cũng vậy, người xứng đáng với đề mục thiền về giới, hoặc người có mục đích là đề mục thiền về giới, được gọi là ‘dhātukammaṭṭhāniko.’ (Câu này dành) cho người thực hành đề mục thiền về giới ấy.

Chekoti taṃtaṃsamaññāya kusalo, yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte, vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññāti jānanako. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsīti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī tassa tannissāya jīvanato. Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathānaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Vilīyanti bhijjanti vibhajjantīti bīlā, bhāgā, va-kārassa ba-kāraṃ, i-kārassa ca ī-kāraṃ katvā. Tameva hi bhāgatthaṃ dassetuṃ ‘‘koṭṭhāsaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (a. ni. 5.28) viya ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, gatinivattiatthatāya vā ṭhā-saddassa aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhita’’nti[Pg.428]. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāsaṅkhātāya kāyikakiriyāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘iriyāpathā’’ti vuccanti. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ. Yathāvuttaṭṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathāṭhitattāva yathāpaṇihita’’nti. Ṭhitanti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Paṇihitanti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Ṭhitanti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ. Paṇihitanti paccayakiccavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evamettha attho veditabbo. Dhātusoti dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati ñāṇacakkhunā vinibbhujitvā passati.

‘Cheko’ (khéo léo) có nghĩa là thành thạo trong các danh xưng tương ứng; là người biết rằng: khi một con bò còn nguyên vẹn, với đuôi, sừng, móng v.v..., là một tập hợp các bộ phận như xương, thịt v.v... chưa được phân chia, thì có danh xưng là ‘con bò;’ nhưng khi đã được phân chia thì không (còn danh xưng ấy), mà khi đã được phân chia thì có danh xưng của các bộ phận như xương, thịt v.v... ‘Goghātako’ (người đồ tể) là người giết bò để sinh sống. ‘Antevāsī’ (người học việc) là người sống gần bên người đồ tể ấy theo phương diện làm công việc, do người ấy sống nương tựa vào người đồ tể. ‘Vinivijjhitvā’ (xuyên qua) có nghĩa là xuyên qua một nơi khác tại một chỗ. ‘Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte’ (tại nơi được gọi là trung tâm của những con đường lớn) có nghĩa là tại nơi được gọi là chỗ giao nhau của bốn con đường lớn. Bởi vì bốn con đường lớn ấy đến từ bốn hướng và dường như hợp lại, nên nơi đó được gọi là ‘catumahāpathaṃ’ (ngã tư đường), (tức là) tại ngã tư đường ấy. ‘Bīlā’ có nghĩa là các phần (bhāgā), vì chúng bị phân rã (vilīyanti), bị phá vỡ (bhijjanti), được phân chia (vibhajjanti); (từ này được hình thành) bằng cách đổi ‘va-kāra’ thành ‘ba-kāra’ và ‘i-kāra’ thành ‘ī-kāra’. Thật vậy, chính để chỉ rõ ý nghĩa về phần (bhāgatthaṃ) mà câu ‘koṭṭhāsaṃ katvā’ (chia thành từng phần) được nói đến. Mặc dù từ ‘ṭhita’ (đứng), giống như trong các câu ‘ṭhito vā’ (hoặc đang đứng) v.v..., có thể chỉ sự có mặt của oai nghi được gọi là đứng, hoặc do từ ‘ṭhā’ có nghĩa là dừng lại sự di chuyển, nó có thể chỉ sự có mặt của các oai nghi còn lại ngoài việc đi; tuy nhiên, ở đây, nó được hiểu là chỉ phương thức hiện hữu của sắc thân theo một cách nào đó. Do đó, ngài nói: ‘yathāṭhitaṃ (như nó được đặt để) là do thân này được đặt để trong bất kỳ phương thức nào trong bốn oai nghi.’ Ở đây, ‘ākārena’ (bằng phương thức) có nghĩa là bằng phương thức hiện hữu của sắc thân, như đứng v.v... Thật vậy, đứng v.v... được gọi là ‘iriyāpathā’ (oai nghi) vì chúng là nơi diễn ra của hành động thuộc về thân được gọi là ‘iriyā’ (sự cử động). ‘Yathāṭhitaṃ’ (như nó được đặt để) có nghĩa là như nó đang diễn ra. Ngài nói ‘yathāṭhitattāva yathāpaṇihitaṃ’ (như nó được đặt để, cũng như nó được sắp đặt) vì ở đây, ‘paṇidhānaṃ’ (sự sắp đặt) được hiểu chính là trạng thái đã được nói đến. Hoặc, ‘ṭhitaṃ’ là sự chỉ rõ sự liên kết của thân với oai nghi được gọi là đứng. ‘Paṇihitaṃ’ là sự chỉ rõ sự liên kết với các oai nghi khác. Hoặc, ‘ṭhitaṃ’ là sự chỉ rõ trạng thái của các sắc pháp thuộc thân tại mỗi khoảnh khắc theo chức năng riêng của chúng. ‘Paṇihitaṃ’ có nghĩa là được đặt để (nihitaṃ) một cách đặc biệt (pakārato) bởi các duyên này hay duyên khác theo chức năng của duyên. Như vậy, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như thế. ‘Dhātuso’ (theo từng giới) có nghĩa là phân tách riêng từng giới một, (tức là) các giới như địa đại v.v... ‘Paccavekkhati’ (quán xét) có nghĩa là xem xét từng cái một, thấy bằng cách phân tích với tuệ nhãn.

Yathā chekotiādinā pāḷiyā saddatthavivaraṇavasena vuttamevatthaṃ idāni bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyati yāni aṅgapaccaṅgāni upādāya gāvīsamaññā, matamattāyapi gāviyā tesaṃ sannivesassa avinaṭṭhattā. Bilāsoti bilaṃ bilaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassapi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujanaṃ vivecanaṃ. Dhātuso paccavekkhatoti yathāvuttaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evaṃ hi sati yathāvuttaopammatthena opameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti.

Để trình bày ý nghĩa đã được nói đến qua việc giải thích ngữ nghĩa của đoạn Pāḷi bắt đầu bằng ‘yathā cheko’ v.v..., bây giờ, bằng cách làm sáng tỏ ý nghĩa cốt lõi, câu bắt đầu bằng ‘yathā goghātakassā’ v.v... được nói đến. Ở đây, ‘posentassa’ có nghĩa là của người nuôi dưỡng (con bò) bằng các thứ như cơm tấm, hạt bông v.v... để làm cho thịt được tăng trưởng và phát triển. ‘Vadhitaṃ mataṃ’ là bị giết rồi chết. Và ‘mataṃ’ là vừa mới chết. Do đó, ngài nói ‘tāvadevā’. Tưởng ‘con bò’ không biến mất, vì sự sắp xếp của các bộ phận lớn nhỏ ấy, mà dựa vào đó có danh xưng ‘con bò’, vẫn chưa bị hủy hoại đối với con bò dù chỉ vừa mới chết. ‘Bilāso’ là làm thành từng phần, từng phần. ‘Vibhajitvā’ là sau khi đã tách thịt ra khỏi khối xương, hoặc sau khi đã làm cho phần thịt được tách ra từ đó thành từng phần. Do đó, ngài nói ‘tưởng về thịt sanh khởi’. (Điều này cũng đúng) đối với vị xuất gia chưa nắm giữ đề mục thiền. ‘Ghanavinibhogaṃ’ là sự phân giải, sự tách rời các khối đặc về liên tục, tập hợp, và phận sự. ‘Dhātuso paccavekkhato’ là của người, sau khi đã thực hiện sự phân giải khối đặc như đã nói, đang quán xét theo từng giới. ‘Sattasaññā’, họ nói rằng đó là tưởng về chúng sanh sanh khởi do bởi tà kiến về tự ngã. Ngay cả tưởng về chúng sanh sanh khởi do bởi quy ước (thế gian), sự biến mất của nó vào lúc đó cũng là hợp lý, vì đã thành tựu được sự phân giải khối đặc một cách như thật. Vì rằng, khi như vậy, ý nghĩa của đối tượng so sánh chắc chắn tương ứng và phù hợp với ý nghĩa của ví dụ đã được nói đến. Do đó, ngài nói ‘tâm chỉ an trú vào các giới’.

307. Evaṃ dhātukammaṭṭhānassa saṅkhepato āgataṭṭhānaṃ dassetvā idāni vitthārato āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘mahāhatthipadūpame panā’’tiādi [Pg.429] vuttaṃ. Evanti iminā rāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgesu (ma. ni. 3.342 ādayo; vibha. 172 ādayo) dhātukammaṭṭhānassa vitthārato āgamanameva upasaṃharati, na sabbaṃ desanānayaṃ aññathāpi tattha desanānayassa āgatattā.

307. Như vậy, sau khi đã trình bày nguồn gốc của đề mục thiền về các giới một cách tóm tắt, bây giờ để trình bày nguồn gốc một cách chi tiết, câu bắt đầu bằng ‘mahāhatthipadūpame panā’ v.v... được nói đến. Bằng từ ‘evaṃ’ này, ngài chỉ tóm tắt sự xuất hiện một cách chi tiết của đề mục thiền về các giới trong các kinh Rāhulovāda, Dhātuvibhaṅga, chứ không phải toàn bộ phương pháp thuyết giảng, vì phương pháp thuyết giảng ở đó cũng đã đến theo cách khác.

Tatrāti tasmiṃ yathādassite mahāhatthipadūpamapāṭhe. Ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā. Ajjhattaṃ paccattanti padadvayenāpi taṃtaṃpāṭipuggalikadhammo vuccatīti āha ‘‘ubhayampi niyakassa adhivacana’’nti. Sasantatipariyāpannatāya pana attani gahetabbabhāvūpagamanavasena attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ. Taṃtaṃsantatipariyāpannatāya paccattaṃ. Tenevāha ‘‘attani pavattattā ajjhattaṃ, attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccatta’’nti. Kakkhaḷanti kathinaṃ. Yasmā taṃ thaddhabhāvena sahajātānaṃ patiṭṭhā hoti, tasmā ‘‘thaddha’’nti vuttaṃ. Kharigatanti kharīsu kharasabhāvesu gataṃ tappariyāpannaṃ, kharasabhāvamevāti attho. Yasmā pana kharasabhāvaṃ pharusākārena upaṭṭhānato pharusākāraṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘pharusa’’nti. Tenāha ‘‘dutiyaṃ ākāravacana’’nti. Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ. Taṃ pana kammasamuṭṭhānataṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi, taṇhādīhi ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘upādinnanti daḷhaṃ ādinna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘mama’’nti gahitaṃ ‘‘aha’’nti parāmaṭṭhanti yojanā. Seyyathidanti kathetukamyatāpucchāvācīti āha ‘‘taṃ katamanti ceti attho’’ti. Tatoti pacchā. Tanti taṃ ajjhattikādibhedato dassitaṃ pathavīdhātuṃ. Dassentoti vatthuvibhāgena dassento. Kiñcāpi matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjeneva saṅgahetvā idha pāḷiyaṃ visuṃ na uddhaṭaṃ, paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.4) pana vīsatiyā ākārehi paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ visuṃ gahitanti tampi saṅgaṇhanto thaddhabhāvādhikatāya pathavīdhātukoṭṭhāsesuyeva ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā’’ti āha. ‘‘Yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vā iminā pāḷiyaṃ matthaluṅgassa saṅgaho daṭṭhabbo. Tasmā idha ‘‘yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā, yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vacanato. Puna yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesūti [Pg.430] yojetabbaṃ. Tīsu koṭṭhāsesūti tippakāresu koṭṭhāsesu. Na hi te tayo koṭṭhāsā.

‘Tatra’ là trong đoạn kinh Mahāhatthipadūpama đã được chỉ ra ấy. ‘Ajjhattikaṃ’ là được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh. Bằng cả hai từ ‘ajjhattaṃ’ và ‘paccattaṃ’, pháp thuộc về cá nhân riêng biệt được nói đến, do đó ngài nói: “cả hai đều là tên gọi của cái riêng mình”. Tuy nhiên, do được bao gồm trong dòng tương tục của chính mình, do đi đến trạng thái có thể được nắm giữ là ‘của tôi’, pháp sanh khởi liên quan đến tự thân được gọi là ‘ajjhattaṃ’. Do được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh này hay chúng sanh kia, nó là ‘paccattaṃ’. Do đó, ngài nói: “do sanh khởi trong tự thân nên là ajjhattaṃ, do sanh khởi duyên theo, duyên theo tự thân nên là paccattaṃ”. ‘Kakkhaḷaṃ’ là cứng. Bởi vì nó là nền tảng cho các pháp đồng sanh qua trạng thái rắn chắc, nên được gọi là ‘thaddhaṃ’. ‘Kharigataṃ’ là đã đi vào, được bao gồm trong các trạng thái thô cứng; có nghĩa là, chính là trạng thái thô cứng. Tuy nhiên, bởi vì trạng thái thô cứng có hình tướng thô ráp do sự hiện khởi với hình tướng thô ráp, nên được gọi là ‘pharusaṃ’. Do đó, ngài nói: “từ thứ hai là từ chỉ hình tướng”. ‘Upādinnaṃ’ là sắc thuộc về thân. Tuy nhiên, liên quan đến việc có nghiệp là nguồn sanh, có cả sắc được chấp thủ và không được chấp thủ. Để chỉ ra rằng tất cả những thứ này đều là được chấp thủ do bởi được nhận lấy, nắm giữ, và bám víu sai lầm bởi ái dục v.v..., câu bắt đầu bằng ‘upādinnaṃ là được nhận lấy một cách chắc chắn’ v.v... được nói đến. Ở đây, cú pháp là: được nắm giữ là ‘của tôi’, được bám víu sai lầm là ‘tôi’. ‘Seyyathidaṃ’ là từ chỉ câu hỏi về điều muốn nói, do đó ngài nói: “có nghĩa là, ‘đó là gì?’”. ‘Tato’ là sau đó. ‘Taṃ’ là địa đại ấy đã được trình bày với các phân loại như nội phần v.v... ‘Dassento’ là đang trình bày theo sự phân chia về vật. Mặc dù não không được nêu ra riêng biệt trong đoạn Pāḷi ở đây, do được bao gồm cùng với tủy xương, nhưng trong Paṭisambhidāmagga, nó được lấy riêng ra để trình bày cho đầy đủ với hai mươi phương diện. Do đó, khi bao gồm cả nó, do tính chất rắn chắc vượt trội, ngài đã nói bằng cách xếp não vào trong các phần của địa đại rằng: “‘Nên biết rằng địa đại được chỉ định qua hai mươi phương diện, sau khi đã thêm vào não’”. Hoặc, sự bao gồm của não trong đoạn Pāḷi nên được hiểu qua câu ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’. Do đó, ở đây, câu ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’ này, có liên quan đến trước và sau, (nên được hiểu là): “‘Nên biết rằng địa đại được chỉ định qua hai mươi phương diện, sau khi đã thêm vào não’, vì đã được nói ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’”. Lại nữa, câu ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’ nên được kết hợp với ‘trong ba phần còn lại’. ‘Tīsu koṭṭhāsesu’ là trong ba loại phần. Vì rằng, chúng không phải là ba phần (về số lượng).

Vissandanabhāvenāti paggharaṇasabhāvena. Appotīti visarati. Pappotīti pāpuṇāti, sasambhāraāpavasena cetaṃ vuttaṃ. So hi vissandanabhāvena sasambhārapathavīsaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati, pāpuṇāti ca, lakkhaṇāpavaseneva vā. Sopi hi sahajātaaññamaññanissayādipaccayatāya sesabhūtattayasaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ dravabhāvasiddhena vissandanabhāvena ābandhattaṃ, āsattattaṃ, avippakiṇṇañca karontaṃ ‘‘appoti pappotī’’ti vattabbataṃ arahatīti.

‘Vissandanabhāvena’ là do bản chất chảy ra. ‘Appoti’ là nó lan rộng. ‘Pappoti’ là nó đến được. Và điều này được nói theo nghĩa của thủy đại có các thành phần phụ thuộc. Vì rằng, do bản chất chảy ra, nó lan rộng và đến được nơi này nơi kia, được gọi là địa đại có các thành phần phụ thuộc. Hoặc, (điều này được nói) chỉ theo nghĩa của thủy đại đặc tính. Vì rằng, thủy đại đặc tính ấy cũng vậy, do là điều kiện qua (các duyên) như câu sanh, hỗ tương, y chỉ v.v..., trong khi làm cho có sự kết dính, sự dính liền, và sự không phân tán đối với nơi này nơi kia, được gọi là ba đại còn lại, bằng bản chất chảy ra được thành tựu do trạng thái lỏng, nên xứng đáng được gọi là ‘appoti, pappoti’.

Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena. Vuttanayenāti kammasamuṭṭhānādivasena ‘‘nānāvidhesū’’ti āpodhātuyaṃ vuttanayena. Kupitenāti khubhitena. Usumajātoti usmābhibhūto. Jīratīti jiṇṇo hoti. Tejodhātuvasena labbhamānā imasmiṃ kāye jarāpavatti pākaṭajarāvasena veditabbāti dassetuṃ ‘‘indriyavekallata’’ntiādi vuttaṃ. Sarīre pakatiusumaṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīrassa dahanavasena pavatto mahādāho paridāhoti ayametesaṃ viseso. Yena jīrīyatīti ca ekāhikādijararogena jarīyatītipi attho yujjati. Satakkhattuṃ tāpetvā tāpetvā sītudake pakkhipitvā uddhaṭā sappi ‘‘satadhotasappī’’ti vadanti. Asitanti bhuttaṃ. Khāyitanti khāditaṃ. Sāyitanti assāditaṃ. Sammā paripākaṃ gacchatīti samavepākiniyā gahaṇiyā vasena vuttaṃ, asammāparipākopi pana visamavepākiniyā tassā eva vasena veditabbo. Rasādibhāvenāti rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkavasena. Vivekanti puthubhāvaṃ aññamaññaṃ visadisabhāvaṃ. Asitādibhedassa hi āhārassa pariṇāme raso hoti, taṃ paṭicca rasadhātu uppajjatīti attho. Evaṃ ‘‘rasassa pariṇāme rudhira’’ntiādinā sabbaṃ netabbaṃ.

Tejanavasenāti có nghĩa là do tính cách sắc bén, do tính cách bén nhọn. Vuttanayenāti có nghĩa là do cách đã được nói, tức là do nghiệp sanh v.v… theo cách đã được nói trong thủy đại. Kupitenāti có nghĩa là do bị kích động. Usumajātoti có nghĩa là bị hơi nóng áp đảo. Jīratīti có nghĩa là trở nên già nua. Để chỉ ra rằng sự diễn tiến của trạng thái già trong thân này, có được do hỏa đại, cần được hiểu là trạng thái già rõ rệt, nên đã nói “indriyavekallata” (sự khiếm khuyết của các căn) v.v… Trong thân, trạng thái nóng vượt quá hơi ấm bình thường là santāpo (sự thiêu đốt); sự nóng lớn diễn ra với tính cách thiêu đốt thân là paridāho (sự thiêu đốt mãnh liệt). Đây là sự khác biệt giữa chúng. Và câu “yena jīrīyati” (do cái ấy mà bị sốt) cũng có nghĩa là bị sốt do bệnh sốt như sốt cách nhật v.v… là hợp lý. Bơ đã được đun nóng đi đun nóng lại một trăm lần rồi nhúng vào nước lạnh và vớt ra, họ gọi là “satadhotasappi” (bơ đã rửa trăm lần). Asitanti có nghĩa là đã ăn. Khāyitanti có nghĩa là đã nhai. Sāyitanti có nghĩa là đã nếm. Câu “sammā paripākaṃ gacchati” (đạt đến sự tiêu hóa tốt đẹp) được nói là do vị hỏa tiêu hóa đều; và sự không tiêu hóa tốt đẹp cũng cần được hiểu là do chính vị hỏa ấy tiêu hóa không đều. Rasādibhāvenāti có nghĩa là do tính cách của dịch vị v.v…, tức là do dịch vị, máu, thịt, mỡ, gân, xương, tủy xương, tinh. Vivekanti có nghĩa là sự riêng biệt, trạng thái riêng rẽ, trạng thái không giống nhau. Vì khi vật thực đã được ăn v.v… biến đổi thì có dịch vị; nghĩa là, do duyên sự biến đổi ấy mà dịch vị sanh khởi. Tương tự, “rasassa pariṇāme rudhiraṃ” (khi dịch vị biến đổi thì có máu) v.v… tất cả nên được hiểu theo cách này.

Vāyanavasenāti samudīraṇavasena, savegagamanavasena vā. Uggārahikkādīti ettha ādi-saddena uddekakhipanādipavattanakavātānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo[Pg.431]. Uccārapassāvādīti ādi-saddena pittasemhalasikākevaladuggandhādinīharaṇakānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yadipi kucchi-saddo udarapariyāyo, koṭṭha-saddena pana antantarassa vuccamānattā tadavasiṭṭho udarappadeso idha kucchi-saddena vuccatīti āha ‘‘kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā’’ti. Samiñjanapasāraṇādīti ādi-saddena ālokanavilokanauddharaṇātiharaṇādikā sabbā kāyikakiriyā saṅgahitā. ‘‘Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāvā’’ti etena assāsapassāsānaṃ sarīraṃ muñcitvā pavatti natthīti dīpeti. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānassa sambhavo atthīti. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘passāsoti bahinikkhamananāsikavāto, dīghanāsikassa nāsikaggaṃ, itarassa uttaroṭṭhaṃ phusanto pavattatī’’ti vacanaṃ? Taṃ nikkhamanākārena pavattiyā cittasamuṭṭhānassa, santāne pavattautusamuṭṭhānassa ca vasena vuttanti veditabbaṃ. Sabbatthāti āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ niddesaṃ sandhāyāha. Tattha āpodhātuniddese ‘‘yaṃ vā panañña’’nti iminā sambhavassa, tejodhātuniddese sarīre pākatikausmāya, vāyodhātuniddese dhamanijālānusaṭassa tattha tattha cammakhīlapīḷakādinibbattakavāyuno saṅgaho daṭṭhabbo. Samiñjanādinibbattakavātā cittasamuṭṭhānāva. Yadi evaṃ, kathaṃ ‘‘purimā pañca catusamuṭṭhānā’’ti vacanaṃ? Na hi samiñjanādinibbattakā eva aṅgamaṅgānusārino vātā, atha kho tadaññepīti natthi virodho.

Vāyanavasenāti có nghĩa là do tính cách chuyển động, hoặc do tính cách đi có tốc độ. Uggārahikkādīti: Ở đây, trong câu này, bằng từ “ādi” (v.v…), cần hiểu là bao gồm các loại gió gây ra sự trào ngược, hắt hơi v.v… Uccārapassāvādīti: Bằng từ “ādi”, cần hiểu là bao gồm các loại gió đưa ra mật, đàm, nước dãi, và các mùi hôi thối khác. Mặc dù từ “kucchi” là đồng nghĩa với “udara” (bụng), nhưng vì từ “koṭṭha” (khoang) được nói đến là phần bên trong ruột, nên ở đây phần bụng còn lại được gọi bằng từ “kucchi”. Do đó, ngài đã nói “kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā” (gió ở trong bụng là gió ở bên ngoài ruột). Samiñjanapasāraṇādīti: Bằng từ “ādi”, tất cả các hành động của thân như nhìn thẳng, liếc nhìn, nhấc lên, đưa tới v.v… được bao gồm. Bằng câu “assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāvā” (hơi thở vô, hơi thở ra là do tâm sanh), điều này chỉ ra rằng hơi thở vô và hơi thở ra không thể diễn ra ngoài thân. Vì không có sự sanh khởi của sắc do tâm sanh ở bên ngoài. Nếu vậy, câu “passāsoti bahinikkhamananāsikavāto, dīghanāsikassa nāsikaggaṃ, itarassa uttaroṭṭhaṃ phusanto pavattatī” (hơi thở ra là gió mũi đi ra ngoài, đối với người mũi dài thì chạm vào chóp mũi, đối với người khác thì chạm vào môi trên mà diễn ra) nên được hiểu như thế nào? Cần hiểu rằng điều đó được nói là do sự diễn tiến theo cách đi ra ngoài và do sắc do thời tiết sanh diễn ra trong dòng tương tục của sắc do tâm sanh. Sabbatthāti: Ngài nói từ này là nhắm đến sự trình bày về ba đại là thủy đại v.v… Trong đó, trong phần trình bày về thủy đại, bằng câu “yaṃ vā panaññaṃ”, cần hiểu là bao gồm cả tinh dịch; trong phần trình bày về hỏa đại, cần hiểu là bao gồm hơi ấm tự nhiên trong thân; trong phần trình bày về phong đại, cần hiểu là bao gồm loại gió lan tỏa theo mạng lưới mạch máu và gây ra mụn nhọt, mụn trứng cá v.v… ở các nơi. Các loại gió gây ra sự co duỗi v.v… chỉ là do tâm sanh. Nếu vậy, câu “purimā pañca catusamuṭṭhānā” (năm loại đầu tiên là do bốn nguyên nhân sanh) nên được hiểu như thế nào? Không phải chỉ có các loại gió gây ra sự co duỗi v.v… mới là gió lưu chuyển khắp các chi lớn nhỏ, mà các loại gió khác cũng vậy. Do đó, không có sự mâu thuẫn.

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘vīsatiyā ākārehī’’tiādi. Etthāti etasmiṃ vitthārato āgate dhātukammaṭṭhāneti attho. Tena ayaṃ vaṇṇanā na kevalaṃ mahāhatthipadūpamasseva (ma. ni. 1.300 ādayo), atha kho mahārāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgasuttānampi (ma. ni. 3.342 ādayo) atthasaṃvaṇṇanā hotiyevāti dassitaṃ hoti. Bhāvanānayepi eseva nayo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupī’’ti.

Itīti là từ dùng để tóm tắt lại các loại đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói “vīsatiyā ākārehī” (bằng hai mươi phương diện) v.v… Etthāti có nghĩa là “trong đề mục thiền về tứ đại này đã được trình bày một cách chi tiết”. Bằng từ đó, điều được chỉ ra là: bài giải thích này không chỉ là bài giải thích ý nghĩa của riêng kinh Mahāhatthipadūpama (Đại Dụ Dấu Chân Voi), mà còn là bài giải thích ý nghĩa của các kinh Mahārāhulovāda (Đại Giáo Giới La-hầu-la) và Dhātuvibhaṅga (Phân Biệt Giới) nữa. Trong phương pháp tu tập cũng theo cách này. Thật vậy, đã được nói trước đây rằng “evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupi” (cũng vậy trong các kinh Giáo Giới La-hầu-la và Phân Biệt Giới).

308. Bhāvanānayeti bhāvanāya naye. Yena kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati, tasmiṃ bhāvanāvidhimhīti attho. Etthāti dhātukammaṭṭhāne. Yasmā yesaṃ ‘‘tikkhapañño nātitikkhapañño’’ti imesaṃ duvidhānaṃ puggalānaṃ vasena idaṃ kammaṭṭhānaṃ dvidhā āgataṃ dvidhā desitaṃ, tasmā kammaṭṭhānābhinivesopi tesaṃ dvidhāva icchitabboti taṃ tāva dassetuṃ ‘‘tikkhapaññassa bhikkhuno’’tiādi [Pg.432] āraddhaṃ. Lomā pathavīdhātūtīti ettha iti-saddo ādiattho. Evaṃ vitthārato dhātupariggahoti ‘‘kesā pathavīdhātu, lomā pathavīdhātū’’tiādinā evaṃ dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātukammaṭṭhānapariggaho. Papañcatoti dandhato saṇikato. Yaṃ thaddhalakkhaṇanti kesādīsu yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ kakkhaḷabhāvo. Yaṃ ābandhanalakkhaṇantiādīsupi eseva nayo. Evaṃ manasi karototi vatthuṃ anāmasitvā evaṃ lakkhaṇamattato manasikāraṃ pavattentassa. Assāti tikkhapaññassa. Kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yogakammassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ tadeva lakkhaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa vā lakkhaṇassa suṭṭhu upaṭṭhānato taṃ ārabbha pavattamānaṃ manasikārasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vibhūtaṃ visadaṃ hoti, tikkhapaññassa indriyapāṭavena saṃkhittarucibhāvato. Sabbaso mandapaññassa bhāvanāva na ijjhatīti āha ‘‘nātitikkhapaññassā’’ti. Evaṃ manasi karototi vuttanayena saṅkhepato manasi karoto. Andhakāraṃ avibhūtaṃ hotīti anupaṭṭhānato andhaṃ viya karontaṃ apākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānanti yojanā. Purimanayenāti ‘‘kesā pathavīdhātū’’tiādinā pubbe vuttanayena. Vatthuāmasanena vitthārato manasi karontassa pākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānaṃ, nātitikkhapaññassa akhippanisantitāya vitthārarucibhāvato.

308. Bhāvanānayeti có nghĩa là bhāvanāya naye (trong phương pháp tu tập). Có nghĩa là trong phương pháp tu tập mà nhờ đó việc tu tập đề mục thiền được thành tựu. Ettha có nghĩa là trong đề mục thiền về các giới. Bởi vì đề mục thiền này được thuyết giảng theo hai cách, tùy theo hai loại người là “người có trí tuệ sắc bén” và “người có trí tuệ không quá sắc bén”, do đó, sự bắt đầu thực hành đề mục thiền đối với họ cũng nên được hiểu theo hai cách. Để chỉ ra điều đó, đoạn văn bắt đầu bằng “tikkhapaññassa bhikkhuno” (đối với vị tỳ khưu có trí tuệ sắc bén) đã được bắt đầu. Trong câu “Lomā pathavīdhātūti” (lông là địa đại), từ iti có nghĩa là bắt đầu (vân vân). “Sự liễu tri các giới một cách chi tiết như vậy” có nghĩa là sự liễu tri đề mục thiền về các giới một cách chi tiết theo bốn mươi hai phương diện, bắt đầu bằng “tóc là địa đại, lông là địa đại”. Papañcato có nghĩa là dandhato saṇikato (một cách chậm rãi, từ từ). Yaṃ thaddhalakkhaṇanti (cái gì có đặc tính cứng) có nghĩa là đặc tính cứng, trạng thái thô cứng trong tóc, v.v. Yaṃ ābandhanalakkhaṇantiādīsupi eseva nayo (cũng tương tự như vậy đối với cái gì có đặc tính kết dính, v.v.). Evaṃ manasi karoto (vị ấy tác ý như vậy) có nghĩa là đối với người khởi lên sự tác ý chỉ thuần túy về đặc tính như vậy mà không tiếp xúc đến đối tượng (vật). Assa có nghĩa là của người có trí tuệ sắc bén. Kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti (đề mục thiền trở nên rõ ràng) có nghĩa là chính đặc tính ấy, vốn là nền tảng cho công phu của hành giả, trở nên hiển lộ; hoặc do đặc tính ấy hiện khởi một cách tốt đẹp, nên đề mục thiền được gọi là sự tác ý, vốn diễn tiến bằng cách lấy đặc tính ấy làm đối tượng, trở nên hiển lộ, trong sáng, do sự sắc bén của các căn và do sở thích tóm tắt của người có trí tuệ sắc bén. Bởi vì đối với người có trí tuệ chậm lụt, sự tu tập hoàn toàn không thành tựu, nên ngài nói “nātitikkhapaññassā” (đối với người có trí tuệ không quá sắc bén). Evaṃ manasi karoto (vị ấy tác ý như vậy) có nghĩa là đối với người tác ý một cách tóm tắt theo phương pháp đã nói. Andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti (trở nên tối tăm, không hiển lộ) – cách nối kết là: do không hiện khởi, đề mục thiền trở nên không rõ ràng, giống như làm cho bị mù. Purimanayena (theo phương pháp trước) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trước đây, bắt đầu bằng “tóc là địa đại”. Đối với người tác ý một cách chi tiết bằng cách tiếp xúc đến đối tượng, đề mục thiền trở nên rõ ràng, do người có trí tuệ không quá sắc bén không có khả năng thẩm xét nhanh chóng và có sở thích chi tiết.

Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā dvīsu bhikkhūsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha peyyālamukhanti peyyālapāḷiyā mukhabhūtaṃ dvārabhūtaṃ ādito vāraṃ, vāradvayaṃ vā. Vitthāretvāti anavasesato sajjhāyitvā. Ubhatokoṭivasenevāti tassa tassa vārassa ādiantaggahaṇavaseneva. Oṭṭhapariyāhatamattanti oṭṭhānaṃ samphusanamattaṃ. Yathā ganthaparivattane tikkhapaññassa bhikkhuno saṅkhepo ruccati, na vitthāro. Itarassa ca vitthāro ruccati, na saṅkhepo, evaṃ bhāvanānayepīti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói bằng một ví dụ, đoạn văn bắt đầu bằng “yathā dvīsu bhikkhūsū” (ví như giữa hai vị tỳ khưu) đã được nói đến. Trong đó, peyyālamukha (phần đầu của đoạn tỉnh lược) có nghĩa là phần đầu, phần cửa ngõ, là một đoạn hay hai đoạn đầu của bản văn tỉnh lược (peyyālapāḷi). Vitthāretvā (sau khi đọc chi tiết) có nghĩa là sau khi tụng đọc không bỏ sót. Ubhatokoṭivaseneva (chỉ bằng cách nắm bắt hai đầu) có nghĩa là chỉ bằng cách nắm bắt phần đầu và phần cuối của mỗi đoạn văn tương ứng. Oṭṭhapariyāhatamatta (chỉ vừa chạm môi) có nghĩa là chỉ vừa chạm vào môi. Cần phải hiểu sự liên kết của ví dụ như sau: Ví như trong việc tụng đọc kinh điển, vị tỳ khưu có trí tuệ sắc bén ưa thích sự tóm tắt, không ưa thích sự chi tiết. Còn đối với vị kia, vị ấy ưa thích sự chi tiết, không ưa thích sự tóm tắt. Cũng vậy, trong phương pháp tu tập cũng thế.

Tasmāti yasmā tikkhapaññassa saṅkhepo, nātitikkhapaññassa ca vitthāro sappāyo, tasmā. Yasmā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitukāmassa sīlavisodhanādipubbakiccaṃ icchitabbaṃ, taṃ sabbākārasampannaṃ heṭṭhā vuttamevāti idha na āmaṭṭhaṃ. Yasmā pana vivekaṭṭhakāyassa, vivekaṭṭhacittasseva ca bhāvanā ijjhati[Pg.433], na itarassa, tasmā tadubhayaṃ dassento ‘‘rahogatena paṭisallīnenā’’ti āha. Tattha rahogatenāti rahasi gatena, ekākinā bhāvanānukūlaṭṭhānaṃ upagatenāti attho. Paṭisallīnenāti pati pati puthuttārammaṇato cittaṃ nisedhetvā kammaṭṭhāne sallīnena, tattha saṃsiliṭṭhacittenāti attho. Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvāti uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tiriyaṃ tacapariyantaṃ sabbampi attano karajakāyaṃ dhātuvasena manasi karonto yasmā cātumahābhūtiko ayaṃ kāyo, tasmā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti catumahābhūtavasena samannāharitvāti attho. Idāni tāsaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇato, upaṭṭhānākārato ca manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘yo imasmiṃ kāye’’tiādi vuttaṃ.

Tasmā (do đó): Bởi vì sự tóm tắt là thích hợp cho người có trí tuệ sắc bén, và sự chi tiết là thích hợp cho người có trí tuệ không quá sắc bén, do đó. Bởi vì người muốn thực hành đề mục thiền cần phải thực hiện các phận sự sơ khởi như thanh lọc giới hạnh, và phận sự đó, vốn đầy đủ mọi phương diện, đã được nói đến ở phần dưới, nên ở đây không đề cập đến. Hơn nữa, bởi vì sự tu tập chỉ thành tựu đối với người có thân an trú trong sự độc cư và tâm an trú trong sự độc cư, chứ không phải đối với người khác, do đó, để chỉ ra cả hai điều này, ngài đã nói “rahogatena paṭisallīnena” (đã đi đến nơi vắng vẻ, trong sự ẩn dật). Trong đó, rahogatena có nghĩa là đã đi đến nơi vắng vẻ, một mình, đã đến một nơi thích hợp cho việc tu tập. Paṭisallīnena có nghĩa là đã ngăn chặn tâm khỏi các đối tượng khác nhau, và đã chuyên chú vào đề mục thiền, với tâm gắn bó chặt chẽ vào đó. Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvā (sau khi hướng tâm đến toàn bộ sắc thân của mình) có nghĩa là tác ý theo phương diện các giới đối với toàn bộ thân do nghiệp sanh (karajakāya) của mình – phía trên từ lòng bàn chân, phía dưới từ ngọn tóc, và ngang đến da làm giới hạn. Bởi vì thân này được cấu tạo từ bốn đại giới, do đó, ý nghĩa là “sau khi suy xét theo phương diện bốn đại giới rằng ‘trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại’”. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp tác ý theo đặc tính và theo cách thức hiện khởi của các giới ấy, đoạn văn bắt đầu bằng “yo imasmiṃ kāye” (bất cứ cái gì trong thân này) đã được nói đến.

Tattha thaddhabhāvoti lakkhaṇamāha. Thaddhattalakkhaṇā hi pathavīdhātu. Kharabhāvoti upaṭṭhānākāraṃ, ñāṇena gahetabbākāranti attho. Dravabhāvo lakkhaṇaṃ āpodhātuyā paggharaṇasabhāvattā. Ābandhanaṃ upaṭṭhānākāro. Uṇhabhāvo lakkhaṇaṃ tejodhātuyā usmāsabhāvattā. Paripācanaṃ upaṭṭhānākāro. Vitthambhanaṃ lakkhaṇaṃ vāyodhātuyā upatthambhanasabhāvattā. Samudīraṇaṃ upaṭṭhānākāro, upaṭṭhānākāro ca nāma dhātūnaṃ sakiccakaraṇavasena ñāṇassa vibhūtākāro. Kasmā panettha ubhayaggahaṇaṃ? Puggalajjhāsayato. Ekaccassa hi dhātuyo manasi karontassa tā sabhāvato gahetabbataṃ gacchanti, ekaccassa sakiccakaraṇato, yo rasoti vuccati. Tatrāyaṃ yogī dhātuyo manasi karonto ādito paccekaṃ salakkhaṇato, sarasatopi pariggaṇhāti. Tenāha ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā…pe… evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā’’ti. Tattha pariggahetvāti pariggāhakabhūtena ñāṇena dhātuyo lakkhaṇato, rasato vā paricchijja gahetvā. Ayaṃ tāva saṃkhittato bhāvanānaye kammaṭṭhānābhiniveso.

Trong đó, bằng từ thaddhabhāvo (trạng thái cứng), ngài nói lên đặc tính. Quả vậy, địa đại có đặc tính là sự cứng chắc. Bằng từ kharabhāvo (trạng thái thô), (ngài nói lên) cách thức hiện khởi, có nghĩa là cách thức cần được nắm bắt bằng trí tuệ. Trạng thái lỏng là đặc tính của thủy đại, do nó có tự tánh chảy đi. Sự kết dính là cách thức hiện khởi. Trạng thái nóng là đặc tính của hỏa đại, do nó có tự tánh nóng. Sự làm cho chín muồi là cách thức hiện khởi. Sự căng phồng (vitthambhana) là đặc tính của phong đại, do nó có tự tánh nâng đỡ. Sự chuyển động là cách thức hiện khởi. Và cách thức hiện khởi chính là cách thức hiển lộ đối với trí tuệ thông qua việc các giới thực hiện chức năng riêng của chúng. Tại sao ở đây lại đề cập đến cả hai? Do khuynh hướng của mỗi cá nhân. Quả vậy, đối với một số người, khi tác ý đến các giới, chúng trở nên có thể được nắm bắt theo tự tánh. Đối với một số người khác, (chúng được nắm bắt) theo chức năng, cái được gọi là phận sự (rasa). Trong đó, vị hành giả này, khi tác ý đến các giới, ngay từ đầu đã liễu tri chúng một cách riêng rẽ theo đặc tính riêng và cũng theo phận sự riêng của chúng. Do đó, ngài đã nói: “yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā… vân vân… evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā” (bất cứ cái gì trong thân này là trạng thái cứng hay trạng thái thô… vân vân… sau khi đã liễu tri các giới một cách tóm tắt như vậy). Trong đó, pariggahetvā (sau khi đã liễu tri) có nghĩa là sau khi đã xác định và nắm bắt các giới theo đặc tính hoặc theo phận sự của chúng bằng trí tuệ có khả năng liễu tri. Đây, một cách tóm tắt, là sự bắt đầu thực hành đề mục thiền trong phương pháp tu tập.

Evaṃ pana dhātuyo pariggahetvā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, āpodhātu dravabhāvo vā ābandhanabhāvo vā, tejodhātu uṇhabhāvo vā paripācanabhāvo vā, vāyodhātu vitthambhanabhāvo [Pg.434] vā samudīraṇabhāvo vā’’ti evaṃ lakkhaṇādīhi saddhiṃyeva dhātuyo manasi karontena kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ āvajjitabbaṃ manasi kātabbaṃ, takkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ kātabbaṃ. Tassevaṃ manasi karoto yaṃ lakkhaṇādīsu supākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadeva gahetvā itaraṃ vissajjetvā tena saddhiṃ ‘‘pathavīdhātu āpodhātū’’tiādinā manasikāro pavattetabbo. Evaṃ manasi karontena hi anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepapaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamanato, anupaṭṭhānamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi manasikārakosallaṃ anuṭṭhātabbaṃ.

Lại nữa, sau khi nắm bắt các giới như vậy, vị hành giả tác ý các giới cùng với các tướng v.v... như sau: ‘Trong thân này có địa đại là trạng thái cứng chắc hoặc trạng thái thô ráp, thủy đại là trạng thái lỏng hoặc trạng thái kết dính, hỏa đại là trạng thái nóng hoặc trạng thái làm chín mùi, phong đại là trạng thái chống đỡ hoặc trạng thái chuyển động,’ nên hướng tâm, nên tác ý lặp đi lặp lại cả trăm lần, cả ngàn lần, nên làm cho bị tầm đánh vào, bị tầm tác động khắp nơi. Đối với vị ấy đang tác ý như vậy, cái gì trong số các tướng v.v... trở nên rất rõ ràng và hiện khởi, chỉ nên nắm lấy cái đó, từ bỏ cái khác, và cùng với cái đó, sự tác ý nên được tiến hành bằng cách (niệm) ‘địa đại, thủy đại’ v.v... Thật vậy, vị hành giả tác ý như vậy nên thực hành sự thiện xảo trong tác ý bằng mười cách này: theo thứ tự, không quá nhanh, không quá chậm, bằng cách ngăn trừ phóng dật, bằng cách vượt qua chế định, bằng cách từ bỏ cái không hiện khởi, theo tướng, và ba bài kinh.

Tattha anupubbatoti anupaṭipāṭito ācariyassa santike uggahitapaṭipāṭito, sā ca desanāpaṭipāṭiyeva. Evaṃ anupubbato manasi karontenāpi nātisīghato manasi kātabbaṃ. Atisīghato manasi karoto hi aparāparaṃ kammaṭṭhānamanasikāro nirantaraṃ pavattati, kammaṭṭhānaṃ pana avibhūtaṃ hoti, na visesaṃ āvahati. Tasmā nātisīghato manasi kātabbaṃ. Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi. Atisaṇikato manasi karoto hi kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati, visesādhigamassa paccayo na hoti. Atisīghaṃ atisaṇikañca maggaṃ gacchantā purisā ettha nidassetabbā. Vikkhepapaṭibāhanatoti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepo paṭibāhitabbo. Bahiddhā vikkhepe hi sati kammaṭṭhānā parihāyati paridhaṃsati. Ekapadikamaggagāmī puriso cettha nidassetabbo. Paṇṇattisamatikkamanatoti ‘‘yā ayaṃ pathavīdhātū’’tiādikā paṇṇatti, taṃ atikkamitvā lakkhaṇesu eva cittaṃ ṭhapetabbaṃ.

Trong đó, 'theo thứ tự' nghĩa là theo tuần tự, theo thứ tự đã học hỏi nơi vị thầy, và đó chính là thứ tự của bài giảng. Dù tác ý theo thứ tự như vậy, cũng nên tác ý không quá nhanh. Thật vậy, đối với người tác ý quá nhanh, sự tác ý đề mục thiền diễn tiến liên tục hết lần này đến lần khác, nhưng đề mục thiền lại không rõ ràng, không mang lại sự đặc biệt. Do đó, nên tác ý không quá nhanh. Và như không quá nhanh, cũng vậy, không quá chậm. Thật vậy, đối với người tác ý quá chậm, đề mục thiền không đi đến kết quả, không trở thành duyên cho sự chứng đắc đặc biệt. Ở đây, nên chỉ ra (ví dụ về) những người đi trên đường quá nhanh và quá chậm. 'Bằng cách ngăn trừ phóng dật' nghĩa là nên ngăn chặn sự phóng dật của tâm vào các đối tượng khác nhau bên ngoài, sau khi đã từ bỏ đề mục thiền. Thật vậy, khi có sự phóng dật ra bên ngoài, vị ấy bị suy thoái, bị rơi rớt khỏi đề mục thiền. Ở đây, nên chỉ ra (ví dụ về) người đi trên con đường chỉ rộng bằng một bàn chân. 'Bằng cách vượt qua chế định' nghĩa là chế định nào như ‘đây là địa đại’ v.v..., nên vượt qua chế định đó và đặt tâm chỉ vào các tướng mà thôi.

Evaṃ paṇṇattiṃ vijahitvā kakkhaḷalakkhaṇādīsu eva manasikāraṃ pavattentassa lakkhaṇāni supākaṭāni suvibhūtāni hutvā upaṭṭhahanti. Tassevaṃ punappunaṃ manasikāravasena cittaṃ āsevanaṃ labhati. Sabbo rūpakāyo dhātumattato upaṭṭhāti suñño nissatto nijjīvo yantaṃ viya yantasuttena aparāparaṃ parivattamāno. Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati, athassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo sattākāraṃ vijahitvā [Pg.435] dhātusamūhavaseneva upaṭṭhahanti, tehi kariyamānā kiriyā dhātumayena yantena pavattiyamānā hutvā upaṭṭhāti, tehi ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi dhātusaṅghāte pakkhippamāno dhātusaṅghāto viya upaṭṭhāti. Athassa tathā laddhāsevanampi cittaṃ yadi accāraddhavīriyatāya uddhaccavasena vā atilīnavīriyatāya kosajjavasena vā bhāvanāvidhiṃ na otareyya, tadā adhicittasuttaṃ (a. ni. 3.103), anuttarasītibhāvasuttaṃ (a. ni. 6.85), bojjhaṅgasuttanti (saṃ. ni. 5.194-195) imesu tīsu suttesu āgatanayena vīriyasamādhiyojanā kātabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tayo ca suttantā’’ti. Evaṃ pana vīriyasamataṃ yojetvā tasmiṃyeva lakkhaṇe manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamatāni suvisadāni pavattanti, tadā asaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti, tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāniyeva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Ettāvatā cānena upacārajjhānaṃ samadhigataṃ hoti dhātulakkhaṇārammaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti…pe… upacāramatto samādhi uppajjatī’’ti.

Đối với vị hành giả tiến hành tác ý chỉ vào các tướng như tướng cứng chắc v.v..., sau khi đã từ bỏ chế định như vậy, các tướng hiện khởi trở nên rất rõ ràng, rất minh bạch. Đối với vị ấy, do tác ý lặp đi lặp lại như vậy, tâm đạt được sự thuần thục. Toàn bộ thân sắc hiện khởi chỉ là các giới, trống không, không có chúng sanh, không có sinh mạng, vận hành liên tục như một cỗ máy bằng dây máy. Lại nữa, nếu vị ấy hướng sự tác ý ra bên ngoài, bấy giờ đối với vị ấy, những người và loài bàng sanh v.v... đang đi lại, sau khi đã từ bỏ hình tướng chúng sanh, hiện khởi chỉ do năng lực của một khối các giới; hành động được thực hiện bởi họ hiện khởi như được vận hành bởi một cỗ máy làm bằng các giới; thức uống, thức ăn v.v... được họ tiêu thụ hiện khởi như một khối các giới được đặt vào trong một khối các giới. Bấy giờ, nếu tâm của vị ấy, dù đã đạt được sự thuần thục như vậy, không đi vào con đường tu tập do tinh tấn quá mức vì năng lực của trạo cử, hoặc do tinh tấn quá thụ động vì năng lực của biếng nhác, thì nên thực hiện việc kết hợp tinh tấn và định theo phương pháp đã được trình bày trong ba bài kinh này: Adhicittasutta, Anuttarasītibhāvasutta, và Bojjhaṅgasutta. Do đó, đã nói rằng ‘và ba bài kinh’. Lại nữa, khi vị hành giả kết hợp sự quân bình tinh tấn như vậy và tiến hành tác ý chỉ vào tướng đó, khi các quyền như tín v.v... diễn tiến đã đạt được sự quân bình và rất trong sạch, bấy giờ, do sự xa lìa của bất tín v.v..., các thiền chi như tầm v.v..., được hỗ trợ bởi bảy lực đã đạt đến sức mạnh vượt trội, trở nên sắc bén hơn và xuất hiện. Do sự đối nghịch trực tiếp của chúng, các triền cái cùng với các ác pháp có cùng nền tảng chắc chắn bị trấn áp. Và đến mức độ này, vị ấy đã chứng đắc cận hành thiền có tướng của các giới làm đối tượng. Do đó, đã nói rằng: ‘Lặp đi lặp lại (niệm) địa đại, thủy đại... cho đến khi... định chỉ ở mức cận hành sanh khởi’.

Tattha dhātumattatoti visesanivattiattho matta-saddo. Tena yaṃ ito bāhirakā, lokiyamahājano ca ‘‘satto jīvo’’tiādikaṃ visesaṃ imasmiṃ attabhāve avijjamānaṃ vikappanāmatteneva samāropenti, taṃ nivatteti. Tenevāha ‘‘nissattato nijjīvato’’ti. Āvajjitabbanti samannāharitabbaṃ. Manasi kātabbanti punappunaṃ bhāvanāvasena dhātumattato dhātulakkhaṇaṃ manasi ṭhapetabbaṃ. Paccavekkhitabbanti tadeva dhātulakkhaṇaṃ pati pati avekkhitabbaṃ, bhāvanāsiddhena ñāṇacakkhunā aparāparaṃ paccakkhato passitabbaṃ.

Trong đó, trong cụm từ 'dhātumattato', từ 'matta' có nghĩa là loại bỏ sự đặc biệt hóa. Do đó, nó loại bỏ sự đặc biệt hóa nào như ‘chúng sanh’, ‘sinh mạng’ v.v... mà những người ngoại đạo và đám đông thế gian, chỉ bằng sự tưởng tượng, gán cho tự thân này trong khi chúng không thực sự tồn tại. Chính vì vậy, Ngài đã nói ‘không có chúng sanh, không có sinh mạng’. ‘Āvajjitabbaṃ’ (nên hướng tâm) nghĩa là nên chú tâm. ‘Manasi kātabbaṃ’ (nên tác ý) nghĩa là nên đặt tướng của các giới vào tâm lặp đi lặp lại do năng lực của sự tu tập, (xem chúng) chỉ là các giới. ‘Paccavekkhitabbaṃ’ (nên quán xét) nghĩa là nên xem xét chính tướng của các giới đó một cách riêng biệt, nên thấy trực tiếp hết lần này đến lần khác bằng tuệ nhãn thành tựu do tu tập.

Tassevaṃ vāyamamānassāti tassa yogino evaṃ vuttappakārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa, tattha ca bhāvanāanuyoge sakkaccakāritāya, sātaccakāritāya, sappāyasevitāya, samathanimittasallakkhaṇena, bojjhaṅgānaṃ anupavattanena, kāye ca jīvite ca nirapekkhavuttitāya, antarā saṅkocaṃ anāpajjantena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ussoḷhiyaṃ avaṭṭhānena [Pg.436] sammadeva vāyāmaṃ payogaṃ parakkamaṃ pavattentassa. Dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahitoti pathavīādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvalakkhaṇāvabhāsanena avabhāsanakiccāya bhāvanāpaññāya ādimajjhapariyosānesu avijahanena sabbato gahito mahaggatabhāvaṃ appattatāya upacāramatto sikhāppatto kāmāvacarasamādhi uppajjati. Upacārasamādhīti ca ruḷhīvasena veditabbaṃ. Appanaṃ hi upecca cārī samādhi upacārasamādhi, appanā cettha natthi. Tādisassa pana samādhissa samānalakkhaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Kasmā panettha appanā na hotīti? Tattha kāraṇamāha ‘‘sabhāvadhammārammaṇattā’’ti. Sabhāvadhamme hi tassa gambhīrabhāvato asati bhāvanāvisese appanājhānaṃ na uppajjati, lokuttaraṃ pana jhānaṃ visuddhibhāvanānukkamavasena, āruppaṃ ārammaṇātikkamabhāvanāvasena appanāppattaṃ hotīti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttovāyamattho.

Tassevaṃ vāyamamānassāti: Đối với vị hành giả đang tinh tấn như vậy, tức là đang thực hành pháp hành thiền theo phương cách đã được nói đến, và trong sự thực hành pháp hành thiền ấy, do tác hành một cách trân trọng, do tác hành một cách liên tục, do thực hành điều thích hợp, do ghi nhận rõ tướng tịnh chỉ, do các giác chi được vận hành theo, do có thái độ không luyến tiếc đối với thân và mạng, do không bị thối chuyển ở khoảng giữa, do đã nỗ lực trong pháp hành thiền, do đứng vững trong sự cố gắng tột bậc, nên vị ấy đã làm cho sự tinh tấn, sự chuyên cần, sự nỗ lực được diễn tiến một cách chân chánh. Dhātuppabhedāvabhāsana paññāpariggahitoti: (Định) được nắm giữ bởi trí tuệ làm sáng tỏ sự phân biệt các đại hiển, có nghĩa là: được nắm giữ từ mọi phía do không từ bỏ ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối bởi trí tuệ thiền có phận sự làm cho sáng tỏ, bằng cách làm cho sáng tỏ tự tướng của các đại hiển như địa đại v.v... Do không đạt đến trạng thái đại hành, nên định dục giới đạt đến đỉnh điểm, chỉ là cận định, được sanh khởi. Và (thuật ngữ) cận định (upacārasamādhi) nên được hiểu theo quy ước. Quả vậy, định đi đến gần an chỉ được gọi là cận định, và ở đây không có an chỉ. Tuy nhiên, do có tướng trạng tương tự với loại định như vậy nên được nói như thế. Tại sao ở đây không có an chỉ? Về điểm ấy, ngài nói ra nguyên nhân: “Do có pháp tự tánh làm đối tượng”. Quả vậy, đối với pháp tự tánh, do trạng thái thâm sâu của nó, khi không có sự đặc biệt trong pháp hành thiền, thiền an chỉ không sanh khởi, tuy nhiên thiền siêu thế đạt đến an chỉ do năng lực của thứ tự tu tập thanh tịnh, và thiền vô sắc đạt đến an chỉ do năng lực của pháp hành thiền vượt qua đối tượng. Ý nghĩa này đã được nói đến trong phần giải về niệm sự chết.

Evaṃ rūpakāye avisesena catunnaṃ dhātūnaṃ pariggaṇhanavasena dhātukammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni tattha aṭṭhiādīnaṃ vinibbhujanavasena saṅkhepato sutte āgataṃ dhātumanasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ye ime cattāro koṭṭhāsā vuttāti sambandho. Yathāpaccayaṃ ṭhitā sannivesavisiṭṭhā kaṭṭhavallitiṇamattikāyo upādāya yathā agārasamaññā, na tattha koci agāro nāma atthi, evaṃ yathāpaccayaṃ sannivesavisiṭṭhāni pavattamānāni aṭṭhinhārumaṃsacammāni paṭicca sarīrasamaññā, na ettha koci attā jīvo. Kevalaṃ tehi parivāritamākāsamattanti dasseti. Desanā sattasuññatāsandassanaparāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘nissattabhāvadassanattha’’ntiādimāha. Tattha aṭṭhiñca paṭiccāti paṇhikaṭṭhikādibhedaṃ paṭipāṭiyā ussitaṃ hutvā ṭhitaṃ atirekatisatabhedaṃ aṭṭhiṃ upādāya. Nhāruñcāti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ ābandhitvā ṭhitaṃ navasatappabhedaṃ nhāruṃ. Maṃsanti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ. Cammanti macchikapattakacchāyāya chaviyā sañchāditaṃ sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ bahalacammaṃ paṭicca upādāya. Sabbattha ca-saddo samuccayattho. Ākāso parivāritoti yathā bhittipādādivasena ṭhapitaṃ kaṭṭhaṃ, tasseva ābandhanavalli, anulepanamattikā, chādanatiṇanti etāni kaṭṭhādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso [Pg.437] agārantveva saṅkhaṃ gacchati, gehanti paṇṇattiṃ labhati, evameva yathāvuttāni aṭṭhiādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso tāneva aṭṭhiādīni upādāya rūpantveva saṅkhaṃ gacchati, sarīranti vohāraṃ labhati. Yathā ca kaṭṭhādīni paṭicca saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ loke ‘‘khattiyagehaṃ, brāhmaṇageha’’nti vuccati, evamidampi ‘‘khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīra’’nti voharīyati, natthettha koci satto vā jīvo vāti adhippāyo.

Sau khi đã trình bày đề mục thiền về đại hiển bằng cách nắm bắt bốn đại hiển trong sắc thân một cách không phân biệt như vậy, bây giờ để trình bày phương pháp tác ý về đại hiển đã được đề cập vắn tắt trong kinh theo cách phân tách xương v.v... trong sắc thân ấy, đoạn văn bắt đầu bằng “atha vā panā” (hay là) được bắt đầu. Ở đó, có sự liên kết là: “bốn phần này đã được nói đến”. Giống như do duyên vào gỗ, dây leo, cỏ, và đất sét, những thứ tồn tại tùy theo điều kiện và đặc biệt do sự sắp xếp, mà có danh xưng là ‘nhà’, và ở đó, không có bất cứ thứ gì gọi là ‘nhà’; cũng vậy, do duyên vào xương, gân, thịt, và da, những thứ đang diễn tiến tùy theo điều kiện và đặc biệt do sự sắp xếp, mà có danh xưng là ‘thân’, và ở đây, không có bất cứ tự ngã hay sinh mạng nào. Ngài chỉ ra rằng đó chỉ đơn thuần là khoảng không được bao bọc bởi những thứ ấy. Bài pháp này nhằm mục đích chỉ ra sự trống rỗng về chúng sanh, trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa này, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng “nissattabhāvadassanattha” (nhằm mục đích thấy được trạng thái vô chúng sanh). Ở đó, ‘duyên vào xương’ (aṭṭhiñca paṭicca) là do duyên vào hơn ba trăm khúc xương, được dựng lên và tồn tại theo thứ tự, từ xương gót chân v.v... ‘Và gân’ (nhāruñca) là chín trăm bó gân đã cột chặt chính khối xương ấy lại. ‘Thịt’ (maṃsaṃ) là chín trăm miếng thịt đã trét phết lên chính khối xương ấy. ‘Da’ (cammaṃ) là do duyên vào lớp da dày đã bao bọc toàn bộ thân thể, được che phủ bởi lớp da mỏng có sắc thái như vảy cá. Ở mọi nơi, từ ‘ca’ (và) có nghĩa là hợp lại. ‘Khoảng không được bao bọc’ (ākāso parivārito) có nghĩa là: giống như khoảng không tồn tại, sau khi đã bao bọc bên trong và bên ngoài những vật liệu như gỗ được dựng lên theo cách thức của móng tường v.v..., dây leo để buộc chặt chính gỗ ấy, đất sét để trét phết, và cỏ để lợp mái, được gọi là ‘nhà’, được nhận danh hiệu là ‘căn nhà’; cũng vậy, khoảng không tồn tại, sau khi đã bao bọc bên trong và bên ngoài xương v.v... đã được nói đến, do duyên vào chính xương v.v... ấy, được gọi là ‘sắc’, được nhận cách gọi là ‘thân’. Và giống như ngôi nhà, sau khi được gọi tên do duyên vào gỗ v.v..., trong thế gian được gọi là ‘nhà của Sát-đế-lỵ’, ‘nhà của Bà-la-môn’, cũng vậy, thân này được gọi là ‘thân của Sát-đế-lỵ’, ‘thân của Bà-la-môn’. Ý nghĩa là: ở đây không có bất cứ chúng sanh hay sinh mạng nào.

Teti te cattāro koṭṭhāse vinibbhujitvā vinibbhujitvāti yojanā. Taṃtaṃantarānusārināti aṭṭhinhārūnaṃ nhārumaṃsānaṃ maṃsacammānanti tesaṃ tesaṃ koṭṭhāsānaṃ vivarānupātinā ñāṇasaṅkhātena hatthena. Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti anekakkhattuṃ viniveṭhetvā. Atha vā vinibbhujitvā vinibbhujitvāti paccekaṃ aṭṭhiādīnaṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhogaṃ katvā. Etesūti sakalampi attano rūpakāyaṃ catudhā katvā vibhattesu yathāvuttesu aṭṭhiādīsu catūsu koṭṭhāsesu. Purimanayenevāti ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. Yaṃ panettha vattabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ, taṃ anantaranaye vuttākāreneva vattabbaṃ.

Te: Cú pháp là ‘sau khi đã phân tách, phân tách bốn phần ấy’. Taṃtaṃantarānusārinā: (Bằng trí tuệ) đi theo khoảng giữa của mỗi phần ấy, có nghĩa là: bằng bàn tay được gọi là trí tuệ, đi theo sự mở ra của từng phần, tức là của xương và gân, của gân và thịt, của thịt và da. Vinibbhujitvā vinibbhujitvā: ‘Sau khi đã phân tách, phân tách’ có nghĩa là sau khi đã gỡ ra nhiều lần. Hay là, ‘sau khi đã phân tách, phân tách’ có nghĩa là sau khi đã thực hiện sự phân tách bằng bàn tay trí tuệ đi theo bên trong của mỗi phần như xương v.v... Etesu: ‘Trong những thứ này’ có nghĩa là: trong bốn phần như xương v.v... đã được nói đến, đã được phân chia sau khi đã chia toàn bộ sắc thân của mình thành bốn phần. Purimanayena eva: ‘Chỉ bằng phương pháp trước’ có nghĩa là: chỉ bằng phương pháp đã được nói đến trước đây, bắt đầu bằng câu “bất cứ cái gì trong thân này là thể cứng...”. Bất cứ phương pháp tu tập nào cần được nói ở đây, phương pháp ấy cần được hiểu chỉ bằng cách thức đã được nói đến trong phương pháp kế tiếp.

309. Vitthārato āgate pana ‘‘catudhātuvavatthāne’’ti ānetvā yojanā. Evaṃ idāni vuccamānākārena veditabbo bhāvanānayo. ‘‘Dvācattālīsāya ākārehi dhātuyo uggaṇhitvā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ādito dvattiṃsākārā dhātuyo na hontīti? Vatthusīsena dhātūnaṃyeva uggahetabbattā nāyaṃ doso. Vuttappakāreti ‘‘gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate’’tiādinā (visuddhi. 1.53) vuttappakāre. Katasabbakiccenāti palibodhupacchedādikaṃ kataṃ sabbakiccaṃ etenāti katasabbakicco, tenassa sīlavisodhanādi pana kammaṭṭhānuggahaṇato pageva siddhaṃ hotīti dasseti. Sasambhārasaṅkhepatoti sambharīyanti etena buddhivohārāti sambhāro, tannimittaṃ. Kiṃ panetaṃ? Pathavīādi. Kesādīsu hi vīsatiyā ākāresu ‘‘pathavī’’ti buddhivohārā pathavīnimittakā thaddhataṃ upādāya pavattanato. Tasmā [Pg.438] tattha pathavīsambhāro nāma savisesāya tassā atthitāya kesādayo saha sambhārehīti sasambhārā. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Sasambhārānaṃ saṅkhepo sasambhārasaṅkhepo, tato sasambhārasaṅkhepato bhāvetabbanti yojanā. Saṅkhepato vīsatiyā, dvādasasu, catūsu, chasu ca koṭṭhāsesu yathākkamaṃ pathavīādikā catasso dhātuyo pariggahetvā dhātuvavatthānaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvanā. Tenāha ‘‘idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesū’’tiādi.

309. Còn trong phần trình bày chi tiết, nên đem câu «trong sự xác định tứ đại» đến để kết hợp. Phương pháp tu tập nên được hiểu theo cách thức đang được nói đến bây giờ như vầy. Tại sao lại nói «sau khi đã nắm bắt các đại bằng bốn mươi hai thể»? Chẳng phải lúc đầu ba mươi hai thể không phải là các đại sao? Đây không phải là lỗi, vì chính các đại phải được nắm bắt theo tiêu đề của đối tượng. Về cách thức đã được nói đến: là cách thức đã được nói đến trong câu v.v... «tại nơi hội đủ năm chi phần, như là không quá xa, không quá gần làng khất thực» (Visuddhi. 1.53). Về người đã làm xong mọi phận sự: người đã làm xong mọi phận sự là người đã làm xong mọi việc cần làm như cắt đứt các chướng ngại v.v... Bằng điều ấy, câu văn cho thấy rằng việc thanh lọc giới v.v... của vị ấy đã được thành tựu ngay từ trước khi tiếp nhận đề mục thiền. Về cách tóm tắt cùng với các thành phần: sambhāra (thành phần) là cái mà nhờ đó trí tuệ và ngôn từ được tạo ra, đó là nhân của chúng. Nhưng cái đó là gì? Là địa đại v.v... Thật vậy, trong hai mươi thể như tóc v.v..., trí tuệ và ngôn từ «địa đại» có địa đại làm nhân, vì chúng khởi lên do dựa vào tính cứng chắc. Do đó, ở đó địa đại được gọi là thành phần. Do sự hiện hữu đặc biệt của nó, các thể như tóc v.v... cùng với các thành phần, nên gọi là sasambhārā (có các thành phần). Phương pháp này cũng tương tự trong các phần thủy đại v.v... Sự tóm tắt các thể có thành phần là sasambhārasaṅkhepa. Do đó, nên kết hợp là «nên tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần». Một cách tóm tắt, việc xác định các đại bằng cách nắm bắt bốn đại là địa đại v.v... theo thứ tự trong hai mươi, mười hai, bốn, và sáu phần là sự tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần. Do đó, Ngài đã nói «Này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu trong hai mươi phần» v.v...

Sasambhāravibhattitoti sasambhārānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādike vīsati koṭṭhāse pubbe viya ekajjhaṃ aggahetvā vibhāgato pathavīdhātubhāvena vavatthāpanaṃ. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Salakkhaṇasaṅkhepatoti lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, dhammānaṃ sabhāvo, idha pana thaddhatādi. Tasmā thaddhalakkhaṇādivantatāya saha lakkhaṇehīti salakkhaṇā, kesādayo dvācattālīsa ākārā. Tesaṃ saṅkhepato. Idaṃ vuttaṃ hoti – kesādike vīsati koṭṭhāse ekajjhaṃ gahetvā tattha thaddhatādikaṃ catubbidhampi lakkhaṇaṃ vavatthapetvā bhāvanā salakkhaṇasaṅkhepato bhāvanā. Esa nayo āpokoṭṭhāsādīsupi. Salakkhaṇavibhattitoti thaddhalakkhaṇādinā salakkhaṇānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādīsu dvācattālīsāya ākāresu paccekaṃ thaddhatādīnaṃ catunnaṃ catunnaṃ lakkhaṇānaṃ vavatthāpanavasena bhāvanā.

Về cách phân tích cùng với các thành phần: là sự xác định hai mươi phần như tóc v.v... bằng cách phân tích chúng theo bản chất của địa đại, không nắm bắt chúng chung lại như trước, mà bằng cách phân tích các thể có thành phần như tóc v.v... Phương pháp này cũng tương tự trong các phần thủy đại v.v... Về cách tóm tắt cùng với các đặc tính: lakkhaṇa (đặc tính) là cái mà nhờ đó một sự vật được nhận biết, là tự tánh của các pháp, nhưng ở đây là tính cứng chắc v.v... Do đó, vì có đặc tính cứng chắc v.v..., nên các thể cùng với các đặc tính được gọi là salakkhaṇā (có các đặc tính), đó là bốn mươi hai thể như tóc v.v... Bằng cách tóm tắt chúng. Điều này có nghĩa là: sự tu tập bằng cách nắm bắt chung hai mươi phần như tóc v.v... rồi xác định cả bốn loại đặc tính như tính cứng chắc v.v... ở đó là sự tu tập theo cách tóm tắt cùng với các đặc tính. Phương pháp này cũng tương tự trong các phần thủy đại v.v... Về cách phân tích cùng với các đặc tính: là sự tu tập bằng cách xác định riêng biệt từng nhóm bốn đặc tính như tính cứng chắc v.v... trong mỗi thể trong bốn mươi hai thể như tóc v.v..., bằng cách phân tích các thể có đặc tính như tóc v.v... qua đặc tính cứng chắc v.v...

Evaṃ catūhi ākārehi uddiṭṭhaṃ bhāvanānayaṃ niddisituṃ ‘‘kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvetī’’tiādi āraddhaṃ. Ettha ca yathā tikkhapañño puggalo tikkhatāya paropariyattasabbhāvato tikkhindriyamudindriyatāvasena duvidhoti. Tattha tikkhindriyassa vasena saṅkhepato paṭhamanayo vutto, mudindriyassa vasena dutiyo. Evaṃ nātitikkhapaññopi puggaloti. Tattha yo visadindriyo puggalo, tassa vasena sasambhārasaṅkhepato, salakkhaṇasaṅkhepato ca bhāvanānayo niddiṭṭho. Yo pana nātivisadindriyo, tassa vasena sasambhāravibhattito, salakkhaṇavibhattito ca bhāvanānayo niddiṭṭhoti veditabbo. Tassa evaṃ vavatthāpayato eva dhātuyo pākaṭā honti savisesaṃ dhātūnaṃ pariggahitattā. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

Để giải thích chi tiết phương pháp tu tập đã được trình bày tóm tắt theo bốn cách như vậy, đoạn văn bắt đầu bằng câu «Làm thế nào vị ấy tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần?» v.v... Và ở đây, cũng như người có trí tuệ sắc bén được chia làm hai loại theo năng lực của căn sắc bén và căn chậm lụt, do sự tồn tại của sự chín muồi và chưa chín muồi của trí tuệ sắc bén. Trong đó, phương pháp đầu tiên được nói một cách tóm tắt dành cho người có căn sắc bén, phương pháp thứ hai dành cho người có căn chậm lụt. Tương tự như vậy, cũng có người không có trí tuệ quá sắc bén. Trong đó, đối với người có căn trong sáng, phương pháp tu tập được chỉ dẫn theo cách tóm tắt cùng với các thành phần và cách tóm tắt cùng với các đặc tính. Còn đối với người không có căn quá trong sáng, nên hiểu rằng phương pháp tu tập được chỉ dẫn theo cách phân tích cùng với các thành phần và cách phân tích cùng với các đặc tính. Đối với người xác định như vậy, các đại trở nên rõ ràng ngay lập tức, vì các đại đã được nắm bắt một cách đặc biệt. Ở đây, phương pháp tu tập nên được hiểu theo cách đã được nói ở phần trước.

310. Yassāti [Pg.439] nātivisadindriyaṃ puggalaṃ sandhāya vadati. Evaṃ bhāvayatoti sasambhārasaṅkhepato bhāventassa. Yena vidhinā uggahetvā kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Evaṃ manasikārakosallampi veditabbaṃ. Dvattiṃsākāreti dhātumanasikāravasena pariggahite kesādike dvattiṃsavidhe koṭṭhāse. ‘‘Dvattiṃsākāre’’ti ca idaṃ tejavāyukoṭṭhāsesu vaṇṇādivasena vavatthānassa abhāvato vuttaṃ. Sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabbanti ‘‘vacasā manasā’’tiādinā vuttauggahakosalluddesato paṭṭhāya yāva ‘‘anupubbamuñcanādivasenā’’ti padaṃ, tāva āgataṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ kātabbaṃ sampādetabbaṃ. Vaṇṇādivasenāti vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena. Ayañca vaṇṇādivasena manasikāro dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikārameva dassetuṃ ‘‘avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo’’ti vuttaṃ.

310. Câu bắt đầu bằng yassa (đối với người nào) được nói đến để ám chỉ người không có căn quá trong sáng. «Khi tu tập như vậy» nghĩa là khi tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần. Bảy phương pháp mà nhờ đó vị ấy trở nên thiện xảo sau khi đã nắm bắt được gọi là «sự thiện xảo trong việc nắm bắt», hoặc là trí tuệ phát sinh từ đó. Sự thiện xảo trong việc tác ý cũng nên được hiểu như vậy. «Trong ba mươi hai thể» nghĩa là trong ba mươi hai loại phần như tóc v.v... đã được nắm bắt bằng cách tác ý đến các đại. Và câu «trong ba mươi hai thể» này được nói do không có sự xác định theo màu sắc v.v... trong các phần hỏa đại và phong đại. «Tất cả phương pháp đã được nói ở đó nên được thực hiện» nghĩa là tất cả phương pháp tu tập đã được trình bày, bắt đầu từ phần đề mục về sự thiện xảo trong việc nắm bắt đã được nói đến bằng câu «bằng lời nói và bằng ý» v.v... cho đến câu «bằng cách buông bỏ tuần tự» v.v..., đều nên được thực hiện, nên được hoàn thành. «Theo màu sắc v.v...» nghĩa là theo cách xác định màu sắc, hình dáng, phương hướng, và vị trí. Và sự tác ý theo màu sắc v.v... này là giai đoạn đầu chung cho các tác ý về đại, về sự bất tịnh, và về màu sắc (biến xứ). Để chỉ ra chính sự tác ý về đại đã được phát sinh, câu «cuối cùng, nên thực hành tác ý như vậy» đã được nói đến.

311. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti ete ‘‘sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ kesā’’ti evaṃ vohariyamānā bhūtupādāyadhammā ‘‘mayi kesā jātā, mayamettha jātā’’ti evaṃ aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇasuññā. Iminā kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ sandasseti, tena ca ābhogapaccavekkhaṇānampi evameva abyāpāratā dīpitāti daṭṭhabbaṃ. Na hi tāni, tesaṃ kāraṇāni ca tathā tathā ābhujitvā, paccavekkhitvā ca uppajjanti, paccayabhāvaṃ vā gacchantīti. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Acetanoti na cetano, cetanārahito vā. Abyākatoti abyākatarāsipariyāpanno. Suññoti attasuñño. Tato eva nissatto. Thaddhalakkhaṇādhikatāya thaddho. Tato eva pathavīdhātūti evaṃ manasikāro pavattetabboti sambandho. Evaṃ sabbattha.

311. “Các pháp này không có sự hướng tâm và quán xét lẫn nhau (Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā’ti)” có nghĩa là: Các pháp sắc do tứ đại tạo và sắc y sinh (bhūtupādāyadhammā) này, được gọi là “da bao bọc sọ đầu” và “tóc”, thì trống không sự hướng tâm và quán xét lẫn nhau (aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇasuññā) theo cách như sau: “Tóc mọc trên ta” và “chúng ta mọc ở đây”. Bằng câu này, ngài chỉ ra bản chất chỉ là các giới (dhātumattataṃ) qua sự không có tác ý (abyāpāratāya) của cả nhân (da) và quả (tóc). Và cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) qua đó, sự không có tác ý (abyāpāratā) của cả sự hướng tâm và quán xét cũng được trình bày (dīpitā) tương tự như vậy. Vì rằng (hi) chúng (sự hướng tâm và quán xét) và các nguyên nhân của chúng không khởi sinh sau khi đã hướng tâm và quán xét theo cách này cách khác, hoặc chúng không đi đến trạng thái làm duyên. Từ “iti” là để tóm lược lại các loại đã được nói đến. “Vô tri giác (acetano’ti)” nghĩa là không phải là chúng sanh có tri giác (na cetano), hoặc không có tri giác (cetanārahito). “Không thể ký (abyākato’ti)” nghĩa là thuộc về nhóm không thể ký. “Trống không (suñño’ti)” nghĩa là trống không tự ngã. Do đó, nó là “vô chúng sanh” (nissatto). Do có đặc tính cứng chắc nổi trội nên nó “cứng” (thaddho). Do đó, nó là “địa đại” (pathavīdhātu). Cần phải thực hành sự tác ý (manasikāro pavattetabbo) như vậy. Đây là mối liên kết. Tương tự như vậy ở tất cả các phần.

312. Suññagāmaṭṭhāneti ettha suññagāmaggahaṇaṃ paramatthato vedakavirahadassanatthaṃ kāyassa.

312. Ở đây, trong câu “ở nơi ngôi làng trống không (suññagāmaṭṭhāne’ti)”, việc đề cập đến ngôi làng trống không (suññagāmaggahaṇaṃ) là nhằm mục đích cho thấy thân này, về mặt chân đế (paramatthato), không có người cảm thọ (vedakavirahadassanatthaṃ).

313. Madhukaṭṭhiketi madhukabījāni.

313. “Madhukaṭṭhike’ti” có nghĩa là các hạt cam thảo (madhukabījāni).

314. Gehathambhānaṃ [Pg.440] ādhārabhāvena ṭhapitasilāyo pāsāṇaudukkhalakānīti adhippetāni.

314. Những tảng đá được đặt làm nền (ādhārabhāvena) cho các cột nhà (gehathambhānaṃ) được hiểu là những cối đá (pāsāṇaudukkhalakāni).

315. Duggandhādibhāve cassa sadisabhāvadassanatthaṃ allagocammaggahaṇaṃ.

315. Và việc đề cập đến tấm da bò tươi (allagocammaggahaṇaṃ) là nhằm mục đích cho thấy sự tương đồng (sadisabhāvadassanatthaṃ) về trạng thái có mùi hôi thối v.v... (duggandhādibhāve) của nó (tức da người).

316. Yebhuyyena maṃsapesīnaṃ bahalatāya mahāmattikaggahaṇaṃ.

316. Việc đề cập đến đất sét mịn (mahāmattikaggahaṇaṃ) là do sự dày đặc (bahalatāya) của các thớ thịt (maṃsapesīnaṃ) trong phần lớn trường hợp (yebhuyyena).

317. Kuṭṭadārūsūti dārukuṭṭikāya kuṭiyā bhittipādabhūtesu kaṭṭhesu.

317. “Kuṭṭadārūsu’ti” có nghĩa là trong những thanh gỗ (kaṭṭhesu) làm chân tường (bhittipādabhūtesu) của một cái am (kuṭiyā) có vách bằng gỗ (dārukuṭṭikāya).

318. Paṇhikaṭṭhiādīnaṃ ādhārabhāvo viya gopphakaṭṭhiādīnaṃ ādheyyabhāvopi asamannāhārasiddhoti dassanatthaṃ ‘‘paṇhikaṭṭhigopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’’ntiādiṃ vatvā puna ‘‘sīsaṭṭhigīvaṭṭhike patiṭṭhita’’ntiādi vuttaṃ.

318. Để cho thấy rằng (dassanatthaṃ) cũng giống như trạng thái làm nền tảng (ādhārabhāvo) của xương gót chân v.v... (paṇhikaṭṭhiādīnaṃ), trạng thái được nâng đỡ (ādheyyabhāvo) của xương mắt cá chân v.v... (gopphakaṭṭhiādīnaṃ) cũng được thành tựu mà không cần sự tác ý (asamannāhārasiddho), nên sau khi nói câu “xương gót chân nâng đỡ xương mắt cá chân” v.v..., lại nói tiếp câu “xương sọ được đặt trên xương cổ” v.v...

319. Sinnavettaggādīsūti seditavettakaḷīrādīsu.

319. “Sinnavettaggādīsu’ti” có nghĩa là trong những đọt mây đã được luộc chín (seditavettakaḷīrādīsu) v.v...

321. Uraṭṭhisaṅghāṭo pañjarasadisatāya ‘‘uraṭṭhipañjara’’nti vutto. Tassa athirabhāvadassanatthaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nidassanabhāvena gahitaṃ.

321. Khung xương lồng ngực (uraṭṭhisaṅghāṭo) được gọi là “lồng ngực” (uraṭṭhipañjara) vì nó giống như một cái lồng (pañjarasadisatāya). Để cho thấy trạng thái không bền chắc (athirabhāvadassanatthaṃ) của nó, cái lồng kiệu cũ nát (jiṇṇasandamānikapañjaraṃ) được lấy làm ví dụ (nidassanabhāvena).

322. Yamakamaṃsapiṇḍeti maṃsapiṇḍayugaḷe.

322. “Yamakamaṃsapiṇḍe’ti” có nghĩa là trong cặp tảng thịt (maṃsapiṇḍayugaḷe).

323. Kilomakassa setavaṇṇatāya ‘‘pilotikapaliveṭhite’’ti pilotikaṃ nidassanabhāvena vuttaṃ. Evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānātīti ettha na vakkahadayāni jānanti ‘‘mayaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchannānī’’ti, na sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchanna’’nti yojetabbaṃ.

323. Do màng nhầy (kilomakassa) có màu trắng (setavaṇṇatāya), nên tấm vải thô (pilotikaṃ) được nói đến làm ví dụ (nidassanabhāvena) trong câu “được bao bọc bởi tấm vải thô”. Tương tự như vậy, trong câu “thận và tim, và thịt trong toàn thân không biết”, cần phải được liên kết như sau: Thận và tim không biết rằng: “Chúng ta được bao bọc bởi màng nhầy bao bọc”, và thịt trong toàn thân cũng không biết rằng: “Ta được bao bọc bởi màng nhầy bao bọc”.

324. Koṭṭhamatthakapassanti kusūlassa abbhantare matthakapassaṃ.

324. “Koṭṭhamatthakapassan’ti” có nghĩa là mặt trên (matthakapassaṃ) bên trong (abbhantare) của vựa lúa (kusūlassa).

325. Dvinnaṃ thanānamantareti dvinnaṃ thanappadesānaṃ vemajjhe, thanappadeso ca abbhantaravasena veditabbo.

325. “Dvinnaṃ thanānamantare’ti” có nghĩa là ở giữa (vemajjhe) hai vùng vú (dvinnaṃ thanappadesānaṃ), và vùng vú (thanappadeso) ở đây cần được hiểu theo nghĩa bên trong (abbhantaravasena).

327. Ekavīsatiantabhogeti ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggobhagge antamaṇḍale.

327. “Ekavīsatiantabhoge’ti” có nghĩa là trong vòng ruột (antamaṇḍale) bị gấp khúc (obhaggobhagge) tại hai mươi mốt chỗ (ekavīsatiyā ṭhānesu).

328. Āmāsaye [Pg.441] ṭhito paribhuttāhāro udariyanti adhippetanti āha ‘‘udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyita’’nti.

328. Thức ăn đã tiêu thụ (paribhuttāhāro) nằm trong dạ dày (āmāsaye) được hiểu là “thức ăn trong bao tử” (udariyaṃ). Do đó, ngài đã nói: “Thức ăn trong bao tử (udariyaṃ) là những thứ đã ăn, uống, nhai, nếm, nằm trong bụng (udare)”.

331. Abaddhapittaṃ saṃsaraṇalohitaṃ viya, kāyusmā viya ca kammajarūpapaṭibaddhavuttikanti āha ‘‘ābaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhita’’nti. Paṭibaddhatāvacanena cassa jīvitindriye sati sabbhāvameva dīpeti, na jīvitindriyassa viya ekantakammajatanti daṭṭhabbaṃ. Pittakosaketi mahākosāṭakīkosasadise pittādhāre. Yūsabhūtoti rasabhūto.

331. Mật không cố định (abaddhapittaṃ), giống như máu lưu thông (saṃsaraṇalohitaṃ) và hơi nóng của thân (kāyusmā), có sự tồn tại gắn liền với sắc do nghiệp sanh (kammajarūpapaṭibaddhavuttikaṃ). Do đó, ngài đã nói: “Mật không cố định (abaddhapittaṃ) gắn liền với mạng quyền (jīvitindriyapaṭibaddhaṃ), tồn tại và lan khắp toàn thân”. Và cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) bằng cách nói “gắn liền” (paṭibaddhatāvacanena), ngài chỉ cho thấy sự hiện hữu của nó khi mạng quyền còn tồn tại, chứ không phải nó hoàn toàn do nghiệp sanh (ekantakammajataṃ) như chính mạng quyền. “Pittakosake’ti” có nghĩa là trong túi mật (pittādhāre), giống như túi của quả mướp đắng lớn (mahākosāṭakīkosasadise). “Yūsabhūto’ti” có nghĩa là đã trở thành chất lỏng (rasabhūto).

332. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā, tassaṃ candanikāyaṃ.

332. Nơi vứt bỏ (chaḍḍanaṭṭhānaṃ) nước rửa, nhau thai (gabbhamala) v.v... được gọi là hố xí (candanikā). (Câu Pāli có nghĩa là) trong hố xí ấy (tassaṃ candanikāyaṃ).

333. Pubbāsayo mandapaññānaṃ kesañcideva hotīti katvā asabbasādhāraṇanti adhippāyenāha ‘‘pubbo anibaddhokāso’’ti.

333. Vì cho rằng (katvā) ổ mủ (pubbāsayo) chỉ có ở một số người ít phước đức (mandapuññānaṃ kesañcideva), với ý định rằng nó không phải là phổ biến cho tất cả mọi người (asabbasādhāraṇanti adhippāyena), ngài đã nói: “Mủ không có vị trí cố định (pubbo anibaddhokāso)”.

334. Pittaṃ viyāti abaddhapittaṃ viya. Sakalasarīranti jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sabbaṃ sarīrappadesaṃ. Vakkahadayayakanapapphāsāni tementanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena ca temetīti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpāratāsāmaññanidassanatthaṃ eva upamā daṭṭhabbā, na ṭhānasāmaññanidassanatthaṃ. Sannicitalohitena hi temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā, kassaci upari ṭhitatā kāyagatāsatiniddese (visuddhi. 1.206) dassitāti. Yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ ‘‘mayi lohitaṃ ṭhita’’nti na jānāti, vakkādīni ‘‘amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhita’’nti na jānantīti evaṃ yojanā veditabbā.

334. “Giống như mật (pittaṃ viyā’ti)” có nghĩa là giống như mật không cố định (abaddhapittaṃ viya). “Toàn thân (sakalasarīran’ti)” có nghĩa là tất cả các vùng của thân (sabbaṃ sarīrappadesaṃ) có gắn liền với mạng quyền. Trong câu “làm ẩm ướt thận, tim, gan, và phổi”, cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) nó làm ẩm ướt (temeti) gan bằng cách làm đầy phần dưới, và các cơ quan khác bằng cách nhỏ giọt một ít lên trên chúng. Trong câu “làm ẩm ướt những cục đất sét v.v... ở bên dưới”, ví dụ này cần được xem là chỉ nhằm mục đích cho thấy sự tương đồng về việc không có tác ý (abyāpāratāsāmaññanidassanatthaṃ) giữa vật làm ẩm và vật được làm ẩm, chứ không phải để cho thấy sự tương đồng về vị trí (na ṭhānasāmaññanidassanatthaṃ). Vì rằng, trong phần giải về niệm thân (kāyagatāsatiniddese), đã chỉ ra rằng máu tích tụ (sannicitalohitena) nằm bên dưới một số cơ quan được làm ẩm và bên trên một số cơ quan khác. Cần phải hiểu cách liên kết như sau: Phần dưới của gan không biết rằng: “Máu nằm trong ta”, và thận v.v... không biết rằng: “Máu đang làm ẩm chúng ta nằm ở đây”.

336. Patthinnasinehoti thinabhāvaṃ ghanabhāvaṃ gatasineho. Sakalasarīre maṃsanti yojanā, tañca thūlasarīraṃ sandhāya vuttaṃ. Medassa satipi patthinnatāya ghanabhāve maṃsassa viya na baddhatāti vuttaṃ ‘‘patthinnayūso’’ti. Tenevassa āpokoṭṭhāsatā.

336. “Patthinnasineho’ti” có nghĩa là mỡ đã trở nên đặc và rắn (thinabhāvaṃ ghanabhāvaṃ gatasineho). Cần liên kết với câu “thịt trong toàn thân”. Và điều này được nói liên quan đến một cơ thể mập mạp (thūlasarīraṃ). Mặc dù mỡ đặc (medassa) có trạng thái đặc và rắn (patthinnatāya ghanabhāve), nhưng nó không rắn chắc (na baddhatā) như thịt, do đó nó được gọi là “chất lỏng đặc” (patthinnayūso). Chính vì lý do đó mà nó thuộc về phần tử nước (āpokoṭṭhāsatā).

337. Udakapuṇṇesu [Pg.442] taruṇatālaṭṭhikūpakesūti nātipariṇatānaṃ sajalakānaṃ aggato chinnānaṃ tālasalāṭukānaṃ vivarāni sandhāya vuttaṃ.

337. Câu “trong những giếng nhỏ là hột thốt nốt non chứa đầy nước (udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesūti)” được nói với ý chỉ (sandhāya) các lỗ hổng (vivarāni) của những quả thốt nốt non (tālasalāṭukānaṃ) chưa chín muồi (nātipariṇatānaṃ), có chứa nước (sajalakānaṃ), và đã được cắt ở phần đầu (aggato chinnānaṃ).

338. Vasāya attano ādhāre abhibyāpanamukhena abyāpāratāsāmaññaṃ vibhāvetabbanti ācāmagatatelaṃ nidassitanti daṭṭhabbaṃ.

338. Cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) dầu trên váng cháo (ācāmagatatelaṃ) được đưa ra làm ví dụ (nidassitaṃ) là vì sự tương đồng về việc không có tác ý (abyāpāratāsāmaññaṃ) của mỡ lỏng (vasāya) cần được làm rõ (vibhāvetabbaṃ) chủ yếu qua sự lan tỏa (abhibyāpanamukhena) của nó trên nền tảng của chính nó (attano ādhāre).

339. Kheḷuppattipaccaye ambilaggamadhuraggādike.

339. Trong các duyên làm phát sinh nước bọt (kheḷuppattipaccaye), chẳng hạn như những thứ có vị chua, vị ngọt ở đầu lưỡi (ambilaggamadhuraggādike) v.v...

343. Kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā tejokoṭṭhāsesu pavattetabbo manasikāroti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Yena santappatīti yena kāyo santappati, ayaṃ santappanakicco. Tejoti tassa pariggaṇhanākāro eva paccāmaṭṭho. Yena jīrīyatītiādīsupi eseva nayo.

343. Cần phải thay đổi biến cách và kết hợp (câu) "sau khi đã làm cho tác ý sanh khởi trong các thể trược như tóc v.v..., tác ý cần phải được làm cho sanh khởi trong các phần tử lửa". (Câu) yena santappati (bị nung nóng bởi cái gì) có nghĩa là: thân này bị nung nóng bởi cái gì, đây là lửa có phận sự nung nóng. Như vậy, chỉ có phương cách nắm bắt về lửa ấy là được xem xét lại. Trong các câu yena jīrīyati (bị già đi bởi cái gì) v.v... cũng cùng một phương pháp.

344. Assāsapassāsavasenāti antopavisanabahinikkhamananāsikāvātabhāvena. ‘‘Evaṃ pavattamanasikārassā’’ti iminā vuttākārena sasambhāravibhattito pavattakammaṭṭhānamanasikārassa. Dhātuyo pākaṭā hontīti vitthārato pariggahitattā dhātuyo vibhūtā honti. Idhāpi bhāvanāvidhānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

344. (Câu) Assāsapassāsavasena (do năng lực của hơi thở vô, hơi thở ra) có nghĩa là do trạng thái của gió mũi đi vào bên trong và đi ra bên ngoài. (Câu) evaṃ pavattamanasikārassa (của người có tác ý diễn tiến như vậy) có nghĩa là của người có sự tác ý đề mục nghiệp xứ đang diễn tiến theo phương cách đã được nói này từ sự phân tích cùng với các thành phần. (Câu) dhātuyo pākaṭā honti (các giới trở nên hiện rõ) có nghĩa là vì đã được nắm bắt một cách rộng rãi nên các giới trở nên rõ ràng. Ở đây cũng vậy, phương pháp tu tiến nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được nói ở dưới.

345. Tatthevāti tesuyeva vīsatiyā koṭṭhāsesu. Paripācanalakkhaṇaṃ vitthambhanalakkhaṇanti etthāpi ‘‘tatthevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

345. (Từ) tattheva (ngay trong đó) có nghĩa là ngay trong hai mươi thể trược ấy. Ở đây, trong (các câu) paripācanalakkhaṇaṃ (trạng thái làm cho chín mùi), vitthambhanalakkhaṇaṃ (trạng thái chống đỡ) cũng vậy, nên đem từ tattheva đến và kết hợp.

Puna tatthevāti tesuyeva dvādasasu koṭṭhāsesūti attho. Ettha ca kesādikoṭṭhāsānaṃ saṃviggahatāya tattha vijjamānā āpodhātuādayo nhāniyacuṇṇādīsu udakādayo viya suviññeyyāti ‘‘tattheva ābandhanalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

Lại nữa, (từ) tattheva có nghĩa là ngay trong mười hai thể trược ấy. Và ở đây, do các thể trược như tóc v.v... có hình thể, nên các thủy đại v.v... hiện hữu trong đó là dễ nhận biết, giống như nước v.v... trong bột tắm v.v...; vì vậy, câu tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ (ngay trong đó có trạng thái kết dính) v.v... đã được nói.

Santappanāditejokoṭṭhāsesu pana vāyodhātuādayo na tathā suviññeyyāti katvā ‘‘tena avinibhutta’’nti vuttaṃ, na tatthevāti. Yadi evaṃ, vāyukoṭṭhāsesu kathaṃ tatthevāti? Vāyukoṭṭhāsāpi hi uddhaṅgamavātādayo piṇḍākāreneva pariggahetabbataṃ upagacchanti, na pana santappanāditejokoṭṭhāsāti nāyaṃ doso. Tattha tenāti tena tejena. Avinibhuttanti avinābhūtaṃ, taṃtaṃkalāpagatavasena vā evaṃ vuttaṃ. Evaṃ vavatthāpayatoti vuttākārena salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo vavatthāpentassa[Pg.443]. Vuttanayenāti ‘‘tassevaṃ vāyamamānassā’’tiādinā (visuddhi. 1.308) heṭṭhā vuttanayena.

Còn trong các phần tử lửa như nung nóng v.v..., vì nghĩ rằng các phong đại v.v... không dễ nhận biết như vậy, nên câu tena avinibhuttaṃ (không tách rời với cái đó) đã được nói, chứ không phải là tattheva (ngay trong đó). Nếu như vậy, tại sao trong các phần tử gió lại nói là tattheva? Vì các phần tử gió như gió thổi lên trên v.v... cũng đạt đến trạng thái cần được nắm bắt chỉ bằng hình thức một khối, chứ không phải như các phần tử lửa như nung nóng v.v...; nên đây không phải là lỗi. Trong đó, tena (với cái đó) là với lửa đó. Avinibhuttaṃ (không tách rời) là không thể tách rời, hoặc được nói như vậy theo năng lực của các tổng hợp sắc tương ứng. (Câu) evaṃ vavatthāpayato (của người xác định như vậy) có nghĩa là của người xác định các giới một cách tóm tắt cùng với tự tướng theo phương cách đã nói. (Câu) vuttanayena (theo phương pháp đã nói) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói ở dưới bằng (câu) tassevaṃ vāyamamānassa (của người đang tinh tấn như vậy) v.v...

346. Evampi bhāvayatoti salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo pariggahetvā bhāventassāpi. Pubbe vuttanayenāti sasambhāravibhattito bhāvanāyaṃ vuttena nayena. Evanti yathā kese, evaṃ. Sabbakoṭṭhāsesūti ekacattālīsabhedesu sesasabbakoṭṭhāsesu evamettha aṭṭhasaṭṭhidhātusatassa pariggaho vutto hoti. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayameva.

346. (Câu) evampi bhāvayato (của người tu tiến như vậy) có nghĩa là của người, sau khi đã nắm bắt các giới một cách tóm tắt cùng với tự tướng, cũng đang tu tiến. (Câu) pubbe vuttanayena (theo phương pháp đã nói trước đây) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong việc tu tiến từ sự phân tích cùng với các thành phần. Evaṃ (như vậy) có nghĩa là giống như trong tóc. Sabbakoṭṭhāsesu (trong tất cả các thể trược) có nghĩa là trong tất cả các thể trược còn lại có bốn mươi mốt loại. Như vậy, ở đây sự nắm bắt một trăm sáu mươi tám giới được xem là đã được nói. Phương pháp tu tiến ở đây cũng chính là phương pháp đã được nói ở dưới.

Idāni vacanatthādimukhenapi dhātūsu manasikāravidhānaṃ dassetuṃ ‘‘vacanatthato’’tiādi vuttaṃ. Tattha vacanatthatoti yasmā sabbapaṭhamaṃ kammaṭṭhānassa uggahaṇaṃ vacanavasena hoti vacanadvārena tadatthassa ādito gahetabbato, tasmā vacanatthatopi dhātūnaṃ manasikātabbatā vuttā. Kalāpatoti vacanatthavasena visesato, sāmaññato ca dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa yasmā tā piṇḍaso pavattanti, na paccekaṃ, tasmā kalāpatopi manasikātabbatā vuttā. Te pana kalāpā paramāṇuparimāṇā hontīti tappariyāpannānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ ekasmiṃ sarīre parimeyyaparicchedaṃ dassetuṃ cuṇṇato manasikātabbatā vuttā. So panāyaṃ tāsaṃ cuṇṇato manasikāro saṅghāṭavasena hotīti nibbaṭṭitasarūpameva pariggahetabbaṃ dassetuṃ lakkhaṇādito manasikāro vutto. Lakkhaṇādito dhātuyo pariggaṇhantena salakkhaṇavibhattito kammaṭṭhānābhinivese yasmā dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena dhātūsu pariggayhamānāsu ‘‘ettakā utusamuṭṭhānā, ettakā cittādisamuṭṭhānā’’ti ayaṃ vibhāgo ñātabbo hoti, tasmā samuṭṭhānato manasikāro vutto.

Bây giờ, để trình bày phương pháp tác ý về các giới cũng bằng cách bắt đầu với ý nghĩa của từ ngữ v.v..., (câu) vacanatthato (về phương diện ý nghĩa của từ ngữ) v.v... đã được nói. Trong đó, vacanatthato là vì trước hết, việc học thuộc đề mục nghiệp xứ là do năng lực của từ ngữ, do ý nghĩa của từ ngữ đó được nắm bắt ngay từ đầu thông qua từ ngữ; do đó, sự tác ý về các giới cũng được nói về phương diện ý nghĩa của từ ngữ. Kalāpato (về phương diện tổng hợp sắc) là vì đối với vị hành giả đã đứng vững sau khi nắm bắt các giới về phương diện ý nghĩa của từ ngữ một cách đặc biệt và tổng quát, các giới ấy diễn tiến thành từng khối, không diễn tiến riêng lẻ; do đó, sự tác ý cũng được nói về phương diện tổng hợp sắc. Hơn nữa, các tổng hợp sắc ấy có kích thước của một vi trần, nên để trình bày sự phân định có thể đo lường được của địa đại v.v... bao gồm trong đó trong một thân, sự tác ý được nói về phương diện vi trần (cuṇṇato). Hơn nữa, sự tác ý về chúng về phương diện vi trần này là do năng lực của sự kết hợp, nên để trình bày rằng chỉ có bản chất đã được tạo ra là cần được nắm bắt, sự tác ý được nói về phương diện trạng thái v.v... (lakkhaṇādito). Khi nắm bắt các giới về phương diện trạng thái v.v..., trong lúc chuyên tâm vào đề mục nghiệp xứ từ sự phân tích cùng với tự tướng, vì khi các giới đang được nắm bắt theo năng lực của bốn mươi hai thể trược, sự phân biệt này "chừng này giới do thời tiết sanh, chừng này giới do tâm v.v... sanh" cần phải được biết; do đó, sự tác ý được nói về phương diện nguồn gốc (samuṭṭhānato).

Evaṃ pariññātasamuṭṭhānānampi tāsaṃ saddānusārena vinā visesasāmaññapariggaho kātabboti dassetuṃ nānattekattato manasikāro vutto. Lakkhaṇavisesato vinibhuttarūpāpi etā aniddisitabbaṭṭhānatāya padesena avinibhuttāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ [Pg.444] vinibbhogāvinibbhogato manasikāro vutto. Satipi avinibbhogavuttiyaṃ kācideva kāsañci sabhāgā, kāci visabhāgāti ayampi viseso pariggahetabboti dassetuṃ sabhāgavisabhāgato manasikāro vutto. Sabhāgavisabhāgāpi dhātuyo ajjhattikā īdisakiccavisesayuttā, bāhirā tabbiparītāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikāro vutto. Sajātisaṅgahādiko dhātusaṅgahavisesopi pariggahitabboti dassetuṃ saṅgahato manasikāro vutto. Sandhāraṇādīhi yathāsakakiccehi aññamaññūpatthambhabhāvatopi dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayato manasikāro vutto. Abyāpāranayato dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ asamannāhārato manasikāro vutto. Attano paccayadhammavisesato, paccayabhāvavisesato ca dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayavibhāgato manasikāro vuttoti evametesaṃ terasannaṃ ākārānaṃ pariggahe kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ākārehīti pakārehi, kāraṇehi vā.

Để trình bày rằng đối với các giới ấy, dù đã được liễu tri về nguồn gốc, việc nắm bắt đặc thù và tổng quát cần được thực hiện mà không theo sau từ ngữ, sự tác ý được nói về phương diện dị biệt và đồng nhất (nānattekattato). Để trình bày rằng đặc điểm này cần được nắm bắt: "dù có bản chất được phân chia theo đặc điểm của trạng thái, các giới này không được phân chia theo vị trí do có nơi trú không thể chỉ định được", sự tác ý được nói về phương diện phân chia và không phân chia (vinibbhogāvinibbhogato). Để trình bày rằng đặc điểm này cũng cần được nắm bắt: "dù có sự tồn tại không phân chia, chỉ một số giới nào đó là tương đồng với một số giới nào đó, một số là dị biệt", sự tác ý được nói về phương diện tương đồng và dị biệt (sabhāgavisabhāgato). Để trình bày rằng đặc điểm này cần được nắm bắt: "các giới, dù tương đồng hay dị biệt, khi thuộc về nội phần thì có phận sự đặc biệt như thế này, khi thuộc về ngoại phần thì ngược lại", sự tác ý được nói về phương diện đặc điểm nội phần và ngoại phần (ajjhattikabāhiravisesato). Để trình bày rằng đặc điểm của việc gom nhóm các giới như gom nhóm cùng loại v.v... cũng cần được nắm bắt, sự tác ý được nói về phương diện gom nhóm (saṅgahato). Để trình bày rằng các giới cần được nắm bắt cũng do trạng thái tương trợ lẫn nhau bằng các phận sự riêng của mình như nâng đỡ v.v..., sự tác ý được nói về phương diện duyên (paccayato). Để trình bày rằng các giới cần được nắm bắt theo phương pháp vô tác, sự tác ý được nói về phương diện không chủ ý (asamannāhārato). Để trình bày rằng các giới cần được nắm bắt theo đặc điểm của pháp làm duyên, và theo đặc điểm của trạng thái làm duyên của chính nó, sự tác ý được nói về phương diện phân tích duyên (paccayavibhāgato). Như vậy, nguyên nhân trong việc nắm bắt mười ba phương cách này nên được hiểu. Ākārehi (bằng các phương cách) có nghĩa là bằng các loại, hoặc bằng các nguyên nhân.

347. Tattha patthaṭattāti puthuttā, tena puthubhāvato puthuvī, puthuvī eva pathavīti niruttinayena saddatthamāha. Patthanaṭṭhena vā pathavī, patiṭṭhābhāvena patthāyati upatiṭṭhatīti attho. ‘‘Appotī’’ti padassa attho heṭṭhā vutto eva. Āpīyatīti sosīyati, pivīyatīti keci. ‘‘Ayaṃ panattho sasambhārāpe yujjatī’’ti vadanti, lakkhaṇāpepi yujjateva. Sopi hi pharusapācanavisosanākārena sesabhūtattayena pīyamāno viya pavattatīti. Appāyatīti brūheti. Paribrūhanarasā hi āpodhātu. Tejatīti niseti, tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpayatīti attho. Vāyatīti samīreti, desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ gametīti attho.

347. Ở đây, (câu) "do sự trải rộng" (patthaṭattā'ti) có nghĩa là do sự to lớn (puthuttā). Do đó, Ngài đã nói ý nghĩa của từ theo phương pháp từ nguyên học rằng: "Do bản chất rộng lớn (puthubhāvato) nên gọi là puthuvī (đất); chính puthuvī cũng là pathavī". Hoặc, (gọi là) pathavī do ý nghĩa là sự thiết lập (patthanaṭṭhena); ý nghĩa là, nó được biết đến (patthāyati) hay hiện diện (upatiṭṭhati) do bản chất là nơi nương tựa (patiṭṭhābhāvena). Ý nghĩa của từ "appoti" đã được nói đến ở phần trước. (Câu) "Āpīyati" có nghĩa là bị làm cho khô (sosīyati); một số vị nói rằng có nghĩa là được uống (pivīyati). Họ nói rằng: "Tuy nhiên, ý nghĩa này (chỉ) thích hợp với nước có thành phần (sasambhārāpa)". (Nhưng) nó cũng chắc chắn thích hợp với nước đặc tính (lakkhaṇāpa). Quả vậy, nước đặc tính ấy cũng diễn tiến giống như đang bị "uống" bởi ba đại còn lại qua cách thức thô cứng, làm cho chín và làm cho khô. (Câu) "Appāyati" có nghĩa là làm cho tăng trưởng (brūheti). Quả vậy, thủy đại có phận sự là làm cho tăng trưởng. (Câu) "Tejati" có nghĩa là làm cho sắc bén (niseti); ý nghĩa là, nó làm cho ba đại còn lại nóng lên bằng tính chất mãnh liệt của nó. (Câu) "Vāyati" có nghĩa là làm cho lay động (samīreti); ý nghĩa là, nó làm cho khối vật chất di chuyển do là nguyên nhân phát sinh sự di chuyển đến nơi khác.

Evaṃ tāva visesato vacanatthaṃ vatvā idāni sāmaññato vattuṃ ‘‘avisesena panā’’tiādi vuttaṃ. Salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito ‘‘pakati attā’’ti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Dukkhādānatoti [Pg.445] dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā ayalohādidhātuyo viya ayalohādiṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhādhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti evaṃ dukkhādhānato, dhātuyo. Apica ‘‘nijjīvaṭṭho dhātuṭṭho’’ti vuttovāyamattho. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-345) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Iti vacanatthamukhenapi asādhāraṇato, sādhāraṇato ca dhātūnaṃ sarasalakkhaṇameva vibhāvīyatīti āha ‘‘evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasi kātabbā’’ti. Manasikāro pana vacanatthamukhena dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.

Như vậy, trước hết sau khi đã nói về ý nghĩa của từ một cách đặc biệt, bây giờ để nói một cách tổng quát, đoạn văn bắt đầu bằng "avisesena pana" đã được nói đến. (Về câu) "do mang giữ tự tướng của mình" (salakkhaṇadhāraṇato'ti): Giống như những thứ được các ngoại đạo tưởng định như "bản tánh", "tự ngã" v.v... không hiện hữu về mặt tự tánh, các đại này không phải như vậy. Nhưng những (đại) này mang giữ tự tánh là tự tướng của mình, vì vậy chúng được gọi là các đại (dhātu). (Về câu) "do mang đến khổ" (dukkhādānato'ti): là do sắp đặt cái khổ. Quả vậy, các đại này, sau khi tồn tại với bản chất là nguyên nhân, chúng sắp đặt nhiều loại khổ luân hồi, giống như các khoáng chất như sắt, đồng v.v... tạo ra sắt, đồng v.v... (Về câu) "do là nơi chứa đựng khổ" (dukkhādhānato'ti): là do chỉ là sự sắp đặt của cái khổ không nhỏ, vì chúng không vận hành theo ý muốn. Hoặc, cái khổ đó được chúng sanh sắp đặt theo các đại này vốn là nguyên nhân; và cái khổ được sắp đặt như vậy đó cũng được đặt để, chứa đựng trong chính các đại này. Như vậy, do là nơi chứa đựng khổ, (chúng được gọi là) các đại. Hơn nữa, ý nghĩa "ý nghĩa của đại là vô sinh mạng" này cũng đã được nói đến. Quả vậy, trong các bài kinh như "Này Tỳ khưu, người này có sáu đại"..., Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về các đại với mục đích nhổ bật tưởng về sinh mạng. Như vậy, cũng qua cửa ngõ là ý nghĩa của từ, cả một cách riêng biệt lẫn một cách chung, chính tự tánh và đặc tướng của các đại được làm cho sáng tỏ. Vì vậy, Ngài đã nói: "Như vậy, cần phải tác ý theo ý nghĩa của từ theo cách đặc biệt và tổng quát". Còn việc tác ý của người đã an trú sau khi nắm bắt các đại qua cửa ngõ là ý nghĩa của từ, thì cần phải được hiểu theo đúng phương pháp đã nói ở phần trước.

348. Ākārehīti pakārehi. Atha vā ākarīyanti dissanti ettha dhātuyoti ākārā, koṭṭhāsā. Aṭṭhadhammasamodhānāti yathāvuttānaṃ paccayavisesena visiṭṭharūpānaṃ vaṇṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samavadhānato sannivesavisesavasena sahāvaṭṭhānato taṃ upādāya. Kesāti sammuti samaññāmattaṃ hoti. Tesaṃyeva vinibbhogāti tesaṃyeva vaṇṇādīnaṃ vinibbhujanato. Yathā hi vaṇṇādayo aṭṭha dhammā paññāya vinibbhujjamānā aññamaññabyatirekena paramatthato upalabbhanti, na evaṃ vaṇṇādibyatirekena paramatthato kesā upalabbhanti. Tasmā ye ca dhamme samudite upādāya ‘‘kesā’’ti sammuti, tesu visuṃ visuṃ katesu natthi ‘‘kesā’’ti sammuti, vohāramattanti attho.

348. (Từ) "bằng các thể tướng" (ākārehi'ti) có nghĩa là bằng các thể loại (pakārehi). Hoặc là, các đại được quán xét ở trong những thứ này, vì vậy chúng được gọi là các thể tướng (ākārā), tức là các thể phần (koṭṭhāsā). (Về câu) "do sự hợp thành của tám pháp" (aṭṭhadhammasamodhānā'ti): là nương vào sự hợp lại, sự cùng tồn tại theo cách sắp xếp đặc biệt của tám pháp là sắc v.v..., vốn là các sắc đặc biệt (phát sinh) do duyên đặc biệt như đã nói. (Cái gọi là) "tóc" chỉ là một chế định, một tên gọi. (Về câu) "do sự phân tích chính những pháp ấy" (tesaṃyeva vinibbhogā'ti): là do sự phân tích chính những pháp là sắc v.v... Quả vậy, giống như tám pháp là sắc v.v..., khi được phân tích bằng trí tuệ, được tìm thấy về mặt chân đế một cách tách biệt với nhau; nhưng không giống như vậy, tóc không được tìm thấy về mặt chân đế một cách tách biệt khỏi sắc v.v... Do đó, chế định "tóc" (phát sinh) nương vào những pháp nào khi chúng được hợp lại, thì khi những pháp ấy được tách rời riêng rẽ, không còn có chế định "tóc" nữa; ý nghĩa là, nó chỉ là cách nói thông thường.

‘‘Aṭṭhadhammakalāpamattamevā’’ti idaṃ kesapaññattiyā upādāyabhūte vaṇṇādike ekattena gahetvā vuttaṃ, na tesaṃ aṭṭhadhammamattabhāvato. Kammasamuṭṭhāno koṭṭhāsoti kesesu tāva kesamūlaṃ, evaṃ lomādīsupi yathārahaṃ veditabbaṃ. Dasadhammakalāpopīti ettha asitādiparipācako tejokoṭṭhāso navadhammakalāpopīti vattabbo. Yadime kesādikoṭṭhāsā yathārahaṃ aṭṭhanavadasadhammasamūhabhūtā[Pg.446], atha kasmā pathavīādidhātumattato manasi karīyantīti āha ‘‘ussadavasena panā’’tiādi. Yasmā ayaṃ dhātumanasikāro yāvadeva sattasaññāsamugghāṭanattho, dhammavinibbhogo ca sātisayaṃ sattasaññāsamugghāṭāya saṃvattati, tasmā koṭṭhāsesu evaṃ dhammavibhāgo veditabbo. Ettha hi udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttañca utusamuṭṭhānā, asitādiparipācakatejo kammasamuṭṭhāno, assāsapassāsavāto cittasamuṭṭhānoti cha ekasamuṭṭhānā, sedoassu kheḷo siṅghāṇikāti cattāro utucittavasena dvisamuṭṭhānā, sesā dvattiṃsa catusamuṭṭhānā.

Câu "chỉ là một tổng hợp của tám pháp" này được nói sau khi xem các pháp như sắc v.v... vốn là nền tảng của chế định tóc như là một thực thể duy nhất, chứ không phải do chúng chỉ có bản chất là tám pháp. (Về) thể phần do nghiệp sanh: trước hết, trong tóc, đó là chân tóc. Cũng vậy, trong lông v.v..., cần phải được hiểu tùy theo trường hợp. Ở đây, (khi nói) "cũng là tổng hợp mười pháp", thì thể phần hỏa đại tiêu hóa thức ăn v.v... cũng được nói là tổng hợp chín pháp. Nếu các thể phần như tóc v.v... này, tùy theo trường hợp, là tập hợp của tám, chín, hoặc mười pháp, vậy thì tại sao chúng lại được tác ý chỉ như là các đại như địa đại v.v...? (Để trả lời), Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng "tuy nhiên, do sự trội vượt" (ussadavasena pana). Bởi vì việc tác ý về đại này chỉ nhằm mục đích nhổ bật tưởng về chúng sanh, và việc phân tích các pháp cũng đưa đến sự nhổ bật tưởng về chúng sanh một cách vượt trội, do đó, sự phân chia các pháp trong các thể phần cần được hiểu như sau. Quả vậy, ở đây: thức ăn mới, phân, mủ và nước tiểu là do thời tiết sanh; hỏa đại tiêu hóa thức ăn v.v... là do nghiệp sanh; hơi thở vô, hơi thở ra là do tâm sanh. Như vậy, sáu thể phần này có một nguồn sanh. Mồ hôi, nước mắt, nước bọt và nước mũi, bốn thể phần này có hai nguồn sanh do thời tiết và tâm. Ba mươi hai thể phần còn lại có bốn nguồn sanh.

Tesu asitādiparipācake tejokoṭṭhāse eko kalāpo jīvitanavako, aññesu ekasamuṭṭhānesu utusamuṭṭhāno, cittasamuṭṭhāno vā ekeko aṭṭhako, dvisamuṭṭhānesu utucittavasena dve dve aṭṭhakā, catusamuṭṭhānesu utucittāhārasamuṭṭhānā tayo tayo aṭṭhakā, utucittasamuṭṭhānesu saddanavakā, aṭṭhasu tejovāyokoṭṭhāsesu aṭṭha jīvitanavakā, sesesu catuvīsatiyā koṭṭhāsesu kāyabhāvadasakadvayasahitā, cakkhādisaññitesu maṃsakoṭṭhāsesu cakkhusotaghānajivhāvatthudasakasahitā cāti paripuṇṇāyatanake rūpakāye bhedaṃ anāmasitvā ekattavasena gayhamānā sattacattālīsādhikasatarūpakalāpā rūpavibhāgato sādhikaṃ diyaḍḍharūpasahassaṃ hoti, koṭṭhāsānaṃ pana avayavavibhāgena tadavayavakalāpānaṃ bhede gayhamāne rūpadhammānaṃ asaṅkhyeyyabhedatā veditabbā. Evaṃ dhammavibhāgato anekabhedabhinnāpi ime dvācattālīsa koṭṭhāsā ussadaggahaṇena catudhātuvaseneva vavatthapetabbā. Tenāha ‘‘ussadavasena pana…pe… manasi kātabbā’’ti. Tattha manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo.

Trong các thể trược ấy, trong phần hỏa đại có chức năng tiêu hóa vật thực đã ăn v.v... có một nhóm sắc là nhóm chín mạng quyền; trong các thể trược đơn thuần do một nhân sanh khác, có một nhóm tám do thời tiết sanh, hoặc một nhóm tám do tâm sanh; trong các thể trược do hai nhân sanh, có hai nhóm tám do thời tiết và tâm sanh; trong các thể trược do bốn nhân sanh, có ba nhóm tám do thời tiết, tâm, và vật thực sanh; trong các thể trược do thời tiết và tâm sanh, có các nhóm chín âm thanh; trong tám phần hỏa đại và phong đại, có tám nhóm chín mạng quyền; trong hai mươi bốn phần còn lại, có cùng với hai nhóm mười thân và tính; và trong các phần thịt được gọi là mắt v.v..., có cùng với các nhóm mười mắt, tai, mũi, lưỡi, và ý vật, như vậy trong thân sắc có đầy đủ các xứ, khi được xem như là một khối đồng nhất không phân biệt, có một trăm bốn mươi bảy nhóm sắc; khi phân tích các sắc, có hơn một ngàn năm trăm sắc. Nhưng khi xem xét sự phân chia các thành phần của các thể trược và sự khác biệt của các nhóm sắc trong các thành phần ấy, cần phải hiểu rằng các sắc pháp có vô số sự khác biệt. Mặc dù bốn mươi hai thể trược này được phân chia thành nhiều loại khác nhau theo cách phân tích các pháp như vậy, chúng vẫn nên được xác định chỉ theo bốn đại bằng cách nắm bắt yếu tố nổi trội. Do đó, Ngài đã nói: ‘Nhưng theo yếu tố nổi trội... v.v... cần phải tác ý’. Ở đây, phương pháp tác ý cần được hiểu theo cách đã được trình bày.

349. Majjhimena pamāṇenāti ārohapariṇāhehi majjhimasarīre labbhamānena majjhimena parimāṇena. Pariggayhamānāti paññāya paritakketvā gayhamānā. Paramāṇubhedasañcuṇṇāti ettha yathā ‘‘aṅgulassa aṭṭhamo bhāgo yavo, yavassa aṭṭhamo bhāgo ūkā, ūkāya [Pg.447] aṭṭhamo bhāgo likkhā, likkhāya aṭṭhamo bhāgo rathareṇu, rathareṇussa aṭṭhamo bhāgo tajjārī, tajjāriyā aṭṭhamo bhāgo aṇu, evaṃ aṇuno aṭṭhamo bhāgo paramāṇu nāmā’’ti keci. Aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 515) pana ‘‘sattadhaññamāsappamāṇaṃ ekaṃ aṅgulaṃ, sattaūkāpamāṇo eko dhaññamāso, sattalikkhāpamāṇā ekā ūkā, chattiṃsarathareṇuppamāṇā ekā likkhā, chattiṃsatajjārippamāṇo eko rathareṇu, chattiṃsaaṇuppamāṇā ekā tajjārī, chattiṃsaparamāṇuppamāṇo eko aṇū’’ti vuttaṃ. Tasmā aṇuno chattiṃsatimabhāgamatto paramāṇu nāma ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa agocaro dibbacakkhusseva gocarabhūto. Taṃ sandhāyāha ‘‘paramāṇubhedasañcuṇṇā’’ti, yathāvuttaparamāṇuppabhedena cuṇṇavicuṇṇabhūtā. Sukhumarajabhūtāti tatoyeva ativiya sukhumarajabhāvaṃ gatā.

349. Với kích thước trung bình (majjhimena pamāṇena) có nghĩa là với kích thước trung bình có được ở một thân thể trung bình về chiều cao và chiều ngang. Được nắm bắt (pariggayhamānā) có nghĩa là được nắm bắt bằng cách suy xét với trí tuệ. Về câu ‘được nghiền thành các vi tử’ (paramāṇubhedasañcuṇṇā), một số người nói như sau: ‘Một phần tám của một lóng tay (aṅgula) là một hạt lúa mạch (yava); một phần tám của một hạt lúa mạch là một con chấy (ūkā); một phần tám của một con chấy là một hạt li-khả (likkhā); một phần tám của một hạt li-khả là một hạt bụi xe (rathareṇu); một phần tám của một hạt bụi xe là một hạt bụi bay (tajjārī); một phần tám của một hạt bụi bay là một nguyên tử (aṇu); tương tự, một phần tám của một nguyên tử được gọi là một vi tử (paramāṇu)’. Tuy nhiên, trong Chú giải (Vibh. A. 515) có nói: ‘Một lóng tay có kích thước bằng bảy hạt lúa; một hạt lúa có kích thước bằng bảy con chấy; một con chấy có kích thước bằng bảy hạt li-khả; một hạt li-khả có kích thước bằng ba mươi sáu hạt bụi xe; một hạt bụi xe có kích thước bằng ba mươi sáu hạt bụi bay; một hạt bụi bay có kích thước bằng ba mươi sáu nguyên tử; một nguyên tử có kích thước bằng ba mươi sáu vi tử’. Do đó, một vi tử chỉ bằng một phần ba mươi sáu của một nguyên tử, thuộc về phần hư không, không phải là đối tượng của mắt thịt, mà chỉ là đối tượng của thiên nhãn. Nhắm đến điều này, Ngài đã nói ‘được nghiền thành các vi tử’, tức là đã bị nghiền nát thành các loại vi tử như đã nói. Trở thành bụi mịn (sukhumrajabhūtā) có nghĩa là do đó đã trở thành trạng thái bụi cực kỳ mịn.

Doṇamattā siyāti soḷasa nāḷimattā. Idhāpi ‘‘majjhimena pamāṇenā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tena ‘‘pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ, catukuḍuvaṃ nāḷi, tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ, taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī’’ti vadanti. Saṅgahitāti yathā na vippakirati, evaṃ ābandhanavasena sampiṇḍitvā gahitā. Anupālitāti yathā paggharaṇasabhāvāya āpodhātuyā vasena kilinnabhāvaṃ, picchilabhāvaṃ vā nāpajjati, evaṃ anurakkhitā. Vitthambhitāti saṅghātavāyunā ativiya vitthambhanaṃ pāpitā. Na vikirati na viddhaṃsatīti sukhumarajabhūtāpi pathavīdhātu ābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi āpotejovāyodhātūhi laddhapaccayā sinehena temitā tejasā paripakkā vāyunā vitthambhanaṃ pāpitā piṭṭhacuṇṇā viya na ito cito ca vikirati na viddhaṃsati, atha kho piṇḍitā ghanabhūtā hutvā nānappakārena gahetabbataṃ āpajjati. Tenāha ‘‘avikiriyamānā’’tiādi. Tattha vikappanti vibhāgaṃ. Yadipi tejovāyodhātuyopi saviggahā rūpadhammabhāvato, yādiso pana ghanabhāvo pathavīāpodhātūsu labbhati, na tādiso tejovāyodhātūsu labbhatīti meyyabhāvābhāvato tattha cuṇṇabhedo na uddhaṭo. Tathā hi sasambhāratejovāyūsupi meyyabhāvo na labbhateva.

Có thể khoảng một đấu (doṇamattā siyā) có nghĩa là khoảng mười sáu đấu nhỏ (nāḷi). Ở đây cũng vậy, cần phải liên kết bằng cách mang đến cụm từ ‘với kích thước trung bình’. Do đó, họ nói: ‘Thông thường, bốn nắm tay là một kuḍuva, bốn kuḍuva là một nāḷi, mười sáu nāḷi như vậy là một doṇa; nhưng doṇa đó bằng mười hai nāḷi theo đơn vị đo của xứ Ma-kiệt-đà’. Được gom lại (saṅgahitā) có nghĩa là được thu thập bằng cách kết dính lại để không bị phân tán. Được bảo quản (anupālitā) có nghĩa là được bảo vệ để không trở nên ẩm ướt hay dính nhớp do tác động của thủy đại có bản chất chảy tràn. Được chống đỡ (vitthambhitā) có nghĩa là được làm cho rất cứng chắc bởi phong đại kết hợp. Không bị phân tán, không bị hủy hoại (na vikirati na viddhaṃsati) có nghĩa là mặc dù là bụi mịn, địa đại, khi nhận được sự hỗ trợ từ thủy, hỏa, và phong đại có chức năng kết dính, làm chín, và thúc đẩy, được làm ẩm bởi chất dính, được làm chín bởi hơi nóng, được làm cứng chắc bởi gió, sẽ không bị phân tán đây đó như bột, không bị hủy hoại; trái lại, nó được gom lại, trở nên rắn chắc, và có thể được nắm bắt theo nhiều cách khác nhau. Do đó, Ngài đã nói ‘không bị phân tán’ v.v... Ở đây, họ phân biệt sự khác nhau. Mặc dù hỏa đại và phong đại cũng có hình thể do là sắc pháp, nhưng tính chất rắn chắc như được tìm thấy ở địa đại và thủy đại thì không có ở hỏa đại và phong đại; do không có tính chất có thể đo lường được, nên sự phân chia thành bột không được đề cập ở đây. Thật vậy, ngay cả trong hỏa và phong đại có các thành phần, tính chất có thể đo lường được cũng không thể tìm thấy.

Yūsagatāti [Pg.448] yūsabhāvaṃ dravabhāvaṃ gatā. Tato eva ābandhanākārabhūtā. Na paggharatīti na ogaḷati. Na parissavatīti na vissandati. Pīṇitapīṇitabhāvaṃ dassetīti āpodhātuyā brūhanarasatāya vuttaṃ.

Trở thành nước canh (yūsagatā) có nghĩa là đã trở thành trạng thái nước canh, trạng thái lỏng. Chính vì vậy mà nó có hình thức kết dính. Không nhỏ giọt (na paggharati) có nghĩa là không chảy xuống. Không rỉ ra (na parissavati) có nghĩa là không chảy đi. Cho thấy trạng thái căng đầy (pīṇitapīṇitabhāvaṃ dasseti) được nói đến do thủy đại có vị là làm tăng trưởng.

Usumākārabhūtāti etena kāye pākatikausmāpi gahaṇīsaṅkhātāya tassāyeva tejodhātuyā vasena hotīti dasseti. Paripācetīti santejeti. Sā hi yathābhuttassa āhārassa sammā pariṇāmanena rasādisampattiyā hetubhāvaṃ gacchantī imaṃ kāyaṃ paripāceti santejetīti vuccati. Tenevāha ‘‘na pūtibhāvaṃ dassetī’’ti. Kammūpanissayāya, cittappasādahetukāya ca sarīre vaṇṇasampadāya tejodhātu visesapaccayo, pageva utuāhārasamuṭṭhānāya rūpasampattiyā yathāvuttatejodhātūti āha ‘‘vaṇṇasampattiñcassa āvahatī’’ti.

Có hình thức hơi nóng (usumākārabhūtā), bằng câu này, Ngài chỉ ra rằng ngay cả hơi nóng tự nhiên trong cơ thể cũng tồn tại nhờ vào chính hỏa đại đó, được gọi là lửa tiêu hóa (gahaṇī). Làm cho chín (paripāceti) có nghĩa là làm cho chín muồi. Thật vậy, hỏa đại đó, bằng cách chuyển hóa đúng đắn thức ăn đã ăn, trở thành nguyên nhân cho sự thành tựu của các dưỡng chất v.v..., và được gọi là làm cho chín, làm cho nóng thân này. Chính vì vậy, Ngài đã nói: ‘không cho thấy trạng thái thối rữa’. Hỏa đại là một duyên đặc biệt cho sự hoàn hảo của sắc diện trong cơ thể, vốn có nghiệp làm y cứ và do tâm thanh tịnh làm nhân; huống chi đối với sự hoàn hảo của sắc do thời tiết và vật thực sanh, hỏa đại đã nói trên (cũng là một duyên đặc biệt). Do đó, Ngài đã nói: ‘và mang lại sự hoàn hảo về sắc diện cho người ấy’.

Samudīraṇavitthambhanalakkhaṇāti ettha samudīraṇaṃ anupellanaṃ, visosananti keci. Vitthambhanaṃ sesabhūtattayassa thambhitattāpādanaṃ, uppīlananti eke. Tāyāti vitthambhanalakkhaṇāya vāyodhātuyā. Aparāyāti samudīraṇalakkhaṇāya. Sā hi pellanasabhāvā. Tenāha ‘‘samabbhāhato’’ti. Samabbhāhanañca rūpakalāpassa desantaruppattiyā hetubhāvo. Avaghaṭṭanaṃ āsannataruppattiyā. Lāḷetīti parivatteti. Idāni yadatthaṃ cuṇṇato manasikāro āgato, taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘evameta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha dhātuyantanti suttena viya yantarūpakaṃ asatipi kattubhūte attani cittavasena dhātumayaṃ yantaṃ pavattati, idhāpi manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo.

Trong câu “samudīraṇavitthambhanalakkhaṇā” (có đặc tính thúc đẩy và chống đỡ), samudīraṇa (sự thúc đẩy) là sự đẩy tới, một số vị nói là sự làm khô. Vitthambhana (sự chống đỡ) là sự tạo ra trạng thái chống đỡ cho ba đại còn lại, một số vị nói là sự đè nén. “Tāyā” (do cái ấy) là do phong đại có đặc tính chống đỡ. “Aparāya” (do cái kia) là do (phong đại) có đặc tính thúc đẩy. Quả vậy, nó có bản chất thúc đẩy. Do đó, Ngài nói “samabbhāhato” (bị thổi mạnh). Và samabbhāhana (sự thổi mạnh) là trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác của tổng hợp sắc. Avaghaṭṭana (sự va chạm) là sự sanh khởi ở nơi rất gần. “Lāḷeti” (làm cho rung động) là làm cho xoay chuyển. Bây giờ, để trình bày theo cách kết luận về lợi ích mà sự tác ý theo cách phân tích đã mang lại, câu “evametaṃ” (như vậy, cái này) v.v... đã được nói. Trong đó, “dhātuyantaṃ” (cỗ máy các đại) có nghĩa là: giống như con rối máy (chuyển động) bằng sợi dây, dù không có tự ngã làm tác giả, cỗ máy làm bằng các đại vẫn chuyển động do năng lực của tâm; ở đây cũng vậy, phương pháp tác ý nên được hiểu theo cách đã nói.

350. Yadipi catunnaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇādayo heṭṭhā tattha tattha vuttā eva, tathāpi te anavasesato dassetvā visuṃ kammaṭṭhānapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘lakkhaṇādito’’tiādi āraddhaṃ. Tattha lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ lakkhaṇametissāti kakkhaḷattalakkhaṇā. Nanu ca kakkhaḷattameva pathavīdhātūti? Saccametaṃ, tathāpi viññātāviññātasaddatthatāvasena abhinnepi dhamme kappanāsiddhena bhedena evaṃ niddeso kato. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā lakkhīyatīti [Pg.449] lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ hutvā lakkhiyamānā dhātu kakkhaḷattalakkhaṇāti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesāsupi eseva nayo. Patiṭṭhānarasāti sahajātadhammānaṃ patiṭṭhābhāvakiccā. Tato eva nesaṃ sampaṭicchanākārena ñāṇassa paccupatiṭṭhatīti sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Padaṭṭhānaṃ panettha aññadhammatāya na uddhaṭaṃ, sādhāraṇabhāvasabbhāvato vā dūrakāraṇaṃ viya. Yathā vā dhammuddesavāravaṇṇanādīsu rasādinā aññesaṃ paccayabhāvaṃ dassetvā paccayavantatādassanatthaṃ padaṭṭhānaṃ uddhaṭaṃ, na evamidha. Idha pana dhātūnaṃ anaññasādhāraṇavisesavibhāvanaparāya codanāya aññadhammabhūtaṃ padaṭṭhānaṃ na uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Brūhanarasāti sahajātadhammānaṃ vaḍḍhanakiccā. Tathā hi sā nesaṃ pīṇitabhāvaṃ dassetīti vuccati. Saṅgahapaccupaṭṭhānāti bāhiraudakaṃ viya nhānīyacuṇṇassa sahajātadhammānaṃ saṅgahaṇapaccupaṭṭhānā. Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānāti bāhiraggi viya jatulohādīnaṃ sahajātadhammānaṃ mudubhāvānuppadānapaccupaṭṭhānā. Abhinīhāro bhūtasaṅghāṭassa desantaruppattihetubhāvo, nīharaṇaṃ vā bījato aṅkurassa viya.

350. Mặc dù các đặc tính v.v... của bốn đại đã được nói ở đây đó trong phần trước, tuy nhiên, để trình bày chúng một cách không sót lại và để trình bày riêng phương pháp nắm bắt đề mục thiền, câu “lakkhaṇādito” (từ đặc tính v.v...) đã được bắt đầu. Trong đó, “lakkhaṇa” (đặc tính) là cái mà nhờ đó pháp được ghi nhận; nó có đặc tính là sự cứng chắc, nên gọi là “kakkhaḷattalakkhaṇā” (có đặc tính cứng chắc). Chẳng phải sự cứng chắc chính là địa đại sao? Điều này đúng, tuy nhiên, sự chỉ định như vậy được thực hiện bằng sự phân biệt được thành tựu do tưởng định đối với pháp không khác biệt, do năng lực của trạng thái có ý nghĩa từ ngữ đã biết và chưa biết. Vì như vậy sẽ có sự liễu tri về ý nghĩa đặc biệt. Hoặc là, “lakkhaṇa” là cái được ghi nhận; đại được ghi nhận là sự cứng chắc, nên gọi là “kakkhaḷattalakkhaṇā”; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Đối với các đại còn lại cũng theo phương pháp này. “Patiṭṭhānarasā” (có phận sự là nơi nương tựa) là có phận sự làm nơi nương tựa cho các pháp đồng sanh. Do đó, nó hiện khởi đến trí tuệ dưới hình thức tiếp nhận các pháp đồng sanh ấy, nên gọi là “sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā” (có sự hiện khởi là sự tiếp nhận). Nhân cần thiết ở đây không được nêu ra vì là một pháp khác, hoặc vì sự tồn tại của trạng thái chung, giống như nhân xa. Hoặc như trong các phần giải thích về các đoạn pháp v.v..., nhân cần thiết được nêu ra để chỉ rõ trạng thái có nhân sau khi đã chỉ rõ trạng thái làm nhân của các pháp khác bằng phận sự v.v..., nhưng ở đây thì không như vậy. Nhưng ở đây, nên hiểu rằng nhân cần thiết, vốn là một pháp khác, không được nêu ra do sự thúc đẩy nhằm mục đích chính là phân biệt đặc điểm riêng không chung với các pháp khác của các đại. “Brūhanarasā” (có phận sự làm tăng trưởng) là có phận sự làm tăng trưởng các pháp đồng sanh. Quả vậy, nó được nói là cho thấy trạng thái tươi tốt của các pháp ấy. “Saṅgahapaccupaṭṭhānā” (có sự hiện khởi là sự kết hợp) là có sự hiện khởi là sự kết hợp các pháp đồng sanh, giống như nước bên ngoài (kết hợp) bột tắm. “Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā” (có sự hiện khởi là sự cung cấp sự mềm mại) là có sự hiện khởi là sự cung cấp sự mềm mại cho các pháp đồng sanh, giống như lửa bên ngoài (làm mềm) sáp, kim loại v.v... “Abhinīhāra” (sự đưa đi) là trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác của tổng hợp các đại, hoặc là sự đưa ra, giống như (đưa) mầm ra từ hạt.

351. Utusamuṭṭhānāva kammādivasena anuppattito. Utucittasamuṭṭhānā kadāci ututo, kadāci cittato uppajjanato. Avasesāti vuttāvasesā kesādayo catuvīsati, ādito tayo tejokoṭṭhāsā, pañca vāyokoṭṭhāsā cāti dvattiṃsa. Sabbepīti te sabbepi kammādivasena uppajjanato catusamuṭṭhānā. Kesādīnampi hi maṃsato avimuttabhāgo kammāhāracittasamuṭṭhānova hotīti.

351. (Chúng) chỉ do thời tiết sanh, vì không sanh khởi do năng lực của nghiệp v.v... (Chúng) do thời tiết và tâm sanh, vì đôi khi sanh khởi do thời tiết, đôi khi do tâm. “Avasesā” (các phần còn lại) là hai mươi bốn thể trược còn lại sau khi đã nói, như tóc v.v..., ba phần hỏa đại ở đầu, và năm phần phong đại, như vậy là ba mươi hai. “Sabbepi” (tất cả) có nghĩa là tất cả các thể trược ấy, do sanh khởi bởi năng lực của nghiệp v.v..., nên là do bốn nhân sanh. Quả vậy, phần không tách rời khỏi thịt của tóc v.v... chỉ do nghiệp, vật thực và tâm sanh.

352. Nānattekattatoti visesasāmaññato. Dhammānaṃ hi aññamaññaṃ visadisatā nānattaṃ, samānatā ekattaṃ. Sabbāsampīti catunnampi. Salakkhaṇāditoti sakaṃ lakkhaṇaṃ salakkhaṇaṃ, tato salakkhaṇādito. Ādi-saddena rasapaccupaṭṭhānānaṃ viya mudusaṇhapharusabhāvādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Kammasamuṭṭhānādivasena nānattabhūtāna’’nti kasmā vuttaṃ, nanu kammasamuṭṭhānādivasena catunnaṃ dhātūnaṃ ekattaṃ hoti sādhāraṇattāti? Na, ‘‘aññā eva dhātuyo kammasamuṭṭhānā, aññā utuādisamuṭṭhānā’’tiādikaṃ bhedaṃ sandhāya tathā vacanato. Etāsaṃ dhātūnaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ ruppanasabhāvaṃ. Kimpanetaṃ ruppanaṃ nāma? Yā sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti, tasmiṃ vā sati yo vijjamānasseva visadisuppattiyā [Pg.450] hetubhāvo, taṃ ruppanaṃ. Anatītattāti apariccajanato.

352. “Nānattekattato” (do sự khác biệt và đồng nhất) là do sự đặc thù và phổ thông. Quả vậy, sự không tương đồng lẫn nhau của các pháp là sự khác biệt (nānatta), sự tương đồng là sự đồng nhất (ekatta). “Sabbāsaṃpi” (của tất cả) là của cả bốn. “Salakkhaṇādito” (từ tự tướng v.v...) có nghĩa là: tự tướng (salakkhaṇa) là đặc tính của riêng nó; do đó, từ tự tướng v.v... Bằng từ “ādi” (v.v...), nên hiểu là bao gồm cả các trạng thái mềm, mịn, thô v.v... giống như phận sự và sự hiện khởi. Tại sao lại nói “trở nên khác biệt do năng lực của nghiệp sanh v.v...”? Chẳng phải do năng lực của nghiệp sanh v.v..., bốn đại có sự đồng nhất vì tính chất chung sao? Không phải vậy. Vì đã nói như vậy nhắm đến sự phân biệt rằng “các đại do nghiệp sanh là khác, các đại do thời tiết v.v... sanh là khác” v.v... Của các đại này. “Ruppanalakkhaṇaṃ” (đặc tính biến hoại) là bản chất biến hoại. Cái gọi là biến hoại này là gì? Sự sanh khởi không tương đồng khi có sự hội tụ của các duyên đối nghịch như lạnh v.v..., hoặc khi có sự hội tụ ấy, trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi không tương đồng của chính cái đang hiện hữu, đó là sự biến hoại. “Anatītattā” (vì không vượt qua) là vì không từ bỏ.

Mahantapātubhāvo cettha sasambhāradhātuvasena veditabbo, tathā mahāvikāratā mahābhūtasāmaññalakkhaṇadhātuvasena, mahāparihāratā, mahattavijjamānatā ca ubhayavasenāti. Bhūtasaddāpekkhāya ‘‘etānī’’ti napuṃsakaniddeso. Mahantāni pātubhūtāni anekasatasahassa rūpakalāpasaṅghāṭatāya samūhavasena, santativasena ca aparimitaparimāṇānaṃ, anekayojanāyāmavitthārānañca uppajjanato. Cattāri nahutānīti cattāri dasasahassāni. Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni.

Và ở đây, sự hiện khởi to lớn nên được hiểu theo năng lực của đại có yếu tố phụ trợ; cũng vậy, sự biến hoại lớn; sự tương đồng với các đại chủng nên được hiểu theo năng lực của đại đặc tính; và sự được duy trì bởi nhiều (nhân), và sự to lớn, hiện hữu nên được hiểu theo năng lực của cả hai. Sự chỉ định ở trung tính “etāni” (những cái này) là do quy chiếu đến từ “bhūta”. (Chúng) to lớn và hiện khởi do là sự kết hợp của nhiều trăm ngàn tổng hợp sắc, theo năng lực của sự tập hợp và theo năng lực của dòng tương tục, và do sự sanh khởi của các (đại) có số lượng không thể đo lường và của các vật có chiều dài và chiều rộng nhiều do tuần. “Cattāri nahutāni” (bốn vạn) là bốn mươi ngàn (do tuần). (Chúng) to lớn và hiện khởi do năng lực của thân thể có kích thước ba gāvuta v.v... của chư thiên, a-tu-la v.v...

Tatthāyaṃ vacanattho – mahantāni bhūtāni jātāni nibbattānīti mahābhūtānīti. Anekābhūtavisesadassanena, anekabbhutadassanena ca anekacchariyadassanavasena mahanto abbhuto, mahantāni vā abhūtāni etthāti mahābhūto, māyākāro. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā, niruḷho vā ayaṃ tesu mahābhūtasaddo daṭṭhabbo. Pathavīādayo pana vañcakatāya, aniddisitabbaṭṭhānatāya ca mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgatāya napuṃsakatā katā. Tattha vañcakatā sayaṃ anīlādisabhāvāni hutvā nīlādisabhāvassa upaṭṭhāpanaṃ, anitthipurisādisabhāvāneva ca hutvā itthipurisādiākārassa upaṭṭhāpanaṃ. Tathā aññamaññassa anto, bahi ca aṭṭhitānaṃyeva aññamaññaṃ nissāya avaṭṭhānato aniddisitabbaṭṭhānatā. Yadi hi imā dhātuyo aññamaññassa anto ṭhitā, na sakiccakarā siyuṃ aññamaññānuppavesanato, atha bahi ṭhitā vinibbhuttā siyuṃ. Tathā sati avinibbhuttavādo hāyeyya, tasmā na niddisitabbaṭṭhānā. Evaṃ santepi patiṭṭhānādinā yathāsakaṃ kiccavisesena sesānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ upakārikā honti, yena sahajātādinā paccayena paccayā honti. Tenāha ‘‘na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantī’’ti. Manāpehīti manoharehi cāturiyavantehi. Vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehīti kāḷasāmatādivaṇṇehi, puthulavivarakisatādisaṇṭhānehi, hatthabhamukādivikkhepehi ca. Sarasalakkhaṇanti sabhāvabhūtaṃ lakkhaṇaṃ, sakiccakaṃ vā sabhāvaṃ.

Ở đây, đây là ngữ nghĩa: là những cái lớn lao (mahantāni), là những cái đã hiện hữu (bhūtāni), đã sanh (jātāni), đã phát sanh (nibbattāni), vì vậy là các đại chủng (mahābhūtāni). Do vì sự biểu hiện những điều đặc biệt không có thật một cách đa dạng, và do vì sự biểu hiện những điều kỳ diệu một cách đa dạng, nên (gọi là) chúng sanh kỳ diệu vĩ đại (mahanto abbhuto), hoặc trong người này có những điều không có thật (abhūtāni) mà lớn lao (mahantāni), vì vậy là chúng sanh vĩ đại (mahābhūto), tức là nhà ảo thuật. Các loài như dạ-xoa v.v... chỉ do năng lực của dòng giống mà là những chúng sanh (bhūtā) vĩ đại (mahantā), vì vậy là các chúng sanh vĩ đại (mahābhūtā). Hoặc nên hiểu rằng danh từ chúng sanh vĩ đại (mahābhūta) này đã trở nên phổ biến đối với các loài ấy. Còn các đại như đất v.v... do vì có tính lừa dối và do vì có trú xứ không thể chỉ rõ được, nên giống như các chúng sanh vĩ đại (mahābhūta), (vì vậy gọi là) các đại chủng (mahābhūtā). Do vì danh từ bhūta có cả hai tánh, nên đã được dùng ở trung tánh. Ở đây, tính lừa dối là: tự thân chúng có bản chất không phải màu xanh v.v..., nhưng lại làm hiện khởi bản chất màu xanh v.v...; và tự thân chúng có bản chất không phải là nữ, nam v.v..., nhưng lại làm hiện khởi hình tướng nữ, nam v.v... Tương tự, tính có trú xứ không thể chỉ rõ được là do vì chúng không hề đứng ở bên trong hay bên ngoài của nhau, mà nương tựa lẫn nhau để tồn tại. Thật vậy, nếu các đại này đứng ở bên trong của nhau, chúng sẽ không thể thực hiện phận sự riêng của mình do sự thâm nhập lẫn nhau; còn nếu chúng đứng ở bên ngoài, chúng sẽ bị tách rời. Trong trường hợp như vậy, luận thuyết về sự không tách rời sẽ bị hủy hoại. Do đó, chúng không có trú xứ có thể chỉ rõ được. Mặc dù vậy, chúng vẫn hỗ trợ cho ba đại còn lại bằng phận sự đặc biệt của riêng mình như làm nền tảng v.v..., nhờ đó chúng trở thành duyên cho nhau bằng các duyên như câu sanh v.v... Do đó, Ngài nói: “Và chúng không phải là không nương tựa lẫn nhau để tồn tại.” (Manāpehīti) có nghĩa là: bằng những (cử chỉ) làm say mê lòng người, có sự khéo léo. (Vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehīti) có nghĩa là: bằng các màu sắc như đen, sẫm v.v...; bằng các hình dáng như to, có kẽ hở, nhỏ v.v...; và bằng các cử động như tay, lông mày v.v... (Sarasalakkhaṇanti) có nghĩa là: trạng thái tự nhiên, hoặc bản chất cùng với phận sự của nó.

Mahāparihāratoti [Pg.451] ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi…pe… bhūtāni, mahāparihārāni vā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihāra-saddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttaṃ.

Ở câu “mahāparihāratoti”, khi nói về ngữ nghĩa, Ngài đã nói: “mahantehi…(xem trên)… bhūtāni, hoặc mahāparihārāni vā bhūtānīti”. Ở đây, trong ý nghĩa sau, sau khi đã lược bỏ từ “parihāra” là hậu từ trong tiền từ, nên được nói là “mahābhūtāni”.

Tathā hīti tato eva vikārassa mahantattā evāti taṃ vikāraṃ dassetuṃ ‘‘bhūmito’’tiādi vuttaṃ. Tattha accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākhettabhāvena ekaṃ katvā vadati. Vilīyatīti vipattikarameghābhivuṭṭhena khārudakena lavaṇaṃ viya vilayaṃ gacchati viddhaṃsati. Kupitenāti khubhitena. Vikīratīti vidhamati viddhaṃsati.

(Tathā hīti) có nghĩa là: chính vì sự to lớn của sự biến hoại ấy. Để chỉ rõ sự biến hoại ấy, câu “bhūmito” v.v... đã được nói đến. Ở đây, (accimatoti) có nghĩa là: của lửa. (Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷanti) có nghĩa là: Ngài nói gộp tất cả một trăm ngàn ức thế giới thành một, xem như là một khu vực quyền lực. (Vilīyatīti) có nghĩa là: tan rã, bị hủy hoại như muối bởi nước mặn do trận mưa tai hại trút xuống. (Kupitenāti) có nghĩa là: do bị khuấy động. (Vikīratīti) có nghĩa là: bị thổi bay, bị hủy hoại.

Anupādinnesu vikāramahattaṃ dassetvā upādinnesu dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena ḍaṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātuppakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho, tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti.

Sau khi đã chỉ rõ sự to lớn của sự biến hoại trong các (đại chủng) không do nghiệp sanh, để chỉ rõ trong các (đại chủng) do nghiệp sanh, Ngài đã nói câu “patthaddho” v.v... Ở đây, trong câu “kaṭṭhamukhena vā”, từ “vā” có nghĩa là so sánh. Giống như người bị rắn kaṭṭhamukha cắn trở nên cứng đờ, cũng vậy, do sự rối loạn của địa đại, thân ấy trở nên như kaṭṭhamukha, có nghĩa là trở nên cứng đờ như thể đã lọt vào miệng của rắn kaṭṭhamukha. Hoặc là, từ “vā” có nghĩa là nhấn mạnh. Nó nên được đem đến và liên kết như vầy: “pathavīdhātuppakopena vā”. Đây là ý nghĩa ở đây: thân thể, dù bị rắn kaṭṭhamukha cắn, cũng trở nên cứng đờ chính là do sự rối loạn của địa đại. Do đó, thân ấy không tách rời khỏi địa đại, luôn luôn giống như đã lọt vào miệng của rắn kaṭṭhamukha. Hoặc từ “vā” có nghĩa là không xác định. Đây là ý nghĩa trong trường hợp đó: thân bị rắn kaṭṭhamukha cắn có thể trở nên cứng đờ hoặc không, tùy thuộc vào năng lực của thần chú và thuốc giải; nhưng do sự rối loạn của địa đại, thân ấy không có thần chú và thuốc giải, trở nên giống như đã lọt vào miệng của rắn kaṭṭhamukha, tức là hoàn toàn cứng đờ.

Pūtiyoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto samuppannadāho. Sañchinnoti samantato chinno paramāṇubhedasañcuṇṇo āyasmato upasenattherassa sarīraṃ viya. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikāravantāni bhūtāni mahābhūtānīti purimapade uttarapadalopena niddeso daṭṭhabbo. ‘‘Pathavī’’tiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggaṇhane mahantena vāyāmena vinā na pariggaṇhantīti duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni. ‘‘Amahantānī’’ti mantvā ṭhitā tesaṃ duppariggahataṃ disvā [Pg.452] ‘‘aho mahantāni etānī’’ti jānātīti mahābhūtekadesatādīhi vā kāraṇehi mahābhūtāni. Etā hi dhātuyo mahābhūtekadesato, mahābhūtasāmaññato, mahābhūtasannissayato, mahābhūtabhāvato, mahābhūtapariyosānato cāti imehipi kāraṇehi ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti.

(Pūtiyoti) có nghĩa là: bị thối rữa. (Santattoti) có nghĩa là: bị nóng cháy hoàn toàn, có sự thiêu đốt phát sanh. (Sañchinnoti) có nghĩa là: bị cắt đứt từ mọi phía, bị nghiền nát thành từng nguyên tử, giống như thân của Tôn giả Upasena Thera. (Mahāvikārāni bhūtānīti) nên được hiểu là sự chỉ định “mahābhūtāni” do lược bỏ hậu từ trong tiền từ, có nghĩa là các đại chủng có sự biến hoại lớn. Mặc dù chúng được biết đến rõ ràng đối với toàn thế gian qua các tên gọi “đất” v.v..., nhưng vì chúng có bản chất khó hiểu biết, nên được gọi là “lớn lao” (mahantāni), bởi vì khi từ bỏ sự nhận thức sai lầm và nắm bắt chúng theo bản chất thật sự, người ta không thể nắm bắt được nếu không có sự nỗ lực lớn lao. Thật vậy, những người đứng trên quan điểm cho rằng chúng dễ hiểu biết, (nghĩ rằng) “chúng không lớn lao”, khi thấy được sự khó nắm bắt của chúng, liền biết rằng: “Ồ, những thứ này thật lớn lao!”. Hoặc, chúng là các đại chủng do các nguyên nhân như là một phần của chúng sanh vĩ đại v.v... Thật vậy, các đại này cũng được gọi là “các đại chủng” do các nguyên nhân sau: do là một phần của chúng sanh vĩ đại (năm uẩn), do có cùng tên gọi là chúng sanh vĩ đại, do là nơi nương tựa của các chúng sanh vĩ đại, do có bản chất của chúng sanh vĩ đại, và do có sự chấm dứt nơi bậc chúng sanh vĩ đại (bậc A-la-hán).

Tattha mahābhūtekadesatoti ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.401) hi avisesena khandhapañcakaṃ ‘‘bhūta’’nti vuccati. Tattha yadidaṃ kāmabhave, rūpabhave, pañcavokārabhave, ekacce ca saññībhave pavattaṃ khandhapañcakaṃ, taṃ mahāvisayatāya ‘‘mahābhūta’’nti vattabbataṃ arahati. Pathavīādayo pana catasso dhātuyo tassa mahābhūtassa ekadesabhūtā ‘‘mahābhūtā’’ti vuccanti. Samudāyesu hi pavattavohārā avayavesupi dissanti yathā ‘‘samuddo diṭṭho, paṭo daḍḍho’’ti ca. Mahābhūtasamaññatoti tadadhīnavuttitāya bhavanti ettha upādārūpānīti bhūtāni, pathavīādayo catasso dhātuyo. Sā panāyametāsu bhūtasamaññā anaññatthavuttitāya upādārūpānaṃ aviparītaṭṭhā, lokassa cetā bahūpakārā, cakkhusamuddādīnaṃ nissayabhūtā cāti mahantāni bhūtānīti samaññāyiṃsu. Mahābhūtasannissayatoti mahantānaṃ mahānubhāvānaṃ mahāsammatamandhātuppabhutīnaṃ raññaṃ, sakkādīnaṃ devānaṃ, vepacittiādīnaṃ asurānaṃ, mahābrahmādīnaṃ brahmānaṃ, guṇato vā mahantānaṃ buddhānaṃ, paccekabuddhānaṃ, sāvakānaṃ upādāyupādāya vā sabbesampi bhūtānaṃ sattānaṃ nissayabhūtatāya mahantā bhūtā etesūti mahābhūtā. Cātumahābhūtiko hi nesaṃ kāyoti. Mahābhūtabhāvatoti bahubhūtabhāvato. Ayaṃ hi mahā-saddo ‘‘mahājano sannipatito’’tiādīsu bahubhāve dissati. Pathavīādayo ca dhātuyo ekasmimpi attabhāve aparimeyyappabhedā pavattanti. Tasmā mahantā bahū anekasatasahassappabhedā bhūtāti mahābhūtā. Mahābhūtapariyosānatoti mahābhūtassa vasena pariyosānappattito.

Trong đó, về (nguyên nhân) là một phần của đại bhūta: Quả vậy, trong các (đoạn kinh) như: “Này các Tỳ khưu, các ông có quán xét rằng ‘cái này là bhūta’ không?” (M. i. 299), năm uẩn được gọi là “bhūta” một cách không phân biệt. Trong đó, năm uẩn này hiện hành trong cõi dục, cõi sắc, cõi năm uẩn, và trong một số cõi tưởng, xứng đáng được gọi là “mahābhūta” (đại bhūta) vì có đối tượng rộng lớn. Còn bốn đại là địa đại v.v... được gọi là “mahābhūta” vì chúng là một phần của đại bhūta (năm uẩn) ấy. Quả vậy, các danh từ thông dụng cho toàn thể cũng được thấy dùng cho các bộ phận, ví như “đã thấy biển cả”, và “tấm vải đã bị cháy”. Về danh xưng “mahābhūta”: vì các sắc y sinh (upādārūpa) hiện hữu ở đây do tùy thuộc vào chúng, nên chúng được gọi là “bhūtāni” (các bhūta), đó là bốn đại: địa, v.v... Hơn nữa, danh xưng “bhūta” này đối với các đại này là có ý nghĩa không sai lạc vì các sắc y sinh không hiện hữu ở nơi nào khác; và chúng có nhiều lợi ích cho thế gian, và là nơi nương tựa cho biển mắt v.v...; vì vậy, chúng được biết đến với danh xưng “các bhūta vĩ đại”. Về việc là nơi nương tựa của các chúng sanh vĩ đại: vì là nơi nương tựa của tất cả chúng sanh, hoặc là các chúng sanh vĩ đại như các vị vua có oai lực lớn như Mahāsammata, Mandhātu v.v..., các vị trời như Sakka v.v..., các a-tu-la như Vepacitti v.v..., các Phạm thiên như Mahābrahmā v.v..., hoặc các bậc vĩ đại về đức hạnh như các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, các vị Thinh Văn, do nương vào đó; các chúng sanh vĩ đại ở trong chúng, vì vậy gọi là “mahābhūta”. Quả vậy, thân của họ được cấu tạo từ bốn đại. Về việc là nhiều bhūta: do trạng thái là nhiều bhūta. Quả vậy, từ “mahā” này được thấy có nghĩa là “nhiều” trong các câu như “đại chúng đã tụ họp”. Và các đại như địa đại v.v... hiện hành với vô số sai biệt ngay cả trong một thân. Vì vậy, chúng là các bhūta vĩ đại, nhiều, có vô số trăm ngàn sai biệt, nên gọi là “mahābhūta”. Về việc chấm dứt nơi bậc Đại Bhūta: do đã đạt đến sự chấm dứt nhờ vào bậc Đại Bhūta.

‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;

Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti. (jā. 1.2.190) –

“Thời gian nuốt chửng tất cả chúng sanh cùng với chính nó; còn chúng sanh nào nuốt chửng thời gian, vị ấy nấu chín thứ nấu chín chúng sanh.” (Jā. i. 215) –

Hi [Pg.453] evamādīsu khīṇāsavo ‘‘bhūto’’ti vutto. So hi ucchinnabhavanettikatāya āyatiṃ appaṭisandhikattā ekantato ‘‘bhūto’’ti vuccati, na itare, bhavissantīti vohāraṃ anatītattā. Bhūto eva idha pūjāvasena ‘‘mahābhūto’’ti vutto yathā ‘‘mahākhīṇāsavo, mahāmoggallāno’’ti ca. Imāsañca dhātūnaṃ anādimati saṃsāre pabandhavasena pavattamānānaṃ yathāvuttassa mahābhūtasseva santāne pariyosānappatti, nāññatra. Tasmā mahābhūte bhūtā pariyosānaṃ pattāti mahābhūtā purimapade bhūta-saddassa lopaṃ katvā. Evametā dhātuyo mahābhūtekadesatādīhi mahābhūtāti veditabbā. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷapaggharaṇādivisesalakkhaṇasamaṅgitā apariccattadhātulakkhaṇānaṃyevāti āha ‘‘dhātulakkhaṇaṃ anatītattā’’ti. Na hi sāmaññapariccāgena viseso, visesanirapekkhaṃ vā sāmaññaṃ pavattati. Tathā hi vadanti –

Quả vậy, trong những (câu) như thế, bậc Lậu Tận được gọi là “bhūta” (người đã thành). Quả vậy, vị ấy, do đã cắt đứt dây dẫn đến cõi hữu, do không còn tái sanh trong tương lai, nên được gọi một cách chắc chắn là “bhūta”; không phải những người khác, vì họ chưa vượt qua cách gọi “sẽ còn sanh”. Ở đây, chính bậc “bhūta” (đã thành) được gọi là “mahābhūta” (Đại Bhūta) theo nghĩa tôn kính, ví như “bậc Đại Lậu Tận”, và “Đại Mục-kiền-liên”. Và sự chấm dứt của các đại này, vốn đang diễn tiến liên tục trong vòng luân hồi vô thủy, chỉ xảy ra trong dòng tâm của bậc Đại Bhūta đã được nói đến, chứ không ở nơi nào khác. Vì vậy, “các bhūta (đại) đã đạt đến sự chấm dứt nơi bậc Đại Bhūta”, nên gọi là “mahābhūtā”, sau khi đã lược bỏ từ “bhūta” ở vế trước. Như vậy, nên hiểu rằng các đại này được gọi là “mahābhūta” do các nguyên nhân như là một phần của đại bhūta v.v... Việc các đại như địa đại v.v... có đầy đủ các đặc tính riêng biệt như cứng, chảy v.v... chỉ xảy ra đối với những pháp chưa từ bỏ đặc tính của đại, do đó ngài nói “vì chưa vượt qua đặc tính của đại”. Quả vậy, đặc tính riêng không thể hiện hành khi từ bỏ đặc tính chung, hoặc đặc tính chung không thể hiện hành mà không cần đến đặc tính riêng. Quả vậy, họ nói rằng –

‘‘Tamatthāpekkhato bhedaṃ, sasāmaññaṃ jahāti no;

Gaṇhāti saṃsayuppādā, samevekatthakaṃ dvaya’’nti.

“Do xem xét ý nghĩa đó, nó không từ bỏ sự khác biệt cùng với đặc tính chung; do sự phát sinh của nghi ngờ, nó nắm bắt cả hai thứ có cùng một ý nghĩa như nhau.”

Salakkhaṇadhāraṇena cāti yena salakkhaṇadhāraṇena ‘‘dhātuyo’’ti vuccanti, teneva ‘‘dhammā’’tipi vuccanti ubhayathāpi nissattanijjīvatāya eva vibhāvanato. Tenevāha – ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso, dhammesu dhammānupassī viharatī’’ti ca. Arūpānaṃ khaṇato rūpānaṃ khaṇassa nātiittaratāyāha ‘‘attano khaṇānurūpa’’nti. Dharaṇenāti ṭhānena, pavattanenāti attho. Khayaṭṭhenāti khaṇabhaṅgutāya. Bhayaṭṭhenāti udayavayapaṭipīḷanādinā sappaṭibhayatāya. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahena.

Về câu “và do mang giữ tự tướng”: Do sự mang giữ tự tướng nào mà chúng được gọi là “các đại”, thì cũng do chính sự mang giữ đó mà chúng được gọi là “các pháp”, vì trong cả hai trường hợp, chúng đều được làm rõ là vô ngã, vô sinh mạng. Chính vì vậy, Ngài đã nói: “Này Tỳ khưu, người này có sáu đại”, và “vị ấy sống quán pháp trên các pháp”. Do sát-na của các sắc pháp không ngắn hơn nhiều so với sát-na của các pháp vô sắc, nên ngài nói “tương ứng với sát-na của chính nó”. “Do mang giữ” có nghĩa là do đứng vững, do diễn tiến. “Theo nghĩa hủy diệt” là do sự tan vỡ trong từng sát-na. “Theo nghĩa đáng sợ” là do trạng thái đáng sợ bởi sự bức bách của sanh diệt v.v... “Theo nghĩa vô lõi” là do không có lõi cốt là tự ngã.

353. Sahuppannāva etāti etā catasso dhātuyo saha uppannāva saha pavattamānāva samānakāle labbhamānāpi avakaṃsato sabbapariyantime utucittāhārasamuṭṭhānesu suddhaṭṭhake, kammajesu jīvitanavaketi ekekasmiṃ suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā visuṃ visuṃ aniddisitabbaṭṭhānatāya. Yattha hi tissannaṃ dhātūnaṃ patiṭṭhāvasena [Pg.454] pathavī, tattheva tassā ābandhanaparipācanasamudīraṇavasena itarā. Esa nayo sesāsupi.

353. Về câu “chúng đồng sanh”: Bốn đại này, dù được tìm thấy vào cùng một thời điểm, chúng chỉ đồng sanh, đồng diễn tiến. Tối thiểu, ở mức cuối cùng nhất, trong các nhóm thuần tám (suddhaṭṭhaka) do thời tiết, tâm, vật thực sanh, và trong nhóm chín mạng quyền (jīvitanavaka) do nghiệp sanh, ngay cả trong mỗi nhóm thuần tám v.v..., chúng không thể tách rời về mặt vị trí, vì vị trí của chúng không thể được chỉ ra một cách riêng rẽ. Quả vậy, nơi nào có địa đại làm nền tảng cho ba đại kia, chính tại nơi đó, các đại còn lại (hiện hữu) với vai trò kết dính, làm chín, và thúc đẩy địa đại ấy. Phương pháp này cũng áp dụng cho các đại còn lại.

354. Purimā dve garukattā sabhāgā aññamaññanti adhippāyo. Ettha ca nanu pathaviyāpi lahubhāvo atthi. Tathā hi sā ‘‘kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahuka’’nti niddiṭṭhā, āpepi lahubhāvo labbhatevāti? Na, nippariyāyagarubhāvassa adhippetattā. Garubhāvo eva hi pathavīdhātuyā garutaraṃ upādāya lahubhāvoti pariyāyena vutto sītabhāvo viya tejodhātuyā. Yadi evaṃ rūpassa lahutāti kathaṃ? Ayampi vuttanayā eva lahutākāraṃ upādāya labbhanato. Na hi paricchedavikāralakkhaṇāni paramatthato labbhanti nipphannarūpānaṃ avatthāvisesasabhāvato. Tasmā paramatthasiddhaṃ garubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘purimā dve garukattā sabhāgā’’ti. ‘‘Tathā’’ti padena ‘‘sabhāgā’’ti imamatthaṃ upasaṃharati. ‘‘Dve’’ti pana idaṃ yathā ‘‘purimā’’ti ettha, evaṃ ‘‘pacchimā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Visabhāgā garukalahukabhāvatoti adhippāyo. Yathā ca garukalahukabhāvehi, evaṃ peyyabhāvāpeyyabhāvehi ca sabhāgavisabhāgatā yojetabbā.

354. Chủ ý là: hai đại đầu tiên có phần tương đồng với nhau do tính chất nặng. Và ở đây, chẳng phải địa đại cũng có tính nhẹ hay sao? Thật vậy, địa đại ấy đã được chỉ rõ là: ‘cứng, mềm, mịn, thô, nặng, nhẹ’, và tính nhẹ cũng được tìm thấy trong thủy đại nữa sao? Không phải vậy, vì (ở đây) chủ ý nói đến tính nặng một cách tuyệt đối. Thật vậy, chính tính nặng của địa đại, khi so sánh với (trạng thái) nặng hơn, được gọi là tính nhẹ một cách tương đối, giống như tính lạnh của hỏa đại. Nếu vậy, (câu) ‘tính nhẹ của sắc’ thì thế nào? Điều này cũng được hiểu theo cách đã nói, dựa vào phương diện nhẹ nhàng. Thật vậy, các sắc phân chia, sắc biến đổi, và sắc tướng không được tìm thấy theo nghĩa chân đế, vì chúng chỉ là những trạng thái đặc biệt của các sắc đã thành tựu. Do đó, nhắm đến tính nặng đã thành tựu theo nghĩa chân đế mà nói rằng ‘hai đại đầu tiên có phần tương đồng do tính chất nặng’. Bằng từ ‘tathā’ (như vậy), ngài tóm kết lại ý nghĩa ‘sabhāgā’ (có phần tương đồng) này. Còn từ ‘dve’ (hai) này, cũng như ở chỗ ‘purimā’ (đầu tiên), nên được đem đến và liên kết với chỗ ‘pacchimā’ (cuối cùng). Chủ ý là: (chúng) có phần khác biệt do tính chất nặng và nhẹ. Và cũng như (được liên kết) bởi tính nặng và nhẹ, sự tương đồng và khác biệt cũng nên được liên kết bởi tính chất có thể đo lường và không thể đo lường.

355. Ajjhattikā heṭṭhā vuttaajjhattikā, sattasantānapariyāpannāti attho. Viññāṇavatthu viññattiindriyānanti cakkhādīnaṃ channaṃ viññāṇavatthūnaṃ, dvinnaṃ viññattīnaṃ, itthipurisindriyajīvitindriyānañca. Ye pana ‘‘viññāṇavatthūti hadayavatthu gahita’’nti vadanti, tesaṃ indriya-ggahaṇena aṭṭhannampi rūpindriyānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Vuttaviparītappakārā’’ti idaṃ bāhirānaṃ dhātūnaṃ yathā sabbaso viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ anissayatā ca iriyāpathaviraho ca vuttavipariyāyo, evaṃ catusamuṭṭhānatāpīti katvā vuttaṃ, na lakkhaṇarūpassa viya kutocipi samuṭṭhānassa abhāvato utusamuṭṭhānatāya tāsaṃ. Lahutādinissayatāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ vattabbā, na vā vattabbā. Viññatti-ggahaṇaṃ hi lakkhaṇanti.

355. Các đại nội phần chính là các đại nội phần đã được nói ở dưới, nghĩa là (các đại) thuộc về dòng tương tục của chúng sanh. (Là nơi nương của) vật của thức, biểu tri và quyền, tức là của sáu vật của thức từ nhãn... trở đi, của hai biểu tri, của nữ quyền, nam quyền và mạng quyền. Còn những vị nào nói rằng ‘bởi từ vật của thức, tâm vật được bao gồm’, đối với họ, nên hiểu rằng việc bao gồm cả tám sắc quyền cũng được thực hiện bởi việc dùng từ ‘quyền’. Câu ‘có phương cách trái ngược với điều đã nói’ này được nói ra vì: đối với các đại ngoại phần, cũng như việc hoàn toàn không phải là nơi nương của vật của thức, biểu tri, và quyền, và việc không có oai nghi, là sự trái ngược với điều đã nói, tương tự như vậy, việc không phải do bốn nguồn sanh cũng (là sự trái ngược). (Nó) không được nói là không có nguồn sanh từ bất cứ đâu như sắc tướng, vì các đại ngoại phần ấy có nguồn sanh từ thời tiết. Việc là nơi nương của các (sắc) như khinh khoái... của các đại nội phần cũng nên được nói đến, hoặc không nên được nói đến. Vì việc đề cập đến biểu tri chính là một dấu hiệu.

356. Itarāhīti āpotejovāyudhātūhi. Ekasaṅgahāti sajātisaṅgahena ekasaṅgahā. Samānajātiyānaṃ hi saṅgaho sahajātisaṅgaho. Tenāha ‘‘samuṭṭhānanānattābhāvato’’ti.

356. Itarāhi nghĩa là bởi thủy đại, hỏa đại, phong đại. Ekasaṅgahā nghĩa là được gom chung lại bởi sự gom chung cùng loại. Thật vậy, sự gom chung các pháp có cùng loại được gọi là sajātisaṅgaho. Do đó, ngài nói ‘vì không có sự khác biệt về nguồn sanh’.

357. Tiṇṇaṃ [Pg.455] mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hotīti yehi mahābhūtehi sampiṇḍanavasena saṅgahitā, paripācanavasena anupālitā, samudīraṇavasena vitthambhitā ca, tesaṃ attanā sahajātānaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā tato eva sandhāraṇavasena avassayo hoti, vuttanayena vā patiṭṭhā hutvā sahajātādivasena paccayo hotīti. Esa nayo sesāsupi.

357. Câu ‘trở thành nền tảng cho ba đại hiển và là duyên’ có nghĩa là: đối với các đại hiển mà bởi chúng (địa đại) được gom tụ lại do năng lực kết dính, được nuôi dưỡng do năng lực làm cho chín muồi, và được chống đỡ do năng lực thúc đẩy, thì (địa đại) trở thành nền tảng cho ba đại hiển ấy đồng sanh với chính nó, và chính vì thế, nó trở thành nơi nương tựa do năng lực nâng đỡ; hoặc, trở thành nền tảng theo cách đã nói, nó là duyên theo cách đồng sanh v.v... Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các đại còn lại.

358. Yadipi aññamaññaābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti heṭṭhā dhātūnaṃ asamannāhāratā dassitā eva, athāpi imināva nayena visuṃ kammaṭṭhānapariggaho kātabboti dassento ‘‘pathavīdhātu cetthā’’tiādimāha. Tattha pathavīdhātu cetthāti ca-saddo sampiṇḍanattho, tena ayampi eko manasikārappakāroti dīpeti. Etthāti etāsu dhātūsu. Ahaṃ ‘‘pathavīdhātū’’ti vā ‘‘paccayo homī’’ti vā na jānātīti attani viya attano kicce ca ābhogābhāvaṃ dassetvā upakārakassa viya upakattabbānampi ābhogābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘itarānipī’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti sabbāsu dhātūsu, tatthāpi attakiccupakattabbabhedesu sabbesu.

358. Mặc dù sự không tác ý lẫn nhau của các đại đã được chỉ ra ở dưới rằng ‘các pháp này không có sự hướng tâm và xem xét lẫn nhau’, tuy nhiên, để chỉ ra rằng ‘việc nắm bắt đề mục thiền một cách riêng biệt nên được thực hiện chính bằng phương pháp này’, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘pathavīdhātu cettha’. Trong đó, ở câu ‘pathavīdhātu cettha’, từ ‘ca’ có nghĩa là gom lại; bằng từ đó, ngài làm sáng tỏ rằng ‘đây cũng là một loại tác ý’. ‘Ettha’ nghĩa là ‘trong các đại này’. (Nó) không biết rằng ‘Ta là địa đại’ hoặc ‘Ta là duyên’; sau khi chỉ ra sự không có hướng tâm đối với chính nó và đối với phận sự của chính nó, giống như (sự không có hướng tâm) của (đại) trợ giúp, để chỉ ra sự không có hướng tâm của cả những (đại) được trợ giúp, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘itarānipi’. ‘Sabbattha’ nghĩa là ‘trong tất cả các đại’, và trong đó, trong tất cả các sự phân biệt về phận sự của chính nó và (các đại) được trợ giúp.

359. Paccayavibhāgatoti paccayadhammavibhāgato ceva paccayabhāvavibhāgato ca. ‘‘Paccayato’’ti hi iminā pathavīādīnaṃ aññāsādhāraṇo patiṭṭhābhāvādinā sesabhūtattayassa paccayabhāvo vutto. Idha pana yehi dhammehi pathavīādīnaṃ uppatti, tesaṃ pathavīādīnañca anavasesato paccayabhāvavibhāgo vuccatīti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ ākārānaṃ viseso. Kammanti kusalākusalaṃ rūpuppādakaṃ kammaṃ. Cittanti yaṃ kiñci rūpuppādakaṃ cittaṃ. Āhāroti ajjhattiko rūpuppādako āhāro. Utūti yo koci utu, atthato tejodhātu. Kammamevāti avadhāraṇaṃ samuṭṭhānasaṅkarābhāvadassanatthaṃ, tena akammajānampi kesañci kammassa pariyāyapaccayabhāvo dīpito hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘kammapaccayacittasamuṭṭhāna’’ntiādi. Nanu ca kammasamuṭṭhānānaṃ kammato aññenapi paccayena bhavitabbanti? Bhavitabbaṃ, so pana kammagatikovāti paṭiyogīnivattanatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ, tenāha ‘‘na cittādayo’’ti. Cittādisamuṭṭhānānanti etthāpi ayamattho yathārahaṃ vattabbo. Itareti cittādito [Pg.456] aññe. Janakapaccayoti samuṭṭhāpakataṃ sandhāya vuttaṃ, paccayo pana kammapaccayova. Vuttaṃ hi ‘‘kusalākusalā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427).

359. ‘Do sự phân chia duyên’ nghĩa là do sự phân chia các pháp làm duyên và do sự phân chia trạng thái làm duyên. Thật vậy, bởi từ ‘do duyên’ này, trạng thái làm duyên của (mỗi đại như) địa đại v.v... đối với ba đại còn lại, bằng (chức năng) làm nền tảng v.v... vốn không chung cho các đại khác, đã được nói đến. Còn ở đây, sự phân chia trạng thái làm duyên một cách không sót của các pháp mà do chúng sự sanh khởi của địa đại v.v... xảy ra, và của chính địa đại v.v..., được nói đến. Đây là sự khác biệt của hai phương diện này. ‘Kamma’ là nghiệp thiện và bất thiện tạo ra sắc. ‘Citta’ là bất kỳ tâm nào tạo ra sắc. ‘Āhāra’ là vật thực nội phần tạo ra sắc. ‘Utu’ là bất kỳ thời tiết nào, về mặt ý nghĩa là hỏa đại. Sự xác định trong ‘kammameva’ (chỉ do nghiệp) là nhằm mục đích chỉ ra sự không lẫn lộn của các nguồn sanh; bằng sự xác định đó, trạng thái làm duyên một cách gián tiếp của nghiệp đối với một số (sắc) không do nghiệp sanh cũng được làm sáng tỏ. Thật vậy, ngài sẽ nói (câu) bắt đầu bằng ‘sanh từ tâm do nghiệp làm duyên’ v.v... Chẳng phải các (sắc) do nghiệp sanh cũng phải có duyên khác ngoài nghiệp hay sao? Phải có, nhưng duyên đó cũng có chiều hướng của nghiệp, vì vậy sự xác định được thực hiện để loại trừ đối tượng cạnh tranh. Do đó, ngài nói ‘không phải tâm v.v...’. Ở chỗ ‘của các pháp sanh từ tâm v.v...’, ý nghĩa này cũng nên được hiểu tương tự. ‘Itare’ (các pháp khác) là các duyên khác ngoài tâm v.v... ‘Duyên sanh’ được nói nhắm đến tính chất làm phát sanh, nhưng duyên (ở đây) chỉ là nghiệp duyên. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Tư thiện và bất thiện là duyên cho các uẩn dị thục và cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng nghiệp duyên’.

Sesānanti cittādisamuṭṭhānānaṃ. Pariyāyato upanissayapaccayo hotīti paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.9) arūpānaṃyeva upanissayapaccayassa āgatattā nippariyāyena rūpadhammānaṃ upanissayapaccayo natthi. Sutte pana ‘‘puggalaṃ upanissāya vanasaṇḍaṃ upanissāyā’’ti vacanato suttantikapariyāyena vinā abhāvo upanissayapaccayoti veditabbo. Cittaṃ janakapaccayo hotīti sahajātanissayāhārādivasena paccayo hontaṃ cittaṃ samuṭṭhāpakataṃ upādāya ‘‘janakapaccayo hotī’’ti vuttaṃ. Āhārautūsupi eseva nayo.

“Sesānanti cittādisamuṭṭhānānaṃ” (Đối với các đại còn lại, tức là đối với các đại do tâm v.v... làm sanh khởi). Vì trong bộ Paṭṭhāna, duyên y chỉ (upanissayapaccayo) chỉ được đề cập đến cho các pháp vô sắc theo cách gián tiếp, nên theo cách trực tiếp, không có duyên y chỉ cho các sắc pháp. Tuy nhiên, trong Kinh tạng, vì có nói rằng “nương vào một người, nương vào một khu rừng”, nên theo phương pháp của Kinh tạng, sự không thể thiếu vắng cần được hiểu là duyên y chỉ. (Câu) “Tâm là duyên sanh khởi” được nói đến là do dựa vào việc tâm làm sanh khởi, trong khi nó là duyên theo cách đồng sanh y chỉ, vật thực v.v... Đối với vật thực và thời tiết cũng theo phương pháp này.

Evaṃ kammādīnaṃ paccayadhammānaṃ vasena dhātūsu paccayavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃsamuṭṭhānānaṃ dhātūnampi vasena paccayavibhāgaṃ dassento paṭhamaṃ tāva ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’ntiādinā uddisitvā puna ‘‘tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātū’’tiādinā niddisati. Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātūti ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’nti ettha sāmaññato vuttā kammajapathavīdhātu. Kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsanti kammajānaṃ āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ sahuppattiyā attano upakārakānaṃ tāsaṃ upakārakato, ādhārabhāvato, uppādato yāva bhaṅgādharaṇato, vigamābhāvato ca sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti, hontī ca kammaṃ viya attano, tāsañca na janakavasena paccayo hoti asamuṭṭhāpakattā tāsaṃ. Kāmañcettha nissayapaccaya-ggahaṇeneva patiṭṭhābhāvo saṅgahito, pathavīdhātuyā pana anaññasādhāraṇakiccaṃ sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvoti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘patiṭṭhāvasena cā’’ti visuṃ katvā vuttaṃ. Ābandhanavasena cātiādīsupi eseva nayo. Tisantatimahābhūtānanti utucittāhārasamuṭṭhānānaṃ catumahābhūtānaṃ aññamaññaṃ avokiṇṇānaṃ, avicchedena pavattiṃ upādāya santatīti santatiggahaṇaṃ. Pathavīdhātuyā patiṭṭhābhāvo nāma sahajātānaṃ dhammānaṃyevāti āha ‘‘na patiṭṭhāvasenā’’ti. Na ābandhanavasenātiādīsupi eseva nayo. Etthāti [Pg.457] etesu kammasamuṭṭhānamahābhūtesu. ‘‘Cittasamuṭṭhānā pathavīdhātu cittasamuṭṭhānānaṃ itarāsa’’ntiādīsu sukaro tantinayo netunti ‘‘cittaāhāra…pe… eseva nayo’’ti atidisati.

Sau khi đã trình bày sự phân chia các duyên trong các đại theo cách của các pháp duyên là nghiệp v.v... như vậy, bây giờ, để trình bày sự phân chia các duyên theo cách của các đại do chúng làm sanh khởi, trước hết ngài đề mục bằng câu “đại hiển do nghiệp làm sanh khởi” v.v..., rồi sau đó, ngài thuyết minh bằng câu “trong đó, địa đại do nghiệp làm sanh khởi” v.v... Trong đó, “địa đại do nghiệp làm sanh khởi” chính là địa đại do nghiệp sanh đã được nói một cách tổng quát trong câu “đại hiển do nghiệp làm sanh khởi”. (Địa đại do nghiệp sanh) là duyên cho các (đại) khác do nghiệp làm sanh khởi, tức là ba đại thủy đại v.v... do nghiệp sanh, là những pháp hỗ trợ cho chính nó qua việc đồng sanh, do việc hỗ trợ chúng, do là nền tảng, do nâng đỡ từ lúc sanh cho đến lúc diệt, và do không vắng mặt, theo cách đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, hiện hữu, bất ly, và theo cách làm chỗ tựa. Và (địa đại) không phải là duyên theo cách sanh khởi cho chính nó và cho ba đại kia như nghiệp, vì nó không làm sanh khởi chúng. Và ở đây, thật vậy, chỉ bằng việc nêu lên duyên y chỉ thì trạng thái làm chỗ tựa đã được bao gồm. Tuy nhiên, để trình bày điểm đặc biệt này rằng “nhiệm vụ không chung với các đại khác của địa đại chính là làm chỗ tựa cho các pháp đồng sanh”, nên ngài đã nói riêng ra là “và theo cách làm chỗ tựa”. Trong các câu “và theo cách kết hợp” v.v... cũng theo phương pháp này. “Đối với ba dòng tương tục của đại hiển” (nghĩa là) đối với bốn đại hiển do thời tiết, tâm, vật thực làm sanh khởi, không trộn lẫn với nhau, việc dùng từ “dòng tương tục” là do dựa vào sự diễn tiến không gián đoạn. Trạng thái làm chỗ tựa của địa đại chỉ có đối với các pháp đồng sanh, vì vậy ngài nói “không theo cách làm chỗ tựa”. Trong các câu “không theo cách kết hợp” v.v... cũng theo phương pháp này. “Ở đây” tức là trong các đại hiển do nghiệp làm sanh khởi này. Trong các câu “địa đại do tâm làm sanh khởi (là duyên) cho các (đại) khác do tâm làm sanh khởi” v.v..., phương pháp của bản văn dễ dàng được dẫn đến, vì vậy ngài đã áp dụng tương tự bằng cách nói “tâm, vật thực... cũng theo phương pháp này”.

Sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panāti ettha ca-saddo samuccayattho, pana-saddo visesattho, tadubhayena ca yathāvuttasahajātādipaccayehi pavattamānā dhātuyo iminā visesena pavattantīti imamatthaṃ dīpeti.

Trong câu “Sahajātādipaccayavasappavattāsu ca pana”, từ “ca” có nghĩa là kết hợp, từ “pana” có nghĩa là đặc biệt. Và với cả hai từ đó, ngài làm sáng tỏ ý nghĩa này rằng: “các đại đang diễn tiến do các duyên đồng sanh v.v... đã được nói đến, chúng diễn tiến với sự đặc biệt này”.

Idāni taṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ekaṃ paṭiccā’’tigāthamāha. Tattha ekaṃ dhātuṃ paṭicca tisso dhātuyo catudhā sampavattanti, tisso dhātuyo paṭicca ekāva dhātu catudhā sampavattati, dve dhātuyo paṭicca dve dhātuyo chadhā sampavattantīti yojanā. Attho pana pathavīādīsu ekekissā paccayabhāve itarāsaṃ tissannaṃ tissannaṃ paccayuppannatāti ayameko catukko, tissannaṃ tissannaṃ paccayabhāve itarāya ekekissā paccayuppannatāti ayamaparo catukko, paṭhamadutiyā, tatiyacatutthā, paṭhamatatiyā, dutiyacatutthā, paṭhamacatutthā, dutiyatatiyāti imāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayabhāve tattha tattha itarāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayuppannatāti ayameko chakko. Evaṃ paccayabhāvena catudhā, chadhā ca pavattamānānaṃ ekakadvikatikavasena tikadukaekakavasena ca yathākkamaṃ paccayapaccayuppannatāvibhāgo veditabbo. Ayañca paccayabhāvo sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatapaccayavasena, tatthāpi ca aññamaññamukheneva veditabbo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ paṭiccavāre ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā, tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtaṃ, dve mahābhūte paṭicca dve mahābhūtā uppajjantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.53).

Bây giờ, để trình bày sự đặc biệt đó, ngài nói bài kệ “ekaṃ paṭicca”. Trong đó, cách kết nối (câu) là: “Duyên vào một đại, ba đại diễn tiến theo bốn cách; duyên vào ba đại, chỉ một đại diễn tiến theo bốn cách; duyên vào hai đại, hai đại diễn tiến theo sáu cách”. Về ý nghĩa, trong các đại địa v.v..., khi mỗi một đại là duyên, thì ba đại còn lại là quả của duyên, đây là một bộ bốn. Khi mỗi ba đại là duyên, thì một đại còn lại là quả của duyên, đây là một bộ bốn khác. (Khi) cặp thứ nhất và thứ hai, thứ ba và thứ tư, thứ nhất và thứ ba, thứ hai và thứ tư, thứ nhất và thứ tư, thứ hai và thứ ba, khi mỗi cặp trong số các đại này là duyên, thì trong mỗi trường hợp, cặp hai đại còn lại là quả của duyên, đây là một bộ sáu. Như vậy, cần phải hiểu sự phân chia duyên và quả của duyên theo thứ tự, theo cách một, hai, ba (làm duyên) và ba, hai, một (làm quả của duyên) của các đại đang diễn tiến theo bốn cách và sáu cách bằng trạng thái làm duyên. Và trạng thái làm duyên này cần được hiểu theo cách của các duyên đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, hiện hữu, bất ly; và trong số đó, cũng cần được hiểu chủ yếu qua duyên tương hỗ. Nhắm đến điều này mà trong phần Duyên khởi đã nói rằng: “Duyên vào một đại hiển, ba đại hiển sanh khởi; duyên vào ba đại hiển, một đại hiển sanh khởi; duyên vào hai đại hiển, hai đại hiển sanh khởi”.

Abhikkamapaṭikkamādīti ādi-saddena ādānavissajjanādikāyikakiriyākaraṇassa saṅgaho daṭṭhabbo. Uppīḷanassa paccayo hoti ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuvasena sijjhanato. Sāvāti pathavīdhātuyeva. Āpodhātuyā anugatā āpodhātuyā tattha appadhānabhāvaṃ, pathavīdhātuyā ca padhānabhāvanti patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi sātisayakiccattā tassā patiṭṭhāpanassa pādaṭṭhapanassa paccayo hotīti [Pg.458] sambandho. Avakkhepanassāti adhonikkhipanassa. Tattha ca garutarasabhāvāya āpodhātuyā sātisayo byāpāroti āha ‘‘pathavīdhātuyā anugatā āpodhātū’’ti. Tathā uddhaṅgatikā tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo vutto. Tiriyaṃ gatikāya vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassā anugatabhāvo gahito. Tattha ṭhitaṭṭhānato abhimukhaṃ pādassa haraṇaṃ atiharaṇaṃ, purato haraṇaṃ. Tato thokaṃ vītikkamma haraṇaṃ vītiharaṇaṃ, passato haraṇaṃ.

Trong câu `Abhikkamapaṭikkamādi` (bước tới, bước lui, v.v.), nên hiểu rằng từ `ādi` (v.v.) bao gồm cả việc thực hiện các hành động thuộc về thân như cầm lấy, buông ra, v.v. (Địa đại) là duyên cho sự đè nén vì được thành tựu bởi địa đại qua tác động va chạm. `Sā` (nó) chính là địa đại. (Địa đại) được thủy đại đi kèm; ở đây, thủy đại có vai trò không chính yếu, còn địa đại có vai trò chính yếu. Do đó, cũng giống như trong trạng thái đứng vững, trong cả việc đặt (chân) xuống, vì có phận sự ưu thắng, nên có sự liên kết rằng nó (địa đại) là duyên cho việc đặt xuống, tức là việc đặt bàn chân xuống. `Avakkhepana` (đặt xuống) có nghĩa là đặt xuống phía dưới. Và ở đó, vì thủy đại có bản chất nặng hơn nên có tác dụng ưu thắng, do đó nói rằng: “Thủy đại được địa đại đi kèm”. Tương tự, vì hỏa đại có tính đi lên, nên trong việc nhấc lên, sự đi kèm của nó (hỏa đại) với phong đại đã được nói đến. Vì phong đại có tính đi ngang nên có tác dụng ưu thắng trong việc đưa qua và đưa quá, do đó sự đi kèm của nó (phong đại) với hỏa đại được hiểu ngầm. Trong đó, việc đưa chân tới phía trước từ vị trí đang đứng là `atiharaṇa`, tức là đưa ra phía trước. Việc đưa chân đi quá một chút từ vị trí đó là `vītiharaṇa`, tức là đưa sang một bên.

Ekekena mukhenāti ‘‘patthaṭattā pathavī’’tiādinā (visuddhi. 1.347) vibhattesu terasasu ākāresu ekekena dhātūnaṃ pariggaṇhanamukhena. Svāyanti so ayaṃ upacārasamādhi. Kathaṃ panassa vavatthānapariyāyoti āha ‘‘catunnaṃ dhātūna’’ntiādi.

`Ekekena mukhena` (bởi từng phương diện một) có nghĩa là: bởi từng phương diện trong số mười ba phương diện đã được phân chia qua câu “địa đại do có đặc tính cứng chắc” v.v., là phương cách để nắm bắt các đại. `Svāyaṃ` có nghĩa là: đây là cận hành định. (Câu hỏi:) Nhưng làm thế nào mà định này lại có tên gọi là `vavatthāna` (sự xác định)? (Để trả lời,) ngài đã nói câu `catunnaṃ dhātūnaṃ` (của bốn đại) v.v.

360. Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘idañca panā’’tiādi vuttaṃ. Suññataṃ avagāhatīti dhātumattatādassanena rūpakāyassa anattakataṃ vavatthāpayato tadanusārena nāmakāyassāpi anattakatā supākaṭā hotīti sabbaso attasuññataṃ pariyogāhati tattha patiṭṭhahati. Sattasaññaṃ samugghātetīti tato eva ‘‘satto poso itthī puriso’’ti evaṃ pavattaṃ ayāthāvasaññaṃ ugghāteti samūhanati. Vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamānoti sasantāne viya parasantānepi dhātumattatāya sudiṭṭhattā khīṇāsavo viya ‘‘ime sīhabyagghādayo vāḷamigā, ime yakkharakkhasā’’ti evamādivikappaṃ akaronto bhayabheravaṃ sahati abhibhavati. Yathāvuttavikappanāpajjanaṃ hi bhayabheravasahanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. Ugghāto uppilāvitattaṃ. Nigghāto dīnabhāvappatti. Mahāpañño ca pana hoti dhātuvasena kāye sammadeva ghanavinibbhogassa karaṇato. Tathā hidaṃ kammaṭṭhānaṃ buddhicaritassa anukūlanti vuttaṃ, sugatiparāyaṇo vā indriyānaṃ aparipakkatāyanti adhippāyo.

360. Bây giờ, để chỉ ra những lợi ích của pháp tu này, câu bắt đầu bằng `idañca pana` đã được nói đến. `Suññataṃ avagāhati` (thâm nhập vào tánh không) có nghĩa là: đối với hành giả, người xác định được tính vô ngã của sắc thân qua việc thấy nó chỉ là các đại, thì theo đó, tính vô ngã của danh thân cũng trở nên rất rõ ràng; do vậy, vị ấy hoàn toàn thâm nhập vào tánh không của tự ngã và an trú trong đó. `Sattasaññaṃ samugghāteti` (nhổ bật chúng sanh tưởng) có nghĩa là: chính vì lý do đó, vị ấy nhổ bật và loại trừ tri giác sai lầm diễn tiến như là “chúng sanh, con người, người nữ, người nam”. `Vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamāno` (không khởi lên các ý niệm về thú dữ, dạ xoa, la sát, v.v.) có nghĩa là: vì đã thấy rõ trạng thái chỉ là các đại trong dòng tương tục của người khác cũng như trong dòng tương tục của chính mình, nên giống như một vị lậu tận, vị ấy không tạo ra các ý niệm như “đây là những thú dữ như sư tử, cọp; đây là các dạ xoa, la sát”, và do đó chịu đựng và vượt qua được sự sợ hãi và kinh hoàng. Thật vậy, việc không rơi vào các ý niệm đã nói trên được cho là nguyên nhân của việc chịu đựng được sự sợ hãi và kinh hoàng. `Ugghāta` là trạng thái hân hoan. `Nigghāta` là sự rơi vào trạng thái khốn khổ. Hơn nữa, vị ấy trở thành người có trí tuệ lớn do đã thực hiện đúng đắn việc phân tích khối đặc trong thân theo phương diện các đại. Vì đề mục thiền này đã được nói là phù hợp với người có trí tánh; hoặc ý nghĩa là, nếu các căn chưa thuần thục thì vị ấy sẽ hướng đến cõi lành.

Ekūnavīsatibhāvanānayapaṭimaṇḍitassa

Của (pháp môn) được trang hoàng bởi mười chín phương pháp tu tập.

Catudhātuvavatthānaniddesassa līnatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của chương phân tích về sự xác định tứ đại đã kết thúc.

361. ‘‘Ko [Pg.459] samādhī’’tiādinā sarūpādipucchā yāvadeva vibhāgāvabodhanatthā. Sarūpādito hi ñātassa pabhedo vuccamāno suviññeyyo hoti saṅkhepapubbakattā vitthārassa, vitthāravidhinā ca saṅkhepavidhi saṅgayhatīti ‘‘samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ko samādhī’’tiādināpi samādhisseva pakārabhedo dassīyati, bhāvanānisaṃsopi bhāvanānayanissito evāti adhippāyena ‘‘vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Sabbappakāratoti palibodhupacchedādikassa sabbassa bhāvanāya pubbakiccassa karaṇappakārato ceva sabbakammaṭṭhānabhāvanāvibhāvanato ca.

361. Câu hỏi về tự thể v.v. bắt đầu bằng `Ko samādhi` (Định là gì?) chỉ nhằm mục đích liễu tri thông qua sự phân tích. Thật vậy, khi sự phân loại của một pháp đã được biết qua tự thể v.v. của nó được trình bày, thì sẽ dễ hiểu, vì sự trình bày chi tiết được đi trước bởi sự trình bày tóm tắt, và phương pháp tóm tắt cũng được bao hàm trong phương pháp chi tiết. Do đó, đã nói rằng: “để trình bày chi tiết về định và phương pháp tu tập”. Hoặc là, qua câu hỏi `Ko samādhi` v.v., sự phân loại các loại định cũng được chỉ ra, và với ý rằng lợi ích của việc tu tập cũng tùy thuộc vào phương pháp tu tập, nên đã nói rằng: “để trình bày chi tiết và phương pháp tu tập”. `Sabbappakārato` (bởi tất cả các cách) có nghĩa là: vừa bởi cách thức thực hiện tất cả các phận sự chuẩn bị cho việc tu tập như đoạn trừ các chướng ngại v.v., vừa bởi sự giải thích rõ ràng về việc tu tập tất cả các đề mục thiền.

‘‘Samattā hotī’’ti vatvā tameva samattabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘duvidhoyevā’’tiādi vuttaṃ. Idha adhippeto samādhīti lokiyasamādhiṃ āha. Dasasu kammaṭṭhānesūti yāni heṭṭhā ‘‘upacārāvahānī’’ti vuttāni dasa kammaṭṭhānāni, tesu. Appanāpubbabhāgacittesūti appanāya pubbabhāgacittesu aṭṭhannaṃ jhānānaṃ pubbabhāgacittuppādesu. Ekaggatāti ekāvajjanavīthiyaṃ, nānāvajjanavīthiyañca ekaggatā. Avasesakammaṭṭhānesūti ‘‘appanāvahānī’’ti vuttesu tiṃsakammaṭṭhānesu.

Sau khi nói `samattā hoti` (được viên mãn), để làm rõ chính trạng thái viên mãn ấy, câu bắt đầu bằng `duvidho yeva` (chỉ có hai loại) đã được nói đến. Bằng câu `idha adhippeto samādhi` (định được chủ trương ở đây), ngài đề cập đến định thuộc về thế gian. `Dasasu kammaṭṭhānesu` (trong mười đề mục thiền) có nghĩa là: trong mười đề mục thiền đã được nói ở dưới là `upacārāvahāni` (đưa đến cận hành). `Appanāpubbabhāgacittesu` (trong các tâm thuộc giai đoạn chuẩn bị của an chỉ) có nghĩa là: trong các tâm thuộc giai đoạn chuẩn bị của an chỉ, trong sự sanh khởi của các tâm thuộc giai đoạn chuẩn bị của tám thiền. `Ekaggatā` (nhất tâm) là nhất tâm trong lộ trình tâm có một sự hướng tâm và trong lộ trình tâm có nhiều sự hướng tâm. `Avasesakammaṭṭhānesu` (trong các đề mục thiền còn lại) có nghĩa là: trong ba mươi đề mục thiền đã được nói là `appanāvahāni` (đưa đến an chỉ).

Samādhiānisaṃsakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Chương Bàn Về Lợi Ích Của Định.

362. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, tattha sukhavihāro diṭṭhadhammasukhavihāro. Kāmaṃ ‘‘samāpajjitvā’’ti etena appanāsamādhiyeva vibhāvito, ‘‘ekaggacittā’’ti pana padena upacārasamādhinopi gahaṇaṃ hotīti tato nivattanatthaṃ ‘‘appanāsamādhibhāvanā’’ti vuttaṃ. Na kho paneteti ete bāhirakabhāvitā jhānadhammā cittekaggatāmattakarā. Ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane ‘‘sallekhā’’ti na vuccanti kilesānaṃ sallekhanapaṭipadā na hotīti katvā, sāsane pana avihiṃsādayopi sallekhāva lokuttarapādakattā.

362. `Diṭṭhadhamma` (hiện pháp) được gọi là tự thể được chứng nghiệm trực tiếp; sự an trú trong an lạc ở đó là `diṭṭhadhammasukhavihāra` (hiện pháp lạc trú). Mặc dù qua từ `samāpajjitvā` (sau khi nhập), chỉ có an chỉ định được làm rõ, nhưng qua từ `ekaggacittā` (tâm nhất điểm), cận hành định cũng được bao gồm; do đó, để loại trừ cận hành định, từ `appanāsamādhibhāvanā` (sự tu tập an chỉ định) đã được sử dụng. `Na kho panete` (nhưng không phải những pháp này) có nghĩa là: những pháp thiền này do ngoại đạo tu tập chỉ tạo ra sự nhất tâm đơn thuần. Trong giới luật của bậc Thánh, trong giáo pháp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, chúng không được gọi là `sallekha` (pháp đoạn giảm), vì chúng không phải là pháp hành để đoạn giảm phiền não. Tuy nhiên, trong giáo pháp, ngay cả những pháp như vô hại v.v. cũng chính là `sallekha` vì chúng là nền tảng cho pháp siêu thế.

Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā saṃkiliṭṭhatāya paramasambādhe ativiya saṅkaṭaṭṭhānabhūte saṃsārappavatte. Okāsādhigamanayenāti atthapaṭilābhayoggassa navamakhaṇasaṅkhātassa okāsassa adhigamanayena. Tassa [Pg.460] hi dullabhatāya appanādhigamampi anadhigamayamāno saṃvegabahulo puggalo upacārasamādhimhiyeva ṭhatvā vipassanāya kammaṃ karoti ‘‘sīghaṃ saṃsāradukkhaṃ samatikkamissāmī’’ti.

Sambādheti (làm cho chật chội): Do bị ô nhiễm bởi các phiền não như ái dục v.v..., trong dòng luân hồi là nơi vô cùng chật chội, là chỗ cực kỳ eo hẹp. Okāsādhigamanayenāti (bằng cách chứng đắc cơ hội) có nghĩa là bằng cách chứng đắc cơ hội được gọi là sát-na thứ chín, là cơ hội thích hợp cho việc thành tựu lợi ích (siêu thế). Vì rằng cơ hội ấy khó được, nên người có nhiều sự xúc động, không chờ đợi cả sự chứng đắc an chỉ định, đứng vững trong cận định rồi thực hành công việc minh sát với ý nghĩ rằng: "Ta sẽ mau chóng vượt qua khổ luân hồi".

Abhiññāpādakanti iddhividhādiabhiññāñāṇapādakabhūtaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Hotīti vuttanayāti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘iminā pakārena vuttanayā’’ti sesābhiññānampi vuttappakāraṃ saṅgaṇhāti. Sati sati āyataneti purimabhavasiddhe abhiññādhigamassa kāraṇe vijjamāne. Abhiññādhigamassa hi adhikāro icchitabbo, yo ‘‘pubbahetū’’ti vuccati. Na samāpattīsu vasībhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘sati sati āyatane’’ti (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102). Abhiññāsacchikaraṇīyassāti vakkhamānavibhāgāya abhivisiṭṭhāya paññāya sacchikātabbassa. Dhammassāti bhāvetabbassa ceva vibhāvetabbassa ca dhammassa. Abhiññāsacchikiriyāya cittaṃ abhininnāmetīti yojanā. Tatra tatrevāti tasmiṃ tasmiṃyeva sacchikātabbadhamme. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ sakkhibhabbataṃ.

Abhiññāpādakanti (là nền tảng cho thắng trí) có nghĩa là nền tảng, là cơ sở cho trí thắng trí như thần túc thông v.v... Trong câu Hotīti vuttanayā, từ iti có nghĩa là loại, cách thức; do đó, nó bao gồm cả loại đã được nói đến của các thắng trí còn lại với ý nghĩa "có phương pháp đã được nói theo cách này". Sati sati āyatane (khi có xứ này xứ kia) có nghĩa là khi có mặt nhân tố để chứng đắc thắng trí đã thành tựu trong kiếp trước. Vì rằng sự thực hành vượt trội để chứng đắc thắng trí là điều cần được mong muốn, cái được gọi là "nhân quá khứ", chứ không phải là sự thuần thục trong các bậc thiền chứng. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói "khi có xứ này xứ kia". Abhiññāsacchikaraṇīyassa (của pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí) có nghĩa là của pháp cần được chứng ngộ bằng trí tuệ thù thắng có sự phân tích sẽ được nói đến. Dhammassa (của pháp) có nghĩa là của pháp cần được tu tập và cần được làm cho rõ ràng. Nên hiểu sự liên kết là "hướng tâm đến việc chứng ngộ bằng thắng trí". Tatra tatreva (chính tại nơi đó) có nghĩa là chính trong mỗi pháp cần được chứng ngộ ấy. Sakkhibhabbo là người có khả năng trở thành nhân chứng, có khả năng trực nhận; trạng thái của người ấy là sakkhibhabbatā; (hướng đến) taṃ sakkhibhabbataṃ (trạng thái có khả năng trở thành nhân chứng ấy).

Taṃ taṃ bhavagamikammaṃ ārabbha bhavapatthanāya anuppannāyapi kammassa katūpacitabhāveneva bhavapatthanākiccaṃ sijjhatīti dassento āha ‘‘apatthayamānā vā’’ti. Saha byeti pavattatīti sahabyo, sahāyo, idha pana ekabhavūpago adhippeto, tassa bhāvo sahabyatā, taṃ sahabyataṃ.

Để chỉ rõ rằng: "Dù cho sự mong cầu tái sanh chưa khởi lên, chỉ do trạng thái đã làm và đã tích lũy của nghiệp khi lấy nghiệp đưa đến cõi này cõi kia làm đối tượng, phận sự mong cầu tái sanh vẫn được thành tựu", ngài đã nói "hoặc không mong cầu". Saha byeti pavattatīti sahabyo (sahabyo là người cùng diễn tiến, cùng đi), tức là bạn đồng hành; nhưng ở đây, được hiểu là người cùng sanh vào một cõi. Trạng thái của người ấy là sahabyatā (sự đồng sanh); (hướng đến) taṃ sahabyataṃ (sự đồng sanh ấy).

Kiṃ pana appanāsamādhibhāvanāyeva bhavavisesānisaṃsā, udāhu itarāpīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘upacārasamādhibhāvanāpī’’tiādi.

Tác ý đến câu chất vấn rằng: "Nhưng phải chăng chỉ có sự tu tập an chỉ định mới có quả báu là cõi sanh đặc biệt, hay là cả pháp khác (sự tu tập cận định) cũng vậy?", ngài đã nói "cả sự tu tập cận định..." v.v...

Nibbānanti tissannaṃ dukkhatānaṃ nibbutiṃ. Rūpadhamme pariyāpannā vijjamānāpi saṅkhāradukkhatā cittassa abhāvena asantasamāva. Tenāha ‘‘sukhaṃ viharissāmā’’ti. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādukkhaanattanibbidāvirāganirodhapaṭinissaggavivaṭṭānupassanāti imāhi aṭṭhahi, aṭṭhahi ca ariyamaggaphalañāṇehīti evaṃ soḷasahi. Navahi samādhicariyāhīti [Pg.461] pañcannaṃ rūpajjhānānaṃ, catunnaṃ arūpajjhānānañca vasena evaṃ navahi. Keci pana ‘‘cattāro rūpajjhānasamādhī, cattāro arūpajjhānasamādhī, ubhayesaṃ upacārasamādhiṃ ekaṃ katvā evaṃ navā’’ti vadanti.

Nibbāna (Niết-bàn) là sự dập tắt của ba loại khổ tánh. Dù cho hành khổ tánh bao gồm trong sắc pháp có hiện hữu, nhưng do không có tâm nên cũng giống như không có. Do đó, ngài nói "chúng ta sẽ an trú lạc". Soḷasahi ñāṇacariyāhi (bởi mười sáu trí hạnh) là bởi tám pháp quán này: vô thường quán, khổ quán, vô ngã quán, yếm ly quán, ly tham quán, diệt tận quán, xả ly quán, và chuyển hướng quán; và bởi tám thánh đạo trí và thánh quả trí, như vậy là mười sáu. Navahi samādhicariyāhi (bởi chín định hạnh) là theo cách của năm thiền sắc giới và bốn thiền vô sắc giới, như vậy là chín. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "Bốn định thiền sắc giới, bốn định thiền vô sắc giới, và gộp cận định của cả hai thành một, như vậy là chín".

Samādhibhāvanāyogeti samādhibhāvanāya anuyoge anuyuñjane, samādhibhāvanāsaṅkhāte vā yoge. Yogoti bhāvanā vuccati. Yathāha ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī’’ti (dha. pa. 282).

Samādhibhāvanāyoge (trong sự thực hành tu tập định) có nghĩa là trong sự chuyên tâm, nỗ lực tu tập định, hoặc trong sự thực hành được gọi là tu tập định. Yoga (sự thực hành) được gọi là bhāvanā (sự tu tập). Như đã được nói: "Trí tuệ quả thật sanh khởi từ sự thực hành".

363. Samādhipīti pi-saddena sīlaṃ sampiṇḍeti.

363. Trong từ Samādhipi, bằng từ pi (cũng), bao gồm cả giới.

Samādhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương trình định đã hoàn tất.

Iti ekādasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ mười một.

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

Phần đầu tiên đã hoàn tất.

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Subcommentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Con xin đảnh lễ đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Giác. Visuddhimagga-mahāṭīkā Đại Phụ Chú Thanh Tịnh Đạo (Paṭhamo bhāgo) (Phần Thứ Nhất) Ganthārambhakathā Lời Tựa Saddhammaraṃsimālī [Pg.1] yo, vineyyakamalākare; Vibodhesi mahāmoha-tamaṃ hantvāna sabbaso. Bậc có tràng hoa tia sáng là Chánh pháp, sau khi đã diệt trừ hoàn toàn bóng tối vĩ đại là vô minh, đã làm cho nở rộ trong hồ sen là chúng sanh cần được tế độ. Ñāṇātisayabimbaṃ taṃ, visuddhakaruṇāruṇaṃ; Vanditvā nirupaklesaṃ, buddhādiccaṃ mahodayaṃ. Sau khi đã đảnh lễ vị Phật-mặt trời ấy, là bậc có vầng sáng là trí tuệ siêu việt, có ánh bình minh là lòng bi mẫn thanh tịnh, có sự mọc lên vĩ đại, và hoàn toàn không có phiền não. Lokālokakaraṃ dhammaṃ, guṇarasmisamujjalaṃ; Ariyasaṅghañca samphullaṃ, visuddhakamalākaraṃ. (Con cũng đảnh lễ) Chánh pháp, là pháp tạo ra ánh sáng trong thế gian; và Thánh Tăng, là Tăng đoàn rực rỡ với những tia sáng là các đức hạnh, đã nở rộ, và là hồ sen thanh tịnh. Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye; Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā. Như vậy, nhờ oai lực của phước báu nào được sanh ra từ việc đảnh lễ Tam Bảo, sau khi trở thành người có các chướng ngại đã được diệt trừ ở khắp mọi nơi, tôi (sẽ...). Sampannasīlācārena, dhīmatā sucivuttinā; Ajjhesito dāṭhānāgattherena thiracetasā. ...được trưởng lão Dāṭhānāga, bậc có giới hạnh và tư cách đầy đủ, có trí tuệ, có sinh kế trong sạch, có tâm vững chắc, thỉnh cầu. Visuddhacarito nātho, yaṃ visuddhimanuttaraṃ; Patvā desesi karuṇāsamussāhitamānaso. Đấng Hộ Trì, bậc có hạnh kiểm thanh tịnh, có tâm được thúc đẩy bởi lòng bi mẫn, sau khi đã chứng đắc sự thanh tịnh vô thượng nào, đã thuyết giảng (sự thanh tịnh ấy). Tassā adhigamūpāyo, visuddhanayamaṇḍito; Visuddhimaggo yo vutto, suvisuddhapadakkamo. Con đường thanh tịnh nào đã được nói đến, là phương tiện để chứng đắc sự thanh tịnh ấy, được trang hoàng bằng những phương pháp thanh tịnh, có thứ tự các đề mục rất thanh tịnh. Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ. (Tôi sẽ soạn chú giải) rất thanh tịnh, không pha trộn, có sự quyết đoán về ý nghĩa tinh tế, và không trái ngược với học thuyết của các vị cư trú tại Đại Tự. Tassa [Pg.2] nissāya porāṇaṃ, kathāmaggaṃ anākulaṃ; Tantinayānugaṃ suddhaṃ, karissāmatthavaṇṇanaṃ. Nương theo con đường diễn giải cổ xưa không rối rắm của tác phẩm ấy, tôi sẽ soạn bản chú giải ý nghĩa, phù hợp với phương pháp của Thánh điển và thanh tịnh. Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ; Vibhajantassa tassatthaṃ, nisāmayatha sādhavoti. Như vậy, hỡi các bậc thiện trí, quý vị hãy lắng nghe tôi, người đang mong muốn sự tồn tại lâu dài của Chánh pháp và đang phân tích ý nghĩa của tác phẩm ấy. Nidānādikathāvaṇṇanā Chú giải về lời nói về nhân duyên, v.v... 1. Svāyaṃ visuddhimaggo yaṃ suttapadaṃ nissāya paṭṭhapīyati, taṃ tāva nikkhipitvā tassa nidānādiniddhāraṇamukhena nānappakārato atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi āraddhaṃ. Dhammaṃ saṃvaṇṇentena hi ādito tassa nidānaṃ vattabbaṃ, tato payojanaṃ piṇḍattho padattho sambandho adhippāyo codanā sodhanaṃ vattabbaṃ. Tathā ceva ācariyena paṭipannaṃ. Ettha hi bhagavantaṃ kirātiādi desanāya nidānapayojananiddhāraṇaṃ, visuddhimaggaṃ bhāsissantiādi piṇḍatthaniddhāraṇaṃ, sīle ṭhatvātiādi padatthasambandhādhippāyavibhāvanā, kiṃ sīlantiādi codanā, tato paraṃ sodhanaṃ, samādhipaññākathāsupi eseva nayo. Kasmā panettha vissajjanagāthā ādimhi nikkhittā, na pucchāgāthā. Pucchāpubbikā hi vissajjanāti? Vuccate – tadatthassa maṅgalabhāvato, sāsanassa ādikalyāṇādibhāvavibhāvanato, bhayādiupaddavanivāraṇena antarāyavidhamanato, upari saṃvaṇṇetabbadhammasaṅgahato cāti veditabbaṃ. 1. Con Đường Thanh Tịnh này, nương vào câu kinh nào mà được thiết lập, trước hết đặt câu kinh ấy ra, rồi để giải thích ý nghĩa của nó theo nhiều cách khác nhau qua phương pháp chỉ rõ nhân duyên v.v..., (vị Luận sư) đã bắt đầu bằng câu “sīle patiṭṭhāya” v.v... Thật vậy, vị (Luận sư) khi giải thích Chánh pháp, trước hết nên nói về nhân duyên của nó, sau đó là mục đích, ý nghĩa tổng quát, ý nghĩa từng từ, sự liên kết, chủ ý, câu chất vấn, và sự làm trong sạch. Và vị Luận sư đã thực hành đúng như vậy. Ở đây, thật vậy, đoạn “bhagavantaṃ kira” v.v... là sự chỉ rõ nhân duyên và mục đích của bài thuyết giảng; đoạn “visuddhimaggaṃ bhāsissanti” v.v... là sự chỉ rõ ý nghĩa tổng quát; đoạn “sīle ṭhatvā” v.v... là sự trình bày ý nghĩa từng từ, sự liên kết và chủ ý; đoạn “kiṃ sīlaṃ” v.v... là câu chất vấn; sau đó là sự làm trong sạch. Trong các phần nói về định và tuệ cũng theo phương pháp tương tự. Tại sao ở đây câu kệ trả lời lại được đặt ở đầu, mà không phải câu kệ hỏi? Chẳng phải sự trả lời thường có câu hỏi đi trước sao? Xin thưa rằng: Nên hiểu rằng (câu kệ trả lời được đặt ở đầu) là vì ý nghĩa của nó có tính cách cát tường, vì nó trình bày tính chất toàn thiện ở đoạn đầu v.v... của giáo pháp, vì nó xua tan các chướng ngại bằng cách ngăn ngừa các hiểm họa v.v..., và vì nó tóm thâu các pháp sẽ được giải thích ở phần sau. Etthāha – kasmā panāyaṃ visuddhimaggakathā vatthupubbikā āraddhā, na satthuthomanāpubbikāti? Vuccate – visuṃ asaṃvaṇṇanādibhāvato. Sumaṅgalavilāsinīādayo viya hi dīghanikāyādīnaṃ nāyaṃ visuṃ saṃvaṇṇanā, na pakaraṇantaraṃ vā abhidhammāvatārasumatāvatārādi viya. Tāsaṃyeva pana sumaṅgalavilāsinīādīnaṃ visesabhūtā. Tenevāha ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā). Atha vā thomanāpubbikāpi cāyaṃ kathā na vatthupubbikāvāti daṭṭhabbaṃ. Sāsane hi vatthukittanaṃ na loke viya kevalaṃ hoti, sāsanasampattikittanattā pana satthu aviparītadhammadesanābhāvavibhāvanena satthuguṇasaṃkittanaṃ ulliṅgantameva pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘ettāvatā tisso sikkhā’’tiādi. Sotāpannādibhāvassa ca kāraṇanti ettha hi ādi-saddena sabbasakadāgāmianāgāmino [Pg.3] viya sabbepi arahanto saṅgayhanti vibhāgassa anuddhaṭattā. Tena tiṇṇampi bodhisattānaṃ nibbedhabhāgiyā sīlādayo idha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādivacanena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Tiṇṇampi hi nesaṃ carimabhave visesato saṃsārabhayikkhaṇaṃ, yathāsakaṃ sīle patiṭṭhāya samathavipassanaṃ ussukkāpetvā taṇhājaṭāvijaṭanapaṭipatti ca samānāti. Atha vā ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti sādhāraṇavacanena sātisayaṃ, niratisayañca taṇhājaṭāvijaṭanaṃ gahitaṃ. Tattha yaṃ niratisayaṃ savāsanappahānatāya. Tena satthu pahānasampadā kittitā hoti, tannimittā ñāṇasampadā ca. Tadubhayena nānantarikatāya ānubhāvasampadādayopīti. Evampi thomanāpubbikāyaṃ kathāti veditabbaṃ. Atha vā thomanāpubbikā evāyaṃ kathāti daṭṭhabbaṃ, ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādinā satthu thomanaṃ purakkhatvā saṃvaṇṇanāya āraddhattā. Sā panāyaṃ yasmā pucchantassa ajjhāsayānurūpaṃ byākaraṇasamatthatāya vibhāvanavasena pavattitā, āciṇṇañcetaṃ ācariyassa yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammānukūlaṃ saṃvaṇṇanārambhe satthu abhitthavanaṃ. Tasmā iminā kāraṇena evamettha thomanā pavattitāti. Thomanākārassa vuccamānassa kāraṇaṃ uddharantena paṭhamaṃ vissajjanagāthaṃ nikkhipitvā tassā nidānacodanāmukhena pucchāgāthaṃ sarūpato ca atthato ca dassetvā tassā pucchāya aviparītabyākaraṇasamatthabhāvāvajotanaṃ bhagavato thomanaṃ purakkhatvā yathādhippetadhammasaṃvaṇṇanā katā. Tenāha ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi. Tattha gāthāya attho parato āvi bhavissati. Ở đây có người hỏi: Tại sao luận giải Thanh Tịnh Đạo này lại được bắt đầu với đề tài trước, mà không phải với sự tán dương Đức Thế Tôn trước? Xin thưa: Vì đây không phải là một bản sớ giải riêng biệt. Thật vậy, đây không phải là sớ giải riêng biệt cho các bộ kinh như Trường Bộ v.v... giống như các bộ Sumaṅgalavilāsinī v.v..., cũng không phải là một luận điển độc lập như Abhidhammāvatāra, Sumatāvatāra v.v... Mà thực ra, nó là phần đặc biệt của chính những bộ sớ giải như Sumaṅgalavilāsinī ấy. Vì thế, ngài đã nói: “Thanh Tịnh Đạo ở giữa” v.v... Hoặc là, nên hiểu rằng luận giải này cũng có sự tán dương đi trước, chứ không chỉ có đề tài đi trước. Thật vậy, trong giáo pháp, việc nêu lên đề tài không chỉ đơn thuần như ở ngoài đời. Mà vì là sự tuyên thuyết về sự toàn hảo của giáo pháp, nên nó diễn tiến bằng cách ám chỉ đến việc tán dương công đức của Đức Thế Tôn qua việc làm sáng tỏ rằng Ngài có pháp thuyết không sai lạc. Thật vậy, ngài sẽ nói: “Bấy nhiêu đó là ba học phần” v.v... Và trong câu “là nhân cho trạng thái Dự lưu v.v...”, từ “v.v...” (ādi-saddena) bao gồm tất cả các bậc Nhất lai, Bất lai, cũng như tất cả các bậc A-la-hán, vì sự phân chia không được nêu ra. Do đó, nên hiểu rằng các pháp như giới v.v... thuộc phần quyết trạch của cả ba vị Bồ-tát đều được bao gồm ở đây qua câu “An trú vào giới...” v.v... Thật vậy, đối với cả ba vị ấy, trong kiếp chót, việc quán xét sự đáng sợ của luân hồi một cách đặc biệt, việc an trú vào giới của riêng mình rồi nỗ lực tu tập chỉ và quán, và pháp hành gỡ rối mớ bòng bong ái dục là tương đồng. Hoặc là, qua lời nói chung “người ấy gỡ rối mớ bòng bong này”, việc gỡ rối mớ bòng bong ái dục có hơn (sātisayaṃ) và không hơn (niratisayaṃ) đã được đề cập. Trong đó, cái “không hơn” là do sự đoạn trừ cùng với tập khí (savāsanappahānatāya). Nhờ đó, sự toàn hảo về đoạn trừ (pahānasampadā) của Đức Thế Tôn được tán dương, và do đó, sự toàn hảo về trí tuệ (ñāṇasampadā) cũng được tán dương. Và do cả hai điều đó, một cách không gián đoạn, sự toàn hảo về oai lực (ānubhāvasampadā) v.v... cũng được tán dương. Như vậy cũng nên biết rằng luận giải này có sự tán dương đi trước. Hoặc là, nên hiểu rằng luận giải này chỉ có sự tán dương đi trước, vì nó được bắt đầu bằng cách đặt lên trước sự tán dương Đức Thế Tôn qua câu “có trí tuệ vận hành không bị ngăn ngại trong tất cả các pháp” v.v... Hơn nữa, vì luận giải này được tiến hành nhằm mục đích làm sáng tỏ khả năng giải đáp tương ứng với khuynh hướng của người hỏi, và đây là thông lệ của vị Luận sư, tức là việc tán dương Đức Thế Tôn ở đầu phần sớ giải, phù hợp với pháp cần được giải thích. Vì lý do này, sự tán dương ở đây được tiến hành như vậy. Vị Luận sư, khi muốn nêu lên lý do cho cách thức tán dương sắp được nói đến, trước hết đã đặt ra kệ tụng giải đáp, rồi thông qua việc chất vấn về duyên khởi của kệ tụng đó, ngài đã trình bày kệ tụng câu hỏi cả về hình thức lẫn ý nghĩa, sau đó đặt lên trước sự tán dương Đức Thế Tôn, điều làm sáng tỏ khả năng giải đáp không sai lạc cho câu hỏi đó, rồi mới thực hiện việc luận giải về pháp theo như ý muốn. Vì thế, ngài nói: “An trú vào giới...” v.v... Ở đây, ý nghĩa của kệ tụng sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau. Itītiādīsu itīti ayaṃ iti-saddo hetu parisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetumhi āgato. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.197) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ [Pg.4] nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ, kiṃpaccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, sanniṭṭhāneti attho. ‘‘Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane daṭṭhabbo, pakāretipi vattuṃ vaṭṭateva. Paṭhamo pana iti-saddo parisamāpane daṭṭhabbo. Hīti avadhāraṇe. Idanti āsannapaccakkhavacanaṃ yathādhigatassa suttapadassa abhimukhīkaraṇato. Trong câu “Iti hīdaṃ vuttaṃ” v.v..., về từ “iti”, từ iti này có nhiều nghĩa khác nhau như: nguyên nhân, kết thúc, bắt đầu, đảo ngược ý nghĩa của từ, loại, xác định, chỉ dẫn, v.v... Thật vậy, từ này xuất hiện với nghĩa “nguyên nhân” trong các đoạn như: “Này các Tỳ khưu, vì nó bị biến hoại, do đó nó được gọi là ‘sắc’” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “kết thúc” trong các đoạn như: “Này các Tỳ khưu, vì vậy, các con hãy là người thừa tự Pháp của ta, đừng là người thừa tự tài vật. Ta có lòng thương tưởng đến các con: ‘Làm sao để các đệ tử của ta là người thừa tự Pháp, không phải là người thừa tự tài vật!’” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “bắt đầu” trong các đoạn như: “Hoặc là, vị ấy từ bỏ việc xem múa, hát, nhạc, kịch, những loại như vậy” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “đảo ngược ý nghĩa của từ” trong các đoạn như: “‘Māgaṇḍiya’ là tên gọi, danh xưng, khái niệm, cách nói, danh, danh nghiệp, định danh, từ nguyên, văn tự, ngôn từ của vị Bà-la-môn ấy” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “loại” trong các đoạn như: “Này các Tỳ khưu, như vậy, kẻ ngu có sợ hãi, bậc trí không sợ hãi. Kẻ ngu có tai họa, bậc trí không tai họa. Kẻ ngu có nguy hiểm, bậc trí không nguy hiểm” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “xác định” – tức là quyết định – trong các đoạn như: “Này Ānanda, khi được hỏi: ‘Có phải già-chết do duyên này mà có không?’, nên trả lời rằng: ‘Có’. Nếu được hỏi: ‘Già-chết do duyên gì?’, nên trả lời rằng: ‘Già-chết do duyên sanh’” v.v... Nó xuất hiện với nghĩa “chỉ dẫn” trong các đoạn như: “Này Kaccāna, ‘có’ là một cực đoan. Này Kaccāna, ‘không có’ là cực đoan thứ hai” v.v... Ở đây cũng vậy, nên hiểu (từ iti) có nghĩa là “chỉ dẫn”, và cũng có thể nói là có nghĩa “loại”. Nhưng từ iti đầu tiên nên được hiểu là có nghĩa “kết thúc”. Từ hi có nghĩa “xác định”. Từ idaṃ là từ chỉ sự gần gũi, trực tiếp, vì nó làm cho từ trong kinh đã được lĩnh hội trở nên đối diện. Vuttanti ayaṃ vutta-saddo saupasaggo, anupasaggo ca vappanavāpasamīkaraṇakesohāraṇajīvitavuttipamuttabhāvapāvacanapavattitaajjhesanakathanādīsu dissati. Tathā hi ayaṃ – Về từ vuttaṃ, từ vutta này, dù có hay không có tiếp đầu ngữ, được thấy có các nghĩa như: gieo trồng, làm bằng phẳng chỗ đã gieo, cạo tóc, sinh kế, trạng thái giải thoát, lời nói cao thượng được tiến hành, thỉnh cầu, nói, v.v... Thật vậy, từ này – ‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati; Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti. – “Bò của người ấy sinh sôi nảy nở, hạt gieo trong ruộng nảy mầm; người ấy hưởng quả của hạt đã gieo, là người không hãm hại bạn bè.” – Ādīsu (jā. 2.22.19) vappane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu (pārā. 289) aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu (ma. ni. 2.426) kesohāraṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu (cūḷava. 332) jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.59; pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129) bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihita’’ntiādīsu (dī. ni. 1.285; ma. ni. 2.427; mahāva. 300) pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto guṇo vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhesane. ‘‘Vuttaṃ kho [Pg.5] panetaṃ bhagavatā ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ti’’ādīsu (ma. ni. 1.30) kathane. Idhāpi kathane eva daṭṭhabbo. Tasmā ‘‘iti hi evameva idaṃ suttaṃ desita’’nti yathānikkhittaṃ gāthaṃ desitabhāvena nidasseti. Tassā vā desitākāraṃ avadhāreti. Trong các câu như (jā. 2.22.19), từ này được dùng với nghĩa là gieo trồng. Trong các câu như “No ca kho paṭivuttaṃ” (pārā. 289), nó có nghĩa là san bằng thửa ruộng bằng cái bừa có tám răng v.v. Trong các câu như “Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro” (ma. ni. 2.426), nó có nghĩa là cạo tóc. Trong các câu như “Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharati” (cūḷava. 332), nó có nghĩa là nuôi mạng. Trong các câu như “Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā” (ma. ni. 3.59; pārā. 92; pāci. 666; mahāva. 129), nó có nghĩa là trạng thái đã rụng khỏi cuống. Trong các câu như “Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ” (dī. ni. 1.285; ma. ni. 2.427; mahāva. 300), nó có nghĩa là được lưu hành như là lời dạy cao quý. Còn trong thế gian, trong các câu như “vutto guṇo vutto pārāyano”, nó có nghĩa là thỉnh mời. Trong các câu như “Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā ‘dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā’ti” (ma. ni. 1.30), nó có nghĩa là nói lên. Ở đây cũng nên hiểu là chỉ có nghĩa nói lên. Do đó, (câu) “iti hi evameva idaṃ suttaṃ desitaṃ” (bài kinh này đã được thuyết giảng đúng như vậy) chỉ ra rằng câu kệ đã được thuyết giảng đúng như đã được trình bày. Hoặc nó xác định cách thức thuyết giảng của câu kệ ấy. Kasmāti hetumhi nissakkaṃ. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Ubhayenāpi kāraṇaṃ pucchati. Etanti yathāvuttaṃ suttapadaṃ paccāmasati. Vuttanti pucchānimittaṃ. Tadatthassa attano buddhiyaṃ viparivattamānataṃ upādāya ‘‘ida’’nti vatvā puna bhagavatā bhāsitākāraṃ sandhāya ‘‘eta’’nti vuttaṃ. Sakalena panānena vacanena desanāya nidānaṃ jotitaṃ hoti. Parato tassā desakadesakālapaṭiggāhake vibhāvetuṃ ‘‘bhagavantaṃ kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kirāti anussavanatthe nipāto. Tena vuccamānassatthassa anu anu suyyamānataṃ dīpeti. Rattibhāgeti rattiyā ekasmiṃ koṭṭhāse, majjhimayāmeti adhippāyo. Vessavaṇādayo viya apākaṭanāmadheyyattā aññataro. Devo eva devaputto. Saṃsayasamugghāṭatthanti vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ pucchīti yojanā. ‘‘Saṃsayasamugghāṭattha’’nti ca iminā pañcasu pucchāsu ayaṃ vimaticchedanāpucchāti dasseti. Yena atthena taṇhā ‘‘jaṭā’’ti vuttā, tameva atthaṃ dassetuṃ ‘‘jāliniyā’’tiādi vuttaṃ. Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedo attano avayavabhūto eva jālo etissā atthīti ‘‘jālinī’’ti vuccati. Từ “kasmā” là một từ bất biến ở cách thứ năm, có nghĩa là nguyên nhân. Từ “pana” chỉ là một từ tô điểm cho lời nói. Cả hai từ đều dùng để hỏi về nguyên nhân. Từ “etaṃ” xem xét lại câu kinh đã được nói đến. Từ “vuttaṃ” là dấu hiệu của câu hỏi. Do vì ý nghĩa của điều đó đang xoay chuyển trong trí tuệ của mình, nên sau khi nói “idaṃ”, lại nói “etaṃ” để ám chỉ đến cách thức mà Đức Thế Tôn đã thuyết giảng. Hơn nữa, toàn bộ câu nói này đã làm sáng tỏ duyên khởi của bài thuyết pháp. Tiếp theo, để làm rõ người thuyết, nơi chốn, thời gian và người nghe của bài thuyết pháp đó, câu “bhagavantaṃ kirā” v.v. đã được nói đến. Trong đó, “kirā” là một tiểu từ có nghĩa là nghe lại. Bằng từ đó, nó cho thấy ý nghĩa đang được nói đến là điều được nghe truyền lại. “Rattibhāge” có nghĩa là “trong một phần của đêm”, tức là “trong canh giữa”. Giống như Vessavaṇa v.v., vì có tên gọi không rõ ràng nên gọi là “aññataro” (một vị nào đó). Chư thiên chính là devaputta (vị trời con). “Saṃsayasamugghāṭatthaṃ” có sự liên kết là “đã hỏi để nhổ lên mũi tên hoài nghi”. Và bằng câu “saṃsayasamugghāṭatthaṃ” này, nó cho thấy rằng trong năm loại câu hỏi, đây là câu hỏi để cắt đứt sự do dự. Để chỉ ra chính ý nghĩa mà ái được gọi là “jaṭā”, câu “jāliniyā” v.v. đã được nói đến. Thật vậy, ái ấy được gọi là “jālinī” (có lưới) vì nó có một cái lưới, chính là một bộ phận của chính nó, được phân loại thành một trăm lẻ tám cách vận hành của ái. Idānissā jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha, rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato. Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇe kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇeti evaṃ heṭṭhā, upari ca pavattivasena. Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā daṭṭhabbā. Kadāci kāmabhave kadāci rūpabhave kadāci arūpabhave kadāci vā arūpabhave…pe… kadāci kāmabhaveti evamettha heṭṭhupariyavasena pavatti veditabbā. Sabbasaṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvattā aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti. ‘‘Saṃsibbanaṭṭhenā’’ti idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭāti [Pg.6] jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā, taṃdassanaṃ. Ayaṃ hettha attho – yathā jālino veḷugumbassa sākhā, kosasañcayādayo ca attanā attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘jaṭā’’ti vuccanti, evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti, ‘‘saṃsibbitaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, attanāva attano saṃsibbitabhāvenāti attho. Ayaṃ hi taṇhā kosakārakimi viya attanāva attānampi saṃsibbantī pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.86; vibha. 203). Ime sattā ‘‘mama ida’’nti pariggahitaṃ vatthuṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti. Abbhantarattho ca antosaddoti sakaparikkhāre uppajjamānāpi taṇhā ‘‘antojaṭā’’ti vuttā. Pabbajitassa pattādi, gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro. Bây giờ, để chỉ ra sự diễn tiến của ái ấy theo cách thức của một mớ rối, câu “sā hi” v.v. đã được nói đến. Trong đó, câu “trong các đối tượng như sắc v.v.” nói lên nơi diễn tiến của ái ấy, vì không có đối tượng nào của ái mà lại thoát khỏi sáu đối tượng như sắc v.v. “Heṭṭhupariyavasena” (theo cách trên dưới) có nghĩa là do sự diễn tiến khi thì ở sắc trần, khi thì cho đến pháp trần; khi thì ở pháp trần, khi thì cho đến sắc trần; như vậy là ở dưới và ở trên. Và ở đây, tính chất trên dưới nên được hiểu theo thứ tự thuyết giảng. Khi thì ở cõi dục, khi thì ở cõi sắc, khi thì ở cõi vô sắc; hoặc khi thì ở cõi vô sắc... cho đến khi thì ở cõi dục; như vậy, ở đây sự diễn tiến theo cách trên dưới nên được hiểu như thế. Vì tất cả các pháp hữu vi có bản chất hoại diệt trong từng khoảnh khắc, nên sự sinh khởi liên tiếp ở đây chính là sự đan kết, do đó ngài nói “do sự sinh khởi lặp đi lặp lại”. Câu “saṃsibbanaṭṭhena” (với ý nghĩa đan kết) này là sự trình bày về mối tương quan giữa vật so sánh và vật được so sánh của “jaṭā” và ái, theo mối liên hệ mà nó giống như một mớ rối nên được gọi là “jaṭā”. Đây là ý nghĩa ở đây: giống như các cành, các tổ kén v.v. của một bụi tre có mạng lưới, do tự chúng được đan kết và bện lại với các bộ phận của chính chúng, nên được gọi là “jaṭā” (mớ rối); tương tự như vậy, ái cũng (được gọi là “jaṭā”) do bản chất đan kết. Hoặc có một bản đọc khác là “saṃsibbitaṭṭhena”, có nghĩa là do trạng thái tự nó được đan kết bởi chính nó. Thật vậy, ái này, giống như con tằm làm kén, diễn tiến trong khi tự đan kết chính mình. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Ái đối với sắc ở trong đời là cái đáng yêu, cái đáng hài lòng; ái này khi sinh khởi thì sinh khởi ở đó, khi an trú thì an trú ở đó” v.v. Các chúng sinh này, khi cho rằng vật được chấp thủ “đây là của ta” không khác gì chính mình, họ biến nó thành cái bên trong. Và từ “anto” có nghĩa là bên trong, do đó ái, dù sinh khởi trong vật dụng cá nhân của mình, cũng được gọi là “antojaṭā” (mớ rối bên trong). Bình bát v.v. của người xuất gia, voi v.v. của người tại gia, được gọi là vật dụng cá nhân. ‘‘Attā’’ti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Sarīranti keci. Mama attabhāvo sundaro, asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyāti vā ādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjamānākāro veditabbo. Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Attano, paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni. Paresaṃ sabbāni vā, saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni. Tathā rūpādīni bāhirāyatanāni. Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭābhāvo veditabbo. Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhattaṃ, anto’’ti ca vuccati. Tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘bahiddhā, bahī’’ti ca. Tenāha bhagavā ‘‘ajjhattasaṃyojano puggalo, bahiddhāsaṃyojano puggalo’’ti (a. ni. 2.37). Visayabhedena, pavattiākārabhedena ca anekabhedabhinnampi taṇhaṃ jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā’’ti vuttaṃ. Sā pana ‘‘pajā’’ti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘jaṭāya jaṭitā pajā’’ti. Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi, ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘yathā nāma [Pg.7] veḷujaṭādīhi…pe… saṃsibbitā’’ti āha. Imaṃ jaṭanti sambandho. Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ. Tenassā mahāvisayataṃ, vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha. ‘‘Vijaṭetuṃ ko samattho’’ti iminā ‘‘vijaṭaye’’ti padaṃ sattiatthaṃ, na vidhiādiatthanti dasseti. Sự kiêu mạn ‘có tự ngã’ (attā) hiện hữu ở đây (ettha), vì thế được gọi là ‘thân mạng’ (attabhāvo), tức là năm uẩn thủ. Một số vị nói là ‘thân thể’ (sarīra). Cần phải hiểu biết phương thức khởi sanh của ái dục đối với thân mạng của mình v.v… qua các câu như ‘thân mạng của tôi thì đẹp đẽ’ hoặc ‘mong rằng thân mạng của tôi được giống như của người kia’. Nhãn căn v.v… của bản thân là nội xứ. Sắc trần v.v… của bản thân và của người khác là ngoại xứ. Hoặc tất cả (nhãn căn, sắc trần v.v…) của người khác, hoặc nhãn căn v.v… được bao gồm trong dòng tương tục của bản thân và của người khác là nội xứ. Tương tự, sắc trần v.v… là ngoại xứ. Cần phải hiểu biết trạng thái rối trong và rối ngoài của ái dục cũng do sự diễn tiến trong các cõi Dục và các cõi Sắc và Vô sắc. Thật vậy, cõi Dục do không chế ngự được bất cứ phiền não nào, do không được giải thoát bằng bất cứ cách nào, nên là duyên đặc biệt cho sự chấp thủ về nội phần, và vì thế được gọi là ‘nội phần’ (ajjhattaṃ) và ‘bên trong’ (anto). Ngược lại, cõi Sắc và cõi Vô sắc được gọi là ‘ngoại phần’ (bahiddhā) và ‘bên ngoài’ (bahī). Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng: ‘người có nội kiết sử, người có ngoại kiết sử’ (a. ni. 2.37). Mặc dù ái dục có nhiều sự khác biệt do sự khác biệt về đối tượng và do sự khác biệt về phương thức diễn tiến, nhưng đã được xem là một theo ý nghĩa chung về trạng thái rối rắm và đã được nói là: ‘do sự rối rắm ấy khởi sanh như vậy.’ Hơn nữa, ái dục ấy, sau khi đã được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh được gọi là ‘chúng sanh’ (pajā), lại tiếp tục trói buộc, ràng buộc chúng sanh ấy nhiều lần, nên Ngài đã nói: ‘chúng sanh bị rối rắm bởi sự rối rắm.’ Thật vậy, mặc dù theo chân đế không có sự hợp thành nào khác ngoài các bộ phận, nhưng một bộ phận thì không được gọi là sự hợp thành. Vì thế, sau khi đã phân biệt sự hợp thành với các bộ phận, trong khi trình bày về ví dụ và đối tượng được ví dụ, Ngài đã nói: ‘giống như bụi tre rối v.v… được đan kết lại.’ Có sự liên hệ với câu ‘sự rối rắm này.’ Nó tồn tại, làm rối rắm tam giới bằng cách đan kết lại mà không chừa sót một giới nào trong ba giới. Do đó, Ngài đã nói về phạm vi rộng lớn của nó và về sự rất khó khăn trong việc gỡ rối. Bằng câu ‘ai có thể gỡ rối được?’, Ngài chỉ ra rằng từ ‘vijaṭaye’ (nên gỡ rối) có ý nghĩa về khả năng, chứ không có ý nghĩa về mệnh lệnh v.v… Evaṃ ‘‘antojaṭā’’tiādinā puṭṭho pana assa devaputtassa imaṃ gāthamāhāti sambandho. ‘‘Edisova imaṃ pañhaṃ vissajjeyyā’’ti satthāraṃ guṇato dassento ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’tiādimāha. Tattha sabbadhammesūti atītādibhedabhinnesu sabbesu ñeyyadhammesu. Appaṭihatañāṇacāroti anavasesañeyyāvaraṇappahānena nissaṅgacārattā navihatañāṇapavattiko. Etena tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāvibhāvanena ādito tiṇṇaṃ āveṇikadhammānaṃ gahaṇeneva tadekalakkhaṇatāya tadavinābhāvato ca bhagavato sesāveṇikadhammānampi gahitabhāvo veditabbo. Dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ, taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññātisayayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti, yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti, yathicchitanipphādane ca sakkontīti devā. Atha vā devanīyā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti gamanīyā, abhitthavanīyā vā, sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā. Te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Bhagavā pana niratisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānagatapañcavidhamāravijayicchānipphattiyā cittissariyasattadhanādisammāpaṭipatti aveccapasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena, dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā, anaññasādhāraṇāya ñāṇasarīragatiyā, māravijayasabbasabbaññuguṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti gamanīyato, abhitthavanīyato, bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitattā tesaṃ devānaṃ seṭṭho uttamo devoti devadevo. Sabbadevehi [Pg.8] pūjanīyataro devoti vā, visuddhidevabhāvassa vā sabbaññuguṇālaṅkārassa vā adhigatattā aññesaṃ devānaṃ atisayena devoti devadevo. Cần phải hiểu sự liên hệ rằng: ‘Sau khi được vị trời ấy hỏi như vậy bằng câu “Rối trong…” v.v…, Ngài đã nói lên bài kệ này.’ Trong khi trình bày về các đức hạnh của bậc Đạo Sư rằng: ‘Chỉ có người như vậy mới có thể giải đáp câu hỏi này,’ Ngài đã nói: ‘người có trí tuệ và hành vi không bị trở ngại trong tất cả các pháp’ v.v… Ở đây, ‘trong tất cả các pháp’ là trong tất cả các pháp cần được biết, được phân biệt bởi quá khứ v.v… ‘Người có trí tuệ và hành vi không bị trở ngại’ là người có sự diễn tiến của trí tuệ không bị ngăn cản do có hành vi không bị vướng mắc, nhờ đã đoạn trừ không còn dư sót các chướng ngại đối với các pháp cần được biết. Do điều này, qua việc trình bày về trí tuệ không bị trở ngại trong ba thời, trước hết là sự bao gồm ba pháp bất cộng, và do có cùng đặc tính và do không thể tách rời, cần phải hiểu rằng các pháp bất cộng còn lại của đức Thế Tôn cũng đã được bao gồm. Chư thiên (devā) là những vị vui chơi, giải trí với các dục lạc v.v…, hoặc trú trong đó; hoặc do có khả năng chiến thắng nên muốn chiến thắng kẻ thù; hoặc trong khi thực hiện việc cho và nhận quyền lực, của cải, sự cúng dường v.v… và việc giáo huấn về các lợi ích, họ giao tiếp với nhau; hoặc họ chiếu sáng với ánh hào quang đã đạt được nhờ oai lực của phước báu thù thắng; hoặc họ đi đến nơi mong muốn mà không bị cản trở; và họ có thể hoàn thành những gì mình mong muốn. Hoặc, chư thiên (devā) là những vị đáng được tôn kính (devanīyā), đáng được tìm đến (gamanīyā) như là nơi nương tựa, nơi quy y bởi những người muốn thoát khỏi các tai họa; hoặc là những vị đáng được tán thán (abhitthavanīyā); hoặc là những vị đáng được yêu mến (kamanīyā) do có vẻ đẹp đặc biệt. Các vị ấy có ba loại: chế định thiên (sammutidevā), hóa sanh thiên (upapattidevā), và thanh tịnh thiên (visuddhidevā). Còn đức Thế Tôn, do Ngài đã thành tựu sự vui chơi với các thần thông vô song, các trú xứ cao thượng của chư thiên, Phạm thiên và bậc Thánh; sự hoàn thành ý muốn chiến thắng năm loại ma trong dòng tương tục của mình và của người khác; sự vượt trội trong giao tiếp được gọi là sự làm chủ tâm, sự cho và nhận bảy loại tài sản của bậc Thánh v.v…, chánh hạnh, sự bất động tín và sự cúng dường; và sự vượt trội trong giao tiếp được gọi là sự giáo huấn phù hợp với tự tánh của pháp và căn cơ của người; ánh hào quang được gọi là ánh sáng của trí tuệ và thân thể tối thượng; sự di chuyển của trí tuệ và thân thể không chung với ai khác; và năng lực không bị trở ngại trong việc chiến thắng ma vương, hoàn thành tất cả các phẩm chất của bậc Toàn Giác và lợi ích của người khác; và do Ngài là nơi đáng được tìm đến (gamanīyā) như là ‘nơi nương tựa,’ đáng được tán thán (abhitthavanīyā), và đáng được yêu mến (kamanīyā) theo ý muốn của người sùng mộ bởi thế gian cùng với chư thiên; và do Ngài tồn tại, vượt qua tất cả các vị trời ấy bằng những đức hạnh đó, nên Ngài là vị trời cao quý nhất, tối thượng nhất của các vị trời ấy, vì thế gọi là Thiên trung thiên (devadevo). Hoặc, Ngài là vị trời đáng được cúng dường hơn tất cả chư thiên. Hoặc, do đã chứng đắc trạng thái của vị trời thanh tịnh hoặc sự trang nghiêm bằng các phẩm chất của bậc Toàn Giác, nên Ngài là vị trời vượt trội hơn các vị trời khác. Aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sakkānaṃ, mahābrahmānañca guṇābhibhavanato adhiko atisayo atirekataro vā sakko brahmā cāti sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Ñāṇappahānadesanāvisesesu sadevake loke kenaci avikkhambhanīyaṭṭhānatāya kutocipi utrastābhāvato catūhi vesārajjehi visāradoti catuvesārajjavisārado. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhāti tatra vata maṃ samaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8). Ṭhānāṭhānañāṇādīhi dasahi ñāṇabalehi samannāgatattā dasabaladharo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi (a. ni. 10.21; vibha. 809). Yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma, tattha sabbattheva anāvaṭañāṇatāya anāvaraṇañāṇo. Tañca sabbaṃ samantato sabbākārato hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato dassanasamatthena ñāṇacakkhunā samannāgatattā samantacakkhu, sabbaññūti attho. Imehi pana dvīhi padehi pacchimāni dve asādhāraṇañāṇāni gahitāni. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthārato āgamissati. Trong vô lượng thế giới, do vượt trội về đức hạnh hơn vô lượng các vị Đế-thích và Đại Phạm thiên, nên Ngài là vị Đế-thích và Phạm thiên cao tột, siêu việt, vượt trội hơn; do đó (Ngài được gọi là) Siêu Đế-thích của các vị Đế-thích, Siêu Phạm thiên của các vị Phạm thiên. Trong các đặc tính về trí tuệ, đoạn trừ và thuyết pháp, vì có trạng thái không bị bất cứ ai trong thế giới cùng với chư thiên làm cho dao động, vì không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu, nên Ngài dũng mãnh với bốn Vô sở úy, do đó (Ngài được gọi là) Bậc Dũng Mãnh với Bốn Vô Sở Úy. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: “Khi ngài tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác, nếu có Sa-môn nào… cho rằng những pháp này ngài chưa giác ngộ… tôi an trú, đạt đến sự vô úy” (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8). Vì thành tựu mười trí lực, bắt đầu bằng Xứ phi xứ trí, nên (Ngài được gọi là) Bậc Trì Thập Lực. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: “Ở đây, Như Lai biết như thật xứ là xứ, và phi xứ là phi xứ” v.v… (a. ni. 10.21; vibha. 809). Đối với bất cứ pháp nào được gọi là sở tri, vì có trí tuệ không bị che lấp ở khắp mọi nơi, nên (Ngài được gọi là) Bậc có Trí Vô Ngại. Và vì thành tựu nhãn tuệ có khả năng thấy rõ tất cả pháp ấy một cách trực tiếp, từ mọi phía, theo mọi phương diện, như quả amla trong lòng bàn tay, nên (Ngài được gọi là) Bậc có Nhãn Toàn Diện, nghĩa là Bậc Toàn Tri. Lại nữa, với hai từ này, hai trí bất cộng hậu khởi đã được bao hàm. Do các nguyên nhân như là bậc có phúc đức v.v..., nên (Ngài được gọi là) Bhagavā. Điều gì cần nói ở đây, điều đó sẽ được trình bày chi tiết sau trong phần chú giải về Niệm Phật (visuddhi. 1.123 tt.). Ettha ca ‘‘sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro’’ti iminā tiyaddhāruḷhānaṃ pucchānaṃ bhagavato byākaraṇasamatthatāya dassitāya kiṃ devatānampi pucchaṃ byākātuṃ samattho bhagavāti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘devadevo’’ti vuttaṃ. Devānaṃ atidevo sakko devānamindo devatānaṃ pañhaṃ vissajjeti, ‘‘tato imassa ko viseso’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘sakkānaṃ atisakko’’ti vuttaṃ. Sakkenapi pucchitamatthaṃ sanaṅkumārādayo brahmāno vissajjenti, ‘‘tato imassa ko atisayo’’ti cintentānaṃ tannivattanatthaṃ ‘‘brahmānaṃ atibrahmā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ cassa viseso catuvesārajjadasabalañāṇehi pākaṭo jātoti dassanatthaṃ ‘‘catu…pe… [Pg.9] dharo’’ti vuttaṃ. Imāni ca ñāṇāni imassa ñāṇadvayassa adhigamena saheva siddhānīti dassanatthaṃ ‘‘anāvaraṇañāṇo samantacakkhū’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ñāṇadvayaṃ puññañāṇasambhārūpacayasiddhāya bhaggadosatāya siddhanti dassento ‘‘bhagavā’’ti avocāti. Evametesaṃ padānaṃ gahaṇe payojanaṃ, anupubbi ca veditabbā. Yaṃ panetaṃ pacchimaṃ anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇanti ñāṇadvayaṃ, taṃ atthato abhinnaṃ. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ visayapavattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvidhā katvā vuttaṃ. Anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammārammaṇatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’ntipi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vakkhāma. Và ở đây, với câu “có trí tuệ vận hành không trở ngại trong tất cả các pháp”, khi khả năng giải đáp các câu hỏi thuộc ba thời của Đức Thế Tôn được chỉ ra, do có thể khởi lên nghi ngờ rằng: “Liệu Đức Thế Tôn có khả năng giải đáp câu hỏi của cả chư thiên không?”, để loại bỏ sự nghi ngờ đó, từ “Thiên trung Thiên” đã được nói. Đế-thích, vua của chư thiên, vị thiên siêu việt của các vị thiên, giải đáp vấn đề của chư thiên; để loại bỏ suy nghĩ của những người nghĩ rằng: “Vậy vị này có gì đặc biệt hơn vị ấy?”, từ “Siêu Đế-thích của các Đế-thích” đã được nói. Các vị Phạm thiên như Sanankumāra giải đáp vấn đề được Đế-thích hỏi; để loại bỏ suy nghĩ của những người nghĩ rằng: “Vậy vị này có gì siêu việt hơn vị ấy?”, từ “Siêu Phạm thiên của các Phạm thiên” đã được nói. Và để chỉ ra rằng sự đặc biệt này của Ngài trở nên rõ ràng nhờ bốn Vô sở úy và mười Trí lực, nên đã nói “Bậc Dũng Mãnh… Trì…”. Và để chỉ ra rằng các trí này được thành tựu cùng lúc với sự chứng đắc hai trí kia, nên đã nói “Bậc có Trí Vô Ngại, Bậc có Nhãn Toàn Diện”. Để chỉ ra rằng hai trí ấy được thành tựu do đã phá hủy các lỗi lầm, điều này được thành tựu nhờ sự tích lũy các tư lương phước và trí, Ngài đã nói “Bhagavā”. Như vậy, cần phải hiểu mục đích và thứ tự trong việc sử dụng các từ này. Lại nữa, hai trí sau cùng này, là Trí Vô Ngại và Toàn Tri Trí, về mặt ý nghĩa thì không khác nhau. Thật vậy, chỉ có một trí tuệ đó, nhưng được nói thành hai để chỉ ra tính chất bất cộng với những người khác, thông qua phương diện vận hành trên đối tượng. Do có đối tượng là tất cả các pháp hữu vi, vô vi và chế định không còn sót lại, nên gọi là Toàn Tri Trí; do không có chướng ngại đối với các đối tượng đó, dựa vào sự vận hành không vướng mắc, nên cũng được gọi là “Trí Vô Ngại”. Điều gì cần nói ở đây, chúng tôi sẽ nói sau trong phần chú giải về Niệm Phật (visuddhi. 1.123 tt.). 2. Mahante sīlakkhandhādike esī gavesīti mahesi, bhagavā. Tena mahesinā. Vaṇṇayantoti vivaranto vitthārento. Yathābhūtanti aviparītaṃ. Sīlādibhedananti sīlasamādhipaññādivibhāgaṃ. Sudullabhanti aṭṭhakkhaṇavajjitena navamena khaṇena laddhabbattā suṭṭhu dullabhaṃ. Sīlādisaṅgahanti sīlādikkhandhattayasaṅgahaṃ. Ariyamaggo hi tīhi khandhehi saṅgahito sappadesattā nagaraṃ viya rajjena, na tayo khandhā ariyamaggena nippadesattā. Vuttañhetaṃ ‘‘na kho, āvuso visākha, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā; tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti (ma. ni. 1.462). Kilesacorehi aparipanthanīyatāya khemaṃ. Antadvayaparivajjanato, māyādikāyavaṅkādippahānato ca ujuṃ. Sabbesaṃ saṃkilesadhammānaṃ māraṇavasena gamanato pavattanato, nibbānassa magganato, nibbānatthikehi maggitabbato ca maggaṃ. Visuddhiyāti nibbānāya, visuddhibhāvāya vā, arahattāyāti attho. 2. Ngài đã tìm cầu, đã truy tầm các đức hạnh lớn lao như giới uẩn v.v..., nên gọi là Mahesi (Đại sĩ), tức là Đức Thế Tôn. Bởi vị Đại sĩ ấy. (Tán thán) nghĩa là đang mở bày, đang xiển dương. (Như thật) nghĩa là không sai lệch. (Sự phân chia giới v.v...) nghĩa là sự phân loại giới, định, tuệ v.v... (Rất khó được) nghĩa là vô cùng khó được, vì phải được thành tựu vào khoảnh khắc thứ chín, sau khi đã tránh được tám phi thời. (Sự bao gồm giới v.v...) nghĩa là sự bao gồm ba uẩn là giới v.v... Thật vậy, Thánh đạo được bao gồm bởi ba uẩn, vì nó là một bộ phận, giống như thành phố được bao gồm bởi vương quốc; chứ ba uẩn không được bao gồm bởi Thánh đạo, vì chúng là toàn thể. Điều này đã được nói rằng: “Này hiền giả Visākha, ba uẩn không được bao gồm bởi Thánh đạo Tám ngành; nhưng này hiền giả Visākha, Thánh đạo Tám ngành được bao gồm bởi ba uẩn” (ma. ni. 1.462). (An ổn) vì không bị các tên trộm phiền não quấy phá. (Chánh trực) do từ bỏ hai cực đoan, và do đoạn trừ sự cong vẹo của thân qua xảo trá v.v... (Đạo) do đi đến, diễn tiến theo cách tiêu diệt tất cả các pháp ô nhiễm, do tìm cầu Niết-bàn, và do được những người tìm cầu Niết-bàn truy tìm. (Để thanh tịnh) nghĩa là để đạt đến Niết-bàn, hoặc để có được trạng thái thanh tịnh, tức là để đạt A-la-hán quả. Yathābhūtaṃ ajānantāti evaṃ sīlavisuddhiādivisuddhiparamparāya adhigantabbo evarūpo evaṃkiccako evamatthoti yāthāvato anavabujjhantā. Sakalasaṃkilesato, saṃsārato ca suddhiṃ vimuttiṃ kāmenti patthentīti suddhikāmā. Api-saddo sambhāvane. Tena na kevalaṃ sīlamattena parituṭṭhā, atha kho visuddhikāmāpi samānāti dasseti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhāvanāya yuttapayuttatāya yogino vāyamantāpi visuddhiṃ [Pg.10] uddissa payogaṃ parakkamaṃ karontāpi upāyassa anadhigatattā visuddhiṃ nādhigacchantīti yojanā. Tesanti yogīnaṃ. Kāmañcāyaṃ visuddhimaggo samantabhaddakattā savanadhāraṇaparicayādipasutānaṃ sabbesampi pāmojjakaro, yogīnaṃ pana sātisayaṃ pamodahetūti āha ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti. Bāhirakanikāyantaraladdhīhi asammissatāya suṭṭhu visuddhavinicchayattā suvisuddhavinicchayaṃ. Mahāvihāravāsīnanti attano apassayabhūtaṃ nikāyaṃ dasseti. Desanānayanissitanti dhammasaṃvaṇṇanānayasannissitaṃ. Ettha ca ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’ntiādinā sabbasaṃkilesamalavisuddhatāya visuddhiṃ nibbānaṃ patthentānaṃ yogīnaṃ ekaṃsena tadāvahattā pāmojjakaro ñāṇuttarehi sammāpaṭipannehi adhiṭṭhitattā suṭṭhu sammā visuddhavinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ kathāmaggoti dasseti. Sakkaccaṃ me bhāsato sakkaccaṃ nisāmayathāti yojetabbaṃ. Yathābhūtaṃ ajānantāti (Không biết như thật) có nghĩa là: Do không hiểu biết đúng như thật rằng: “Con đường này (tức Thanh Tịnh Đạo) phải được chứng đắc tuần tự qua các thanh tịnh như Giới thanh tịnh v.v..., có hình thái như thế này, có phận sự như thế này, có ý nghĩa như thế này.” Sakalasaṃkilesato, saṃsārato ca suddhiṃ vimuttiṃ kāmenti patthentīti suddhikāmā (Những người mong cầu thanh tịnh là những người mong muốn, ước nguyện sự thanh tịnh và giải thoát khỏi toàn bộ phiền não và khỏi luân hồi). Api-saddo (từ api) có nghĩa là sambhāvane (tôn trọng, tán dương). Tena (Do đó), ngài chỉ ra rằng: “Không phải chỉ hài lòng với giới hạnh đơn thuần, mà thực ra họ là những người mong cầu sự thanh tịnh.” Idhāti (Ở đây) có nghĩa là imasmiṃ sāsane (trong giáo pháp này). Nên kết hợp như sau: Bhāvanāya yuttapayuttatāya yogino (các hành giả do chuyên tâm tu tập) vāyamantāpi (dù có nỗ lực), visuddhiṃ uddissa payogaṃ parakkamaṃ karontāpi (dù có thực hành sự tinh tấn và nỗ lực hướng đến sự thanh tịnh), upāyassa anadhigatattā (do không đạt được phương tiện), visuddhiṃ nādhigacchanti (họ không chứng đắc được sự thanh tịnh). Tesanti (Của họ) có nghĩa là yogīnaṃ (của các hành giả). Kāmañcāyaṃ visuddhimaggo (Mặc dù Thanh Tịnh Đạo này), samantabhaddakattā (vì sự tốt đẹp toàn diện), savanadhāraṇaparicayādipasutānaṃ sabbesampi (đối với tất cả những người chuyên tâm nghe, ghi nhớ, thực hành v.v...), pāmojjakaro (đem lại niềm hân hoan), yogīnaṃ pana (nhưng đối với các hành giả), sātisayaṃ pamodahetūti (là nguyên nhân của niềm vui vượt trội), nên ngài nói: ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti (đem lại niềm hân hoan cho họ). Bāhirakanikāyantaraladdhīhi asammissatāya (do không pha trộn với các tà kiến của các bộ phái ngoại đạo và các bộ phái khác), suṭṭhu visuddhavinicchayattā (do có sự quyết đoán rất thanh tịnh), nên gọi là suvisuddhavinicchayaṃ (sự quyết đoán rất thanh tịnh). Mahāvihāravāsīnanti (Của các vị ở Đại Tự) là chỉ bộ phái mà ngài nương tựa. Desanānayanissitanti (Nương theo phương pháp thuyết giảng) có nghĩa là dhammasaṃvaṇṇanānayasannissitaṃ (nương theo phương pháp luận giải Chánh pháp). Và ở đây, qua câu ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti (đem lại niềm hân hoan cho họ) v.v..., ngài chỉ ra rằng: “Con đường giảng dạy của các vị ở Đại Tự, do thanh tịnh khỏi mọi cấu uế phiền não, nên chắc chắn đem lại niềm hân hoan cho các hành giả mong cầu sự thanh tịnh, tức là Niết-bàn, vì nó dẫn đến quả vị ấy; và do được các bậc trí tuệ siêu việt, chánh hạnh thiết lập, nên có sự quyết đoán rất tốt đẹp và chân chánh.” Sakkaccaṃ me bhāsato (từ tôi đang nói một cách kính cẩn), sakkaccaṃ nisāmayatha (các vị hãy lắng nghe một cách kính cẩn), nên kết hợp như vậy. Ettha ca ‘‘imissā dāni gāthāyā’’ti iminā visuddhimaggabhāsanassa nissayaṃ, ‘‘kathitāya mahesinā’’ti iminā tassa pamāṇabhāvaṃ, ‘‘yathābhūtaṃ atthaṃ sīlādibhedana’’nti iminā aviparītapiṇḍatthaṃ, ‘‘sudullabhaṃ…pe… yogino’’ti iminā nimittaṃ, ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti iminā payojanaṃ, ‘‘vaṇṇayanto atthaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ mahāvihāravāsīnaṃ desanānayanissitaṃ, sakkacca’’nti ca iminā karaṇappakāraṃ dassetvā ‘‘visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti iminā tattha sakkaccasavane sādhujane niyojeti. Sādhukaṃ savanapaṭibaddhā hi sāsanasampatti. Và ở đây, với câu ‘‘imissā dāni gāthāyā’’ti (của bài kệ này), ngài chỉ ra chỗ nương tựa của việc thuyết giảng Thanh Tịnh Đạo; với câu ‘‘kathitāya mahesinā’’ti (được bậc Đại Sĩ thuyết), ngài chỉ ra tính chuẩn mực của nó; với câu ‘‘yathābhūtaṃ atthaṃ sīlādibhedana’’nti (ý nghĩa như thật, với sự phân biệt giới v.v...), ngài chỉ ra ý nghĩa tổng quát không sai lạc; với câu ‘‘sudullabhaṃ…pe… yogino’’ti (khó được... hành giả), ngài chỉ ra nhân duyên; với câu ‘‘tesaṃ pāmojjakaraṇa’’nti (đem lại niềm hân hoan cho họ), ngài chỉ ra mục đích; và với các câu ‘‘vaṇṇayanto atthaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ mahāvihāravāsīnaṃ desanānayanissitaṃ, sakkacca’’nti (diễn giải ý nghĩa, sự quyết đoán rất thanh tịnh của các vị ở Đại Tự, nương theo phương pháp thuyết giảng, một cách kính cẩn), ngài chỉ ra phương thức biên soạn. Sau khi đã chỉ ra như vậy, với câu ‘‘visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti (tất cả những người mong cầu thanh tịnh, các bậc thiện trí, hãy lắng nghe), ngài khuyến khích các bậc thiện trí hãy kính cẩn lắng nghe về bộ luận ấy. Vì rằng, sự thành tựu của giáo pháp được gắn liền với việc lắng nghe một cách tốt đẹp. 3. Vacanatthavibhāvanena paveditavisuddhimaggasāmaññatthassa visuddhimaggakathā vuccamānā abhiruciṃ uppādetīti padatthato visuddhimaggaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha visuddhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti yadidaṃ ‘‘visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti ettha visuddhimaggapadaṃ vuttaṃ, tattha. Sabbamalavirahitanti sabbehi rāgādimalehi, sabbehi saṃkilesamalehi ca virahitaṃ vivittaṃ. Tato eva accantaparisuddhaṃ, sabbadā sabbathā ca visuddhanti attho. Yathāvuttaṃ visuddhiṃ maggati gavesati adhigacchati etenāti visuddhimaggo. Tenāha ‘‘maggoti adhigamūpāyo vuccatī’’ti. Visuddhimaggoti ca nippariyāyena lokuttaramaggo veditabbo, tadupāyattā pana pubbabhāgamaggo, tannissayo kathāpabandho ca tathā vuccati. 3. Vì rằng, bài thuyết giảng về Thanh Tịnh Đạo, khi được trình bày, sẽ làm phát sinh sự ưa thích nơi người đã được biết ý nghĩa tổng quát của Thanh Tịnh Đạo qua việc giải thích ý nghĩa của từ, nên để làm sáng tỏ Thanh Tịnh Đạo theo nghĩa của từng từ, ngài đã bắt đầu bằng câu ‘‘tattha visuddhī’’ti (Trong đó, thanh tịnh là) v.v... Trong đó, tatthāti (trong đó) có nghĩa là: trong từ visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) đã được nói đến trong câu ‘‘visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti (sẽ nói về Thanh Tịnh Đạo). Sabbamalavirahitanti (xa lìa mọi cấu uế) có nghĩa là: xa lìa, tách biệt khỏi tất cả các cấu uế như tham ái v.v... và khỏi tất cả các cấu uế phiền não. Tato eva (Chính vì thế) nên nó hoàn toàn thanh tịnh, có nghĩa là thanh tịnh trong mọi lúc và mọi phương diện. Visuddhimaggo (Thanh Tịnh Đạo) là vì: etenā (nhờ đạo này) mà người ta maggati (tìm kiếm), gavesati (truy cầu), adhigacchati (chứng đắc) được visuddhiṃ (sự thanh tịnh) yathāvuttaṃ (như đã nói). Do đó, ngài nói: ‘‘maggoti adhigamūpāyo vuccatī’’ti (đạo được gọi là phương tiện chứng đắc). Và visuddhimaggoti (Thanh Tịnh Đạo), nippariyāyena (theo nghĩa đen, không ẩn dụ), nên được hiểu là lokuttaramaggo (đạo siêu thế). Pana (Tuy nhiên), tadupāyattā (vì là phương tiện để đạt được đạo ấy), nên pubbabhāgamaggo (đạo dự bị), và kathāpabandho (bộ luận) tannissayo (nương vào đạo ấy) cũng được gọi như vậy. Svāyaṃ [Pg.11] visuddhimaggo satthārā desanāvilāsato, veneyyajjhāsayato ca nānānayehi desito, tesu ayameko nayo gahitoti dassetuṃ ‘‘so panāya’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha katthacīti kismiñci sutte. Vipassanāmattavasenevāti avadhāraṇena samathaṃ nivatteti. So hi tassā paṭiyogī, na sīlādi. Matta-saddena ca visesanivattiatthena savisesaṃ samādhiṃ nivatteti. So upacārappanābhedo vipassanāyānikassa desanāti katvā na samādhimattaṃ. Na hi khaṇikasamādhiṃ vinā vipassanā sambhavati. Vipassanāti ca tividhāpi anupassanā veditabbā, na aniccānupassanāva. Na hi aniccadassanamattena saccābhisamayo sambhavati. Yaṃ pana gāthāyaṃ aniccalakkhaṇasseva gahaṇaṃ kataṃ, taṃ yassa tadeva suṭṭhutaraṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tādisassa vasena. Sopi hi itaraṃ lakkhaṇadvayaṃ vibhūtataraṃ katvā sammasitvā visesaṃ adhigacchati, na aniccalakkhaṇameva. Để chỉ ra rằng: “Thanh Tịnh Đạo này đã được Bậc Đạo Sư thuyết giảng theo nhiều phương pháp khác nhau, tùy theo vẻ đẹp của bài pháp và tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa, và trong số đó, phương pháp này là một phương pháp đã được chọn lựa,” ngài đã bắt đầu bằng câu ‘‘so panāya’’nti (Và con đường ấy là) v.v... Trong đó, katthacīti (ở một nơi nào đó) có nghĩa là kismiñci sutte (trong một kinh nào đó). Vipassanāmattavasenevāti (chỉ bằng tuệ quán): bằng từ nhấn mạnh (eva), ngài loại trừ samatha (chỉ). Vì rằng, chỉ là đối nghịch với tuệ quán, chứ không phải giới v.v... Và bằng từ matta (chỉ), với ý nghĩa loại trừ cái đặc biệt, ngài loại trừ samādhi (định) có tính đặc biệt. Định ấy là loại có sự phân biệt cận hành và an chỉ. Vì đây là bài pháp dành cho người có tuệ quán làm cỗ xe, nên không loại trừ định đơn thuần. Vì rằng, không có tuệ quán nếu không có sát-na định. Và vipassanāti (tuệ quán), nên hiểu là cả ba loại tùy quán, chứ không chỉ là vô thường tùy quán. Vì rằng, sự chứng ngộ chân lý không thể xảy ra chỉ bằng việc thấy vô thường. Còn việc trong bài kệ chỉ đề cập đến vô thường tướng, điều đó được thực hiện tùy theo trường hợp của người mà đối với họ, chính tướng ấy hiện khởi một cách rõ ràng hơn cả. Vì rằng, người ấy cũng chứng đắc pháp đặc biệt sau khi đã làm cho hai tướng còn lại trở nên rõ ràng hơn và quán xét chúng, chứ không phải chỉ quán xét vô thường tướng. Sabbe saṅkhārāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā, te hi sammasanīyā. Aniccāti na niccā addhuvā ittarā khaṇabhaṅgurāti. Paññāyāti vipassanāpaññāya. Passati sammasati. Atha pacchā udayabbayañāṇādīnaṃ uppattiyā uttarakālaṃ. Nibbindati dukkheti tasmiṃyeva aniccākārato diṭṭhe ‘‘sabbe saṅkhārā’’ti vutte tebhūmake khandhapañcakasaṅkhāte dukkhe nibbindati nibbidāñāṇaṃ paṭilabhati. Esa maggo visuddhiyāti esa nibbidānupassanāsaṅkhāto virāgādīnaṃ kāraṇabhūto nibbānassa adhigamūpāyo. Sabbe saṅkhārāti (Tất cả các pháp hữu vi) có nghĩa là tất cả các pháp hữu vi trong ba cõi; vì rằng chúng là đối tượng cần được quán xét. Aniccāti (là vô thường) có nghĩa là: không thường còn, không bền vững, tạm bợ, tan hoại trong từng khoảnh khắc. Paññāyāti (bằng trí tuệ) có nghĩa là bằng tuệ quán. Passati (thấy) có nghĩa là quán xét. Atha pacchā (Sau đó) là vào thời điểm sau khi các trí như sanh diệt trí v.v... đã phát sinh. Nibbindati dukkheti (nhàm chán trong khổ): người ấy nhàm chán, chứng được yểm ly trí đối với chính cái khổ được gọi là năm uẩn trong ba cõi, được gọi là “tất cả các pháp hữu vi,” đã được thấy theo khía cạnh vô thường. Esa maggo visuddhiyāti (Đó là con đường thanh tịnh) có nghĩa là: con đường này, được gọi là yểm ly tùy quán, là nguyên nhân của ly tham v.v..., là phương tiện để chứng đắc Niết-bàn. Jhānapaññāvasenāti samathavipassanāvasena. Jhānanti cettha vipassanāya pādakabhūtaṃ jhānaṃ adhippetaṃ. Yamhīti yasmiṃ puggale. Jhānañca paññā cāti etthāyamattho – yo puggalo jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ ussukkāpeti. Sa ve nibbānasantiketi so byattaṃ nibbānassa samīpe ekantato nibbānaṃ adhigacchatīti. Jhānapaññāvasenāti là do năng lực của chỉ và quán. Jhānanti cettha là ở đây, thiền được chủ trương là thiền làm nền tảng cho tuệ quán. Yamhīti là ở nơi người nào. Jhānañca paññā cāti etthāyamattho – ở đây, đây là ý nghĩa: người nào sau khi lấy thiền làm nền tảng, thiết lập tuệ quán, rồi nỗ lực vào việc ấy. Sa ve nibbānasantiketi là người ấy ở gần Niết-bàn, chắc chắn chứng đắc Niết-bàn một cách rõ ràng. Kammanti maggacetanā. Sā hi apacayagāmitāya sattānaṃ suddhiṃ āvahati. Vijjāti sammādiṭṭhi. Sīlanti sammāvācākammantā. Jīvitamuttamanti sammāājīvo. Dhammoti avasesā cattāro ariyamaggadhammā. Atha vā kammanti sammākammantassa gahaṇaṃ. ‘‘Yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca [Pg.12] sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) vacanato. Vijjāti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ gahaṇaṃ. Dhammoti samādhi ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.378) viya. Taggahaṇeneva ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti vacanato sammāvāyāmasatīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlanti sammāvācājīvānaṃ. Jīvitamuttamanti evarūpassa ariyapuggalassa jīvitaṃ uttamaṃ jīvitanti evamettha aṭṭhaṅgiko ariyamaggo vuttoti veditabbo. Kammanti là tâm sở tư trong đạo. Quả vậy, tâm sở tư ấy mang lại sự thanh tịnh cho chúng sanh do có đặc tính đi đến sự không tích lũy. Vijjāti là chánh kiến. Sīlanti là chánh ngữ và chánh nghiệp. Jīvitamuttamanti là chánh mạng. Dhammoti là bốn pháp Thánh đạo còn lại. Hoặc là, kammanti là sự nắm giữ chánh nghiệp. Theo như lời dạy: “Này hiền giả Visākha, chánh kiến và chánh tư duy, những pháp này được nhiếp vào tuệ uẩn.” Vijjāti là sự nắm giữ chánh kiến và chánh tư duy. Dhammoti là định, giống như trong các câu v.v... “Các đức Thế Tôn ấy đã có những pháp như vậy.” Chính do sự nắm giữ ấy, theo như lời dạy: “Này hiền giả Visākha, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định, những pháp này được nhiếp vào định uẩn,” cần phải thấy sự nắm giữ cả chánh tinh tấn và chánh niệm. Sīlanti là chánh ngữ và chánh mạng. Jīvitamuttamanti là đời sống của bậc Thánh nhân như vậy là đời sống cao thượng. Như vậy, ở đây cần phải hiểu rằng Bát Chánh Đạo đã được nói đến. Sīlādivasenāti sīlasamādhipaññāvīriyavasena. Sabbadāti samādānato pabhuti sabbakālaṃ. Sīlasampannoti catupārisuddhisīlasampadāya sampanno samannāgato. Paññavāti lokiyalokuttarāya paññāya samannāgato. Susamāhitoti taṃsampayuttena samādhinā suṭṭhu samāhito. Āraddhavīriyoti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya paggahitavīriyo. Pahitattoti nibbānaṃ patipesitattatāya kāye ca jīvite ca nirapekkhacitto. Oghanti kāmoghādicatubbidhampi oghaṃ, saṃsāramahoghameva vā. Sīlādivasenāti là do năng lực của giới, định, tuệ, và tinh tấn. Sabbadāti là trong mọi lúc, kể từ khi thọ trì. Sīlasampannoti là người thành tựu, đầy đủ sự thành tựu về Tứ Thanh Tịnh Giới. Paññavāti là người đầy đủ trí tuệ hiệp thế và siêu thế. Susamāhitoti là người được khéo định tĩnh bởi định tương ưng với trí tuệ ấy. Āraddhavīriyoti là người đã khởi sự tinh tấn để đoạn trừ các pháp bất thiện, để thành tựu các pháp thiện. Pahitattoti là người có tâm không luyến tiếc thân và mạng, do có tâm được hướng đến Niết-bàn. Oghanti là bốn loại bộc lưu như dục bộc lưu v.v..., hoặc chính là dòng lũ lớn của luân hồi. Ekāyanoti ekamaggo. Maggapariyāyo hi idha ayana-saddo, tasmā ekapathabhūto ayaṃ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Ekaṃ vā nibbānaṃ ayati gacchatīti ekāyano, ekena vā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivekaṭṭhena ayitabbo paṭipajjitabboti ekāyano, ayanti tenāti vā ayano, ekassa seṭṭhassa bhagavato ayanoti ekāyano, tena uppāditattā, ekasmiṃ vā imasmiṃyeva dhammavinaye ayanoti ekāyano. Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādimalehi, abhijjhāvisamalobhādiupakkilesehi ca sattānaṃ visuddhatthāya visujjhanatthāya. Yadidanti nipāto, ye imeti attho. Pubbe saraṇalakkhaṇena maggaṭṭhena ca maggoti vuttasseva kāyādivisayabhedena catubbidhattā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuttaṃ. Sammappadhānādīsūti ettha ādi-saddena appamādābhiratiādīnaṃ saṅgaho veditabbo[Pg.13]. Appamādābhiratiādivasenāpi hi katthaci visuddhimaggo desito. Yathāha – Ekāyanoti là con đường duy nhất. Quả vậy, ở đây từ ayana là từ đồng nghĩa với magga (con đường), do đó ý nghĩa là: “Này các Tỳ khưu, đây là con đường đơn độc, không phải là con đường hai ngả.” Hoặc, ekāyano là vì nó đi đến Niết-bàn duy nhất. Hoặc, ekāyano là vì nó cần được thực hành bởi một người, đứng trong sự độc cư sau khi từ bỏ sự giao du hội chúng. Hoặc, ayano là vì người ta đi bằng con đường ấy. Ekāyano là con đường của một vị, bậc Tối Thắng, đức Thế Tôn, vì nó được Ngài làm cho phát sanh. Hoặc, ekāyano là con đường chỉ có trong Pháp và Luật này. Sattānaṃ visuddhiyāti là vì sự thanh tịnh, để thanh tịnh chúng sanh khỏi các cấu uế như tham v.v... và các phiền não như tham lam, tham ái bất chính v.v... Yadidanti là một bất biến từ, có nghĩa là “những cái này là.” Trước đây, chính con đường đã được nói đến với đặc tính của sự ghi nhớ và với ý nghĩa là con đường, nay được gọi là “bốn niệm xứ” do có bốn loại khác nhau về đối tượng là thân v.v... Sammappadhānādīsūti: Ở đây, bằng từ ādi (v.v...), cần phải hiểu là bao gồm cả sự hoan hỷ trong không dể duôi v.v... Quả vậy, ở một vài nơi, con đường thanh tịnh cũng được thuyết giảng thông qua sự hoan hỷ trong không dể duôi v.v... Như có lời dạy rằng – ‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā; Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. (dha. pa. 32); “Vị Tỳ khưu hoan hỷ trong không dể duôi, hoặc thấy sự nguy hiểm trong dể duôi, vị ấy không thể bị thối thất, ở ngay gần Niết-bàn.” 4. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Upari vuccamānā gāthāya vitthārasaṃvaṇṇanā niddesapaṭiniddesaṭṭhāniyā, tato saṃkhittatarā atthavaṇṇanā uddesaṭṭhāniyāti āha ‘‘ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā’’ti. Yathāuddiṭṭhassa hi atthassa niddesapaṭiniddesā sukarā, subodhā ca hontīti. Sīle patiṭṭhāyāti ettha sīleti kusalasīle. Yadipi ‘‘katame ca, thapati, akusalā sīlā’’tiādīsu akusalā dhammāpi sīlanti āgatā. Vuccamānāya pana cittapaññābhāvanāya adhiṭṭhānāyogyatāya kiriyasīlānampi asambhavo, kuto itaresanti kusalasīlamevettha adhippetaṃ. Sīlaṃ paripūrayamānotiādīsu paripūrayamānoti paripālento, parivaḍḍhento vā, sabbabhāgehi saṃvaranto, avītikkamanto cāti attho. Tathābhūto hi taṃ avijahanto tattha patiṭṭhito nāma hoti. ‘‘Sīle’’ti hi idaṃ ādhāre bhummaṃ. Patiṭṭhāyāti duvidhā patiṭṭhā nissayūpanissayabhedato. Tattha upanissayapatiṭṭhā lokiyā, itarā lokuttarā abhinditvā gahaṇe. Bhinditvā pana gahaṇe yathā lokiyacittuppādesu sahajātānaṃ, purimapacchimānañca vasena nissayūpanissayapatiṭṭhā sambhavati, evaṃ lokuttaresu heṭṭhimamaggaphalasīlavasena upanissayapatiṭṭhāpi sambhavati. ‘‘Patiṭṭhāyā’’ti ca padassa yadā upanissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’tiādīsu (paṭṭhā. 1.1.423) viya purimakālakiriyāvasena attho veditabbo. Tenāha ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431). Yadā pana nissayapatiṭṭhā adhippetā, tadā ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu (ma. ni. 1.204; 3.421; saṃ. ni. 4.60) viya samānakālakiriyāvasena attho veditabbo. Sammāvācādayo hi attanā sampayuttānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ sahajātavaseneva nissayapaccayā hontīti. 4. Tatrāti có nghĩa là tassaṃ gāthāyaṃ (trong câu kệ ấy). Sự diễn giải chi tiết về câu kệ được nói đến ở trên là ở vị trí của sự trình bày chi tiết và sự trình bày chi tiết lại, từ đó sự diễn giải ý nghĩa một cách tóm tắt hơn là ở vị trí của sự trình bày tóm tắt, nên ngài đã nói: “Đây là sự diễn giải tóm tắt.” Vì rằng, sự trình bày chi tiết và sự trình bày chi tiết lại của ý nghĩa đã được nêu lên tóm tắt thì dễ làm và dễ hiểu. Ở đây, trong câu Sīle patiṭṭhāya (an trú trong giới), sīle là trong thiện giới. Mặc dù trong các câu như: “Này gia chủ, thế nào là các giới bất thiện?” các pháp bất thiện cũng được gọi là giới. Nhưng do không thích hợp làm nền tảng cho sự tu tập về tâm và tuệ sẽ được nói đến, nên ngay cả duy tác giới cũng không thể có, huống nữa là các giới khác (bất thiện), vì vậy ở đây chỉ có thiện giới được chủ trương. Trong các câu như Sīlaṃ paripūrayamāno (làm cho giới được viên mãn), paripūrayamāno có nghĩa là đang hộ trì, hoặc đang làm cho tăng trưởng, và đang phòng hộ trong tất cả các phần, và không vi phạm. Vì rằng, người như vậy, do không từ bỏ giới ấy, được gọi là đã an trú trong giới ấy. Từ “sīle” này là biến cách thứ bảy chỉ nơi chốn. Trong patiṭṭhāya, sự an trú có hai loại do sự khác biệt giữa nương tựa và cận y. Trong đó, khi nhận thức không phân biệt, sự an trú cận y là hiệp thế, sự an trú kia (nương tựa) là siêu thế. Nhưng khi nhận thức có phân biệt, cũng như trong các tâm hiệp thế, sự an trú nương tựa và cận y có thể xảy ra do các pháp đồng sanh và các pháp trước-sau, tương tự, trong các tâm siêu thế, sự an trú cận y cũng có thể xảy ra do giới của đạo và quả thấp hơn. Và khi sự an trú cận y được chủ trương đối với từ “patiṭṭhāya,” ý nghĩa cần được hiểu theo cách của động từ thời quá khứ như trong các câu “nương vào đức tin”... Do đó, ngài đã nói: “Thân nghiệp, khẩu nghiệp, và mạng sống của vị ấy quả thật đã được thanh tịnh từ trước.” Nhưng khi sự an trú nương tựa được chủ trương, ý nghĩa cần được hiểu theo cách của động từ thời hiện tại như trong các câu “duyên vào mắt”... Vì rằng, chánh ngữ v.v... là duyên nương tựa cho chánh kiến v.v... tương ưng với chúng chỉ do tính chất đồng sanh. Narati [Pg.14] netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto, itarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri ucce ṭhāne seti pavattatīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena ‘‘naro’’ti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. Narena yogato, narassa ayanti vā nārī, itthī. Sāpi cettha kāmaṃ taṇhājaṭāvijaṭanasamatthatā atthi, padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘naro’’ti āha yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157, 255). Aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘naroti satto’’ti vuttaṃ. Sapaññoti vipākabhūtāya saha paññāya pavattatīti sapañño. Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ ‘‘sapañño’’ti vattabbataṃ arahati. Vipākapaññāpi hi santānavisesanena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato. Sampajaññasaṅkhātāya ca taṃtaṃkiccakārikāya paññāya vasena ‘‘sapañño’’ti vattuṃ vaṭṭati. Aṭṭhakathāyaṃ pana nipaka-saddena pārihārikapaññā gayhatīti vipākapaññāvasenevettha attho vutto. Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetuka-saddo paṭisandhi-saddena sambandhitabbo, na paññā-saddena. Na hi paññā tihetukā atthi. Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘paṭisandhiyaṃ paññā’’ti vuttā taṃmūlakattā, na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva. Narati có nghĩa là neti (dẫn dắt), nên gọi là naro (người), tức là puriso (nam nhân). Giống như chúng sanh có bản chất ban đầu, do ý nghĩa cao thượng hơn bản chất khác, tồn tại ở nơi cao, nên được gọi là “puriso,” tương tự, do ý nghĩa dẫn dắt, được gọi là “naro.” Vì rằng, ngay cả người là con trai hay em trai cũng đứng ở vị trí người dẫn dắt cho mẹ và chị gái, huống chi người khác đối với những người khác. Do liên hệ với người nam (nara), hoặc “đây là của người nam,” nên gọi là nārī, tức là itthī (nữ nhân). Ở đây, mặc dù người nữ ấy cũng có khả năng gỡ rối đám rối ái dục, nhưng để chỉ chúng sanh chủ yếu (nam nhân), ngài đã nói “naro,” giống như (đã nói) “bậc Đạo sư của chư thiên và nhân loại.” Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ rằng đây là một từ đồng nghĩa với “chúng sanh” một cách không phân biệt, đã nói “naro nghĩa là chúng sanh.” Sapañño (người có trí tuệ) là người hiện hữu cùng với trí tuệ là quả dị thục. Vì rằng, do trí tuệ ấy thường xuyên hiện hữu theo dòng tương tục từ lúc ban đầu, chúng sanh này xứng đáng được gọi một cách đặc biệt là “sapañño.” Vì rằng, trí tuệ dị thục, bằng cách làm cho dòng tương tục trở nên đặc biệt, là duyên cận y cho sự phát sinh của trí tuệ tu tập, do những người vô nhân và nhị nhân không có trí tuệ ấy. Và cũng có thể nói “sapañño” theo nghĩa của trí tuệ được gọi là tỉnh giác, thực hiện các phận sự tương ứng. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì từ nipaka được hiểu là trí tuệ quản trị, nên ở đây ý nghĩa được giải thích chỉ theo trí tuệ dị thục. Trong câu kammajatihetukapaṭisandhipaññāya, có nghĩa là “bằng trí tuệ trong sự tái sanh tam nhân do nghiệp sanh,” như vậy từ tihetuka (tam nhân) phải được liên kết với từ paṭisandhi (tái sanh), không phải với từ paññā (trí tuệ). Vì không có trí tuệ tam nhân. Trí tuệ hiện hữu từ lúc tái sanh trở đi được gọi là “trí tuệ trong sự tái sanh” do có gốc rễ từ đó, chứ không phải chỉ là trí tuệ hiện hữu trong khoảnh khắc tái sanh. Cinteti ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ, samādhi. So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco. Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti, samādhi pana tehi vināpi sādhetīti. Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi citaṃ, tathā santānaṃ cinotītipi cittaṃ, samādhi. Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya, iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva. Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho’’ti. Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā. Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā. ‘‘Bhāvaya’’nti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassetuṃ ‘‘vipassana’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhāvaya’’nti ca idaṃ paccekaṃ [Pg.15] yojetabbaṃ ‘‘cittañca bhāvayaṃ, paññañca bhāvaya’’nti. Tayidaṃ dvayaṃ kiṃ lokiyaṃ, udāhu lokuttaranti? Lokuttaranti daṭṭhabbaṃ ukkaṭṭhaniddesato. Taṃ hi bhāvayamāno ariyamaggakkhaṇe taṇhājaṭaṃ samucchedavasena vijaṭetīti vuccati, na lokiyaṃ. Nānantariyabhāvena panettha lokiyāpi gahitāva honti lokiyasamathavipassanāya vinā tadabhāvato. Samathayānikassa hi upacārappanāppabhedaṃ samādhiṃ itarassa khaṇikasamādhiṃ, ubhayesampi vimokkhamukhattayaṃ vinā na kadācipi lokuttarādhigamo sambhavati. Tenāha ‘‘samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno’’ti. Tattha yadā lokiyā samathavipassanā adhippetā, tadā ‘‘bhāvaya’’nti idaṃ bhāvanākiriyāya hetubhāvakathanaṃ, bhāvanāhetūti attho. Taṃbhāvanāhetukā hi vijaṭanakiriyāti. Yadā pana lokuttarā adhippetā, tadā kevalaṃ vattamānabhāvaniddeso. Tadubhayabhāvanāsamakālameva hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ. Nó suy tư (cinteti) về đối tượng (ārammaṇaṃ), nó quán xét kỹ lưỡng (upanijjhāyati), vì vậy (iti) gọi là tâm (cittaṃ), (ở đây) là định (samādhi). Quả vậy, định ấy có phận sự quán xét kỹ lưỡng một cách vượt trội. Bởi vì các pháp như tầm, v.v... không có định thì không thể hoàn thành phận sự ấy, còn định thì dù không có chúng vẫn hoàn thành được. Được tích lũy (citaṃ) bởi các duyên qua việc đạt đến trạng thái thuần thục và mạnh mẽ, hoặc nó tích lũy (cinoti) dòng tương tục (santānaṃ), vì vậy cũng gọi là tâm (cittaṃ), (ở đây) là định (samādhi). Do sự đa dạng của tâm theo cách của sơ thiền, v.v..., và do việc thực hiện các hành động kỳ diệu như các loại thần thông, v.v..., nên định được gọi là tâm. Do đó, dù không có sự chỉ dạy của người khác, tên gọi khác là 'tâm' của định này vẫn có thể có được. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì cho rằng từ 'tâm' đã trở nên phổ biến với nghĩa là thức, nên đã nói rằng: 'Ở đây, định được chỉ định dưới tiêu đề là tâm'. 'Nó biết (jānāti) theo các phương diện (pakārehi) đúng với tự tánh (yathāsabhāvaṃ), vì vậy (iti) gọi là tuệ (paññā)'. Tuệ ấy mặc dù có nhiều loại do sự phân biệt thiện, v.v... Tuy nhiên, vì có nói 'tu tập' (bhāvayaṃ), nên ở đây tuệ cần được tu tập được chủ trương. Vì vậy, để chỉ rõ điều đó, đã nói là 'minh sát' (vipassanaṃ). Và từ 'tu tập' này nên được liên kết riêng rẽ như sau: 'tu tập tâm và tu tập tuệ'. Cặp đôi này là pháp thế gian hay là pháp siêu thế? Cần phải hiểu rằng đó là pháp siêu thế vì đây là sự chỉ định ở mức độ cao nhất. Quả vậy, người đang tu tập pháp ấy được gọi là người gỡ rối đám rối ái dục bằng cách đoạn trừ trong khoảnh khắc Thánh đạo, chứ không phải (tu tập) pháp thế gian. Ở đây, các pháp thế gian cũng được bao gồm theo cách không gián đoạn, vì không có chỉ và quán thế gian thì pháp siêu thế ấy không thể có được. Quả vậy, đối với hành giả chỉ thừa, nếu không có định được phân loại là cận hành và an chỉ; đối với hành giả kia (tức quán thừa), nếu không có sát-na định; và đối với cả hai, nếu không có tam giải thoát môn, thì sự chứng đắc siêu thế không bao giờ có thể xảy ra. Do đó, ngài (Chú giải) đã nói: 'người đang tu tập cả định lẫn minh sát'. Trong đó, khi chỉ và quán thế gian được chủ trương, thì từ 'tu tập' này là sự trình bày về trạng thái nguyên nhân của hành động tu tập. Nghĩa là: 'vì nguyên nhân tu tập'. Quả vậy, hành động gỡ rối có nguyên nhân là sự tu tập ấy. Còn khi (chỉ và quán) siêu thế được chủ trương, thì đó chỉ đơn thuần là sự chỉ định về sự tu tập đang diễn ra. Quả vậy, việc gỡ rối đám rối ái dục xảy ra đồng thời với sự tu tập cả hai pháp ấy. ‘‘Ātāpī nipako’’ti idaṃ yathāvuttabhāvanāya upakārakadhammakittanaṃ. Kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa hi vīriyaṃ sati sampajaññanti ime tayo dhammā bahūpakārā. Vīriyūpatthaddhañhi kammaṭṭhānaṃ satisampajaññānupālitaṃ na paripatati, upari ca visesaṃ āvahati. Patiṭṭhāsiddhiyā cettha saddhāsiddhi, saddhūpanissayattā sīlassa, vīriyādisiddhiyā ca. Na hi saddheyyavatthuṃ asaddahantassa yathāvuttavīriyādayo sambhavanti, tathā samādhipi. Yathā hi hetubhāvato vīriyādīhi saddhāsiddhi, evaṃ phalabhāvato tehi samādhisiddhi. Vīriyādīsu hi sampajjamānesu samādhi sampannova hoti asamāhitassa tadabhāvato. Kathaṃ panettha satisiddhi? Nipakaggahaṇato. Tikkhavisadabhāvappattā hi sati ‘‘nepakka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘paramena satinepakkena samannāgato’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘nepakkaṃ paññā’’ti ayamattho dassito. Taggahaṇeneva satipi gahitāva hoti. Na hi sativirahitā paññā atthīti. Apare pana ‘‘sapañño’’ti imināva pārihārikapaññāpi gayhatīti ‘‘nipako’’ti padassa ‘‘sato’’ti atthaṃ vadanti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva. Ātappasaddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva [Pg.16] niruḷhoti āha ‘‘ātāpīti vīriyavā’’ti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpako. Vīriyavāti vā-saddopi tadattho eva daṭṭhabbo. Tena sammappadhānasamaṅgitā vuttā hoti. Tenāha ‘‘kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhenā’’ti. Ātāpanaggahaṇena cettha ārambha dhātumāha ādito vīriyārambhoti katvā, paritāpanaggahaṇena nikkamaparakkamadhātuyo sabbaso paṭipakkhato nikkhantataṃ, uparūpari visesappattiñca upādāya. Nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno. Kammaṭṭhānassa pariharaṇe niyuttāti pārihārikā. Hai từ 'nhiệt tâm, thận trọng' này là sự kể ra các pháp hỗ trợ cho sự tu tập đã được nói đến. Quả vậy, đối với người đang nỗ lực thực hành đề mục thiền, ba pháp này là tinh tấn, niệm, và tỉnh giác có sự hỗ trợ rất lớn. Quả vậy, đề mục thiền được tinh tấn nâng đỡ và được niệm-tỉnh giác bảo vệ thì không bị rơi rớt, và còn mang lại sự đặc biệt ở mức độ cao hơn. Ở đây, do sự thành tựu của nền tảng (giới), tín được thành tựu, vì giới có tín làm y chỉ gần, và do sự thành tựu của tinh tấn, v.v... Quả vậy, đối với người không tin vào đối tượng đáng tin, thì tinh tấn, v.v... đã nói trên không thể phát sinh, cũng như định. Quả vậy, giống như tín được thành tựu nhờ tinh tấn, v.v... với tư cách là nhân, cũng vậy định được thành tựu nhờ chúng với tư cách là quả. Quả vậy, khi tinh tấn, v.v... được viên mãn, thì định cũng được viên mãn, vì người không có định thì không có các pháp ấy. Ở đây, niệm được thành tựu như thế nào? Do việc dùng từ 'thận trọng'. Quả vậy, niệm đã đạt đến trạng thái sắc bén và trong sáng được gọi là 'sự chín chắn của niệm'. Như có lời nói: 'vị ấy đầy đủ sự chín chắn của niệm tối thượng'. Tuy nhiên, trong Chú giải, ý nghĩa này đã được chỉ ra: 'sự chín chắn là tuệ'. Chính nhờ việc dùng từ ấy (tức tuệ), niệm cũng được bao gồm. Quả vậy, không có tuệ mà lại thiếu niệm. Tuy nhiên, các vị khác nói rằng chính bằng từ 'có tuệ' này mà tuệ hộ trì cũng được bao gồm, do đó họ giải thích ý nghĩa của từ 'thận trọng' là 'có niệm'. Mặc dù sự đoạn trừ phiền não là sự nhiệt tâm, và điều đó cũng có nơi chánh kiến, v.v... Tuy nhiên, giống như từ 'ātappa', từ 'ātāpa' đã trở nên phổ biến chỉ trong nghĩa tinh tấn, do đó ngài (Chú giải) đã nói: 'nhiệt tâm nghĩa là có tinh tấn'. Hoặc là, sự nhiệt tâm ấy của tinh tấn đang diễn ra theo cách nỗ lực thúc đẩy các pháp tương ưng trong việc đoạn trừ pháp đối nghịch là một cách vượt trội. Vì vậy, chỉ có tinh tấn mới được gọi như vậy, chứ không phải các pháp khác. Và trong từ 'ātāpī', nguyên âm dài 'ī' này biểu thị sự tán thán hoặc sự vượt trội. Trong từ 'vīriyavā', từ 'vā' cũng cần được hiểu là có cùng ý nghĩa ấy. Do đó, sự đầy đủ chánh cần được nói đến. Do đó, ngài (Chú giải) đã nói: 'với ý nghĩa là làm nóng và thiêu đốt các phiền não'. Ở đây, bằng việc dùng từ 'làm nóng', ngài (Chú giải) nói đến yếu tố khởi sự, vì cho rằng đó là sự khởi đầu tinh tấn. Bằng việc dùng từ 'thiêu đốt', ngài nói đến yếu tố xuất ly và nỗ lực, dựa vào sự thoát ra hoàn toàn khỏi pháp đối nghịch và sự đạt đến các pháp đặc biệt cao hơn và cao hơn nữa. Nó làm khô héo pháp đối nghịch, hoặc nó bảo vệ tự thân khỏi pháp ấy, vì vậy gọi là 'thận trọng', tức là người có tỉnh giác. (Tuệ) được sử dụng trong việc duy trì đề mục thiền, vì vậy gọi là tuệ hộ trì. Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā. Kammaṭṭhānassa vā uggaho paripucchā bhāvanārambho manasikāravidhi, tattha ca sakkaccakāritā sātaccakāritā sappāyakāritā nimittakusalatā pahitattatā antarāasaṅkoco indriyasamattapaṭipādanā vīriyasamatāpādanaṃ vīriyasamatāyojananti evamādīnaṃ sabbesaṃ kiccānaṃ pariṇāyikā sabbakiccapariṇāyikā. Bhayaṃ ikkhatīti bhikkhūti sādhāraṇato bhikkhulakkhaṇakathanena paṭipattiyāva bhikkhubhāvo, na bhikkhakabhinnapaṭadharādibhāvenāti dasseti. Evaṃ hi katakiccānaṃ sāmaṇerādīnaṃ, paṭipannānañca apabbajitānampi saṅgaho kato hoti. Idha pana paṭipajjanakavasena attho veditabbo. Bhindati pāpake akusale dhammeti vā bhikkhu. So imaṃ vijaṭayeti yo naro sappañño sīle patiṭṭhāya ātāpī nipako cittaṃ paññañca bhāvayanti vutto, so bhikkhu imaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭayeti sambandho. Idāni tampi vijaṭanaṃ veḷugumbavijaṭanena upametvā dassetuṃ gāthāya yathāvutte sīlādidhamme ‘‘iminā ca sīlenā’’tiādinā paccāmasati. Tattha yasmā yogāvacarasantānagatā nānākkhaṇikā missakā sīlādidhammā gāthāya gahitā, tasmā te ekaccaṃ gaṇhanto ‘‘chahi dhammehi samannāgato’’ti āha. Na hi te cha dhammā ekasmiṃ santāne ekasmiṃ khaṇe [Pg.17] labbhanti. Yasmā ca puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā, tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘seyyathāpi nāma puriso’’tiādimāha. Tattha sunisitanti suṭṭhu nisitaṃ, ativiya tikhiṇanti attho. Satthassa nisānasilāyaṃ nisitatarabhāvakaraṇaṃ, bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyye dassento ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ…pe… paññāhatthena ukkhipitvā’’ti āha. Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.14). Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato. Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya. Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma. Vijaṭanaṃ cettha samucchedavasena pahānanti āha ‘‘sañchindeyya sampadāleyyā’’ti. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, aggo ca so dakkhiṇeyyo cāti aggadakkhiṇeyyo, aggā vā dakkhiṇā aggadakkhiṇā, taṃ arahatīti aggadakkhiṇeyyo. Trí tuệ được gọi là sabbakiccapariṇāyikā (người dẫn dắt mọi công việc) vì nó phân định và dẫn dắt tất cả các công việc như là sự đi tới v.v… bằng năng lực của tỉnh giác hữu ích v.v… Hoặc, trí tuệ dẫn dắt tất cả các công việc như là: sự học hỏi, sự hỏi han, sự khởi đầu tu tập, phương pháp tác ý đối với đề mục thiền; và trong đó có sự thực hành một cách trân trọng, sự thực hành một cách liên tục, sự thực hành điều thích hợp, sự thiện xảo về tướng, tâm đã được hướng đến, sự không thối chuyển ở khoảng giữa, sự thành tựu sự quân bình các căn, sự thành tựu sự quân bình tinh tấn, sự kết hợp sự quân bình tinh tấn, được gọi là sabbakiccapariṇāyikā. Bhikkhu (Tỳ-khưu) là người thấy sự đáng sợ (bhayaṃ ikkhati), bằng cách nói về đặc tính của vị Tỳ-khưu một cách tổng quát, Ngài chỉ ra rằng: “Bản chất Tỳ-khưu chỉ có do sự thực hành, chứ không phải do bản chất của người ăn xin, người mang y phấn tảo v.v…” Thật vậy, khi nói như vậy, sự bao gồm cả các vị Sa-di v.v… là những người đã làm xong phận sự, và cả những người chưa xuất gia đang thực hành cũng được thực hiện. Nhưng ở đây, ý nghĩa nên được hiểu theo phương diện của người đang thực hành. Hoặc, bhikkhu (Tỳ-khưu) là người phá vỡ (bhindati) các pháp ác, bất thiện. Liên quan đến câu “Vị ấy gỡ rối cái này”, nên hiểu sự liên kết như sau: “Người nào là bậc trí, an trú trong giới, nhiệt tâm, khôn khéo, tu tập tâm và tuệ” đã được nói đến, vị Tỳ-khưu ấy gỡ rối (vijaṭaye) cái đám rối ái dục (taṇhājaṭaṃ) này. Bây giờ, để chỉ ra cả sự gỡ rối ấy bằng cách so sánh với sự gỡ rối bụi tre, Ngài nhắc lại các pháp như giới v.v… đã được nói trong kệ bằng câu “iminā ca sīlenā” v.v… Ở đó, vì các pháp như giới v.v… thuộc về dòng tâm của hành giả, xảy ra ở các thời điểm khác nhau, và hỗn tạp, đã được đề cập trong kệ, do đó, khi đề cập đến chúng một cách chung chung, Ngài nói: “người thành tựu sáu pháp”. Thật vậy, sáu pháp ấy không thể có được trong một dòng tâm, trong một khoảnh khắc. Và vì kệ được nói với sự quy chiếu về cá nhân, do đó, khi chỉ ra ví dụ cũng quy chiếu về cá nhân, Ngài đã nói: “Ví như một người đàn ông” v.v… Ở đó, sunisitaṃ có nghĩa là được mài kỹ, nghĩa là rất bén nhọn. Ví dụ được nói bằng cách bao hàm cả hai ý nghĩa: việc làm cho thanh gươm trở nên bén nhọn hơn trên đá mài, và việc nâng nó lên bằng sức mạnh của cánh tay. Do đó, để chỉ ra cả hai điều đó trong đối tượng so sánh, Ngài nói: “được mài kỹ trên đá mài định… được nâng lên bằng tay trí tuệ”. Thật vậy, sự bén nhọn của trí tuệ là nhờ vào phẩm chất của định. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Người có định tĩnh biết đúng như thật”. Và tinh tấn là sự hỗ trợ cho trí tuệ ấy vì nó sách tấn. Vijaṭeyya có nghĩa là có thể gỡ rối. Thật vậy, khi minh sát dẫn đến xuất khởi đang diễn ra, hành giả được gọi là người có khả năng gỡ rối đám rối ái dục. Và ở đây, sự gỡ rối có nghĩa là sự đoạn trừ theo phương diện diệt tận, nên Ngài nói: “nên cắt đứt, nên phá vỡ”. Dakkhiṇeyyo là người xứng đáng (arahati) với vật cúng dường (dakkhiṇaṃ). Vị ấy vừa là bậc tối thượng (aggo) vừa là người xứng đáng với vật cúng dường (dakkhiṇeyyo), nên gọi là aggadakkhiṇeyyo. Hoặc, vật cúng dường tối thượng (aggā dakkhiṇā), người xứng đáng (arahati) với vật ấy (taṃ), nên gọi là aggadakkhiṇeyyo. 5. Tatrāti tassaṃ gāthāyaṃ. Ayanti ‘‘naro’’ti ca ‘‘bhikkhū’’ti ca vutto yogāvacaro. Puna tatrāti tassaṃ paññāyaṃ. Assāti bhikkhuno. Kattari cetaṃ sāmivacanaṃ, anenāti attho. Karaṇīyaṃ natthi visesādhānassa tihetukapaṭisandhipaññāya abhāvato. Tenāha ‘‘purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā’’ti. Tenāti yoginā. Bhāvanāyaṃ satatapavattitavīriyatāya sātaccakārinā. Paññāvasenāti yathāvuttanepakkasaṅkhātapaññāvasena. Yaṃ kiñci kattabbaṃ, tassa sabbassa sampajānavaseneva karaṇasīlo, tattha vā sampajānakāro etassa atthi, sampajānassa vā asammohassa kārako uppādakoti sampajānakārī, tena sampajānakārinā. Atrāti assaṃ gāthāyaṃ. Sīlādisampādane vīriyassa tesaṃ aṅgabhāvato taṃ visuṃ aggahetvā ‘‘sīlasamādhipaññāmukhenā’’ti vuttaṃ. 5. Tatrā có nghĩa là: trong kệ ấy. Ayaṃ là: hành giả được gọi là “naro” (người) và “bhikkhu” (Tỳ-khưu). Lại nữa, tatrā có nghĩa là: trong trí tuệ ấy. Assā có nghĩa là: của vị Tỳ-khưu. Và đây là sở hữu cách trong nghĩa chủ cách, có nghĩa là “bởi vị này”. Không có việc gì phải làm, vì không có sự tạo ra điều đặc biệt đối với trí tuệ tam nhân khi tái sanh. Do đó, Ngài nói: “Trí tuệ ấy của vị này đã thành tựu do năng lực của nghiệp quá khứ”. Tenā có nghĩa là: bởi hành giả. Người thực hành liên tục do có tinh tấn liên tục trong sự tu tập. Paññāvasena có nghĩa là: bằng năng lực của trí tuệ được gọi là sự khôn khéo đã được nói đến. Bất cứ việc gì phải làm, vị ấy có thói quen làm tất cả những việc đó chỉ bằng năng lực của sự tỉnh giác; hoặc, người này có sự thực hành với tỉnh giác ở đó; hoặc, người tạo ra, làm phát sanh sự tỉnh giác, tức là sự không mê mờ, nên gọi là sampajānakārī (người thực hành với tỉnh giác); bởi người thực hành với tỉnh giác ấy. Atrā có nghĩa là: trong kệ này. Trong việc thành tựu giới v.v…, vì tinh tấn là một phần của chúng, nên không đề cập đến nó một cách riêng biệt, và đã được nói là “qua giới, định, và tuệ”. ‘‘Visuddhimaggaṃ dassetī’’ti avibhāgato desanāya piṇḍatthaṃ vatvā puna taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ettāvatā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ettāvatāti ettakāya desanāya. Sikkhāti sikkhitabbaṭṭhena sikkhā. Sikkhanaṃ cettha āsevanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīlādidhammehi saṃvaraṇādivasena āsevanto te sikkhatīti [Pg.18] vuccati. Sāsananti paṭipattisāsanaṃ. Upanissayo balavakāraṇaṃ. Vajjanaṃ anupagamanaṃ. Sevanā bhāvanā. Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho. Yadipi gāthāyaṃ ‘‘sīle’’ti sāmaññato vuttaṃ, na ‘‘adhisīle’’ti. Taṃ pana taṇhājaṭāvijaṭanassa patiṭṭhābhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā’’ti. Bhavagāmi hi sīlaṃ sīlameva, vibhavagāmi sīlaṃ adhisīlasikkhā. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Esa nayo sesasikkhāsupi. Sau khi nói ý nghĩa tóm tắt của bài giảng một cách không phân chia rằng: “(Kệ này) chỉ ra con đường thanh tịnh”, để chỉ ra điều đó một cách có phân chia, Ngài đã nói: “ettāvatā” v.v… Ở đó, ettāvatā có nghĩa là: bởi bài giảng chừng ấy. Sikkhā (học pháp) là vì có ý nghĩa là điều cần được học tập. Và ở đây, sự học tập nên được hiểu là sự thực hành. Người thực hành các pháp như giới v.v… bằng cách phòng hộ v.v… được gọi là người học tập chúng. Sāsanaṃ có nghĩa là giáo pháp thực hành. Upanissayo là nguyên nhân mạnh mẽ. Vajjanaṃ là sự không đến gần. Sevanā là sự tu tập. Paṭipakkho là pháp đối trị có khả năng đoạn trừ. Mặc dù trong kệ đã nói một cách tổng quát là “sīle” (trong giới), chứ không phải là “adhisīle” (trong tăng thượng giới). Nhưng điều đó được hiểu ngầm là nền tảng cho việc gỡ rối đám rối ái dục, do đó Ngài nói: “Bằng giới, tăng thượng giới học được chỉ ra”. Thật vậy, giới dẫn đến hữu chỉ là giới; giới dẫn đến vô hữu là tăng thượng giới học. Thật vậy, một sự chỉ định chung thường đứng cho một ý nghĩa đặc biệt. Phương pháp này cũng áp dụng cho các học pháp còn lại. Sīlenāti adhisīlasikkhābhūtena sīlena. Taṃ hi anaññasādhāraṇatāya sāsanassa ādikalyāṇataṃ pakāseti, na yamaniyamādimattaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sīlañca suvisuddhaṃ, sabbapāpassa akaraṇa’’nti ca. Kusalānanti maggakusalānaṃ. Kusalānanti vā anavajjānaṃ. Tena ariyaphaladhammānampi saṅgaho siddho hoti. Sabbapāpassa akaraṇanti sabbassāpi sāvajjassa akiriyā anajjhāpajjanaṃ. Etena cārittavārittabhedassa sabbassa sīlassa gahaṇaṃ kataṃ hoti. Kattabbākaraṇampi hi sāvajjamevāti. Ādivacanatoti gāthāyaṃ vuttasamādhipaññānaṃ ādimhi vacanato. Ādibhāvo cassa tammūlakattā uttarimanussadhammānaṃ. Ādīnaṃ vā vacanaṃ ādivacanaṃ. Ādisaddena cettha ‘‘sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā’’ti (dī. ni. 2.186) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sīlassa visuddhattā vippaṭisārādihetūnaṃ dūrīkaraṇato avippaṭisārādiguṇāvahaṃ. ‘‘Avippaṭisārādiguṇāvahattā’’ti etena na kevalaṃ sīlassa kalyāṇatāva vibhāvitā, atha kho ādibhāvopīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hissa sutte (pari. 366) avippaṭisārādīnaṃ vimuttiñāṇapariyosānānaṃ paramparapaccayatā vuttā. Samādhināti adhicittasikkhābhūtena samādhinā. Sakalaṃ sāsanaṃ saṅgahetvā pavattāya gāthāya ādipadena ādimhi paṭipajjitabbassa sīlassa, tatiyapadena pariyosāne paṭipajjitabbāya paññāya gahitattā majjhe paṭipajjitabbo samādhi pārisesato dutiyapadena gayhatīti ‘‘kusalassa upasampadātiādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe’’ti vuttaṃ, na kusalasaddassa samādhipariyāyattā. Pubbūpanissayavato hi samāhitatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena abhinīhārakkhamatā samādhissa iddhividhādiguṇāvahattaṃ, aggamaggapaññāya adhigatāya yadatthaṃ pabbajati, taṃ pariyositanti paññā sāsanassa [Pg.19] pariyosānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘sikkhānisaṃsamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati saddhādhipateyyaṃ paññuttaraṃ vimuttisāra’’nti (a. ni. 4.245). Sakaṃ cittaṃ sacittaṃ, sacittassa sabbaso kilesānaṃ samucchindanena visodhanaṃ sacittapariyodāpanaṃ. Evaṃ pana paññākicce matthakappatte uttari karaṇīyābhāvato sāsanassa paññuttaratā veditabbā. Tādibhāvāvahanatoti yādiso iṭṭhesu, lābhādīsu ca anunayābhāvato, tādiso aniṭṭhesu, alābhādīsu ca paṭighābhāvato. Tato eva vā yādiso anāpāthagatesu iṭṭhāniṭṭhesu, tādiso āpāthagatesupīti tādī. Tassa bhāvo tādibhāvo, tassa āvahanato. Vātenāti vātahetu. Na samīratīti na calati. Na samiñjantīti na phandanti, kuto calananti adhippāyo. Sīlenāti (bằng giới) là bằng giới vốn là tăng thượng giới học. Thật vậy, giới ấy do vì không chung với (giáo pháp) khác nên tuyên thuyết sự tốt đẹp ở phần đầu của giáo pháp, chứ không chỉ đơn thuần là sự tự chế (yama) và sự tuân thủ (niyama). Do đó, đã được nói rằng: “Giới được trong sạch hoàn toàn” và “Không làm các điều ác.” Kusalānanti (của các pháp thiện) là (chỉ cho) các pháp thiện thuộc về đạo. Hoặc kusalānanti là (chỉ cho) các pháp vô tội. Do đó, sự bao gồm cả các pháp thánh quả cũng được thành tựu. Sabbapāpassa akaraṇanti (Không làm các điều ác) là không làm, không vướng vào tất cả những gì có tội lỗi. Do điều này, sự thâu nhiếp tất cả giới có sự phân biệt là tác hành giới và phòng phi giới được thực hiện. Vì rằng, việc không làm điều nên làm cũng chính là có tội lỗi. Ādivacanatoti (do lời nói đầu) là do định và tuệ được nói trong kệ ngôn, (giới) là điều cần phải thực hành ở lúc ban đầu. Và (giới) này là phần đầu vì các pháp siêu nhân có giới ấy làm căn bản. Hoặc, lời nói về những điều ban đầu là ādivacana. Và ở đây, bằng từ ādi (v.v.), cần phải hiểu là sự bao gồm những (câu) như là: “Giới, định và tuệ, và giải thoát vô thượng.” Do giới trong sạch, vì loại trừ các nguyên nhân của sự hối tiếc v.v., nên (giới) mang lại các phẩm chất như không hối tiếc v.v. Bằng câu “vì mang lại các phẩm chất như không hối tiếc v.v.” này, cần phải hiểu rằng không chỉ sự tốt đẹp của giới được làm sáng tỏ, mà còn cả việc (giới) là phần đầu cũng (được làm sáng tỏ). Thật vậy, trong kinh, tính cách là duyên tuần tự của (giới) đối với các pháp như không hối tiếc v.v. cho đến tận cùng là giải thoát tri kiến đã được nói đến. Samādhināti (bằng định) là bằng định vốn là tăng thượng tâm học. Trong kệ ngôn được lưu hành sau khi đã thâu nhiếp toàn bộ giáo pháp, do vì giới cần phải thực hành ở lúc ban đầu được nắm bắt bởi câu đầu tiên, và tuệ cần phải thực hành ở lúc cuối cùng được nắm bắt bởi câu thứ ba, nên định cần phải thực hành ở giữa được nắm bắt bởi câu thứ hai theo phương pháp loại trừ. Do đó, đã được nói rằng: “Do lời nói đầu ‘sự thành tựu các pháp thiện,’ định là ở giữa giáo pháp,” chứ không phải vì kusalassa (của pháp thiện) là từ đồng nghĩa với định. Thật vậy, đối với người có duyên trợ quá khứ, do sự thành tựu tám chi phần như là sự định tĩnh v.v., nên khả năng hướng tâm mang lại các phẩm chất như thần thông v.v. cho định. Khi tuệ của đạo cao nhất được chứng đắc, mục đích mà vị ấy xuất gia đã được hoàn tất, do đó tuệ là phần cuối cùng của giáo pháp. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, phạm hạnh này được sống với học giới là lợi ích, với đức tin là chủ đạo, với trí tuệ là cao thượng, với giải thoát là cốt lõi.” Tâm của mình là sacitta, sự thanh lọc tâm của mình bằng cách đoạn trừ hoàn toàn các phiền não là sacittapariyodāpana (sự làm trong sạch tâm của mình). Lại nữa, như vậy, khi phận sự của tuệ đã đạt đến đỉnh cao, do không còn việc gì phải làm thêm nữa, nên cần phải hiểu tính chất cao thượng của tuệ trong giáo pháp. Tādibhāvāvahanatoti (vì mang lại trạng thái tādī) là: như thế nào đối với các cảnh khả ý, đối với được lợi v.v. do không có sự quyến luyến, thì cũng như thế ấy đối với các cảnh không khả ý, đối với không được lợi v.v. do không có sự sân hận. Hoặc, chính vì thế, như thế nào đối với các cảnh khả ý và không khả ý chưa hiện hành, thì cũng như thế ấy đối với (các cảnh) đã hiện hành, do đó (vị ấy) là tādī (bậc như vậy). Trạng thái của vị ấy là tādibhāva; vì mang lại trạng thái ấy. Vātenāti (bởi gió) là do nguyên nhân là gió. Na samīratīti (không lay động) là không di chuyển. Na samiñjantīti (không rung động) là không run rẩy, làm sao có thể di chuyển được? – đây là chủ ý. Tathāti yathā sīlādayo adhisīlasikkhādīnaṃ pakāsakā, tathā tevijjatādīnaṃ upanissayassāti tesaṃ pakāsanākārūpasaṃhārattho tathā-saddo. Yasmā sīlaṃ visujjhamānaṃ satisampajaññabalena, kammassakatañāṇabalena ca saṃkilesamalato visujjhati pāripūriñca gacchati, tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena satibalaṃ, ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā veditabbā sabhāgahetusampādanato. Satinepakkena hi pubbenivāsavijjāsiddhi, sampajaññena sabbakiccesu sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubandhāya dutiyavijjāsiddhi, vītikkamābhāvena saṃkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi. Puretaraṃ siddhānaṃ samādhipaññānaṃ pāripūriṃ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā. Samādhipaññā viya abhiññāpaṭisambhidānaṃ sīlaṃ na sabhāgahetūti katvā vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; netti. 40; mi. pa. 2.1.14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo. Paññā viya paṭisambhidānaṃ samādhi na sabhāgahetūti vuttaṃ ‘‘na tato para’’nti. ‘‘Yogā ve jāyate bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato pubbayogena, garuvāsadesabhāsākaosallauggahaparipucchādīhi ca paribhāvitā paññāsampatti paṭisambhidāpabhedassa upanissayo [Pg.20] paccekabodhisammāsambodhiyopi paññāsampattisannissayāti paññāya anadhigantabbassa visesassa abhāvato, tassā ca paṭisambhidāpabhedassa ekantikakāraṇato heṭṭhā viya ‘‘na tato para’’nti avatvā ‘‘na aññena kāraṇenā’’ti vuttaṃ. Tathāti (như vậy) là: giống như giới v.v. là những pháp tuyên thuyết về tăng thượng giới học v.v., cũng như vậy (chúng) là duyên trợ cho tam minh v.v. – từ tathā có ý nghĩa tóm kết lại cách thức tuyên thuyết của chúng. Bởi vì giới, khi được thanh lọc, được trong sạch khỏi cấu uế phiền não nhờ vào sức mạnh của niệm và tỉnh giác, và đi đến sự viên mãn, do đó, giới thành tựu, khi được thành công, do trạng thái thành tựu duyên trợ, làm phát sinh niệm lực và trí lực. Do đó, cần phải hiểu rằng (giới) là duyên trợ cho tam minh do vì nó cung cấp nhân tương ưng. Thật vậy, do niệm chín muồi nên túc mạng minh được thành tựu; do tỉnh giác, do sự thực hành quen thuộc việc làm với sự thấy rõ trong mọi công việc, nên minh thứ hai liên quan đến sinh tử trí được thành tựu; do không có sự vi phạm, do có sự đoạn trừ phiền não, tùy theo khả năng là duyên trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, do nội tâm trong sạch, nên minh thứ ba được thành tựu. Việc giới là duyên trợ cho lậu tận trí, mà không có sự viên mãn của định và tuệ đã thành tựu trước đó, cần được các vị A-la-hán thuần quán làm sáng tỏ. Nghĩ rằng: “Giống như định và tuệ, giới không phải là nhân tương ưng cho các thắng trí và vô ngại giải,” nên đã nói rằng: “không vượt xa hơn thế.” Theo như câu nói: “Người có định biết rõ như thật,” sự thành tựu định là duyên trợ cho lục thông. Nghĩ rằng: “Giống như tuệ, định không phải là nhân tương ưng cho các vô ngại giải,” nên đã nói rằng: “không vượt xa hơn thế.” Theo như câu nói: “Thật vậy, trí tuệ sinh khởi từ sự thực hành,” sự thành tựu tuệ, được tu tập do sự thực hành trong quá khứ, và do việc sống gần thầy, sự khéo léo trong ngôn ngữ địa phương, sự học hỏi, sự tra vấn v.v., là duyên trợ cho các loại vô ngại giải. Giác ngộ của bậc Độc Giác và bậc Chánh Đẳng Giác cũng nương vào sự thành tựu tuệ. Do không có pháp đặc biệt nào không thể chứng đắc được bằng tuệ, và do tuệ ấy là nhân duy nhất cho các loại vô ngại giải, nên không nói “không vượt xa hơn thế” như ở các trường hợp dưới (về giới và định), mà đã nói rằng: “không do nguyên nhân nào khác.” Ettha ca ‘‘sīlasampattiñhi nissāyā’’ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā anavasesā cha abhiññā na ijjhanti, tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na samādhisampadā atthīti. Satipi vijjānaṃ abhiññekadesabhāve sīlasampattisamudāgatā eva tisso vijjā gahitā. Yathā hi paññāsampattisamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa maggeneva ijjhanti, maggakkhaṇe eva tāsaṃ paṭilabhitabbato, evaṃ sīlasampattisamudāgatā tisso vijjā samādhisampattisamudāgatā ca cha abhiññā upanissayasampannassa maggeneva ijjhantīti maggādhigameneva tāsaṃ adhigamo veditabbo. Paccekabuddhānaṃ, sammāsambuddhānañca paccekabodhisammāsambodhisamadhigamasadisā hi imesaṃ ariyānaṃ ime visesādhigamāti. Vinayasuttābhidhammesu sammāpaṭipattiyā tevijjatādīnaṃ upanissayatāpi yathāvuttavidhinā veditabbā. Và ở đây, vì đã được nói rằng: ‘do nương tựa vào sự thành tựu giới hạnh’, nên đối với người nào mà sáu thắng trí, là sự phát triển của định, không được thành tựu một cách trọn vẹn, thì đối với người ấy, theo cách phân định cao nhất, không có sự thành tựu định. Mặc dù ba minh là một phần của thắng trí, nhưng chỉ có ba minh phát sinh từ sự thành tựu giới hạnh mới được đề cập. Giống như bốn tuệ phân tích phát sinh từ sự thành tựu trí tuệ, đối với người có đầy đủ duyên hỗ trợ, chỉ được thành tựu thông qua đạo, vì chúng chỉ có thể đạt được ngay trong khoảnh khắc của đạo; cũng vậy, ba minh phát sinh từ sự thành tựu giới hạnh và sáu thắng trí phát sinh từ sự thành tựu định, đối với người có đầy đủ duyên hỗ trợ, chỉ được thành tựu thông qua đạo. Do đó, sự chứng đắc chúng nên được hiểu là chỉ thông qua sự chứng đắc đạo. Thật vậy, những sự chứng đắc đặc biệt này của các bậc Thánh này tương tự như sự chứng đắc giác ngộ của các vị Phật Độc Giác và sự chứng đắc chánh đẳng chánh giác của các vị Phật Toàn Giác. Trong Luật, Kinh và Vi Diệu Pháp, tính chất duyên hỗ trợ của tam minh v.v... đối với sự thực hành đúng đắn cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Sampannasīlassa kāmasevanābhāvato sīlena paṭhamantavivajjanaṃ vuttaṃ. Yebhuyyena hi sattā kāmahetu pāṇātipātādivasenāpi asuddhapayogā honti. Jhānasukhalābhino kāyakilamathassa sambhavo eva natthīti samādhinā dutiyantavivajjanaṃ vuttaṃ jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyattā. Paññāyāti maggapaññāya. Ukkaṭṭhaniddesena hi ekaṃsato ariyamaggova majjhimā paṭipatti nāma. Evaṃ santepi lokiyapaññāvasenapi antadvayavivajjanaṃ vibhāvetabbaṃ. Đối với người có giới hạnh viên mãn, do không có sự hưởng thụ dục lạc, nên việc từ bỏ cực đoan thứ nhất được nói là nhờ vào giới. Thật vậy, chúng sanh phần lớn vì nguyên nhân dục lạc mà có những nỗ lực không trong sạch, ngay cả qua việc sát sanh v.v... Đối với người đạt được thiền lạc, sự mệt mỏi của thân thể hoàn toàn không thể xảy ra, do đó việc từ bỏ cực đoan thứ hai được nói là nhờ vào định, vì có thân thể được thấm nhuần bởi sắc vi tế do thiền sanh. ‘Bằng trí tuệ’ có nghĩa là bằng đạo tuệ. Thật vậy, theo cách chỉ dẫn cao nhất, chắc chắn chỉ có Thánh đạo mới được gọi là trung đạo. Mặc dù vậy, việc từ bỏ hai cực đoan cũng nên được làm sáng tỏ theo phương diện của trí tuệ thế gian. Sīlaṃ taṃsamaṅgino kāmasugatīsuyeva nibbattāpanato catūhi apāyehi vimuttiyā kāraṇanti āha ‘‘sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi pāṇātipātādipaṭivirati duggatiparikilesaṃ āvahati. Samādhi taṃsamaṅgino mahaggatabhūmiyaṃyeva nibbattāpanena sakalakāmabhavato vimocetīti vuttaṃ ‘‘samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo pakāsito hotī’’ti. Na hi kāmāvacarakammassa anubalappadāyīnaṃ kāmacchandādīnaṃ vikkhambhakaṃ jhānaṃ kāmadhātuparikilesāvahaṃ hoti. Na cettha upacārajjhānaṃ nidassetabbaṃ, appanāsamādhissa [Pg.21] adhippetattā. Nāpi ‘‘sīleneva atikkamitabbassa apāyabhavassa samādhinā atikkamitabbatā’’ti vacanokāso. Sugatibhavampi atikkamantassa duggatisamatikkamane kā kathāti. Sabbabhavasamatikkamanupāyoti kāmabhavādīnaṃ navannampi bhavānaṃ samatikkamanupāyo sīlasamādhīhi atikkantāpi bhavā anatikkantā eva, kāraṇassa apahīnattā. Paññāya panassa suppahīnattā te samatikkantā eva. Giới, do làm cho người thành tựu nó sanh khởi chỉ trong các cõi thiện dục giới, là nguyên nhân cho sự giải thoát khỏi bốn đường ác, nên ngài đã nói: ‘Nhờ giới, phương tiện vượt qua đường ác được tuyên thuyết.’ Thật vậy, sự kiêng cữ sát sanh v.v... không mang lại sự ô nhiễm của cảnh khổ. Định, do làm cho người thành tựu nó sanh khởi chỉ trong cõi đại hành, giải thoát khỏi toàn bộ cõi dục, nên đã được nói: ‘Nhờ định, phương tiện vượt qua cõi dục được tuyên thuyết.’ Thật vậy, thiền, vốn chế ngự dục tham v.v... là những yếu tố trợ lực cho nghiệp cõi dục, không mang lại sự ô nhiễm của cõi dục. Và ở đây, không nên chỉ đến cận hành thiền, vì an chỉ định được chủ trương. Cũng không có cơ hội cho lời nói rằng: ‘cõi ác, vốn phải được vượt qua bằng giới, lại được vượt qua bằng định.’ Đối với người vượt qua cả cõi thiện, thì nói gì đến việc vượt qua cõi ác? ‘Phương tiện vượt qua mọi cõi sống’ là phương tiện vượt qua cả chín cõi sống, bắt đầu từ cõi dục. Các cõi sống, dù đã được vượt qua bằng giới và định, thực ra vẫn chưa được vượt qua, vì nguyên nhân của chúng chưa được từ bỏ. Nhưng nhờ trí tuệ, vì nguyên nhân ấy đã được từ bỏ hoàn toàn, nên chúng mới thực sự được vượt qua. Tadaṅgappahānavasenāti dīpālokeneva tamassa puññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānavasena. Samādhinā vikkhambhanappahānavasenāti upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahāreneva jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānavasena. Paññāyāti ariyamaggapaññāya. Samucchedappahānavasenāti catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattisaṅkhātasamucchindanappahānavasena. ‘Bằng cách đoạn trừ theo chi phần’ có nghĩa là: giống như bóng tối bị xua tan bởi ánh đèn, bằng cách từ bỏ từng chi phần bất thiện này hay khác thông qua từng chi phần thiện tương ứng thuộc về các phước sự. ‘Bằng định, bằng cách đoạn trừ theo lối chế ngự’ có nghĩa là: bằng định, được phân biệt là cận hành và an chỉ, thông qua việc ngăn chặn sự khởi sanh, giống như việc dẹp rong rêu trên mặt nước bằng cách đập một cái nồi, bằng cách từ bỏ các pháp như các triền cái này hay khác. ‘Bằng trí tuệ’ có nghĩa là bằng trí tuệ của Thánh đạo. ‘Bằng cách đoạn trừ theo lối tuyệt diệt’ có nghĩa là: do bốn Thánh đạo đã được tu tập, nên trong dòng tâm thức của người sở hữu đạo này hay đạo khác, bằng cách đoạn trừ theo lối cắt đứt, được gọi là sự không khởi sanh hoàn toàn, đối với nhóm phiền não thuộc về phần tập khởi, đã được nói đến trong câu bắt đầu bằng ‘để đoạn trừ các tà kiến’ (Pháp Tụ 277). Kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhoti saṃkilesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvāresu vītikkamo ajjhācāro, tassa paṭipakkho sīlena pakāsito hoti, avītikkamasabhāvattā sīlassa. Okāsādānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Taṃ samādhi vikkhambhetīti āha ‘‘samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti, samādhissa pariyuṭṭhānappahāyakattā. Appahīnabhāvena santāne anu anu sayanato kāraṇalābhe uppattirahā anusayā, te pana anurūpaṃ kāraṇaṃ laddhā uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā veditabbā. Te ariyamaggapaññāya sabbaso pahīyantīti āha ‘‘paññāya anusayapaṭipakkho pakāsito hotī’’ti. ‘Đối trị sự vi phạm của phiền não’ có nghĩa là: sự đối trị đối với sự vi phạm, tức là sự lạm dụng, qua thân môn và khẩu môn, của các pháp ô nhiễm hoặc của các nghiệp phiền não, được tuyên thuyết là nhờ vào giới, vì giới có bản chất là không vi phạm. Sự khởi lên của phiền não trong tâm, sau khi đã chiếm đoạt sự diễn tiến của thiện pháp bằng cách không cho cơ hội, được gọi là triền. Định chế ngự điều đó, nên ngài nói: ‘Nhờ định, sự đối trị triền được tuyên thuyết,’ vì định có khả năng đoạn trừ triền. Do chưa được từ bỏ, chúng nằm ngấm ngầm trong dòng tâm thức, có khả năng khởi sanh khi có được nguyên nhân, đó là tùy miên. Chúng nên được hiểu là bảy phiền não như dục ái v.v..., đã trở nên mạnh mẽ, có khả năng khởi sanh khi có được nguyên nhân thích hợp. Chúng được đoạn trừ hoàn toàn bởi trí tuệ của Thánh đạo, nên ngài nói: ‘Nhờ trí tuệ, sự đối trị tùy miên được tuyên thuyết.’ Kāyaduccaritādi duṭṭhu caritaṃ, kilesehi vā dūsitaṃ caritanti duccaritaṃ, tameva yattha uppannaṃ, taṃ santānaṃ saṃkileseti vibādhati, upatāpeti cāti saṃkileso, tassa visodhanaṃ sīlena tadaṅgavasena pahānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Taṇhāsaṃkilesassa visodhanaṃ vikkhambhanavasena [Pg.22] pahānaṃ pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa, taṇhāya cassa ujuvipaccanikabhāvato. Diṭṭhisaṃkilesassa visodhanaṃ samucchedavasena pahānaṃ anusayapaṭipakkhattā paññāya, diṭṭhigatānañca ayāthāvagāhīnaṃ yāthāvagāhiniyā paññāya ujuvipaccanikabhāvato. Thân ác hạnh v.v... là hành vi xấu xa, hoặc là hành vi bị phiền não làm hư hỏng, nên gọi là ác hạnh. Chính nó, khi đã sanh khởi ở đâu, thì làm ô nhiễm, gây phiền não và làm nóng nảy dòng tâm thức đó, nên gọi là ô nhiễm. Sự thanh lọc ô nhiễm đó là sự đoạn trừ theo chi phần nhờ vào giới, vì giới là đối trị của sự vi phạm. Sự thanh lọc ô nhiễm tham ái là sự đoạn trừ theo lối chế ngự, vì định là đối trị của triền, và vì nó đối nghịch trực tiếp với tham ái. Sự thanh lọc ô nhiễm tà kiến là sự đoạn trừ theo lối tuyệt diệt, vì trí tuệ là đối trị của tùy miên, và vì trí tuệ, vốn thấu hiểu đúng đắn, đối nghịch trực tiếp với các tà kiến, vốn thấu hiểu sai lầm. Kāraṇanti upanissayapaccayo. Sīlesu paripūrakārīti maggabrahmacariyassa ādibhūtattā ādibrahmacariyakānaṃ pārājikasaṅghādisesasaṅkhātānaṃ mahāsīlasikkhāpadānaṃ avītikkamanato khuddānukhuddakānaṃ āpajjane sahasāva tehi vuṭṭhānena sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samatthaṃ karotīti sīlesu paripūrakārī. Tathā sakadāgāmīti ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti etaṃ upasaṃharati tathā-saddena. Ete hi dve ariyā samādhipāripanthikānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ paññāpāripanthikassa saccapaṭicchādakamohassa sabbaso asamūhatattā samādhiṃ, paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ, taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ, paññāya ca mattaso kārino ‘‘sīlesu paripūrakārino’’icceva vuccanti. Anāgāmī pana kāmarāgabyāpādānaṃ samucchinnattā samādhismiṃ paripūrakārī. Arahā sabbaso sammohassa susamūhatattā paññāya paripūrakārī. (Từ) Kāraṇaṃ (nguyên nhân) có nghĩa là duyên y chỉ. (Cụm từ) Sīlesu paripūrakārī (người làm cho trọn vẹn trong các giới) có nghĩa là: do không vi phạm các học giới lớn được gọi là Pārājika (bất cộng trụ) và Saṅghādisesa (tăng tàn), vốn là phần khởi đầu của phạm hạnh thánh đạo nên được gọi là các phạm hạnh khởi đầu, và khi phạm vào các (giới) nhỏ và rất nhỏ thì mau chóng ra khỏi chúng, vị ấy làm cho trọn vẹn, đầy đủ việc cần phải làm trong các giới, vì vậy được gọi là sīlesu paripūrakārī (người làm cho trọn vẹn trong các giới). Trong câu Tathā sakadāgāmī (Tương tự, bậc Nhất lai), từ tathā (tương tự) đã liên kết với câu sīlesu paripūrakārī (là người làm cho trọn vẹn trong các giới). Thật vậy, hai vị thánh này, vì chưa nhổ bật lên một cách hoàn toàn tham ái và sân hận là những chướng ngại của định, và si mê che lấp chân lý là chướng ngại của tuệ, nên dù có tu tập định và tuệ, các vị ấy cũng chỉ làm một cách chừng mực, theo mức độ, chỉ một phần mà thôi việc cần phải làm trong định và tuệ. Vì vậy, các vị ấy là người thực hành chừng mực trong định và trong tuệ, chỉ được gọi là “những người làm cho trọn vẹn trong các giới”. Còn bậc Bất lai, vì đã đoạn tận tham ái và sân hận, nên là người làm cho trọn vẹn trong định. Bậc A-la-hán, vì đã nhổ bật lên hoàn toàn si mê, nên là người làm cho trọn vẹn trong tuệ. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā (a. ni. 3.87) – Điều này đã được Đức Thế Tôn nói (trong Tăng Chi Bộ, chương Ba Pháp, kinh số 87): ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni, tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti. Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī [Pg.23] hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti. “Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu là người làm cho trọn vẹn trong các giới, là người thực hành chừng mực trong định, là người thực hành chừng mực trong tuệ. Vị ấy, đối với những học giới nhỏ và rất nhỏ, vừa có phạm vào, vừa có ra khỏi. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì ở đây Ta không nói là không có khả năng (để tiến bộ). Còn đối với những học giới là phần khởi đầu của phạm hạnh, thích hợp với phạm hạnh, ở đó vị ấy có giới vững chắc và giới kiên cố, thọ trì và thực hành trong các học giới. Vị ấy, do đoạn tận ba kiết sử, trở thành bậc Dự lưu, có pháp không rơi vào đọa xứ, chắc chắn, hướng đến giác ngộ. Lại nữa, này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu trong các giới... (như trên)... vị ấy, do đoạn tận ba kiết sử và do làm muội lược tham, sân, si, trở thành bậc Nhất lai. Chỉ một lần trở lại thế gian này, vị ấy chấm dứt khổ đau. Lại nữa, này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu là người làm cho trọn vẹn trong các giới, là người làm cho trọn vẹn trong định, là người thực hành chừng mực trong tuệ. Vị ấy, đối với những... (như trên)... thực hành trong các học giới. Vị ấy, do (đoạn tận) năm hạ phần kiết sử... (trở thành bậc hóa sanh, tại đó nhập Niết-bàn), có pháp không trở lại từ thế giới ấy. Lại nữa, này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu là người làm cho trọn vẹn trong các giới, là người làm cho trọn vẹn trong định, là người làm cho trọn vẹn trong tuệ. Vị ấy, đối với những học giới nhỏ và rất nhỏ... (như trên)... thực hành trong các học giới. Vị ấy, do đoạn tận các lậu hoặc... (với thắng trí, tự mình chứng ngộ, chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát) ngay trong hiện tại.” ‘‘Katha’’nti pucchitvā sikkhādike vibhajitvā vuttamevatthaṃ nigametuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha aññe cāti tayo vivekā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi vimokkhamukhāni, tīṇi indriyānīti evamādayo, sikkhattikādīhi aññe ca guṇattikā. Evarūpāti yādisakā sikkhattikādayo idha sīlādīhi pakāsitā honti, edisā. Sau khi hỏi “Như thế nào?”, phân tích ba học v.v..., để kết luận lại ý nghĩa đã được nói, câu bắt đầu bằng “evaṃ” (như vậy) đã được nói. Trong đó, (cụm từ) aññe ca (và những pháp khác) có nghĩa là: ba sự viễn ly, ba thiện căn, ba cửa giải thoát, ba quyền, v.v..., và những bộ ba phẩm chất khác với bộ ba về học v.v... (Từ) evarūpā (loại như vậy) có nghĩa là: loại nào mà các bộ ba về học v.v... được trình bày ở đây bằng giới v.v..., thì (chúng) là loại như thế. Ettha hi vivaṭṭasannissitassa sīlassa idhādhippetattā sīlena kāyaviveko pakāsito hoti, samādhinā cittaviveko, paññāya upadhiviveko. Tathā sīlena adoso kusalamūlaṃ pakāsitaṃ hoti, titikkhappadhānatāya, aparūpaghātasabhāvatāya ca sīlassa. Samādhinā alobho kusalamūlaṃ, lobhapaṭipakkhato, alobhapadhānatāya ca samādhissa. Paññāya pana amohoyeva. Sīlena ca animittavimokkhamukhaṃ pakāsitaṃ hoti. Adosappadhānaṃ hi sīlasampadaṃ nissāya dose ādīnavadassino aniccānupassanā sukheneva ijjhati, aniccānupassanā ca animittavimokkhamukhaṃ. Samādhinā appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāya suññatavimokkhamukhaṃ. Alobhappadhānaṃ hi kāmanissaraṇaṃ samādhisampadaṃ nissāya kāmesu ādīnavadassino dukkhānupassanā sukheneva ijjhati, dukkhānupassanā ca appaṇihitavimokkhamukhaṃ. Paññāsampadaṃ nissāya anattānupassanā sukheneva ijjhati, anattānupassanā ca suññatavimokkhamukhaṃ. Tathā sīlena anaññātaññassāmītindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taṃ hi sīlesu paripūrakārino aṭṭhamakassa indriyaṃ. Samādhinā aññindriyaṃ. Taṃ hi ukkaṃsagataṃ samādhismiṃ paripūrakārino anāgāmino, aggamaggaṭṭhassa ca indriyaṃ. Paññāya aññātāvindriyaṃ pakāsitaṃ hoti. Taduppattiyā hi arahā paññāya paripūrakārīti. Iminā nayena aññe ca evarūpā guṇattikā sīlādīhi pakāsetabbā. Thật vậy, ở đây, vì giới nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi (Niết-bàn) được ngụ ý, nên thân viễn ly được trình bày bằng giới, tâm viễn ly được trình bày bằng định, và phiền não viễn ly được trình bày bằng tuệ. Tương tự, vô sân là thiện căn được trình bày bằng giới, vì giới có sự nhẫn nại làm chính và có bản chất không làm hại người khác. Vô tham là thiện căn được trình bày bằng định, vì định là đối nghịch của tham và có vô tham làm chính. Còn được trình bày bằng tuệ chính là vô si. Và vô tướng giải thoát môn được trình bày bằng giới. Thật vậy, nương vào sự đầy đủ giới có vô sân làm chính, đối với người thấy sự nguy hại trong sân, quán vô thường dễ dàng thành tựu, và quán vô thường chính là vô tướng giải thoát môn. Vô nguyện giải thoát môn được trình bày bằng định. Không giải thoát môn được trình bày bằng tuệ. Thật vậy, nương vào sự đầy đủ định là sự xuất ly khỏi các dục có vô tham làm chính, đối với người thấy sự nguy hại trong các dục, quán khổ dễ dàng thành tựu, và quán khổ chính là vô nguyện giải thoát môn. Nương vào sự đầy đủ tuệ, quán vô ngã dễ dàng thành tựu, và quán vô ngã chính là không giải thoát môn. Tương tự, vị tri đương tri quyền được trình bày bằng giới. Thật vậy, đó là quyền của vị thứ tám (bậc Dự lưu) là người làm cho trọn vẹn trong các giới. Cụ tri quyền được trình bày bằng định. Thật vậy, đó là quyền tối thượng của bậc Bất lai và của vị ở thánh đạo cao nhất (A-la-hán đạo), là người làm cho trọn vẹn trong định. Cụ tri dĩ tri quyền được trình bày bằng tuệ. Thật vậy, do sự phát sinh của quyền ấy mà bậc A-la-hán là người làm cho trọn vẹn trong tuệ. Theo phương pháp này, các bộ ba phẩm chất loại như vậy khác cũng cần được trình bày bằng giới v.v... 1. Sīlaniddesavaṇṇanā 1. Chú giải về phần trình bày giới. Sīlasarūpādikathāvaṇṇanā Chú giải về bài luận về bản chất của giới v.v... 6. Evanti [Pg.24] vuttappakārena. Anekaguṇasaṅgāhakenāti adhisīlasikkhādīnaṃ, aññesañca anekesaṃ guṇānaṃ saṅgāhakena. Sīlasamādhipaññāmukhenāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādīsu (dha. pa. 277; theragā. 676; netti. 5) viya vipassanāmattādimukhena saṅkhepato adesetvā sīlasamādhipaññāmukhena desitopi, sattatiṃsāyapi vā bodhipakkhiyadhammānaṃ visuddhimaggantogadhattā tattha sīlasamādhipaññā mukhaṃ pamukhaṃ katvā desitopi. Etena sīlasamādhipaññāsu avasesabodhipakkhiyadhammānaṃ sabhāvato, upakārato ca antogadhabhāvo dīpitoti veditabbaṃ. Atisaṅkhepadesitoyeva hoti sabhāvavibhāgādito avibhāvitattā. Nālanti na pariyattaṃ na samatthaṃ. Sabbesanti nātisaṅkhepanātivitthārarucīnampi, vipañcitaññuneyyānampi vā. Saṅkhepadesanā hi saṃkhittarucīnaṃ, ugghaṭitaññūnaṃyeva ca upakārāya hoti, na panitaresaṃ. Assa visuddhimaggassa. Pucchanaṭṭhena pañhā, kiriyā karaṇaṃ kammaṃ, pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ, pucchanapayogo. 6. Evanti (Như vậy): theo cách đã được nói. Anekaguṇasaṅgāhakena (bởi sự thâu nhiếp nhiều đức hạnh): bởi sự thâu nhiếp các học pháp như tăng thượng giới v.v... và của nhiều đức hạnh khác. Sīlasamādhipaññāmukhena (với giới, định, tuệ làm chính yếu): không thuyết giảng một cách tóm tắt với minh sát đơn thuần v.v... làm chính yếu như trong các câu “tất cả các hành là vô thường” v.v..., mà đã thuyết giảng với giới, định, tuệ làm chính yếu; hoặc vì ba mươi bảy pháp trợ bồ-đề cũng được bao gồm trong thanh tịnh đạo, nên đã thuyết giảng sau khi lấy giới, định, tuệ làm chính yếu, làm hàng đầu trong các pháp trợ bồ-đề ấy. Bởi điều này, cần phải hiểu rằng sự kiện các pháp trợ bồ-đề còn lại được bao gồm trong giới, định, tuệ về phương diện tự tánh và về phương diện trợ giúp đã được chỉ rõ. (Lời dạy ấy) chỉ là lời dạy rất tóm tắt, vì chưa được làm cho rõ ràng về phương diện phân tích tự tánh v.v... Nālaṃ (không đủ): không đầy đủ, không có khả năng. Sabbesaṃ (đối với tất cả): đối với cả những người có sở thích không quá tóm tắt, không quá rộng rãi (tức là trung bình), hoặc đối với cả hạng người vipañcitaññu và neyya. Vì rằng, lời dạy tóm tắt chỉ hữu ích cho những người có sở thích tóm tắt và hạng người ugghaṭitaññu, chứ không hữu ích cho những người khác. Assa visuddhimaggassa (của thanh tịnh đạo này). Pañhā (câu hỏi) là do ý nghĩa hỏi. Kamma (hành động) là sự làm, hành động. Pañhāva kammaṃ là pañhākammaṃ (hành động hỏi), sự áp dụng việc hỏi. Kiṃ sīlanti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena sīlanti kena atthena sīlanti vuccati, ‘‘sīla’’nti padaṃ kaṃ abhidheyyaṃ nissāya pavattanti attho. Tayidaṃ sīlaṃ sabhāvato, kiccato, upaṭṭhānākārato, āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbanti āha ‘‘kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti. Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘kimānisaṃsa’’nti. Katividhanti pabhedapucchā. Vibhāgavantānaṃ hi sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti. Vodānaṃ visuddhi. Sā ca saṃkilesamalavimutti. Taṃ icchantena yasmā upāyakosallatthinā anupāyakosallaṃ viya saṃkileso jānitabboti āha ‘‘ko cassa saṃkileso’’ti. Kiṃ sīlaṃ (Giới là gì?): là câu hỏi về tự thể. Kenaṭṭhena sīlaṃ (Giới có nghĩa gì?): được gọi là giới với ý nghĩa nào? Từ “giới” được dùng để chỉ đối tượng nào? Để trả lời câu hỏi “Làm thế nào để biết được giới này về phương diện tự tánh, phận sự, trạng thái biểu hiện, và nhân cần thiết?”, ngài đã nói “kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni” (Trạng thái, phận sự, sự biểu hiện, và nhân cần thiết của nó là gì?). Vì sự thực hành chỉ xảy ra khi thấy được lợi ích, nên ngài đã hỏi “kimānisaṃsaṃ” (Nó có lợi ích gì?). Katividhaṃ (Có bao nhiêu loại?): là câu hỏi về sự phân loại. Vì rằng, đối với những pháp có sự phân loại, việc làm rõ tự tánh chỉ có thể thực hiện thông qua việc trình bày sự phân loại. Vodānaṃ (sự trong sạch) là sự thanh tịnh. Và đó là sự giải thoát khỏi cấu uế của phiền não. Vì người mong muốn sự thanh tịnh ấy, người muốn thiện xảo trong phương tiện, cũng cần phải biết đến phiền não giống như (biết đến) sự không thiện xảo trong phương tiện, nên ngài đã hỏi “ko cassa saṃkileso” (Và cái gì là phiền não của nó?). Tatrāti tasmiṃ, tassa vā pañhākammassa. Vissajjananti vivaraṇaṃ. Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati. Tassa vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakāraṇato. Pāṇātipātādīhīti ettha [Pg.25] pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tassa saraseneva patanasabhāvassa antare eva ativa pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho, atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇaghāto. Ādisaddena adinnādānādiṃ saṅgaṇhāti. Tehi pāṇātipātādīhi dussīlyakammehi. Viramantassāti samādānavirativasena, sampattavirativasena ca oramantassa. Vattapaṭipattinti upajjhāyavattādivattakaraṇaṃ. Cetanādayo dhammāti saṅkhepato vuttamatthaṃ pāḷivasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha cetayatīti cetanā, attanā sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho. Cetanāya anukūlavaseneva hi taṃsampayuttā dhammā ārammaṇe pavattanti. Cetanā kāmaṃ kusalattikasādhāraṇā, idha pana sīlacetanā adhippetāti katvā ‘‘kusalā’’ti veditabbā. Cetasi niyuttaṃ cetasikaṃ, cittasampayuttanti attho. Cetanāya satipi cetasikatte ‘‘cetanā sīla’’nti visuṃ gahitattā tadaññameva viratianabhijjhādikaṃ cetasikaṃ sīlaṃ daṭṭhabbaṃ gobalībaddañāyena. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Yathā akusalā dhammā citte na otaranti, tathā pidahanaṃ. Avītikkamo vītikkamassa paṭipakkhabhūtā avītikkamavasena pavattacittacetasikā. Tattha cetanā sīlaṃ nāmātiādi yathāvuttassa suttapadassa vivaraṇaṃ. Viramantassa cetanāti viratisampayuttaṃ padhānabhūtaṃ cetanamāha. Pūrentassa cetanāti vattapaṭipattiāyūhinī. Viramantassa viratīti viratiyā padhānabhāvaṃ gahetvā vuttaṃ. Tatra (Trong đó): trong hành động hỏi ấy, hoặc của hành động hỏi ấy. Vissajjanaṃ (sự trả lời) là sự giải thích. Vì rằng, ý nghĩa được hỏi, do chưa được làm cho rõ ràng, nên vẫn còn ẩn giấu như vật được nắm trong tay. Sự giải thích ý nghĩa ấy được gọi là vissajjanaṃ (sự trả lời) vì nó làm cho ý nghĩa trở nên rõ ràng. Trong câu pāṇātipātādīhi (từ việc sát sanh v.v...), pāṇa (sinh mạng) theo quy ước là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Atipāto (sự sát hại) là sự làm cho mạng quyền ấy, vốn có tự tánh rơi rụng theo tự nhiên, bị rơi rụng quá sớm, ngay trong khoảng thời gian (chưa đến lúc). Nghĩa là, không cho nó rơi rụng từ từ mà làm cho nó rơi rụng nhanh chóng. Hoặc, atipāto là sự xâm phạm, áp đảo và làm rơi rụng bằng gươm đao v.v..., (tức là) sự sát sanh. Bằng từ ādi (v.v...), ngài thâu nhiếp cả việc lấy của không cho v.v... Tehi pāṇātipātādīhi dussīlyakammehi (từ những hành động ác giới như sát sanh v.v... ấy). Viramantassa (của người đang từ bỏ): của người đang từ bỏ, do năng lực của sự từ bỏ bằng cách thọ trì và sự từ bỏ khi gặp trường hợp. Vattapaṭipattiṃ (sự thực hành bổn phận): sự thực hành các bổn phận như bổn phận đối với thầy tế độ v.v... Để phân tích và trình bày ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là “các pháp như tư v.v...” theo bản văn Pāli, ngài đã nói “vuttañheta” (điều này đã được nói) v.v... Trong đó, cetanā (tư) là cái thúc đẩy; nghĩa là, nó kết nối các pháp tương ưng với chính nó vào đối tượng. Vì rằng, các pháp tương ưng với tư chỉ khởi lên trên đối tượng theo năng lực thuận theo của tư. Mặc dù tư thông thường với tam đề thiện, nhưng ở đây, vì tư giới được chủ ý, nên cần phải hiểu là “kusalā” (thiện). Cetasikaṃ (tâm sở) là cái được liên kết trong tâm, nghĩa là tương ưng với tâm. Mặc dù tư cũng là một tâm sở, nhưng vì nó được đề cập riêng là “cetanā sīlaṃ” (tư là giới), nên các tâm sở khác như sự kiêng cữ, vô tham v.v... cần được hiểu là giới tâm sở theo phương pháp gobalībaddañāya (phương pháp con bò đực và con bò). Saṃvaro (sự phòng hộ) là sự phòng hộ. Đó là sự ngăn chặn để các pháp bất thiện không xâm nhập vào tâm. Avītikkamo (sự không vi phạm) là tâm và tâm sở khởi lên theo cách không vi phạm, là đối nghịch của sự vi phạm. Trong đó, câu “cetanā sīlaṃ nāma” (Tư là giới...) là sự giải thích cho câu kinh đã được trích dẫn. Câu “viramantassa cetanā” (tư của người đang từ bỏ) chỉ tư chính yếu tương ưng với sự kiêng cữ. Câu “pūrentassa cetanā” (tư của người đang làm tròn) (chỉ) tư nỗ lực trong việc thực hành bổn phận. Câu “viramantassa virati” (sự kiêng cữ của người đang từ bỏ) được nói sau khi lấy sự kiêng cữ làm chính yếu. Ettha hi yadā ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamma’’ntiādi (kathā. 539) vacanato pāṇātipātādīnaṃ paṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanā tathāpavattā padhānabhāvena pāṇātipātādipaṭiviratisādhikā hoti, tadā taṃsampayuttā viratianabhijjhādayo ca cetanāpakkhikā vā, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetanāsīlaṃ vuttaṃ. Yadā pana pāṇātipātādīhi saṅkocaṃ āpajjantassa tato viramaṇākārena pavattamānā cetanāvisiṭṭhā virati, anabhijjhādayo ca tattha tattha padhānabhāvena kiccasādhikā honti, tadā taṃsampayuttā cetanā viratiādipakkhikā [Pg.26] vā hoti, abbohārikā vāti imamatthaṃ sandhāya cetasikasīlaṃ vuttaṃ. Ở đây, khi tư, là đối nghịch của sát sanh v.v..., đặc biệt bởi sự kiêng cữ khỏi những điều ấy, khởi lên theo cách như vậy, và hoàn thành việc từ bỏ sát sanh v.v... với vai trò chính yếu, theo như lời dạy “Này các Tỳ khưu, có ba loại thân tư là thiện thân nghiệp” v.v..., thì khi ấy, sự kiêng cữ và vô tham v.v... tương ưng với tư ấy hoặc là thuộc về phe của tư, hoặc là không được kể đến. Nhắm đến ý nghĩa này mà “tư giới” đã được nói đến. Nhưng khi, đối với người đang co mình lại khỏi sát sanh v.v..., sự kiêng cữ và vô tham v.v..., đặc biệt bởi tư khởi lên theo cách từ bỏ những điều ấy, hoàn thành phận sự trong từng trường hợp với vai trò chính yếu, thì khi ấy, tư tương ưng với chúng hoặc là thuộc về phe của sự kiêng cữ v.v..., hoặc là không được kể đến. Nhắm đến ý nghĩa này mà “giới tâm sở” đã được nói đến. Idāni sutte āgatanayena kusalakammapathavasena cetanācetasikasīlāni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Pajahantassāti samādānavasena ‘‘ito paṭṭhāya na karissāmī’’ti sampattavatthukānipi anajjhācaraṇena pajahantassa. Satta kammapathacetanāti pāṇātipātādipahānasādhikā paṭipāṭiyā satta kusalakammapathacetanā. Abhijjhādivasena yaṃ paradāragamanādi karīyati, tassa pahāyakā anabhijjhādayo sīlanti āha ‘‘cetasikaṃ sīlaṃ nāma anabhijjhā…pe… sammādiṭṭhidhammā’’ti. Yathā hi abhijjhābyāpādavasena micchācārapāṇātipātādayo karīyanti, evaṃ micchādiṭṭhivasenāpi te puttamukhadassanādiatthaṃ karīyanti. Tesañca pajahanakā anabhijjhādayoti. Pātimokkhasaṃvaro cārittavārittavibhāgaṃ vinayapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ. Satisaṃvaro manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ ārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaro paññā. Khantisaṃvaro adhivāsanā, sā ca tathāpavattā adosapadhānā khandhā, adoso eva vā. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyaṃ. Pātimokkhasaṃvarasatisaṃvarādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Bây giờ, để phân chia và trình bày các giới tư và giới tâm sở theo phương pháp đã được đề cập trong kinh, qua cách thức của các thiện nghiệp đạo, đoạn văn bắt đầu bằng ‘apicā’ đã được nói đến. ‘Của người từ bỏ’ (pajahantassa) có nghĩa là: của người từ bỏ bằng cách thọ trì rằng ‘kể từ nay tôi sẽ không làm nữa’, và bằng cách không vi phạm ngay cả khi có cơ hội phát sinh. ‘Bảy tư nghiệp đạo’ (satta kammapathacetanā) là bảy tư thiện nghiệp đạo theo thứ tự, có khả năng hoàn thành việc từ bỏ sát sanh, v.v. Vì rằng tà dâm, v.v. được thực hiện do tham lam, v.v., nên các pháp từ bỏ chúng là vô tham, v.v. là giới, ngài đã nói: ‘Giới tâm sở là vô tham… cho đến… chánh kiến’. Quả vậy, cũng như tà hạnh, sát sanh, v.v. được thực hiện do tham lam và sân hận, cũng vậy, chúng được thực hiện do tà kiến vì mục đích thấy mặt con trai, v.v. Và các pháp từ bỏ chúng chính là vô tham, v.v. Giới thu thúc trong bộ giới bổn (pātimokkhasaṃvaro) là giới học xứ thuộc về Luật tạng, có sự phân chia thành giới hành trì và giới phòng tránh. Giới thu thúc bằng niệm (satisaṃvaro) là sự phòng hộ sáu căn với ý là thứ sáu, và đó chính là niệm đã vận hành như vậy. Giới thu thúc bằng trí (ñāṇasaṃvaro) là trí tuệ. Giới thu thúc bằng nhẫn nại (khantisaṃvaro) là sự kham nhẫn, và đó là các uẩn với vô sân làm chủ đạo, đã vận hành như vậy, hoặc chính là vô sân. Giới thu thúc bằng tinh tấn (vīriyasaṃvaro) là tinh tấn vận hành theo cách loại trừ các dục tầm, v.v. Những gì cần nói về giới thu thúc trong bộ giới bổn, giới thu thúc bằng niệm, v.v., điều đó sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau. Sotānīti taṇhādiṭṭhiavijjāduccaritaavasiṭṭhakilesasotāni. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhiyyare’’ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedanaṃ ñāṇanti viññāyati. ‘Các dòng chảy’ (sotāni) là các dòng chảy của ái, kiến, vô minh, ác hạnh, và các phiền não còn lại. Sau khi nói ‘Ta tuyên bố sự thu thúc các dòng chảy’, do câu nói ‘chúng được đóng lại bằng trí tuệ’, nên được hiểu rằng sự thu thúc các dòng chảy chính là sự đóng lại, sự đoạn trừ, tức là trí tuệ. Idamatthikataṃ manasi katvā yena ñāṇena yoniso paccavekkhitvā paccayā paṭisevīyanti. Taṃ paccayapaṭisevanampi ñāṇasabhāvattā ettheva ñāṇasaṃvare eva samodhānaṃ saṅgahaṃ gacchati. Khamati adhivāsetīti khamo. Uppannanti tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe jātaṃ nibbattaṃ. Kāmavitakkanti kāmūpasaṃhitaṃ vitakkaṃ. Nādhivāsetīti cittaṃ āropetvā abbhantare na vāseti. Ājīvapārisuddhipīti buddhapaṭikuṭṭhaṃ micchājīvaṃ pahāya anavajjena paccayapariyesanena sijjhanakaṃ ājīvapārisuddhisīlampi ettheva vīriyasaṃvare eva samodhānaṃ gacchati vīriyasādhanattā. Ettha ca yathā ñāṇaṃ taṇhādisotānaṃ pavattinivāraṇato pidahanaṭṭhena saṃvaraṇato saṃvaro ca, parato pavattanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ[Pg.27], evaṃ khanti anadhivāsanena uppajjanakakilesānaṃ adhivāsanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, khamanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlaṃ, vīriyaṃ vinodetabbānaṃ pāpadhammānaṃ vinodanena saṃvaraṇato saṃvaro ca, vinodanahetu uppajjanakaguṇānaṃ ādhārādibhāvato sīlanaṭṭhena sīlanti veditabbaṃ. Yathā pana pātimokkhasīlādi tassa tassa pāpadhammassa pavattituṃ appadānavasena saṃvaraṇaṃ pidahanaṃ, taṃ upādāya saṃvaro, evaṃ asamādinnasīlassa āgatavatthuto viramaṇampīti āha ‘‘yā ca pāpabhīrukānaṃ…pe… saṃvarasīlanti veditabba’’nti. Na vītikkamati etenāti avītikkamo. Tathāpavatto kusalacittuppādo. Việc thọ dụng các vật dụng sau khi đã như lý quán xét bằng trí tuệ nào, với sự tác ý đến mục đích này. Việc thọ dụng vật dụng đó, do có bản chất là trí tuệ, cũng được bao gồm, được thu nhiếp ngay trong giới thu thúc bằng trí này. ‘Khamati adhivāseti’ (vị ấy kham nhẫn, chịu đựng), vì vậy gọi là ‘khamo’ (người kham nhẫn). ‘Đã sanh khởi’ (uppannaṃ) nghĩa là đã sanh ra, đã phát sanh trong đối tượng này hay đối tượng khác. ‘Dục tầm’ (kāmavitakkaṃ) là tầm liên hệ đến dục. ‘Không dung chứa’ (nādhivāseti) nghĩa là không để cho nó đi vào tâm, không cho nó trú ngụ bên trong. ‘Giới thanh tịnh mạng’ (ājīvapārisuddhisīla) là giới được thành tựu do việc tìm kiếm vật dụng một cách không thể chê trách, sau khi đã từ bỏ tà mạng bị Đức Phật quở trách, cũng được bao gồm ngay trong giới thu thúc bằng tinh tấn này, vì nó được thành tựu nhờ tinh tấn. Và ở đây, cần phải hiểu rằng: cũng như trí, do ngăn chặn sự phát sanh của các dòng chảy như ái, v.v., nên là sự thu thúc (saṃvara) vì nó ngăn giữ (saṃvaraṇa) theo nghĩa đóng lại (pidahana), và là giới (sīla) theo nghĩa nền tảng (sīlana) vì là cơ sở, v.v. cho các đức hạnh sẽ phát sanh về sau; cũng vậy, nhẫn nại, do kham nhẫn đối với các phiền não có thể sanh khởi do không kham nhẫn, nên là sự thu thúc vì nó ngăn giữ, và là giới theo nghĩa nền tảng vì là nhân của sự kham nhẫn và là cơ sở cho các đức hạnh sẽ phát sanh; tinh tấn, do loại trừ các ác pháp cần được loại trừ, nên là sự thu thúc vì nó ngăn giữ, và là giới theo nghĩa nền tảng vì là nhân của sự loại trừ và là cơ sở cho các đức hạnh sẽ phát sanh. Lại nữa, cũng như giới trong bộ giới bổn, v.v., là sự ngăn giữ, sự đóng lại theo nghĩa không cho cơ hội để ác pháp này hay ác pháp khác phát sanh, do đó gọi là sự thu thúc; cũng vậy, đối với người chưa thọ trì giới, việc từ bỏ khi cơ hội đến cũng là sự thu thúc, vì vậy ngài nói: ‘Và đối với những người sợ hãi điều ác… cho đến… cần được hiểu là giới thu thúc’. ‘Không vi phạm bởi pháp này’, vì vậy gọi là ‘bất vi phạm’ (avītikkamo). Đó là sự sanh khởi của thiện tâm đã vận hành như vậy. 7. Avasesesu pana pañhesu. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ. Dussīlyavasena hi pavattā kāyakammādayo sampati, āyatiñca ahitadukkhāvahā, na sammā ṭhapitāti asaṇṭhapitā vippakiṇṇā visaṭā ca nāma honti, susīlyavasena pana pavattā tabbipariyāyato saṇṭhapitā avippakiṇṇā avisaṭā ca nāma honti yathā taṃ okkhittacakkhutā abāhuppacālanādi. Tenāha ‘‘kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho’’ti. Etena samādhikiccato sīlanaṃ viseseti. Tassa hi samādhānaṃ sampayuttadhammānaṃ avikkhepahetutā. Idaṃ kāyakammādīnaṃ saṇṭhapanaṃ saṃyamanaṃ. Upadhāraṇaṃ adhiṭṭhānaṃ mūlabhāvo. Tathā hissa ādicaraṇādibhāvo vutto. Tena pathavīdhātukiccato sīlanaṃ visesitaṃ hoti. Sā hi sahajātarūpadhammānaṃ sandhāraṇavasena pavattati. Idaṃ pana anavajjadhammānaṃ mūlādhiṭṭhānabhāvena. Tenāha ‘‘kusalānaṃ dhammāna’’ntiādi. Tattha kusaladhammā nāma sapubbabhāgā mahaggatānuttarā dhammā. Aññe pana ācariyā. Siraṭṭhoti yathā sirasi chinne sabbo attabhāvo vinassati, evaṃ sīle bhinne sabbaṃ guṇasarīraṃ vinassati. Tasmā tassa uttamaṅgaṭṭho sīlaṭṭho. ‘‘Siro sīsa’’nti vā vattabbe niruttinayena ‘‘sīla’’nti vuttanti adhippāyo. Sītalaṭṭho pariḷāhavūpasamanaṭṭho. Tena ta-kārassa lopaṃ katvā niruttinayeneva ‘‘sīla’’nti vuttanti dasseti. Tathā hidaṃ payogasampāditaṃ sabbakilesapariḷāhavūpasamakaraṃ hoti. Evamādināti [Pg.28] ādi-saddena sayanti akusalā etasmiṃ sati apaviṭṭhā hontīti sīlaṃ, supanti vā tena vihatussāhāni sabbaduccaritānīti sīlaṃ, sabbesaṃ vā kusaladhammānaṃ pavesārahasālāti sīlanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. 7. Còn trong các câu hỏi còn lại. ‘Sự an lập’ (samādhāna) là sự thiết lập tốt đẹp (saṇṭhapana). Quả vậy, các thân nghiệp, v.v. đã vận hành theo cách ác giới, vì mang lại điều bất lợi và đau khổ trong hiện tại và tương lai, nên không được thiết lập tốt đẹp, do đó được gọi là không được thiết lập tốt đẹp, bị phân tán, bị tản mác. Nhưng các nghiệp đã vận hành theo cách thiện giới, thì ngược lại, được gọi là được thiết lập tốt đẹp, không bị phân tán, không bị tản mác, chẳng hạn như việc nhìn xuống, không vung tay, v.v. Do đó, ngài nói: ‘Nghĩa là sự không phân tán của thân nghiệp, v.v. do thiện giới’. Bằng điều này, ngài phân biệt ý nghĩa của ‘sīlana’ (nền tảng) với chức năng của định. Quả vậy, sự an lập của định là nguyên nhân không tán loạn cho các pháp tương ưng. Còn đây là sự thiết lập tốt đẹp, sự chế ngự của thân nghiệp, v.v. ‘Sự nâng đỡ’ (upadhāraṇa) là nền tảng, là trạng thái gốc rễ. Quả vậy, trạng thái là sự thực hành ban đầu, v.v. của nó đã được nói đến. Do đó, ý nghĩa của ‘sīlana’ được phân biệt với chức năng của địa đại. Quả vậy, địa đại vận hành theo cách nâng đỡ các sắc pháp đồng sanh. Còn giới này thì vận hành theo cách là nền tảng gốc rễ cho các pháp vô tội. Do đó, ngài nói: ‘Của các thiện pháp’, v.v. Ở đó, các thiện pháp là các pháp đáo đại và siêu thế cùng với các phần chuẩn bị của chúng. Còn các vị thầy khác (thì nói). ‘Nghĩa là đầu’ (siraṭṭho): cũng như khi đầu bị cắt đứt, toàn bộ thân mạng bị hủy diệt, cũng vậy, khi giới bị phá vỡ, toàn bộ thân thể công đức bị hủy diệt. Do đó, ý nghĩa là phần cao nhất của thân thể công đức đó chính là ý nghĩa của giới. Ý muốn nói rằng, đáng lẽ phải nói là ‘siro’ hoặc ‘sīsa’, nhưng theo phương pháp từ nguyên học, lại nói là ‘sīla’. ‘Nghĩa là mát mẻ’ (sītalaṭṭho) là nghĩa làm dịu đi sự nóng bức (của phiền não). Bằng điều đó, ngài chỉ ra rằng, sau khi bỏ đi chữ ‘ta’, theo phương pháp từ nguyên học, lại nói là ‘sīla’. Quả vậy, giới này, khi được thành tựu nhờ nỗ lực, sẽ làm dịu đi sự nóng bức của tất cả phiền não. Trong câu ‘evamādi’, bằng từ ‘ādi’, cần phải thấy sự bao gồm các ý nghĩa như sau: ‘khi có giới này, các pháp bất thiện ngủ yên (sayanti), bị loại bỏ, vì vậy gọi là sīla’; hoặc ‘do giới này, tất cả các ác hạnh bị hủy hoại nỗ lực nên ngủ yên (supanti), vì vậy gọi là sīla’; hoặc ‘là nơi thích hợp cho tất cả các thiện pháp đi vào, vì vậy gọi là sīla’. 8. ‘‘Sīlanaṭṭhena sīla’’nti pubbe saddatthuddhārena pakāsitopi bhāvattho evāti āha ‘‘sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassā’’ti. Na hi tassa cetanādibhedabhinnassa anavasesato saṅgāhako tato añño attho atthi, yo lakkhaṇabhāvena vucceyya. Nanu ca anekabhedasaṅgāhakaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ nāma siyā, na visesalakkhaṇanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassanekadhā’’ti. 8. Mặc dù trước đây câu ‘Giới có nghĩa là sắp đặt’ đã được giải thích bằng cách rút ra ý nghĩa của từ ngữ, nhưng đó chỉ là ý nghĩa về bản chất (bhāvattho). Vì vậy, ngài đã nói: ‘Sự sắp đặt là tướng trạng của giới ấy’. Thật vậy, không có ý nghĩa nào khác ngoài ý nghĩa đó (sắp đặt) có thể bao hàm một cách không sót lại giới ấy, vốn được phân biệt thành các loại như tư tâm giới v.v..., mà có thể được gọi là tướng trạng. (Vấn:) Chẳng phải tướng trạng bao hàm nhiều loại khác nhau nên được gọi là tướng trạng chung (sāmaññalakkhaṇa), chứ không phải là tướng trạng riêng (visesalakkhaṇa) sao? Tác ý đến câu chất vấn ấy, ngài đã nói: ‘Như tính chất có thể thấy được của sắc, dù được phân chia thành nhiều loại’. Yathā hi nīlādivasena anekabhedabhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ visesalakkhaṇaṃ tadaññadhammāsādhāraṇato. Na aniccatādi viya, ruppanaṃ viya vā sāmaññalakkhaṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Kiṃ panetaṃ sanidassanattaṃ nāma? Daṭṭhabbatā cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo. Tassa pana rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā saha nidassanena sanidassananti vuccati. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so aññaṃ viya katvā upacarituṃ yutto. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā ‘‘saha nidassanenā’’ti ettha tabbhāvattho saha-saddo yathā nandirāgasahagatāti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; paṭi. ma. 2.30). Thật vậy, cũng như tính chất có thể thấy được (sanidassanattaṃ) của sắc xứ, dù được phân biệt thành nhiều loại theo xanh, v.v..., vẫn là tướng trạng riêng vì nó không chung với các pháp khác. Nó không phải là tướng trạng chung như tính vô thường, v.v..., hay như sự biến hoại. Ở đây cũng nên hiểu như vậy. Vậy, tính chất có thể thấy được này là gì? Đó là tính có thể được thấy, là cảnh giới của nhãn thức. Mặc dù tính chất ấy không khác với sắc xứ, nhưng để phân biệt sắc xứ với các pháp khác, nó được xem như một cái khác và được gọi là sanidassana (cùng với sự thấy). Thật vậy, trong các pháp đã trở nên đồng nhất do có cùng bản chất pháp, bản chất nào tạo ra sự khác biệt thì nên được ẩn dụ xem như một cái khác. Vì làm như vậy sẽ giúp liễu tri được ý nghĩa đặc biệt. Hoặc là, trong câu ‘saha nidassanenā’, từ ‘saha’ có nghĩa là chính bản chất ấy (tabbhāvattho), như trong câu ‘nandirāgasahagatā’ (đi cùng với hỷ và tham). Dussīlyaviddhaṃsanarasanti kāyikaasaṃvarādibhedassa dussīlyassa vidhamanakiccaṃ. Anavajjarasanti agārayhasampattikaṃ agarahitabbabhāvena sampajjanakaṃ, avajjapaṭipakkhabhāvena vā sampajjanakaṃ. Lakkhaṇādīsūti lakkhaṇarasādīsu vuccamānesu kiccameva, sampatti vā rasoti vuccati, na rasāyatanarasādīti adhippāyo. Keci pana ‘‘kiccamevā’’ti avadhāraṇaṃ tassa itararasato balavabhāvadassanatthanti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, kiccameva, sampatti eva vā rasoti imassa atthassa adhippetattā. (Giới) có vị là phá tan sự ác giới, nghĩa là có phận sự thổi bay sự ác giới vốn được phân biệt thành không phòng hộ về thân, v.v... (Giới) có vị là vô tội, nghĩa là có sự thành tựu không đáng chê trách; hoặc là sự thành tựu do không bị chê trách; hoặc là sự thành tựu do là đối nghịch của lỗi lầm. Trong câu ‘lakkhaṇādīsu’ (trong các tướng trạng, v.v...), khi nói về tướng trạng, vị, v.v..., chính phận sự hoặc sự thành tựu được gọi là ‘vị’, chứ không phải vị của vị xứ, v.v... Đó là chủ ý. Một số vị lại nói rằng, sự nhấn mạnh trong câu ‘kiccameva’ (chính phận sự) là để cho thấy rằng vị này mạnh hơn các vị khác. Điều đó chỉ là ý kiến riêng của họ, vì chủ ý ở đây là ‘chính phận sự hoặc chính sự thành tựu là vị’. Soceyyapaccupaṭṭhānanti [Pg.29] kāyādīhi sucibhāvena paccupaṭṭhāti. Gahaṇabhāvanti gahetabbabhāvaṃ. Tena upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ, phalaṭṭhena pana avippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, samādhipaccupaṭṭhānaṃ vā. Sīlaṃ hi sampatiyeva avippaṭisāraṃ paccupaṭṭhāpeti, paramparāya samādhiṃ. Imassa pana ānisaṃsaphalassa ānisaṃsakathāyaṃ vakkhamānattā idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Keci pana phalassa anicchitattā idha aggahaṇanti vadanti, tadayuttaṃ phalassa anekavidhattā, lokiyādisīlassāpi vibhajiyamānattā. Tathā hi vakkhati ‘‘nissitānissitavasenā’’tiādi (visuddhi. 1.10). Yathā pathavīdhātuyā kammādi dūrakāraṇaṃ, sesabhūtattayaṃ āsannakāraṇaṃ, yathā ca vatthassa tantavāyaturivemasalākādi dūrakāraṇaṃ, tantavo āsannakāraṇaṃ, evaṃ sīlassa saddhammassavanādi dūrakāraṇaṃ, hiriottappamassa āsannakāraṇanti dassento āha ‘‘hirottappañca panā’’tiādi. Hirottappe hītiādi tassa āsannakāraṇabhāvasādhanaṃ. Tattha uppajjati samādānavasena, tiṭṭhati avītikkamavasenāti veditabbaṃ. (Giới) có sự hiện khởi là sự trong sạch, nghĩa là nó hiện khởi với trạng thái trong sạch nơi thân, v.v... (Câu này có nghĩa là) trạng thái cần được nắm giữ. Do đó, sự hiện khởi được nói theo nghĩa là cách thức hiện khởi. Nhưng theo nghĩa quả, nó có sự hiện khởi là không hối tiếc, hoặc có sự hiện khởi là định. Thật vậy, giới làm cho sự không hối tiếc hiện khởi ngay lập tức, và làm cho định hiện khởi một cách tuần tự. Tuy nhiên, vì quả lợi ích này sẽ được nói đến trong phần nói về lợi ích, nên cần hiểu rằng nó không được đề cập ở đây. Một số vị nói rằng nó không được đề cập ở đây vì quả không được mong muốn (trong định nghĩa này). Điều đó không hợp lý, vì quả có nhiều loại, và giới thế gian v.v... cũng sẽ được phân tích. Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘Theo cách y chỉ và không y chỉ’ v.v... Cũng như đối với địa đại, nghiệp v.v... là nhân xa, ba đại còn lại là nhân gần; và cũng như đối với tấm vải, người thợ dệt, con thoi, cái đưa sợi v.v... là nhân xa, còn các sợi chỉ là nhân gần. Tương tự như vậy, đối với giới, việc nghe diệu pháp v.v... là nhân xa, còn tàm và quý là nhân gần của nó. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói: ‘Và tàm và quý...’ v.v... Câu ‘Hirottappe hi’ v.v... là để chứng minh rằng chúng là nhân gần. Ở đây, cần hiểu rằng (giới) sanh khởi do sự thọ trì, và tồn tại do sự không vi phạm. Sīlānisaṃsakathāvaṇṇanā Giải Thích Về Lợi Ích Của Giới 9. Avippaṭisārādīti ettha vippaṭisārapaṭipakkho kusalacittuppādo avippaṭisāro. So pana visesato ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me suparisuddhaṃ sīla’’nti attano sīlassa paccavekkhaṇavasena pavattoti veditabbo. Ādi-saddena pāmojjabhogasampattikittisaddādiṃ saṅgaṇhāti. Avippaṭisāratthānīti avippaṭisārappayojanāni. Kusalānīti anavajjāni. Avippaṭisārānisaṃsānīti avippaṭisāruddayāni. Etena avippaṭisāro nāma sīlassa uddayamattaṃ, saṃvaḍḍhitassa rukkhassa chāyāpupphasadisaṃ. Añño eva panānena nipphādetabbo samādhiādiguṇoti dasseti. 9. Trong câu ‘avippaṭisārādi’, sự không hối tiếc (avippaṭisāro) là sự sanh khởi của tâm thiện, đối nghịch với sự hối tiếc. Cần hiểu rằng, đặc biệt, nó khởi lên do sự quán xét giới của mình rằng: ‘Thật là lợi ích cho ta! Thật là khéo được cho ta, khi giới của ta hoàn toàn trong sạch!’ Bằng từ ‘ādi’ (v.v...), ngài bao gồm cả hân hoan, sự thành tựu tài sản, tiếng tăm, v.v... ‘(Có) vì mục đích không hối tiếc’ nghĩa là có lợi ích là không hối tiếc. ‘Thiện’ nghĩa là vô tội. ‘(Có) lợi ích là không hối tiếc’ nghĩa là có sự phát sanh là không hối tiếc. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng: sự không hối tiếc chỉ là sự phát sanh của giới, giống như bóng mát và hoa của một cái cây đã lớn. Nhưng một đức tính khác như định, v.v... phải được thành tựu bởi nó. Sīlavato sīlasampadāyāti parisuddhaṃ paripuṇṇaṃ katvā sīlassa sampādanena sīlavato, tāya eva sīlasampadāya. Appamādādhikaraṇanti appamādakāraṇā. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatīti ‘‘itipi sīlavā, itipi kalyāṇadhammo’’ti sundaro thutighoso uṭṭhahati, lokaṃ pattharati. Visāradoti attani kiñci garahitabbaṃ [Pg.30] upavaditabbaṃ apassanto vigatasārajjo nibbhayo. Amaṅkubhūtoti avilakkho. Asammūḷhoti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā (ma. ni. 3.248) vippaṭisārābhāvato, kusalakammādīnaṃyeva ca tadā upaṭṭhānato amūḷho pasannamānaso eva kālaṃkaroti. Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā, jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Sugatinti sundaraṃ gatiṃ. Tena manussagatipi saṅgayhati. Sagganti devagatiṃ. Sā hi rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo, lokiyati ettha uḷāraṃ puññaphalanti lokoti ca vuccati. ‘Của người có giới, do sự thành tựu giới’ nghĩa là của người có giới do sự thành tựu giới bằng cách làm cho nó trong sạch và đầy đủ; hoặc do chính sự thành tựu giới ấy. ‘Do không dể duôi làm nhân’ nghĩa là do nguyên nhân là không dể duôi. ‘Khối tài sản’ nghĩa là đống tài sản. ‘Tiếng tăm tốt đẹp vang lên’ nghĩa là tiếng tán thán tốt đẹp khởi lên và lan truyền khắp thế gian rằng: ‘Vị này có giới như vậy, vị này có thiện pháp như vậy’. ‘Tự tin’ nghĩa là không thấy điều gì đáng chê trách hay khiển trách nơi mình, nên không rụt rè, không sợ hãi. ‘Không bối rối’. ‘Không mê muội’ nghĩa là do không có sự hối tiếc như ‘Than ôi, ta đã không làm điều thiện!’ v.v..., và do chỉ có các nghiệp thiện v.v... hiện khởi vào lúc đó, nên người ấy mệnh chung không mê muội, với tâm trong sáng. ‘Thân hoại’ nghĩa là do từ bỏ các uẩn thủ, do sự đoạn tuyệt của mạng quyền. ‘Sau khi chết’ nghĩa là sau khi tử. ‘Thiện thú’ nghĩa là cõi đi tốt đẹp. Bằng từ này, cõi người cũng được bao gồm. ‘Thiên giới’ nghĩa là cõi trời. Thật vậy, cõi ấy được gọi là ‘sagga’ vì nó là tối thượng (agga) một cách tốt đẹp (suṭṭhu) đối với các cảnh như sắc, v.v...; và được gọi là ‘loka’ vì quả phước thù thắng được thấy (lokiyati) ở đó. Ākaṅkheyya ceti yadi iccheyya. Piyo ca assanti piyāyitabbo piyacakkhūhi passitabbo pemaniyo bhaveyyanti attho. Manāpoti sabrahmacārīnaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti vuttaṃ hoti. Garūti garuṭṭhāniyo pāsāṇachattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti, passaṃ passatī’’ti sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesu eva paripūrakārī assa, anūnakārī paripūraṇākārena samannāgato bhaveyya. ‘‘Ādinā nayenā’’ti etena ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārāna’’nti (ma. ni. 1.65) evamādike sīlathomanasuttāgate sattarasa sīlānisaṃse saṅgaṇhāti. Ākaṅkheyya ce có nghĩa là yadi iccheyya (nếu mong muốn). Piyo ca assaṃ có nghĩa là piyāyitabbo (được thương mến), piyacakkhūhi passitabbo (được nhìn với cặp mắt thân thương), pemaniyo bhaveyyaṃ (ta sẽ trở thành người đáng mến). Manāpo là sabrahmacārīnaṃ manavaḍḍhanako (người làm cho tâm của các vị đồng phạm hạnh được tăng trưởng), hoặc tesaṃ manena pattabbo (người được các vị ấy đạt đến bằng tâm), mettacittena pharitabbo (người được thấm nhuần bởi tâm từ), đây là điều được nói đến. Garu là garuṭṭhāniyo (người ở địa vị đáng kính), pāsāṇachattasadiso (tựa như lọng bằng đá). Bhāvanīyo là sambhāvanīyo (người đáng được tôn trọng) rằng: “Chắc chắn vị tôn giả này biết điều cần biết, thấy điều cần thấy.” Sīlesvevassa paripūrakārī có nghĩa là assa (vị ấy nên là) paripūrakārī (người thực hành viên mãn) eva (chỉ) catupārisuddhisīlesu (trong bốn loại giới thanh tịnh), là anūnakārī (người thực hành không thiếu sót), bhaveyya (nên) samannāgato (thành tựu) paripūraṇākārena (phương cách viên mãn). Bằng câu Ādinā nayena, ngài bao gồm mười bảy quả báu của giới được đề cập trong kinh tán thán giới, bắt đầu bằng: ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ (vị chuyên tâm đến sự an tịnh nội tâm, không xao lãng thiền định, thành tựu minh sát, làm tăng trưởng các trú xứ thanh vắng). Idāni na kevalamime eva avippaṭisārādayo, atha kho aññepi bahū sīlānisaṃsā vijjantīti te dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sāsaneti imasmiṃ sakalalokiyalokuttaraguṇāvahe satthusāsane. Ācārakulaputtānaṃ yaṃ sīlaṃ vinā patiṭṭhā avaṭṭhānaṃ natthi, tassa evaṃ mahānubhāvassa sīlassa ānisaṃsānaṃ paricchedaṃ parimāṇaṃ ko vade ko vattuṃ sakkuṇeyyāti attho. Etena sabbesaṃyeva lokiyalokuttarānaṃ guṇānaṃ sīlameva mūlabhūtanti dassetvā tato parampi malavisodhanena, pariḷāhavūpasamanena, sucigandhavāyanena, sagganibbānādhigamūpāyabhāvena, sobhālaṅkārasādhanatāya bhayavidhamanena, kittipāmojjajanena ca sīlasadisaṃ aññaṃ sattānaṃ hitasukhāvahaṃ natthīti dassento ‘‘na gaṅgā’’tiādikā gāthā abhāsi. Bây giờ, không chỉ có những quả báu này bắt đầu bằng sự không hối tiếc, mà thật ra còn có nhiều quả báu khác của giới. Để chỉ ra những điều ấy, đoạn văn bắt đầu bằng apicā đã được khởi đầu. Trong đó, sāsane có nghĩa là imasmiṃ satthusāsane (trong giáo pháp này của bậc Đạo Sư), sakalalokiyalokuttaraguṇāvahe (giáo pháp mang lại tất cả các phẩm chất hiệp thế và siêu thế). Đối với các thiện gia nam tử có đức hạnh, nếu không có giới thì không có nền tảng, không có chỗ đứng. Ai có thể nói, ai có thể tuyên bố được paricchedaṃ (giới hạn), parimāṇaṃ (phạm vi) của các quả báu của giới có đại oai lực như vậy? Đó là ý nghĩa. Bằng cách này, sau khi đã chỉ ra rằng chính giới là cội rễ của tất cả các phẩm chất hiệp thế và siêu thế, và sau đó nữa, để chỉ ra rằng không có điều gì khác tương tự như giới có thể mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, thông qua việc tẩy sạch cấu uế, làm dịu đi sự thiêu đốt, tỏa ra hương thơm thanh tịnh, là sự thành tựu vẻ đẹp và trang sức, xua tan sợ hãi, và tạo ra danh tiếng và hoan hỷ, ngài đã nói lên các câu kệ bắt đầu bằng na gaṅgā. Tattha [Pg.31] sarabhūti ekā nadī, ‘‘yaṃ loke sarabhū’’ti vadanti. Ninnagā vāciravatīti ‘‘aciravatī’’ti evaṃnāmikā nadī, vāti sabbattha vā-saddo aniyamattho. Tena avuttā godhāvarīcandabhāgādikā saṅgaṇhāti. Pāṇanaṭṭhena pāṇīnaṃ sattānaṃ yaṃ malaṃ sīlajalaṃ visodhayati, taṃ malaṃ visodhetuṃ na sakkuṇanti gaṅgādayo nadiyoti paṭhamagāthāya na-kāraṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Hārāti muttāhārā. Maṇayoti veḷuriyādimaṇayo. Ariyanti visuddhaṃ. Sīlasamuṭṭhāno kittisaddo gandho manoharabhāvato, disāsu abhibyāpanato ca ‘‘sīlagandho’’ti vutto. So hi paṭivātepi pavattati. Tenāha bhagavā ‘‘satañca gandho paṭivātametī’’ti (dha. pa. 54; a. ni. 3.80; mi. pa. 5.4.1). Dosānaṃ balaṃ nāma vatthujjhācāro, taṃ tesaṃ kātuṃ adentaṃ sīlaṃ dosānaṃ balaṃ ghātetīti veditabbaṃ. Trong các câu kệ ấy, sarabhū là một con sông, mà ở đời người ta gọi là sarabhū. Ninnagā vāciravatī là con sông có tên là aciravatī. Từ vā ở khắp mọi nơi có nghĩa là không xác định. Do đó, nó bao gồm cả những con sông không được đề cập như Godhāvarī, Candabhāgā, v.v. Cần phải liên kết bằng cách lấy phủ định từ na từ câu kệ đầu tiên rằng: Nước của giới (sīlajalaṃ) tẩy sạch (visodhayati) cấu uế (yaṃ malaṃ) của chúng sanh (sattānaṃ), những chúng sanh được gọi là pāṇī vì có sự thở (pāṇanaṭṭhena), nhưng các con sông như sông Hằng (gaṅgādayo nadiyo) không thể (na sakkuṇanti) tẩy sạch (visodhetuṃ) cấu uế ấy (taṃ malaṃ). Hārā là các chuỗi ngọc trai. Maṇayo là các loại ngọc như lưu ly. Ariyaṃ là thanh tịnh. Mùi hương (gandho) là tiếng tăm (kittisaddo) phát sinh từ giới (sīlasamuṭṭhāno), được gọi là ‘hương của giới’ (sīlagandho) vì nó quyến rũ tâm (manoharabhāvato) và vì nó lan tỏa khắp các phương (disāsu abhibyāpanato). Quả thật, hương ấy bay cả ngược chiều gió (paṭivātepi pavattati). Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Hương của người đức hạnh bay ngược chiều gió.” (satañca gandho paṭivātameti). Sức mạnh (balaṃ) của các tội lỗi (dosānaṃ) chính là sự vi phạm đối tượng (vatthujjhācāro). Cần phải hiểu rằng giới (sīlaṃ), vì không cho phép chúng thực hiện điều đó (taṃ tesaṃ kātuṃ adentaṃ), nên đã tiêu diệt (ghāteti) sức mạnh của các tội lỗi (dosānaṃ balaṃ). Sīlappabhedakathāvaṇṇanā Chú giải về Luận về các Phân loại của Giới. 10. ‘‘Katividha’’nti ettha vidha-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu viya, pakārattho vā, katippakāraṃ kittakā sīlassa pakārabhedāti attho. Sīlanalakkhaṇenāti sīlanasaṅkhātena sabhāvena. 10. Ở đây, trong từ Katividhaṃ, từ vidha là một từ đồng nghĩa với koṭṭhāsa (phần, loại), giống như trong câu ekavidhena rūpasaṅgaho (sự tổng hợp sắc pháp theo một phương diện), v.v., hoặc nó có nghĩa là pakāra (phương cách, loại). Ý nghĩa là: có bao nhiêu loại, có bao nhiêu sự phân chia của giới? Sīlanalakkhaṇena có nghĩa là bằng bản chất tự nhiên được gọi là sīlana (sự sắp đặt). Caranti tena sīlesu paripūrakāritaṃ upagacchantīti carittaṃ, carittameva cārittaṃ. Vāritato tena attānaṃ tāyanti rakkhantīti vārittaṃ. Adhiko samācāro abhisamācāro, tattha niyuttaṃ, so vā payojanaṃ etassāti ābhisamācārikaṃ. Ādi brahmacariyassāti ādibrahmacariyaṃ, tadeva ādibrahmacariyakaṃ. Viramati etāya, sayaṃ vā viramati, viramaṇaṃ vā virati, na viratīti avirati. Nissayatīti nissitaṃ, na nissitanti anissitaṃ. Pariyanto etassa atthīti pariyantaṃ, kālena pariyantaṃ kālapariyantaṃ, yathāparicchinno vā kālo pariyanto etassāti kālapariyantaṃ. Yāva pāṇanaṃ jīvanaṃ koṭi etassāti āpāṇakoṭikaṃ. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, tattha vā viditanti lokiyaṃ. Lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ. Carittaṃ (hạnh) là vì caranti (họ thực hành), tena (nhờ giới ấy) mà upagacchanti (họ đạt đến) paripūrakāritaṃ (sự viên mãn) sīlesu (trong các giới). Chính carittaṃ là cārittaṃ (chánh hạnh). Vārittaṃ (phòng) là vì tena (nhờ giới ấy) mà tāyanti (họ bảo vệ), rakkhanti (họ gìn giữ) attānaṃ (bản thân) vāritato (khỏi điều bị ngăn cấm). Abhisamācāro (biệt hạnh) là adhiko samācāro (hạnh kiểm cao thượng). Ābhisamācārikaṃ (thuộc về biệt hạnh) là vì niyuttaṃ (liên quan) tattha (đến điều đó), hoặc so (điều đó) là payojanaṃ (mục đích) etassa (của giới này). Ādibrahmacariyaṃ (phạm hạnh căn bản) là vì ādi (là sự khởi đầu) brahmacariyassa (của đời sống phạm hạnh). Chính điều đó là ādibrahmacariyakaṃ. Viramati (người ấy từ bỏ) etāya (nhờ pháp này), hoặc sayaṃ viramati (tự nó từ bỏ), hoặc viramaṇaṃ (sự từ bỏ) là virati (sự chế ngự). Na virati (không phải là sự chế ngự) là avirati. Nissayati (nó nương tựa) nên gọi là nissitaṃ (có nương tựa). Na nissitaṃ (không nương tựa) nên gọi là anissitaṃ (không nương tựa). Pariyantaṃ (có giới hạn) là vì pariyanto (giới hạn) atthi (có) etassa (đối với giới này). Kālapariyantaṃ (giới hạn bởi thời gian) là pariyantaṃ (bị giới hạn) kālena (bởi thời gian), hoặc kālo (thời gian) yathāparicchinno (được xác định) là pariyanto (giới hạn) etassa (của giới này). Āpāṇakoṭikaṃ (trọn đời) là vì koṭi (giới hạn) etassa (của giới này) là yāva pāṇanaṃ jīvanaṃ (cho đến khi còn hơi thở, còn sự sống). Lokiyaṃ (hiệp thế) là vì niyuttaṃ (liên quan) loke (đến thế gian) attano paccayehi (bởi các duyên của nó), hoặc viditaṃ (được biết đến) tattha (trong thế gian ấy). Lokuttaraṃ (siêu thế) là vì uttarati (nó vượt qua) lokaṃ (thế gian). Paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīnaṃ, tesaṃ vā guṇehi parihīnanti hīnaṃ. Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ. Ubhinnameva vemajjhe [Pg.32] bhavaṃ majjhimaṃ. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṇhāya, diṭṭhiyā vā parāmaṭṭhaṃ padhaṃsitanti parāmaṭṭhaṃ. Tappaṭikkhepato aparāmaṭṭhaṃ. Paṭippassaddhakilesaṃ paṭippassaddhaṃ. Sikkhāsu jātaṃ, sekkhassa idanti vā sekkhaṃ. Pariniṭṭhitasikkhākiccatāya asekkhadhammapariyāpannaṃ asekkhaṃ. Tadubhayapaṭikkhepena nevasekkhanāsekkhaṃ. Hānaṃ bhajati, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyaṃ. Sesesupi eseva nayo. Appaparimāṇattā pariyantavantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ. Anappaparimāṇattā apariyantaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ apariyantapārisuddhisīlaṃ. Sabbaso puṇṇaṃ, pārisuddhivantañca sīlaṃ paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ. Hīnaṃ (hạ) là vì nihīnaṃ (thấp kém hơn) majjhimapaṇītehi (so với giới trung và thượng) paccayato (về phương diện nhân) ca (và) phalato (về phương diện quả), hoặc parihīnaṃ (thiếu sót) tesaṃ guṇehi (các phẩm chất của chúng). Paṇītaṃ (thượng) là vì nītaṃ (được đưa đến) padhānabhāvaṃ (trạng thái ưu việt) attano paccayehi (bởi các duyên của chính nó). Majjhimaṃ (trung) là bhavaṃ (có mặt) vemajjhe (ở giữa) ubhinnameva (của cả hai). Attādhipateyyaṃ (lấy mình làm chủ) là āgataṃ (đến từ) attādhipatito (sự tự chủ). Đối với hai thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Parāmaṭṭhaṃ (bị chấp thủ) là vì parāmaṭṭhaṃ (bị chấp thủ), padhaṃsitaṃ (bị xâm phạm) taṇhāya (bởi ái) vā (hoặc) diṭṭhiyā (bởi tà kiến). Aparāmaṭṭhaṃ (không bị chấp thủ) là do tappaṭikkhepato (sự loại bỏ điều đó). Paṭippassaddhaṃ (an tịnh) là paṭippassaddhakilesaṃ (có các phiền não đã được làm cho an tịnh). Sekkhaṃ (hữu học) là vì jātaṃ (được sinh ra) sikkhāsu (trong các học giới), hoặc idaṃ (giới này) sekkhassa (thuộc về bậc hữu học). Asekkhaṃ (vô học) là asekhadhammapariyāpannaṃ (bao gồm trong các pháp của bậc vô học) pariniṭṭhitasikkhākiccatāya (vì phận sự tu học đã hoàn tất). Nevasekkhanāsekkhaṃ (phi hữu học phi vô học) là do tadubhayapaṭikkhepena (sự loại bỏ cả hai điều đó). Hānabhāgiyaṃ (thuộc phần thối thất) là vì bhajati (nó hướng đến) hānaṃ (sự suy giảm), hoặc hānabhāgo (phần suy giảm) atthi (có) etassa (đối với giới này). Đối với các thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Pariyantapārisuddhisīlaṃ (giới thanh tịnh có giới hạn) là giới (sīlaṃ) pariyantavantaṃ (có giới hạn) và pārisuddhivantaṃ (có sự thanh tịnh) appaparimāṇattā (vì có phạm vi nhỏ). Apariyantapārisuddhisīlaṃ (giới thanh tịnh không giới hạn) là giới (sīlaṃ) apariyantaṃ (không có giới hạn) và pārisuddhivantaṃ (có sự thanh tịnh) anappaparimāṇattā (vì có phạm vi lớn). Paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ (giới thanh tịnh viên mãn) là giới (sīlaṃ) puṇṇaṃ (viên mãn) sabbaso (về mọi phương diện) và pārisuddhivantaṃ (có sự thanh tịnh). 11. Vuttanayenāti ‘‘sīlanaṭṭhena sīla’’ntiādinā (visuddhi. 1.7) heṭṭhā vuttena nayena. Idaṃ kattabbanti paññattasikkhāpadapūraṇanti idaṃ ābhisamācārikaṃ kattabbaṃ paṭipajjitabbanti evaṃ paññattassa sikkhāpadasīlassa pūraṇaṃ. Sikkhāpadasīlaṃ hi pūrento sikkhāpadampi pūreti pāleti nāma. Sikkhā eva vā sikkhitabbato, paṭipajjitabbato ca sikkhāpadaṃ. Tassa pūraṇantipi yojetabbaṃ. Idaṃ na kattabbanti paṭikkhittassa akaraṇanti idaṃ duccaritaṃ na kattabbanti bhagavatā paṭikkhittassa akaraṇaṃ viramaṇaṃ. Caranti tasminti tasmiṃ sīle taṃsamaṅgino carantīti sīlassa adhikaraṇataṃ vibhāvento tesaṃ pavattiṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘sīlesu paripūrakāritāya pavattantī’’ti. Vāritanti idaṃ na kattabbanti paṭikkhittaṃ akappiyaṃ. Tāyantīti akaraṇeneva tāyanti. Tenāti vārittasīlamāha. Vāreti vā satthā ettha, etena vāti vāritaṃ, sikkhāpadaṃ. Taṃ avikopento tāyanti tenāti vārittaṃ. Saddhāvīriyasādhananti saddhāya, uṭṭhānavīriyena ca sādhetabbaṃ. Na hi asaddho, kusīto ca vattapaṭipattiṃ paripūreti, saddho eva satthārā paṭikkhitte aṇumattepi vajje bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesūti āha ‘‘saddhāsādhanaṃ vāritta’’nti. 11. Vuttanayenāti: theo phương pháp đã được nói ở dưới, bắt đầu bằng câu “sīla vì có nghĩa là giới” (Visuddhi. I, 7). Idaṃ kattabban”ti paññattasikkhāpadapūraṇan”ti: là sự làm tròn đủ giới học giới đã được chế định như vầy: “hạnh kiểm cao thượng này nên được làm, nên được thực hành”. Quả vậy, người làm tròn đủ giới học giới thì được gọi là làm tròn đủ, là bảo vệ cả học giới. Hoặc là, chính sự học tập (sikkhā) được gọi là học giới (sikkhāpadaṃ) vì là điều cần phải học, cần phải thực hành. Cũng nên được phối hợp là “sự làm tròn đủ điều ấy”. Idaṃ na kattabban”ti paṭikkhittassa akaraṇan”ti: là sự không làm, sự kiêng tránh điều đã bị đức Thế Tôn ngăn cấm rằng “ác hạnh này không nên làm”. Caranti tasmin”ti: những người thành tựu giới ấy hành xử trong giới ấy. Trong khi giải thích rõ tính cách là nền tảng của giới, ngài chỉ ra trạng thái là nơi diễn tiến của các vị ấy. Do đó, ngài nói: “họ diễn tiến trong các giới do phận sự làm cho tròn đủ”. Vāritan”ti: là điều không thích hợp đã bị ngăn cấm rằng “việc này không nên làm”. Tāyantīti: họ bảo vệ chính bằng cách không làm. Bằng từ ấy (tena), ngài nói đến vārittasīla (giới phòng hộ). Hoặc là, bậc Đạo Sư ngăn cấm ở đây (ettha), hoặc bằng điều này (etena), vì thế gọi là vāritaṃ, tức là học giới. Không làm hư hoại điều ấy (taṃ), họ bảo vệ (tāyanti) bằng giới ấy (tena), vì thế gọi là vārittaṃ. Saddhāvīriyasādhanan”ti: cần được thành tựu bằng đức tin và bằng tinh tấn khởi lên. Quả vậy, người không có đức tin và người lười biếng không làm tròn đủ phận sự và sự thực hành; chỉ người có đức tin, thấy sự nguy hiểm trong cả lỗi lầm nhỏ nhặt đã bị bậc Đạo Sư ngăn cấm, mới thọ trì và thực hành trong các học giới, vì thế ngài nói “vārittaṃ là điều được thành tựu bằng đức tin”. Adhisīlasikkhāpariyāpannattā abhivisiṭṭho samācāroti abhisamācāroti āha ‘‘uttamasamācāro’’ti. Abhisamācārova ābhisamācārikaṃ, yathā venayikoti (a. ni. 8.11; pārā. 8) adhippāyo. Abhisamācāro ukkaṭṭhaniddesato [Pg.33] maggasīlaṃ, phalasīlañca, taṃ ārabbha uddissa tadatthaṃ tappayojanaṃ paññattaṃ ābhisamācārikaṃ. Suparisuddhāni tīṇi kāyakammāni, cattāri vacīkammāni, suparisuddho ājīvoti idaṃ ājīvaṭṭhamakaṃ. Tattha kāmaṃ ājīvahetukato sattavidhaduccaritato virati sammāājīvoti sopi sattavidho hoti, sammājīvatāsāmaññena pana taṃ ekaṃ katvā vuttaṃ. Atha vā tividhakuhanavatthusannissayato micchājīvato viratiṃ ekajjhaṃ katvā vutto ‘‘ājīvo suparisuddho’’ti. Seṭṭhacariyabhāvato maggo eva brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ, tassa. Ādibhāvabhūtanti ādimhi bhāvetabbataṃ nipphādetabbataṃ bhūtaṃ pattaṃ ādibhāvabhūtaṃ. Kiñcāpi desanānukkamena sammādiṭṭhi ādi, paṭipattikkamena pana ājīvaṭṭhamakasīlaṃ ādīti. Tassa sampattiyāti ābhisamācārikassa sampajjanena paripūraṇena ādibrahmacariyakaṃ sampajjati. Yo hi lahukānipi appasāvajjāni parivajjeti, so garukāni mahāsāvajjāni bahvādīnavāni parivajjessatīti vattabbameva natthīti. Suttaṃ pana etamatthaṃ byatirekavasena vibhāveti. Tattha dhammanti sīlaṃ. Taṃ hi upariguṇavisesānaṃ dhāraṇaṭṭhena dhammoti vuccati. Vì được bao gồm trong tăng thượng giới học, là hạnh kiểm đặc biệt, nên gọi là abhisamācāra, do đó ngài nói là “hạnh kiểm tối thượng”. Chính abhisamācāra là ābhisamācārikaṃ, giống như venayiko (A. IV, 11; Pārā. 8), đó là chủ ý. Theo sự chỉ dẫn cao tột, abhisamācāra là đạo giới và quả giới; (giới) được chế định liên quan đến, nhắm đến, vì mục đích, vì lợi ích của đạo giới và quả giới ấy, được gọi là ābhisamācārikaṃ. Ba thân nghiệp hoàn toàn trong sạch, bốn khẩu nghiệp, mạng sống hoàn toàn trong sạch, đây là giới có mạng sống làm thứ tám (ājīvaṭṭhamakaṃ). Trong đó, quả thực sự kiêng tránh bảy loại ác hạnh do mạng sống làm nhân là chánh mạng, do đó chánh mạng cũng có bảy loại; tuy nhiên, do tính cách chung là chánh mạng, điều ấy được nói gộp lại thành một. Hoặc là, sự kiêng tránh tà mạng nương vào ba sự việc lừa dối được gộp chung lại và nói là “mạng sống hoàn toàn trong sạch”. Vì là sự thực hành cao thượng, chính đạo là phạm hạnh, nên gọi là đạo phạm hạnh (maggabrahmacariyaṃ), của đạo phạm hạnh ấy. Ādibhāvabhūtan”ti: đã trở thành, đã đạt đến trạng thái cần được tu tập, cần được thành tựu ở lúc ban đầu, nên gọi là ādibhāvabhūtaṃ. Mặc dù theo thứ tự thuyết giảng thì chánh kiến là ban đầu, nhưng theo thứ tự thực hành thì giới có mạng sống làm thứ tám là ban đầu. Tassa sampattiyā”ti: do sự thành tựu, sự làm tròn đủ giới hạnh kiểm cao thượng mà phạm hạnh ban đầu được thành tựu. Quả vậy, người nào tránh xa cả những lỗi lầm nhỏ nhặt, ít tội lỗi, thì không cần phải nói rằng người ấy sẽ tránh xa những lỗi lầm nặng nề, có nhiều tội lỗi, nhiều nguy hại. Tuy nhiên, bài kinh giải thích rõ ý nghĩa này theo cách phủ định. Trong đó, dhamman”ti: là giới. Quả vậy, giới ấy được gọi là dhamma vì có nghĩa là nâng đỡ các đức tính đặc biệt cao hơn. Viratisīlassa itarasīlena satipi sampayogādike asammissakatādassanatthaṃ ‘‘veramaṇimatta’’nti vuttaṃ. Mặc dù giới kiêng tránh (viratisīla) có sự tương ưng v.v... với các giới khác, để chỉ ra tính cách không bị pha trộn, nên đã được nói là “chỉ là sự kiêng tránh”. ‘‘Nissitānissitavasenā’’ti ettha labbhamānanissayaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nissayo’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhācaritena nissayitabbato taṇhāva taṇhānissayo. Tathā diṭṭhinissayo. Diṭṭhicarito hi asatipi diṭṭhiyā taṇhāvirahe diṭṭhinissitova pavattati. Devoti catumahārājasakkasuyāmādipākaṭadevamāha. Devaññataroti apākaṭaṃ. Taṇhaṃ eva nissitanti taṇhānissitaṃ. Taṇhāya nissitanti ca keci vadanti. Tesaṃ ‘‘dve nissayā’’tiādinā virujjhati. Suddhidiṭṭhiyāti ‘‘iti saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti evaṃ pavattadiṭṭhiyā, lokuttaraṃ sīlanti adhippāyo. Tassevāti lokuttarasseva sambhārabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ, vivaṭṭūpanissayanti attho. Ở đây, trong câu “theo cách có nương tựa và không nương tựa”, trước hết để chỉ ra sự nương tựa có được, đã được nói bắt đầu bằng “nissayo”. Trong đó, vì là điều cần được nương tựa bởi người có tánh tham ái, nên chính tham ái là sự nương tựa của tham ái (taṇhānissayo). Tương tự, (tà kiến) là sự nương tựa của tà kiến (diṭṭhinissayo). Quả vậy, người có tánh tà kiến, mặc dù không có sự vắng mặt tham ái trong tà kiến, vẫn diễn tiến nương tựa vào tà kiến. Bằng từ “devo”, ngài nói đến vị trời được biết đến như Tứ Đại Thiên Vương, Đế Thích, Dạ Ma, v.v. Bằng từ “devaññataro”, (ngài nói đến) vị trời không được biết đến. Nương tựa chính tham ái, nên gọi là taṇhānissitaṃ. Một số vị nói rằng “(giới) được tham ái nương tựa”. (Quan điểm) của họ mâu thuẫn với (chú giải) bắt đầu bằng “có hai sự nương tựa”. Suddhidiṭṭhiyā”ti: bằng tà kiến diễn tiến như vầy: “như vậy sẽ có sự thanh tịnh khỏi luân hồi”; chủ ý là giới siêu thế. Tassevā”ti: có nghĩa là, là tư lương, là nhân của chính giới siêu thế, là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi. Kālaparicchedaṃ katvāti ‘‘imañca rattiṃ, imañca diva’’ntiādinā (a. ni. 8.41) viya kālavasena paricchedaṃ katvā. Kālaparicchedaṃ akatvā samādinnampi antarāvicchinnaṃ [Pg.34] sampattavirativasena yāvajīvaṃ pavattitampi āpāṇakoṭikaṃ na hotīti dassetuṃ ‘‘yāvajīvaṃ samādiyitvā tatheva pavattita’’nti vuttaṃ. Kālaparicchedaṃ katvā”ti: sau khi đã giới hạn theo thời gian, giống như (câu) bắt đầu bằng “trong đêm nay và trong ngày nay” (A. IV, 299). Để chỉ ra rằng (giới) dù đã được thọ trì mà không giới hạn thời gian nhưng bị gián đoạn ở giữa, hoặc (giới) dù được thực hành trọn đời theo cách kiêng tránh khi gặp dịp, cũng không phải là giới có sinh mạng làm giới hạn, nên đã được nói là “sau khi thọ trì trọn đời và được thực hành đúng như vậy”. Lābhayasañātiaṅgajīvitavasenāti lābhayasānaṃ anuppannānaṃ uppādanavasena, uppannānaṃ rakkhaṇavasena ceva vaḍḍhanavasena ca ñātiaṅgajīvitānaṃ avināsanavasena. Kiṃ so vītikkamissatīti yo vītikkamāya cittampi na uppādeti, so kāyavācāhi vītikkamissatīti kiṃ idaṃ, natthetanti attho. Paṭikkhepe hi ayaṃ kiṃ-saddo. Lābhayasañātiaṅgajīvitavasenā”ti: theo cách làm phát sinh lợi lộc và danh tiếng chưa phát sinh, và theo cách bảo vệ và làm tăng trưởng (lợi lộc, danh tiếng) đã phát sinh, và theo cách không làm hủy hoại quyến thuộc, thân thể, và mạng sống. Kiṃ so vītikkamissatī”ti: người nào ngay cả tâm cũng không khởi lên để vi phạm, thì làm sao người ấy có thể vi phạm bằng thân và khẩu? Điều đó không có, đó là ý nghĩa. Quả vậy, từ “kiṃ” này có nghĩa là phủ định. Ārammaṇabhāvena vaṇo viya āsave kāmāsavādike paggharatīti sampayogabhāvābhāvepi sahāsavehīti sāsavaṃ. Tebhūmakadhammajātanti sīlaṃ tappariyāpannanti āha ‘‘sāsavaṃ sīlaṃ lokiya’’nti. Bhavavisesā sampattibhavā. Vinayoti vinayapariyatti, tattha vā āgatasikkhāpadāni. Pāmojjaṃ taruṇapīti. Yathābhūtañāṇadassanaṃ sapaccayanāmarūpadassanaṃ, tadadhiṭṭhānā vā taruṇavipassanā. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Tena balavavipassanamāha. Virāgo maggo. Vimutti arahattaphalaṃ. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇā. Kathāti vinayakathā. Mantanāti vinayavicāraṇā. Upanisāti yathāvuttakāraṇaparamparāsaṅkhāto upanissayo. Lokuttaraṃ maggaphalacittasampayuttaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ. Tattha maggasīlaṃ bhavanissaraṇāvahaṃ hoti, paccavekkhaṇañāṇassa ca bhūmi, phalasīlaṃ pana paccavekkhaṇāñāṇasseva bhūmi. Do bởi là đối tượng nên làm cho các lậu hoặc như dục lậu v.v... tuôn chảy ra giống như vết thương làm cho mủ tuôn chảy ra, vì thế cho dù không có sự tương ưng, (pháp ấy) vẫn cùng với các lậu hoặc, nên được gọi là hữu lậu (sāsava). (Đây là) toàn bộ các pháp tam giới. Giới thuộc vào trong ấy, vì thế ngài đã nói: “Giới hữu lậu là pháp thế gian.” Các sự hiện hữu đặc biệt là các sự hiện hữu thành tựu. Vinaya (Luật) là sự học tập Luật tạng, hoặc là các học giới đã được trình bày ở trong đó. Pāmojja (hân hoan) là hỷ còn non trẻ. Yathābhūtañāṇadassana (tri kiến như thật) là sự thấy danh sắc cùng với nhân duyên của nó, hoặc là tuệ quán (vipassanā) còn non trẻ có nền tảng là sự thấy ấy. Nibbidā (yếm ly) là trí yếm ly. Do đó, ngài nói đến tuệ quán có năng lực mạnh. Virāga (ly tham) là đạo. Vimutti (giải thoát) là quả A-la-hán. Vimuttiñāṇadassana (tri kiến giải thoát) là trí phản khán. Kathā (câu chuyện) là câu chuyện về Luật. Mantanā (sự bàn luận) là sự thẩm xét về Luật. Upanisā (cận y duyên) là duyên hỗ trợ được gọi là chuỗi nhân duyên liên tục như đã được nói. Giới siêu thế là giới chánh mạng bát chi tương ưng với tâm đạo và tâm quả. Trong đó, giới thuộc đạo đưa đến sự thoát khỏi sự hiện hữu và là nền tảng cho trí phản khán, còn giới thuộc quả chỉ là nền tảng cho trí phản khán mà thôi. 12. Hīnādhimuttivasena chandādīnampi hīnatā. Paṇītādhimuttivasena paṇītatā. Tadubhayavemajjhatāvasena majjhimatā. Yatheva hi kammaṃ āyūhanavasena hīnādibhedabhinnaṃ hoti, evaṃ chandādayopi pavattiākāravasena. So ca nesaṃ pavattiākāro adhimuttibhedenāti daṭṭhabbaṃ. Yasakāmatāyāti kittisilokābhiratiyā, parivāricchāya vā. ‘‘Kathaṃ nāma mādiso īdisaṃ kareyyā’’ti pāpajigucchāya ariyabhāvaṃ nissāya. Anupakkiliṭṭhanti attukkaṃsanaparavambhanāhi, aññehi ca upakkilesehi anupakkiliṭṭhaṃ. Bhavabhogatthāyāti bhavasampattiatthañceva bhogasampattiatthañca. Attano vimokkhatthāya pavattitanti sāvakapaccekabodhisattasīlamāha. Sabbasattānaṃ vimokkhatthāyāti sabbasattānaṃ saṃsārabandhanato [Pg.35] vimocanatthāya. Pāramitāsīlaṃ mahābodhisattasīlaṃ. Yā karuṇūpāyakosallapariggahitā mahābodhiṃ ārabbha pavattā paramukkaṃsagatasoceyyasallekhā desakālasattādivikapparahitā sīlapāramitā. 12. Do bởi khuynh hướng hạ liệt nên có sự hạ liệt của các pháp như ý dục v.v... Do bởi khuynh hướng cao thượng nên có sự cao thượng. Do bởi sự trung bình giữa cả hai nên có sự trung bình. Thật vậy, giống như nghiệp bị phân chia thành các loại hạ liệt v.v... do bởi sự cố gắng tạo tác, cũng vậy, các pháp như ý dục v.v... (cũng bị phân chia) do bởi phương thức diễn tiến. Và cần phải hiểu rằng phương thức diễn tiến ấy của chúng là do sự khác biệt về khuynh hướng. Yasakāmatā (mong cầu danh vọng) là sự ưa thích tiếng tăm và lời tán dương, hoặc là sự mong muốn có đoàn tùy tùng. (Hành động) do sự ghê tởm điều ác, nương vào phẩm chất bậc Thánh (với suy nghĩ): “Làm sao một người như ta lại có thể làm một việc như vậy?” Anupakkiliṭṭha (không ô nhiễm) là không bị ô nhiễm bởi sự tự tán dương và chê bai người khác, và bởi các phiền não khác. Bhavabhogatthāya (vì lợi ích của sự hiện hữu và tài sản) là vì lợi ích của sự thành tựu trong hiện hữu và vì lợi ích của sự thành tựu về tài sản. (Câu) “được thực hành vì sự giải thoát của bản thân” là ngài nói đến giới của vị Thanh văn Bồ-tát và Độc giác Bồ-tát. (Câu) “vì sự giải thoát của tất cả chúng sinh” là vì mục đích giải thoát tất cả chúng sinh khỏi sự trói buộc của luân hồi. Giới ba-la-mật là giới của vị Đại Bồ-tát. Giới ba-la-mật ấy được bao trùm bởi lòng bi và sự thiện xảo trong phương tiện, phát sinh liên quan đến tuệ giác vĩ đại, là sự thanh tịnh và khổ hạnh đã đạt đến mức độ cao nhất, không còn sự phân biệt về nơi chốn, thời gian, chúng sinh v.v... Ananurūpanti asāruppaṃ. Attā eva garu adhipati etassāti attagaru, lajjādhiko. Attādhipatito āgataṃ attādhipateyyaṃ. Loko adhipati garu etassāti lokādhipati, ottappādhiko. Dhammo nāmāyaṃ mahānubhāvo ekantaniyyāniko, so ca paṭipattiyāva pūjetabbo. Tasmā ‘‘naṃ sīlasampadāya pūjessāmī’’ti evaṃ dhammamahattaṃ pūjetukāmena. Ananurūpa (không tương xứng) là không thích hợp. Đối với người này, tự ngã chính là bậc đáng kính, là chủ thể, do đó gọi là attagaru (lấy tự ngã làm trọng), tức là người có nhiều lòng tàm. (Giới) đến từ việc lấy tự ngã làm chủ được gọi là attādhipateyya (lấy tự ngã làm chủ). Đối với người này, thế gian là chủ thể, là bậc đáng kính, do đó gọi là lokādhipati (lấy thế gian làm chủ), tức là người có nhiều lòng quý. Pháp này có oai lực vĩ đại, chắc chắn đưa đến sự giải thoát, và Pháp ấy chỉ nên được tôn kính bằng sự thực hành. Do đó, (giới được giữ) bởi người có mong muốn tôn kính sự vĩ đại của Pháp rằng: “Ta sẽ tôn kính Pháp ấy bằng sự thành tựu giới hạnh.” Parāmaṭṭhattāti parābhavavasena āmaṭṭhattā. Taṇhādiṭṭhiyo hi ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā, iminā me sīlena saṃsārasuddhi bhavissatī’’ti pavattassa sīlaṃ parāmasantiyo taṃ parābhavaṃ pāpenti maggassa anupanissayabhāvakaraṇato. Puthujjanakalyāṇakassāti puthujjanesu kalyāṇakassa. So hi puthujjanova hutvā kalyāṇehi sīlādīhi samannāgato. Parāmasanakilesānaṃ vikkhambhanato, samucchindanato ca tehi na parāmaṭṭhanti aparāmaṭṭhaṃ. Tassa tassa kilesadarathassa paṭippassambhanato vūpasamanato paṭippassaddhaṃ. Parāmaṭṭhattā (do bị chấp thủ) là do bị chạm đến theo cách đưa đến sự hủy hoại. Thật vậy, ái và tà kiến, trong khi chấp thủ giới của người có suy nghĩ rằng: “Do giới này, ta sẽ trở thành một vị trời hoặc một vị trời nào khác,” hoặc “Do giới này của ta, sẽ có sự thanh tịnh khỏi luân hồi,” chúng đưa giới ấy đến sự hủy hoại do bởi việc làm cho giới ấy không trở thành cận y duyên cho đạo. Puthujjanakalyāṇakassa (của thiện phàm phu) là của người có thiện hạnh trong số các phàm phu. Thật vậy, vị ấy tuy là phàm phu nhưng được trang bị các thiện hạnh như giới v.v... Do sự trấn áp và đoạn trừ các phiền não chấp thủ, nên (giới ấy) không bị chúng chấp thủ, vì thế gọi là aparāmaṭṭha (không bị chấp thủ). Do sự làm lắng dịu, làm an tịnh cơn sốt phiền não này hay cơn sốt phiền não khác, nên gọi là paṭippassaddha (đã được an tịnh). Katapaṭikammanti vuṭṭhānadesanāhi yathādhammaṃ katapaṭikāraṃ. Evaṃ hi taṃ sīlaṃ paṭipākatikameva hoti. Tenāha ‘‘taṃ visuddha’’nti. ‘‘Katapaṭikamma’’nti iminā ca ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Acchamaṃsaṃ nu kho, sūkaramaṃsaṃ nu kho’’tiādinā vatthumhi vā, ‘‘pācittiyaṃ nu kho, dukkaṭaṃ nu kho’’tiādinā āpattiyā vā, ‘‘mayā taṃ vatthu vītikkantaṃ nu kho, na nu kho vītikkanta’’ntiādinā ajjhācāre vā vematikassa saṃsayāpannassa. Visodhetabbaṃ yathādhammaṃ paṭikammena. Vimati eva vematikaṃ, tasmiṃ vematike sati, vimatiyā uppannāyāti attho. Vimati paṭivinetabbāti sayaṃ vā taṃ vatthuṃ vicāretvā, vinayadhare vā pucchitvā kaṅkhā vinodetabbā. Nikkaṅkhena pana kappiyaṃ ce kātabbaṃ, akappiyaṃ ce chaḍḍetabbaṃ. Tenāha ‘‘iccassa phāsu bhavissatī’’ti. Katapaṭikamma (đã được sửa trị) là đã được sửa trị đúng theo Pháp luật bằng cách xuất tội hoặc sám hối. Thật vậy, khi làm như vậy, giới ấy trở lại bình thường. Do đó, ngài nói: “Giới ấy được thanh tịnh.” Và cần phải hiểu rằng, qua từ “katapaṭikamma” này, sự quyết tâm “tôi sẽ không làm như vậy nữa” cũng được bao hàm. (Giới) của người có sự nghi ngờ, rơi vào sự hoài nghi, hoặc về vật dụng với (suy nghĩ) như: “Đây là thịt gấu chăng, hay là thịt heo chăng?”, hoặc về tội với (suy nghĩ) như: “Đây là tội pācittiya (ưng đối trị) chăng, hay là tội dukkaṭa (tác ác) chăng?”, hoặc về sự vi phạm với (suy nghĩ) như: “Ta đã vi phạm đối với vật dụng ấy chăng, hay chưa vi phạm chăng?” (Giới ấy) cần được làm cho thanh tịnh bằng cách sửa trị đúng theo Pháp luật. Sự nghi ngờ chính là vematika (nghi hoặc). Khi có sự nghi ngờ ấy, nghĩa là khi sự nghi ngờ đã phát sinh. “Sự nghi ngờ cần được loại bỏ” có nghĩa là sự hoài nghi cần được xua tan bằng cách tự mình thẩm xét vấn đề ấy, hoặc bằng cách hỏi các vị thông thạo Luật. Còn người không còn hoài nghi, nếu (vật) hợp lệ thì nên làm, nếu không hợp lệ thì nên từ bỏ. Do đó, ngài nói: “Như vậy sẽ có sự an ổn cho vị ấy.” ‘‘Catūhi [Pg.36] ariyamaggehī’’tiādinā maggaphalapariyāpannaṃ sīlaṃ maggaphalasampayuttaṃ vuttaṃ. Samudāyesu pavattavohārā avayavesupi pavattantīti. Sesanti sabbaṃ lokiyasīlaṃ. Bằng câu bắt đầu với “bởi bốn Thánh đạo” v.v..., giới thuộc về đạo và quả được nói là tương ưng với đạo và quả. (Bởi vì) các cách gọi thông thường được dùng cho một tập hợp cũng được dùng cho các thành phần của nó. Sesa (phần còn lại) là tất cả giới thế gian. Pakatipīti sabhāvopi. Sukhasīlo sakhilo sukhasaṃvāso. Tena pariyāyenāti pakatiatthavācakatthena. Ekaccaṃ abyākataṃ sīlaṃ idhādhippetasīlena ekasaṅgahanti akusalassevāyujjamānataṃ dassetuṃ ‘‘tattha akusala’’ntiādi vuttaṃ. Tathā hi sekkhattikaṃ idha gahitaṃ, idha na upanītaṃ kusalattikanti adhippāyo. Vuttanayenevāti vutteneva nayena kusalattikaṃ aggahetvā hīnattikādīnaṃ pañcannaṃ tikānaṃ vasena assa sīlassa tividhatā veditabbā. Pakati (bản chất) cũng có nghĩa là tự tánh. Sukhasīla (có giới hạnh an lạc) là người thân thiện, dễ chung sống. Tena pariyāyena (bằng phương pháp ấy) là do nó diễn đạt ý nghĩa của “bản chất”. Để chỉ ra rằng một số giới vô ký được bao gồm cùng với giới được đề cập ở đây, và chỉ có giới bất thiện là không tương hợp, nên câu bắt đầu bằng “trong đó, bất thiện” v.v... đã được nói đến. Thật vậy, tam đề về hữu học được đề cập ở đây, còn tam đề về thiện không được đưa vào đây, đó là chủ ý (của ngài Chú giải). Vuttanayeneva (chỉ bằng phương pháp đã nói) có nghĩa là: chỉ bằng phương pháp đã được nói, không lấy tam đề về thiện, tính chất ba phương diện của giới này cần được hiểu theo năm tam đề bắt đầu với tam đề về hạ liệt. 13. Yodhāti yo idha. Vatthuvītikkameti āpattiyā vatthuno vītikkamane ajjhācāre. Kāmasaṅkappādayo nava mahāvitakkā micchāsaṅkappā. Evarūpassāti edisassa. Tassa hi sīlavante anupasaṅkamitvā dussīle sevantassa tato eva tesaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanena paṇṇattivītikkame adosadassāvino micchāsaṅkappabahulatāya manacchaṭṭhāni indriyāni arakkhato sīlaṃ ekaṃseneva hānabhāgiyaṃ hoti, na ṭhitibhāgiyaṃ, kuto visesādibhāgiyatā. Sīlasampattiyāti sīlapāripūriyā catupārisuddhisīlena. Aghaṭantassa uttarīti uttari visesādhigamāya avāyamantassa. Ṭhitibhāgiyaṃ sīlaṃ bhavati asamādhisaṃvattaniyattā. Sampādite hi samādhismiṃ sīlassa samādhisaṃvattaniyatā nicchiyati. Samādhatthāyāti samathavasena samādhānatthāya. Nibbidanti vipassanaṃ. Balavavipassanādassanatthaṃ nibbidāgahaṇaṃ tāvatāpi sīlassa nibbedhabhāgiyabhāvasiddhito. 13. Yodhāti là yo idha. Vatthuvītikkameti là sự vi phạm, sự vượt qua đối tượng của điều tội. Chín đại tầm gồm dục tầm v.v... là tà tư duy. Evarūpassāti là của người như vậy. Quả vậy, đối với người ấy, do không thân cận bậc có giới, lại giao du với kẻ ác giới, rồi từ đó bắt chước theo hành vi được thấy của họ, không thấy lỗi trong sự vi phạm chế định, do có nhiều tà tư duy, do không phòng hộ các căn có ý làm thứ sáu, nên giới chắc chắn bị tổn giảm, không thể đứng vững, huống là có được phần đặc biệt v.v... Sīlasampattiyāti là do sự viên mãn của giới, do tứ thanh tịnh giới. Aghaṭantassa uttarīti là của người không cố gắng để chứng đắc pháp cao hơn. Giới có phần đứng vững là do (tính chất) không đưa đến định. Quả vậy, khi định được thành tựu, khả năng đưa đến định của giới được xác định. Samādhatthāyāti là để được định tĩnh bằng sức mạnh của chỉ tịnh. Nibbidanti là tuệ quán. Việc nắm lấy yếm ly là để chỉ rõ tuệ quán có năng lực, bởi vì chỉ với chừng ấy, bản chất của giới có phần thể nhập cũng được thành tựu. Yāni ca sikkhāpadāni nesaṃ rakkhitabbānīti sambandho, tāni pana asādhāraṇapaññattito aññāni. Nesanti ‘‘rakkhitabbānī’’ti padaṃ apekkhitvā kattari sāmivacanaṃ, tehi bhikkhūhīti attho. Sati vā ussāheti ussakkitvā sīlāni rakkhituṃ ussāhe sati. Dasāti sāmaṇerehi rakkhitabbasīlamāha ghaṭikārādīnaṃ viya. Aṭṭhāti naccādimālādiveramaṇiṃ ekaṃ katvā sabbapacchimavajjāni aṭṭha. Nên liên kết là: những học giới nào cần được họ gìn giữ. Tuy nhiên, những học giới ấy thì khác với những chế định không chung. Từ nesaṃ, do liên hệ đến từ rakkhitabbāni, là sở thuộc cách trong nghĩa chủ động cách; nghĩa là: bởi các vị tỳ khưu ấy. Sati vā ussāheti là: hoặc khi có sự nỗ lực, có khả năng gìn giữ các giới bằng cách tiến lên một bậc. Dasāti là nói đến giới của các vị sa di cần phải gìn giữ, giống như của Ghaṭikāra v.v... Aṭṭhāti là tám học giới, không kể học giới cuối cùng, bằng cách gộp sự từ bỏ múa hát v.v... và vòng hoa v.v... làm một. Avītikkamoti [Pg.37] pañcannaṃ sīlānaṃ avītikkamo. Pakatisīlanti sabhāvasīlaṃ. Tatrūpapattiniyataṃ hi sīlaṃ uttarakurukānaṃ. Mariyādācārittanti tassa tassa sāvajjassa akaraṇe mariyādabhūtaṃ, tattha tattha kulādīsu pubbapurisehi ṭhapitaṃ cārittaṃ. Kuladesapāsaṇḍadhammo hi ‘‘ācārasīla’’nti adhippetaṃ. Tattha kuladhammo tāva brāhmaṇādīnaṃ amajjapānādi, desadhammo ekaccajanapadavāsīnaṃ ahiṃsanādi, pāsaṇḍadhammo titthiyānaṃ yamaniyamādi. Titthiyamataṃ hi diṭṭhipāsena, taṇhāpāsena ca ḍeti pavattati, pāsaṃ vā bādhaṃ ariyavinayassa ḍetīti ‘‘pāsaṇḍa’’nti vuccati. ‘‘Pakatiyā sīlavatī hotī’’ti (dī. ni. 2.20) vacanato bodhisattamātu pañcasikkhāpadasīlaṃ paripuṇṇameva. Idaṃ pana ukkaṃsagataṃ bodhisattapitaripi cittuppādamattenapi asaṃkiliṭṭhaṃ ‘‘dhammatāsīla’’nti vuttaṃ. Kāmaguṇūpasaṃhitanti kāmakoṭṭhāsesu assādūpasaṃhitaṃ kāmassādagadhitaṃ. Dhammatāsīlanti dhammatāya kāraṇaniyāmena āgataṃ sīlaṃ. Sīlapāramiṃ hi paramukkaṃsaṃ pāpetvā kucchigatassa mahābodhisattassa sīlatejena guṇānubhāvena bodhisattamātu saraseneva paramasallekhappattaṃ sīlaṃ hoti. Mahākassapādīnanti ādi-saddena bhaddādike saṅgaṇhāti. Te kira suciraṃ kālaṃ suparisuddhasīlā eva hutvā āgatā. Tenāha ‘‘suddhasattāna’’nti. Tāsu tāsu jātīsūti sīlavarājamahiṃsarājādijātīsu. Pubbe purimajātiyaṃ siddho hetu etassāti pubbahetukasīlaṃ. Idaṃ pana pakatisīlādisamādānena vinā avītikkamalakkhaṇaṃ sampattaviratisaṅgahaṃ daṭṭhabbaṃ. Avītikkamoti là sự không vi phạm năm giới. Pakatisīlanti là giới tự nhiên. Quả vậy, giới của người dân xứ Uttarakuru là cố định do sự sanh ở nơi ấy. Mariyādācārittanti là giới hạnh đã trở thành giới hạn trong việc không làm điều có tội ấy, là tập quán được các bậc tiền nhân thiết lập trong các gia tộc v.v... ở nơi này nơi kia. Quả vậy, pháp của gia tộc, của xứ sở, của ngoại đạo được hiểu là ‘giới tập quán.’ Trong ấy, trước hết pháp của gia tộc là không uống rượu v.v... của các vị Bà-la-môn; pháp của xứ sở là không làm hại v.v... của những người sống ở một số địa phương; pháp của ngoại đạo là sự tự chế và giới cấm v.v... của các du sĩ ngoại đạo. Quả vậy, tà thuyết của ngoại đạo giăng bẫy, làm phát sanh bẫy lưới tà kiến và bẫy lưới ái dục; hoặc làm phát sanh sự cản trở, sự chướng ngại cho Thánh luật, vì thế được gọi là pāsaṇḍa. Theo câu nói “Bà vốn có giới tự nhiên,” năm học giới của thân mẫu vị Bồ-tát là hoàn toàn viên mãn. Tuy nhiên, giới này, đã đạt đến mức độ cao tột, không bị ô nhiễm dù chỉ bằng một tâm sanh khởi, ngay cả nơi thân phụ của vị Bồ-tát, được gọi là ‘giới pháp định.’ Kāmaguṇūpasaṃhitanti là liên hệ đến vị ngọt trong các phần của dục, bị trói buộc hoặc tham đắm bởi vị ngọt của dục. Dhammatāsīlanti là giới có được do pháp định, do quy luật nhân quả. Quả vậy, sau khi đã đưa giới ba-la-mật đến mức tối thượng, do oai lực của giới và uy lực của các đức hạnh của vị Đại Bồ-tát đang trong bụng mẹ, giới của thân mẫu vị Bồ-tát tự nó đạt đến sự khắc khổ tột cùng. Trong câu Mahākassapādīnanti, với từ ādi, ngài bao gồm cả trưởng lão ni Bhaddā v.v... Tương truyền, các vị ấy sau khi có giới hoàn toàn trong sạch trong một thời gian rất dài đã đến. Vì thế, ngài nói suddhasattānaṃ. Tāsu tāsu jātīsūti là trong các kiếp sanh như vua Sīlava, vua Mahiṃsa v.v... Pubbahetukasīlaṃ là giới này có nhân đã được thành tựu trong kiếp trước. Tuy nhiên, giới này, tức là giới tự nhiên v.v..., có đặc tính không vi phạm mà không cần thọ trì, nên được xem là bao gồm trong sự kiêng cữ tự nhiên (sampattavirati). Yaṃ bhagavatā evaṃ vuttaṃ sīlanti sambandho. Idhāti vakkhamānasīlaparipūrakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpanaṃ, aññasāsanassa ca tathābhāvapaṭisedhanaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214; ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241). Bhikkhūti tassa sīlassa paripūrakapuggalaparidīpanaṃ. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti idamassa pātimokkhasīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti idamassa tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti idaṃ pātimokkhasaṃvarassa, upariadhigantabbaguṇānañca upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti idaṃ pātimokkhato acavanabhāvaparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ[Pg.38]. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Nên liên kết là: giới nào đã được Đức Thế Tôn nói như vậy. Idhāti là sự chỉ rõ giáo pháp làm nơi nương tựa cho người thực hành viên mãn giới sẽ được nói đến, và là sự phủ nhận tình trạng tương tự ở giáo pháp khác. Quả vậy, điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có sa môn... các giáo thuyết khác đều trống không các sa môn khác.” Bhikkhūti là sự chỉ rõ người thực hành viên mãn giới ấy. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti là sự chỉ rõ việc vị ấy an trú trong giới Pātimokkha. Viharatīti là sự chỉ rõ việc vị ấy có đời sống phù hợp với giới đó. Ācāragocarasampannoti là sự chỉ rõ pháp hỗ trợ cho sự thu thúc trong Pātimokkha và cho các đức hạnh cần chứng đắc ở bậc cao hơn. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti là sự chỉ rõ tình trạng không sa sút khỏi Pātimokkha. Samādāyāti là sự chỉ rõ việc thọ trì các học giới một cách không còn sót lại. Sikkhatīti là sự chỉ rõ việc đầy đủ sự học tập. Sikkhāpadesūti là sự chỉ rõ pháp cần phải học tập. Điều gì cần nói ở đây, điều đó sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau. Soti pātimokkhasaṃvarasīle patiṭṭhitabhikkhu. Tena yādisassa indriyasaṃvarasīlaṃ icchitabbaṃ, taṃ dasseti. Cakkhunāti yato so saṃvaro, taṃ dasseti. Rūpanti yattha so saṃvaro, taṃ dasseti. Disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvarassa upāyaṃ dasseti. Yatvādhikaraṇa…pe… anvāssaveyyunti saṃvarassa paṭipakkhaṃ tattha ādīnavaṃ dasseti. Saṃvarāya paṭipajjatīti pageva satiyā upaṭṭhapetabbataṃ dasseti. Rakkhati cakkhundriyanti satiyā upaṭṭhāpanameva cakkhundriyassa ārakkhāti dasseti. Cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti tathābhūtā satiyevettha saṃvaroti dasseti. Vītikkamassa vasenāti sambandho. Channaṃ sikkhāpadānanti ‘‘ājīvahetu ājīvakāraṇā asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’tiādinā āgatānaṃ channaṃ pārājikādipaṭisaṃyuttānaṃ sikkhāpadānaṃ. Sāmantajappanādinā tividhena kuhanavatthunā vimhāpanaṃ kuhanā. Attānaṃ, dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ kathanaṃ lapanā. Nimittaṃ vuccati paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ, tena nimittena carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko, tassa bhāvo nemittikatā. Gandhādayo viya lābhāya paresaṃ akkosanādinā nipisatīti nippeso, nippesova nippesiko, tassa bhāvo nippesikatā. Mahicchatāya attanā laddhalābhena parato lābhapariyesanā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Evamādīnanti ādi-saddena anuppiyabhāṇitācāṭukamyatādiṃ saṅgaṇhāti. Paṭisaṅkhānena paccavekkhaṇāya parisuddho asaṃkiliṭṭho paṭisaṅkhānaparisuddho. Cattāro paccayā paribhuñjīyanti etenāti catupaccayaparibhogo, tathāpavattā anavajjacetanā. So ti (vị ấy là) vị tỳ khưu đã an trú trong giới thu thúc Pātimokkha. Bằng câu ấy, Ngài chỉ ra rằng giới thu thúc các căn nên được mong muốn đối với vị tỳ khưu như thế nào. Bằng từ Cakkhunā, Ngài chỉ ra sự thu thúc ấy (phát sinh) từ căn nào. Bằng từ Rūpaṃ, Ngài chỉ ra sự thu thúc ấy (phát sinh) ở đối tượng nào. Bằng đoạn ‘sau khi thấy, không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng’, Ngài chỉ ra phương tiện của sự thu thúc. Bằng đoạn ‘do nhân nào… lậu hoặc có thể chảy vào’, Ngài chỉ ra pháp đối nghịch của sự thu thúc và sự nguy hại trong đó. Bằng câu ‘thực hành để thu thúc’, Ngài chỉ ra rằng niệm cần được thiết lập ngay từ đầu. Bằng câu ‘hộ trì nhãn căn’, Ngài chỉ ra rằng chính sự thiết lập niệm là sự bảo vệ nhãn căn. Bằng câu ‘thực hành sự thu thúc trong nhãn căn’, Ngài chỉ ra rằng chính niệm như vậy là sự thu thúc ở đây. (Nên hiểu) có sự liên kết bằng cách thức của sự vi phạm. (Nói về) sáu học giới là sáu học giới liên quan đến tội pārājika v.v... đã được đề cập đến bắt đầu bằng câu ‘vì mạng sống, vì nguyên nhân sinh kế, đã khoe khoang pháp thượng nhân không có, không thật’. Kuhanā (sự lừa phỉnh) là làm cho kinh ngạc bằng ba loại sự việc lừa phỉnh, bắt đầu bằng việc nói bóng gió. Lapanā (sự ba hoa) là nói theo cách tâng bốc bản thân hoặc thí chủ để người ấy dâng cúng một thứ gì đó. Nimitta (dấu hiệu) được gọi là thân nghiệp và khẩu nghiệp tạo ra ý niệm dâng cúng vật dụng; người thực hành bằng dấu hiệu đó, hoặc tạo ra dấu hiệu, là nemittiko; trạng thái của người đó là nemittikatā (sự ra dấu hiệu). Nippeso (sự ép buộc) là người có thói quen chèn ép người khác bằng cách mắng nhiếc v.v... vì lợi lộc, giống như nghiền nát hương liệu v.v...; nippeso cũng là nippesiko; trạng thái của người đó là nippesikatā (sự ép buộc). Lābhena lābhaṃ nijigīsanatā (dùng lợi lộc để tìm kiếm lợi lộc) là việc tìm kiếm lợi lộc từ người khác bằng lợi lộc mình đã nhận được do có lòng ham muốn lớn. Trong câu evamādīnaṃ, bằng từ ādi, bao gồm cả việc nói lời thân ái, sự tâng bốc v.v... Paṭisaṅkhānaparisuddho (trong sạch do quán xét) là trong sạch, không ô nhiễm do sự quán xét bằng trí tuệ. Catupaccayaparibhogo (sự thọ dụng bốn vật dụng) là cái mà nhờ đó bốn vật dụng được thọ dụng; (đó là) tư tâm không có tội lỗi đã diễn tiến như vậy. Pātimokkhasaṃvarasīlavaṇṇanā Giải Thích về Giới Thu Thúc Pātimokkha. 14. Tatrāti tesu pātimokkhasaṃvarādīsu. Ādito paṭṭhāyāti ‘‘idha bhikkhū’’tiādinā (vibha. 508; dī. ni. 1.194) āgatadesanāya ādito pabhuti. Vinicchayakathāti tattha saṃsayavidhamanena vinicchayāvahā kathā. Paṭhamassa atthassa [Pg.39] sabbasādhāraṇattā asādhāraṇaṃ pabbajitāveṇikaṃ pariyāyaṃ dassento ‘‘chinnabhinnapaṭadharāditāya vā’’ti āha. Evaṃ hissa paripuṇṇapātimokkhasaṃvarayogyatā dassitā hoti. Bhinnapaṭadharādibhāvo ca nāma daliddassāpi niggahitassa hotīti tato visesetuṃ ‘‘saddhāpabbajito’’ti vatvā paṭipattiyā yogyabhāvadassanatthaṃ ‘‘kulaputto’’ti vuttaṃ. Ācārakulaputto vā hi paṭipajjituṃ sakkoti jātikulaputto vā. Sikkhāpadasīlanti cārittavārittappabhedaṃ sikkhāpadavasena paññattaṃ sīlaṃ. Yoti aniyamaniddeso yo koci puggalo. Nanti vinayapariyāpannaṃ sīlaṃ. Tanti puggalaṃ. Mokkheti sahakārikāraṇabhāvato. Apāye bhavāni āpāyikāni. Ādi-saddena tadaññaṃ sabbasaṃsāradukkhaṃ saṅgaṇhāti. Saṃvaraṇaṃ kāyavacīdvārānaṃ pidahanaṃ. Yena te saṃvutā pihitā honti, so saṃvaro. Yasmā pana so sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamo vītikkamapaṭipakkhoti katvā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyikavācasikassa avītikkamassetaṃ nāma’’nti. Pātimokkhasaṃvarena saṃvutoti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro. Tathābhūto ca yasmā taṃ upeto tena ca samaṅgī nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘upagato samannāgatoti attho’’ti. 14. Tatrā (trong đó) nghĩa là trong các giới ấy, bắt đầu với giới thu thúc Pātimokkha. Ādito paṭṭhāya (bắt đầu từ đầu) nghĩa là kể từ lúc bắt đầu của bài thuyết pháp đã được trình bày bắt đầu bằng câu ‘idha bhikkhu’ (ở đây, này các tỳ khưu). Vinicchayakathā (lời giải quyết) là lời nói mang lại sự quyết đoán bằng cách xua tan nghi ngờ ở đó. Vì ý nghĩa đầu tiên có tính phổ thông cho tất cả, nên để chỉ ra phương pháp không phổ thông, riêng biệt cho người xuất gia, Ngài đã nói ‘chinnabhinnapaṭadharāditāya vā’ (hoặc do việc mang y bị cắt, bị rách v.v...). Vì rằng, bằng cách nói như vậy, sự thích hợp với giới thu thúc Pātimokkha một cách trọn vẹn của vị ấy được chỉ ra. Và vì việc mang y rách v.v... cũng có thể xảy ra với người nghèo khó, không có tài sản, nên để phân biệt với người ấy, sau khi nói ‘saddhāpabbajito’ (xuất gia vì đức tin), Ngài đã nói ‘kulaputto’ (thiện gia nam tử) để chỉ ra sự thích hợp với việc thực hành. Vì rằng, người được gọi là thiện gia nam tử về phương diện hạnh kiểm, hoặc người được gọi là thiện gia nam tử về phương diện dòng dõi, đều có thể thực hành. Sikkhāpadasīla (giới học pháp) là giới được chế định theo cách thức của các học giới, có sự phân biệt giữa hành trì giới và phòng hộ giới. Yo là sự chỉ định không xác định, (nghĩa là) bất kỳ người nào. Naṃ là giới được bao gồm trong Luật tạng. Taṃ là người. Mokkheti (giải thoát) là do có vai trò là nguyên nhân hỗ trợ. Āpāyikāni (thuộc về cõi dữ) là những gì sinh ra trong cõi dữ. Bằng từ ādi, bao gồm tất cả các khổ đau khác trong vòng luân hồi. Saṃvaraṇa (sự thu thúc) là sự đóng lại các cửa thân và khẩu. Giới mà nhờ đó các cửa ấy được thu thúc, được đóng lại, giới đó là saṃvaro (sự thu thúc). Và vì rằng sự thu thúc ấy là sự không vi phạm bảy nhóm tội, là pháp đối nghịch với sự vi phạm, do đó đã được nói rằng: ‘Đây là tên gọi cho sự không vi phạm về thân và khẩu’. Pātimokkhasaṃvarena saṃvuto (được thu thúc bởi giới thu thúc Pātimokkha) nghĩa là người có các cửa thân và khẩu được đóng lại bởi giới thu thúc Pātimokkha. Và vì rằng người như vậy được gọi là đã đạt đến giới ấy và được gọi là đã đầy đủ giới ấy, do đó đã được nói rằng: ‘upagato samannāgato có nghĩa là như vậy’. Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttaṃ hi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti, ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca. Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī, ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ[Pg.40]. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā. Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttaṃ hi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkhaṃ, patati vā etena apāyadukkhe, saṃsāradukkhe cāti pātī, taṇhādisaṃkileso. Vuttaṃ hi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105; a. ni. 4.9; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā patati etthāti pātīni, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttaṃ hi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ, atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘patī’’ti vuccati. Muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro. Một phương pháp khác – do vì các phiền não có sức mạnh, do vì việc ác dễ làm, và do vì việc phước khó làm, nên có thói quen rơi vào các cõi khổ nhiều lần, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) phàm phu. Hoặc là, do tính vô thường, bị sức mạnh của nghiệp quăng vào trong các cõi hữu v.v..., có thói quen đi đến, do sự lang thang không ngừng nghỉ giống như guồng nước, vì thế gọi là pātī. Hoặc là, do năng lực của sự chết, có thói quen làm cho tự thể rơi rớt trong các loài chúng sanh đây đó, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) dòng tương tục của chúng sanh, hoặc chính là tâm. Giải thoát cho pātī ấy khỏi khổ luân hồi, vì thế gọi là pātimokkha. Vì rằng do sự giải thoát của tâm mà chúng sanh được gọi là ‘đã giải thoát.’ Vì rằng đã được nói: “Chúng sanh thanh tịnh do tâm thanh tịnh,” và “không còn chấp thủ, tâm đã giải thoát khỏi các lậu hoặc.” Hoặc là, do nhân là vô minh v.v..., rơi rớt, đi đến, hiện hữu trong luân hồi, vì thế gọi là pātī. Vì rằng đã được nói: “Đối với các chúng sanh có vô minh làm triền cái, có ái làm kiết sử, đang trôi lăn, đang luân hồi.” Do giới này, có sự giải thoát cho chúng sanh pātī ấy khỏi ba loại phiền não là ái v.v..., vì thế gọi là pātimokkha. Nên biết sự thành tựu của hợp từ này giống như các từ ‘Kaṇṭhekāḷo’ v.v... Hoặc là, làm cho rơi rớt, làm cho hư hoại, làm cho đau khổ, vì thế gọi là pāti, (nghĩa là) tâm. Vì rằng đã được nói: “Thế gian bị tâm dẫn dắt, bị tâm lôi kéo.” Do giới này, có sự giải thoát cho pāti ấy, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, do cái này mà rơi vào khổ cõi dữ, và khổ luân hồi, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) phiền não là ái v.v... Vì rằng đã được nói: “Ái sanh ra con người,” và “con người có ái làm bạn đồng hành” v.v... Giải thoát khỏi pātī ấy, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, (chúng sanh) rơi vào trong đây, vì thế gọi là pātīni, (nghĩa là) sáu xứ trong và ngoài. Vì rằng đã được nói: “Thế gian sanh khởi trong sáu (xứ), làm quen trong sáu (xứ).” Giải thoát khỏi pātī được gọi là sáu xứ trong và ngoài ấy, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, có sự rơi rớt, sự hư hoại, vì thế gọi là pātī, (nghĩa là) luân hồi. Giải thoát khỏi đó, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, do là bậc chủ tể của tất cả thế gian, bậc Pháp Vương, Đức Thế Tôn được gọi là ‘pati.’ Do cái này mà được giải thoát, vì thế gọi là mokkha. Là mokkha (phương tiện giải thoát) của pati (Đức Thế Tôn) do được Ngài chế định, vì thế gọi là patimokkha. Patimokkha chính là pātimokkha. Hoặc là, do là nền tảng của tất cả các đức hạnh, nên là pati theo nghĩa tối thượng, và nó cũng là mokkha theo nghĩa đã nói, vì thế gọi là patimokkha. Patimokkha chính là pātimokkha. Thật vậy, đã được nói: “Pātimokkha này là cửa ngõ, này là hàng đầu,” (đây là) phần chi tiết. Atha vā pa-iti pakāre, atī-ti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idaṃ hi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena, samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ, pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya yathārahaṃ kilesanibbāpanato, patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Atha vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evamettha pātimokkha-saddassa attho veditabbo. Iriyatīti attabhāvaṃ pavatteti. ‘‘Viharatī’’ti iminā pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa [Pg.41] bhikkhuno iriyāpathavihāro dassito. Pāḷiyanti jhānavibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 508 ādayo). Hoặc là, bất biến từ pa có nghĩa là các loại, bất biến từ ati có nghĩa là hoàn toàn, do đó, giải thoát một cách hoàn toàn bằng nhiều cách, vì thế gọi là pātimokkha. Vì rằng giới này, tự nó bằng cách giải thoát nhất thời, và khi đi cùng với định và tuệ bằng cách chế ngự, và bằng cách đoạn tận, giải thoát một cách hoàn toàn, vì thế gọi là pātimokkha. Hoặc là, giải thoát từng phần, vì thế gọi là patimokkho, nghĩa là, giải thoát riêng rẽ khỏi từng lỗi lầm vi phạm ấy, patimokkho chính là pātimokkha. Hoặc là, mokkho là Nibbāna, là hình ảnh phản chiếu của mokkha (Nibbāna) ấy, vì thế gọi là patimokkho. Vì rằng sự thu thúc trong giới, giống như bình minh của mặt trời, là sự khởi sanh của Nibbāna, là phần tương tự như vậy, do dập tắt các phiền não một cách tương xứng, patimokkho chính là pātimokkha. Hoặc là, hướng đến mokkha (Nibbāna), hoặc là đối diện với mokkha, vì thế gọi là patimokkha, patimokkha chính là pātimokkha, như vậy ở đây nên hiểu ý nghĩa của từ pātimokkha. Iriyati nghĩa là làm cho tự thể diễn tiến. Bằng từ ‘viharati’ này, sự trú trong oai nghi của vị tỳ khưu đã an trú trong giới thu thúc Pātimokkha được chỉ ra. Pāḷiyaṃ nghĩa là trong Pāli Phân Tích Thiền. Tattha kāmaṃ samaṇacāraṃ, samaṇagocarañca dassetuṃ ‘‘ācāragocarasampanno’’ti vuttaṃ, yathā pana maggaṃ ācikkhanto ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti vajjetabbapubbakaṃ gahetabbaṃ vadeyya, yathā vā sasīsanhānena pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanasaṃvidhānaṃ yuttarūpaṃ, evaṃ pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo yuttarūpoti ‘‘atthi ācāro, atthi anācāro’’ti dvayaṃ uddisitvā anācāraṃ tāva vibhajituṃ ‘‘tattha katamo anācāro’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāyiko vītikkamoti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. Vācasiko vītikkamoti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Kāyikavācasikoti tadubhayaṃ. Ở đó, quả thật để chỉ ra hạnh kiểm của sa-môn và hành xứ của sa-môn, câu “vị đầy đủ hạnh kiểm và hành xứ” đã được nói. Nhưng, giống như người chỉ đường nói về con đường nên đi sau khi đã nói về con đường nên tránh trước rằng: “Hãy bỏ con đường bên trái, hãy đi con đường bên phải.” Hoặc giống như việc trang điểm bằng vòng hoa, hương thơm, vật thoa v.v... là thích hợp cho người đã gội sạch mồ hôi, bụi bẩn, cáu ghét bằng cách tắm gội cả đầu, tương tự như vậy, sự kết hợp với các thiện pháp là thích hợp cho người đã từ bỏ các ác pháp. Vì vậy, sau khi nêu lên cả hai điều “có hạnh kiểm tốt, có hạnh kiểm xấu,” để phân tích trước tiên về hạnh kiểm xấu, câu bắt đầu bằng “Trong ấy, thế nào là hạnh kiểm xấu?” đã được nói. Ở đó, ‘sự vi phạm thuộc về thân’ là ba loại thân ác hạnh. ‘Sự vi phạm thuộc về lời nói’ là bốn loại khẩu ác hạnh. ‘(Sự vi phạm) thuộc về thân và lời nói’ là cả hai loại ấy. Evaṃ ājīvaṭṭhamakasīlassa vītikkamo dassito. Idāni mānasaṃ anācāraṃ dassetuṃ ‘‘sabbampi dussīlyaṃ anācāro’’ti vatvā tattha ekacciyaṃ dassento ‘‘idhekacco veḷudānena vā’’tiādimāha. Tattha veḷudānenāti paccayuppādanatthena veḷudānena. Pattadānādīsupi eseva nayo. Veḷūti manussānaṃ payojanāvaho yo koci veḷudaṇḍo. Pattaṃ gandhikādīnaṃ gandhapaliveṭhanādiatthaṃ vā, tālanāḷikerādipattaṃ vā. Pupphaṃ yaṃ kiñci manussānaṃ payojanāvahaṃ. Tathā phalaṃ. Sinānaṃ sirīsacuṇṇādinhāniyacuṇṇaṃ. Mattikāpi ettheva saṅgahaṃ gacchati. Dantakaṭṭhaṃ yaṃ kiñci mukhasodhanatthaṃ dantaponaṃ. Cāṭukamyatā attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanaṃ saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ. Muggasūpyatāti muggasūpasamatā saccālikena jīvitakappanaṃ. Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā paccanti, katipayā na paccanti, evaṃ saccālikena jīvitakappane bahu alikaṃ hoti, appakaṃ saccanti. Paribhaṭatīti paribhaṭo, paresaṃ dārake pariharanto. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, sā eva pāribhaṭyatā, alaṅkaraṇādinā kuladārakapariharaṇassetaṃ nāmaṃ. Tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ gāmantaradesantarādīsu sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ jaṅghapesanikaṃ. Aññataraññatarenāti etesaṃ vā veḷudānādīnaṃ vejjakammabhaṇḍāgārikakammapiṇḍapaṭipiṇḍakammasaṅghuppādacetiyuppādapaṭṭhapanādīnaṃ vā micchājīvena jīvitakappanakakammānaṃ yena kenaci[Pg.42]. Buddhapaṭikuṭṭhenāti buddhehi garahitena paṭisiddhena. Micchājīvenāti na sammāājīvena. Ayaṃ vuccati anācāroti ayaṃ sabbopi ‘‘anācāro’’ti kathīyati. Ācāraniddeso vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo. Như vậy, sự vi phạm giới thứ tám về nuôi mạng đã được chỉ ra. Bây giờ, để chỉ ra hành vi bất chính thuộc về tâm, sau khi nói rằng “tất cả sự phá giới đều là hành vi bất chính”, trong đó, khi chỉ ra một vài trường hợp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ở đây, có người... bằng cách cho tre...”. Trong đó, “bằng cách cho tre” có nghĩa là cho tre với mục đích làm phát sinh vật dụng. Phương pháp này cũng áp dụng cho việc cho lá, v.v. “Tre” là bất kỳ cây tre nào có ích cho con người. “Lá” là lá dùng để gói hương liệu cho người bán nước hoa, v.v., hoặc lá cọ, lá dừa, v.v. “Hoa” là bất kỳ loại hoa nào có ích cho con người. “Quả” cũng tương tự. “Bột tắm” là bột tắm như bột cây sirīsa. Đất sét cũng được bao gồm ở đây. “Tăm xỉa răng” là bất kỳ dụng cụ làm sạch răng nào để làm sạch miệng. “Sự tâng bốc” là lời nói tán dương do muốn được yêu mến, sau khi đặt mình vào vị trí thấp hèn như người hầu và che đậy lời nói sai lầm của người khác. “Sự giống như canh đậu” là việc nuôi mạng bằng lời nói thật và dối, tương tự như canh đậu. Ví như khi nấu canh đậu, nhiều hạt đậu chín, một vài hạt không chín, cũng vậy, trong việc nuôi mạng bằng lời nói thật và dối, có nhiều điều dối trá và ít điều thật. “Người bảo mẫu” là người chăm sóc con cái của người khác. Công việc của người bảo mẫu là pāribhaṭyaṃ, chính nó là pāribhaṭyatā. Đây là tên gọi cho việc chăm sóc con cái của gia đình bằng cách trang điểm, v.v. “Việc đưa tin” là việc mang tin tức đi và về cho các gia chủ ở các làng khác, các xứ khác, v.v. “Bằng cách này hay cách khác” có nghĩa là bằng bất kỳ cách nào trong số các việc nuôi mạng sai trái này, hoặc là việc cho tre, v.v., hoặc là các việc như làm thầy thuốc, quản lý kho, cho đi cho lại vật thực, thiết lập các vật dụng của tăng đoàn hay bảo tháp để sinh lợi. “Bị các đức Phật quở trách” có nghĩa là bị các đức Phật khiển trách, ngăn cấm. “Bằng tà mạng” có nghĩa là không phải bằng chánh mạng. “Đây được gọi là hành vi bất chính” có nghĩa là tất cả những điều này được gọi là “hành vi bất chính”. Phần giải thích về hành vi đúng đắn nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với những gì đã được nói. Gocaraniddesepi paṭhamaṃ agocarassa vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ. Ayuttaṭṭhānaṃ agocaro. Vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā, samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassāpi garahahetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvāva upasaṅkamitabbā. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumārikāti mahallikā aniviṭṭhakumāriyo, paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisasannissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Tesaṃ aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Pānāgāranti surāpānagharaṃ. Taṃ soṇḍajanehi avivittaṃ hoti. Tattha tehi soṇḍatādivasena na upasaṅkamitabbaṃ brahmacariyantarāyakarattā. Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājāno nāma ye rajjamanusāsanti. Rājamahāmattā rājissariyasadisāya issariyamattāya samannāgatā. Titthiyāti viparītadassanā bāhirakaparibbājakā. Titthiyasāvakāti tesu daḷhabhattā paccayadāyakā. Ananulomikena saṃsaggenāti tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomikena paccanīkabhūtena saṃsaggena saṃsaṭṭho viharati, yena brahmacariyantarāyaṃ vā sallekhaparihāniṃ vā pāpuṇāti. Trong phần giải thích về nơi hành hoạt, lý do nói về nơi không nên hành hoạt trước tiên nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. “Nơi hành hoạt” là nơi thích hợp để đến gần vì mục đích khất thực, v.v. Nơi không thích hợp là “nơi không nên hành hoạt”. “Người có kỹ nữ là nơi hành hoạt” có nghĩa là nơi nên đến gần với sự thân mật như bạn bè. “Kỹ nữ” là những người sống bằng sắc đẹp; không nên đến gần họ với sự thân mật như bạn bè, vì điều đó gây trở ngại cho phẩm hạnh sa-môn, và là nguyên nhân bị khiển trách ngay cả đối với người có ý định trong sạch. Do đó, chỉ nên đến gần họ sau khi đã thiết lập chánh niệm, với mục đích nhận sự cúng dường. “Góa phụ” được gọi là những người có chồng đã chết, hoặc có chồng đã ly thân. “Thiếu nữ lớn tuổi” là những thiếu nữ đã trưởng thành nhưng chưa lập gia đình. “Người ái nam ái nữ” là những người không có giới tính rõ ràng. Vì họ có nhiều phiền não, có sự nóng nảy chưa được dập tắt, và nói nhiều lời liên quan đến thế lợi, do đó, không nên đến gần họ. “Tỳ-khưu-ni” là những người có phạm hạnh dồi dào. Tỳ-khưu cũng vậy. Khi họ đến gần nhau với sự thân mật, do bản chất đối tượng không tương hợp, sự trở ngại cho phạm hạnh có thể xảy ra chỉ sau vài ngày; do đó, không nên đến gần nhau. Khi đến gần với mục đích thăm bệnh, v.v., cần phải có chánh niệm. “Quán rượu” là nhà uống rượu. Nơi đó không vắng vẻ những người nghiện rượu. Ở đó, không nên đến gần họ với mục đích vui đùa say sưa, vì điều đó gây trở ngại cho phạm hạnh. Trong câu “sống thân cận với vua chúa”, v.v., “vua chúa” là những người cai trị vương quốc. “Đại thần của vua” là những người có quyền lực tương đương với quyền lực của vua. “Ngoại đạo” là những du sĩ ngoại giáo có tà kiến. “Đệ tử ngoại đạo” là những thí chủ có lòng tin vững chắc nơi họ. “Sống thân cận bằng sự giao du không thích hợp” có nghĩa là sống thân cận bằng sự giao du không thuận theo và đối nghịch với ba học giới, do đó, vị ấy có thể gặp trở ngại cho phạm hạnh hoặc sự suy giảm trong hạnh đầu đà. Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ ‘‘yāni vā pana tānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni. Tato eva appasannāni, kammakammaphalasaddhāya vā abhāvena assaddhāni. Ratanattayappasādābhāvena appasannāni. Akkosakaparibhāsakānīti akkosavatthūhi [Pg.43] akkosakāni ceva bhayadassanena santajjanakāni ca. Atthaṃ na icchanti anatthameva icchantīti anatthakāmāni. Hitaṃ na icchanti ahitameva icchantīti ahitakāmāni. Phāsu na icchanti aphāsuṃyeva icchantīti aphāsukakāmāni. Yogakkhemaṃ nibbhayaṃ na icchanti, ayogakkhemameva icchantīti ayogakkhemakāmāni. Bhikkhūnanti ettha sāmaṇerānampi saṅgaho. Bhikkhunīnanti ettha sikkhamānasāmaṇerīnaṃ. Sabbesaṃ hi sāsanikānaṃ anatthakāmatādīpanapadamidaṃ vacanaṃ. Tathārūpāni kulānīti tādisāni khattiyakulādīni. Sevatīti nissāya jīvati. Bhajatīti upasaṅkamati. Payirupāsatīti punappunaṃ upagacchati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādiko, rājādiko, assaddhakulādiko ca taṃ taṃ sevantassa tippakāropi ayutto gocaroti agocaro. Ettha hi vesiyādiko pañcakāmaguṇanissayato agocaro. Yathāha ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā’’ti (saṃ. ni. 5.372). Rājādiko samaṇadhammassa anupanissayato, lābhasakkārāsanivicakkanippothanadiṭṭhivipattihetuto ca. Assaddhakulādiko saddhāhānicittasantāsāvahato agocaro. Bây giờ, để trình bày về phi hành xứ (agocara) bằng phương pháp khác, câu bắt đầu bằng ‘yāni vā pana tānī’ đã được nói đến. Ở đây, (những gia đình) không có đức tin (assaddhāni) là những gia đình không có đức tin nơi các bậc như đức Phật. Chính vì thế nên (họ) không có tịnh tín (appasannāni). Hoặc (họ) không có đức tin (assaddhāni) do vì không có niềm tin vào nghiệp và quả của nghiệp. (Họ) không có tịnh tín (appasannāni) do vì không có sự trong sạch đối với Tam Bảo. (Những gia đình) mắng nhiếc và chửi rủa (akkosakaparibhāsakāni) là những gia đình vừa hay mắng nhiếc bằng những sự việc đáng mắng nhiếc, vừa hay hăm dọa bằng cách cho thấy sự nguy hiểm. (Họ) không mong muốn điều lợi ích, chỉ mong muốn điều bất lợi, vì thế (họ) là những người mong muốn điều bất lợi (anatthakāmāni). (Họ) không mong muốn điều hữu ích, chỉ mong muốn điều vô ích, vì thế (họ) là những người mong muốn điều vô ích (ahitakāmāni). (Họ) không mong muốn sự thoải mái, chỉ mong muốn sự không thoải mái, vì thế (họ) là những người mong muốn sự không thoải mái (aphāsukakāmāni). (Họ) không mong muốn sự an ổn thoát ly ách nạn (yogakkhema), sự vô úy (nibbhayaṃ), chỉ mong muốn sự không an ổn thoát ly ách nạn, vì thế (họ) là những người mong muốn sự không an ổn thoát ly ách nạn (ayogakkhemakāmāni). Ở đây, trong câu ‘bhikkhūnaṃ,’ các vị sa-di cũng được bao gồm. Ở đây, trong câu ‘bhikkhunīnaṃ,’ các vị học nữ và sa-di-ni (cũng được bao gồm). Thật vậy, câu nói này là thuật ngữ chỉ rõ sự mong muốn điều bất lợi của tất cả những người trong giáo pháp. Những gia đình như thế (tathārūpāni kulāni) là những gia đình tương tự như dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... Thân cận (sevāti) là nương nhờ để sinh sống. Gần gũi (bhajati) là đi đến. Hầu cận (payirupāsati) là đi đến nhiều lần. Điều này được gọi là (ayaṃ vuccati) phi hành xứ (agocaro) vì đối với người thân cận nơi này nơi kia, dù là ba loại hành xứ gồm nơi của kỹ nữ v.v..., nơi của vua chúa v.v..., và nơi của gia đình không có đức tin v.v... cũng đều là hành xứ không thích hợp. Thật vậy, ở đây, nơi của kỹ nữ v.v... là phi hành xứ do là nơi nương tựa của năm loại dục trưởng dưỡng. Như đã được nói: ‘Này các tỳ-khưu, thế nào là phi hành xứ, là địa hạt của người khác đối với tỳ-khưu? Chính là năm loại dục trưởng dưỡng này.’ Nơi của vua chúa v.v... (là phi hành xứ) do không phải là nơi nương tựa cho pháp của sa-môn, và do là nguyên nhân của sự tai hại về tà kiến, sự đánh đổ, sự sét đánh của lợi lộc và cung kính. Nơi của gia đình không có đức tin v.v... là phi hành xứ do mang đến sự suy giảm đức tin và sự kinh hãi cho tâm. Gocaraniddese ‘‘na vesiyāgocaro’’tiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Opānabhūtānīti udapānabhūtāni bhikkhusaṅghassa, bhikkhunīsaṅghassa ca catumahāpathe khatapokkharaṇī viya yathāsukhaṃ ogāhanakkhamāni. Kāsāvapajjotānīti bhikkhūnaṃ, bhikkhunīnañca nivatthapārutakāsāvānaṃyeva pabhāhi ekobhāsāni. Isivātapaṭivātānīti gehaṃ pavisantānaṃ, nikkhamantānañca bhikkhubhikkhunīsaṅkhātānaṃ isīnaṃ cīvaravātena ceva samiñjanapasāraṇādijanitasarīravātena ca paṭivātāni pavāyitāni viniddhutakibbisāni vā. Trong phần giải về hành xứ (gocaraniddesa), các câu bắt đầu bằng ‘na vesiyāgocaro’ nên được hiểu theo nghĩa đối lập với những gì đã được nói. (Những gia đình) đã trở thành giếng nước (opānabhūtāni) là những gia đình đã trở thành giếng nước uống, có khả năng cho tăng chúng tỳ-khưu và ni chúng tỳ-khưu-ni đi vào tùy thích, giống như hồ sen được đào ở ngã tư đường. (Những gia đình) được chiếu sáng bởi y cà-sa (kāsāvapajjotāni) là những gia đình có cùng một sự rực rỡ bởi ánh quang của chính những y cà-sa được đắp và mặc của các vị tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni. (Những gia đình) có gió ngược từ các vị ẩn sĩ (isivātapaṭivātāni) là những gia đình có gió ngược thổi đến bởi làn gió từ y phục và bởi làn gió từ thân thể được tạo ra do sự co duỗi v.v... của các vị ẩn sĩ được gọi là tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni đang đi vào và đi ra khỏi nhà; hoặc là (những gia đình) đã rũ sạch tội lỗi. Idāni niddese āgatanayenāpi ācāragocare dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Etthāti etasmiṃ pātimokkhasīlaniddese. Imināpi nayenāti idāni vuccamānavidhināpi. Saṅghagatoti saṅghasannipātaṃ gato. Acittīkārakatoti akatacittīkāro, akatagāravoti attho. Ghaṭṭayantoti sarīrena, cīvarena vā ghaṃsanto. Puratopi tiṭṭhati acittīkārakatoti [Pg.44] sambandhitabbaṃ. Ṭhitakopīti upari tiṭṭhanto viya āsannataraṭṭhāne ṭhitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakoti bāhuṃ vikkhipanto. Anupāhanānanti anādare sāmivacanaṃ. Saupāhanoti upāhanāruḷho. There bhikkhū anupakhajjāti therānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ anupavisitvā tesaṃ āsannataraṭṭhānaṃ upagantvā. Kaṭṭhaṃ pakkhipati aggikuṇḍe. Vokkammāti passato atikkamitvā. Gūḷhāni sabhāvato paṭicchannāni sāṇipākārādinā paṭicchāditāni. Anāpucchāti anāpucchitvā. Assāti anācārassa. Bây giờ, để trình bày về hành xứ oai nghi (ācāragocara) cũng bằng phương pháp đã được nêu trong phần giải, câu bắt đầu bằng ‘apica’ đã được khởi đầu. Ở đây (ettha) là trong phần giải về giới Pātimokkha này. Cũng bằng phương pháp này (imināpi nayena) là cũng bằng cách thức đang được nói đến bây giờ. Đã đi đến tăng chúng (saṅghagato) là đã đi đến nơi hội họp của tăng chúng. Không thể hiện sự tôn trọng (acittīkārakato) có nghĩa là người không thể hiện sự tôn trọng, không thể hiện sự kính trọng. Chen lấn (ghaṭṭayanto) là cọ xát bằng thân thể hoặc bằng y phục. Cần được liên kết là ‘cũng đứng ở phía trước mà không thể hiện sự tôn trọng.’ Vừa đứng (ṭhitakopi) là vừa đứng ở nơi rất gần, giống như đang đứng ở trên, rồi nói. Vung vẫy cánh tay (bāhāvikkhepako) là người đang vung vẫy cánh tay. (Đối với các vị) không mang giày dép (anupāhanānaṃ) là sở hữu cách trong ý nghĩa không tôn trọng. Có mang giày dép (saupāhano) là người đã mang giày dép. Xâm nhập vào các vị tỳ-khưu trưởng lão (there bhikkhū anupakhajja) là sau khi đi vào nơi đứng của các vị tỳ-khưu trưởng lão rồi đi đến nơi rất gần của các vị ấy. Bỏ củi (kaṭṭhaṃ pakkhipati) vào trong hố lửa. Tránh sang một bên (vokkamma) là sau khi vượt qua khỏi một bên. Những nơi kín đáo (gūḷhāni) là những nơi được che khuất một cách tự nhiên, được che đậy bởi màn che, vách tường v.v... Không hỏi xin phép (anāpucchā) là sau khi không hỏi xin phép. Của điều này (assa) là của oai nghi không đúng đắn. Apica bhikkhūtiādi sabbasseva bhikkhuno ācāradassanavasena pavattaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ, na niddesapāḷi. Saddhāsīlasutacāgādiguṇahetuko garubhāvo garukaraṇaṃ vā gāravo, saha gāravenāti sagāravo. Garuṭṭhāniyesu gāravasārajjādivasena paṭissāyanā patissā, sappatissavapaṭipatti. Saha patissāyāti sappatisso. Savisesaṃ hirimanatāya, ottappibhāvena ca hirottappasampanno. Sekhiyadhammapāripūrivasena sunivattho supāruto. Pāsādikenāti pasādāvahena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Eseva nayo ito paresupi chasu padesu. Abhikkantenāti abhikkamena. Iriyāpathasampannoti sampannairiyāpatho. Tena sesairiyāpathānampi pāsādikatamāha. Indriyesu guttadvāroti cakkhundriyādīsu chasu dvāresu susaṃvihitārakkho. Bhojane mattaññūti paribhuñjitabbato bhojanasaññite catubbidhepi paccaye pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogādivasena sabbaso pamāṇaññū. Jāgariyamanuyuttoti pubbarattāpararattaṃ bhāvanāmanasikārasaṅkhātaṃ jāgariyaṃ sātaccakāritāvasena anu anu yutto tattha yuttapayutto. Satisampajaññena samannāgatotiādi yathāvuttassa ācārassa sambhāradassanaṃ. Tattha appicchoti niiccho. Santuṭṭhoti yathālābhādivasena santosena tuṭṭho. Sakkaccakārīti ādarakārī. Garucittīkārabahuloti garuṭṭhāniyesu garukaraṇabahulo. Ayaṃ vuccati ācāroti ayaṃ sagāravatādi atthakāmehi ācaritabbato ācāro. Câu bắt đầu bằng ‘apica bhikkhu’ là lời của Chú giải được trình bày theo cách chỉ rõ oai nghi của toàn thể tỳ-khưu, không phải là Pāli của phần giải. Sự trang trọng (garubhāvo) hoặc sự thể hiện sự trang trọng (garukaraṇaṃ) có nguyên nhân từ các phẩm chất như đức tin, giới, văn, thí v.v... là sự kính trọng (gāravo); cùng với sự kính trọng (saha gāravena) là người có sự kính trọng (sagāravo). Sự vâng lời (paṭissāyanā) theo cách kính trọng, e dè v.v... đối với những bậc đáng được kính trọng là sự tuân theo (patissā); (sự thực hành của người) có sự tuân theo (sappatissavapaṭipatti). Cùng với sự tuân theo (saha patissāya) là người có sự tuân theo (sappatisso). Người có tàm quý (hirottappasampanno) là do có tâm hổ thẹn và có trạng thái ghê sợ một cách đặc biệt. Người mặc y chỉnh tề (sunivattho), đắp y tề chỉnh (supāruto) là do đã chu toàn các pháp về học giới. Với sự đoan trang (pāsādikena) là với (oai nghi) mang lại sự trong sạch; và đây là công cụ cách trong ý nghĩa chỉ rõ trạng thái. Phương pháp này cũng tương tự trong sáu thuật ngữ sau đây. Trong khi đi tới (abhikkantena) là với sự đi tới. Người có oai nghi hoàn hảo (iriyāpathasampanno) là người có oai nghi đã được hoàn hảo. Bằng câu ấy, (chú giải) nói lên sự đoan trang của các oai nghi còn lại. Người có các căn được hộ trì (indriyesu guttadvāro) là người có sự phòng hộ được sắp đặt kỹ lưỡng ở sáu cửa là nhãn căn v.v... Người biết tiết độ trong vật thực (bhojane mattaññū) là người biết chừng mực về mọi mặt theo cách tìm cầu, thọ nhận, sử dụng v.v... trong cả bốn loại vật dụng được gọi là vật thực do phải được sử dụng. Người chuyên tâm tỉnh thức (jāgariyamanuyutto) là người liên tục chuyên tâm, luôn luôn nỗ lực ở đó trong sự tỉnh thức được gọi là sự tu hành và tác ý vào canh đầu và canh cuối, theo cách thực hành liên tục. Câu bắt đầu bằng ‘người có chánh niệm và tỉnh giác’ là sự trình bày về các yếu tố hỗ trợ cho oai nghi đã được nói đến. Ở đây, người thiểu dục (appiccho) là người không có mong muốn. Người tri túc (santuṭṭho) là người hài lòng với sự biết đủ theo cách tùy theo những gì nhận được v.v... Người hành động cẩn trọng (sakkaccakārī) là người hành động với sự quan tâm. Người có nhiều sự kính trọng và tôn trọng (garucittīkārabahulo) là người có nhiều sự thể hiện sự kính trọng đối với những bậc đáng được kính trọng. Điều này được gọi là oai nghi (ayaṃ vuccati ācāro) là vì oai nghi này, bắt đầu bằng sự kính trọng v.v..., cần được thực hành bởi những người mong muốn lợi ích, nên được gọi là oai nghi (ācāro). Sīlādīnaṃ guṇānaṃ upanissayabhūto upanissayagocaro. Satisaṅkhāto cittassa ārakkhabhūto eva gocaro ārakkhagocaro. Kammaṭṭhānasaṅkhāto cittassa upanibandhanaṭṭhānabhūto gocaro upanibandhagocaro. Appicchatādīhi [Pg.45] dasahi vivaṭṭanissitāya kathāya vatthubhūtehi guṇehi samannāgato dasakathāvatthuguṇasamannāgato. Tato eva kalyāṇo sundaro mittoti kalyāṇamitto. Tassa lakkhaṇaṃ parato āgamissati. Assutaṃ suttageyyādiṃ. Suṇātīti sutamayaṃ ñāṇaṃ uppādeti. Sutaṃ pariyodāpetīti tameva yathāsutaṃ avisadatāya apariyodātaṃ punappunaṃ paripucchanādinā visodheti nijjaṭaṃ nigumbaṃ karoti. Tattha ca ye kaṅkhaṭṭhāniyā dhammā, tesu saṃsayaṃ chindanto kaṅkhaṃ vitarati. Kammakammaphalesu, ratanattaye ca sammādiṭṭhiyā ujukaraṇena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Tato eva ca duvidhāyapi saddhāsampadāya cittaṃ pasādeti. Atha vā yathāsutaṃ dhammaṃ pariyodapetvā tatthāgate rūpārūpadhamme pariggahetvā sapaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggaṇhanto sattadiṭṭhivaṅkavidhamanena diṭṭhiṃ ujuṃ karoti. Dhammānaṃ paccayapaccayuppannatāmattadassanena tīsupi addhāsu kaṅkhaṃ vitarati. Tato paraṃ ca udayabbayañāṇādivasena vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyabhūmiṃ okkamanto aveccapasādena ratanattaye cittaṃ pasādeti. Tathābhūtova tassa kalyāṇamittassa anusikkhanena saddhādīhi guṇehi na hāyati, aññadatthu vaḍḍhateva. Tenāha ‘‘yassa vā’’tiādi. Hành xứ là nơi nương tựa cho các đức tính như giới, v.v... được gọi là hành xứ nương tựa (upanissayagocaro). Hành xứ chỉ là sự hộ trì cho tâm, được gọi là niệm, được gọi là hành xứ hộ trì (ārakkhagocaro). Hành xứ là nơi cột buộc, nơi chú tâm của tâm, được gọi là đề mục thiền, được gọi là hành xứ cột buộc (upanibandhagocaro). Người thành tựu các đức tính là nền tảng cho câu chuyện nương tựa nơi thoát ly (vivaṭṭa) gồm mười điều như thiểu dục, v.v... được gọi là người thành tựu mười đức tính nền tảng cho câu chuyện (dasakathāvatthuguṇasamannāgato). Chính vì thế, người bạn tốt đẹp, thiện lành được gọi là thiện hữu (kalyāṇamitto). Đặc tính của vị ấy sẽ được nói đến ở phần sau. Nghe kinh, kệ, v.v... chưa từng nghe, do đó làm phát sanh trí tuệ do nghe (sutamayaṃ ñāṇaṃ). Làm trong sạch điều đã nghe có nghĩa là làm cho trong sạch, làm cho hết rối rắm, làm cho hết bụi rậm điều đã nghe như thế ấy mà chưa trong sạch do chưa rõ ràng, bằng cách hỏi đi hỏi lại, v.v... Và trong đó, có những pháp là nơi sanh khởi sự nghi ngờ, vị ấy đoạn trừ sự hoài nghi về các pháp ấy, vượt qua sự nghi ngờ. Vị ấy làm cho tri kiến được ngay thẳng bằng cách làm cho chánh kiến được ngay thẳng trong nghiệp và quả của nghiệp, và trong Tam Bảo. Và chính vì thế, vị ấy làm cho tâm trong sáng bằng cả hai loại tín thành. Hoặc là, sau khi làm trong sạch pháp đã nghe, sau khi nắm bắt các pháp sắc và phi sắc đã đến trong đó, trong khi nắm bắt danh sắc cùng với nhân duyên, vị ấy làm cho tri kiến được ngay thẳng bằng cách loại bỏ sự cong vẹo của thân kiến. Vị ấy vượt qua sự nghi ngờ trong cả ba thời bằng cách thấy được các pháp chỉ là nhân và quả do nhân sanh. Và sau đó, sau khi phát triển tuệ quán bằng tuệ sanh diệt, v.v..., trong khi bước vào thánh địa, vị ấy làm cho tâm trong sáng nơi Tam Bảo bằng niềm tin bất động. Người như vậy, do noi theo vị thiện hữu ấy, không bị suy giảm các đức tính như tín, v.v..., trái lại chỉ có tăng trưởng. Vì thế, Ngài nói: “yassa vā” v.v... Antaragharanti antare antare gharāni ettha, taṃ etassāti vā ‘‘antaraghara’’nti laddhanāmaṃ gocaragāmaṃ paviṭṭho. Tattha ghare ghare bhikkhāpariyesanāya vīthiṃ paṭipanno. Okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu. Kittakena pana okkhittacakkhu hotīti āha ‘‘yugamattadassāvī’’ti. Susaṃvutoti saṃyato. Yathā panettha susaṃvuto nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘na hatthiṃ olokento’’tiādi vuttaṃ. Antaragharanti có nghĩa là: Ở đây, có những ngôi nhà ở giữa, ở giữa; hoặc ngôi làng này có những ngôi nhà ở giữa, do đó được gọi là antaraghara. (Vị ấy) đã đi vào ngôi làng khất thực có tên như vậy. Ở đó, vị ấy đi trên đường từ nhà này sang nhà khác để tìm kiếm vật thực. Okkhittacakkhū là có mắt nhìn xuống. Lại nữa, có mắt nhìn xuống đến mức nào? (Để trả lời), Ngài nói: “nhìn khoảng một ách cày”. Susaṃvuto là được thu thúc. Để chỉ ra thế nào được gọi là thu thúc khéo léo ở đây, câu “không nhìn voi” v.v... đã được nói đến. Yatthāti yesu satipaṭṭhānesu. Cittaṃ bhāvanācittaṃ. Upanibandhatīti upanetvā nibandhati. Vuttañhetaṃ – Yattha là trong những niệm xứ nào. Cittaṃ là tâm tu tập. Upanibandhati là sau khi đưa đến gần, cột lại. Điều này đã được nói đến: ‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha; Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217; dī. ni. aṭṭha. 2.374; ma. ni. aṭṭha. 1.107; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163); “Như người ở đời này, đang thuần hóa con bê, nên cột nó vào cột; Cũng vậy, nên cột chặt tâm của mình vào đề mục bằng niệm.” Satipaṭṭhānānaṃ upanibandhagocarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sako pettiko visayoti attano pitu sammāsambuddhassa santako, tena diṭṭho dassito ca visayo. Để chỉ ra rằng các niệm xứ là hành xứ cột buộc, câu “vuttañhetaṃ” v.v... đã được nói đến. Ở đó, sako pettiko visayo có nghĩa là: là tài sản của cha mình, là bậc Chánh Đẳng Giác, là cảnh giới đã được vị ấy thấy và chỉ dạy. Aṇuppamāṇesūti [Pg.46] paramāṇuppamāṇesu. Asañciccaāpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesūti asañcicca āpannasekhiyesu akusalacittuppādādibhedesūti evaṃ asañciccaggahaṇaṃ sekhiyavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sekhiyaggahaṇena cettha vattakkhandhakādīsu (cūḷava. 356 ādayo) āgatavattādīnampi gahaṇaṃ. Tepi hi sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sekhiyā’’ti icchitā. Tathā hi mātikāyaṃ pārājikādīnaṃ viya sekhiyānaṃ paricchedo na kato. Evañca katvā ‘‘asañcicca āpannasekhiyā’’ti asañciccaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Na hi mātikāyaṃ āgatesu pañcasattatiyā sekhiyesu nosaññāvimokkho nāma atthi, asañciccaggahaṇeneva cettha asatiajānanānampi saṅgaho kato. Keci panettha asiñcicca āpannaggahaṇena acittakāpattiyo gahitāti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, garukāpattīsupi kāsañci acittakabhāvasabbhāvato, adhiṭṭhānāvikammassa, desanāvikammasseva vā sabbalahukassa vajjassa idhādhippetattā. Tenāha ‘‘yāni tāni vajjāni appamattakāni oramattakāni lahukāni lahusammatānī’’tiādi. Ādisaddena pātimokkhasaṃvaravisuddhatthaṃ anatikkamanīyānaṃ anāpattigamanīyānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhayadassanasīloti paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā dassanasabhāvo, sabbalahukaṃ vā dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā dassanasabhāvo. Yaṃ kiñcīti mūlapaññattianupaññattisabbatthapaññattipadesapaññattiādibhedaṃ yaṃ kiñci sikkhitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ pūretabbaṃ sīlaṃ. Sammā ādāyāti sammadeva sakkaccaṃ, sabbaso ca ādiyitvā. Ayaṃ pana ācāragocarasampadā kiṃ pātimokkhasīle pariyāpannā, udāhu apariyāpannāti? Pariyāpannā. Yadi evaṃ kasmā puna vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Aṇuppamāṇesūti là trong những (lỗi) có kích thước vi tế. Asañciccaāpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesūti là trong các lỗi học giới đã phạm không cố ý, trong các loại lỗi như sự sanh khởi của tâm bất thiện, v.v... Như vậy, việc dùng từ asañcicca nên được hiểu là tính từ của sekhiya. Bằng việc dùng từ sekhiya ở đây, cũng bao gồm cả các phận sự, v.v... đã được nói đến trong các thiên về phận sự (vattakkhandhaka), v.v... Vì những điều ấy cũng được gọi là sekhiyā (học giới) với ý nghĩa là cần phải học tập. Thật vậy, trong Mātikā (đề mục Pātimokkha), sự phân định (số lượng) của các học giới không được thực hiện như đối với các tội pārājika, v.v... Và làm như vậy, việc dùng từ asañcicca trong câu asañcicca āpannasekhiyā được thành tựu. Vì trong bảy mươi lăm học giới được nói đến trong Mātikā, không có điều nào gọi là nosaññāvimokkha (không được giải thoát khỏi tội do không nhận biết). Và ở đây, chính bằng việc dùng từ asañcicca, sự bao gồm cả việc không nhớ và không biết cũng được thực hiện. Một số vị nói rằng ở đây, bằng việc dùng từ asiñcicca āpanna, các tội acittaka (phạm tội không có tâm) được bao gồm. Điều đó chỉ là ý kiến của họ, vì ngay cả trong các tội nặng, một số tội cũng có thể là acittaka, và vì ở đây, lỗi nhẹ nhất, hoặc là được giải quyết bằng cách quyết định (adhiṭṭhāna), hoặc là được giải quyết bằng cách phát lồ (desanā), được chủ trương. Vì thế, Ngài nói: “Những lỗi lầm nào nhỏ nhặt, tầm thường, nhẹ nhàng, được xem là nhẹ nhàng” v.v... Bằng từ ādi (v.v...), nên hiểu là bao gồm cả những điều không được vi phạm và những điều không dẫn đến tội, vì sự trong sạch của Pātimokkha saṃvara. Bhayadassanasīlo là người có bản chất thấy (lỗi), xem một lỗi nhỏ như hạt bụi vi tế cũng giống như núi Sineru cao một trăm sáu mươi tám ngàn do tuần, hoặc xem một lỗi nhẹ nhất, chỉ là lời nói ác, cũng giống như tội pārājika. Yaṃ kiñci là bất kỳ giới nào cần phải học, phải thực hành, phải hoàn thiện, có các loại như chế định gốc, chế định bổ sung, chế định phổ quát, chế định cục bộ, v.v... Sammā ādāya là sau khi thọ trì một cách đúng đắn, một cách kính cẩn, và một cách toàn diện. Lại nữa, sự toàn hảo về oai nghi và hành xứ này có được bao gồm trong giới Pātimokkha hay không? (Câu trả lời là) được bao gồm. Nếu vậy, tại sao lại được nói lại? Để trả lời cho câu hỏi này, Ngài nói: “ettha cā” v.v... Indriyasaṃvarasīlavaṇṇanā Luận giải về giới thu thúc các căn. 15. Indriyasaṃvarasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlassa sambhārabhūtaṃ, tasmiṃ satiyeva icchitabbanti vuttaṃ ‘‘soti pātimokkhasaṃvarasīle ṭhito bhikkhū’’ti. Sampādite hi etasmiṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ suguttaṃ surakkhitameva hoti, susaṃvihitakaṇṭakavati viya sassanti. Kāraṇavasenāti asādhāraṇakāraṇassa vasena. Asādhāraṇakāraṇavasena [Pg.47] hi phalaṃ apadisīyati, yathā yavaṅkuro bherisaddoti. Nissayavohārena vā etaṃ nissitavacanaṃ, yathā mañcā ukkuṭṭhiṃ karontīti. Rūpanti rūpāyatanaṃ. Cakkhunā rūpaṃ disvāti ettha yadi cakkhu rūpaṃ passeyya, aññaviññāṇasamaṅginopi passeyyuṃ, na cetaṃ atthi, kasmā? Acetanattā cakkhussa. Tenāha ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā’’ti. Atha viññāṇaṃ rūpaṃ passeyya, tirokuṭṭādigatampi naṃ passeyya appaṭighabhāvato, idampi natthi sabbassa viññāṇassa dassanābhāvato. Tenāha ‘‘cittaṃ na passati acakkhukattā’’ti. Tattha yathā cakkhusannissitaṃ viññāṇaṃ passati, na yaṃ kiñci. Tañca kenaci kuṭṭādinā antarite na uppajjati, yattha ālokassa vibandho. Yattha pana na vibandho phalikagabbhapaṭalādike, tattha antaritepi uppajjateva. Evaṃ viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhu passati, na yaṃ kiñcīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ cakkhuṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti. 15. Giới thu thúc các căn là thành phần hỗ trợ cho giới thu thúc trong Biệt biệt giải thoát, chỉ khi có giới kia thì giới này mới được mong muốn, do đó đã được nói rằng: ‘Vị tỳ khưu ấy an trú trong giới thu thúc Biệt biệt giải thoát.’ Vì khi giới này được thành tựu, giới thu thúc Biệt biệt giải thoát được khéo hộ trì, được khéo bảo vệ, giống như lúa được bảo vệ bởi hàng rào gai được làm cẩn thận. ‘Do năng lực của nhân duyên’ có nghĩa là do năng lực của nhân duyên không phổ thông. Vì quả được chỉ ra do năng lực của nhân duyên không phổ thông, như mầm lúa mạch hay tiếng trống. Hoặc đây là lời nói về vật được nương tựa theo cách nói về nơi nương tựa, như ‘những cái giường đang la hét.’ ‘Sắc’ là sắc xứ. Trong câu ‘thấy sắc bằng mắt,’ nếu mắt thấy sắc, thì cả những người có thức khác cũng sẽ thấy, nhưng điều đó không có. Tại sao? Vì mắt không có tác ý. Do đó, Ngài nói: ‘Mắt không thấy sắc vì không có tâm.’ Lại nữa, nếu thức thấy sắc, nó cũng sẽ thấy sắc ấy dù ở sau bức tường v.v... vì nó không có sự va chạm, điều này cũng không có, vì tất cả các thức đều không có khả năng thấy. Do đó, Ngài nói: ‘Tâm không thấy vì không có mắt.’ Trong trường hợp đó, thức nương vào mắt thì thấy, chứ không phải bất kỳ thức nào. Và thức ấy không khởi sanh khi bị ngăn cách bởi bức tường nào đó v.v..., nơi có sự cản trở ánh sáng. Nhưng ở nơi không có sự cản trở, như trong phòng pha lê, tấm pha lê v.v..., thì nó vẫn khởi sanh dù bị ngăn cách. Như vậy, mắt được thức làm chỗ y cứ thì thấy, chứ không phải bất kỳ con mắt nào. Do đó, câu ‘thấy sắc bằng mắt’ được nói là nhắm đến con mắt được thức làm chỗ y cứ. Dvārārammaṇasaṅghaṭṭeti dvārassa ārammaṇena saṅghaṭṭe sati, cakkhussa rūpārammaṇe āpāthagateti adhippāyo. Pasādavatthukena cittenāti cakkhupasādavatthukena tannissāya pavattena viññāṇena, yaṃ ‘‘cakkhuviññāṇa’’nti vuccati. Passatīti oloketi. Cakkhupasādasannissaye hi viññāṇe ālokānuggahitaṃ rūpārammaṇaṃ sannissayaguṇena obhāsente taṃsamaṅgipuggalo ‘‘rūpaṃ passatī’’ti vuccati. Obhāsanañcettha ārammaṇassa yathāsabhāvato vibhāvanaṃ, yaṃ ‘‘paccakkhato gahaṇa’’nti vuccati. Usunā lakkhassa vedhe sijjhante tassa sambhārabhūtena dhanunā vijjhatīti vacanaṃ viya viññāṇena rūpadassane sijjhante cakkhunā rūpaṃ passatīti īdisī sasambhārakathā nāmesā hoti. Sasambhārā kathā sasambhārakathā, dassanassa kāraṇasahitāti attho. Sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā. Tasmāti yasmā kevalena cakkhunā, kevalena vā viññāṇena rūpadassanaṃ natthi, tasmā. ‘Sự va chạm giữa cửa và đối tượng’ có nghĩa là khi có sự va chạm của cửa với đối tượng, tức là khi đối tượng sắc đi vào tầm hoạt động của mắt. ‘Bằng tâm có sắc thần kinh làm vật nền’ có nghĩa là bằng thức có sắc thần kinh nhãn làm vật nền, sanh khởi nương vào đó, cái được gọi là ‘nhãn thức.’ ‘Thấy’ có nghĩa là nhìn. Vì khi thức nương vào sắc thần kinh nhãn làm sáng tỏ đối tượng sắc được ánh sáng hỗ trợ bằng phẩm chất của nơi nương tựa, người có thức ấy được gọi là ‘thấy sắc.’ Và ở đây, ‘làm sáng tỏ’ là làm cho rõ ràng đối tượng theo đúng bản chất của nó, cái được gọi là ‘sự nắm bắt trực tiếp.’ Giống như khi việc bắn trúng mục tiêu bằng mũi tên được thành tựu, có lời nói rằng ‘bắn bằng cây cung,’ vốn là thành phần hỗ trợ của nó, tương tự, khi việc thấy sắc bằng thức được thành tựu, lời nói ‘thấy sắc bằng mắt’ là một cách nói bao gồm cả thành phần hỗ trợ. ‘Lời nói có thành phần hỗ trợ’ có nghĩa là lời nói cùng với nguyên nhân của sự thấy. Hoặc là lời nói về sự thấy có thành phần hỗ trợ. ‘Do đó’ là vì không có sự thấy sắc chỉ bằng mắt đơn thuần hoặc chỉ bằng thức đơn thuần, cho nên. Itthipurisanimittaṃ vāti ettha itthisantānanissitarūpamukhena gayhamānaṃ saṇṭhānaṃ thanamaṃsāvisadatā nimmassumukhatā kesabandhanavatthaggahaṇaṃ avisadaṭṭhānagamanādi ca sabbaṃ ‘‘itthī’’ti sañjānanassa kāraṇabhāvato itthinimittaṃ. Vuttavipariyāyato purisanimittaṃ veditabbaṃ. Subhanimittādikaṃ vāti ettha rāguppattihetubhūto iṭṭhākāro subhanimittaṃ. Ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ [Pg.48] saṅgaho. So pana dosuppattiādihetubhūto aniṭṭhādiākāro veditabbo. Kāmañcettha pāḷiyaṃ abhijjhādomanassāva sarūpato āgatā, upekkhānimittassāpi pana saṅgaho icchitabbo, asamapekkhanena uppajjanakamohassāpi asaṃvarabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā’’ti. Upekkhānimittanti cettha aññāṇupekkhāya vatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ, tañcassa asamapekkhanavasena veditabbaṃ. Evaṃ saṅkhepato rāgadosamohānaṃ kāraṇaṃ ‘‘subhanimittādika’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kilesavatthubhūtaṃ nimitta’’nti. Diṭṭhamatteyeva saṇṭhātīti ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’ti (udā. 10) sutte vuttanayena vaṇṇāyatane cakkhuviññāṇena, vīthicittehi ca gahitamatteyeva tiṭṭhati, na tato paraṃ kiñci subhādiākāraṃ parikappeti. Pākaṭabhāvakaraṇatoti paribyattabhāvakaraṇato vibhūtabhāvakaraṇato. Visabhāgavatthuno hi hatthādiavayavesu subhādito parikappentassa aparāparaṃ tattha uppajjamānā kilesā paribyattā hontīti te tesaṃ anubyañjanā nāma. Te pana yasmā tathā tathā sanniviṭṭhānaṃ bhūtupādāyarūpānaṃ sannivesākāro. Na hi taṃ muñcitvā paramatthato hatthādi nāma koci atthi. Tasmā vuttaṃ ‘‘hatthapāda…pe… ākāraṃ na gaṇhātī’’ti. Kiṃ pana gaṇhātīti āha ‘‘yaṃ tattha bhūtaṃ, tadeva gaṇhātī’’ti. Yaṃ tasmiṃ sarīre vijjamānaṃ kesalomādi bhūtupādāyamattaṃ vā, tadeva yāthāvato gaṇhāti. Tattha asubhākāragahaṇassa nidassanaṃ dassento ‘‘cetiyapabbatavāsī’’tiādinā mahātissattheravatthuṃ āhari. Trong câu ‘tướng người nữ hay người nam,’ hình tướng được nắm bắt qua sắc nương vào dòng tương tục của người nữ, sự không rõ ràng của thịt ở ngực, khuôn mặt không có râu, cách búi tóc và mặc y phục, và cách đi đứng ở nơi không rõ ràng v.v..., tất cả đều là tướng người nữ vì là nguyên nhân cho sự nhận biết là ‘người nữ.’ Tướng người nam nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Trong câu ‘tướng tốt đẹp v.v...,’ tướng trạng đáng ưa thích là nguyên nhân sanh khởi tham ái được gọi là tướng tốt đẹp. Từ ‘v.v...’ bao gồm tướng sân hận v.v... Và tướng ấy nên được hiểu là tướng trạng không đáng ưa thích v.v..., là nguyên nhân sanh khởi sân hận v.v... Và mặc dù ở đây trong kinh văn Pāli, chỉ có tham và ưu được đề cập đến một cách trực tiếp, nhưng sự bao gồm cả tướng xả cũng nên được chấp nhận, vì si mê sanh khởi do sự không quán xét đồng đều cũng là một trạng thái không thu thúc. Thật vậy, sẽ được nói: ‘thất niệm hoặc vô minh.’ Và ở đây, ‘tướng xả’ là đối tượng làm nền tảng cho xả do vô minh. Và điều đó nên được hiểu là do năng lực không quán xét đồng đều của người ấy. Như vậy, một cách tóm tắt, nguyên nhân của tham, sân, si được gọi là ‘tướng tốt đẹp v.v...’ Do đó, Ngài nói: ‘tướng làm nền tảng cho phiền não.’ ‘Chỉ dừng lại ở cái được thấy’ có nghĩa là, theo phương pháp được nói trong kinh ‘trong cái được thấy sẽ chỉ là cái được thấy,’ vị ấy chỉ dừng lại ở sắc xứ vừa được nắm bắt bởi nhãn thức và các tâm lộ, không tưởng tượng thêm bất kỳ tướng trạng tốt đẹp nào v.v... sau đó. ‘Vì làm cho trở nên rõ ràng’ có nghĩa là vì làm cho trở nên hiển nhiên, vì làm cho trở nên minh bạch. Vì đối với người tưởng tượng các chi phần như tay v.v... của một vật khác loại là tốt đẹp v.v..., các phiền não sanh khởi liên tiếp ở đó trở nên hiển nhiên. Do đó, những chi phần ấy được gọi là tướng phụ của các phiền não ấy. Nhưng những chi phần ấy là vì chúng là hình thái sắp xếp của các sắc do tứ đại tạo thành và các sắc y sinh được bố trí theo cách này hay cách khác. Vì ngoài sự sắp xếp đó ra, không có bất cứ thứ gì gọi là tay v.v... theo nghĩa chân đế. Do đó, đã được nói: ‘không nắm bắt tướng trạng tay, chân... v.v...’ ‘Vậy vị ấy nắm bắt cái gì?’ Ngài nói: ‘Vị ấy chỉ nắm bắt cái thực sự có ở đó.’ Bất cứ cái gì có mặt trong thân thể đó, như tóc, lông v.v..., hoặc chỉ là các sắc do tứ đại tạo thành và các sắc y sinh, vị ấy chỉ nắm bắt chính cái đó như nó thực sự là. Ở đây, để chỉ ra một ví dụ về việc nắm bắt tướng bất tịnh, Ngài đã dẫn ra câu chuyện về Trưởng lão Mahātissa bằng câu ‘vị cư trú tại núi Cetiya’ v.v... Tattha sumaṇḍitapasādhitāti suṭṭhu maṇḍitā pasādhitā ca. Ābharaṇādīhi āhārimehi maṇḍanaṃ. Sarīrassa ucchādanādivasena paṭisaṅkharaṇaṃ pasādhananti vadanti, ābharaṇehi, pana vatthālaṅkārādīhi ca alaṅkaraṇaṃ pasādhanaṃ. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ maṇḍanaṃ. Vipallatthacittāti rāgavasena viparītacittā. Olokentoti thero kammaṭṭhānamanasikāreneva gacchanto saddakaṇṭakattā pubbabhāgamanasikārassa hasitasaddānusārena ‘‘kimeta’’nti olokento. Asubhasaññanti aṭṭhikasaññaṃ. Aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ hi thero tadā pariharati. Arahattaṃ pāpuṇīti thero [Pg.49] kira tassā hasantiyā dantaṭṭhidassaneneva pubbabhāgabhāvanāya subhāvitattā paṭibhāganimittaṃ, sātisayañca upacārajjhānaṃ labhitvā yathāṭhitova tattha paṭhamajjhānaṃ adhigantvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggaparamparāya āsavakkhayaṃ pāpuṇi. Pubbasaññaṃ anussarīti pubbakaṃ yathāraddhaṃ kālena kālaṃ anuyuñjiyamānaṃ aṭṭhikakammaṭṭhānaṃ anussari samannāhari. Anumagganti anupathaṃ tassā padānupadaṃ. Therassa kira bhāvanāya paguṇabhāvato dantaṭṭhidassaneneva tassā sakalasarīraṃ aṭṭhikasaṅghātabhāvena upaṭṭhāsi. Na taṃ ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā sañjāni. Tenāha ‘‘nābhijānāmi…pe… mahāpathe’’ti. Ở đây, câu "sumaṇḍitapasādhitā" có nghĩa là được trang điểm và trang hoàng khéo léo. "Maṇḍanaṃ" là trang điểm bằng các vật trang sức có thể tháo ra được v.v... Người ta nói "pasādhanaṃ" là việc sửa soạn thân thể bằng cách xoa bóp v.v..., nhưng "pasādhanaṃ" (còn có nghĩa là) trang hoàng bằng các vật trang sức, y phục trang hoàng v.v... "Maṇḍanaṃ" là việc lấp đầy những chỗ khiếm khuyết. "Vipallatthacittā" là tâm bị xuyên tạc do tham ái. "Olokento" là vị trưởng lão đang đi, chỉ tác ý đến đề mục thiền, do tiếng động là cái gai đối với sự tác ý trong giai đoạn đầu, nên đã nhìn theo tiếng cười (với ý nghĩ) "cái gì đây?". "Asubhasaññā" là tưởng về xương. Vì khi ấy vị trưởng lão đang thực hành đề mục thiền về xương. "Arahattaṃ pāpuṇi" (đã chứng đắc A-la-hán quả) có nghĩa là: Tương truyền, vị trưởng lão chỉ nhờ thấy xương răng của người phụ nữ ấy đang cười, do sự tu tập trong giai đoạn đầu đã được khéo phát triển, nên đã đắc được paṭibhāganimitta (tợ tướng) và cận hành thiền một cách thù thắng, và ngay khi đang đứng như vậy, đã chứng đắc sơ thiền ở nơi tợ tướng ấy, lấy thiền ấy làm nền tảng, phát triển tuệ quán, và theo thứ lớp của các đạo, đã đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc. "Pubbasaññaṃ anussari" (nhớ lại tưởng trước kia) có nghĩa là đã nhớ lại, đã tác ý đến đề mục thiền về xương đã được thực hành trước đây và thỉnh thoảng được áp dụng. "Anumaggaṃ" là dọc theo con đường, theo dấu chân của người phụ nữ ấy. Tương truyền, đối với vị trưởng lão, do sự tu tập đã thuần thục, chỉ nhờ thấy xương răng mà toàn thân của người phụ nữ ấy đã hiện ra như một đống xương. Vị ấy đã không nhận biết đối tượng ấy là "người nữ" hay "người nam". Do đó, ngài nói: "Tôi không biết... (v.v.)... trên con đường lớn". ‘‘Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetū’’ti vatvā puna ‘‘tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā’’ti vuttaṃ, na asaṃvarassāti. Yadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ, taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetu pavattaṃ dassitanti katvā vuttaṃ. Cakkhudvārikassa hi abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Cakkhundriyassa asaṃvutatte sati te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathā vuttoti. Yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho. Kīdisassa ca kāraṇāti? Asaṃvutassa, kiñca asaṃvutaṃ? Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādayo anvāssavanti, tassa saṃvarāyāti ayamettha yojanā. Sau khi nói "Do nhân là sự không phòng hộ nhãn căn nào", lại được nói là "nhằm mục đích đóng lại nhãn căn ấy bằng cánh cửa chánh niệm", chứ không phải là "của sự không phòng hộ". Điều này, tức là sự tuôn chảy vào của tham ái v.v... được chỉ ra là do nhân không phòng hộ nhãn căn, đã được nói với ý rằng: "điều ấy được chỉ ra là diễn tiến do nhân chính là nhãn căn không được phòng hộ". Thật vậy, đối với sự tuôn chảy vào của tham ái v.v... ở nhãn môn, nhãn căn là nhân chính yếu, giống như (nhãn căn là nhân chính yếu) đối với thức sanh khởi ở môn ấy. Khi nhãn căn không được phòng hộ, các pháp ấy (tham ái v.v...) tuôn chảy vào. Do đó, sự không phòng hộ ấy, vốn có nhân là nhãn căn không được phòng hộ, đã được nói như vậy. Thật vậy, câu "Yatvādhikaraṇaṃ" có nghĩa là "do nhân là nhãn căn nào". Và do nhân (là nhãn căn) như thế nào? (Là nhãn căn) không được phòng hộ. Và thế nào là không được phòng hộ? (Nhãn căn) mà do sự không phòng hộ nó, tham ái v.v... tuôn chảy vào. "Để phòng hộ căn ấy" – đây là cách liên kết ở đây. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ veditabbaṃ. Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthi, tasmā dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhasaccādīnaṃ hi satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti, pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattā. Dussīlyādayo cettha pañca asaṃvarā sīlasaṃvarādīnaṃ pañcannaṃ saṃvarānaṃ paṭipakkhabhāvena vuttā. Tasmiṃ satīti tasmiṃ asaṃvare sati. Đoạn "Còn trong sát-na tốc hành, nếu có ác giới..." v.v... được nói trọn vẹn ngay tại đây để không phải nói lại, nên cần được hiểu tùy theo sự thích hợp ở sáu môn. Thật vậy, ở ngũ môn không có ác giới được gọi là thân ác hành và khẩu ác hành. Do đó, sự không phòng hộ về ác giới cần được liên kết theo ý môn, và sự không phòng hộ còn lại cần được liên kết theo sáu môn. Thật vậy, sự thất niệm v.v... có thể sanh khởi ở ngũ môn do chúng là các pháp bất thiện đối nghịch với chánh niệm, nhưng sự sanh khởi của ác giới, vốn là sự vi phạm thuộc thân và khẩu, thì không thể có ở đó, vì các tốc hành tâm ở ngũ môn không có khả năng tạo ra biểu tri (viññatti). Và ở đây, năm sự không phòng hộ là ác giới v.v... được nói đến với tư cách là đối nghịch với năm sự phòng hộ là phòng hộ bằng giới v.v... "Tasmiṃ sati" có nghĩa là: khi có sự không phòng hộ ấy. Yathā [Pg.50] kinti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yathātiādinā nagaradvāre asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññāsaṃvare aññāsaṃvutatā sāmaññameva nidasseti, na pubbāparasāmaññaṃ, antobahisāmaññaṃ vā. Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ, itarañca antonagare gharādisamānaṃ. Paccayabhāvena hi purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaṃyeva nāma hoti. Na hi dharamānaṃyeva ‘‘santa’’nti vuccati. ‘‘Bāhiraṃ viya katvā’’ti ca paramatthato javanassa bāhirabhāve, itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkiliṭṭha’’ntiādi (a. ni. 1.49) vacanato āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo, tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo ekena pariyāyena hotīti katvā vuttaṃ. Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito. Asaṃvarassa hi uppattiyā dvārabhavaṅgādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. Nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādīsu musanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitaṃ. Yasmiṃ hi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena saha sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo. "Yathā kiṃ" (Ví như thế nào?) có nghĩa là: Sự không phòng hộ sanh khởi trong tốc hành tâm được gọi là "sự không phòng hộ ở nhãn căn" theo cách thức nào? Minh họa cho điều đó là gì? Bằng câu "Ví như..." v.v..., chỉ minh họa sự tương đồng chung rằng: "Giống như khi cổng thành không được canh gác, nhà cửa v.v... liên quan đến nó cũng không được canh gác; cũng vậy, khi có sự không phòng hộ trong tốc hành tâm, các môn v.v... liên quan đến nó cũng không được phòng hộ". Như vậy, sự không phòng hộ ở một nơi (dẫn đến) sự không phòng hộ ở nơi khác, chứ không phải (minh họa) sự tương đồng trước-sau hay tương đồng trong-ngoài. Hoặc là, khi có môn, hữu phần v.v..., tốc hành tâm sanh khởi sau đó được xem như là bên ngoài và được nói là tương tự cổng thành, còn cái khác (môn, hữu phần...) thì được nói là tương tự nhà cửa bên trong thành. Thật vậy, do là một duyên, hữu phần v.v... đã sanh khởi trước, dù không hiện hữu vào lúc tốc hành tâm, nhưng do sự thành tựu của quả, nó vẫn được gọi là hiện hữu, giống như nhãn căn v.v... Thật vậy, không phải chỉ cái đang tồn tại mới được gọi là "hiện hữu". Và câu "xem như là bên ngoài" được nói ra, mặc dù theo chân đế không có tính chất bên ngoài của tốc hành tâm và tính chất bên trong của cái khác, là vì dựa theo lời dạy "Này các Tỳ khưu, tâm này là trong sáng, nhưng nó bị ô nhiễm bởi các phiền não ngoại lai..." v.v..., theo một phương pháp, có tính chất bên ngoài của tốc hành tâm vốn là ngoại lai, thỉnh thoảng mới sanh khởi, và có tính chất bên trong của cái khác (môn, hữu phần) vốn có bản chất trái ngược với nó. Hoặc là (được nói như vậy) vì khi sự không phòng hộ sanh khởi trong tốc hành tâm, sau đó môn, hữu phần v.v... đạt đến trạng thái làm nhân cho sự không phòng hộ. Thật vậy, do sự sanh khởi của sự không phòng hộ, trạng thái làm nhân của môn, hữu phần v.v... đối với nó được nhận biết. Việc những tên trộm là ác giới v.v..., sau khi đi vào qua tốc hành tâm ví như cổng thành, đã cướp phá trong các môn, hữu phần v.v..., tức là sự hủy hoại tài sản thiện, đã được nói đến. Thật vậy, sự không phòng hộ sanh khởi ở môn nào, nó diễn tiến ở đó trong khi cắt đứt trạng thái làm duyên y chỉ cho sự phòng hộ của các môn v.v... Mối liên hệ của môn, hữu phần v.v... với tốc hành tâm cần được hiểu là do chúng nằm trong cùng một dòng tương tục của tâm. Ettha ca cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane sattakkhattuṃ uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe tadanurūpameva manodvārikajavane tasmiṃyevārammaṇe sattakkhattuṃyeva uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe puna tasmiṃyeva dvāre tadevārammaṇaṃ nissāya ‘‘itthī puriso’’tiādinā vavatthapentaṃ pasādarajjanādivasena sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Evaṃ pavattamānaṃ javanaṃ sandhāya ‘‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ. Ở đây, khi sắc trần đi vào lộ trình của nhãn môn, do năng lực của (tâm) quyết định v.v..., sau khi các tốc hành tâm thiện và bất thiện sanh khởi bảy lần rồi chìm vào hữu phần, thì các tốc hành tâm ý môn tương ứng như vậy cũng sanh khởi bảy lần trên chính đối tượng ấy rồi chìm vào hữu phần. Lại nữa, ở chính ý môn ấy, nương vào chính đối tượng ấy, (tâm) phân định rằng "đây là người nữ", "đây là người nam", v.v..., do năng lực của sự tịnh tín, tham ái, v.v..., tốc hành tâm chạy bảy lần. Nhắm đến tốc hành tâm đang diễn tiến như vậy, câu "khi các pháp ác giới, v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm, do vì không có sự phòng hộ ở đó, nên các môn cũng không được phòng hộ" v.v... đã được nói đến. Tasmiṃ pana javane. Sīlādīsūti sīlasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarakhantisaṃvaravīriyasaṃvaresu uppannesu. Yathā hi pageva satiārakkhaṃ anupaṭṭhapentassa [Pg.51] dussīlyādīnaṃ uppatti, evaṃ pageva satiārakkhaṃ upaṭṭhapentassa sīlādīnaṃ uppatti veditabbā. Saddādīsupi yathārahaṃ nimittānubyañjanāni veditabbāni. Sotaviññāṇena hi saddaṃ sutvā ‘‘itthisaddo’’ti vā ‘‘purisasaddo’’ti vā iṭṭhāniṭṭhādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti, sutamatte eva saṇṭhāti. Yo ca gītasaddādikassa kilesānaṃ anu anu byañjanato ‘‘anubyañjana’’nti laddhavohāro mandatārādivasena vavatthito chajjādibhedabhinno ākāro, tampi na gaṇhātīti. Evaṃ gandhādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Manodvāre pana sāvajjanabhavaṅgaṃ manodvāraṃ tasmiṃ dvāre dhammārammaṇe āpāthagate taṃ javanamanasāva viññāya vijānitvātiādinā yojetabbaṃ. Kileso anubandho etassāti kilesānubandho, so eva nimittādigāho, tato parivajjanalakkhaṇaṃ kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ. Ādi-saddena anubyañjanaṃ saṅgaṇhāti. Hơn nữa, trong tốc hành tâm ấy. "Trong giới, v.v..." nghĩa là khi giới thu thúc, niệm thu thúc, trí thu thúc, nhẫn thu thúc, và cần thu thúc sanh khởi. Ví như sự sanh khởi của các pháp ác giới, v.v... đối với người không thiết lập sự phòng hộ bằng niệm ngay từ đầu, cũng vậy, cần phải hiểu sự sanh khởi của giới, v.v... đối với người thiết lập sự phòng hộ bằng niệm ngay từ đầu. Cũng trong các đối tượng như thanh, v.v..., cần phải hiểu các tướng và tùy tướng một cách thích hợp. Thật vậy, sau khi nghe âm thanh bằng nhĩ thức, vị ấy không nắm giữ tướng là "tiếng phụ nữ" hay "tiếng đàn ông", hoặc tướng khả ái, không khả ái, v.v... là nền tảng của phiền não; vị ấy chỉ dừng lại ở mức độ nghe mà thôi. Và cái tướng trạng của tiếng hát, v.v..., vốn được gọi là "tùy tướng" vì nó làm hiển lộ các phiền não một cách tuần tự, được phân định do năng lực của giọng trầm, giọng cao, v.v..., được phân biệt thành các loại như sa-âm, vị ấy cũng không nắm giữ tướng trạng ấy. Cũng vậy, cần phải nói một cách thích hợp trong trường hợp các đối tượng như hương, v.v... Hơn nữa, ở ý môn, hữu phần cùng với hướng tâm được gọi là ý môn. Khi pháp trần đi vào lộ trình của môn ấy, cần phải liên kết với câu "sau khi biết và nhận thức đối tượng ấy chỉ bằng tâm tốc hành" v.v... "Phiền não là cái đi theo sau của việc này" nên gọi là kilesānubandho (phiền não tùy thuộc); chính cái đó là sự nắm giữ tướng, v.v... Trạng thái tránh né khỏi điều đó là trạng thái tránh né sự nắm giữ tướng, v.v... vốn có phiền não tùy thuộc. Bằng từ "ādi" (v.v...), ngài bao gồm cả tùy tướng. Ājīvapārisuddhisīlavaṇṇanā Luận giải về Giới Thanh Tịnh Mạng 16. Vutteti idheva uddesavasena pubbe vutte. Tathā hi ‘‘ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadāna’’nti paduddhāraṃ katvā tāni pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘yāni tānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yāni tāni evaṃ paññattāni cha sikkhāpadānīti sambandho. Ājīvahetūti jīvikanimittaṃ, ‘‘evāhaṃ paccayehi akilamanto jīvissāmī’’ti adhippāyena. Ājīvakāraṇāti tasseva vevacanaṃ. Pāpicchoti pāpikāya asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgato. Icchāpakatoti icchāya apakato upadduto, abhibhūto vā. Asantanti avijjamānaṃ. Abhūtanti anuppannaṃ. Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ. Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhapurisānaṃ dhammaṃ, manussadhammato vā uttari ukkaṭṭhaṃ. Ullapatīti uggatāyuko lapati. Sīlaṃ hi bhikkhuno āyu, taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati. Tenāha ‘‘āpatti pārājikassā’’ti pārājikasaṅkhātā āpatti assa, pārājikasaññitassa vā vītikkamassa āpajjanaṃ ullapananti attho. Sañcarittaṃ samāpajjatīti sañcaraṇabhāvaṃ āpajjati, itthiyā vā purisamatiṃ, purisassa vā itthimatiṃ ārocetīti adhippāyo. ‘‘Imesaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vītikkamassa vasenā’’ti sambandho heṭṭhā dassito eva. 16. "Đã được nói" nghĩa là đã được nói trước đây trong chính bộ Thanh Tịnh Đạo này theo cách tóm lược. Thật vậy, sau khi trích dẫn câu "sáu học giới được chế định vì lý do sinh kế", ngài đã bắt đầu với câu "Bất cứ những học giới nào..." để trình bày chúng theo đúng văn bản Pāli. Ở đó, cần liên kết là "Bất cứ sáu học giới nào đã được chế định như vậy". "Vì lý do sinh kế" nghĩa là vì nguyên nhân nuôi mạng, với ý định rằng "làm như vậy, ta sẽ sống mà không phải vất vả về các vật dụng". "Vì nguyên nhân sinh kế" là một từ đồng nghĩa của chính từ đó. "Người có ác dục" là người có ước muốn xấu xa, muốn được tán dương những phẩm chất không có nơi mình. "Bị ước muốn lôi kéo" nghĩa là bị ước muốn lôi kéo, bị quấy nhiễu, hoặc bị áp đảo. "Không có thật" nghĩa là không hiện hữu. "Không có" nghĩa là chưa từng sanh khởi. Vì nó chưa từng sanh khởi, nên nó không có thật nơi vị ấy. Do đó, từ sau (abhūtaṃ) là lời giải thích nguyên nhân cho từ trước (asantaṃ). "Pháp thượng nhân" là pháp của những người siêu việt, những bậc tối thượng; hoặc là pháp cao siêu, vượt trội hơn pháp của con người. "Khoe khoang" nghĩa là nói với mạng sống đã bị nhổ bật gốc. Thật vậy, giới là mạng sống của tỳ khưu, và mạng sống (giới) ấy của vị ấy bị cắt đứt ngay vào lúc nói như vậy. Do đó, ngài nói "phạm tội bất cộng trụ". Nghĩa là, vị ấy phạm tội được gọi là bất cộng trụ; hoặc "khoe khoang" là sự vi phạm dẫn đến tội được gọi là bất cộng trụ. "Làm môi giới" nghĩa là đi vào tình trạng làm người đưa tin, tức là nói ý của người nam cho người nữ, hoặc ý của người nữ cho người nam. Sự liên kết "do năng lực của sự vi phạm sáu học giới này" đã được chỉ ra ở dưới. Kuhanātiādīsūti [Pg.52] heṭṭhā uddiṭṭhapāḷiyāva paduddhāro. Ayaṃ pāḷīti ayaṃ vibhaṅge (vibha. 861) āgatā niddesapāḷi. Trong câu "sự lừa dối, v.v...", việc trích dẫn các từ là từ chính đoạn Pāli đã được nêu tóm lược ở dưới. "Đoạn Pāli này" nghĩa là đây là đoạn Pāli giải thích chi tiết có trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga). 17. Cīvarādipaccayā labbhantīti lābhā. Te eva sakkaccaṃ ādaravasena diyyamānā sakkārā. Patthaṭayasatā kittisaddo. Taṃ lābhañca sakkārañca kittisaddañca. Sannissitassāti ettha taṇhānissayo adhippetoti āha ‘‘patthayantassā’’ti. Asantaguṇadīpanakāmassāti asante attani avijjamāne saddhādiguṇe sambhāvetukāmassa. Asantaguṇasambhāvanatālakkhaṇā, paṭiggahaṇe ca amattaññutālakkhaṇā hi pāpicchatā. Icchāya apakatassāti pāpikāya icchāya sammāājīvato apeto katoti apakato. Tathābhūto ca ājīvūpaddavena upaddutoti katvā āha ‘‘upaddutassāti attho’’ti. 17. Các vật dụng như y phục, v.v... được nhận lãnh, nên gọi là lợi lộc (lābhā). Chính những thứ đó, khi được dâng cúng một cách kính cẩn, với lòng tôn trọng, thì được gọi là cung kính (sakkārā). Tiếng tăm lan rộng là danh tiếng (kittisaddo). Cả lợi lộc ấy, cả sự cung kính ấy, và cả danh tiếng ấy. Ở đây, trong từ "người nương tựa", ý muốn nói là sự nương tựa vào ái dục. Do đó, ngài nói "người mong cầu". "Người muốn phô bày những phẩm chất không có thật" nghĩa là người muốn được tán dương những phẩm chất như đức tin, v.v... vốn không hiện hữu, không có nơi mình. Thật vậy, ác dục (pāpicchatā) có trạng thái là muốn được tán dương những phẩm chất không có thật, và có trạng thái là không biết đủ trong việc nhận lãnh. "Người bị ước muốn lôi kéo" nghĩa là người bị ước muốn xấu xa làm cho xa rời chánh mạng, nên gọi là apakato. Và người như vậy bị tai họa sinh kế quấy nhiễu. Do đó, ngài nói "nghĩa là người bị quấy nhiễu". Kuhanameva paccayuppādanassa vatthūti kuhanavatthu. Tividhampetaṃ tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā dassetunti evamattho daṭṭhabbo. Tadatthikassevāti tehi cīvarādīhi atthikasseva. Paṭikkhipanenāti cīvarādīnaṃ paṭikkhipanahetu. Assāti bhaveyya. Paṭiggahaṇena cāti ca-saddena pubbe vuttaṃ paṭikkhipanaṃ samuccinoti. Chính sự lừa dối là nền tảng để làm phát sanh các vật dụng, nên gọi là nền tảng của sự lừa dối (kuhanavatthu). Cần phải hiểu ý nghĩa như sau: ba loại nền tảng của sự lừa dối này được đề cập ở đó sẽ được trình bày bằng đoạn Pāli này vốn là cơ sở cho đoạn ấy. "Chỉ đối với người có nhu cầu" nghĩa là chỉ đối với người có nhu cầu về các vật dụng như y phục, v.v... "Bằng sự từ khước" nghĩa là do nguyên nhân từ khước các vật dụng như y phục, v.v... "Có thể có" nghĩa là có thể xảy ra. Trong câu "và bằng sự nhận lãnh", từ "ca" (và) bao gồm cả sự từ khước đã được nói trước đó. Bhiyyokamyatanti bahukāmataṃ. Yanti kiriyāparāmasanaṃ, tasmā ‘‘dhāreyyā’’ti ettha yadetaṃ saṅghāṭiṃ katvā dhāraṇaṃ, etaṃ samaṇassa sāruppanti yojanā. Pāpaṇikānīti āpaṇato chaḍḍitāni. Nantakānīti antarahitāni coḷakhaṇḍāni. Uccinitvāti uñchanena cinitvā saṅgahetvā. Uñchācariyāyāti uñchācariyāya laddhena. Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā gilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Pūtimuttanti purāṇassa, apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ. Pūtimuttenāti pūtibhāvena muttena parehi chaḍḍitena, pūtibhūtena vā gomuttena. Dhutavādoti paresampi dhutaguṇavādī. Sammukhībhāvāti sammukhato vijjamānattā, labbhamānatāyāti attho. Bhiyyokamyatānti là sự có nhiều ham muốn. Yanti là từ chỉ sự xem xét hành động, do đó trong câu ‘‘dhāreyyā’’ (nên mang), nên được liên kết ý nghĩa là: việc mặc y tăng-già-lê này là thích hợp với sa-môn. Pāpaṇikānīti là những (y phục) bị vứt bỏ từ chợ. Nantakānīti là những mảnh vải không có biên. Uccinitvāti là lượm lặt, thu gom bằng cách mót lượm. Uñchācariyāyāti là với vật có được do hạnh khất thực. Các vật dụng cho đời sống được gọi là dược phẩm, là vật hỗ trợ cho người bệnh, (được gọi là) vật dụng dược phẩm duyên cho người bệnh. Pūtimuttanti là tên gọi của nước tiểu bò cũ và mới. Pūtimuttenāti là với (dược phẩm) bị người khác vứt bỏ do đã hôi thối, hoặc với nước tiểu bò đã trở nên hôi thối. Dhutavādoti là người có thói quen nói về các phẩm hạnh đầu-đà cho cả những người khác. Sammukhībhāvāti có nghĩa là do có mặt, do đang được nhận. Attānaṃ uttarimanussadhammādhigamassa sāmante katvā jappanaṃ sāmantajappanaṃ. Mahesakkhoti mahānubhāvo, uttarimanussadhammādhigamenāti adhippāyo. ‘‘Mitto’’ti sāmaññato vatvā puna taṃ viseseti ‘‘sandiṭṭho sambhatto’’ti[Pg.53]. Diṭṭhamatto hi mitto sandiṭṭho. Daḷhabhattiko sambhatto. Sahāyoti saha āyanako, sakhāti attho. Sattapadino hi ‘‘sakhā’’ti vuccanti. Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso. Aḍḍhayogo dīghapāsādo, garuḷasaṇṭhānapāsādotipi vadanti. Pāsādo caturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo. Kūṭāgāraṃ dvīhi kaṇṇikāhi kattabbapāsādo. Aṭṭo paṭirājūnampi paṭibāhanayogyo catupañcabhūmako paṭissayaviseso. Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Uddaṇḍo agabbhikā ekadvārā dīghasālāti vadanti. Apare pana bhaṇanti – vihāro nāma dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo ekapassena chadanakasenāsanaṃ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā, tena taṃ ekapassachadanakaṃ hoti. Pāsādo āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ. Guhā kevalā pabbataguhā. Leṇaṃ dvārabaddhaṃ. Kūṭāgāraṃ yo koci kaṇṇikābaddhapāsādo. Aṭṭo bahalabhittigehaṃ. Yassa gopānasiyo aggahetvā iṭṭhakāhi eva chadanaṃ hoti. Aṭṭālakākārena karīyatītipi vadanti. Māḷo vaṭṭākārena katasenāsanaṃ. Uddaṇḍo eko paṭissayaviseso. Yo ‘‘bhaṇḍasālā, udosita’’ntipi vuccati. Upaṭṭhānasālā sannipatanaṭṭhānaṃ. Sāmantajappanaṃ là việc nói năng bằng cách đặt mình ở gần sự chứng đắc pháp thượng nhân. Mahesakkhoti là có đại oai lực, ý nói là do chứng đắc pháp thượng nhân. Sau khi nói một cách tổng quát là ‘‘Mitto’’ (bạn), rồi lại phân biệt người ấy bằng các từ ‘‘sandiṭṭho sambhatto’’. Sandiṭṭho là người bạn chỉ mới gặp. Sambhatto là người bạn có sự thân thiết bền chặt. Sahāyoti là người cùng đi, nghĩa là sakhā (bạn thân). Quả vậy, những người cùng đi bảy bước được gọi là ‘‘sakhā’’. Vihāro là toàn bộ trú xứ được bao bọc bởi tường rào. Aḍḍhayogo là lâu đài dài, cũng có người nói là lâu đài có hình dạng chim garuḷa. Pāsādo là lâu đài hình vuông. Hammiyaṃ là lâu đài có mái bằng. Kūṭāgāraṃ là lâu đài được làm với hai đỉnh nhọn. Aṭṭo là một loại công trình đặc biệt có bốn hoặc năm tầng, thích hợp để chống lại cả vua địch. Māḷo là một loại công trình đặc biệt có nhiều góc, được gom lại dưới một đỉnh nhọn. Uddaṇḍo là một sảnh dài không có phòng riêng, có một cửa, các vị nói vậy. Còn các vị khác thì nói rằng: vihāro gọi là lâu đài có mặt tiền dài. Aḍḍhayogo là chỗ ở có mái che một bên. Tường ở một bên của nó được cho là cao hơn, còn bên kia thì thấp hơn, do đó nó có mái che một bên. Pāsādo là lâu đài hình chữ nhật dài. Hammiyaṃ là công trình có mái bằng, có sân thượng. Guhā chỉ là hang núi. Leṇaṃ là hang có gắn cửa. Kūṭāgāraṃ là bất kỳ lâu đài nào có gắn đỉnh nhọn. Aṭṭo là ngôi nhà có tường dày. Mái của nó được làm chỉ bằng gạch mà không dùng đến rui mè. Cũng có người nói nó được làm theo hình dạng tháp canh. Māḷo là chỗ ở được làm theo hình tròn. Uddaṇḍo là một loại công trình đặc biệt. Nó cũng được gọi là ‘‘bhaṇḍasālā’’ (kho chứa đồ), ‘‘udosita’’ (nhà kho). Upaṭṭhānasālā là nơi hội họp. Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakaṃ kāyavacīvipphandaniggaṇhanaṃ korajaṃ, taṃ etassa atthīti korajiko, kohaññena saṃyatakāyo, ativiya, abhiṇhaṃ vā korajiko korajikakorajiko. Atiparisaṅkitoti keci. Ativiya kuho kuhakakuhako, sātisayavimhāpakoti attho. Ativiya lapo lapanako lapakalapako. Mukhasambhāvikoti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāviko. So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā ‘‘ayaṃ samaṇo’’tiādīni katheti. Gambhīrantiādi tassā kathāya uttarimanussadhammapaṭibaddhatāya vuttaṃ. Korajaṃ là sự chế ngự, kềm chế thân và lời một cách vô ích do lòng ham muốn xấu xa, đáng chê bai. Người có điều đó thì gọi là korajiko, là người có thân được kềm chế do sự lừa dối. Người rất hay hoặc thường xuyên kềm chế một cách vô ích do lòng ham muốn xấu xa thì gọi là korajikakorajiko. Một số vị nói là người quá nghi ngờ. Người rất lừa dối thì gọi là kuhakakuhako, nghĩa là người làm cho kinh ngạc một cách quá mức. Người rất hay tâng bốc, nói nịnh thì gọi là lapakalapako. Mukhasambhāvikoti là người được người khác tán dương chỉ bằng lời nói suông của mình, do có vẻ là người kềm chế quá mức v.v... Người như vậy, chính vì bản chất như vậy, đã tự biến mình thành như người khác rồi nói những lời như "vị sa-môn này...". (Câu) "thâm sâu" v.v... được nói ra do lời nói ấy có liên quan đến pháp thượng nhân. Sambhāvanādhippāyakatenāti ‘‘kathaṃ nu kho maṃ jano ‘ariyo’ti vā ‘visesalābhī’ti vā sambhāveyyā’’ti iminā adhippāyena katena. Gamanaṃ saṇṭhapetīti visesalābhīnaṃ gamanaṃ viya attano gamanaṃ sakkaccaṃ ṭhapeti[Pg.54], sato sampajānova gacchanto viya hoti. Paṇidhāyāti ‘‘arahāti maṃ jānantū’’ti cittaṃ saṇṭhapetvā, patthetvā vā. Samāhito viyāti jhānasamādhinā samāhito viya. Āpāthakajjhāyīti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhisamāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī. Iriyāpathasaṅkhātanti iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ. Sambhāvanādhippāyakatenāti là do được thực hiện với ý định này: "Làm sao để mọi người tán dương ta là bậc thánh hay là người đắc pháp đặc biệt?". Gamanaṃ saṇṭhapetīti là sắp đặt dáng đi của mình một cách cẩn trọng giống như dáng đi của những người đắc pháp đặc biệt, trở nên giống như người đi trong chánh niệm và tỉnh giác. Paṇidhāyāti là sau khi đặt tâm rằng "mong họ biết ta là bậc A-la-hán", hoặc sau khi mong cầu. Samāhito viyāti là giống như người định tĩnh với thiền định. Āpāthakajjhāyīti là vị tỳ-khưu ngồi giống như người đã nhập định ở nơi dễ thấy của mọi người, là người thiền ở nơi rõ ràng, dễ thấy của dân chúng. Iriyāpathasaṅkhātanti là được gọi là sự sắp đặt oai nghi. Paccayapaṭisevanasaṅkhātenāti ayoniso uppāditānaṃ paccayānaṃ paṭisevananti evaṃ kathitena, tena vā paccayapaṭisevanena saṅkhātabbena kathitabbena. Aññaṃ viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ. Ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘aṭṭhapanā’’ti vuttaṃ. Kuhanaṃ kuho, tassa ayanā pavatti kuhāyanā, kuhassa vā puggalassa ayanā gati kiriyā kuhāyanā. Kuheti, kuhena vā itoti kuhito, kuhako. Paccayapaṭisevanasaṅkhātenāti là bởi điều được nói là sự thọ dụng các vật dụng được tạo ra một cách không như lý, hoặc bởi sự thọ dụng vật dụng ấy cần được gọi, cần được nói đến. Aññaṃ viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ. Do rút ngắn âm Ā, nên được nói là ‘‘aṭṭhapanā’’. Kuhanaṃ là kuho (sự lừa dối), sự diễn tiến, hành vi của nó là kuhāyanā, hoặc là hành vi, cử chỉ, hành động của người lừa dối là kuhāyanā. Kuheti (làm cho kinh ngạc), hoặc kuhena vā ito (do đi đến bằng sự lừa dối), do đó là kuhito, kuhako. Puṭṭhassāti ‘‘ko tisso, ko rājapūjito’’ti puṭṭhassa. Uddhaṃ katvāti ukkhipitvā vibhavasampattiādinā paggahetvā. Puṭṭhassāti là của vị tỳ-khưu được hỏi rằng: "Ai là Tissa, ai là người được vua cúng dường?". Uddhaṃ katvāti là sau khi tâng bốc, sau khi tán dương bằng sự sung túc về tài sản v.v... Unnahanāti uddhaṃ uddhaṃ bandhanā paliveṭhanā. Dve kira bhikkhū ekaṃ gāmaṃ pavisitvā āsanasālāya nisīditvā ekaṃ kumārikaṃ pakkosiṃsu. Tāya āgatāya tatreko ekaṃ pucchi ‘‘ayaṃ, bhante, kassa kumārikā’’ti? ‘‘Amhākaṃ upaṭṭhāyikāya telakandarikāya dhītā, imissā mātā mayi gehaṃ gate sappiṃ dadamānā ghaṭeneva deti, ayampi mātā viya ghaṭena detī’’ti (vibha. aṭṭha. 862) ukkācesi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘telakandarikavatthu cettha vattabba’’nti. Unnahanāti là sự trói buộc, quấn quanh lên trên. Tương truyền, hai vị tỳ-khưu vào một ngôi làng, ngồi trong nhà nghỉ rồi gọi một cô gái nhỏ. Khi cô ấy đến, một vị hỏi vị kia: "Thưa ngài, đây là con gái của ai?". (Vị kia trả lời:) "Là con gái của nữ thí chủ chúng ta tên là Telakandarikā. Mẹ của cô bé này, khi tôi đến nhà, dâng cúng bơ sữa thì dâng cả hũ. Cô bé này cũng giống như mẹ, dâng cúng cả hũ". Vị ấy đã tán dương như vậy. Nhắm đến câu chuyện này mà có lời nói rằng: "Ở đây nên kể câu chuyện về Telakandarikā". Dhammānurūpā vāti mattāvacanānurūpaṃ vā. Mattāvacanaṃ hi ‘‘dhammo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiya’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. 452). Tena bahuṃ vippalapanamāha, saccato vā aññā subhāsitā vācā ‘‘dhammo’’ti veditabbo. Muggasūpasadisakammo puggalo muggasūpyo. Tenāha ‘‘ayaṃ puggalo muggasūpyoti vuccatī’’ti. Paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, tadeva pāribhaṭyatā. “Hoặc là tương xứng với pháp” (Dhammānurūpā vā), tức là hoặc là tương xứng với lời nói có chừng mực. Quả thật, lời nói có chừng mực được gọi là ‘pháp’. Như đã được nói: ‘Bậc thiện nhân nói rằng lời khéo nói là tối thượng. Nên nói điều chánh pháp, không nên nói điều phi pháp, đó là điều thứ hai’. Do đó, ngài nói về việc nói lảm nhảm nhiều. Hoặc nên hiểu rằng: lời khéo nói khác với sự thật được gọi là ‘pháp’. Người có hành động giống như món canh đậu là muggasūpya. Do đó, ngài nói: ‘Người này được gọi là muggasūpya’. Việc làm của người trông trẻ là pāribhaṭya, chính điều đó là pāribhaṭyatā. Nimittena caranto, jīvanto vā nimittako, tassa bhāvo nemittikatā. Attano icchāya pakāsanaṃ obhāso. Ko pana soti[Pg.55]? ‘‘Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā’’tiādikā paccayapaṭisaṃyuttakathā. Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ sāmantajappā. Người đi lại hoặc sinh sống bằng dấu hiệu (ám chỉ) là nimittaka, bản chất của việc đó là nemittikatā. Sự biểu lộ ý muốn của mình là obhāsa. Vậy điều đó là gì? Đó là lời nói liên quan đến vật dụng, bắt đầu bằng câu: ‘Hôm nay, các vật dụng đối với các vị tỳ khưu đã trở nên khó được’. Sự nói gần vật mong muốn là sāmantajappā. Akkosanabhayenāpi dadeyyāti dasahi akkosavatthūhi akkosanaṃ. Tathā vambhanādayo. Upekkhanā upāsakānaṃ dāyakādibhāvato bahi chaḍḍanā. Khipanāti khepavacanaṃ. Taṃ pana avahasitvā vacanaṃ hotīti āha ‘‘uppaṇḍanā’’ti. Pāpanāti adāyakattassa, avaṇṇassa vā patiṭṭhāpanaṃ. Paresaṃ piṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko, tassa bhāvo parapiṭṭhimaṃsikatā. Abbhaṅganti abbhañjanaṃ. Nipisitvā gandhamagganā viyāti anippisite alabbhamānassa gandhassa nipisane lābho viya paraguṇe anippisite alabbhamānānaṃ paccayānaṃ nipisanena lābho daṭṭhabboti. (Nghĩ rằng) ‘Mong rằng họ sẽ cho vì sợ bị mắng chửi’, đó là sự mắng chửi bằng mười sự việc mắng chửi. Tương tự là sự khinh miệt v.v... Sự tâng bốc (ukkhopanā) là sự loại bỏ các cận sự nam ra khỏi tư cách thí chủ v.v... Sự miệt thị (khipanā) là lời nói vứt bỏ. Nhưng vì đó là lời nói chế giễu, nên ngài nói là ‘sự chế nhạo’ (uppaṇḍanā). Sự áp đặt (pāpanā) là sự xác lập tình trạng không phải là thí chủ hoặc tình trạng có tiếng xấu. Người có thói quen ăn thịt sau lưng của người khác (nói xấu) là parapiṭṭhimaṃsika, bản chất của người đó là parapiṭṭhimaṃsikatā. Sự xoa bóp (abbhaṅga) là dầu thoa. Giống như việc tìm kiếm hương thơm bằng cách nghiền nát, nên được hiểu rằng: giống như việc có được hương thơm không thể có được khi chưa nghiền bằng cách nghiền nát, (đây là) việc có được các vật dụng không thể có được khi chưa ‘nghiền nát’ đức hạnh của người khác bằng cách ‘nghiền nát’ (ca tụng quá mức). Nikattuṃ appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ, tassa bhāvo nijigīsanatā. Tasseva icchanassa pavattiākāro, taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ. Sự mong muốn lừa gạt để lấy được nhiều bằng lợi lộc nhỏ là nijigīsana, bản chất của việc đó là nijigīsanatā. Đó là phương thức diễn tiến của chính sự mong muốn đó, hoặc là hành động tìm kiếm đồng sanh với sự mong muốn đó. Aṅganti hatthapādādiaṅgāni uddissa pavattaṃ vijjaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Uppātanti ukkāpātadisāḍāha-bhūmicālādiuppātapaṭibaddhavijjaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti itthipurisānaṃ lakkhaṇajānanasatthaṃ. Mūsikacchinnanti vatthādīnaṃ asukabhāge mūsikacchede sati idaṃ nāma phalaṃ hotīti jānanakasatthaṃ. Palāsaggiādīsu iminā nāma agginā hute idaṃ nāma hotīti aggivasena homavidhānaṃ aggihomaṃ. Iminā nayena dabbihomaṃ veditabbaṃ. Ādi-saddena thusahomādīnaṃ, aññesañca sutte āgatānaṃ micchājīvānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vīriyasādhanattā ājīvapārisuddhisīlassa ‘‘paccayapariyesanavāyāmo’’ti vuttaṃ. Tassa pārisuddhi anavajjabhāvo, yena dhammena samena paccayalābho hoti. Na hi alaso ñāyena paccaye pariyesituṃ sakkotīti. Chi thể học (aṅga) là môn học thuật diễn ra nhắm đến các chi phần như tay, chân v.v... Điềm báo học (nimitta) là khoa học về điềm báo. Tai biến học (uppāta) là môn học thuật liên quan đến các điềm lạ như sao băng, phương trời rực cháy, động đất v.v... Mộng học (supina) là khoa học về giấc mơ. Tướng học (lakkhaṇa) là khoa học biết về tướng của phụ nữ, đàn ông. Vết chuột cắn học (mūsikacchinna) là khoa học biết rằng: ‘Khi có vết chuột cắn ở phần này của vải v.v... thì sẽ có kết quả như thế này’. Trong các loại lửa như lửa từ cây palāsa v.v..., nghi thức cúng tế lửa theo năng lực của lửa, (biết rằng) ‘khi cúng tế bằng loại lửa này thì sẽ có kết quả như thế này’, đó là cúng tế lửa (aggihoma). Theo cách này, nên biết về cúng tế bằng muỗng (dabbihoma). Bằng từ ‘v.v...’ (ādi), nên được hiểu là sự bao gồm các tà mạng khác đã được đề cập trong kinh như cúng tế bằng trấu v.v... Vì giới thanh tịnh mạng sống được thành tựu bởi sự tinh tấn, nên được gọi là ‘sự nỗ lực trong việc tìm kiếm vật dụng’. Sự thanh tịnh của nó là tình trạng không bị chê trách, nhờ đó mà có được vật dụng một cách hợp pháp và công bằng. Quả thật, người lười biếng không thể tìm kiếm vật dụng một cách đúng đắn. Paccayasannissitasīlavaṇṇanā Giải Thích Về Giới Liên Quan Đến Vật Dụng 18. Paṭisaṅkhāti ayaṃ ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (mahāva. 11) viya ya-kāralopena niddeso. Yonisoti cettha upāyattho yoniso-saddoti dassento āha ‘‘upāyena pathenā’’ti. ‘‘Paṭisaṅkhāya ñatvā’’ti [Pg.56] vatvā tayidaṃ paṭisaṅkhānaṃ paccavekkhaṇanti dassetuṃ ‘‘paccavekkhitvāti attho’’tiādi vuttaṃ. Yathā hi paccavekkhitvāti sītapaṭighātādikaṃ taṃ taṃ payojanaṃ pati pati avekkhitvā, ñāṇena passitvāti attho, evaṃ paṭisaṅkhāyāti tadeva payojanaṃ pati pati saṅkhāya, jānitvāti attho. Ñāṇapariyāyo hi idha saṅkhā-saddoti. Ettha ca ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādi kāmaṃ paccayaparibhogakālena vuccati, dhātuvasena pana paṭikūlavasena vā paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīlaṃ sujjhatīti apare. Bhijjatīti keci. Eke pana paṭhamaṃ eva pariyattanti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Cīvara’’nti ekavacanaṃ ekattamattaṃ vācakanti adhippāyena ‘‘antaravāsakādīsu yaṃ kiñcī’’ti vuttaṃ, jātisaddatāya pana tassa pāḷiyaṃ ekavacananti yattakāni cīvarāni yoginā pariharitabbāni, tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti sakkā viññātuṃ, yaṃ kiñcīti vā anavasesapariyādānametaṃ, na aniyamavacanaṃ. ‘‘Nivāseti vā pārupati vā’’ti vikappanaṃ pana paṭisevanapariyāyassa paribhogassa vibhāgadassananti taṃ paññapetvā sayananisīdana-cīvarakuṭikaraṇādivasenāpi paribhogassa saṅgaho daṭṭhabbo. 18. Từ ‘paṭisaṅkhā’ này là sự chỉ định với việc lược bỏ mẫu tự ‘ya’, giống như trong các câu ‘sayaṃ abhiññā’ v.v... Và ở đây, để chỉ ra rằng từ ‘yoniso’ có nghĩa là phương tiện, ngài nói ‘bằng phương tiện, bằng con đường’. Sau khi nói ‘paṭisaṅkhāya có nghĩa là sau khi biết’, để chỉ ra rằng sự biết (paṭisaṅkhāna) đó chính là sự quán xét (paccavekkhaṇa), ngài đã nói những câu bắt đầu bằng ‘có nghĩa là sau khi quán xét’. Quả thật, giống như ‘paccavekkhitvā’ có nghĩa là ‘sau khi xem xét riêng rẽ từng lợi ích đó, như là để ngăn ngừa cái lạnh v.v..., sau khi thấy bằng trí tuệ’, cũng vậy, ‘paṭisaṅkhāya’ có nghĩa là ‘sau khi biết, sau khi xem xét riêng rẽ chính lợi ích đó’. Quả thật, ở đây từ ‘saṅkhā’ là một từ đồng nghĩa với trí tuệ. Và ở đây, câu bắt đầu bằng ‘paṭisaṅkhā yoniso’ thực sự được nói liên quan đến thời điểm thọ dụng vật dụng, tuy nhiên, các vị khác cho rằng giới liên quan đến vật dụng được thanh tịnh bằng sự quán xét theo phương diện yếu tố hoặc theo phương diện bất tịnh. Một số vị nói rằng nó bị phá vỡ. Còn một số vị khác lại nói rằng nó đã được hoàn tất ngay từ đầu; điều này cần được xem xét. Với ý định rằng từ ‘cīvara’ ở số ít chỉ biểu thị một vật duy nhất, nên đã nói ‘bất cứ y nào trong số các y như y nội v.v...’. Tuy nhiên, vì nó là một danh từ chung, nên trong Pāḷi nó ở số ít, do đó có thể hiểu rằng đó là sự nắm bắt tất cả bao nhiêu y mà hành giả phải sử dụng lại làm một. Hoặc từ ‘yaṃ kiñci’ này là sự bao hàm không có dư sót, không phải là một từ bất định. Còn sự phân biệt ‘hoặc mặc, hoặc đắp’ là sự chỉ ra sự phân chia của việc thọ dụng, một từ đồng nghĩa với việc sử dụng; do đó, nên được hiểu là sự bao gồm của việc thọ dụng cũng theo cách trải nó ra để nằm, ngồi, làm lều bằng y v.v... Payojanānaṃ mariyādā payojanāvadhi, tassa paricchindanavasena yo niyamo, tassa vacanaṃ payojanā…pe… vacanaṃ. Idāni taṃ niyamaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘ettakameva hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha avadhāraṇena līḷāvibhūsāvilambanānaṭambarādivasena vatthaparibhogaṃ nisedheti. Tenāha ‘‘na ito bhiyyo’’ti. Līḷāvasena hi ekacce sattā vatthāni paridahanti ceva upasaṃviyanti ca. Yathā taṃ yobbane ṭhitā nāgarikamanussā. Ekacce vibhūsanavasena, yathā taṃ rūpūpajīviniādayo. Vilambanavasena vilambakā. Naṭambaravasena bhojādayo. Ajjhattadhātukkhobho sītarogādiuppādako. Utupariṇāmanavasenāti utuno parivattanavasena visabhāgasītautusamuṭṭhānena. Vā-saddena hemantādīsu himapātādivasena pavattassa saṅgaho daṭṭhabbo, na uppādeti sītanti adhippāyo. Yadatthaṃ pana taṃ vinodanaṃ, taṃ matthakappattaṃ dassetuṃ ‘‘sītabbhāhate’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti ‘‘uṇhassa paṭighātāyā’’tiādīsu sabbesu sesapayojanesu. Yadipi sūriyasantāpopi uṇhova, tassa pana ātapaggahaṇena gahitattā ‘‘aggisantāpassā’’ti [Pg.57] vuttaṃ. Ekacco dāvaggisantāpo kāyaṃ cīvarena paṭicchādetvā sakkā vinodetunti āha ‘‘tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo’’ti. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Te pana yasmā ḍaṃsanasīlā, tasmā vuttaṃ ‘‘ḍaṃsanamakkhikā’’ti. Sappādayoti sappasatapadiuṇṇanābhisarabūvicchikādayo. Phuṭṭhasamphassoti phuṭṭhavisamāha. Tividhā hi sappā – daṭṭhavisā phuṭṭhavisā diṭṭhavisā. Tesu purimakā dve eva gahitā. Satapadiādīnampi tādisānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ. Niyatapayojanaṃ ekantikaṃ, sabbakālikañca payojanaṃ. Hirī kuppati nillajjatā saṇṭhāti. Tenāha ‘‘vinassatī’’ti. Kūpāvataraṇaṃ vā paṭicchādanaṃ arahatīti kopinaṃ. Hiriyitabbaṭṭhena hirī ca taṃ kopinañcāti hirikopinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Tassa cāti ca-saddo pubbe vuttapayojanānaṃ sampiṇḍanattho. Payojanānaṃ mariyādā là payojanāvadhi. Sự quy định nào có được do phương cách phân định về điều ấy, lời nói về sự quy định ấy là lời nói về mục đích... v.v... Bây giờ, để giải thích và trình bày sự quy định ấy, câu bắt đầu bằng “ettakameva hī” đã được nói đến. Ở đây, bằng từ xác định, ngài ngăn cấm việc sử dụng y phục theo cách làm duyên dáng, trang sức, rườm rà, phô trương, v.v... Do đó, ngài nói “không hơn thế này.” Thật vậy, một số chúng sanh vừa mặc vừa choàng y phục theo cách làm duyên dáng, giống như những người thành thị đang trong tuổi thanh xuân. Một số người thì theo cách trang sức, giống như các kỹ nữ, v.v... Các diễn viên hài thì theo cách rườm rà. Các trưởng giả, v.v... thì theo cách phô trương. Sự rối loạn các yếu tố bên trong là nguyên nhân phát sinh các bệnh do lạnh, v.v... “Do sự thay đổi của thời tiết” có nghĩa là do sự thay đổi của thời tiết, do sự phát sinh của thời tiết lạnh không tương hợp. Bằng từ “vā”, cần hiểu là bao gồm cái lạnh phát sinh do sương rơi, v.v... trong mùa đông, v.v...; ý nghĩa là không làm phát sinh cái lạnh. Hơn nữa, để trình bày mục đích cao nhất của việc loại trừ cái lạnh ấy, câu bắt đầu bằng “sītabbhāhate” đã được nói đến. “Ở mọi nơi” có nghĩa là trong tất cả các mục đích còn lại như “để ngăn ngừa cái nóng,” v.v... Mặc dù sức nóng của mặt trời cũng là cái nóng, nhưng vì nó đã được bao gồm bởi từ “nắng”, nên đã nói là “sức nóng của lửa.” Vì một số sức nóng của cháy rừng có thể được loại trừ bằng cách che thân bằng y, nên ngài nói “sự phát sinh của nó trong các trận cháy rừng, v.v... cần được biết.” Ḍaṃsa là ruồi mắt vàng. Hơn nữa, vì chúng có thói quen cắn, do đó được gọi là “ruồi cắn.” “Rắn, v.v...” là rắn, rết, nhện, tắc kè, bọ cạp, v.v... “Phuṭṭhasamphassa” là ngài đề cập đến loài rắn có nọc độc do tiếp xúc. Thật vậy, rắn có ba loại: rắn có nọc độc do cắn, rắn có nọc độc do tiếp xúc, và rắn có nọc độc do nhìn. Trong số đó, chỉ hai loại đầu tiên được đề cập để bao gồm cả những loài tương tự như rết, v.v... Mục đích xác định là mục đích chắc chắn và có giá trị mọi lúc. Tàm bị dao động, sự vô tàm được thiết lập. Do đó, ngài nói “bị hủy hoại.” Hoặc, vì nó xứng đáng được che đậy điều cần che giấu, nên được gọi là kopīnaṃ. Vì có ý nghĩa là điều đáng hổ thẹn, nó là tàm, và nó cũng là thứ đáng che đậy, do đó là hirikopīnaṃ; ý nghĩa ở đây cũng nên được hiểu như vậy. Trong câu “tassa ca”, từ “ca” có ý nghĩa tổng hợp các mục đích đã được nói trước đây. Yaṃ kiñci āhāranti khādanīyabhojanīyādibhedaṃ yaṃ kiñci āharitabbavatthuṃ. Piṇḍāya bhikkhāya ulatīti piṇḍolo, tassa kammaṃ piṇḍolyaṃ. Tena piṇḍolyena bhikkhācariyāya. Patitattāti pakkhipitattā. Piṇḍapāto patte pakkhittabhikkhāhāro. Piṇḍānaṃ vā pātoti ghare ghare laddhabhikkhānaṃ sannipāto. ‘‘Natthi davā’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 3.305) sahasā kiriyāpi ‘‘davā’’ti vuccati, tato visesanatthaṃ ‘‘davatthaṃ, kīḷānimittanti vuttaṃ hotī’’ti āha. Muṭṭhikamallā muṭṭhiyuddhayujjhanakā. Ādi-saddena nibuddhayujjhanakādīnaṃ gahaṇaṃ. Balamadanimittanti balaṃ nissāya uppajjanakamado balamado. Taṃ nimittaṃ, balassa uppādanatthanti attho. Porisamadanimittanti porisamado vuccati purisamāno ‘‘ahaṃ puriso’’ti uppajjanakamāno. Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā porisamadoti keci. Taṃ nimittaṃ. Antepurikā rājorodhā. Sabbesaṃ sannivesayogyatāya vesiyo rūpūpajīviniyo. Maṇḍanaṃ nāma idhāvayavapāripūrīti āha ‘‘aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇabhāvanimitta’’nti, paribrūhanahetūti attho. Naṭā nāma raṅganaṭā. Naccakā laṅghakādayo. Vibhūsanaṃ sobhāsamuppādananti āha ‘‘pasannacchavivaṇṇatānimitta’’nti. “Bất cứ vật thực nào” là bất cứ vật gì có thể ăn được thuộc các loại như vật cứng, vật mềm, v.v... Vì đi tìm kiếm vật thực khất thực, nên gọi là piṇḍolo, hành động của người ấy được gọi là piṇḍolyaṃ. Bằng hành động tìm kiếm vật thực ấy, tức là bằng việc đi khất thực. “Vì đã rơi vào” có nghĩa là vì đã được đặt vào. Piṇḍapāto là vật thực khất thực được đặt vào trong bát. Hoặc, “piṇḍānaṃ pāto” là sự tập hợp của các vật thực khất thực nhận được từ nhà này sang nhà khác. Trong các kinh như “natthi davā”, hành động vội vàng cũng được gọi là “davā”. Do đó, để phân biệt, ngài nói rằng điều ấy được nói là “vì mục đích vui đùa, vì mục đích giải trí.” Muṭṭhikamallā là những người chiến đấu bằng nắm đấm. Bằng từ “ādi”, cần hiểu là bao gồm những người chiến đấu bằng cách vật lộn, v.v... “Vì mục đích kiêu mạn về sức mạnh”: sự kiêu mạn phát sinh do nương vào sức mạnh được gọi là balamado. “Vì mục đích ấy” có nghĩa là để phát sinh sức mạnh. “Vì mục đích kiêu mạn về nam tính”: sự kiêu mạn về nam tính được gọi là sự ngã mạn của người nam, tức là sự ngã mạn phát sinh “ta là đàn ông.” Hoặc, một số vị nói rằng sự ngã mạn phát sinh do nương vào khả năng thực hành pháp bất thiện, hoặc chính ái dục là sự kiêu mạn về nam tính. “Vì mục đích ấy.” Antepurikā là những người trong hậu cung của vua. Vì phù hợp cho việc chung đụng với tất cả mọi người, nên các kỹ nữ được gọi là vesiyo. Ở đây, cái gọi là trang điểm chính là làm cho các bộ phận cơ thể được đầy đặn, nên ngài nói “vì mục đích làm cho các chi phần lớn nhỏ được nở nang,” có nghĩa là vì nguyên nhân làm cho tăng trưởng. Những người biểu diễn trên sân khấu được gọi là naṭā. Những người nhào lộn, v.v... được gọi là naccakā. Làm phát sinh vẻ đẹp được gọi là trang hoàng, nên ngài nói “vì mục đích làm cho màu da tươi sáng.” Etaṃ padaṃ. Mohūpanissayappahānatthanti mohassa upanissayatāpahānāya. Davā hi mohena hoti, mohañca vaḍḍhetīti tassā vajjanena mohassa anupanissayatā. Dosūpanissayappahānatthanti idaṃ balamadassa, purisamadassa [Pg.58] ca dosahetuno vasena vuttaṃ, itarassa pana vasena ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti vattabbaṃ. Maṇḍanavibhūsanapaṭikkhepo siyā mohūpanissayappahānāyapi, rāgūpanissayatāya pana ujupaṭipakkhoti vuttaṃ ‘‘rāgūpanissayappahānattha’’nti. Yadipi ekaccassa davamade ārabbha parassa paṭighasaṃyojanādīnaṃ uppatti hotiyeva manopadosikadevādīnaṃ viya, attano pana davamade ārabbha yesaṃ savisesaṃ rāgamohamānādayo pāpadhammā uppajjanti. Te sandhāya ‘‘attano saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vatvā maṇḍanavibhūsanāni paṭicca savisesaṃ parassapi rāgamohādayo pavattantīti ‘‘parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanattha’’nti vuttaṃ. Ayoniso paṭipattiyāti ettha kāmasukhallikānuyogaṃ muñcitvā sabbāpi micchāpaṭipatti ayoniso paṭipatti. Purimehi dvīhi padehi ayoniso paṭipattiyā, pacchimehi dvīhi kāmasukhallikānuyogassa pahānaṃ vuttanti vadanti. ‘‘Catūhipi cetehī’’ti pana vacanato sabbehi ubhinnampi pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ. Kāmakīḷāpi davantogadhā hotiyeva, purisamadopi kāmasukhallikānuyogassa hetuyevāti. Câu này. (Câu) “Mohūpanissayappahānatthanti” (có nghĩa là) mohassa upanissayatāpahānāya (nhằm đoạn trừ trạng thái cận y của si). Davā hi mohena hoti, mohañca vaḍḍhetīti (bởi vì sự vui đùa do si mà có, và làm tăng trưởng si), tassā vajjanena (do việc tránh xa nó) mohassa anupanissayatā (si không còn là cận y). (Câu) “Dosūpanissayappahānatthanti” (nhằm đoạn trừ trạng thái cận y của sân), câu này được nói về phương diện balamadassa, purisamadassa ca dosahetuno (sự kiêu mạn về sức mạnh và sự kiêu mạn về nam tính là nhân của sân), itarassa pana vasena (còn về phương diện khác) vattabbaṃ (nên được nói là) “rāgūpanissayappahānatthanti” (nhằm đoạn trừ cận y của tham). Maṇḍanavibhūsanapaṭikkhepo (việc từ bỏ sự trang điểm và trang sức) siyā mohūpanissayappahānāyapi (cũng có thể là nhằm đoạn trừ cận y của si), rāgūpanissayatāya pana ujupaṭipakkho’ti (nhưng nó là sự đối nghịch trực tiếp với trạng thái cận y của tham), (vì thế) vuttaṃ (được nói là) “rāgūpanissayappahānattha”nti (nhằm đoạn trừ cận y của tham). Yadipi (mặc dù) ekaccassa davamade ārabbha (nhân sự vui đùa và kiêu mạn của một người nào đó) parassa paṭighasaṃyojanādīnaṃ uppatti hotiyeva (sự phát sanh của các kiết sử như phẫn nộ v.v... ở người khác vẫn xảy ra) manopadosikadevādīnaṃ viya (giống như trường hợp của chư thiên Manopadosika v.v...), pana (tuy nhiên) yesaṃ (đối với những người mà) attano davamade ārabbha (nhân sự vui đùa và kiêu mạn của chính họ) savisesaṃ rāgamohamānādayo pāpadhammā uppajjanti (các ác pháp như tham, si, mạn v.v... phát sanh một cách đặc biệt). Te sandhāya (nhắm đến những người ấy) vatvā (sau khi nói) “attano saṃyojanuppattipaṭisedhanattha”nti (nhằm ngăn chận sự phát sanh kiết sử của tự thân), maṇḍanavibhūsanāni paṭicca (do duyên vào sự trang điểm và trang sức) savisesaṃ parassapi rāgamohādayo pavattantīti (các pháp như tham, si v.v... cũng khởi lên một cách đặc biệt ở người khác), (nên) vuttaṃ (được nói là) “parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanattha”nti (nhằm ngăn chận sự phát sanh kiết sử của người khác). Ayoniso paṭipattiyāti ettha (ở đây, trong câu ‘ayoniso paṭipatti’), kāmasukhallikānuyogaṃ muñcitvā (ngoại trừ sự thực hành theo dục lạc), sabbāpi micchāpaṭipatti (tất cả tà hạnh) (là) ayoniso paṭipatti (hành phi như lý). Purimehi dvīhi padehi (bởi hai câu đầu) ayoniso paṭipattiyā pahānaṃ (sự đoạn trừ hành phi như lý), pacchimehi dvīhi (bởi hai câu sau) kāmasukhallikānuyogassa pahānaṃ (sự đoạn trừ sự thực hành theo dục lạc) vuttaṃ’ti (đã được nói đến), vadanti (họ nói như vậy). Pana (tuy nhiên) “Catūhipi cetehī”ti pana vacanato (theo như đã nói ‘bởi cả bốn pháp này’), sabbehi ubhinnampi pahānaṃ vuttaṃ’ti (sự đoạn trừ cả hai đã được nói đến bởi tất cả), veditabbaṃ (nên được hiểu như vậy). Kāmakīḷāpi davantogadhā hotiyeva (sự vui chơi trong dục cũng được bao gồm trong ‘davā’), purisamadopi kāmasukhallikānuyogassa hetuyevā’ti (và sự kiêu mạn về nam tính cũng chính là nguyên nhân của sự thực hành theo dục lạc). Cātumahābhūtikassāti catumahābhūte sannissitassa. Rūpakāyassāti catusantatirūpasamūhassa. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Sā panassa ṭhiti pabandhavasena icchitāti āha ‘‘pabandhaṭṭhitattha’’nti. Pavattiyāti jīvitindriyappavattiyā. Tathā hi jīvitindriyaṃ ‘‘yāpanā vattanā’’ti (dha. sa. 19, 634) ca niddiṭṭhaṃ. Tassā ca avicchedo āhārūpayogena hoti. Kāyassa cirataraṃ yāva āyukappo, tāva avatthānaṃ yāpanāti dassento ‘‘cirakālaṭṭhitatthaṃ vā’’ti āha. Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘gharūpatthambhamivā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāyaṃ yojanā – yathā jiṇṇagharasāmiko gharassa upatthambhanaṃ karoti tassa apatanatthaṃ, yathā ca sākaṭiko akkhabbhañjanaṃ karoti tassa sampavattanatthaṃ, evamesa yogī kāyassa ṭhitatthaṃ, yāpanatthañca piṇḍapātaṃ paṭisevati paribhuñjatīti. Etena ṭhiti nāma apatanaṃ yāpanā pavattīti dasseti. Na davamadamaṇḍanavibhūsanatthanti idaṃ ‘‘yāvadevā’’ti avadhāraṇena nivattitatthadassanaṃ. Tiṭṭhanti upādinnadhammā etāyāti ṭhiti, āyūti āha ‘‘ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacana’’nti. Tathā hi taṃ āyu ‘‘ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ, ṭhitiyā yāpanāyāti kāyassa [Pg.59] ṭhitihetutāya ‘‘ṭhitī’’ti laddhavohārassa jīvitindriyassa pavattanatthanti attho. Tenāha ‘‘jīvitindriyapavattāpanattha’’nti. Ābādhaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena, rogaṭṭhena vā. Jighacchāparamā hi rogā. Uparamatthanti vūpasamatthaṃ. Vaṇālepanamiva vaṇiko. Uṇhasītādīsu abhibhavantesu tappaṭikāraṃ sītuṇhaṃ viya paṭisevatīti sambandho. Maggabrahmacariyaṃ ṭhapetvā sikkhattayasaṅgahā sāsanāvacaritabbā anusāsanī sāsanabrahmacariyanti āha ‘‘sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa cā’’ti. Anuggahaṇatthanti anu anu gaṇhanatthaṃ sampādanatthaṃ. Kāyabalaṃ nissāyāti yathāsamāraddhaṃ guṇavisesapāripūrihetubhūtaṃ kāyabalamattaṃ nissāya. Tenāha ‘‘sikkhattayānuyogavasenā’’tiādi. Kantāranittharaṇatthikā jāyampatikā, nadīsamuddanittharaṇatthikā ca puttamaṃsādīni yathā agiddhā amucchitā kevalaṃ taṃ taṃ atthasiddhimeva avekkhantā paṭisevanti tehi vinā asijjhanato, evamayampi kevalaṃ bhavakantāranittharaṇatthiko agiddho amucchito tena vinā asijjhanato piṇḍapātaṃ paṭisevatīti upamāsaṃsandanaṃ. Cātumahābhūtikassā’ti (có nghĩa là) catumahābhūte sannissitassa (của cái nương tựa vào bốn đại). Rūpakāyassā’ti (có nghĩa là) catusantatirūpasamūhassa (của tập hợp sắc do bốn dòng sanh). Ṭhitiyā’ti (có nghĩa là) ṭhitatthaṃ (nhằm để duy trì). Sā panassa ṭhiti pabandhavasena icchitā’ti (nhưng sự duy trì ấy của nó được mong muốn theo cách liên tục), (nên ngài) āha (đã nói) “pabandhaṭṭhitattha”nti (nhằm duy trì sự liên tục). Pavattiyā’ti (có nghĩa là) jīvitindriyappavattiyā (cho sự tiếp diễn của mạng quyền). Tathā hi (thật vậy) jīvitindriyaṃ (mạng quyền) niddiṭṭhaṃ ca (cũng đã được chỉ rõ là) “yāpanā vattanā”ti (sự nuôi mạng, sự tồn tại). Tassā ca avicchedo (và sự không gián đoạn của nó) hoti (xảy ra) āhārūpayogena (nhờ việc sử dụng vật thực). Dassento (khi chỉ ra rằng) yāpanā’ti (sự nuôi mạng là) kāyassa avatthānaṃ (sự tồn tại của thân) cirataraṃ (lâu dài hơn) yāva āyukappo, tāva (cho đến khi hết tuổi thọ), (ngài) āha (đã nói) “cirakālaṭṭhitatthaṃ vā”ti (hoặc nhằm để tồn tại lâu dài). Idāni (bây giờ) kātuṃ (để làm cho) vuttamevatthaṃ (ý nghĩa đã được nói) pākaṭataraṃ (rõ ràng hơn), vuttaṃ (đã được nói) “gharūpatthambhamivā”ti-ādi (ví như chống đỡ ngôi nhà v.v...). Tattha ayaṃ yojanā (ở đây, sự liên kết là thế này) – yathā (giống như) jiṇṇagharasāmiko (người chủ của ngôi nhà cũ) karoti (làm) gharassa upatthambhanaṃ (việc chống đỡ cho ngôi nhà) tassa apatanatthaṃ (nhằm để nó không sụp đổ), yathā ca (và giống như) sākaṭiko (người đánh xe) karoti (làm) akkhabbhañjanaṃ (việc tra dầu vào trục xe) tassa sampavattanatthaṃ (nhằm để nó vận hành tốt), evaṃ (cũng vậy) esa yogī (vị hành giả này) paṭisevati paribhuñjati (thọ dụng) piṇḍapātaṃ (vật thực khất thực) kāyassa ṭhitatthaṃ, yāpanatthañca (nhằm duy trì và nuôi mạng thân này). Etena (bởi điều này) dasseti (ngài chỉ ra rằng) ṭhiti nāma apatanaṃ (duy trì có nghĩa là không sụp đổ), yāpanā (nuôi mạng có nghĩa là) pavatti’ti (sự tiếp diễn). Na davamadamaṇḍanavibhūsanattha’nti idaṃ (câu “không phải để vui đùa, kiêu mạn, trang điểm, trang sức” này) (là) nivattitatthadassanaṃ (sự chỉ ra ý nghĩa bị loại trừ) “yāvadevā”ti avadhāraṇena (bởi sự giới hạn trong từ “chỉ để”). Tiṭṭhanti upādinnadhammā etāyā’ti ṭhiti, āyū’ti (duy trì (ṭhiti) là cái mà nhờ đó các pháp bị thủ hữu tồn tại; (nó là) tuổi thọ), (nên ngài) āha (đã nói) “ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacana”nti (‘ṭhiti’ là tên gọi khác của mạng quyền). Tathā hi (thật vậy) taṃ āyu (tuổi thọ ấy) niddiṭṭhaṃ (đã được chỉ rõ là) “ṭhitī”ti (duy trì), ṭhitiyā yāpanāyā’ti (câu ‘để duy trì, để nuôi mạng’) attho (có nghĩa là) pavattanatthaṃ (nhằm cho sự tiếp diễn) jīvitindriyassa (của mạng quyền) laddhavohārassa (đã nhận được tên gọi) “ṭhitī”ti (là ‘duy trì’) kāyassa ṭhitihetutāya (do là nhân cho sự duy trì của thân). Tenāha (do đó, ngài đã nói) “jīvitindriyapavattāpanattha”nti (nhằm làm cho mạng quyền tiếp diễn). Ābādhaṭṭhenā’ti (có nghĩa là) vibādhanaṭṭhena (theo nghĩa là làm khổ), rogaṭṭhena vā (hoặc theo nghĩa là bệnh tật). Hi (bởi vì) jighacchāparamā rogā (cơn đói là bệnh tối trọng). Uparamatthanti (có nghĩa là) vūpasamatthaṃ (nhằm làm cho lắng dịu). Vaṇiko (người có vết thương) vaṇālepanamiva (giống như thoa thuốc lên vết thương). Sambandho (sự liên kết là) paṭisevati (vị ấy thọ dụng) sītuṇhaṃ viya (giống như (dùng) hơi lạnh hoặc hơi nóng) tappaṭikāraṃ (làm phương thuốc đối trị) uṇhasītādīsu abhibhavantesu (khi bị nóng, lạnh v.v... chi phối). Maggabrahmacariyaṃ ṭhapetvā (ngoại trừ phạm hạnh về đạo), anusāsanī (lời giáo huấn) sāsanāvacaritabbā (cần được thực hành trong giáo pháp) sikkhattayasaṅgahā (được bao gồm trong tam học) (là) sāsanabrahmacariyaṃ’ti (phạm hạnh trong giáo pháp), (nên ngài) āha (đã nói) “sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa cā”ti (của toàn bộ phạm hạnh trong giáo pháp và của phạm hạnh về đạo). Anuggahaṇatthanti (có nghĩa là) anu anu gaṇhanatthaṃ (nhằm để tiếp nhận luôn luôn), sampādanatthaṃ (nhằm để thành tựu). Kāyabalaṃ nissāyā’ti (có nghĩa là) nissāya (nhờ nương vào) kāyabalamattaṃ (chỉ sức mạnh của thân) yathāsamāraddhaṃ guṇavisesapāripūrihetubhūtaṃ (là nhân để viên mãn các đức tính đặc biệt đã được tinh tấn thực hành). Tenāha (do đó, ngài đã nói) “sikkhattayānuyogavasenā”ti-ādi (theo như sự thực hành tam học v.v...). Yathā (giống như) jāyampatikā (đôi vợ chồng) kantāranittharaṇatthikā (muốn vượt qua vùng hoang địa), ca (và) nadīsamuddanittharaṇatthikā (những người muốn vượt qua sông, biển) paṭisevanti (ăn) puttamaṃsādīni (thịt con v.v...) agiddhā amucchitā (không tham luyến, không mê đắm), kevalaṃ avekkhantā (chỉ nhìn đến) taṃ taṃ atthasiddhimeva (sự thành tựu mục đích đó mà thôi) tehi vinā asijjhanato (vì không có chúng thì không thể thành tựu), evaṃ (cũng vậy) ayampi (vị này cũng vậy) kevalaṃ bhavakantāranittharaṇatthiko (chỉ muốn vượt qua vùng hoang địa của hữu) agiddho amucchito (không tham luyến, không mê đắm) paṭisevati (thọ dụng) piṇḍapātaṃ (vật thực khất thực) tena vinā asijjhanato (vì không có nó thì không thể thành tựu), iti (như vậy là) upamāsaṃsandanaṃ (sự kết nối ví dụ). Itīti pakāratthe nipātapadaṃ. Tena paṭiseviyamānassa piṇḍapātassa paṭisevanākāro gayhatīti āha ‘‘evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanenā’’ti. Purāṇanti bhojanato purimakālikattā purātanaṃ. Paṭihaṅkhāmīti paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti paṭisevatīti yojanā. Kīdisaṃ, kathañcāti āha ‘‘aparimita…pe… aññataro viyā’’ti. Aparimitaṃ aparimāṇaṃ bhojanaṃ paccayo etissāti aparimitabhojanapaccayā, taṃ aparimitabhojanapaccayaṃ attano gahaṇītejapamāṇato atikkantapamāṇabhojanahetukanti attho. Yo bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘āhara hattha’’nti vadati, ayaṃ āharahatthako. Yo bhuñjitvā accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti, ayaṃ alaṃsāṭako. Yo bhuñjitvā uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivattati, ayaṃ tatravaṭṭako. Yo yathā kākehi āmasituṃ sakkā, evaṃ yāva mukhadvāraṃ āhāreti, ayaṃ kākamāsako. Yo bhuñjitvā mukhe sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati, ayaṃ bhuttavamitako. Etesaṃ aññataro viya. Atha vā purāṇavedanā nāma abhuttapaccayā uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘paṭihanissāmī’’ti [Pg.60] paṭisevati. Navavedanā nāma atibhuttapaccayena uppajjanakavedanā. Taṃ ‘‘na uppādessāmī’’ti paṭisevati. Atha vā navavedanā nāma abhuttapaccayena uppajjanakavedanā, tassā anuppannāya anuppajjanatthameva paṭisevati. Abhuttapaccayā uppajjanakāti cetaṃ khuddāya visesanaṃ. Yassā appavatti bhojanena kātabbā, tassā dassanatthaṃ. Abhuttapaccayena, bhuttapaccayena ca uppajjanakānuppajjanakavedanāsu purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati. Pacchimāpi khuddānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā pavattā. Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva nuppajjissatīti ayametāsaṃ viseso. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso. Từ "Iti" là một bất biến từ (nipāta) mang ý nghĩa về thể loại (pakāra). Do đó, cách thức thọ dụng vật thực khất thực đang được thọ dụng được hiểu ngầm, nên ngài đã nói: "evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanenā" (như vậy, bằng sự thọ dụng vật thực khất thực này). "Purāṇaṃ" (cũ) có nghĩa là cái có từ trước, vì nó thuộc về thời điểm trước khi ăn. "Paṭihaṅkhāmi" có nghĩa là "ta sẽ diệt trừ" (paṭihanissāmi). Cách nối kết câu văn là: (vị ấy) thọ dụng với ý nghĩ rằng "và ta sẽ không làm phát sinh cảm thọ mới". Cảm thọ như thế nào, và bằng cách nào (sẽ không làm phát sinh)? Vì vậy, ngài đã nói: "aparimita... pe... aññataro viya" (giống như một trong những người... không chừng mực). "Aparimitabhojanapaccayā" (do ăn không chừng mực làm duyên) là vì việc ăn uống vô độ, không lường được là duyên của cảm thọ ấy. Ý nghĩa là: (cảm thọ) có nguyên nhân từ việc ăn uống với số lượng vượt quá mức tiêu hóa của bản thân. Người nào ăn nhiều đến nỗi tự mình không thể đứng dậy được và phải nói: "Hãy đưa tay đây", người đó được gọi là āharahatthaka (người cần đưa tay cho). Người nào ăn xong, dù đã đứng dậy nhưng cũng không thể mặc y phục được vì bụng quá căng phồng, người đó được gọi là alaṃsāṭaka (người không thể mặc y). Người nào ăn xong không thể đứng dậy được, phải lăn qua lộn lại ngay tại chỗ, người đó được gọi là tatravaṭṭaka (người lăn lộn tại chỗ). Người nào ăn đến mức đầy tận miệng, sao cho quạ có thể mổ lấy thức ăn, người đó được gọi là kākamāsaka (người ăn như quạ). Người nào ăn xong không thể giữ thức ăn trong miệng được mà phải nôn ra ngay tại chỗ, người đó được gọi là bhuttavamitaka (người ăn rồi nôn). Giống như một trong những người ấy. Hoặc là, cảm thọ cũ (purāṇavedanā) là cảm thọ phát sinh do duyên không ăn. Vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: "Ta sẽ diệt trừ cảm thọ ấy". Cảm thọ mới (navavedanā) là cảm thọ phát sinh do duyên ăn quá nhiều. Vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: "Ta sẽ không làm phát sinh cảm thọ ấy". Hoặc là, cảm thọ mới là cảm thọ phát sinh do duyên không ăn; vị ấy thọ dụng chính là để không làm phát sinh cảm thọ ấy, khi nó chưa phát sinh. Và cụm từ "phát sinh do duyên không ăn" này là một tính từ cho cơn đói (khuddā). (Nó được nói) nhằm để chỉ ra cảm thọ mà sự không khởi lên của nó cần được thực hiện bằng việc ăn uống. Trong số các cảm thọ phát sinh do duyên không ăn và không phát sinh do duyên ăn, cảm thọ trước là cảm thọ đã khởi lên như thường lệ, có tướng trạng là sự đói khát. Thật vậy, đối với người không ăn, cảm thọ ấy phát sinh bằng cách gia tăng ngày càng nhiều. Cảm thọ sau cũng có tướng trạng là cơn đói, là cảm thọ như nóng rát chân tay, đau nhói v.v... chưa khởi lên. Thật vậy, do duyên ăn uống, cảm thọ ấy, vốn chưa phát sinh trước đây, sẽ không phát sinh. Đây là sự khác biệt giữa hai loại cảm thọ này. Và việc chúng có tướng trạng là sự khổ não (vihiṃsā) là một sự khác biệt với chính sự khổ não (là nguyên nhân). Yā vedanā. Adhunāti etarahi. Asappāyāparimitabhojanaṃ nissāyāti asappāyāparimitassa āhārassa bhuñjanapayogaṃ āgamma uppajjatīti attho. Purāṇakammapaccayavasenāti pubbe purimajātiyaṃ katattā purāṇassa kammassa paccayatāvasena payogavipattiṃ āgamma uppajjanārahatāya taṃ vajjetvā payogasampattiyā upaṭṭhāpanaṃ dukkhavedanāpaccayaghāto, paṭihananañca hotīti āha ‘‘tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti. Ayuttaparibhogo paccaye apaccavekkhitvā paribhogo. So eva katūpacitakammatāya kammūpacayo. Taṃ nissāya paṭicca āyatiṃ anāgate kāle uppajjanato yā cāyaṃ ‘‘navavedanā’’ti vuccatīti yojanā. Yuttaparibhogavasenāti paccavekkhitvā paccayānaṃ paribhogavasena, tassā navavedanāya mūlaṃ ayuttaparibhogakammaṃ anibbattento sabbena sabbaṃ anuppādento. Ettāvatāti ‘‘iti purāṇa’’ntiādinā vuttena padadvayena. ‘‘Vihiṃsūparatiyā’’tiādinā vā padacatukkena yuttaparibhogasaṅgaho pabbajitānucchavikassa paccayaparibhogassa vuttattā. Attakilamathānuyogappahānaṃ jighacchādidukkhapaṭighātassa bhāsitattā. Jhānasukhādīnaṃ paccayabhūtassa kāyasukhassa avissajjanato dhammikasukhāpariccāgo ca dīpito hoti. "Yā vedanā" (cảm thọ nào). "Adhunā" có nghĩa là "bây giờ" (etarahi). "Asappāyāparimitabhojanaṃ nissāya" (dựa vào việc ăn uống không thích hợp và không chừng mực) có nghĩa là: nó phát sinh do nỗ lực ăn uống thực phẩm không thích hợp và không chừng mực. "Purāṇakammapaccayavasena" (do năng lực của duyên là nghiệp cũ) có nghĩa là: vì (cảm thọ) có khả năng phát sinh do nương vào sự thực hành sai lạc (payogavipatti), bởi năng lực làm duyên của nghiệp cũ đã tạo trong tiền kiếp, nên việc tránh xa sự thực hành sai lạc ấy và thiết lập sự thực hành đúng đắn (payogasampatti) chính là sự hủy diệt nguyên nhân của khổ thọ và cũng là sự diệt trừ nó. Do đó, ngài đã nói: "tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi" (hủy diệt duyên của nó, ta sẽ diệt trừ cảm thọ cũ ấy). "Thọ dụng không đúng đắn" (ayuttaparibhoga) là sự thọ dụng các vật dụng mà không quán xét. Chính sự thọ dụng không đúng đắn ấy, vì là nghiệp đã được tạo tác và tích lũy, nên được gọi là sự tích lũy nghiệp (kammūpacaya). Cách nối kết câu văn là: vì nó phát sinh trong tương lai, trong thời gian sắp tới, do nương tựa và duyên vào (nghiệp tích lũy) ấy, nên được gọi là "cảm thọ mới" (navavedanā). "Yuttaparibhogavasena" (do năng lực của sự thọ dụng đúng đắn) có nghĩa là: bằng cách thọ dụng các vật dụng sau khi đã quán xét, không tạo ra nghiệp thọ dụng không đúng đắn vốn là gốc rễ của cảm thọ mới ấy, không làm cho nó phát sinh một cách toàn diện. "Ettāvatā" (chừng ấy thôi): bởi hai câu bắt đầu bằng "iti purāṇaṃ", hoặc bởi bốn câu bắt đầu bằng "vihiṃsūparatiyā", sự bao hàm của việc thọ dụng đúng đắn được nói đến, vì sự thọ dụng vật dụng thích hợp với bậc xuất gia đã được trình bày. Sự từ bỏ khổ hạnh ép xác (attakilamathānuyoga) (cũng được chỉ rõ), vì việc ngăn trừ các khổ đau như đói khát đã được nói đến. Và sự không từ bỏ lạc thú đúng pháp (dhammikasukhāpariccāga) cũng được làm sáng tỏ, do không từ bỏ thân lạc vốn là duyên cho thiền lạc v.v... Asappāyāparimitūpayogena jīvitindriyupacchedako, iriyāpathabhañjanako vā siyā parissayo, sappāyaparimitūpayogena pana so na hoti. Tathā sati cirakālappavattisaṅkhātā sarīrassa yātrā [Pg.61] yāpanā bhavissatīti imamatthaṃ dassento ‘‘parimitaparibhogena…pe… bhavissatī’’ti āha. Yo rogo sāddho asāddho ca na hoti, so yāpyarogo, so etassa atthīti yāpyarogī. So hi niccakālaṃ bhesajjaṃ upasevati, tathā ayampīti. Yadi yātrāpi yāpanā, pubbepi ‘‘yāpanāyā’’ti vuttaṃ, ko ettha visesoti? Pubbe ‘‘yāpanāyā’’ti jīvitindriyayāpanā adhippetā, idha pana catunnampi iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso. Buddhapaṭikuṭṭhena micchājīvena paccayapariyesanā ayuttapariyesanā. Dāyakadeyyadhammānaṃ, attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ, saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ ayuttapaṭiggahaṇaṃ, yena vā āpattiṃ āpajjati. Apaccavekkhitvā paribhogo ayuttaparibhogo. Tesaṃ parivajjanaṃ dhammena samena paccayuppādanādivasena veditabbaṃ. Dhammena hi paccaye pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ anavajjatā nāma. Do việc sử dụng không thích hợp và không chừng mực, có thể có nguy hiểm làm tổn hại mạng căn hoặc phá vỡ các oai nghi. Nhưng ngược lại, do việc sử dụng thích hợp và có chừng mực, nguy hiểm ấy không xảy ra. Khi như vậy, sự di chuyển (yātrā) và sự bảo dưỡng (yāpanā) của thân thể, được gọi là sự tồn tại lâu dài, sẽ diễn ra. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài đã nói: "parimitaparibhogena... pe... bhavissatī" (bằng sự thọ dụng có chừng mực... sẽ có...). Bệnh nào không phải là có thể chữa khỏi (sāddha) mà cũng không phải là không thể chữa khỏi (asāddha), bệnh đó gọi là yāpyaroga (bệnh mãn tính cần duy trì). Người có bệnh đó gọi là yāpyarogī. Thật vậy, người ấy phải thường xuyên dùng thuốc; cũng vậy, vị hành giả này (cũng thọ dụng vật thực khất thực). Nếu "yātrā" (sự di chuyển) cũng là "yāpanā" (sự bảo dưỡng), và trước đây đã nói "yāpanāya", vậy ở đây có sự khác biệt nào? Trước đây, với từ "yāpanāya", ý muốn nói đến sự bảo dưỡng mạng căn (jīvitindriya). Còn ở đây, "yātrā" có ý chỉ sự bảo dưỡng được gọi là sự không gián đoạn của cả bốn oai nghi. Đây là sự khác biệt ở đây. Sự tìm cầu vật dụng bằng tà mạng (micchājīva) bị Đức Phật quở trách là sự tìm cầu không đúng đắn (ayuttapariyesanā). Sự thọ nhận mà không biết chừng mực của thí chủ, của vật cúng dường, và của chính mình; hoặc sự thọ nhận nhằm mục đích làm hư hoại tín thí; hoặc sự thọ nhận mà do đó phạm phải tội, (tất cả) đều là sự thọ nhận không đúng đắn (ayuttapaṭiggahaṇa). Sự thọ dụng mà không quán xét là sự thọ dụng không đúng đắn (ayuttaparibhoga). Sự tránh xa những điều ấy cần được hiểu là bằng cách tạo ra các vật dụng v.v... một cách đúng pháp (dhammena) và hợp lẽ (samena). Thật vậy, việc tìm cầu vật dụng đúng pháp, thọ nhận đúng pháp, và thọ dụng sau khi quán xét được gọi là sự không thể chê trách (anavajjatā). Aratīti ukkaṇṭhā. Pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca anabhirati. Tandīti pacalāyikā niddā. Vijambhitāti thinamiddhābhibhavena kāyassa vijambhanā. Viññūhi garahā viññūgarahā. Ekacco hi anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti, ‘‘laddhaṃ me’’ti pamāṇādhikaṃ bhuñjitvā taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati, sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanāpasutā honti. Aññe te ‘‘kiṃ ida’’nti pucchitvā ‘‘asukassa udaraṃ uddhumāta’’ntiādīni sutvā ‘‘niccakālamesa evaṃpakatiko attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī’’ti nindanti, evaṃ anavajjaṃyeva sāvajjaṃ karoti. Evaṃ akatvā ‘‘anavajjatā ca bhavissatī’’ti paṭisevati. Attano hi pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘evaṃ me aratiādīnaṃ abhāvena kāyasukhatā, agarahitabbatā ca bhavissatī’’ti pamāṇayuttameva paṭisevati. Yāvatako bhojanena attho, tassa sādhanena yāvadatthaṃ udarassa paripūraṇena udarāvadehakaṃ bhojanaṃ yāvadatthaudarāvadehakabhojanaṃ, tassa parivajjanena. Seyyāya sayanena laddhabbasukhaṃ seyyasukhaṃ, ubhohi passehi [Pg.62] samparivattanakaṃ sayantassa uppajjanasukhaṃ passasukhaṃ, middhena niddāyanena uppajjanasukhaṃ middhasukhaṃ, tesaṃ seyya…pe… sukhānaṃ pahānato catunnaṃ iriyāpathānaṃ yogyabhāvassa paṭipādanaṃ kāyassa catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanaṃ, tato. Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro. Pacchime vikappe, sabbavikappesu vā vuttaṃ phāsuvihāralakkhaṇaṃ āgamena samatthetuṃ ‘‘vuttampi heta’’ntiādi vuttaṃ. Tīsupi vikappesu āhārassa ūnaparibhogavaseneva hi phāsuvihāro vuttoti. Arati là sự chán nản. Anabhirati là sự không hoan hỷ trong các trú xứ xa xôi và trong các thiện pháp cao thượng. Tandī là sự buồn ngủ, sự ngủ gật. Vijambhitā là sự vươn vai uể oải của thân thể do bị hôn trầm thụy miên áp đảo. Sự chê trách bởi các bậc trí được gọi là viññūgarahā. Quả vậy, có người làm cho điều không có lỗi trở thành có lỗi. Sau khi ăn quá độ với ý nghĩ "ta đã được", người ấy không thể tiêu hóa được thức ăn đó, nên bị mệt mỏi vì nôn mửa, tiêu chảy v.v... Các vị tỳ khưu trong toàn tu viện bận rộn chăm sóc thân thể và tìm thuốc cho vị ấy. Các vị khác hỏi "việc gì đây?", và sau khi nghe "bụng của vị tỳ khưu kia bị sình lên" v.v..., họ chê trách rằng: "Vị này luôn luôn như vậy, không biết lượng bụng của mình". Như vậy, người ấy làm cho điều không có lỗi trở thành có lỗi. Không làm như vậy, vị ấy thọ dụng với ý nghĩ "sẽ có sự không bị chê trách". Quả vậy, sau khi biết được sức tiêu hóa tự nhiên của mình v.v..., vị ấy thọ dụng vật thực vừa phải với ý nghĩ "như vậy, do không có sự chán nản v.v..., ta sẽ có được thân thể an lạc và không bị chê trách". Yāvadatthaudarāvadehakabhojanaṃ là việc ăn uống làm đầy bụng theo như ý muốn, bằng cách hoàn thành mục đích nào đó có được nhờ việc ăn uống. Bằng cách từ bỏ việc ăn uống như vậy. Seyyasukhaṃ là sự an lạc có được do nằm nghỉ. Passasukhaṃ là sự an lạc phát sinh cho người nằm trở mình qua lại cả hai bên hông. Middhasukhaṃ là sự an lạc phát sinh do ngủ mê mệt. Kāyassa catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanaṃ là việc làm cho thân thể thích hợp với bốn oai nghi, do từ bỏ các lạc thú ấy: lạc thú nằm nghỉ...v.v... Do đó, sự an trú trong oai nghi một cách an lạc là phāsuvihāro. Để xác chứng bằng Thánh điển về đặc tính của phāsuvihāro đã được nói đến trong cách giải thích sau cùng, hoặc trong tất cả các cách giải thích, câu "vuttampi hetaṃ" v.v... đã được nói đến. Quả vậy, trong cả ba cách giải thích, phāsuvihāro được nói đến chính là do việc thọ dụng vật thực ít hơn. Ettāvatāti ‘‘yātrā’’tiādinā vuttena padattayena. ‘‘Yātrā ca me bhavissatī’’ti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojetīti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato. Imasmiṃ pana ṭhāne aṭṭha aṅgāni samodhānetabbāni – ‘‘neva davāyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘na madāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na maṇḍanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘na vibhūsanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ. ‘‘Anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti ayamettha bhojanānisaṃso. Mahāsivatthero panāha ‘‘heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma, upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānī’’ti. Tattha ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘yāpanāyā’’ti ekaṃ, ‘‘vihiṃsūparatiyā’’ti ekaṃ, ‘‘brahmacariyānuggahāyā’’ti ekaṃ, ‘‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’’ti ekaṃ, ‘‘navañca vedanaṃ na uppādessāmī’’ti ekaṃ, ‘‘yātrā ca me bhavissatī’’ti ekaṃ, ‘‘anavajjatā cā’’ti ekaṃ. Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati nāma. Ettāvatā (chừng ấy) là bằng ba từ đã được nói đến, bắt đầu bằng "yātrā". Câu "yātrā ca me bhavissati" (và sự duy trì mạng sống sẽ có cho ta) là câu chỉ rõ sự thâu nhận lợi ích. Quả vậy, sự duy trì mạng sống thúc đẩy vị ấy đến việc sử dụng vật thực. Phāsuvihāro (sự an trú) có nhân là không từ bỏ sự an lạc hợp pháp, chính là trung đạo do từ bỏ hai cực đoan. Hơn nữa, ở đây nên kết hợp tám chi phần: "neva davāya" là một chi phần, "na madāya" là một chi phần, "na maṇḍanāya" là một chi phần, "na vibhūsanāya" là một chi phần, "yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya" là một chi phần, "vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya" là một chi phần, "iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi" là một chi phần, "yātrā ca me bhavissati" là một chi phần. Ở đây, "anavajjatā ca phāsuvihāro ca" (sự không bị chê trách và sự an trú) là quả báu của việc ăn uống. Nhưng trưởng lão Mahāsiva nói rằng: "Bốn chi phần đầu tiên được gọi là sự từ bỏ, còn tám chi phần sau nên được kết hợp lại". Trong đó, "yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā" là một chi phần, "yāpanāya" là một chi phần, "vihiṃsūparatiyā" là một chi phần, "brahmacariyānuggahāya" là một chi phần, "iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi" là một chi phần, "navañca vedanaṃ na uppādessāmi" là một chi phần, "yātrā ca me bhavissati" là một chi phần, "anavajjatā ca" là một chi phần. Còn phāsuvihāro là quả báu của việc ăn uống. Như vậy, người thọ dụng vật thực gồm đủ tám chi phần được gọi là người thọ dụng vật thực khất thực với sự quán xét như lý. Yattha yatthāti bhummaniddesena sena-saddassa adhikaraṇatthavuttimāha. Tathā āsana-saddassāti. Aḍḍhayogādimhīti ādi-saddena pāsādādiṃ, mañcādiñca saṅgaṇhāti. Yattha yattha vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā āsatīti vihāraaḍḍhayogādike ānetvā sambandhitabbaṃ. Idha ādi-saddena pīṭhasanthatādīnampi saṅgaho veditabbo. Parisahanaṭṭhenāti abhibhavanaṭṭhena, vibādhanaṭṭhenāti attho. Utuyeva utuparissayoti sītuṇhādiutuyeva [Pg.63] asappāyo vuttanayena utuparissayo. Tassa utuparissayassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Nānārammaṇato paṭisaṃharitvā kammaṭṭhānabhūte ekasmiṃyeva ārammaṇe cittassa sammadeva layanaṃ paṭisallānaṃ, tattha ārāmo abhirati paṭisallānārāmo, tadatthaṃ. Senāsanaṃ hi vivittaṃ yogino bhāvanānukūlaṃ suññāgārabhāvato. Taṃ panetaṃ atthadvayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yo sarīrābādhacittavikkhepakaro’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekībhāvasukhatthanti ekībhāvahetukaṃ sukhaṃ ekībhāvasukhaṃ, tadatthaṃ. Gaṇasaṅgaṇikakilesasaṅgaṇikābhāvena uppajjanakasukhaṃ. Bằng cách chỉ định vị trí (bhummaniddesena) qua câu "yattha yattha", ngài nói lên sự hiện hữu của từ sena trong ý nghĩa vị trí cách (adhikaraṇattha). Tương tự như vậy đối với từ āsana. Trong câu "aḍḍhayogādimhi", bằng từ ādi, ngài bao gồm cả lâu đài v.v... và giường v.v... Nên được kết nối bằng cách đem các từ vihāra, aḍḍhayoga v.v... vào như sau: "dù ở trong bất cứ tu viện nào, hay ở trong bất cứ ngôi nhà một mái nào v.v...". Ở đây, nên hiểu rằng từ ādi cũng bao gồm cả ghế, chiếu v.v... Parisahanaṭṭhena có nghĩa là do ý nghĩa áp đảo, do ý nghĩa bức hại. Utuyeva utuparissayo (chỉ thời tiết là hiểm họa thời tiết): chính thời tiết không thích hợp như nóng, lạnh v.v... được gọi là hiểm họa thời tiết theo phương pháp đã nói. Vinodanatthaṃ (để loại trừ) hiểm họa thời tiết ấy, có nghĩa là để không cho hiểm họa chưa sanh được sanh lên, và để làm cho hiểm họa đã sanh được lắng dịu. Paṭisallānaṃ (độc cư) là sự an trú đúng đắn của tâm trên một đối tượng duy nhất vốn là đề mục thiền định, sau khi đã rút tâm khỏi các đối tượng khác nhau. Paṭisallānārāmo là sự thích thú, hoan hỷ trong sự độc cư ấy; tadattaṃ là vì mục đích ấy. Quả vậy, trú xứ vắng lặng thích hợp cho việc hành thiền của hành giả vì nó là một nơi trống không. Hơn nữa, để làm rõ hai ý nghĩa này, câu "yo sarīrābādhacittavikkhepakaro" v.v... đã được nói đến. Trong đó, ekībhāvasukhatthaṃ (vì sự an lạc của việc ở một mình): sự an lạc có nhân là việc ở một mình được gọi là ekībhāvasukhaṃ; tadattaṃ là vì mục đích ấy. Sự an lạc phát sinh do không có sự giao du với hội chúng và sự giao du với phiền não. Yadi utuyeva utuparissayo, ‘‘utu ca sītuṇha’’nti sītuṇhapaṭighātaṃ vatvā utuparissayavinodanaṃ kasmā vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Tattha ‘‘niyataṃ utuparissayavinodana’’nti etena ‘‘sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyā’’ti ettha vuttaṃ sītuṇhaṃ aniyataṃ kadāci kadāci uppajjanakaṃ, utuparissayo pana sabbadābhāvī adhippetoti dasseti. Vuttappakāroti ‘‘sītādiko, asappāyo’’ti ca evaṃ vuttappakāro vivaṭaṅgaṇarukkhamūlādīsu nisinnassa apariguttiyā asaṃvutadvārāditāya pākaṭaparissayā, asappāyarūpadassanādinā apākaṭaparissayā ca bhikkhussa kāyacittānaṃ ābādhaṃ kareyyuṃ. Yattha gutte senāsane ābādhaṃ na karonti. Evaṃ jānitvāti ubhayaparissayarahitanti evaṃ ñatvā paṭisevanto bhikkhu veditabboti sambandho. Nếu chính thời tiết là hiểm họa thời tiết, thì sau khi đã nói về việc ngăn trừ nóng lạnh rằng ‘thời tiết là nóng và lạnh’, tại sao lại nói về việc xua tan hiểm họa thời tiết? Nhắm đến sự chất vấn ấy, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng “kāmañca”. Trong đó, bằng câu “việc xua tan hiểm họa thời tiết là chắc chắn”, ngài chỉ ra rằng: cái nóng và lạnh được nói ở đây trong câu “để ngăn trừ cái lạnh, để ngăn trừ cái nóng” là không nhất định, thỉnh thoảng mới phát sinh; còn hiểm họa thời tiết thì được hiểu là luôn luôn có. “Loại đã được nói đến” là loại đã được nói đến như là “lạnh v.v…” và “không thích hợp”. Những hiểm họa rõ ràng do không được che chở, do cửa nẻo không đóng kín v.v… đối với người ngồi ở ngoài trời, gốc cây v.v…, và những hiểm họa không rõ ràng do thấy các sắc không thích hợp v.v… có thể gây ra bệnh hoạn cho thân và tâm của vị tỳ khưu. Nơi trú xá được che chở thì chúng không gây ra bệnh hoạn. “Biết như vậy” có nghĩa là biết rằng (trú xá ấy) không có cả hai loại hiểm họa. Nên hiểu mối liên hệ là: vị tỳ khưu, sau khi biết như vậy, đã sử dụng (trú xá ấy). Dhātukkhobhalakkhaṇassa, taṃhetukadukkhavedanālakkhaṇassa vā rogassa paṭipakkhabhāvo paṭiayanaṭṭho. Tenāha ‘‘paccanīkagamanaṭṭhenāti attho’’ti, vūpasamanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Yassa kassacīti sappiādīsu yassa kassaci. Sappāyassāti hi tassa vikāravūpasamenāti adhippāyo. Bhisakkassa kammaṃ tena vidhātabbato. Tenāha ‘‘tena anuññātattā’’ti. Nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi. Vivaṭaparikkhepo parikkhā uḍḍāpo pākāro esikā paligho pākārapatthaṇḍilanti satta ‘‘nagaraparikkhārā’’ti vadanti. Sīlaparikkhāroti suvisuddhasīlālaṅkāro[Pg.64]. Ariyamaggo hi idha ‘‘ratho’’ti adhippeto. Tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘parikkhāro’’ti vuttā. Jīvitaparikkhārāti jīvitassa pavattikāraṇāni. Samudānetabbāti sammā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā. Parivāropi hoti antarāyānaṃ parito vāraṇato. Tenāha ‘‘jīvita…pe… rakkhaṇato’’ti. Bản chất đối nghịch với bệnh tật, vốn có đặc tính là sự xáo trộn của các yếu tố hoặc có đặc tính là khổ thọ với sự xáo trộn ấy làm nhân, chính là ý nghĩa của sự nương tựa (paṭiayanaṭṭho). Do đó, ngài nói: “có nghĩa là đi ngược lại”, nghĩa là được nói với ý nghĩa làm cho lắng dịu. “Bất cứ thứ gì” là bất cứ thứ gì trong số bơ lỏng v.v… “Thích hợp” có ý nghĩa là làm cho sự biến đổi của nó lắng dịu. (Đó) là công việc của thầy thuốc, vì nó được thầy thuốc sắp đặt. Do đó, ngài nói: “vì đã được vị ấy cho phép”. “Bởi các vật dụng của thành phố” là bởi những thứ bảo vệ sau khi bao quanh thành phố. Họ nói bảy thứ là “vật dụng của thành phố”: con đường bao quanh trống trải, hào nước, nền móng tường thành, tường thành, cột trụ cổng, then cài, và nền đất cứng của tường thành. “Vật dụng của giới” là sự trang hoàng bằng giới đức trong sạch. Quả vậy, ở đây Thánh đạo được hiểu là “cỗ xe”. Và Chánh ngữ v.v… của Thánh đạo ấy được gọi là “vật dụng” với ý nghĩa là vật trang hoàng. “Vật dụng của mạng sống” là những nguyên nhân cho sự tiếp diễn của mạng sống. “Nên được mang đến” là nên được mang đến một cách đúng đắn, nên được tìm kiếm. Cũng là đoàn tùy tùng (parivāra) vì ngăn chặn các hiểm nguy từ mọi phía. Do đó, ngài nói: “mạng sống… vì bảo vệ”. Tattha antaranti vivaraṃ, okāsoti attho. Verikānaṃ antaraṃ adatvā attano sāmikānaṃ parivāretvā ṭhitasevakā viya rakkhaṇato. Assāti jīvitassa. Kāraṇabhāvatoti cirappavattiyā kāraṇabhāvato. Rasāyanabhūtaṃ hi bhesajjaṃ sucirampi kālaṃ jīvitaṃ pavattetiyeva. Yadipi anuppannā eva dukkhavedanā bhesajjaparibhogena paṭihaññanti, na uppannā tāsaṃ saraseneva bhijjanato, uppannasadisā pana ‘‘uppannā’’ti vuccanti. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro, yathā sā eva tittiri, tāniyeva osadhānīti. Tasmā vuttaṃ ‘‘uppannānanti jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattāna’’nti. Sañcayato paṭṭhāya so dhātukkhobho samuṭṭhānaṃ etesanti taṃsamuṭṭhānā. ‘‘Dukkhavedanā’’ti vatvā sā akusalasabhāvāpi atthīti tato visesetuṃ ‘‘akusalavipākavedanā’’ti vuttaṃ. Byābādhanaṭṭhena byābādho, byābādhova byābajjhaṃ, dukkhanti attho. Natthi ettha byābajjhanti abyābajjhaṃ, niddukkhatā. Tenāha ‘‘abyābajjhaparamatāyā’’ti niddukkhaparamatāyāti. Taṃ dukkhanti roganimittakaṃ dukkhaṃ. Trong đó, “antaraṃ” có nghĩa là kẽ hở, cơ hội. Vì bảo vệ giống như những người hầu cận đứng bao quanh chủ nhân của mình, không cho kẻ thù có cơ hội. “Của nó” là của mạng sống. “Vì là nguyên nhân” là vì là nguyên nhân của sự tiếp diễn lâu dài. Quả vậy, thuốc men có tác dụng như thuốc trường sinh làm cho mạng sống tiếp diễn trong một thời gian rất dài. Mặc dù chỉ những khổ thọ chưa phát sinh mới bị ngăn chặn bởi việc dùng thuốc, chứ không phải những thọ đã phát sinh, vì chúng bị hoại diệt bởi chính bản chất của chúng; tuy nhiên, những thọ tương tự như những thọ đã phát sinh được gọi là “đã phát sinh”. Quả vậy, có cách dùng từ như vậy cho những thứ tương tự, ví dụ như “chính là cây đa đa đó”, “chính là những dược thảo đó”. Do đó, đã được nói rằng “của những gì đã phát sinh” nghĩa là của những gì đã sinh, đã thành, đã khởi lên. Kể từ lúc tích tụ, sự xáo trộn yếu tố ấy là nguồn gốc của chúng, nên chúng được gọi là “có nguồn gốc từ đó”. Sau khi nói “khổ thọ”, để phân biệt với thọ ấy cũng có bản chất bất thiện, nên đã nói là “thọ quả bất thiện”. “Byābādha” có nghĩa là làm tổn hại; chính “byābādha” là “byābajjhaṃ”, có nghĩa là khổ. Không có sự khổ ở đây, nên là “abyābajjhaṃ”, tức là không có khổ. Do đó, ngài nói “để đạt đến trạng thái không khổ tối thượng”, nghĩa là trạng thái không khổ tối thượng. “Sự khổ ấy” là sự khổ có bệnh tật làm dấu hiệu. Cīvarādīnaṃ paccayānaṃ nissayanaṃ paribhogo evāti dassetuṃ ‘‘te paṭicca nissāyā’’ti vatvā ‘‘paribhuñjamānā’’ti vuttaṃ. Pavattantīti jīvanti. Jīvanampi hi pavattanaṃ, yato jīvitindriyaṃ ‘‘pavattanarasa’’nti vuccati. Để chỉ ra rằng sự nương tựa vào các vật dụng như y v.v… chính là sự thọ dụng, sau khi nói “duyên vào chúng, nương vào chúng”, đã nói là “trong khi thọ dụng”. “Tiếp diễn” nghĩa là sống. Quả vậy, sự sống cũng là sự tiếp diễn, vì mạng quyền được gọi là “có sự tiếp diễn làm phận sự”. Catupārisuddhisampādanavidhivaṇṇanā Giải thích về phương pháp thành tựu bốn sự thanh tịnh 19. Evaṃ pātimokkhasaṃvarādibhedena niddiṭṭhaṃ sīlaṃ puna sādhanavibhāgena dassetuṃ ‘‘evametasmi’’ntiādimāraddhaṃ. Tattha sādhīyati sampādiyati etenāti sādhanaṃ, saddhā sādhanaṃ etassāti saddhāsādhano. Nanu ca vīriyasatipaññāhipi vinā pātimokkhasaṃvaro na sijjhatīti? Saccaṃ na sijjhati, saddhāya pana visesahetubhāvaṃ sandhāya evaṃ vuttanti dassento āha 19. Để chỉ ra một lần nữa giới đã được trình bày với các phân loại như sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha v.v… bằng cách phân tích phương tiện thành tựu, đoạn văn bắt đầu bằng “evametasmiṃ” đã được bắt đầu. Trong đó, “sādhana” (phương tiện thành tựu) là cái mà nhờ đó (việc gì) được hoàn thành, được thành tựu; “saddhāsādhano” là cái có đức tin làm phương tiện thành tựu. Chẳng phải là sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha không thể thành tựu nếu không có cả tinh tấn, chánh niệm và trí tuệ sao? Thật vậy, không thể thành tựu. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng điều này được nói đến nhắm đến vai trò là nhân đặc biệt của đức tin, ngài đã nói (như sau). ‘‘Sāvakavisayātītattā [Pg.65] sikkhāpadapaññattiyā’’ti. Garukalahukādibhede otiṇṇe vatthusmiṃ tassa tassa aparādhassa anurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayo. Sikkhāpadapaññāpanaṃ tāva tiṭṭhatu, tassa kālopi nāma sāvakānaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti dassento ‘‘sikkhāpadapaññattiyācanapaṭikkhepo cettha nidassana’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘āgamehi tvaṃ sāriputta, āgamehi tvaṃ sāriputta, tathāgatova tattha kālaṃ jānissatī’’ti (pārā. 21). Tattha ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘apaññattaṃ na paññapema, paññattaṃ na samucchindāma, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattāmā’’ti (pārā. 565) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Saddhāyāti saddahanena satthari, dhamme ca saddhāya paccupaṭṭhāpanena. Jīvitepi pageva jīvitaparikkhāreti adhippāyo. “Vì việc chế định học giới vượt ngoài phạm vi của các vị Thinh văn”. Khi một sự việc phạm tội xảy ra, với các loại nặng, nhẹ v.v…, việc chế định học giới tương ứng với từng tội lỗi ấy không phải là phạm vi của các vị Thinh văn, mà chỉ là phạm vi của các vị Phật. Việc chế định học giới hãy tạm gác lại, để chỉ ra rằng ngay cả thời điểm của việc đó cũng không phải là phạm vi của các vị Thinh văn, mà chỉ là phạm vi của các vị Phật, ngài đã nói: “sự từ chối lời thỉnh cầu chế định học giới là ví dụ ở đây”. Quả vậy, đã được nói rằng: “Này Sāriputta, hãy chờ đã! Này Sāriputta, hãy chờ đã! Chỉ có Như Lai mới biết thời điểm cho việc đó”. Trong đó, từ “ca” có ý nghĩa tổng hợp. Do đó, nên hiểu là bao gồm cả những (lời) như sau: “Chúng ta sẽ không chế định điều chưa được chế định, sẽ không hủy bỏ điều đã được chế định, chúng ta sẽ thực hành bằng cách thọ trì các học giới đã được chế định”. “Bởi đức tin” là bởi sự tin tưởng, bởi việc làm cho đức tin vào bậc Đạo Sư và vào Giáo pháp hiện khởi. Ý nghĩa là: (không màng đến) ngay cả mạng sống, huống chi là các vật dụng của mạng sống. Kikīva aṇḍanti kikīsakuṇikā viya attano aṇḍaṃ. Sā kira jīvitampi pariccajitvā aṇḍameva rakkhati. Camarīva vāladhinti camarīmigo viya attano vāladhiṃ. Camarīmigā kira byādhena paripātiyamānā jīvitampi pariccajitvā kaṇḍakagumbādīsu laggaṃ attano vālameva rakkhanti. Piyaṃva puttaṃ ekakanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā hi ekaputtako kuṭumbiko taṃ ekaputtaṃ, ekanayano ca taṃ ekanayanaṃ suṭṭhutaraṃ rakkhati. Tatheva sīlaṃ anurakkhamānakāti anukampanavasena vuttaṃ. Supesalāti suṭṭhu piyasīlā. Sadā sabbakālaṃ daharamajjhimatherakālesu. Channampi gāravānaṃ vasena sagāravā, garukāravantoti attho. Kikīva aṇḍaṃ (như chim cút mái đối với trứng của nó) có nghĩa là: như con chim cút mái (kikīsakuṇikā) đối với trứng (aṇḍaṃ) của mình (attano). Con chim ấy (sā) được cho là (kira) từ bỏ (pariccajitvā) cả mạng sống (jīvitampi) mà chỉ bảo vệ (rakkhati) trứng (aṇḍameva). Camarīva vāladhiṃ (như con bò yak đối với lông đuôi của nó) có nghĩa là: như con bò yak (camarīmigo) đối với lông đuôi (vāladhiṃ) của mình (attano). Những con bò yak (camarīmigā) được cho là (kira) khi bị thợ săn (byādhena) truy đuổi (paripātiyamānā), chúng từ bỏ (pariccajitvā) cả mạng sống (jīvitampi) mà chỉ bảo vệ (rakkhanti) lông đuôi (vālameva) của mình (attano) bị vướng (laggaṃ) vào bụi gai (kaṇḍakagumbādīsu). Piyaṃva puttaṃ ekakaṃ (như người con trai độc nhất yêu quý) nên được đem đến (ānetvā) và liên kết (sambandhitabbaṃ). Vì rằng (yathā hi) người gia chủ (kuṭumbiko) có con trai độc nhất (ekaputtako) bảo vệ (rakkhati) người con trai độc nhất ấy (taṃ ekaputtaṃ), và người có một mắt (ekanayano) bảo vệ (rakkhati) con mắt duy nhất ấy (taṃ ekanayanaṃ) một cách hết sức cẩn thận (suṭṭhutaraṃ). Tatheva sīlaṃ anurakkhamānakā (cũng vậy, những người đang hộ trì giới) được nói (vuttaṃ) do lòng bi mẫn (anukampanavasena). Supesalā có nghĩa là những người có giới hạnh đáng yêu mến (suṭṭhu piyasīlā). Sadā (luôn luôn) có nghĩa là trong mọi lúc (sabbakālaṃ), trong các thời kỳ là tỳ khưu trẻ, trung niên, và trưởng lão (daharamajjhimatherakālesu). Do sáu sự tôn kính (channampi gāravānaṃ vasena), họ có lòng tôn kính (sagāravā), có sự kính trọng (garukāravanto), đó là ý nghĩa (attho). Evameva khoti yathā mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātikkamati, evameva. Mama sāvakāti ariyasāvake sandhāyāha. Te hi dhuvasīlā. Imasmiṃ attheti jīvitahetupi sīlassa avītikkamane. Evameva kho (cũng vậy) có nghĩa là: như (yathā) đại dương (mahāsamuddo) có bản chất ổn định (ṭhitadhammo) không vượt qua (nātikkamati) bờ (velaṃ), cũng vậy (evameva). Mama sāvakā (các đệ tử của ta) – Ngài nói (āha) điều này nhắm đến (sandhāya) các thánh đệ tử (ariyasāvake). Vì rằng (hi) họ (te) có giới hạnh vững chắc (dhuvasīlā). Imasmiṃ atthe (về ý nghĩa này) có nghĩa là: trong việc không vi phạm (avītikkamane) giới luật (sīlassa) ngay cả vì mạng sống (jīvitahetupi). Mahāvattaniaṭavī nāma viñjhāṭavī. Himavantapasse aṭavīti keci. Theranti nāmagottavasena apaññātaṃ ekaṃ theraṃ. Nipajjāpesuṃ gantvā kassaci mā āroceyyāti. Khu rừng tên là Mahāvattani (mahāvattaniaṭavī nāma) chính là khu rừng Viñjhā (viñjhāṭavī). Một số người (keci) nói rằng đó là khu rừng (aṭavīti) ở sườn núi Hy Mã Lạp Sơn (himavantapasse). Theraṃ (vị trưởng lão) có nghĩa là một vị trưởng lão (ekaṃ theraṃ) không được biết đến (apaññātaṃ) về tên và dòng họ (nāmagottavasena). Nipajjāpesuṃ (họ đã đặt ngài nằm xuống) sau khi đi đến (gantvā) với ý nghĩ rằng: "Mong rằng ngài sẽ không nói cho bất cứ ai" (kassaci mā āroceyyāti). Pūtilatāyāti [Pg.66] gaḷocilatāya. Samasīsīti jīvitasamasīsī. Yassa hi kilesasīsaṃ avijjaṃ maggapaṭipāṭiyā arahattamaggo pariyādiyati, tato ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgottaraṇe vaṭṭasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati, so imāya vārasamatāya ‘‘jīvitasamasīsī’’ti vuccati. So ca thero tathā parinibbāyi. Tena vuttaṃ ‘‘samasīsī hutvā parinibbāyī’’ti. Abhayatthero kira mahābhiñño. Tasmā cetiyaṃ kārāpesīti vadanti. Appevāti appeva nāma attano jīvitampi jaheyya, na bhindeti na bhindeyya, na vītikkameyya. Pūtilatāya có nghĩa là bằng dây leo gaḷoci. Samasīsī có nghĩa là người có mạng sống và cái đầu phiền não ngang bằng nhau (jīvitasamasīsī). Vì rằng (hi), đối với người nào (yassa) mà A-la-hán đạo (arahattamaggo) theo trình tự của đạo lộ (maggapaṭipāṭiyā) đã đoạn tận (pariyādiyati) vô minh (avijjaṃ) là cái đầu của phiền não (kilesasīsaṃ), sau đó (tato), khi đã an trú (patiṭṭhāya) trong trí tuệ quán xét thứ mười chín (ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe) và khi vượt qua dòng hữu phần (bhavaṅgottaraṇe), tâm tử (cuticittaṃ) đoạn tận (pariyādiyati) mạng quyền (jīvitindriyaṃ) là cái đầu của vòng luân hồi (vaṭṭasīsaṃ), người ấy (so) được gọi là (vuccati) "jīvitasamasīsī" do sự ngang bằng về thời điểm này (imāya vārasamatāya). Và vị trưởng lão ấy (so ca thero) đã nhập Niết-bàn (parinibbāyi) theo cách như vậy (tathā). Do đó (tena) được nói rằng (vuttaṃ): "ngài đã nhập Niết-bàn khi trở thành samasīsī" (samasīsī hutvā parinibbāyīti). Trưởng lão Abhaya (abhayatthero) được cho là (kira) có đại thần thông (mahābhiñño). Vì vậy (tasmā), họ nói rằng (vadanti) ngài đã cho xây dựng (kārāpesīti) một bảo tháp (cetiyaṃ). Appeva có nghĩa là: thà rằng (appeva nāma) từ bỏ (jaheyya) cả mạng sống (jīvitampi) của mình (attano), chứ không nên phá vỡ (na bhindeyya), không nên vi phạm (na vītikkameyya). Satiyā adhiṭṭhitānanti pageva upaṭṭhitāya satiyā ārakkhavasena adhiṭṭhitānaṃ indriyānaṃ. Ananvāssavanīyatoti dvārabhāvena abhijjhādīhi ananubandhitabbato. Varanti seṭṭhaṃ. Tattāyāti uṇhāya. Ādittāyāti ādito paṭṭhāya dittāya. Sampajjalitāyāti samantato jalantiyā. Sajotibhūtāyāti ekajālībhūtāya. Sampalimaṭṭhanti sabbaso āmaṭṭhaṃ, añcitanti attho. Na tveva varanti ānetvā sambandhitabbaṃ. Rūpesūti rūpārammaṇesu. Anubyañjanaso nimittaggāhoti kilesānaṃ anu anu byañjanavasena uppādanena pākaṭīkaraṇavasena subhādinimittaggāho, atha vā anubyañjanasoti hatthapādādianubyañjanato, nimittaggāhoti itthipurisādisubhādinimittaggahaṇaṃ. Cakkhudvārādipavattassāti cakkhudvārādīhi pavattassa. Viññāṇassāti javanaviññāṇassa. Nimittādiggāhaṃ nisedhentena sampādetabboti sambandho. Asaṃvihitasākhāparivāranti sammā avihitavatiparikkhepaṃ. Parassahārīhīti parasantakāvahārakehi corehi. Samativijjhatīti sabbaso ativijjhati anupavisati. Satiyā adhiṭṭhitānaṃ (các căn được an trú bởi niệm) có nghĩa là: các căn (indriyānaṃ) được an trú (adhiṭṭhitānaṃ) bằng cách bảo vệ (ārakkhavasena) bởi niệm (satiyā) đã được thiết lập từ trước (pageva upaṭṭhitāya). Ananvāssavanīyato có nghĩa là: do không nên bị theo đuổi (ananubandhitabbato) bởi tham ái v.v... (abhijjhādīhi) qua các cửa (dvārabhāvena). Varaṃ có nghĩa là tốt hơn (seṭṭhaṃ). Tattāya có nghĩa là nóng (uṇhāya). Ādittāya có nghĩa là bốc cháy (dittāya) ngay từ đầu (ādito paṭṭhāya). Sampajjalitāya có nghĩa là cháy rực (jalantiyā) khắp xung quanh (samantato). Sajotibhūtāya có nghĩa là trở thành một khối lửa (ekajālībhūtāya). Sampalimaṭṭhaṃ có nghĩa là được chạm vào (āmaṭṭhaṃ) hoàn toàn (sabbaso), được tô điểm (añcitaṃ), đó là ý nghĩa (attho). Na tveva varaṃ (chắc chắn không tốt hơn) nên được đem đến (ānetvā) và liên kết (sambandhitabbaṃ). Rūpesu có nghĩa là trong các đối tượng sắc (rūpārammaṇesu). Anubyañjanaso nimittaggāho (nắm bắt tướng tùy hình) có nghĩa là: sự nắm bắt tướng tịnh v.v... (subhādinimittaggāho) bằng cách làm cho các phiền não (kilesānaṃ) phát sinh (uppādanena) và biểu hiện (pākaṭīkaraṇavasena) lặp đi lặp lại (anu anu) qua các chi tiết (byañjanavasena); hoặc là (atha vā), anubyañjanaso có nghĩa là qua các tướng phụ như tay, chân v.v... (hatthapādādianubyañjanato), nimittaggāho có nghĩa là sự nắm bắt tướng tịnh v.v... của nam, nữ v.v... (itthipurisādisubhādinimittaggahaṇaṃ). Cakkhudvārādipavattassa có nghĩa là của (thức) đã khởi lên (pavattassa) từ các cửa như mắt v.v... (cakkhudvārādīhi). Viññāṇassa có nghĩa là của tốc hành tâm (javanaviññāṇassa). Mối liên kết là: nên được hoàn thành (sampādetabbo) bằng cách ngăn chặn (nisedhentena) sự nắm bắt tướng v.v... (nimittādiggāhaṃ). Asaṃvihitasākhāparivāraṃ có nghĩa là có hàng rào bao quanh (vatiparikkhepaṃ) không được làm cẩn thận (sammā avihita). Parassahārīhi có nghĩa là bởi những tên trộm (corehi) chuyên lấy của người khác (parasantakāvahārakehi). Samativijjhati có nghĩa là nó đâm thủng (ativijjhati) hoàn toàn (sabbaso), nó xâm nhập (anupavisati). Rūpesūti rūpahetu rūpanimittaṃ. Uppajjanakaanatthato rakkha indriyanti sambandho. Evaṃ sesesu. Ete hi dvārāti ete cakkhādidvārā. Satikavāṭena asaṃvutattā vivaṭā. Tato eva arakkhitā. Kilesuppattiyā hetubhāvena taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Ete vā rūpādayo. Kilesānaṃ ārammaṇabhūtā dvārā cakkhādidvārā. Te kīdisā vivaṭā arakkhitā asaṃvutacakkhādihetuṃ taṃsamaṅginaṃ hanantīti kāraṇūpacāreneva vuttaṃ. Agāranti gehaṃ. Ducchannanti na sammā chāditaṃ. Abhāvitanti lokuttarabhāvanārahitaṃ. Rūpesu có nghĩa là tướng của sắc (rūpanimittaṃ) do nhân là sắc (rūpahetu). Mối liên kết là: hãy bảo vệ (rakkha) căn (indriyaṃ) khỏi sự bất lợi có thể phát sinh (uppajjanakaanatthato). Tương tự (evaṃ) đối với các phần còn lại (sesesu). Ete hi dvārā (vì những cửa này) có nghĩa là: những cửa này như mắt v.v... (ete cakkhādidvārā). Chúng mở toang (vivaṭā) do không được đóng lại (asaṃvutattā) bằng cánh cửa niệm (satikavāṭena). Chính vì thế (tato eva) chúng không được bảo vệ (arakkhitā). Chúng hủy hoại (hananti) người có chúng (taṃsamaṅginaṃ) do là nguyên nhân (hetubhāvena) cho sự phát sinh của phiền não (kilesuppattiyā) – điều này được nói (vuttaṃ) chỉ bằng phép ẩn dụ về nguyên nhân (kāraṇūpacāreneva). Hoặc là (vā), những thứ này như sắc v.v... (ete rūpādayo) là đối tượng (ārammaṇabhūtā) của phiền não (kilesānaṃ). Dvārā (các cửa) có nghĩa là các cửa như mắt v.v... (cakkhādidvārā). Chúng như thế nào (te kīdisā)? Chúng mở toang (vivaṭā), không được bảo vệ (arakkhitā). Do nguyên nhân là các cửa như mắt v.v... không được thu thúc (asaṃvutacakkhādihetuṃ), chúng hủy hoại (hananti) người có chúng (taṃsamaṅginaṃ) – điều này được nói (vuttaṃ) chỉ bằng phép ẩn dụ về nguyên nhân (kāraṇūpacāreneva). Agāraṃ có nghĩa là ngôi nhà (gehaṃ). Ducchannaṃ có nghĩa là không được lợp kỹ (na sammā chāditaṃ). Abhāvitanti có nghĩa là không có sự tu tập siêu thế (lokuttarabhāvanārahitaṃ). Sampāditetiādissa [Pg.67] vodānapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo. Ayaṃ pana sabbaso kilesānaṃ anuppādo atiukkaṭṭhadesanā maggenāgatasadisattā. Sampādetabboti ‘‘na punevaṃ karissa’’nti adhiṭṭhānasuddhiyā sampādetabbo. Ý nghĩa (attho) của phần trong sạch (vodānapakkhassa) bắt đầu bằng "sampādite" v.v... (sampāditetiādissa) nên được hiểu (veditabbo) theo cách ngược lại với những gì đã nói (vuttavipariyāyena). Hơn nữa (pana), sự không phát sinh (anuppādo) hoàn toàn (sabbaso) các phiền não (kilesānaṃ) này (ayaṃ) là một bài pháp tối thượng (atiukkaṭṭhadesanā) vì nó tương tự như những gì đạt được qua đạo (maggenāgatasadisattā). Sampādetabbo có nghĩa là: nên được hoàn thành (sampādetabbo) bằng sự thanh tịnh qua quyết định (adhiṭṭhānasuddhiyā) rằng: "Tôi sẽ không làm như vậy nữa" (na punevaṃ karissaṃ'ti). Adhunāpabbajitenāti na cirapabbajitena, navapabbajitenāti attho. Kāmarāgena ḍayhāmīti kāmarāgagginā pariḍayhāmi. So ca pana dāho idāni cittagatoti dassento āha ‘‘cittaṃ me pariḍayhatī’’ti. Sādhūti āyācanā. Nibbāpananti tassa nibbāpanupāyaṃ. Gotamāti theraṃ gottena ālapati. Adhunāpabbajitena có nghĩa là: người xuất gia chưa lâu (na cirapabbajitena), người mới xuất gia (navapabbajitena), đó là ý nghĩa (attho). Kāmarāgena ḍayhāmi (tôi bị thiêu đốt bởi ái dục) có nghĩa là: tôi bị thiêu đốt khắp nơi (pariḍayhāmi) bởi ngọn lửa ái dục (kāmarāgagginā). Và (ca pana) sự thiêu đốt ấy (so dāho) bây giờ (idāni) đã đi vào tâm (cittagato), để chỉ ra điều này (dassento), ngài đã nói (āha): "cittaṃ me pariḍayhati" (tâm tôi bị thiêu đốt). Sādhu là một lời thỉnh cầu (āyācanā). Nibbāpanaṃ có nghĩa là phương pháp dập tắt (nibbāpanupāyaṃ) nó (tassa). Gotama – ngài gọi (ālapati) vị trưởng lão (theraṃ) bằng tên dòng họ (gottena). Saññāya vipariyesāti ‘‘asubhe subha’’nti pavattasaññāvipariyesahetu viparītasaññānimittaṃ. Nimittaṃ parivajjehi kīdisaṃ? Rāgūpasañhitaṃ rāguppattihetubhūtaṃ subhanimittaṃ parivajjehi na manasi karohi. Na kevalaṃ subhanimittassāmanasikāro eva, atha kho asubhabhāvanāya attano cittaṃ bhāvehi. Kathaṃ? Ekaggaṃ susamāhitaṃ yathā taṃ asubhārammaṇe vikkhepābhāvena ekaggaṃ, suṭṭhu appitabhāvena susamāhitañca hoti, evaṃ bhāvehīti. Evaṃ samathabhāvanāya kāmarāgassa vikkhambhanaṃ dassetvā idāni samucchedanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhāre’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhāre parato passāti sabbepi saṅkhāre avidheyyakatāya ‘‘pare’’ti passa. Aniccatāya pana udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhato, anattasabhāvattā, attavirahato ca no attato passa. Evaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento maggapaṭipāṭiyā catutthamaggena sabbaso nibbāpehi mahārāgaṃ tebhūmakassa abhibhavanato mahāvisayatāya mahārāgaṃ vūpasamehi. Yathā etarahi, evaṃ mā ḍayhittho punappunanti daḷhataraṃ rāgavinodane niyojesi. Saññāya vipariyesāti (do sự điên đảo của tưởng) là: Do nhân là sự điên đảo của tưởng khởi lên rằng ‘tịnh trong cái bất tịnh,’ (nên gọi là) tướng tưởng điên đảo. Hãy tránh xa tướng trạng. Tướng trạng như thế nào? Hãy tránh xa, đừng tác ý đến tịnh tướng có liên hệ với tham ái, là nhân sanh khởi tham ái. Không chỉ đơn thuần là không tác ý đến tịnh tướng, mà còn hãy tu tập tâm của mình bằng pháp tu bất tịnh. Như thế nào? Hãy tu tập như vậy để tâm ấy được nhất tâm do không có sự phóng dật trong đối tượng bất tịnh, và được khéo định tĩnh do thể trạng áp đặt tốt đẹp, (tâm) nhất tâm, khéo định tĩnh. Như vậy, sau khi trình bày sự chế ngự tham dục bằng pháp tu chỉ, bây giờ để trình bày phương pháp đoạn trừ, lời nói bắt đầu bằng “saṅkhāre” đã được nói ra. Ở đây, saṅkhāre parato passāti (hãy thấy các hành là cái khác) là: Hãy thấy tất cả các hành là ‘cái khác’ do thể trạng không thể điều khiển được. Và hãy thấy là khổ do tính vô thường, do bị sự sanh diệt bức bách; và hãy thấy là không phải tự ngã do bản chất vô ngã, do trống không tự ngã. Như vậy, sau khi đặt lên ba tướng, trong khi phát triển tuệ quán, hãy dập tắt hoàn toàn đại tham bằng đạo thứ tư theo tuần tự của đạo. Hãy làm cho lắng dịu đại tham, (được gọi là) đại tham do sự áp đảo và do có đối tượng lớn đối với (các pháp) thuộc ba cõi. Như bây giờ, ngươi chớ nên bị thiêu đốt luôn luôn trở lại như vậy. (Vị ấy) đã khích lệ một cách chắc chắn hơn trong việc loại trừ tham ái. Evaṃ indriyasaṃvarasīlassa sampādane vidhiṃ dassetvā evaṃ taṃ susampāditaṃ hotīti nayaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādinā tattha paripūrakārino there nidasseti. Tattha ‘‘leṇaṃ na ullokitapubba’’nti idaṃ sabbattheva therassa yugamattadassitāya vuttaṃ. Kiṃ pana thero senāsanaṃ na sodheti[Pg.68]? ‘‘Ullokā paṭhamaṃ ohāretabba’’nti hi vuttaṃ, antevāsikādayo eva kirassa senāsanaṃ sodhenti. Assa nāgarukkhassa. Như vậy, sau khi trình bày phương pháp trong việc thực hành giới thu thúc lục căn, để trình bày phương pháp rằng: “Như vậy, giới ấy được thực hành tốt đẹp,” ngài chỉ ra các vị trưởng lão là những vị thực hành viên mãn ở đó bằng (lời) bắt đầu là “apicā.” Ở đây, lời này: “leṇaṃ na ullokitapubba (chưa từng nhìn lên trú xứ)” đã được nói ra ở tất cả mọi nơi do trưởng lão có thói quen nhìn trong tầm một ách. Nhưng phải chăng trưởng lão không dọn dẹp sàng tọa? Vì đã được nói rằng: “Ullokā paṭhamaṃ ohāretabba (trước tiên, nên quét từ trần nhà xuống).” Nghe nói rằng chỉ có các vị đệ tử sống gần gũi v.v… dọn dẹp sàng tọa của vị ấy. Assa nāgarukkhassa (của cây long hoa ấy). Tasmiṃ gāmeti mahāgāme. Taruṇā thaññapivanakā puttadhītaro yāsaṃ tā taruṇaputtā, tāsaṃ. Lañjāpesīti thanapaṭṭikāya thane bandhāpetvā rājamuddikāya lañjāpesi. Rājā theraṃ cirataraṃ daṭṭhuṃ kālavikkhepaṃ karonto ‘‘sve sīlāni gaṇhissāmī’’ti āha. Thero rañño ca deviyā ca vandanakāle sattākāramattaṃ gaṇhāti. Itthī purisoti pana vivekaṃ na karoti. Tenāha ‘‘vavatthānaṃ na karomī’’ti. ‘‘Aho suparisuddhasīlo vatāyaṃ ayyo’’ti daṇḍadīpikaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Atiparisuddhaṃ pākaṭanti sappāyalābhena kammaṭṭhānaṃ ativiya parisuddhaṃ vibhūtaṃ ahosi. Sakalaṃ pabbataṃ unnādayantoti pathavikampanena sakalaṃ pabbataṃ ekaṃ ninnādaṃ karonto. Tannivāsidevatānaṃ sādhukāradānenāti keci. Bhantoti anavaṭṭhito. Bāloti taruṇadārako. Utrastoti ñātakehi vinābhāvena santrasto. Tasmiṃ gāmeti (trong ngôi làng ấy) là: Trong ngôi làng Mahāgāma. Những người phụ nữ nào có con trai con gái còn nhỏ, đang bú sữa, những người ấy là taruṇaputtā (những người có con nhỏ); tāsaṃ (của những người ấy). Lañjāpesīti (đã cho niêm phong) là: Sau khi cho buộc các vú bằng miếng vải che vú, đã cho niêm phong bằng ấn của vua. Vua, trong khi muốn trì hoãn thời gian để thấy trưởng lão lâu hơn, đã nói rằng: “Ngày mai, tôi sẽ thọ trì các giới.” Trưởng lão, vào lúc vua và hoàng hậu đảnh lễ, chỉ ghi nhận tướng trạng chúng sanh. Nhưng không có sự phân biệt là người nữ, người nam. Do đó, ngài nói: “vavatthānaṃ na karomi (tôi không phân biệt).” “Ồ, vị tôn giả này quả thật có giới rất trong sạch,” (nghĩ vậy), người ấy cầm đuốc đứng lại. Atiparisuddhaṃ pākaṭanti (rất trong sạch, rõ ràng) là: Đề mục thiền định đã trở nên rất trong sạch, hiện rõ do có được sự thích hợp. Sakalaṃ pabbataṃ unnādayantoti (làm cho cả ngọn núi vang dội) là: Làm cho cả ngọn núi có một tiếng vang dội do sự rung chuyển của đất. Một số vị nói rằng: Do sự tán thán của các vị trời trú ở đó. Bhantoti (bị quay cuồng) là: Không đứng vững. Bāloti (kẻ khờ) là: Đứa trẻ nhỏ. Utrastoti (bị kinh sợ) là: Bị hoảng sợ do sự chia lìa với quyến thuộc. Visagaṇḍakarogoti thanakandaḷarogamāha. Māsarogādikopi visagaṇḍakarogoti vadanti. Yato pabbajito, tato paṭṭhāya pabbajitakālato pabhutīti attho. Indriyānīti indriyasaṃvarasīlāni. Tesu hi bhinnesu indriyānipi bhinnānīti vuccanti ārakkhābhāvato, indriyāneva vā nimittānubyañjanaggāhassa dvārabhūtāni bhinnāni nāma taṃsamaṅgino anatthuppattito, vipariyāyato abhinnānīti veditabbāni. Indriyānaṃ vā ayoniso upasaṃhāro bhedanaṃ, yoniso upasaṃhāro abhedananti apare. Mittattherovāti mahāmittatthero viya. Vareti seṭṭhe. Visagaṇḍakarogoti (căn bệnh ung nhọt độc) là: Ngài nói đến căn bệnh ung nhọt ở vú. Các vị khác nói rằng: Bệnh mụn cóc v.v… cũng là căn bệnh ung nhọt độc. Yato pabbajito, tato paṭṭhāya (kể từ khi xuất gia) có nghĩa là: Kể từ thời điểm xuất gia. Indriyānīti (các căn) là: Các giới thu thúc lục căn. Vì rằng khi các giới ấy bị phá vỡ, các căn cũng được gọi là bị phá vỡ do không có sự phòng hộ; hoặc chính các căn là cửa ngõ của việc nắm bắt tướng chung và tướng riêng, được gọi là bị phá vỡ do sự sanh khởi điều bất lợi cho người có đầy đủ các căn ấy; nên hiểu rằng không bị phá vỡ thì ngược lại. Hoặc các vị khác nói rằng: Sự hướng đến không như lý của các căn là sự phá vỡ, sự hướng đến như lý là không phá vỡ. Mittattherovāti (như trưởng lão Mitta) là: Giống như trưởng lão Mahāmitta. Vareti (cao quý) là: Bậc tối thắng. Tathā vīriyenāti tathā-saddena vīriyaṃ viseseti. Yathā sati anavajjalakkhaṇāva indriyasaṃvarasādhanaṃ, tathā vīriyaṃ anavajjalakkhaṇaṃ ājīvapārisuddhisādhananti. Vīriyāpekkhameva visesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘sammāāraddhavīriyassā’’ti. Ayuttā esanā anesanā, yathāvuttamicchājīvasaṅgahā. Sā eva satthusāsanassa na patirūpāti appatirūpaṃ, taṃ anesanaṃ appatirūpaṃ. Atha vā patirūpavirodhinī appatirūpā, pariggahitadhutaṅgassa [Pg.69] dhutaṅganiyamavirodhinī yassa kassaci sallekhavikopinī paṭipatti. Imasmiṃ pakkhe ca-saddo luttaniddiṭṭho, anesanaṃ, appatirūpañca pahāyāti. Paṭisevamānena parivajjayatā sampādetabbāti sambandho. ‘‘Parisuddhuppāde’’ti imināva dhammadesanādīnaṃ parisuddhāya samuṭṭhānatā dīpitā hotīti ‘‘dhammadesanādīhi cassa guṇehi pasannāna’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena bāhusaccavattaparipūraṇairiyāpathasampattiādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Dhutaguṇe cassa pasannānanti etthāpi eseva nayo. Piṇḍapātacariyādīhīti ādi-saddena mittasuhajjapaṃsukūlacariyādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Dhutaṅganiyamānulomenāti taṃtaṃdhutaṅganiyatāya paṭipattiyā anulomavasena, avikopanavasenāti attho. Mahicchasseva micchājīvena jīvikā, na appicchassa. Appicchatāya ukkaṃsagatāya micchājīvassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘ekabyādhivūpasamattha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha pūtiharitakīti pūtimuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ haritakaṃ. Ariyavaṃso etassa atthīti, ariyavaṃse vā niyuttoti ariyavaṃsiko, paccayagedhassa dūrasamussāritattā uttamo ca so ariyavaṃsiko cāti uttamaariyavaṃsiko. Yassa kassacīti pariggahitāpariggahitadhutaṅgesu yassa kassaci. Trong câu “Tathā vīriyenāti”, từ “tathā” bổ nghĩa cho “vīriyaṃ”. Giống như niệm, với đặc tính không thể chê trách, là phương tiện thành tựu sự thu thúc các căn, cũng vậy, tinh tấn, với đặc tính không thể chê trách, là phương tiện thành tựu sự trong sạch của mạng sống. Cần phải hiểu rằng tính từ này chỉ liên quan đến tinh tấn. Do đó, ngài đã nói: “sammāāraddhavīriyassā’ti” (của người có tinh tấn được khởi sự một cách đúng đắn). Sự tìm cầu không thích hợp là “anesanā” (sự tìm cầu phi pháp), được bao gồm trong tà mạng như đã nói. Chính sự tìm cầu ấy không phù hợp với giáo pháp của bậc Đạo Sư, nên gọi là “appatirūpaṃ” (không thích hợp). Sự tìm cầu phi pháp ấy là không thích hợp. Hoặc là, “appatirūpā” là sự thực hành đối nghịch với điều thích hợp; đối với người đã thọ trì hạnh đầu đà, đó là sự thực hành trái ngược với quy tắc của hạnh đầu đà, làm tổn hại đến pháp hành khổ hạnh của bất kỳ ai. Trong trường hợp này, từ “ca” được chỉ ra là đã bị tỉnh lược, (nên hiểu là) “sau khi từ bỏ sự tìm cầu phi pháp và sự thực hành không thích hợp”. Mối liên hệ (cần được hiểu là): “cần phải được thành tựu bởi người thực hành trong khi tránh xa (những điều không thích hợp)”. Chính nhờ câu “làm phát sinh sự trong sạch” (“parisuddhuppāde”) này mà sự kiện các việc như thuyết pháp v.v... có sự phát khởi trong sạch được chỉ rõ. Do đó, có câu nói: “của những người có lòng tịnh tín đối với các đức hạnh của vị ấy như thuyết pháp v.v...” (“dhammadesanādīhi cassa guṇehi pasannānaṃ”). Cần phải hiểu rằng từ “ādi” (v.v...) bao hàm cả sự đa văn, sự chu toàn phận sự, sự hoàn hảo trong oai nghi v.v... Trong câu “của những người có lòng tịnh tín đối với các phẩm hạnh đầu đà của vị ấy” (“Dhutaguṇe cassa pasannānaṃ”) cũng theo phương pháp tương tự. Trong câu “Piṇḍapātacariyādīhīti” (bởi các hạnh khất thực v.v...), cần hiểu rằng từ “ādi” (v.v...) bao gồm cả các hạnh như tìm y phấn tảo nơi bạn bè thân hữu v.v... “Dhutaṅganiyamānulomenāti” có nghĩa là: thuận theo sự thực hành được quy định bởi mỗi hạnh đầu đà tương ứng, theo cách không làm tổn hại đến (hạnh ấy). Sự nuôi mạng bằng tà mạng chỉ có ở người có nhiều ham muốn, không có ở người ít ham muốn. Để chỉ ra rằng khi sự ít ham muốn đã đạt đến mức tột cùng thì tà mạng chắc chắn không thể xảy ra, câu “chỉ nhằm mục đích làm dịu một cơn bệnh” (“ekabyādhivūpasamatthaṃ”) v.v... đã được nói đến. Trong đó, “pūtiharitakīti” là quả myrobalan (hà lặc) được ngâm trong nước tiểu bò, hoặc là quả myrobalan bị vứt bỏ vì đã thối rữa. Vị ấy có dòng dõi bậc Thánh (“ariyavaṃso etassa atthīti”), hoặc vị ấy chuyên tâm vào dòng dõi bậc Thánh (“ariyavaṃse vā niyuttoti”), nên gọi là “ariyavaṃsiko”. Do đã loại trừ hoàn toàn sự tham đắm các vật dụng, vị ấy là bậc tối thượng và là “ariyavaṃsiko”, do đó gọi là “uttamaariyavaṃsiko”. “Yassa kassacīti” (của bất kỳ ai) có nghĩa là của bất kỳ vị nào, trong số những người đã thọ trì hoặc chưa thọ trì các hạnh đầu đà. Nimittaṃ nāma paccaye uddissa yathā adhippāyo ñāyati evaṃ nimittakammaṃ. Obhāso nāma ujukameva akathetvā yathā adhippāyo vibhūto hoti, evaṃ obhāsanaṃ. Parikathā nāma pariyāyena kathanaṃ. Tathā uppannanti nimittādivasena uppannaṃ. “Nimittaṃ” (ám hiệu) là hành động tạo ra ám hiệu nhắm đến các vật dụng, theo cách mà ý định (của mình) có thể được biết đến. “Obhāso” (ám chỉ) là sự nói bóng gió, không nói thẳng, theo cách mà ý định trở nên rõ ràng. “Parikathā” (lời nói vòng vo) là sự nói một cách vòng vo. “Tathā uppannanti” (phát sinh như vậy) có nghĩa là phát sinh do các phương tiện như ám hiệu v.v... Dvāraṃ dinnanti rogasīsena paribhogassa dvāraṃ dinnaṃ. Tasmā arogakālepi paribhuñjituṃ vaṭṭati, āpatti na hotīti attho. Tenāha ‘‘kiñcāpi āpatti na hotī’’tiādi. Na vaṭṭatīti sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa na vaṭṭati, sallekhaṃ kopetīti adhippāyo. ‘‘Ājīvaṃ pana kopetī’’ti imināva senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgadharassa nimittādayo na vaṭṭantīti vadanti. Tadaññadhutaṅgadharassāpi na vaṭṭantiyevāti apare. Akarontoti yathāsakaṃ anuññātavisayepi akaronto. Aññatrevāti ṭhapetvā eva. “Dvāraṃ dinnanti” (cánh cửa đã được mở ra) có nghĩa là cánh cửa cho sự thọ dụng đã được mở ra dưới danh nghĩa bệnh tật. Do đó, ngay cả trong lúc không có bệnh cũng được phép thọ dụng, và không có tội; đó là ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: “Mặc dù không có tội” (“kiñcāpi āpatti na hotī”) v.v... “Na vaṭṭatīti” (không thích hợp) có nghĩa là không thích hợp đối với người đang trú trong pháp hành khổ hạnh; ý muốn nói rằng điều đó làm tổn hại đến pháp hành khổ hạnh. Chính nhờ câu “nhưng làm tổn hại đến mạng sống” (“Ājīvaṃ pana kopetī”) này mà có người nói rằng các ám hiệu v.v... là không thích hợp đối với người giữ hạnh đầu đà liên quan đến sàng tọa. Những vị khác thì cho rằng chúng cũng không thích hợp đối với người giữ các hạnh đầu đà khác. “Akarontoti” (không làm) có nghĩa là không làm, ngay cả trong phạm vi được cho phép, tùy theo (tiêu chuẩn) của mỗi người. “Aññatrevāti” có nghĩa là chỉ trừ ra, chỉ loại bỏ. Gaṇavāsaṃ [Pg.70] pahāya araññāyatane paṭippassaddhivivekassa muddhabhūtāya aggaphalasamāpattiyā viharanto mahāthero ‘‘pavivekaṃ brūhayamāno’’ti vutto. Udarasannissito vātābādho udaravātābādho. Asambhinnaṃ khīraṃ etassāti asambhinnakhīraṃ, tadeva pāyāsanti asambhinnakhīrapāyāsaṃ, udakena asammissakhīrena pakkapāyāsanti attho. Tassāti pāyāsassa. Uppattimūlanti ‘‘gihikāle me, āvuso, mātā sappimadhusakkarādīhi yojetvā asambhinnakhīrapāyāsaṃ adāsi, tena me phāsu ahosī’’ti attano vacīnicchāraṇasaṅkhātaṃ uppattihetuṃ. ‘‘Aparibhogāraho piṇḍapāto’’ti kasmā vuttaṃ, nanu therassa obhāsanādicittuppattiyeva natthīti? Saccaṃ natthi, ajjhāsayaṃ pana ajānantā ekacce puthujjanā tathā maññeyyuṃ, anāgate ca sabrahmacārino evaṃ mama diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyunti paṭikkhipi. Apica mahātherassa paramukkaṃsagatā sallekhapaṭipatti. Tathā hi daharabhikkhuno ‘‘kassa sampannaṃ na manāpa’’nti (pāci. 209, 257, 612, 1228, 1234; cūḷava. 343) vacanaṃ nissāya yāva parinibbānā piṭṭhakhādanīyaṃ na khādati. Vị Đại trưởng lão, sau khi từ bỏ đời sống tập thể, trú tại một nơi hoang vắng bằng sự nhập Thánh quả cao nhất, vốn là đỉnh cao của sự tịch tịnh và viễn ly, được gọi là người “đang phát triển sự viễn ly” (“pavivekaṃ brūhayamāno”). Bệnh khí dựa vào bụng là “udaravātābādho” (bệnh khí trong bụng). “Asambhinnakhīraṃ” có nghĩa là “món này có sữa không pha”. Chính món đó là cháo sữa (“pāyāsaṃ”), do đó gọi là “asambhinnakhīrapāyāsaṃ”. Nghĩa là, cháo sữa được nấu bằng sữa không pha với nước. “Tassāti” có nghĩa là “của món cháo sữa ấy”. “Uppattimūlanti” (nguồn gốc phát sinh) là nguyên nhân phát sinh, được gọi là lời nói của chính ngài: “Này chư hiền, khi tôi còn là người tại gia, mẹ tôi đã dâng món cháo sữa không pha, được pha chế với bơ, mật ong, đường v.v..., và nhờ đó tôi đã được dễ chịu”. Tại sao lại nói rằng “vật thực khất thực không đáng thọ dụng” (“Aparibhogāraho piṇḍapāto”)? Chẳng phải là đối với vị trưởng lão, hoàn toàn không có sự khởi tâm ám chỉ v.v... hay sao? Đúng là không có. Tuy nhiên, (ngài nghĩ rằng) một số phàm nhân không biết được ý định (của ngài) có thể nghĩ như vậy, và trong tương lai, các vị đồng phạm hạnh có thể noi theo gương xấu này của ta, (vì vậy) ngài đã từ chối. Hơn nữa, pháp hành khổ hạnh của vị Đại trưởng lão đã đạt đến mức tột cùng. Thật vậy, dựa vào lời của một vị tỳ-khưu trẻ: “Đối với ai mà món ngon lại không làm cho vừa ý?” (“kassa sampannaṃ na manāpaṃ”), ngài đã không ăn các loại bánh làm từ bột cho đến khi nhập Niết-bàn. Vacīviññattivipphārāti vacīnicchāraṇahetu. Atthaviññāpanavasena pavattamāno hi saddo asatipi viññattiyā tassa kenaci paccayena paccayabhāve vacīviññattivaseneva pavattatīti ‘‘vacīviññattivipphāro’’ti vuccati. Bhuttoti bhuttavā sace bhaveyyaṃ ahaṃ. Sāti assa. Akāralopena hi niddeso ‘‘evaṃsa te’’tiādīsu (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; 8.7) viya. Antaguṇanti antabhogo. Bahi careti āsayato nikkhamitvā gocaraggahaṇavasena bahi yadi vicareyya. Paramappicchaṃ dassetuṃ lokavohārenevamāha. Loke hi ayuttabhojanaṃ odariyaṃ garahantā evaṃ vadanti ‘‘kiṃsu nāma tassa antāni bahi carantī’’ti. Ārādhemīti ādito paṭṭhāya rādhemi, vase vattemīti attho. “Vacīviññattivipphārāti” có nghĩa là do nguyên nhân là lời nói phát ra. Thật vậy, âm thanh phát sinh theo cách làm cho biết ý nghĩa, mặc dù không có sự kiện làm duyên bởi bất kỳ duyên nào của “viññatti” (sự biểu tri) đối với âm thanh đó, nó vẫn diễn ra chỉ bằng sức mạnh của “vacīviññatti” (khẩu biểu tri). Do đó, nó được gọi là “vacīviññattivipphāro” (sự lan tỏa của khẩu biểu tri). “Bhuttoti” có nghĩa là: “Nếu tôi đã ăn”. “Sāti” là “assa”. Thật vậy, đây là cách chỉ định bằng cách tỉnh lược mẫu tự ‘a’, giống như trong các trường hợp “evaṃsa te” v.v... “Antaguṇanti” có nghĩa là cuộn ruột. “Bahi careti” có nghĩa là: “nếu nó đi ra ngoài”, tức là ra khỏi nơi chứa đựng của nó để tìm thức ăn. Để chỉ ra sự ít ham muốn tột cùng, ngài đã nói như vậy bằng cách sử dụng cách nói thông thường của thế gian. Thật vậy, ở thế gian, khi quở trách một người tham ăn, ăn uống không đúng mực, người ta thường nói rằng: “Sao ruột gan của hắn lại đi ra ngoài kiếm ăn thế nhỉ?” (“kiṃsu nāma tassa antāni bahi carantī”). “Ārādhemīti” có nghĩa là: “tôi làm cho hài lòng ngay từ đầu”, “tôi làm cho thuận theo ý mình”. Mahātissatthero kira dubbhikkhakāle maggaṃ gacchanto bhattacchedena, maggakilamathena ca kilantakāyo dubbalo aññatarassa phalitassa ambassa mūle nipajji, bahūni ambaphalāni tahaṃ tahaṃ patitāni honti. Tattheko vuḍḍhataro upāsako therassa santikaṃ upagantvā parissamaṃ ñatvā [Pg.71] ambapānaṃ pāyetvā attano piṭṭhiṃ āropetvā vasanaṭṭhānaṃ neti. Thero – Nghe nói, trong thời đói kém, Trưởng lão Mahātissa đang đi trên đường, do hết thực phẩm và do mệt mỏi vì đường xa, thân thể mệt mỏi, yếu sức, đã nằm xuống dưới gốc của một cây xoài sai quả. Nhiều quả xoài đã rơi rụng đây đó. Tại nơi ấy, một vị cận sự nam lớn tuổi hơn đã đi đến gần vị trưởng lão, biết được sự mệt nhọc, đã cho uống nước xoài, đã cõng (ngài) lên lưng của mình rồi đưa về nơi ở. Vị trưởng lão (nghĩ rằng): ‘‘Na pitā napi te mātā, na ñāti napi bandhavo; Karotetādisaṃ kiccaṃ, sīlavantassa kāraṇā’’ti. (visuddhi. 1.20) – “Người này không phải là cha của ngài, cũng không phải là mẹ, không phải là quyến thuộc, cũng không phải là bà con; người ấy làm công việc như thế này là vì (ngài) là người có giới.” Attānaṃ ovaditvā sammasanaṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tassa piṭṭhigato eva maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ sacchākāsi. Imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ambakhādakamahātissattheravatthupi cettha kathetabba’’nti. Sabbathāpīti sabbappakārenapi anesanavasena, cittuppattivasenapi, pageva kāyavacīvipphanditavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anesanāyā’’tiādi. (Ngài) tự giáo huấn mình, đã bắt đầu sự thẩm sát, đã phát triển tuệ quán, và ngay khi đang ở trên lưng của người ấy, đã chứng ngộ quả A-la-hán theo thứ tự của các đạo. Nhắm đến (vị trưởng lão) này mà được nói rằng: “Câu chuyện về Trưởng lão Mahātissa, người ăn xoài, cũng nên được kể ở đây.” (Cụm từ) “trong mọi trường hợp” (sabbathāpi) có nghĩa là: bằng mọi cách, (không nên tìm kiếm) bằng cách tìm kiếm không đúng pháp, cũng bằng cách khởi lên ý nghĩ (tìm kiếm không đúng pháp), huống nữa là bằng cách dao động nơi thân và khẩu. Đây là ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: “do sự tìm kiếm không đúng pháp” v.v... Apaccavekkhitaparibhoge iṇaparibhogaāpattiādīnavassa, tabbipariyāyato paccavekkhitaparibhoge ānisaṃsassa ca dassanaṃ ādīnavānisaṃsadassanaṃ. Tassa pana paccayādhikārattā vuttaṃ ‘‘paccayesū’’ti. Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇabhāvena vuccati yathā tiṇehi bhattaṃ siddhanti. Yena kāraṇena bhikkhuno apaccavekkhitaparibhogo nāma siyā, tasmiṃ vajjite paccayasannissitasīlaṃ sijjhati, visujjhati cāti dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paccayagedhanti gedhaggahaṇeneva sammohopi gahitoti daṭṭhabbo tena saha pavattanato, tadupanissayato ca. Dhammena samena uppanneti idaṃ paccayānaṃ āgamanasuddhidassanaṃ, na paccayasannissitasīlavisuddhidassanaṃ. Paccayānaṃ hi idamatthitaṃ upadhāretvā paribhuñjanaṃ paccayasannissitasīlaṃ. Yasmā pana te paccayā ñāyādhigatā eva bhikkhunā paribhuñjitabbā, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena samena uppanne paccaye’’ti. Yathāvuttena vidhināti ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) vuttavidhinā. Sự thấy rõ sự nguy hại của việc thọ dụng như món nợ, của việc phạm tội trong sự thọ dụng không quán xét, và ngược lại, sự thấy rõ lợi ích trong sự thọ dụng có quán xét, được gọi là sự thấy rõ nguy hại và lợi ích. Nhưng vì sự thấy rõ ấy có các vật dụng làm đối tượng, nên được nói là “trong các vật dụng”. Quả vậy, ngay cả nguyên nhân của nguyên nhân cũng được gọi là nguyên nhân, ví như (câu nói) “cơm chín nhờ cỏ”. Để chỉ ra rằng: “Do nguyên nhân nào mà sự thọ dụng không quán xét của vị tỳ khưu có thể xảy ra, khi nguyên nhân ấy được tránh xa, giới liên quan đến vật dụng được thành tựu và được trong sạch,” (cụm từ) “do đó” v.v... đã được nói. Ở đây, trong (cụm từ) “sự tham đắm các vật dụng”, nên hiểu rằng chỉ bằng việc nắm bắt sự tham đắm, si mê cũng được bao gồm, vì nó (tham đắm) khởi lên cùng với si mê và vì nó có si mê làm cận y duyên. (Câu) “được sanh khởi hợp pháp, hợp lẽ” này là sự chỉ ra sự trong sạch về nguồn gốc của các vật dụng, không phải là sự chỉ ra sự trong sạch của giới liên quan đến vật dụng. Quả vậy, sự thọ dụng các vật dụng sau khi đã xem xét mục đích của chúng (mới là) giới liên quan đến vật dụng. Nhưng vì các vật dụng ấy phải được vị tỳ khưu thọ dụng chỉ khi chúng được thu hoạch đúng cách, do đó, được nói là “đối với các vật dụng được sanh khởi hợp pháp, hợp lẽ”. (Cụm từ) “bằng phương pháp đã được nói” có nghĩa là bằng phương pháp đã được nói đến qua (câu) “để ngăn ngừa cái lạnh” v.v... Dhātuvasena vāti ‘‘yathāpaccayaṃ vattamānaṃ dhātumattamevetaṃ, yadidaṃ cīvarādi, tadupabhuñjako ca puggalo’’ti evaṃ dhātumanasikāravasena vā. Paṭikūlavasena vāti piṇḍapāte tāva āhāre paṭikūlasaññāvasena, ‘‘sabbāni pana imāni cīvarādīni ajigucchanīyāni, imaṃ pūtikāyaṃ patvā ativiya jigucchanīyāni jāyantī’’ti evaṃ paṭikūlamanasikāravasena vā. Tato uttarīti paṭilābhakālato upari. Anavajjova paribhogo [Pg.72] āditova paññāya parisodhitattā adhiṭṭhahitvā ṭhapitapattacīvarānaṃ viyāti. Paccavekkhaṇāya ādisuddhidassanaparametaṃ, na paribhogakāle paccavekkhaṇapaṭikkhepaparaṃ. Tenāha ‘‘paribhogakālepī’’tiādi. Tatrāti tasmiṃ paribhogakāle paccavekkhaṇe. Sanniṭṭhānakaroti asandehakaro ekantiko. Hoặc là “theo cách của các giới” có nghĩa là: hoặc bằng cách tác ý về các giới như vầy: “Đây chỉ là các giới đang diễn tiến tùy theo duyên, tức là y phục v.v... và cả cá nhân thọ dụng chúng nữa.” Hoặc là “theo cách ghê tởm” có nghĩa là: trước hết, đối với vật thực khất thực, bằng tưởng ghê tởm trong vật thực; hoặc bằng cách tác ý về sự ghê tởm như vầy: “Nhưng tất cả những y phục v.v... này vốn không đáng ghê tởm, (nhưng) khi tiếp xúc với thân thối tha này, chúng trở nên vô cùng đáng ghê tởm.” (Cụm từ) “sau đó nữa” có nghĩa là sau thời điểm nhận được. Sự thọ dụng là không có lỗi, giống như trường hợp của y và bát đã được chú nguyện và cất giữ, vì đã được thanh lọc bằng trí tuệ ngay từ đầu. Điều này chủ yếu là để chỉ ra sự trong sạch ban đầu cho việc quán xét, không phải chủ yếu là để bác bỏ việc quán xét vào lúc thọ dụng. Do đó, ngài đã nói “cũng vào lúc thọ dụng” v.v... (Từ) “ở đó” có nghĩa là trong sự quán xét vào lúc thọ dụng ấy. (Từ) “đưa đến kết luận” có nghĩa là làm cho không còn nghi ngờ, có tính chất dứt khoát. Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatāpi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa. Attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā, dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo, paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Tasmāti ‘‘sīlavato’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Cīvaraṃ kāyato mocetvā paribhoge paribhoge purebhatta…pe… pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho. Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekadivase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ. Sace aruṇaṃ uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati. Hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ, taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya…pe… hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. Hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto, so ‘‘neva davāyā’’tiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyyāti vadanti, taṃ vīmaṃsitabbaṃ. Senāsanampi paribhoge paribhogeti pavese pavese. Satipaccayatāti satiyā paccayabhāvo paṭiggahaṇassa, paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati, paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ, paribhuñjitabbañcāti attho. Tenevāha ‘‘satiṃ katvā’’tiādi. Evaṃ santepīti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā, evaṃ santepi. Apare panāhu – sati paccayatāti sati bhesajjaparibhogassa paccayabhāve, sati paccayeti attho. Evaṃ santepīti paccaye satipīti. Taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati, na paccayassa bhāvamattena. Sự thọ dụng trộm cắp (theyyaparibhogo) là sự thọ dụng của người không xứng đáng. Đức Thế Tôn cũng đã cho phép các vật dụng cho người có giới trong giáo pháp của Ngài, chứ không phải cho người ác giới. Sự cúng dường của các thí chủ cũng chỉ dành cho người có giới, không phải cho người ác giới, vì họ mong mỏi quả lớn cho sự cúng dường của mình. Do đó, vì không được bậc Đạo Sư cho phép và vì không được các thí chủ từ bỏ, sự thọ dụng của người ác giới là sự thọ dụng bằng cách trộm cắp, gọi là thọ dụng trộm cắp. Sự thọ dụng như món nợ gọi là thọ dụng như món nợ (iṇaparibhoga), nghĩa là vì từ phía người nhận, sự trong sạch của vật cúng dường không có, nên giống như vay nợ mà thọ dụng. Do đó, Ngài xem xét lại chính ý nghĩa đã được nói bằng câu “sīlavato” v.v... như là một nguyên nhân. Sự liên kết là: Y phục, sau khi cởi ra khỏi thân, mỗi khi thọ dụng, cần phải được quán xét trong các canh trước bữa ăn... cho đến... các canh sau. Người không thể làm như vậy, tùy theo thời điểm đặc biệt đã nói, trong một ngày nên quán xét bốn lần, ba lần, hai lần, hoặc chỉ một lần. Nếu bình minh ló dạng (mà chưa quán xét), người ấy đứng vào vị trí thọ dụng như món nợ. Có người nói rằng, nếu không thực hiện việc quán xét sự thọ dụng đã qua bằng cách niệm rằng: “Hôm qua, y phục nào đã được tôi thọ dụng, y phục ấy chỉ để ngăn ngừa cái lạnh... cho đến... để che đậy phần kín đáng hổ thẹn. Hôm qua, vật thực khất thực nào đã được tôi thọ dụng, vật thực ấy ‘không phải để vui đùa’ v.v...”, thì (việc thọ dụng ấy trở thành món nợ). Điều đó cần được xem xét lại. Sàng tọa cũng vậy, mỗi khi thọ dụng là mỗi khi đi vào. “Satipaccayatā” là trạng thái làm duyên của niệm; đối với việc nhận và việc thọ dụng, trạng thái làm duyên của niệm quán xét là hợp lý, nghĩa là phải quán xét rồi mới nhận và thọ dụng. Do đó, Ngài nói “satiṃ katvā” v.v... “Evaṃ santepi” có nghĩa là mặc dù việc quán xét ở cả hai nơi là hợp lý, dù vậy. Nhưng các vị khác nói: “sati paccayatā” có nghĩa là khi có duyên, tức là khi có duyên để thọ dụng dược phẩm. “Evaṃ santepi” có nghĩa là dù có duyên. Đó chỉ là ý kiến của họ. Thật vậy, giới liên hệ đến vật dụng được thanh tịnh nhờ sự quán xét, chứ không phải chỉ nhờ sự hiện hữu của vật dụng. Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi visuddhiyo dassetuṃ ‘‘catubbidhā hi suddhī’’tiādimāha. Tattha sujjhati [Pg.73] etāyāti suddhi, yathādhammaṃ desanāva suddhi desanāsuddhi. Vuṭṭhānassāpi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo. Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā. Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi saṃvarasuddhi. Dhammena samena paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi pariyeṭṭhisuddhi. Catūsupi paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi paccavekkhaṇasuddhi. Esa tāva suddhīsu samāsanayo. Suddhimantesu pana desanā suddhi etassāti desanāsuddhi. Sesesupi eseva nayo. Suddhi-saddo pana vuttanayova. Evanti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha. Pahāyāti vajjetvā, akatvāti attho. Như vậy, sau khi chỉ ra sự trong sạch của giới liên hệ đến vật dụng, nhân dịp đó, để chỉ ra tất cả các sự trong sạch, Ngài nói “catubbidhā hi suddhī” v.v... Trong đó, “suddhi” (sự trong sạch) là cái mà nhờ đó người ta trở nên trong sạch. Sự phát lồ đúng pháp chính là sự trong sạch, gọi là desanāsuddhi (sự trong sạch nhờ phát lồ). Ở đây, cần hiểu rằng sự ra khỏi tội cũng được bao gồm trong sự phát lồ. Nhưng đối với các tội bị cắt đứt gốc rễ, việc tự nhận mình không phải là tỳ khưu chính là sự phát lồ. Sự phòng hộ đặc biệt bằng quyết định chính là sự trong sạch, gọi là saṃvarasuddhi (sự trong sạch nhờ phòng hộ). Sự tìm kiếm các vật dụng một cách đúng pháp và bình đẳng chính là sự trong sạch, gọi là pariyeṭṭhisuddhi (sự trong sạch nhờ tìm kiếm). Sự quán xét theo phương pháp đã nói đối với cả bốn vật dụng chính là sự trong sạch, gọi là paccavekkhaṇasuddhi (sự trong sạch nhờ quán xét). Đó là cách phân tích các từ ghép trong “suddhi”. Còn đối với các giới có sự trong sạch, “desanāsuddhi” có nghĩa là giới này có sự trong sạch là sự phát lồ. Đối với các trường hợp còn lại cũng theo cách này. Còn từ “suddhi” thì theo cách đã nói. “Evaṃ” là Ngài nói liên quan đến sự phân biệt của phòng hộ. “Pahāya” có nghĩa là từ bỏ, không làm. Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā. Ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesu eva ca paribhogasambhavato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ no āmisadāyādā’’’ti (ma. ni. 1.29) evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ. “Dāya” (tài sản thừa kế) có nghĩa là cái nên được cho; “dāyādā” (người thừa kế) là những người nhận lấy cái đó. Vì hoàn toàn không có sự thọ dụng đối với những vật không được phép, và vì chỉ có sự thọ dụng đối với những vật được phép, nên các vật dụng mà các tỳ khưu nên thọ dụng là tài sản của Đức Thế Tôn. Kinh Người Thừa Kế Pháp (Dhammadāyādasutta), được trình bày như sau, là bằng chứng cho ý nghĩa này: “Này các tỳ khưu, hãy là những người thừa kế Pháp của Ta, đừng là những người thừa kế tài vật. Ta có lòng bi mẫn đối với các con: ‘Làm thế nào để các đệ tử của Ta là những người thừa kế Pháp, không phải là những người thừa kế tài vật!’” (ma. ni. 1.29). Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Tenāha ‘‘te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī’’ti. Đối với những người chưa ly tham, do bị ái dục chi phối, không có quyền làm chủ trong việc thọ dụng các vật dụng. Do không có điều đó, những người đã ly tham có quyền làm chủ trong việc thọ dụng, vì có thể thọ dụng theo ý muốn. Thật vậy, các vị ấy thọ dụng các vật dụng bằng cách (xem) cái đáng ghê tởm như không đáng ghê tởm, cái không đáng ghê tởm như đáng ghê tởm, hoặc từ bỏ cả hai và (thọ dụng) với thái độ xả ly. Các vị ấy cũng làm viên mãn tâm nguyện của các thí chủ. Do đó, Ngài nói: “Vì đã vượt qua sự nô lệ cho ái dục, các vị ấy trở thành chủ nhân mà thọ dụng”. Sabbesanti ariyānaṃ, puthujjanānañca. Kathaṃ puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavanti? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassāpi sallekhapaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti, dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi, tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttaṃ (saṃ. ni. 5.13) hetassatthassa sādhakaṃ. Tenāha ‘‘sīlavāpi [Pg.74] hī’’tiādi. Paccanīkattāti yathā iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti āha ‘‘āṇaṇyaparibhogo vā’’ti. Etena nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti dasseti. Imāya sikkhāyāti sīlasaṅkhātāya sikkhāya. Kiccakārīti paṭiññānurūpaṃ paṭipajjanato yuttapattakārī. Sabbesanti có nghĩa là của các bậc Thánh và của các phàm phu. Làm thế nào những sự thọ dụng này có thể xảy ra đối với các phàm phu? (Chúng xảy ra) do theo cách nói ẩn dụ. Thật vậy, sự thọ dụng của cả phàm phu, người an trú trong pháp hành khổ hạnh, đã từ bỏ sự tham đắm trong các vật dụng, với tâm không bị ô nhiễm ở nơi này nơi kia, sự thọ dụng ấy giống như sự thọ dụng của người chủ. Còn sự thọ dụng có quán xét của người có giới thì giống như sự thọ dụng của người thừa kế, vì không làm hỏng tâm nguyện của các thí chủ. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘hoặc được bao gồm trong sự thọ dụng của người thừa kế’. Về sự thọ dụng của thiện phàm phu thì không có gì để nói, vì vị ấy được kể vào hàng hữu học. Kinh Hữu Học là bằng chứng cho ý nghĩa này. Do đó, ngài nói ‘sīlavāpi hī’ v.v... Paccanīkattā có nghĩa là: cũng như người mắc nợ không thể đi đến nơi mình muốn theo ý thích, cũng vậy người có sự thọ dụng như vay nợ không thể thoát ra khỏi thế gian; do sự đối nghịch với điều đó, sự thọ dụng có quán xét của người có giới được gọi là sự thọ dụng không mắc nợ. Do đó, ngài nói ‘āṇaṇyaparibhogo vā’. Bằng lời này, ngài chỉ ra rằng sự thọ dụng này, theo nghĩa đen, là một sự thọ dụng hoàn toàn riêng biệt, thoát khỏi bốn loại thọ dụng. Imāya sikkhāya có nghĩa là bởi học pháp được gọi là giới. Kiccakārī có nghĩa là người làm điều thích hợp và đúng đắn do thực hành phù hợp với lời cam kết. Idāni tameva kiccakāritaṃ suttapadena vibhāvetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha vihāranti patissayaṃ. Sayanāsananti mañcādiṃ. Ubhayenapi senāsanameva vuttaṃ. Āpanti udakaṃ. Saṅghāṭirajūpavāhananti paṃsumalādino saṅghāṭigatarajassa dhovanaṃ. Sutvāna dhammaṃ sugatena desitanti cīvarādīsu ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati sītassa paṭighātāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) nayena bhagavatā desitaṃ dhammaṃ sutvā. Saṅkhāya seve varapaññasāvakoti ‘‘piṇḍa’’nti vuttaṃ piṇḍapātaṃ, vihārādipadehi vuttaṃ senāsanaṃ, ‘‘pipāsāgelaññassa vūpasamanato pānīyampi gilānapaccayo’’ti āpamukhena dassitaṃ gilānapaccayaṃ, saṅghāṭiyādicīvaranti catubbidhaṃ paccayaṃ saṅkhāya ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 6.58; 8.9; dha. sa. 1355) nayena paccavekkhitvā. Seve sevituṃ sakkuṇeyya uttamapaññassa bhagavato sāvako sekho vā puthujjano vā. Bây giờ, để làm rõ chính việc làm điều nên làm ấy bằng lời kinh, câu ‘vuttampi cetaṃ’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, vihāraṃ có nghĩa là nơi nương tựa. Sayanāsanaṃ có nghĩa là giường v.v... Bằng cả hai từ, chỉ có sàng tọa trú xứ được nói đến. Āpaṃ có nghĩa là nước. Saṅghāṭirajūpavāhanaṃ có nghĩa là việc giặt sạch bụi bẩn v.v... bám vào y tăng-già-lê. Sutvāna dhammaṃ sugatena desitaṃ có nghĩa là sau khi nghe pháp được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương pháp bắt đầu bằng ‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati sītassa paṭighātāya’ v.v... liên quan đến y phục v.v... Saṅkhāya seve varapaññasāvako có nghĩa là: sau khi quán xét bốn loại vật dụng, tức là vật thực khất thực được nói đến bằng từ ‘piṇḍaṃ’, sàng tọa trú xứ được nói đến bằng các từ ‘vihāraṃ’ v.v..., dược phẩm trị bệnh được chỉ ra chủ yếu bằng từ ‘āpaṃ’ vì ‘nước uống cũng là dược phẩm trị bệnh để làm dịu cơn bệnh khát’, và y phục được chỉ ra bằng từ ‘saṅghāṭiyā’ v.v..., quán xét theo phương pháp bắt đầu bằng ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’ v.v... Seve có nghĩa là vị thinh văn của Đức Thế Tôn, bậc có trí tuệ tối thắng, dù là hữu học hay phàm phu, có thể thọ dụng. Yasmā ca saṅkhāya sevī varapaññasāvako, tasmā hi piṇḍe…pe… pokkhare vāribindu, tathā hoti. Kālenāti ariyānaṃ bhojanakāle. Laddhāti labhitvā. Paratoti aññato dāyakato. Anuggahāti anukampāya bahumhi upanīte mattaṃ so jaññā jāneyya satataṃ sabbakālaṃ upaṭṭhito upaṭṭhitassati. Ālepanarūhane yathāti bhesajjalepanena vaṇassa ruhane viya, mattaṃ jāneyyāti yojanā. Āhareti āhareyya. ‘‘Āhareyyāhāra’’nti vā pāṭho. Yāpanatthanti sarīrassa yāpanāya. Amucchitoti taṇhāmucchāya amucchito gedhaṃ taṇhaṃ anāpanno. Và vì vị thinh văn của bậc có trí tuệ tối thắng là người thọ dụng có quán xét, do đó, vị ấy không bị ô nhiễm trong vật thực... cũng như giọt nước trên lá sen. Kālenā có nghĩa là vào thời điểm ăn của các bậc Thánh. Laddhā có nghĩa là sau khi nhận được. Parato có nghĩa là từ một thí chủ khác. Anuggahā có nghĩa là: do lòng bi mẫn, khi nhiều vật được dâng cúng, vị ấy nên biết chừng mực, với niệm được thiết lập, luôn luôn, mọi lúc. Ālepanarūhane yathā có nghĩa là: như khi làm lành vết thương bằng cách thoa thuốc, nên biết chừng mực; cần hiểu cách kết nối như vậy. Āhare có nghĩa là nên ăn. Hoặc bản đọc là ‘āhareyyāhāraṃ’. Yāpanatthaṃ có nghĩa là để duy trì thân thể. Amucchito có nghĩa là không bị mê đắm bởi sự mê đắm của ái dục, không rơi vào sự tham lam, tức là ái dục. Attano [Pg.75] mātulassa saṅgharakkhitattherasseva nāmassa gahitattā bhāgineyyasaṅgharakkhitasāmaṇero. Sālikūranti sālibhattaṃ. Sunibbutanti susītalaṃ. Asaññatoti apaccavekkhaṇaṃ sandhāyāha. Sabbāsavaparikkhīṇoti parikkhīṇasabbāsavo. Do lấy chính tên của cậu mình là trưởng lão Saṅgharakkhita, nên (vị ấy) được gọi là sa-di Saṅgharakkhita, người cháu. Sālikūraṃ có nghĩa là cơm nấu bằng gạo sāli. Sunibbutaṃ có nghĩa là rất nguội. Ngài nói từ asaññato để ám chỉ việc không quán xét. Sabbāsavaparikkhīṇo có nghĩa là người có mọi lậu hoặc đã được đoạn tận. Paṭhamasīlapañcakavaṇṇanā Chú giải về Năm Giới Đầu Tiên 20. Pariyanto etesaṃ atthīti pariyantāni, pariyantāni sikkhāpadāni yesaṃ te pariyantasikkhāpadā, tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ. Upasampannānanti ṭhapetvā kalyāṇaputhujjanasekkhāsekkhe tadaññesaṃ upasampannānaṃ. Sāmaññajotanāpi hi visese tiṭṭhati. Kusaladhamme yuttānanti vipassanācāre yuttapayuttānaṃ. Sekkhadhammā pariyantā paramā mariyādā etassāti sekkhapariyanto. Nāmarūpaparicchedato, kusaladhammasamādānato vā pana paṭṭhāya yāva gotrabhū, tāva pavattakusaladhammappabandho sekkhadhamme āhacca ṭhito sekkhapariyanto. Sekkhadhammānaṃ vā heṭṭhimantabhūtā sikkhitabbā lokiyā tisso sikkhā sekkhapariyanto, tasmiṃ sekkhapariyante. Paripūrakārīnanti kiñcipi sikkhaṃ ahāpetvā pūrentānaṃ. Uparivisesādhigamatthaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ. Tato eva sīlapāripūriatthaṃ pariccattajīvitānaṃ. Diṭṭhisaṃkilesena aparāmasanīyato pārisuddhivantaṃ sīlaṃ aparāmaṭṭhapārisuddhisīlaṃ. Kilesānaṃ sabbaso paṭippassaddhiyā pārisuddhivantaṃ sīlaṃ paṭippassaddhipārisuddhisīlaṃ. 20. Pariyanto etesaṃ atthīti pariyantāni, có nghĩa là ‘chúng có giới hạn’, do đó gọi là ‘có giới hạn’. Pariyantāni sikkhāpadāni yesaṃ te pariyantasikkhāpadā, có nghĩa là những ai có các học giới có giới hạn, họ là những người có học giới có giới hạn. Tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ, có nghĩa là của những người có học giới có giới hạn ấy. Upasampannānaṃ có nghĩa là của các vị đã thọ cụ túc giới khác ngoài các thiện phàm phu, hữu học và vô học. Thật vậy, ngay cả sự trình bày tổng quát cũng đứng vững trong trường hợp đặc biệt. Kusaladhamme yuttānaṃ có nghĩa là của những người chuyên cần tinh tấn trong việc thực hành thiền minh sát. Sekkhapariyanto có nghĩa là các pháp hữu học là giới hạn, là ranh giới tối hậu của dòng thiện pháp này. Hoặc là, dòng thiện pháp diễn tiến từ lúc phân biệt danh sắc, hoặc từ lúc thọ trì thiện pháp, cho đến khi đạt đến trí chuyển tộc, dòng thiện pháp ấy được gọi là sekkhapariyanto vì nó dừng lại khi chạm đến các pháp hữu học. Hoặc là, ba học pháp thế gian cần phải học, là phần dưới của các pháp hữu học, được gọi là sekkhapariyanto. Tasmiṃ sekkhapariyante có nghĩa là trong giới hạn của các pháp hữu học ấy. Paripūrakārīnaṃ có nghĩa là của những người làm cho viên mãn mà không bỏ sót bất kỳ học pháp nào. Của những người không luyến tiếc thân và mạng vì mục đích chứng đắc pháp cao thượng hơn. Chính vì thế, của những người đã từ bỏ mạng sống vì mục đích viên mãn giới. Giới có sự trong sạch do không thể bị chấp thủ sai lầm bởi sự ô nhiễm của tà kiến được gọi là giới thanh tịnh không bị chấp thủ. Giới có sự trong sạch do sự lắng dịu hoàn toàn các phiền não được gọi là giới thanh tịnh do lắng dịu. Anupasampannānaṃ asekkhānaṃ, sekkhānaṃ, kalyāṇaputhujjanānañca sīlaṃ mahānubhāvatāya ānubhāvato apariyantamevāti āha ‘‘gaṇanavasena sapariyantattā’’ti. Kāyavācānaṃ saṃvaraṇato, vinayanato ca saṃvaravinayā. Peyyālamukhena niddiṭṭhāti tattha tattha satthārā desitavitthāranayena yathāvuttagaṇanato niddiṭṭhā. Sikkhāti sīlasaṅkhātā sikkhā. Vinayasaṃvareti vinayapiṭake. Gaṇanavasena sapariyantampi upasampannānaṃ sīlanti heṭṭhā vuttaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ kiñci hi upasampannena sikkhitabbaṃ sīlaṃ nāma, tattha kassacipi anavasesato anavasesavasena[Pg.76]. Samādānabhāvanti samādānasabbhāvaṃ. Lābha…pe… vasena adiṭṭhapariyantabhāvo lābhādihetu sīlassa avītikkamo. Giới của những người chưa thọ cụ túc giới, của các bậc vô học, của các bậc hữu học, và của các thiện phàm phu, do có oai lực lớn, về phương diện oai lực là vô hạn, vì vậy ngài đã nói: “có giới hạn về phương diện số lượng”. Do vì phòng hộ, và do vì chế ngự thân và khẩu nên (được gọi là) phòng hộ và chế ngự. (Câu) ‘được chỉ rõ bằng cách tỉnh lược’ (có nghĩa là) đã được chỉ rõ ở nơi này nơi kia bởi bậc Đạo Sư theo phương pháp rộng rãi đã được thuyết giảng, theo số lượng đã được nói đến. (Từ) ‘sikkhā’ (có nghĩa là) học giới được gọi là giới. (Từ) ‘vinayasaṃvare’ (có nghĩa là) trong tạng Luật. (Câu) ‘giới của người đã thọ cụ túc giới dầu có giới hạn về phương diện số lượng’ nên được đem đến và liên kết với (câu) đã được nói ở dưới. Bất cứ giới nào mà người đã thọ cụ túc giới phải học tập, trong đó không có sự sót lại của bất cứ điều nào, (nghĩa là) về phương diện không sót lại. (Từ) ‘samādānabhāvaṃ’ (có nghĩa là) sự hiện hữu của việc thọ trì. Tình trạng không thấy được giới hạn về phương diện lợi lộc...v.v... là sự không vi phạm giới do nhân là lợi lộc v.v... Dhanaṃ caje aṅgavarassa hetu pāripanthikacorādīhi upadduto. Aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno sappadaṭṭhādikāle. Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto sutasomamahābodhisattādayo viya. Tenāha ‘‘imaṃ sappurisānussatiṃ avijahanto’’ti. Jighacchāparissamena jīvitasaṃsaye satipi. Sikkhāpadaṃ avītikkammāti assāmikesu ambaphalesu bhūmiyaṃ patitesu samīpeyeva santesupi paṭiggāhakābhāvena aparibhuñjanto paṭiggahaṇasikkhāpadaṃ avītikkamitvā. Bị não hại bởi bọn cướp đường v.v..., vì chi phần cao quý, nên từ bỏ tài sản. Trong thời điểm bị rắn cắn v.v..., trong khi bảo vệ mạng sống, nên từ bỏ chi phần. Giống như đại Bồ-tát Sutasoma v.v..., trong khi tùy niệm Pháp, người ấy nên từ bỏ tất cả, cả chi phần, tài sản, và mạng sống. Do đó, ngài đã nói: “không từ bỏ sự tùy niệm bậc chân nhân này”. Dầu có sự nghi ngờ về mạng sống do sự đói khát và mệt mỏi. (Câu) ‘không vi phạm học giới’ (có nghĩa là) đối với những quả xoài không có chủ đã rơi trên mặt đất, dầu có ở ngay gần, do không có người dâng cúng, vị ấy không thọ dụng, đã không vi phạm học giới về sự nhận lấy. Sīlavantassāti sīlavantabhāvassa kāraṇā, sīlavantassa vā tuyhaṃ etādisaṃ aṃsena vāhaṇādikaṃ kiccaṃ karoti, kāraṇā sīlassāti adhippāyo. Sudhotajātimaṇi viyāti catūsu pāsāṇesu sammadeva dhotajātimaṇi viya. Mahāsaṅgharakkhitabhāgineyyasaṅgharakkhitattherānaṃ viyāti mahāsaṅgharakkhitattherassa, tasseva bhāgineyyasaṅgharakkhitattherassa viya ca. ‘‘Kimatthaṃ mayaṃ idhāgatā’’ti mahājanassa vippaṭisāro bhavissatīti adhippāyo. Accharikāyāti aṅguliphoṭanena. Asatiyāti satisammosena. Aññāṇapakatanti aññāṇena aparajjhitvā kataṃ, ajānitvā katanti attho. (Từ) ‘sīlavantassa’ (có nghĩa là) vì lý do là người có giới, hoặc là (người ấy) làm công việc như là mang vác trên vai này đối với ngài là người có giới, vì lý do giới; đây là chủ ý. (Câu) ‘giống như ngọc quý đã được mài giũa kỹ’ (có nghĩa là) giống như ngọc quý từ mỏ đã được mài giũa một cách khéo léo trên bốn loại đá. (Câu) ‘giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita và trưởng lão Saṅgharakkhita, cháu của ngài’ (có nghĩa là) giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita, và giống như trưởng lão Saṅgharakkhita, cháu của chính vị ấy. ‘Chúng ta đã đến đây vì mục đích gì?’, như vậy, sự hối hận sẽ khởi lên cho đại chúng; đây là chủ ý. (Từ) ‘accharikāya’ (có nghĩa là) bằng cách búng ngón tay. (Từ) ‘asatiyā’ (có nghĩa là) do thất niệm. (Từ) ‘aññāṇapakataṃ’ (có nghĩa là) việc làm sai trái do không biết, có nghĩa là việc làm do không biết. Appassutopi ce hotīti suttageyyādisutarahito hoti ce. Sīlesu asamāhitoti pātimokkhasaṃvarādisīlesupi na sammā patiṭṭhito hoti ce. Nāssa sampajjate sutanti assa sīlarahitassa puggalassa sutaṃ attano, paresañca katthaci bhavasampattiāvahaṃ na hoti. ‘‘Dussīloyaṃ purisapuggalo’’ti hi sikkhākāmā na tassa santikaṃ upasaṅkamanti. Bahussutopi ceti ettha ce-ti nipātamattaṃ. Pasaṃsitoti pasaṃsito eva nāma. (Câu) ‘dầu là người ít nghe’ (có nghĩa là) nếu là người không có sở học về kinh, kệ v.v... (Câu) ‘không vững vàng trong các giới’ (có nghĩa là) nếu không được an trú một cách chân chánh ngay cả trong các giới như sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha v.v... (Câu) ‘sự học của người ấy không thành tựu’ (có nghĩa là) sự học của hạng người không có giới ấy không đem lại sự thành tựu ở bất cứ nơi nào cho chính mình và cho người khác. Quả vậy, (nghĩ rằng:) ‘Hạng người này là người ác giới’, những người muốn học không đến gần người ấy. Ở đây, trong câu ‘bahussutopi ce’, ‘ce’ chỉ là một tiểu từ. (Từ) ‘pasaṃsito’ (có nghĩa là) thật sự được tán dương. Rāgavasena aparāmaṭṭhagahaṇena taṇhāparāmāsābhāvamāha. Tathārūpanti rāgavasena aparāmaṭṭhaṃ. Bhinditvāti hanitvā. Saññapessāmīti saññattiṃ [Pg.77] karissāmi, appakaṃ velaṃ maṃ vissejjetunti adhippāyo. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi. Bằng cách nắm giữ điều không bị tham ái chi phối do tham, ngài nói lên sự không có sự chấp thủ của tham ái. (Từ) ‘tathārūpaṃ’ (có nghĩa là) không bị tham ái chi phối do tham. (Từ) ‘bhinditvā’ (có nghĩa là) sau khi đánh đập. (Câu) ‘tôi sẽ làm cho hiểu’ (có nghĩa là) tôi sẽ làm cho hiểu rõ, chủ ý là ‘hãy thả tôi ra một lúc’. (Từ) ‘aṭṭiyāmi’ (có nghĩa là) tôi ghê tởm. (Từ) ‘harāyāmi’ (có nghĩa là) tôi hổ thẹn. Palipannoti sīdanto, sammakkhito vā. Sīleneva saddhiṃ marissāmīti sīlaṃ avināsento tena saheva marissāmi, na idāni kadācipi taṃ pariccajissāmi. Sati hi bhavādāne sīlena viyogo siyā, bhavameva nādiyissāmīti adhippāyo. Rogaṃ sammasantoti rogabhūtaṃ vedanaṃ vedanāmukhena sesārūpadhamme, rūpadhamme ca pariggahetvā vipassanto. (Từ) ‘palipanno’ (có nghĩa là) đang chìm đắm, hoặc là bị vấy bẩn. (Câu) ‘tôi sẽ chết cùng với giới’ (có nghĩa là) không làm hư hoại giới, tôi sẽ chết cùng với giới ấy, bây giờ tôi sẽ không bao giờ từ bỏ giới ấy. Quả vậy, khi có sự chấp thủ hữu, có thể có sự chia lìa với giới, (do đó) tôi sẽ không chấp thủ chính hữu; đây là chủ ý. (Câu) ‘trong khi quán xét bệnh’ (có nghĩa là) trong khi quán xét sau khi đã nắm bắt cảm thọ đã trở thành bệnh, và thông qua cảm thọ, nắm bắt các pháp vô sắc còn lại và các pháp sắc. Ruppatoti vikāraṃ āpādiyamānasarīrassa. Parisussatīti samantato sussati. Yathā kiṃ? Pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ sūriyātapasantatte paṃsuni ṭhapitaṃ sirīsādipupphaṃ viyāti attho. Ajaññanti amanuññaṃ jigucchanīyaṃ. Jaññasaṅkhātanti bālehi ‘‘jañña’’nti evaṃ kittitaṃ. Jaññarūpaṃ apassatoti yathābhūtaṃ appassato aviddasuno ‘‘jañña’’nti pasaṃsitaṃ. Dhiratthumanti dhi atthu imaṃ, dhi-saddayogena sabbattha upayogavacanaṃ, imassa pūtikāyassa dhikāro hotūti attho. Duggandhiyanti duggandhikaṃ duggandhavantaṃ. Yattha yathāvutte pūtikāye rāgahetu pamattā pamādaṃ āpannā. Pajāti sattā. Hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyāti sugatūpapattiyā maggaṃ, sīlampi hāpenti, pageva jhānādinti adhippāyo. Kevalaṃ ‘‘arahanto’’ti vattabbā sāvakakhīṇāsavā, itare pana paccekabuddhā sammāsambuddhāti saha visesanenāti āha ‘‘arahantādīna’’nti. Sabbadarathappaṭippassaddhiyāti sabbakilesadarathappaṭippassaddhiyā. (Từ) ‘ruppati’ (có nghĩa là) của thân thể đang bị biến hoại. (Từ) ‘parisussati’ (có nghĩa là) khô héo khắp nơi. Giống như cái gì? Có nghĩa là giống như đóa hoa sirīsa v.v... được đặt trong bụi bị nóng bởi ánh nắng mặt trời, như (câu) ‘giống như đóa hoa bị đặt trong bụi dưới ánh nắng’. (Từ) ‘ajaññaṃ’ (có nghĩa là) không đáng ưa thích, đáng ghê tởm. (Từ) ‘jaññasaṅkhātaṃ’ (có nghĩa là) được những kẻ ngu si ca tụng là ‘đáng ưa thích’. (Câu) ‘đối với người không thấy được sắc đáng ưa thích’ (có nghĩa là) đối với người không biết, không thấy đúng như thật, (sắc) được tán dương là ‘đáng ưa thích’. (Từ) ‘dhiratthumaṃ’ (được phân tích là) dhi atthu imaṃ, do sự kết hợp với từ ‘dhi’, ở mọi nơi là đối cách, có nghĩa là ‘mong rằng có sự khinh bỉ đối với thân hôi thối này’. (Từ) ‘duggandhiyaṃ’ (có nghĩa là) có mùi hôi, có mùi hôi thối. Nơi thân hôi thối đã được nói đến, do nhân là tham ái, những người buông lung đã rơi vào sự buông lung. (Từ) ‘pajā’ (có nghĩa là) chúng sanh. (Câu) ‘họ làm mất con đường đến thiện thú’ (có nghĩa là) họ cũng làm mất cả giới là con đường của sự sanh vào thiện thú, huống chi là thiền v.v...; đây là chủ ý. Các vị Thinh văn lậu tận nên được gọi đơn thuần là ‘A-la-hán’, còn những vị khác (nên được gọi) cùng với đặc tính là ‘Độc Giác Phật’, ‘Chánh Đẳng Giác’, vì vậy, ngài nói ‘arahantādīnaṃ’. (Từ) ‘sabbadarathappaṭippassaddhiyā’ (có nghĩa là) để làm lắng dịu mọi sự nóng nảy của phiền não. Dutiyasīlapañcakavaṇṇanā Chú giải về nhóm năm pháp thứ hai liên quan đến giới Pāṇātipātādīnanti ādi-saddena adinnādānādīnaṃ aggamaggavajjhakilesapariyosānānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pahānādīti ādi-saddena veramaṇiādīnaṃ catunnaṃ. Kesuci potthakesu ‘‘pahānavasenā’’ti likhanti, sā pamādalekhā. Pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanti hirottappakaruṇālobhādipamukhena yena kusalacittuppādena pāṇātipāto pahīyati, taṃ pāṇātipātassa pahānaṃ sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Tathā pāṇātipātā [Pg.78] virati veramaṇī sīlaṃ. Pāṇātipātassa paṭipakkhacetanā cetanā sīlaṃ. Pāṇātipātassa saṃvaraṇaṃ pavesadvārapidhānaṃ saṃvaro sīlaṃ. Pāṇātipātassa avītikkamanaṃ avītikkamo sīlaṃ. Adinnādānassātiādīsupi eseva nayo. Abhijjhādīnaṃ pana anabhijjhādivasena pahānaṃ veditabbaṃ. Veramaṇī cetanā taṃsampayuttā saṃvarāvītikkamā tappamukhā dhammā. Trong câu ‘Pāṇātipātādīnaṃ,’ bằng từ ‘ādi,’ nên hiểu là bao gồm các pháp bắt đầu từ sự không cho mà lấy, cho đến các phiền não cuối cùng bị diệt trừ bởi Thánh đạo cao nhất. Trong câu ‘Pahānādi,’ bằng từ ‘ādi,’ (nên hiểu là bao gồm) bốn loại bắt đầu từ sự kiêng cữ. Trong một số sách, họ viết là ‘pahānavasenā,’ đó là lỗi do sơ suất. Về câu ‘sự đoạn trừ sát sanh là giới,’ (có nghĩa là): sự sát sanh được đoạn trừ bởi tâm sở thiện nào, với tàm, quý, bi, vô tham làm đầu; sự đoạn trừ sát sanh đó là giới theo nghĩa là nền tảng. Tương tự, sự kiêng cữ, sự tránh xa sát sanh là giới. Tác ý đối nghịch với sát sanh, (chính) tác ý đó là giới. Sự thu thúc đối với sát sanh, sự đóng lại cửa ngõ đi vào, (chính) sự thu thúc đó là giới. Sự không vi phạm đối với sát sanh, (chính) sự không vi phạm đó là giới. Đối với các điều như không cho mà lấy v.v... cũng theo phương pháp này. Còn đối với tham ái v.v..., nên hiểu sự đoạn trừ là do vô tham v.v... Sự kiêng cữ và tác ý thì tương ưng với (vô tham) ấy; sự thu thúc và không vi phạm là các pháp có (vô tham) ấy làm đầu. Evaṃ dasakusalakammapathavasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ, aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ, ariyamaggānañca vasena tāni dassetuṃ ‘‘nekkhammenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā kāmapaṭipakkhā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Tenāha ‘‘kāmacchandassa pahānaṃ sīla’’ntiādi. Tattha pahānasīlādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Visesameva vakkhāma. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. Sapaccayanāmarūpavavatthānenātipi vadanti. Như vậy, sau khi đã trình bày các loại giới đoạn trừ v.v... theo mười thiện nghiệp đạo, bây giờ để trình bày những điều ấy theo cách của tám thiền chứng có phương tiện, mười tám đại minh sát, và các Thánh đạo, (Đức Phật) đã bắt đầu (giảng) câu ‘bằng sự xuất ly’ v.v... Ở đây, ‘bằng sự xuất ly’ (nghĩa là) bằng tâm sở thiện với vô tham làm chủ đạo. Quả vậy, các pháp thiện đối nghịch với dục ở đây được hiểu là ‘xuất ly.’ Do đó, Ngài nói ‘sự đoạn trừ tham dục là giới’ v.v... Ở đây, các loại giới đoạn trừ v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trên. Chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt. ‘Bằng vô sân’ (nghĩa là) bằng tâm từ. ‘Bằng quang tưởng’ (nghĩa là) bằng sự nhận biết ánh sáng hiện khởi qua tác ý làm cho rõ ràng. ‘Bằng sự không tán loạn’ (nghĩa là) bằng định. ‘Bằng sự xác định các pháp’ (nghĩa là) bằng sự quyết định đúng như thật về các pháp thiện v.v... Người ta cũng nói là ‘bằng sự xác định danh sắc cùng với nhân duyên của chúng.’ Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 538) vuttāya paṭhamajjhānādhigamassa upāyabhūtāya pubbabhāgapaṭipadāya vasena pahānasīlādīni dassetvā idāni saupāyānaṃ aṭṭhasamāpattiādīnaṃ vasena dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānaṃ hi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāya ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti. Tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena. Tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādinā upāyoti vuttaṃ ‘‘ñāṇena avijjāya, pāmojjena aratiyā’’ti. Uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhānīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Như vậy, sau khi đã trình bày các loại giới đoạn trừ v.v... bằng cách đoạn trừ các triền cái như tham dục, theo con đường thực hành giai đoạn đầu, là phương tiện để chứng đắc sơ thiền, đã được nói đến trong câu ‘sau khi từ bỏ tham ái ở đời’ v.v..., bây giờ để trình bày theo cách của tám thiền chứng v.v... có phương tiện, câu ‘bằng trí tuệ’ v.v... đã được nói. Quả vậy, do loại trừ si mê, vốn là chướng ngại cho (trí tuệ) xác định danh sắc và (trí tuệ) vượt qua hoài nghi, đối với vị hành giả đã an trú trong biến tri, các tưởng như vô thường v.v... được thành tựu. Tương tự, bằng sự hân hoan, là nhân của sự ưa thích trong các thiền chứng, khi sự không ưa thích trong đó đã được xua tan, sự chứng đắc các thiền v.v... (được thành tựu). Vì vậy, (đây là) phương tiện của thiền chứng và minh sát bằng cách xua tan sự không ưa thích, phá tan vô minh v.v..., nên đã nói ‘bằng trí tuệ (đoạn trừ) vô minh, bằng sự hân hoan (đoạn trừ) sự không ưa thích.’ Còn việc trình bày không theo thứ tự, nên hiểu là để chỉ ra sự bao gồm của vô minh, vốn có bản chất là triền cái, ngay cả trong các triền cái đã nói ở dưới. ‘‘Paṭhamena [Pg.79] jhānena nīvaraṇāna’’ntiādīsu kathaṃ jhānānaṃ sīlabhāvo, kathaṃ vā tattha viratiyā sambhavo. Suvisuddhakāyakammādikassa hi cittasamādānavasena imāni jhānāni pavattanti, na parittakusalāni viya kāyakammādivisodhanavasena, nāpi maggaphaladhammā viya duccaritadurājīvasamucchedapaṭippassambhanavasenāti? Saccametaṃ. Mahaggatadhammesu nippariyāyena natthi sīlanaṭṭho, kuto viramaṇaṭṭho. Pariyāyena panetaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ko pana so pariyāyo? Yadaggena mahaggatā kusaladhammā paṭipakkhe pajahanti, tadaggena tato oratā. Te ca yathā cittaṃ nārohanti, evaṃ saṃvutā nāma honti. Pariyuṭṭhānasaṅkhāto manodvāre vītikkamo natthi etesūti avītikkamāti ca vuccanti, cetanā pana taṃsampayuttāti. Soyamattho parato āgamissati. Evañca katvā vitakkādipahānavacanampi samatthitaṃ hoti. Na hi nippariyāyato sīlaṃ kusaladhammānaṃ pahāyakaṃ yujjati, na cettha akusalavitakkādayo adhippetā. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhassa, catutthajjhānūpacāre ca sukhassa pahānaṃ hoti, atisayapahānaṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘catutthena jhānena sukhadukkhānaṃ pahāna’’nti. ‘‘Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ āruppakathāyaṃ (visuddhi. 1.275 ādayo) āgamissati. Trong các câu như ‘bằng sơ thiền (đoạn trừ) các triền cái,’ làm thế nào các thiền lại là giới, hay làm thế nào sự kiêng cữ lại có thể có ở đó? Quả vậy, đối với người có thân nghiệp v.v... đã hoàn toàn trong sạch, các thiền này khởi lên do sự định tâm; chúng không khởi lên do sự thanh lọc thân nghiệp v.v... như các thiện pháp dục giới, chúng cũng không khởi lên do sự đoạn tuyệt và làm lắng dịu các tà hạnh và tà mạng như các pháp Đạo và Quả? — Điều này đúng. Trong các pháp đáo đại, không có nghĩa là giới theo nghĩa đen, huống chi là nghĩa kiêng cữ. Tuy nhiên, nên hiểu rằng điều này được nói theo nghĩa bóng. Vậy nghĩa bóng đó là gì? Các pháp thiện đáo đại từ bỏ các pháp đối nghịch ở mức độ nào, thì chúng được gọi là kiêng cữ khỏi các pháp ấy ở mức độ đó. Và theo cách mà các pháp ấy không khởi lên trong tâm, thì chúng được gọi là đã được thu thúc. Vì trong các thiền này không có sự vi phạm ở tâm môn, được gọi là sự phiền não trói buộc, nên chúng cũng được gọi là sự không vi phạm; còn tác ý thì tương ưng với chúng. Ý nghĩa này sẽ được đề cập sau. Và do đó, lời nói về sự đoạn trừ tầm v.v... cũng được chứng minh là hợp lý. Quả vậy, giới theo nghĩa đen không thể là cái đoạn trừ các pháp thiện, và ở đây, các bất thiện tầm v.v... cũng không được ám chỉ. Mặc dù sự đoạn trừ khổ xảy ra ngay trong cận định của sơ thiền, và sự đoạn trừ lạc xảy ra trong cận định của tứ thiền, tuy nhiên, câu ‘bằng tứ thiền đoạn trừ lạc và khổ’ được nói đến với ý nghĩa là sự đoạn trừ vượt trội. Điều cần nói trong các câu như ‘bằng Không Vô Biên Xứ Định’ v.v... sẽ được đề cập trong chương về thiền vô sắc. Aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmikadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññāyāti ‘‘saṅkhatadhammā niccā sassatā’’ti evaṃ pavattāya micchāsaññāya, saññāggahaṇeneva diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito parāsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nandiyāti sappītikataṇhāya. Virāgānupassanāyāti virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Rāgassāti saṅkhāresu rāgassa. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā vā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti no samudetī’’ti (paṭi. ma. 1.83). Muñcitukāmatāya hi ayaṃ balappattā. Saṅkhārānaṃ paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ[Pg.80]. Ādānassāti niccādivasena gahaṇassa. Santatisamūhakiccārammaṇavasena ekattagahaṇaṃ ghanasaññā, tassā ghanasaññāya. Āyūhanassāti abhisaṅkharaṇassa. Saṅkhārānaṃ avatthādivisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññāyāti thirabhāvagahaṇassa. Nimittassāti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahatāya. Paṇidhiyāti rāgādipaṇidhiyā, taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatāyāti attho. Abhinivesassāti attānudiṭṭhiyā. Aniccadukkhādivasena sabbatebhūmakadhammatiraṇā adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesassāti asāresu sāragahaṇavipallāsassa. Yathābhūtañāṇadassanaṃ thirabhāvapattā aniccādianupassanāva. Udayabbayañāṇanti keci. Sappaccayanāmarūpadassananti apare. ‘‘Issarakuttādivasena loko samuppanno’’ti abhiniveso sammohābhiniveso. Ucchedasassatābhinivesoti keci. ‘‘Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādinayappavattā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) saṃsayāpatti sammohābhinivesoti apare. Saṅkhāresu tāṇaleṇabhāvagahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) vacanato ālayo taṇhā. Sā eva cakkhādīsu, rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti apare. ‘‘Evaṃ ṭhitā te saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Appaṭisaṅkhā paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhūtā mohappadhānā akusaladhammā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ, tattha ninnabhāvasaṅkhātena anupassanena pavatti vivaṭṭānupassanā, saṅkhārupekkhā ceva anulomañāṇañca. Saññogābhiniveso saṃyujjanavasena saṅkhāresu abhinivisanaṃ. Sự tùy quán về cái vô thường, hoặc sự tùy quán rằng ‘vô thường’ là vô thường tùy quán. Đây là tên gọi của tuệ quán sanh khởi bằng cách nắm bắt tính vô thường của các pháp tam giới. Về thường tưởng: (đoạn trừ) tà tưởng sanh khởi rằng: “Các pháp hữu vi là thường còn, là bền vững.” Cần phải hiểu rằng, chính nhờ việc nắm bắt tưởng mà cũng nắm bắt được cả tà kiến và tâm. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các tùy quán sau đây. Về yếm ly tùy quán: (đoạn trừ) bằng tùy quán sanh khởi với trạng thái nhàm chán trong các pháp hữu vi. Về hỷ: (đoạn trừ) ái có câu hữu với hỷ. Về ly tham tùy quán: (đoạn trừ) bằng tùy quán sanh khởi với trạng thái ly tham. Về tham: (đoạn trừ) tham trong các pháp hữu vi. Về đoạn diệt tùy quán: (đoạn trừ) bằng sự tùy quán về sự diệt của các pháp hữu vi. Hoặc, sự tùy quán theo cách mà các pháp hữu vi chỉ diệt đi, không sanh khởi trở lại trong tương lai do tái sanh, (sự tùy quán) như vậy là đoạn diệt tùy quán. Do đó, Ngài đã nói: “Với đoạn diệt tùy quán, vị ấy làm cho diệt, không làm cho sanh khởi.” Thật vậy, đây là trí muốn giải thoát đã đạt đến sức mạnh. Tùy quán sanh khởi với trạng thái từ bỏ các pháp hữu vi là từ bỏ tùy quán. Về sự chấp thủ: (đoạn trừ) sự nắm giữ theo cách (cho là) thường, v.v. Sự nắm giữ tính đồng nhất theo phương diện tương tục, tụ tập, phận sự, và đối tượng là kiên cố tưởng; (đoạn trừ) kiên cố tưởng ấy. Về sự cố gắng: (đoạn trừ) sự cố ý tạo tác. Sự đạt đến trạng thái đặc biệt như già, v.v. của các pháp hữu vi là sự biến hoại. Về tưởng bền vững: (đoạn trừ) sự nắm giữ trạng thái vững chắc. Về tướng: (đoạn trừ) trạng thái có hình thể của các pháp hữu vi do phương diện kiên cố như tụ tập, v.v. và do sự phân định phận sự riêng. Về sự ước nguyện: (đoạn trừ) sự ước nguyện về tham, v.v.; nghĩa là, (đoạn trừ) sự hướng đến các pháp hữu vi do ái. Về sự cố chấp: (đoạn trừ) tà kiến theo tự ngã. Sự thẩm sát tất cả các pháp tam giới theo phương diện vô thường, khổ, v.v. là tăng thượng tuệ pháp quán. Về sự cố chấp nắm giữ lõi cây: (đoạn trừ) sự điên đảo nắm giữ lõi cây trong những gì không phải là lõi cây. Tri kiến như thật chính là tùy quán về vô thường, v.v. đã đạt đến trạng thái vững chắc. Một số vị nói là sanh diệt trí. Các vị khác nói là trí thấy danh sắc cùng với nhân duyên. Sự cố chấp rằng: “Thế gian sanh khởi do sự sáng tạo của Thượng đế, v.v.” là sự cố chấp do si mê. Một số vị nói là sự cố chấp đoạn kiến và thường kiến. Các vị khác nói rằng sự rơi vào hoài nghi sanh khởi theo phương thức: “Phải chăng ta đã có trong quá khứ?”, v.v. là sự cố chấp do si mê. Sự nắm giữ trạng thái che chở, nơi nương náu trong các pháp hữu vi là sự cố chấp ái luyến. Do (câu kinh): “Thích thú trong ái luyến, hoan hỷ trong ái luyến,” ái luyến là ái. Các vị khác nói rằng, chính ái ấy do sanh khởi theo cách cố chấp vào mắt, v.v. và sắc, v.v. nên được gọi là sự cố chấp ái luyến. Trí sanh khởi rằng: “Các pháp hữu vi tồn tại như vậy cần được từ bỏ” là phản khán tùy quán. Bất phản khán là các pháp bất thiện có si làm chủ, là đối nghịch với phản khán. Do đã thoát khỏi vòng luân hồi, Niết Bàn là sự thoát khỏi luân hồi; sự sanh khởi bằng tùy quán được gọi là sự hướng đến đó (Niết Bàn) là tùy quán thoát khỏi luân hồi, (đó) chính là hành xả trí và thuận thứ trí. Sự cố chấp phối hợp là sự cố chấp vào các pháp hữu vi theo cách trói buộc. Diṭṭhekaṭṭhānanti diṭṭhiyā sahajekaṭṭhānañca pahānekaṭṭhānañca. Oḷārikānanti uparimaggavajjhe kilese upādāya vuttaṃ. Aññathā dassanena pahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikā. Aṇusahagatānanti aṇubhūtānaṃ, idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ. Sabbakilesānanti avasiṭṭhasabbakilesānaṃ. Na hi paṭhamamaggādīhi pahīnā kilesā puna pahīyanti. Về (các phiền não) ở cùng một nơi với tà kiến: (là các phiền não) ở cùng một nơi (trong cùng một sát-na tâm) theo nghĩa đồng sanh với tà kiến, và ở cùng một nơi (trong cùng một người) theo nghĩa được đoạn trừ. Về (các phiền não) thô thiển: được nói liên quan đến các phiền não bị các đạo ở trên đoạn trừ. Nếu không, ngay cả các phiền não cần được đoạn trừ bằng kiến (đạo Tu-đà-hoàn) cũng thô thiển hơn các phiền não bị đạo thứ hai đoạn trừ. Về (các phiền não) đi kèm với vi tế: (là các phiền não) đã trở nên vi tế; điều này được nói liên quan đến các phiền não bị các đạo ở dưới đoạn trừ. Về tất cả các phiền não: (là) tất cả các phiền não còn lại. Thật vậy, các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo đầu tiên, v.v., không bị đoạn trừ lại lần nữa. ‘‘Cittassa [Pg.81] avippaṭisārāya saṃvattantī’’tiādīsu saṃvaro avippaṭisāratthāya. ‘‘Avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 10.1) vacanato cetaso avippaṭisāratthāya bhavanti. Avippaṭisāro pāmojjatthāya. ‘‘Yoniso manasi karoto pāmojjaṃ jāyatī’’ti (dī. ni. 3.359) vacanato pāmojjāya saṃvattanti. Pāmojjaṃ pītiyā. ‘‘Pamuditassa pīti jāyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato pītiyā saṃvattanti. Pīti passaddhatthāya. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato passaddhiyā saṃvattanti. Passaddhi sukhatthāya. ‘‘Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato somanassāya saṃvattantīti. ‘‘Sukhatthāya sukhaṃ vedetī’’ti cettha somanassaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ. Āsevanāyāti samādhissa āsevanāya. Nirāmise hi sukhe siddhe ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato samādhi siddhoyeva hoti, tasmā samādhissa āsevanāya paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti attho. Bhāvanāyāti tasseva samādhissa vaḍḍhiyā. Bahulīkammāyāti punappunaṃ kiriyāya. Alaṅkārāyāti tasseva samādhissa pasādhanabhūtasaddhindriyādinipphattiyā alaṅkārāya saṃvattanti. Parikkhārāyāti avippaṭisārādikassa samādhisambhārassa siddhiyā tasseva samādhissa parikkhārāya saṃvattanti. Sambhārattho hi idha parikkhāra-saddo. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ma. ni. 1.191) viya sambhāroti ca paccayo veditabbo. Kāmañcāyaṃ parikkhāra-saddo ‘‘ratho sīlaparikkhāro’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkārattho. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhattaṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivārattho vutto. Idha pana alaṅkāraparivārānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘sambhārattho’’ti vuttaṃ. Parivārāyāti mūlakāraṇabhāveneva samādhissa parivārabhūtasativīriyādidhammavisesasādhanena parivārasampattiyā saṃvattanti. Pāripūriyāti vasībhāvasampāpanena, vipassanāya padaṭṭhānabhāvāpādanena ca paripuṇṇabhāvasādhanato samādhissa pāripūriyā saṃvattanti. Trong các câu như: “Dẫn đến sự không hối tiếc của tâm” (cittassa avippaṭisārāya saṃvattanti), sự thu thúc (saṃvaro) là vì mục đích không hối tiếc (avippaṭisāratthāya). Do câu: “Này Ānanda, các thiện giới quả thật có mục đích là sự không hối tiếc” (a. ni. 10.1), nên chúng (các giới) hiện hữu vì mục đích không hối tiếc của tâm (cetaso avippaṭisāratthāya). Sự không hối tiếc (avippaṭisāro) là vì mục đích hoan hỷ (pāmojjatthāya). Do câu: “Đối với người tác ý như lý, sự hoan hỷ sanh khởi” (dī. ni. 3.359), nên chúng dẫn đến sự hoan hỷ (pāmojjāya saṃvattanti). Sự hoan hỷ (pāmojjaṃ) là vì hỷ (pītiyā). Do câu: “Đối với người hoan hỷ, hỷ sanh khởi” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên chúng dẫn đến hỷ (pītiyā saṃvattanti). Hỷ (pīti) là vì mục đích khinh an (passaddhatthāya). Do câu: “Đối với người có tâm hoan hỷ, thân được khinh an” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên chúng dẫn đến sự khinh an (passaddhiyā saṃvattanti). Sự khinh an (passaddhi) là vì mục đích lạc (sukhatthāya). Do câu: “Người có thân khinh an cảm thọ lạc” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên chúng dẫn đến hỷ lạc (somanassāya saṃvattantīti). Trong câu “vì mục đích lạc, cảm thọ lạc” (sukhatthāya sukhaṃ vedeti), ở đây hỷ lạc (somanassaṃ) được gọi là “lạc” (sukha). “Vì sự thực hành” (āsevanāya) nghĩa là vì sự thực hành định (samādhissa āsevanāya). Vì khi lạc phi vật chất (nirāmise sukhe) được thành tựu, do câu: “Tâm của người có lạc được định tĩnh” (dī. ni. 1.466; 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12), nên định (samādhi) chắc chắn được thành tựu. Do đó, ý nghĩa là: “chúng dẫn đến sự thực hành định, đến trạng thái thuần thục và mạnh mẽ” (samādhissa āsevanāya paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti). “Vì sự tu tập” (bhāvanāya) nghĩa là vì sự tăng trưởng của chính định ấy. “Vì sự thực hành nhiều lần” (bahulīkammāya) nghĩa là vì sự thực hành lặp đi lặp lại. “Vì sự trang hoàng” (alaṅkārāya) nghĩa là chúng dẫn đến sự trang hoàng cho chính định ấy bằng việc thành tựu tín căn v.v... vốn là những pháp trang điểm. “Vì sự vật dụng” (parikkhārāya) nghĩa là chúng dẫn đến sự vật dụng cho chính định ấy bằng việc thành tựu các tư lương cho định, bắt đầu từ sự không hối tiếc. Ở đây, từ “parikkhāra” có nghĩa là tư lương (sambhārattho). Giống như trong các câu: “Những vật dụng sinh hoạt này cần được vị xuất gia tìm kiếm” (ma. ni. 1.191), và “tư lương” (sambhāro) cần được hiểu là trợ duyên (paccayo). Và mặc dù từ “parikkhāra” này có nghĩa là sự trang hoàng trong các câu như: “chiếc xe có giới là vật trang hoàng” (saṃ. ni. 5.4), và được nói với nghĩa là sự tùy tùng trong các câu như: “được bảo vệ kỹ lưỡng bởi bảy vật dụng của thành trì” (a. ni. 7.67). Tuy nhiên, ở đây, do sự trang hoàng và sự tùy tùng được đề cập riêng, nên nó được nói với nghĩa là “tư lương” (sambhārattho). “Vì sự tùy tùng” (parivārāya) nghĩa là chúng dẫn đến sự thành tựu tùy tùng bằng việc tạo ra các pháp đặc biệt như niệm, tinh tấn v.v... vốn là tùy tùng của định, ngay bằng bản chất là nhân gốc rễ. “Vì sự viên mãn” (pāripūriyā) nghĩa là chúng dẫn đến sự viên mãn của định, do việc tạo ra trạng thái hoàn thiện thông qua việc đạt đến trạng thái thuần thục và việc tạo ra trạng thái làm nền tảng cho tuệ quán. Evaṃ suparisuddhasīlamūlakaṃ sabbākāraparipūraṃ samādhiṃ dassetvā idāni ‘‘samāhito pajānāti passati, yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati, nibbindaṃ virajjati[Pg.82], virāgā vimuccatī’’ti (a. ni. 10.2; sa. ni. 3.14) vacanato sīlamūlakāni samādhipadaṭṭhānāni payojanāni dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Nibbidāya hi dassitāya tassā padaṭṭhānabhūtaṃ yathābhūtañāṇadassanaṃ dassitameva hoti, tasmiṃ asati nibbidāya asijjhanato. Nibbidādayo atthato vibhattā eva. Yathābhūtañāṇadassananti panettha sappaccayanāmarūpadassanaṃ adhippetaṃ. Evamettha amatamahānibbānapariyosānaṃ sīlassa payojanaṃ dassitanti veditabbaṃ. Sau khi đã trình bày về định, vốn có giới hoàn toàn trong sạch làm gốc rễ và viên mãn về mọi phương diện như vậy, bây giờ, để trình bày về các lợi ích có giới làm gốc rễ và có định làm nền tảng, theo như câu: “Người có định thì biết, thấy; khi biết, thấy như thật thì nhàm chán; do nhàm chán nên ly tham; do ly tham nên giải thoát” (a. ni. 10.2; sa. ni. 3.14), đoạn kinh bắt đầu bằng “vì sự nhàm chán hoàn toàn” (ekantanibbidāya) đã được nói đến. Bởi vì khi sự nhàm chán (nibbidā) được trình bày, thì tri kiến như thật (yathābhūtañāṇadassanaṃ), vốn là nền tảng của nó, cũng đã được trình bày. Vì nếu không có tri kiến ấy, sự nhàm chán không thể thành tựu. Sự nhàm chán v.v... thực sự đã được phân tích về mặt ý nghĩa. Ở đây, “tri kiến như thật” (yathābhūtañāṇadassanaṃ) được hiểu là sự thấy biết danh-sắc cùng với các duyên của chúng. Như vậy, cần phải hiểu rằng ở đây, lợi ích của giới, với điểm kết thúc là Bất tử, Đại Niết-bàn, đã được trình bày. Idāni pahānādīsu sīlatthaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha pajahanaṃ anuppādanirodho pahānanti tassa bhāvasādhanataṃ sandhāya ‘‘pahānanti koci dhammo nāma natthī’’ti vuttaṃ. Yathā panassa dhammabhāvo sambhavati, tathā heṭṭhā saṃvaṇṇitameva. Evaṃ hissa sīlabhāvo suṭṭhu yujjati. Taṃ taṃ pahānanti ‘‘pāṇātipātassa pahānaṃ, adinnādānassa pahāna’’nti evaṃ vuttaṃ taṃ taṃ pahānaṃ. Tassa tassa kusaladhammassāti pāṇātipātassa pahānaṃ mettādikusaladhammassa, adinnādānassa pahānaṃ cāgādikusaladhammassāti evaṃ tassa tassa kusaladhammassa. Patiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānabhāvena. Pahānaṃ hi tasmiṃ sati hoti, asati na hoti, tassa ‘‘patiṭṭhāna’’nti vattabbataṃ labhatīti katvā yasmiṃ santāne pāṇātipātādayo tassa pakampahetavoti tappahānaṃ vikampābhāvakaraṇena ca samādhānaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesapahānesupi vattabbaṃ. Samādhānaṃ saṇṭhapanaṃ, saṃyamanaṃ vā. Itare cattāroti veramaṇiādayo cattāro dhammā na pahānaṃ viya vohāramattanti adhippāyo. Tato tatoti tamhā tamhā pāṇātipātādito. Tassa tassāti pāṇātipātādikassa saṃvaraṇavasena, tassa tassa vā saṃvarassa vasena. Tadubhayasampayuttacetanāvasenāti veramaṇīhi, saṃvaradhammehi ca sampayuttāya cetanāya vasena. Taṃ taṃ avītikkamantassāti taṃ taṃ pāṇātipātādiṃ avītikkamantassa puggalassa, dhammasamūhassa vā vasena cetaso pavattisabbhāvaṃ sandhāya vuttā. Tasmā ekakkhaṇepi labbhantīti adhippāyo. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa của giới trong các phương diện đoạn trừ v.v..., đoạn văn bắt đầu bằng “Và ở đây” (ettha ca) được khởi đầu. Trong đó, “sự đoạn trừ” (pajahanṃ) là sự diệt do không sanh khởi (anuppādanirodho) được gọi là đoạn trừ (pahānaṃ). Liên quan đến việc nó là một danh từ trừu tượng, câu “không có một pháp nào gọi là sự đoạn trừ” đã được nói đến. Còn về cách mà bản chất pháp (dhammabhāvo) của nó có thể tồn tại, điều đó đã được giải thích ở dưới. Vì như vậy, bản chất giới (sīlabhāvo) của nó rất phù hợp. “Sự đoạn trừ này, sự đoạn trừ kia” (taṃ taṃ pahānaṃ) có nghĩa là sự đoạn trừ này, sự đoạn trừ kia được nói đến như là “sự đoạn trừ sát sanh, sự đoạn trừ trộm cắp”. “Của thiện pháp này, của thiện pháp kia” (tassa tassa kusaladhammassa) có nghĩa là: sự đoạn trừ sát sanh là (nền tảng) cho thiện pháp từ ái v.v...; sự đoạn trừ trộm cắp là (nền tảng) cho thiện pháp bố thí v.v...; như vậy là “của thiện pháp này, của thiện pháp kia”. “Với ý nghĩa là nền tảng” (patiṭṭhānaṭṭhena) có nghĩa là do bản chất là nền tảng. Bởi vì khi có sự đoạn trừ ấy thì (thiện pháp) có mặt, khi không có thì không có mặt, nên nó được gọi là “nền tảng”. Do đó, trong dòng tâm thức nào có sát sanh v.v..., chúng là nguyên nhân gây ra sự dao động, nên sự đoạn trừ chúng được gọi là sự an định (samādhānaṃ) cũng do việc tạo ra sự không dao động. Điều này cũng nên được nói đối với các sự đoạn trừ còn lại. Sự an định (samādhānaṃ) là sự thiết lập vững chắc, hoặc là sự chế ngự (saṃyamanaṃ). “Bốn pháp còn lại” (itare cattāro) có nghĩa là bốn pháp bắt đầu bằng sự cố ý tránh xa (veramaṇi) không phải chỉ là danh từ quy ước như “sự đoạn trừ” (pahānaṃ); đây là chủ ý. “Từ cái này, từ cái kia” (tato tato) nghĩa là từ cái này, từ cái kia, tức là từ sát sanh v.v... “Của cái này, của cái kia” (tassa tassa) nghĩa là do năng lực chế ngự (saṃvaraṇavasena) cái này, cái kia, tức là sát sanh v.v..., hoặc do năng lực của sự chế ngự (saṃvarassa) này, sự chế ngự kia. “Do năng lực của tư tương ưng với cả hai” (tadubhayasampayuttacetanāvasena) nghĩa là do năng lực của tư (cetanā) tương ưng với cả hai, tức là với các pháp cố ý tránh xa (veramaṇīhi) và các pháp chế ngự (saṃvaradhammehi). “Của người không vi phạm điều này, điều kia” (taṃ taṃ avītikkamantassa) có nghĩa là chúng được nói đến liên quan đến sự hiện hữu thực sự của tâm, do năng lực của cá nhân hoặc của nhóm pháp không vi phạm điều này, điều kia, tức là sát sanh v.v... Do đó, chúng có thể đạt được ngay cả trong một sát-na; đây là chủ ý. Sīlasaṃkilesavodānavaṇṇanā Giải Thích Về Sự Ô Nhiễm Và Thanh Tịnh Của Giới 21. Saṃkilissati [Pg.83] tenāti saṃkileso. Ko pana soti āha ‘‘khaṇḍādibhāvo sīlassa saṃkileso’’ti. Vodāyati visujjhati etenāti vodānaṃ, akhaṇḍādibhāvo. Lābhayasādīti ādi-saddena ñātiaṅgajīvitādīnaṃ saṅgaho. Sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā vemajjheti ca idaṃ tesaṃ uddesādipāḷivasena vuttaṃ. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ anukkamo atthi. Khaṇḍanti khaṇḍavantaṃ, khaṇḍitaṃ vā. Chiddanti etthāpi eseva nayo. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya. 21. Do (pháp) ấy mà bị ô nhiễm, vì vậy gọi là sự ô nhiễm (saṃkileso). Sự ô nhiễm ấy là gì? (Vị ấy) đã nói: "Trạng thái bị sứt mẻ v.v... là sự ô nhiễm của giới". Do (pháp) ấy mà được trong sạch, thanh tịnh, vì vậy gọi là sự trong sạch (vodānaṃ), (đó là) trạng thái không bị sứt mẻ v.v... Trong câu "lợi lộc, danh vọng, v.v...", từ "v.v..." (ādi) bao gồm cả thân quyến, thân thể, mạng sống, v.v... Trong bảy uẩn tội, (việc phạm tội) ở đầu, hoặc ở cuối, hoặc ở giữa, điều này được nói theo cách thức của các đoạn Pāli đề mục v.v... của các uẩn tội ấy. Vì rằng không có một thứ tự nào khác của các uẩn tội. `Khaṇḍaṃ` (sứt mẻ) là có sự sứt mẻ, hoặc đã bị sứt mẻ. Trong từ `chiddaṃ` (thủng) này cũng theo phương pháp tương tự. Giống như tấm áo choàng bị rách ở viền, hoặc giống như tấm vải bị rách ở tua. Evanti idāni vuccamānākārena. Methunasaṃyogavasenāti rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvāpattiyā mithunānaṃ idanti methunaṃ, nibandhanaṃ. Methunavasena samāyogo methunasaṃyogo. Idha pana methunasaṃyogo viyāti methunasaṃyogo, tassa vasena. Idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbattanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti taṃ ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍabhāvādivasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho. Kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacārīpaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananhāpanasambāhanasādiyanādi, idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha. `Evaṃ` là theo cách thức sẽ được nói đến bây giờ. Về câu `methunasaṃyogavasena`: Do sự khởi lên của tham ái, do sự đạt đến trạng thái tương tự, việc này của cặp đôi (mithunānaṃ idaṃ) nên gọi là dâm dục (methunaṃ), là sự trói buộc (nibandhanaṃ). Sự giao hợp do dâm dục là sự giao hợp dâm dục (methunasaṃyogo). Tuy nhiên, ở đây, (nó) giống như sự giao hợp dâm dục, nên gọi là sự giao hợp dâm dục (methunasaṃyogo), do năng lực của nó. `Idha` là trong thế gian này. `Ekacco` là một người. `Samaṇo vā brāhmaṇo vā` là sa-môn chỉ do xuất gia, hoặc bà-la-môn chỉ do dòng dõi. `Dvayaṃdvayasamāpattiṃ` là việc cần được thực hiện bởi từng cặp hai người, nghĩa là dâm dục. `Na heva kho samāpajjati` (chắc chắn không thực hiện) có liên hệ (với câu trước). `Ucchādanaṃ` là sự chà xát. `Sambāhanaṃ` là sự xoa bóp. `Sādiyati` là chấp thuận. `Tadassādeti` là thích thú việc chà xát v.v... ấy. `Nikāmeti` là mong muốn. `Vittiṃ` là sự hài lòng. Ở đây, trong câu `idampi kho`, `idaṃ` được nói bằng cách gộp chung lại việc chấp thuận v.v... đã được nói đến, theo phương diện của trạng thái sứt mẻ v.v... Từ `pi` có nghĩa là bao gồm, liên quan đến điều sẽ được nói. Từ `kho` có nghĩa là nhấn mạnh. Điều này được nói ra là: Đối với người tự nhận là sống phạm hạnh, mặc dù không có sự giao hợp của cặp đôi, nhưng có việc chấp thuận sự chà xát, tắm rửa, xoa bóp v.v... của người nữ; điều này cũng vậy, do chắc chắn làm cho phạm hạnh ấy đạt đến trạng thái sứt mẻ v.v..., nên (gọi là) sứt mẻ, là thủng, là lốm đốm, là vằn vện. Lại nữa, do đạt đến trạng thái sứt mẻ v.v... như vậy, vị ấy thực hành phạm hạnh không trong sạch, không phải trong sạch; có liên hệ với sự giao hợp dâm dục, không phải không liên hệ. Và do đó, vị ấy không giải thoát khỏi sanh v.v...; để chỉ rõ điều này, (vị ấy) đã nói câu bắt đầu bằng "điều này được gọi là...". Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto [Pg.84] viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭāti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākārā. Mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāroti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisato diyaḍḍharatanuccappamāṇā kuṭṭaṃ, kuṭṭato adhiko pākāro. `Sañjagghati` là cười lớn tiếng do năng lực của phiền não. `Saṃkīḷati` là vui đùa do năng lực của sự tiếp xúc thân thể. `Saṃkelāyati` là sống trong khi âu yếm người nữ một cách toàn diện. `Cakkhunā` là bằng con mắt của mình. `Cakkhuṃ` là con mắt của người nữ. `Upanijjhāyati` là đến gần rồi nhìn chằm chằm, ngắm nhìn. `Tirokuṭṭaṃ` là phía bên kia của bức tường. `Tiropākāraṃ` cũng tương tự. Người ta nói rằng: bức tường làm bằng đất sét là `kuṭṭaṃ`, (bức tường) làm bằng gạch là `pākāro`. Hoặc bất kỳ bức tường nào có chiều cao một rưỡi ratana (thước) so với chiều cao một người đàn ông là `kuṭṭaṃ`, (bức tường) cao hơn `kuṭṭaṃ` là `pākāro`. Assāti brahmacārīpaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgībhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ. Avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi sīlaṃ. Dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ. Taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesapaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunavirati brahmacariyaṃ. `Assa` là của người tự nhận là sống phạm hạnh. `Pubbe` là trước khi thọ trì giới nguyện. `Kāmaguṇehi` là với các phần của dục. `Samappitaṃ` là được trao cho một cách tốt đẹp, cùng với. `Samaṅgībhūtaṃ` là được trang bị đầy đủ. `Paricārayamānaṃ` là đang vui đùa, hoặc đang được phục vụ. `Paṇidhāya` là sau khi mong mỏi. Trong các từ `sīlena` v.v..., do năng lực của việc thọ trì yama, niyama v.v... nên gọi là giới (sīlaṃ). Do năng lực của việc không vi phạm nên gọi là nguyện (vataṃ). Cả hai cũng là giới (sīlaṃ). Do năng lực của khổ hạnh mà được thực hành nên gọi là nguyện (vataṃ). Hoặc, giới (sīlaṃ) có đặc tính từ bỏ những việc được cho là không nên làm. Nguyện (vataṃ) là sự thực hành đặc biệt về trang phục, ăn uống, phận sự v.v... của người có sự thọ trì tương ứng. Trong mọi trường hợp, khổ hạnh là sự tu tập (tapo). Sự từ bỏ dâm dục là phạm hạnh (brahmacariyaṃ). Sabbasoti anavasesato, sabbesaṃ vā. Abhedenāti avītikkamena. Aparāya ca pāpadhammānaṃ anuppattiyā, guṇānaṃ uppattiyā saṅgahitoti yojanā. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho. Upanandhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa thaddhabhāvalakkhaṇo thambho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Majjanalakkhaṇo mado. Cittavosaggalakkhaṇo pamādo. Ādi-saddena lobhamohaviparītamanasikārādīnaṃ saṅgaho. `Sabbaso` là không còn sót lại, hoặc của tất cả. `Abhedena` là do không vi phạm. Nên hiểu sự liên kết là: và do sự không phát sinh của các ác pháp khác, và do sự phát sinh của các thiện đức, nên được bao gồm. Trong đó, sân (kodho) có đặc tính là phẫn nộ. Oán (upanāho) có đặc tính là cột hận. Gièm pha (makkho) có đặc tính là xóa bỏ công đức của người khác. Cạnh tranh (paḷāso) có đặc tính là xem mình ngang hàng. Tật đố (issā) có đặc tính là ganh tỵ với tài sản của người khác. Xan tham (macchariyaṃ) có đặc tính là che giấu tài sản của mình. Xảo trá (māyā) có đặc tính là che giấu lỗi lầm hiện có. Lừa đảo (sāṭheyyaṃ) có đặc tính là phô bày những đức tính không có. Ngoan cố (thambho) có đặc tính là trạng thái cứng nhắc của tâm. Hơn thua (sārambho) có đặc tính là làm cho hơn người. Mạn (māno) có đặc tính là tự cao. Quá mạn (atimāno) có đặc tính là tự cao quá mức. Kiêu (mado) có đặc tính là say đắm. Phóng dật (pamādo) có đặc tính là buông thả tâm. Từ "v.v..." (ādi) bao gồm cả tham, si, tác ý sai lầm, v.v... Idāni ‘‘akhaṇḍādibhāvo panā’’tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yāni hī’’tiādimāha. Tattha anupahatānīti anupaddutāni. Vivaṭṭūpanissayatāya taṇhādāsabyato mocanena bhujissabhāvakaraṇaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇattā vuttaṃ ‘‘viññūhi pasatthattā’’ti. Samādhisaṃvattanaṃ vā etesaṃ payojanaṃ, samādhisaṃvattane vā niyuttānīti samādhisaṃvattanikāni. Niddānena sassasampatti viya paṭipakkhavigamena sīlasampadā, sā ca tattha [Pg.85] sati dosadassaneti āha ‘‘sīlavipattiyā ca ādīnavadassanenā’’ti. Nisammakārīnaṃ payojanagarukatāya diṭṭhaguṇeyeva sammāpaṭipattīti vuttaṃ ‘‘sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanenā’’ti. Bây giờ, để làm cho ý nghĩa đã được nói trong câu bắt đầu bằng "lại nữa, trạng thái không sứt mẻ v.v..." trở nên rõ ràng hơn, (vị ấy) đã nói câu bắt đầu bằng "vì rằng những (giới) nào...". Trong đó, `anupahatāni` là không bị tổn hại. Do có yểm trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, (các giới này) tạo ra trạng thái tự chủ bằng cách giải thoát khỏi sự nô lệ của ái dục. Do không phải là tiêu chuẩn của những người vô trí, nên được nói là "do được các bậc hiền trí tán thán". Hoặc, lợi ích của chúng là làm phát sinh định; hoặc, chúng được sử dụng để làm phát sinh định, vì vậy chúng được gọi là `samādhisaṃvattanikāni` (những pháp dẫn đến định). Giống như sự thành tựu của mùa màng nhờ việc làm cỏ, sự thành tựu của giới là nhờ sự loại bỏ các pháp đối nghịch; và điều đó (xảy ra) khi có sự thấy rõ tội lỗi trong đó (sự hư hỏng của giới), vì vậy (vị ấy) đã nói "và do thấy rõ sự nguy hại trong sự hư hỏng của giới". Do những người hành động có suy xét xem trọng lợi ích, nên sự thực hành đúng đắn chỉ có trong (việc) đã thấy rõ lợi ích, vì vậy được nói là "và do thấy rõ lợi ích trong sự thành tựu của giới". Tattha sīlavipattiyā ādīnavo sīlasampadāya heṭṭhā dassitaānisaṃsapaṭipakkhato veditabbo, taṃ suviññeyyanti avitthāretvā pakārantarehi dassetuṃ ‘‘apicā’’ti āraddhaṃ. Tattha yathā sīlasampadā sattānaṃ manuññabhāvakāraṇaṃ, evaṃ sīlavipatti amanuññabhāvakāraṇanti āha ‘‘dussīlo…pe… devamanussāna’’nti. Ananusāsanīyo jigucchitabbato. Dukkhitoti sañjātadukkho. Vippaṭisārīti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā paccānutāpī. Dubbaṇṇoti guṇavaṇṇena, kāyavaṇṇena ca virahito. Assāti dussīlassa. Samphassitānaṃ dukkho dukkhāvaho samphasso etassāti dukkhasamphasso. Guṇānubhāvābhāvato appaṃ agghatīti appaggho. Anekavassagaṇikagūthakūpo viyāti anekavassasamūhe sañcitukkārāvāṭo viya. Dubbisodhano sodhetuṃ asakkuṇeyyo. Chavālātaṃ chavaḍāhe santajjanummukkaṃ. Ubhato paribāhiroti sāmaññato, gihibhogato ca parihīno. Sabbesaṃ verī, sabbe vā verī etassāti sabbaverī, so eva sabbaveriko, puriso. Saṃvāsaṃ nārahatīti asaṃvāsāraho. Saddhammeti paṭipattisaddhamme, paṭivedhasaddhamme ca. Trong đó, sự nguy hại của việc giới bị hư hoại nên được hiểu theo cách đối nghịch với những lợi ích của việc đầy đủ giới đã được chỉ ra ở phần dưới. Vì nghĩ rằng điều ấy dễ hiểu, nên không trình bày rộng ra, để chỉ ra bằng những cách khác, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu "hơn nữa". Trong đó, giống như việc đầy đủ giới là nguyên nhân của sự khả ái đối với chúng sanh, cũng vậy, việc giới bị hư hoại là nguyên nhân của sự không khả ái, nên (Đức Thế Tôn) đã nói "người ác giới... cho đến... đối với chư thiên và loài người". Không thể giáo huấn được là do đáng bị ghê tởm. "Bị đau khổ" là có sự đau khổ đã sanh khởi. "Hối hận" là người có sự ăn năn về sau qua câu "than ôi, việc thiện đã không được ta làm" v.v... "Dung sắc xấu xí" là người không có vẻ đẹp của đức hạnh và vẻ đẹp của thân thể. `Assa` là của người ác giới. Sự xúc chạm của người này là sự xúc chạm đau khổ, mang lại đau khổ cho những người xúc chạm, vì vậy gọi là `dukkhasamphasso` (sự xúc chạm gây đau khổ). Vì không có oai lực của đức hạnh nên có giá trị ít, vì vậy gọi là `appaggho` (ít giá trị). "Giống như hố phân của kỹ nữ nhiều năm" là giống như hố phế thải được tích tụ trong nhiều năm. Khó tẩy sạch là không thể làm cho trong sạch được. `Chavālātaṃ` là khúc củi cháy dở ở nơi thiêu xác chết. "Bị loại trừ khỏi cả hai" là bị tổn thất khỏi quả vị Sa-môn và tài sản của người tại gia. Là kẻ thù của tất cả, hoặc tất cả là kẻ thù của người này, vì vậy gọi là `sabbaverī` (kẻ thù của tất cả), chính là `sabbaveriko`, người nam. Không xứng đáng chung sống, vì vậy gọi là `asaṃvāsāraho` (không đáng chung sống). `Saddhamme` là trong pháp hành và trong pháp chứng ngộ. ‘‘Aggikkhandhapariyāye vuttadukkhabhāgitāyā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘dussīlānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Pañcakāmaguṇaparibhogasukhe, parehi kayiramānavandanamānanādisukhe ca assādena gadhitacittā pañcakāma…pe… gadhitacittā, tesaṃ. Te yathāvuttasukhassādā paccayā etassāti tappaccayaṃ. Dukkhanti sambandho. Để chỉ ra một cách rộng rãi ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong câu "do có phần đau khổ đã được nói trong bài kinh ví dụ khối lửa", (chú giải) đã bắt đầu bằng câu "dussīlānañhi" v.v... Trong sự an lạc của việc hưởng thụ năm dục trưởng dưỡng, và trong sự an lạc của việc được người khác đảnh lễ, tôn kính v.v..., những người có tâm tham đắm bởi vị ngọt là những người có tâm tham đắm... năm dục trưởng dưỡng. Của những người ấy. Những vị ngọt của sự an lạc đã được nói như trên là duyên của sự đau khổ này, vì vậy gọi là `tappaccayaṃ` (do duyên ấy). Nên được liên kết với từ `dukkhaṃ` (sự đau khổ). Passatha noti passatha nu, api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ acchivipphuliṅgāni muccantaṃ. Sajotibhūtanti sapabhaṃ samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānamatthaṃ kiṃ maññathāti anumatigahaṇatthaṃ pucchati. Āliṅgetvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti teneva āliṅganena upecca nisīdeyya. Yadatthamettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ, kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha[Pg.86]. Tattha ārocayāmīti āmantemi. Voti tumhe. Paṭivedayāmīti pabodhemi. Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhakāyasamācārāditāya asucissa hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyova hoti, kenacideva vā karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā kataṃ kammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāroti. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chahi dvārehi rāgādikilesānuvassanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā, sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa. Aggikkhandhūpamāya hīnūpamabhūtāyāti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘etadeva tassa vara’’nti. Bhagavā dukkhaṃ dassetvā dukkhaṃ dassetīti sambandho. `Passatha no` là `passatha nu` (các ngươi có thấy chăng?), `api passatha` (các ngươi có thấy không?). `Mahantaṃ` là to lớn, rộng lớn. `Aggikkhandhaṃ` là khối lửa, đống lửa. `Ādittaṃ` là đang cháy, bừng cháy. `Sampajjalitaṃ` là đang rực cháy tứ phía, tung ra những ngọn lửa và tàn lửa. `Sajotibhūtaṃ` là có ánh sáng, trở thành một khối ánh sáng đồng nhất bởi những ngọn lửa bốc lên từ bốn phía. `Taṃ kiṃ maññatha` là "Các ngươi nghĩ sao về điều đó?", (Đức Phật) hỏi để thăm dò ý kiến, rằng "Các ngươi nghĩ thế nào về ý nghĩa mà ta sắp nói đây?". `Āliṅgetvā` là sau khi ôm lấy. `Upanisīdeyya` là nên đến gần và ngồi xuống với chính cái ôm đó. Vì mục đích gì mà ở đây bậc Đạo Sư đã đưa ra việc ôm khối lửa và việc ôm thiếu nữ, để làm rõ mục đích ấy, Ngài đã nói "ārocayāmi" v.v... Trong đó, `ārocayāmi` là Ta tuyên bố. `Vo` là các ngươi. `Paṭivedayāmi` là Ta làm cho hiểu rõ. `Dussīlassa` là của người không có giới, của người thiếu giới hạnh. `Pāpadhammassa` là của người có bản chất thấp hèn do có khuynh hướng xấu ác chính vì sự ác giới. `Asucisaṅkassarasamācārassāti` là của người có hành vi đáng bị nghi ngờ và ghi nhớ, do trở nên không trong sạch vì có thân hành không thanh tịnh v.v... Thật vậy, người ác giới khi thấy một việc gì đó không thích hợp liền đáng bị người khác nghi ngờ rằng "việc này hẳn là do người kia làm", hoặc khi thấy các vị tỳ khưu đang bàn bạc về một công việc nào đó, liền có hành vi đáng bị ghi nhớ do tự mình nghi ngờ rằng "không biết các vị này có biết việc ta đã làm mà bàn bạc chăng?". `Paṭicchannakammantassa` là của người có hành vi cần phải che giấu do đáng bị hổ thẹn. `Assamaṇassa` là của người không phải Sa-môn, của người tự nhận là Sa-môn bằng sự tuyên bố sai trái "ta cũng là Sa-môn" trong các việc như nhận thẻ phiếu v.v... `Abrahmacārissa` là của người không thực hành phạm hạnh do có hạnh kiểm không cao thượng, của người tự nhận là người thực hành phạm hạnh bằng sự tuyên bố sai trái "ta cũng là người thực hành phạm hạnh" trong các dịp lễ Bố-tát v.v... `Antopūtikassa` là của người thối rữa bên trong, do sự hư hoại của giới đã đi vào bên trong bởi nghiệp bất tịnh. `Avassutassa` là của người bị ướt đẫm (phiền não), do bị ướt bởi cơn mưa phiền não như tham ái v.v... từ sáu căn môn. `Kasambujātassa` là của người trở thành như rác rưởi, do có rác rưởi là tham ái v.v... đã sanh khởi, và do đáng bị những người có giới hạnh từ bỏ. Ý nghĩa là bằng ví dụ về khối lửa, một ví dụ thấp kém. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: "Điều này là tốt hơn cho người ấy". Đức Thế Tôn, sau khi đã chỉ ra sự đau khổ, (lại) đang chỉ ra sự đau khổ, đây là sự liên kết. Vāḷarajjuyāti vāḷehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti padhaṃsanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ urābhimukhaṃ, uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhapetvāti attho. `Vāḷarajjuyā` là bằng sợi dây làm bằng lông đuôi ngựa. Vì sợi dây đó rất thô ráp. `Ghaṃseyya` là nên chà xát theo cách làm tổn hại. `Teladhotāya` là được mài bén bằng dầu. `Paccorasmiṃ` là ở trước ngực, hướng về ngực, ý nói là ở giữa ngực. `Ayosaṅkunā` là bằng cái kẹp sắt. `Pheṇuddehakaṃ` là làm cho sủi bọt, ý nói là làm cho sủi bọt nhiều lần. Aggikkhandhāliṅganadukkhatopi adhimattadukkhatāya kaṭukabhūtaṃ dukkhaṃ phalaṃ etassāti aggikkhandhāliṅganadukkhādhikadukkhakaṭukaphalaṃ. Kāmasukhaṃ avijahato bhinnasīlassa dussīlassa kuto tassa sukhaṃ natthevāti adhippāyo. Sādaneti sādiyane. Yanti añjalikammasādanaṃ. Asīlinoti dussīlassa. Upahatanti sīlabyasanena upaddutaṃ. Khatanti kusalamūlānaṃ khaṇanena khataṃ, khaṇitaṃ vā guṇaṃ sarīreti adhippāyo. Sabbabhayehīti attānuvādādisabbabhayehi. Upacārajjhānaṃ upādāya sabbehi adhigamasukhehi. Quả của việc này là sự đau khổ cay đắng do có sự đau khổ tột cùng hơn cả sự đau khổ của việc ôm khối lửa, vì vậy gọi là `aggikkhandhāliṅganadukkhādhikadukkhakaṭukaphalaṃ` (quả đau khổ cay đắng hơn cả sự đau khổ của việc ôm khối lửa). Đối với người ác giới, người có giới bị phá vỡ, người không từ bỏ dục lạc, thì làm sao có được sự an lạc? Ý nói là chắc chắn không có. `Sādane` là trong việc chấp nhận một cách vui thích. `Yaṃ` là sự chấp nhận một cách vui thích hành động chắp tay. `Asīlino` là của người ác giới. `Upahataṃ` là bị phiền não, bị hoại diệt bởi sự hư hoại của giới. `Khataṃ` là bị đào bới, bị phá hủy bởi sự đào bới các cội rễ thiện; hoặc ý nói là đức hạnh trong thân thể bị đào bới, phá hủy. `Sabbabhayehi` là từ tất cả các nỗi sợ hãi như tự khiển trách mình v.v... Từ tất cả các sự an lạc do chứng đắc, bắt đầu từ cận định. Vuttappakāraviparītatoti [Pg.87] sīlavipattiyaṃ vuttākārapaṭipakkhato ‘‘manāpo hoti devamanussāna’’ntiādinā. Kāyagandhopi pāmojjaṃ, sīlavantassa bhikkhuno. Karoti api devānanti ettha ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitāna’’ntiādikā (jā. 2.17.55) gāthā vitthāretabbā. Avighātīti appaṭighātī. Vadhabandhādiparikilesā diṭṭhadhammikā āsavā upaddavā. Samparāyikadukkhānaṃ mūlaṃ nāma dussīlyaṃ. Antamatikkantaṃ accantaṃ, accantaṃ santā accantasantā kilesapariḷāhasaṅkhātadarathānaṃ abhāvena sabbadā santā. Ubbijjitvāti ñāṇutrāsena uttasitvā. Vodāpetabbanti visodhetabbaṃ. Vuttappakāraviparītatoti có nghĩa là do trái ngược với cách thức đã được nói đến trong sự hư hỏng về giới. Bằng câu v.v... “là người khả ái đối với chư thiên và nhân loại.” Trong câu “Kāyagandhopi pāmojjaṃ, sīlavantassa bhikkhuno. Karoti api devānaṃ,” các câu kệ bắt đầu bằng “gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ” (hương thơm của các vị ẩn sĩ đã xuất gia lâu năm) nên được trình bày chi tiết. Avighātīti nghĩa là appaṭighātī (không bị trở ngại). Sự giết chóc, trói buộc v.v... là những phiền não, những lậu hoặc và tai họa trong hiện tại. Sự vô giới quả thật là gốc rễ của khổ đau trong đời sau. Antamatikkantaṃ là accantaṃ (vượt qua giới hạn). Accantaṃ santā là accantasantā (vô cùng tịch tịnh), luôn luôn tịch tịnh do không có sự sầu muộn được gọi là cơn sốt của phiền não. Ubbijjitvāti nghĩa là đã kinh sợ, đã hoảng hốt bởi sự kinh sợ của trí tuệ. Vodāpetabbanti nghĩa là visodhetabbaṃ (cần được thanh lọc). Sīlaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải về Chương Giới Thuyết Minh đã chấm dứt. Iti paṭhamaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần chú giải chương thứ nhất. 2. Dhutaṅganiddesavaṇṇanā 2. Chú Giải về Chương Thuyết Minh các Hạnh Đầu-đà 22. Appā [Pg.88] icchā etassāti appiccho, paccayagedharahito. Tassa bhāvo appicchatā, alobhajjhāsayatāti attho. Samaṃ tuṭṭhi, santena, sakena vā tuṭṭhi santuṭṭhi, santuṭṭhi eva santuṭṭhitā, aññaṃ apatthetvā yathāladdhehi itarītarehi paccayehi paritussanā. Santuṭṭhitādīhīti ta-kāro vā padasandhikaro. ‘‘Santuṭṭhiādīhī’’ti vā pāṭho. Te guṇeti te sīlavodānassa hetubhūte appicchatādiguṇe. Sampādetunti sampanne kātuṃ. Te hi sīlavisuddhiyā paṭiladdhamattā hutvā dhutadhammehi sampannatarā honti. Dhutaṅgasamādānanti kilesānaṃ dhunanakaaṅgānaṃ viddhaṃsanakāraṇānaṃ sammadeva ādānaṃ. Evanti evaṃ sante, dhutaṅgasamādāne kateti attho. Assa yogino. Sallekho kilesānaṃ sammadeva likhanā chedanā tanukaraṇaṃ. Paviveko cittavivekassa upāyabhūtā vivekaṭṭhakāyatā. Apacayo yathā paṭipajjanato kilesā naṃ apacinanti na ācinanti, tathā paṭipajjanā. Vīriyārambho anuppannānaṃ pāpadhammānaṃ anuppādanādivasena āraddhavīriyatā. Subharatā yathāvuttaappicchabhāvādisiddhā upaṭṭhakānaṃ sukhabharaṇīyatā suposatā. Ādi-saddena appakiccatāsallahukavuttiādike saṅgaṇhāti. Sīlañceva yathāsamādinnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena suparisuddhaṃ bhavissati. Vatāni ca dhutadhammā ca sampajjissanti sampannā bhavissanti, nipphajjissanti vā. Yā thirabhūtā itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanasantuṭṭhi porāṇānaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ paveṇibhāvena ṭhitā, tattha patiṭṭhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘porāṇe ariyavaṃsattaye patiṭṭhāyā’’ti. Bhāvanā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti bhāvanārāmo, tabbhāvo bhāvanārāmatā, samathavipassanābhāvanāsu yuttappayuttatā. Yasmā adhigamāraho bhavissati, tasmāti sambandho. 22. Appiccho là người có ít ham muốn (appā icchā etassa), là người không tham đắm các vật dụng. Trạng thái của người ấy là appicchatā (thiểu dục), nghĩa là có khuynh hướng vô tham. Santuṭṭhi là sự tri túc một cách quân bình, hoặc là sự tri túc với những gì hiện có, hoặc với những gì của riêng mình; santuṭṭhi chính là santuṭṭhitā (tính tri túc), là sự hài lòng với các vật dụng bất kỳ đã nhận được theo như chúng được nhận, không mong cầu cái khác. Trong từ santuṭṭhitādīhi, mẫu tự ta là để nối từ. Hoặc bản kinh là santuṭṭhiādīhi. Te guṇe (những đức tính ấy) là những đức tính thiểu dục v.v... vốn là nhân cho sự trong sạch của giới. Sampādetunti là để làm cho được thành tựu. Vì rằng, những đức tính ấy, sau khi chỉ vừa mới đạt được nhờ sự trong sạch của giới, chúng trở nên thành tựu hơn nhờ các pháp đầu-đà. Dhutaṅgasamādānaṃ (sự thọ trì hạnh đầu-đà) là sự thọ nhận một cách chân chánh những yếu tố rũ bỏ, những nguyên nhân phá hủy các phiền não. Evanti có nghĩa là: khi sự thọ trì hạnh đầu-đà được thực hiện như vậy. Của vị hành giả ấy. Sallekho (sự làm cho hao mòn) là sự gọt giũa, cắt bỏ, làm cho mỏng đi các phiền não một cách chân chánh. Paviveko (sự viễn ly) là trạng thái có thân ở nơi vắng vẻ, vốn là phương tiện cho tâm viễn ly. Apacayo (sự không tích lũy) là sự thực hành theo cách mà các phiền não không tăng trưởng, không tích lũy. Vīriyārambho (sự tinh tấn) là trạng thái có nghị lực đã được khởi phát qua việc không cho các ác pháp chưa sanh được sanh khởi v.v... Subharatā (sự dễ nuôi) là suposatā (tính dễ nuôi), là sự dễ dàng nuôi dưỡng đối với các vị thí chủ, được thành tựu nhờ trạng thái thiểu dục v.v... đã được nói đến. Bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm cả sự ít phận sự, sự sống nhẹ nhàng v.v... Giới đã được thọ trì đúng cách sẽ trở nên hoàn toàn trong sạch do sự xa lìa các pháp đối nghịch. Các hạnh nguyện và các pháp đầu-đà cũng sẽ được thành tựu, sẽ trở nên viên mãn, hoặc sẽ được hoàn thành. Sự tri túc với bất kỳ y, vật thực, sàng tọa nào, vốn đã trở nên vững chắc, đã tồn tại như là truyền thống của các bậc Thánh xưa, như chư Phật v.v...; nhắm đến trạng thái an trú trong đó, ngài đã nói “an trú trong ba Thánh chủng của các bậc cổ nhân.” Bhāvanārāmo là người có sự thích thú (ārāmo) trong việc tu tập (bhāvanā) theo nghĩa là điều đáng để vui thích; trạng thái của người ấy là bhāvanārāmatā (sự thích thú trong tu tập), là sự chuyên tâm trong việc tu tập chỉ và quán. Mối liên hệ là: “bởi vì vị ấy sẽ xứng đáng để chứng đắc, cho nên...” Lābhasakkārādi taṇhāya āmasitabbato, lokapariyāpannatāya ca lokāmisaṃ. Nibbānādhigamassa anulomato anulomapaṭipadā vipassanābhāvanā. Atthatoti vacanatthato. Pabhedatoti vibhāgato. Bhedatoti vināsato. Dhutādīnanti dhutadhutavādadhutadhammadhutaṅgānaṃ. Samāsabyāsatoti saṅkhepavitthārato. Lợi lộc, cung kính, v.v... được gọi là lokāmisaṃ (thế lợi) vì chúng được ái dục chạm đến, và vì chúng thuộc về thế gian. Sự tu tập thiền quán là anulomapaṭipadā (pháp hành thuận thứ) vì nó thuận theo sự chứng đắc Niết-bàn. Atthatoti nghĩa là theo nghĩa của từ. Pabhedatoti nghĩa là theo sự phân loại. Bhedatoti nghĩa là theo sự phá vỡ. Dhutādīnanti là của dhuta (người rũ bỏ), dhutavāda (người thuyết về sự rũ bỏ), dhutadhamma (pháp rũ bỏ), và dhutaṅga (hạnh rũ bỏ). Samāsabyāsatoti nghĩa là theo cách tóm tắt và chi tiết. 23. Rathikāti [Pg.89] racchā. Saṅkārakūṭādīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Abbhuggataṭṭhenāti ussitaṭṭhena. ‘‘Nadiyā kūla’’ntiādīsu viya samussayattho kūla-saddoti āha ‘‘paṃsukūlamiva paṃsukūla’’nti. Ku-saddo kucchāyaṃ ula-saddo gatiatthoti āha ‘‘kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hotī’’ti, paṃsu viya kucchitaṃ ulati pavattatīti vā paṃsukūlaṃ. Paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ uttarapadalopena, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko, yathā ‘‘āpūpiko’’ti. Aṅgati attano phalaṃ paṭicca hetubhāvaṃ gacchatīti aṅgaṃ, kāraṇaṃ. Yena puggalo ‘‘paṃsukūliko’’ti vuccati, so samādānacetanāsaṅkhāto dhammo paṃsukūlikassa aṅganti paṃsukūlikaṅgaṃ. Tenāha ‘‘paṃsukūlikassā’’tiādi. Tassāti samādānassa. Samādiyati etenāti samādānaṃ, cetanā. 23. Rathikāti là racchā (đường xe). Saṅkārakūṭādīnanti là sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định. Abbhuggataṭṭhenāti có nghĩa là ussitaṭṭhena (cao lên). Giống như trong các câu “bờ (kūla) sông” v.v..., từ kūla có nghĩa là chất đống lên, do đó ngài nói paṃsukūlamiva paṃsukūlaṃ (y phấn tảo giống như đống rác). Âm ku có nghĩa là đáng ghê tởm, âm ula có nghĩa là đi đến; do đó ngài nói “có nghĩa là đi đến trạng thái đáng ghê tởm.” Hoặc, paṃsukūlaṃ là vì nó diễn tiến (ulati) một cách đáng ghê tởm (kucchitaṃ) như bụi đất (paṃsu). Paṃsukūlaṃ là sự mặc y phấn tảo, do lược bỏ từ sau. Người có thói quen (sīlaṃ) đó (taṃ) là paṃsukūliko, giống như āpūpiko (người có thói quen ăn bánh). Aṅgaṃ (yếu tố) là vì nó đi đến (aṅgati) trạng thái làm nhân, tùy thuộc vào quả của chính nó; có nghĩa là nguyên nhân. Pháp nào mà nhờ đó một người được gọi là paṃsukūliko, pháp đó, được gọi là tư thọ trì, là yếu tố (aṅgaṃ) của người mặc y phấn tảo (paṃsukūlikassa), do đó là paṃsukūlikaṅgaṃ. Do đó ngài nói paṃsukūlikassā v.v... Tassāti là của sự thọ trì. Samādānaṃ là cái mà nhờ đó người ta thọ trì; có nghĩa là tư tâm sở. Eteneva nayenāti yathā paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃsīlo paṃsukūliko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘paṃsukūlikaṅga’’nti vuttaṃ, evaṃ eteneva vacanatthanayena ticīvaradhāraṇaṃ ticīvaraṃ, taṃsīlo tecīvariko, tassa aṅgaṃ samādānacetanā ‘‘tecīvarikaṅga’’nti veditabbaṃ. Saṅghāṭiādīsu eva tīsu cīvaresu ticīvarasamaññā, na kaṇḍupaṭicchādivassikasāṭikādīsūti tāni sarūpato dassento ‘‘saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhāta’’nti āha. Eteneva nayenāti: Theo phương pháp này. Giống như đã nói rằng: sự mặc y phấn tảo là paṃsukūlaṃ, người có thói quen đó là paṃsukūliko, yếu tố của người ấy là tư thọ trì, gọi là paṃsukūlikaṅgaṃ; tương tự, theo cùng phương pháp giải thích từ này, nên hiểu rằng: sự mang ba y là ticīvaraṃ, người có thói quen đó là tecīvariko, yếu tố của người ấy là tư thọ trì, gọi là tecīvarikaṅgaṃ. Tên gọi ticīvara (tam y) chỉ dành cho ba y là y tăng-già-lê v.v..., chứ không phải cho y che ghẻ, y tắm mưa v.v... Do đó, để chỉ rõ bản chất của chúng, ngài nói “được gọi là y tăng-già-lê, y vai trái, và nội y.” Taṃ piṇḍapātanti parehi diyyamānānaṃ piṇḍānaṃ patte patanasaṅkhātaṃ piṇḍapātaṃ, taṃ uñchatīti piṇḍapātiko, yathā bādariko sāmākiko. Piṇḍapāti eva piṇḍapātiko, yathā bhaddo eva bhaddako. Avakhaṇḍanaṃ vicchindanaṃ nirantaramappavatti. Tappaṭikkhepato anavakhaṇḍanaṃ avicchindanaṃ nirantarappavatti. Saha apadānenāti saha anavakhaṇḍanena. Sapadānanti padassa kiriyāvisesanabhāvaṃ, yattha ca taṃ anavakhaṇḍanaṃ, tañca dassetuṃ ‘‘avakhaṇḍanarahitaṃ anugharanti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Ekāsaneti iriyāpathantarena anantaritāya ekāyayeva nisajjāya. Patte piṇḍoti ettha vatthubhedo idhādhippeto, na sāmaññaṃ. Eva-kāro ca luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘kevalaṃ ekasmiṃyeva patte’’ti āha. Uttarapadalopaṃ katvā ayaṃ niddesoti dassento ‘‘pattapiṇḍagahaṇe pattapiṇḍasaññaṃ katvā’’ti āha. Esa nayo ito paresupi. Về câu "taṃ piṇḍapātaṃ": piṇḍapātaṃ là sự rơi vào bát của những vật thực đang được người khác dâng cúng, vị ấy tìm kiếm (uñchati) sự rơi của vật thực ấy (taṃ), vì vậy gọi là piṇḍapātiko, giống như bādariko (người tìm trái táo) và sāmākiko (người tìm hạt lúa sama). Chính piṇḍapātī là piṇḍapātiko, giống như chính bhaddo là bhaddako. Avakhaṇḍanaṃ là sự cắt đứt, sự không diễn tiến liên tục không gián đoạn. Do phủ định điều đó, anavakhaṇḍanaṃ là sự không cắt đứt, sự diễn tiến liên tục không gián đoạn. Saha apadānena nghĩa là cùng với sự không cắt đứt. Để chỉ ra rằng từ sapadānaṃ là một trạng từ chỉ cách thức, và để chỉ ra nơi mà sự không cắt đứt ấy (diễn ra), nên đã nói rằng: "được nói là đi khất thực tuần tự không bỏ sót nhà". Ekāsane nghĩa là trong một lần ngồi duy nhất, không bị gián đoạn bởi một oai nghi khác. Ở đây, trong câu patte piṇḍo, sự khác biệt về vật (vatthubhedo) được chủ trương, chứ không phải (ý nghĩa) chung chung. Và để chỉ ra rằng từ eva đã bị lược bỏ khi trình bày, ngài đã nói: "chỉ trong một cái bát duy nhất". Để chỉ ra rằng sự trình bày này được thực hiện bằng cách lược bỏ từ phía sau, ngài đã nói: "sau khi đặt tên pattapiṇḍa cho việc nhận vật thực trong bát". Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những (hạnh) sau đây. Pacchābhattaṃ [Pg.90] nāma pavāraṇato pacchā laddhabhattaṃ eva. Khalu-saddassa paṭisedhatthavācakattā tena samānatthaṃ na-kāraṃ gahetvā āha ‘‘na pacchābhattiko’’ti. Sikkhāpadassa visayo sikkhāpadeneva paṭikkhitto. Yo tassa avisayo, so eva samādānassa visayoti āha ‘‘samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassā’’ti. Abbhokāse nivāso abbhokāso. Susāne nivāso susānaṃ, taṃ sīlaṃ assātiādinā sabbaṃ vattabbanti āha ‘‘eseva nayo’’ti. Yathāsanthataṃ viya yathāsanthataṃ, ādito yathāuddiṭṭhaṃ. Taṃ hesa ‘‘idaṃ bahumaṅkuṇaṃ duggandhapavāta’’ntiādivasena appaṭikkhipitvāva sampaṭicchati. Tenevāha ‘‘idaṃ tuyha’’ntiādi. Sayananti nipajjanamāha. Tena tena samādānenāti tena tena paṃsukūlikaṅgādikassa samādānena dhutakilesattāti viddhaṃsitakilesattā, tadaṅgavasena pahīnataṇhupādānādipāpadhammattāti attho. Yehi taṃ kilesadhunanaṃ, tāniyeva idha dhutassa bhikkhuno aṅgānīti adhippetāni, na aññāni yāni kānici, aññena vā dhutassāti ayamattho atthato āpanno. ‘‘Ñāṇaṃ aṅgaṃ etesa’’nti iminā ñāṇapubbakataṃ tesaṃ samādānassa vibhāveti. Paṭipattiyāti sīlādisammāpaṭipattiyā. Samādiyati etenāti samādānaṃ, samādānavasena pavattā cetanā, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ – Pacchābhattaṃ gọi là vật thực nhận được sau khi đã từ chối (ăn thêm). Vì từ khalu có nghĩa là phủ định, nên lấy chữ na có cùng nghĩa với nó mà nói rằng "na pacchābhattiko". Đối tượng của học giới đã bị từ chối bởi chính học giới. Cái gì không phải là đối tượng của học giới ấy, chính cái đó là đối tượng của sự thọ trì, vì vậy ngài nói "của việc ăn thêm đã bị từ chối do sự thọ trì". Sự ở tại nơi trống trải là abbhokāso. Sự ở tại nghĩa địa là susānaṃ. Nên nói tất cả (các hạnh khác) theo cách "việc ấy là giới của vị ấy", v.v... vì vậy ngài nói "đây chính là phương pháp". Yathāsanthataṃ giống như yathāsanthataṃ (như đã được sắp đặt), ban đầu là như đã được chỉ định. Vị ấy quả thực chấp nhận chỗ ở đó mà không từ chối với lý do rằng "chỗ này nhiều rệp, có mùi hôi và gió lùa", v.v... Chính vì thế ngài nói "đây là của ngài", v.v... Sayanaṃ là nói đến việc nằm xuống. Tena tena samādānena nghĩa là do sự thọ trì các hạnh đầu đà như hạnh phấn tảo y, v.v... dhutakilesattā nghĩa là do có các phiền não đã bị rũ sạch, nghĩa là do có các ác pháp như ái, thủ, v.v... đã được đoạn trừ bằng cách đoạn trừ từng phần. Những (pháp) nào dùng để rũ sạch phiền não, chính những pháp ấy ở đây được chủ trương là các chi phần của vị tỳ khưu đã rũ sạch (phiền não), chứ không phải bất kỳ pháp nào khác, hoặc (chi phần) của người đã được rũ sạch bởi (pháp) khác; ý nghĩa này được suy ra theo nghĩa. Bằng câu "Trí tuệ là chi phần của những hạnh này", ngài giải thích rằng sự thọ trì các hạnh ấy có trí tuệ đi trước. Paṭipattiyā là do sự thực hành đúng đắn như giới, v.v... Người ta thọ trì bằng pháp này, vì vậy gọi là samādānaṃ (sự thọ trì); đó là tư tâm sở phát sinh do sự thọ trì. Những hạnh này có đặc tính là tư tâm sở thọ trì ấy, vì vậy chúng có đặc tính là tư tâm sở thọ trì. Điều này cũng đã được nói trong Chú giải: ‘‘Samādānakiriyāya, sādhakatamabhāvato; Sampayuttadhammā yenāti, karaṇabhāvena dassitā’’ti. "Do là phương tiện hữu hiệu nhất cho hành động thọ trì, các pháp tương ưng đã được chỉ ra bằng cách dùng công cụ cách qua từ yena." Samādānacetanāya gahaṇaṃ taṃmūlakattā pariharaṇacetanāpi dhutaṅgameva. Attanā, parammukhena ca kusalabhaṇḍassa bhusaṃ viluppanaṭṭhena loluppaṃ taṇhācāro, tassa viddhaṃsanakiccattā loluppaviddhaṃsanarasāni. Tato eva nilloluppabhāvena paccupatiṭṭhanti, taṃ vā paccupaṭṭhāpentīti nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni. Ariyadhammapadaṭṭhānānīti parisuddhasīlādisaddhammapadaṭṭhānāni. Việc đề cập đến tư tâm sở thọ trì là vì nó là gốc rễ, (do đó) tư tâm sở thực hành cũng chính là hạnh đầu đà. Loluppaṃ là sự vận hành của ái dục, vì nó có đặc tính cướp đoạt một cách thô bạo kho tàng thiện pháp của chính mình và của người khác. Vì có phận sự phá hủy ái dục đó, nên (các hạnh đầu đà) có công năng là phá hủy ái dục. Chính vì thế, chúng hiện khởi với trạng thái không tham lam, hoặc chúng làm cho trạng thái không tham lam hiện khởi, vì vậy chúng có sự hiện khởi là trạng thái không tham lam. Ariyadhammapadaṭṭhānāni nghĩa là có các thiện pháp như giới thanh tịnh, v.v... làm nhân cận. Bhagavatova santike samādātabbānīti idaṃ antarā avicchedanatthaṃ vuttaṃ, rañño santike paṭiññātārahassa atthassa tadupajīvino ekaṃsato avisaṃvādanaṃ viya. Sesānaṃ santike samādānepi eseva nayo. Ekasaṅgītikassāti [Pg.91] pañcasu dīghanikāyādīsu nikāyesu ekanikāyikassa. Aṭṭhakathācariyassāti yassa aṭṭhakathātantiyeva visesato paguṇā, tassa. Etthāti attanāpi samādānassa ruhane. Jeṭṭhakabhātu dhutaṅgappicchatāya vatthūti so kira thero nesajjiko, tassa taṃ na koci jānāti. Athekadivasaṃ rattiyā sayanapiṭṭhe nisinnaṃ vijjulatobhāsena disvā itaro pucchi ‘‘kiṃ, bhante, tumhe nesajjikā’’ti. Thero dhutaṅgappicchatāya tāvadeva nipajjitvā pacchā samādiyīti evamāgataṃ vatthu. Câu "nên được thọ trì nơi chính Đức Thế Tôn" này được nói ở giữa để không bị gián đoạn, giống như việc một người sống nương nhờ vào vua thì nhất quyết không làm sai lệch công việc đã được giao phó nơi nhà vua. Ngay cả khi thọ trì nơi những vị khác, phương pháp cũng như vậy. Ekasaṅgītika là người thông thuộc một bộ Nikāya trong năm bộ như Trường Bộ, v.v... Aṭṭhakathācariya là vị nào đặc biệt thông thạo văn hệ Chú giải. Ettha (ở đây) nghĩa là trong việc thành tựu sự thọ trì của chính mình. Câu chuyện về vị huynh trưởng có ít ham muốn về hạnh đầu đà: Vị trưởng lão ấy nghe nói là người thực hành hạnh không nằm. Không ai biết điều đó của ngài. Rồi một hôm, vào ban đêm, người em thấy ngài đang ngồi trên giường ngủ qua ánh chớp, liền hỏi: "Thưa ngài, ngài có phải là người thực hành hạnh không nằm không?". Vị trưởng lão, do có ít ham muốn về hạnh đầu đà, liền nằm xuống ngay lúc đó rồi sau đó mới thọ trì lại. Câu chuyện được truyền lại như vậy. 1. Paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā 1. Luận giải về hạnh Phấn Tảo Y 24. Gahapatidānacīvaranti ettha dāyakabhāvena samaṇāpi ukkaṭṭhassa gahapatipakkhaṃyeva paviṭṭhāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pabbajito gaṇhissatī’’ti ṭhapitakaṃ siyā gahapaticīvaraṃ, na pana gahapatidānacīvaranti tādisaṃ nivattetuṃ dānaggahaṇaṃ. Aññatarenāti ettha samādānavacanena tāva samādinnaṃ hotu, paṭikkhepavacanena pana kathanti? Atthato āpannattā. Yathā ‘‘devadatto divā na bhuñjatī’’ti vutte ‘‘rattiyaṃ bhuñjatī’’ti atthato āpannameva hoti, tassa āhārena vinā sarīraṭṭhiti natthīti, evamidhāpi bhikkhuno gahapatidānacīvare paṭikkhitte tadaññacīvarappaṭiggaho atthato āpanno eva hoti, cīvarena vinā sāsane ṭhiti natthīti. 24. Ở đây, trong câu Gahapatidānacīvaraṃ, cần hiểu rằng ngay cả các vị sa-môn, với tư cách là người dâng cúng, cũng được xếp vào phía gia chủ đối với vị (hành giả) bậc cao. Y được đặt (với ý nghĩ) "vị xuất gia sẽ lấy" có thể là y của gia chủ, nhưng không phải là y do gia chủ dâng cúng. Để loại trừ loại y như vậy, từ dāna (sự dâng cúng) được dùng. Ở đây, trong câu aññatarena, việc thọ trì có thể được thực hiện bằng lời thọ trì. Nhưng làm thế nào (việc thọ trì được thực hiện) bằng lời từ chối? (Đáp:) Do được suy ra theo nghĩa. Giống như khi nói "Devadatta không ăn ban ngày", thì theo nghĩa, suy ra rằng "anh ta ăn ban đêm", vì thân thể của anh ta không thể tồn tại nếu không có thức ăn. Tương tự như vậy, ở đây, khi y do gia chủ dâng cúng bị vị tỳ khưu từ chối, thì việc thọ nhận y khác được suy ra theo nghĩa, vì (vị ấy) không thể tồn tại trong giáo pháp nếu không có y. Evaṃ samādinnadhutaṅgenātiādividhānaṃ paṃsukūlikaṅge paṭipajjanavidhi. Susāne laddhaṃ sosānikaṃ. Taṃ pana yasmā tattha kenaci chaḍḍitattā patitaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘susāne patitaka’’nti. Evaṃ pāpaṇikampi daṭṭhabbaṃ. Tālaveḷimaggo nāma mahāgāme ekā vīthi. Anurādhapureti ca vadanti. Ḍaḍḍho padeso etassāti ḍaḍḍhappadesaṃ, vatthaṃ. Magge patitakaṃ bahudivasātikkantaṃ gahetabbanti vadanti. ‘‘Dvattidivasātikkanta’’nti apare. Thokaṃ rakkhitvāti katipayaṃ kālaṃ āgametvā. Vātāhatampi sāmikānaṃ satisammosena patitasadisanti ‘‘sāmike apassantena gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tasmā thokaṃ āgametvā gahetabbaṃ. Những câu bắt đầu bằng ‘Evaṃ samādinnadhutaṅgena’ là phương thức thực hành trong hạnh phấn tảo y. Y phục lượm được ở nghĩa địa được gọi là sosānika (thuộc về nghĩa địa). Nhưng vì y phục ấy ở nơi đó bị rơi rớt do có người nào đó vất bỏ, do đó được gọi là “vật bị rơi rớt ở nghĩa địa.” Tương tự, cũng nên hiểu về y phục lượm ở cửa tiệm. Con đường tên Tālaveḷimagga là một con phố ở làng Mahāgāma. Và có người nói là (con phố ấy) ở thành Anurādhapura. Tấm vải có một phần bị cháy được gọi là ḍaḍḍhappadesaṃ (có phần bị cháy). Có người nói rằng tấm vải bị rơi rớt trên đường, sau khi đã trôi qua nhiều ngày, thì nên lượm lấy. Các vị khác nói là “sau khi đã trôi qua hai ba ngày.” (Cụm từ) ‘Thokaṃ rakkhitvā’ (sau khi chờ đợi một chút) có nghĩa là sau khi chờ đợi một khoảng thời gian. Ngay cả tấm vải bị gió thổi bay cũng giống như vật bị rơi rớt do người chủ đãng trí, nên có lời dạy rằng: “Khi không thấy người chủ thì được phép lượm lấy.” Do đó, nên chờ đợi một chút rồi hãy lượm lấy. ‘‘Saṅghassa demā’’ti dinnaṃ, coḷakabhikkhāvasena laddhañca laddhakālato paṭṭhāya ‘‘samaṇacīvaraṃ siyā nu kho, no’’ti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘na taṃ paṃsukūla’’nti vuttaṃ. Na hi taṃ tevīsatiyā uppattiṭṭhānesu katthaci pariyāpannaṃ. Idāni imināva pasaṅgena yaṃ bhikkhudattiye lakkhaṇapattaṃ [Pg.92] paṃsukūlaṃ, tassa ca ukkaṭṭhānukkaṭṭhavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhudattiyepī’’tiādi vuttaṃ. Tattha gāhetvā vā dīyatīti saṅghassa vā gaṇassa vā dentehi yaṃ cīvaraṃ vassaggena pāpetvā bhikkhūnaṃ dīyati. Senāsanacīvaranti senāsanaṃ kāretvā ‘‘etasmiṃ senāsane vasantā paribhuñjantū’’ti dinnacīvaraṃ. Na taṃ paṃsukūlanti apaṃsukūlabhāvo pubbe vuttakāraṇato, gāhetvā dinnattā ca. Tenāha ‘‘no gāhāpetvā dinnameva paṃsukūla’’nti. Tatrapīti yaṃ gāhetvā na dinnaṃ bhikkhudattiyaṃ, tatrapi yena bhikkhunā cīvaraṃ dīyati, tassa lābhe, dāne ca visuṃ visuṃ ubhayattha ādaragāravānaṃ sabbhāvato, tadabhāvato ca bhikkhudattiyassa ekatosuddhi ubhatosuddhi anukkaṭṭhatā hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ dāyakehī’’tiādi vuttaṃ, pādamūle ṭhapetvā dinnakaṃ samaṇenāti adhippāyo. Yassa kassacīti ukkaṭṭhādīsu yassa kassaci. Ruciyāti chandena. Khantiyāti nijjhānakkhantiyā. Để xua tan nghi ngờ rằng: “Y phục được dâng cúng với ý nghĩ ‘Chúng con xin dâng đến Tăng đoàn,’ và y phục nhận được qua việc khất thực vải vụn, kể từ lúc nhận được, liệu có phải là y của sa-môn hay không?”, nên có lời dạy rằng: “Đó không phải là y phấn tảo.” Thật vậy, y phục ấy không nằm trong bất kỳ nơi nào trong hai mươi ba nơi phát sinh (y phấn tảo). Bây giờ, nhân dịp này, để chỉ ra y phấn tảo nào đạt được đặc tính trong số các y do tỳ-khưu dâng cúng, và sự phân biệt cao quý và không cao quý của nó, nên đã nói những câu bắt đầu bằng ‘bhikkhudattiyepi’. Trong đó, ‘gāhetvā vā dīyati’ (được dâng cúng sau khi đã được nhận) là y phục mà những người dâng cúng đến Tăng đoàn hoặc đến một nhóm tỳ-khưu, sau khi đã được phân chia theo thứ tự hạ lạp, rồi mới dâng đến các tỳ-khưu. Y phục trú xứ là y phục được dâng cúng sau khi đã xây dựng trú xứ với ý nghĩ “Mong rằng các vị tỳ-khưu trú ngụ trong trú xứ này hãy sử dụng.” (Nói rằng) “đó không phải là y phấn tảo” là do trạng thái không phải y phấn tảo vì lý do đã nêu trước đây, và vì nó được dâng cúng sau khi đã được nhận (theo thứ tự). Do đó, ngài nói “chỉ y phục được dâng cúng mà không qua sự sắp đặt để nhận mới là y phấn tảo.” Trong đó nữa, y phục do tỳ-khưu dâng cúng mà không qua sự sắp đặt để nhận, trong trường hợp đó nữa, tùy thuộc vào sự hiện hữu hay không hiện hữu của lòng tôn kính và trân trọng ở cả hai phương diện, tức là khi vị tỳ-khưu dâng y nhận được nó và khi vị ấy dâng cúng nó, một cách riêng biệt hoặc cả hai, mà y phục do tỳ-khưu dâng cúng có thể là thanh tịnh một phía, thanh tịnh cả hai phía, hoặc không cao quý. Để chỉ ra ý nghĩa này, những câu bắt đầu bằng ‘yaṃ dāyakehi’ đã được nói. Ý nghĩa là y phục được một sa-môn dâng cúng bằng cách đặt dưới chân. ‘Của bất kỳ ai’ tức là của bất kỳ ai trong số các bậc cao quý v.v... ‘Theo sở thích’ tức là theo ý muốn. ‘Theo sự chấp nhận’ tức là bằng sự chấp nhận sau khi đã suy xét. Nissayānurūpapaṭipattisabbhāvoti upasampannasamanantaraṃ ācariyena vuttesu catūsu nissayesu attanā yathāpaṭiññātadutiyanissayānurūpāya paṭipattiyā vijjamānatā. Ārakkhadukkhābhāvoti cīvarārakkhanadukkhassa abhāvo paṃsukūlacīvarassa alobhanīyattā. Paribhogataṇhāya abhāvo savisesalūkhasabhāvattā. Pāsādikatāti paresaṃ pasādāvahatā. Appicchatādīnaṃ phalanipphatti dhutaṅgapariharaṇassa appicchatādīhiyeva nipphādetabbato. Dhutadhamme samādāya vattanaṃ yāvadeva upari sammāpaṭipattisampādanāyāti vuttaṃ ‘‘sammāpaṭipattiyā anubrūhana’’nti. Mārasenavighātāyāti mārassa, mārasenāya ca vihananāya viddhaṃsanāya. Kāyavācācittehi yato saṃyatoti yati, bhikkhu. Dhāritaṃ yaṃ lokagarunā paṃsukūlaṃ, taṃ ko na dhāraye, yasmā vā lokagarunā paṃsukūlaṃ dhāritaṃ, tasmā ko taṃ na dhārayeti yojanā yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhibhāvato. Paṭiññaṃ samanussaranti upasampadamāḷe ‘‘āma bhante’’ti ācariyapamukhassa saṅghassa sammukhā dinnaṃ paṭiññaṃ samanussaranto. ‘Sự hiện hữu của việc thực hành phù hợp với pháp y chỉ’ là sự hiện hữu của việc thực hành phù hợp với pháp y chỉ thứ hai mà chính mình đã cam kết trong số bốn pháp y chỉ được vị thầy tế độ nói đến ngay sau khi thọ cụ túc giới. ‘Không có khổ trong việc gìn giữ’ là không có cái khổ của việc gìn giữ y phục, vì y phấn tảo không phải là vật đáng tham muốn. Không có ái dục trong việc sử dụng là vì (y phấn tảo) có bản chất thô sơ đặc biệt. ‘Sự đáng kính’ là khả năng mang lại đức tin cho người khác. Sự thành tựu kết quả của thiểu dục v.v... là vì việc thực hành hạnh đầu-đà phải được hoàn thành chính bằng thiểu dục v.v... Việc thọ trì và thực hành các pháp đầu-đà chỉ nhằm mục đích thành tựu chánh hạnh cao hơn, do đó được nói là ‘sự hỗ trợ cho chánh hạnh.’ ‘Để tiêu diệt quân ma’ là để đánh bại và hủy diệt ma vương và quân đội của ma. Vị nào được thu thúc tốt đẹp qua thân, khẩu, ý, vị ấy là yati (người tự chế), tức là tỳ-khưu. Y phấn tảo nào đã được bậc Đạo Sư của thế gian đắp, ai lại không đắp y ấy? Hoặc, vì y phấn tảo đã được bậc Đạo Sư của thế gian đắp, do đó ai lại không đắp y ấy? Cách kết nối câu như vậy là do mối quan hệ cố định giữa các từ ‘yaṃ’ và ‘taṃ’. ‘Tưởng nhớ lại lời cam kết’ là đang tưởng nhớ lại lời cam kết đã đưa ra trước sự hiện diện của Tăng đoàn do vị thầy tế độ đứng đầu tại giới đàn cụ túc với câu “Vâng, thưa ngài.” Iti paṃsukūlikaṅgakathāvaṇṇanā. Đây là phần giải về hạnh phấn tảo y. 2. Tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā 2. Giải về hạnh tam y 25. Catutthakacīvaranti [Pg.93] nivāsanapārupanayogyaṃ catutthakacīvaranti adhippāyo, aṃsakāsāvassa appaṭikkhipitabbato. Aññataravacanenāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yāva na sakkoti, yāva na labhati, yāva na sampajjatīti paccekaṃ yāva-saddo sambandhitabbo. Na sampajjatīti na sijjhati. Nikkhittapaccayā doso natthīti nicayasannidhidhutaṅgasaṃkilesadoso natthi. Āsanneti cīvarassa āsanne ṭhāne. Rajanakkhaṇe paribhuñjanakāsāvaṃ rajanakāsāvaṃ. Tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ nāma attano, parassa vā santakaṃ senāsane paccattharaṇavasena adhiṭṭhitaṃ. ‘‘Aṃsakāsāvaṃ parikkhāracoḷaṃ hoti, iti paccattharaṇaṃ, aṃsakāsāvanti imāni dvepi atirekacīvaraṭṭhāne ṭhitānipi dhutaṅgabhedaṃ na karontī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti vadanti. Pariharituṃ pana na vaṭṭatīti rajanakāle eva anuññātattā niccaparibhogavasena na vaṭṭati tecīvarikassa. Aṃsakāsāvanti khandhe ṭhapetabbakāsāvaṃ. Kāyaparihārikenāti vātātapādiparissayato kāyassa pariharaṇamattena. Samādāyevāti gahetvā eva. Appasamārambhatāti appakiccatā. Kappiye mattakāritāyāti nisīdanādivasena, parikkhāracoḷavasena ca bahūsu cīvaresu anuññātesupi ticīvaramatte ṭhitattā. Saha pattacaraṇāyāti sapattacaraṇo. Pakkhī sapakkhako. 25. ‘Y thứ tư’ có nghĩa là y thứ tư thích hợp để mặc và đắp, vì y vai (aṃsakāsāva) không nên bị loại bỏ. Ở đây, điều cần nói về ‘bằng một từ khác’ cũng theo cách đã nói ở dưới. Từ ‘yāva’ (cho đến khi) nên được kết nối riêng với từng câu: ‘cho đến khi không thể,’ ‘cho đến khi không nhận được,’ ‘cho đến khi không thành tựu.’ ‘Không thành tựu’ nghĩa là không hoàn thành. ‘Không có lỗi do vật dụng để riêng’ nghĩa là không có lỗi làm ô nhiễm hạnh đầu-đà về việc tích trữ và tồn kho. ‘Ở gần’ là ở một nơi gần y phục. Y cà-sa dùng trong lúc nhuộm là y nhuộm. Tấm trải nằm ở đó là tấm y được chú nguyện làm tấm trải trong trú xứ, thuộc sở hữu của mình hoặc của người khác. Có người nói rằng trong Chú giải có ghi: “Y vai là vật dụng phụ, do đó tấm trải và y vai, cả hai thứ này dù ở vị trí y dư thừa cũng không làm hỏng hạnh đầu-đà.” ‘Nhưng không được phép sử dụng (thường xuyên)’ có nghĩa là không được phép sử dụng thường xuyên đối với vị hành hạnh tam y, vì nó chỉ được cho phép trong lúc nhuộm. Y vai là y cà-sa được đặt trên vai. ‘Bằng vật bảo vệ thân’ chỉ có nghĩa là để bảo vệ thân khỏi những nguy hiểm như gió, nắng, v.v... ‘Chỉ sau khi đã mang theo’ nghĩa là chỉ sau khi đã lấy. ‘Ít bận rộn’ là ít công việc. ‘Biết chừng mực trong những gì thích hợp’ là vì vị ấy chỉ giữ lại ba y, mặc dù nhiều y đã được cho phép, như tọa cụ v.v... và các loại vải vật dụng phụ. ‘Có chân là cánh’ nên gọi là sapattacaraṇo. Con chim có đôi cánh tốt. Iti tecīvarikaṅgakathāvaṇṇanā. Đây là phần giải về hạnh tam y. 3. Piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā 3. Giải về hạnh khất thực 26. Atirekalābhanti ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato atirekalābhaṃ, saṅghabhattādinti attho. Sakalassa saṅghassa dātabbabhattaṃ saṅghabhattaṃ. Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbabhattaṃ uddesabhattaṃ. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbabhattaṃ pakkhikaṃ. Uposathe uposathe dātabbabhattaṃ uposathikaṃ. Paṭipadadivase dātabbabhattaṃ pāṭipadikaṃ. Vihāraṃ uddissa dātabbabhattaṃ vihārabhattaṃ. Dhuragehe eva ṭhapetvā dātabbabhattaṃ dhurabhattaṃ. Gāmavāsīādīhi vārena dātabbabhattaṃ [Pg.94] vārakabhattaṃ. ‘‘Saṅghabhattaṃ gaṇhathātiādinā’’ti ādi-saddena uddesabhattādiṃ saṅgaṇhāti. Sādituṃ vaṭṭantīti bhikkhāpariyāyena vuttattā. Bhesajjādipaṭisaṃyuttā nirāmisasalākā. Yāvakālikavajjāti ca vadanti. Vihāre pakkabhattampīti upāsakā idheva bhattaṃ pacitvā ‘‘sabbesaṃ ayyānaṃ dassāmā’’ti vihāreyeva bhattaṃ sampādenti, taṃ piṇḍapātikānampi vaṭṭati. Āharitvāti pattaṃ gahetvā gehato ānetvā. Taṃ divasaṃ nisīditvāti ‘‘mā, bhante, piṇḍāya carittha, vihāreyeva bhikkhā ānīyatī’’ti vadantānaṃ sampaṭicchanena taṃ divasaṃ nisīditvā. Serivihārasukhanti aparāyattavihāritāsukhaṃ. Ariyavaṃsoti ariyavaṃsasuttapaṭisaṃyuttā (dī. ni. 3.309; a. ni. 4.28) dhammakathā. Dhammarasanti dhammūpasañhitaṃ pāmojjādirasaṃ. 26. Cụm từ Atirekalābha (lợi lộc phụ trội) có nghĩa là lợi lộc vượt quá lợi lộc từ vật thực khất thực đã được nói đến trong câu "nương vào vật thực khất thực" (mahāva. 73, 128), tức là vật thực cúng dường Tăng, v.v. Vật thực cúng dường cho toàn thể Tăng chúng là saṅghabhattaṃ (vật thực cúng Tăng). Vật thực cúng dường sau khi chỉ định một vài vị tỳ khưu là uddesabhattaṃ (vật thực chỉ định). Vật thực cúng dường vào một ngày trong mỗi nửa tháng là pakkhikaṃ (vật thực nửa tháng). Vật thực cúng dường vào ngày Bố-tát là uposathikaṃ (vật thực Bố-tát). Vật thực cúng dường vào ngày mồng một là pāṭipadikaṃ (vật thực mồng một). Vật thực cúng dường nhắm đến trú xứ là vihārabhattaṃ (vật thực trú xứ). Vật thực cúng dường được đặt tại nhà đầu làng là dhurabhattaṃ (vật thực đầu làng). Vật thực cúng dường theo phiên bởi dân làng, v.v. là vārakabhattaṃ (vật thực theo phiên). Trong câu "hãy nhận vật thực cúng Tăng, v.v.", từ "v.v." (ādi) bao gồm cả vật thực chỉ định, v.v. (Các món này) được phép thọ nhận vì được gọi bằng danh từ chỉ vật thực khất thực. Phiếu liên quan đến thuốc men, v.v. là phiếu không có vật thực (nirāmisasalākā). Cũng có người nói là trừ các vật dụng yāvakālika. Về vật thực được nấu trong tự viện (Vihāre pakkabhattampi): các cư sĩ nấu vật thực ngay trong tự viện và nói "chúng con sẽ cúng dường đến chư tôn đức", vật thực được chuẩn bị ngay trong tự viện như vậy cũng được phép cho cả những vị hành hạnh đầu-đà phấn tảo y. Āharitvā (mang đến) nghĩa là lấy bát rồi mang từ nhà đến. Taṃ divasaṃ nisīditvā (ngồi lại trong ngày đó) nghĩa là do chấp nhận lời của những người nói "Bạch ngài, xin đừng đi khất thực, vật thực sẽ được mang đến tự viện" nên đã ngồi lại trong ngày đó. Serivihārasukha (sự an lạc của việc sống tự tại) là sự an lạc của việc sống không phụ thuộc vào người khác. Ariyavaṃso (Thánh chủng) là pháp thoại liên quan đến kinh Thánh Chủng (Ariyavaṃsasutta) (dī. ni. 3.309; a. ni. 4.28). Dhammarasa (vị của pháp) là vị hỷ lạc, v.v. liên quan đến pháp. Jaṅghabalaṃ nissāya piṇḍapariyesanato kosajjanimmaddanatā. ‘‘Yathāpi bhamaro puppha’’ntiādinā (dha. pa. 49; netti. 123) vuttavidhinā āhārapariyesanato parisuddhājīvatā. Niccaṃ antaragharaṃ pavisantasseva suppaṭicchannagamanādayo sekhiyadhammā sampajjantīti sekhiyapaṭipattipūraṇaṃ. Paṭiggahaṇe mattaññutāya, saṃsaṭṭhavihārābhāvato ca aparapositā. Kule kule appakaappakapiṇḍagahaṇena parānuggahakiriyā. Antimāya jīvikāya avaṭṭhānena mānappahānaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ, yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādi (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80). Missakabhattena yāpanato rasataṇhānivāraṇaṃ. Nimantanāsampaṭicchanato gaṇabhojanādisikkhāpadehi anāpattitā. Do việc tìm kiếm vật thực bằng cách nương vào sức mạnh của đôi chân, nên có sự dẹp trừ lười biếng. Do tìm kiếm vật thực theo phương cách đã được nói đến qua câu "Như con ong từ bông hoa", v.v. (dha. pa. 49; netti. 123), nên có sự nuôi mạng trong sạch. Chỉ khi thường xuyên đi vào trong làng, các pháp học (sekhiyadhammā) như đi đứng che đậy kín đáo, v.v. mới được thành tựu, do đó có sự hoàn thiện việc thực hành các pháp học. Do biết chừng mực trong việc thọ nhận và do không có việc sống chung đụng, nên không phải nuôi dưỡng người khác. Do nhận một ít vật thực từ mỗi nhà, nên có hành động tế độ người khác. Do an trú trong phương tiện sinh nhai thấp kém nhất, nên có sự đoạn trừ ngã mạn. Điều này đã được nói: "Này các tỳ khưu, đây là phương tiện sinh nhai thấp kém nhất, tức là việc đi khất thực" (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80). Do nuôi sống bằng vật thực hổ lốn, nên có sự ngăn ngừa ái trong vị. Do không chấp nhận lời mời, nên không phạm tội theo các học giới như ăn chung nhóm, v.v. Appaṭihatavuttitāya catūsupi disāsu vattanaṭṭhena cātuddiso. Ājīvassa visujjhatīti ājīvo assa visujjhati. Attabharassāti appānavajjasulabharūpehi paccayehi attano bharaṇato attabharassa. Tato eva ekavihāritāya saddhivihārikādīnampi aññesaṃ aposanato anaññaposino. Padadvayenāpi kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena vicaraṇato sallahukavuttitaṃ, subharataṃ, paramaappicchataṃ, santuṭṭhiñca dasseti. Devāpi pihayanti tādinoti tādisassa bhusaṃ ativiya santakāyavacīmanokammatāya upasantassa paramena satinepakkena samannāgamato sabbakālaṃ satimato piṇḍapātikassa bhikkhussa sakkādayo [Pg.95] devāpi pihayanti patthenti. Tassa sīlādiguṇesu bahumānaṃ uppādentā ādaraṃ janenti, pageva manussā. Sace so lābhasakkārasilokasannissito na hoti, tadabhikaṅkhī na hotīti attho. Vị ấy được gọi là cātuddiso (người thuộc bốn phương) vì có thể đi đến cả bốn phương mà không bị ngăn trở. Ājīvassa visujjhati có nghĩa là sự nuôi mạng của vị ấy được trong sạch. Attabharassa (người tự nuôi mình) là vì vị ấy nuôi dưỡng bản thân bằng các vật dụng ít giá trị, không có lỗi, và dễ tìm. Do đó, vì sống một mình nên không nuôi dưỡng những người khác như các vị cùng ở, v.v., nên gọi là anaññaposino (người không nuôi người khác). Cả hai cụm từ này cho thấy sự sống nhẹ nhàng, dễ nuôi, thiểu dục tột bậc, và tri túc, do vị ấy đi đây đó với y phục để che thân và vật thực khất thực để nuôi bụng. Devāpi pihayanti tādino (Chư thiên cũng khao khát người như vậy): Chư thiên như Sakka (Đế Thích), v.v. cũng khao khát, mong mỏi vị tỳ khưu hành hạnh khất thực, người luôn có chánh niệm, người có thân, khẩu, ý nghiệp vô cùng tịch tịnh, người đã đạt được sự an tịnh cao độ, và người sở hữu sự thận trọng và chánh niệm tối thượng. Họ phát sinh lòng kính trọng và tôn kính đối với các đức hạnh như giới của vị ấy, huống chi là loài người. Điều này có nghĩa là, nếu vị ấy không nương tựa vào lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, và không mong cầu những điều đó. Iti piṇḍapātikaṅgakathāvaṇṇanā. Dứt phần giải về hạnh đầu-đà khất thực. 4. Sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā 4. Giải về hạnh đầu-đà đi khất thực tuần tự. 27. Imināti sapadānacārikena. Kālataranti kālasseva. Aphāsukaṭṭhānanti saparissayādivasena duppavesanaṭṭhānaṃ. Puratoti vīthiyaṃ gacchantassa purato gharaṃ apaviṭṭhasseva. Pattavissaṭṭhaṭṭhānanti pesakāravīthiyaṃ pesakārabhāvaṃ nimminitvā ṭhitassa sakkassa gharadvāre pattavissaṭṭhaṭṭhānaṃ. Ukkaṭṭhapiṇḍapātiko taṃ divasaṃ na bhikkhaṃ āgamayamāno nisīdati, tasmā taṃ anulometi. Katthacipi kule nibaddhaṃ upasaṅkamanābhāvato paricayābhāvena kulesu niccanavakatā. Sabbattha alaggamānasatāya ca sommabhāvena ca candūpamatā. Kulesu pariggahacittābhāvena tattha maccherappahānaṃ. Hitesitāya vibhāgābhāvato samānukampitā. Kulānaṃ saṅgaṇhanasaṃsaṭṭhatādayo kulūpakādīnavā. Avhānānabhinandanāti nimantanavasena avhānassa asampaṭicchanā. Abhihārenāti bhikkhābhihārena. Sericāranti yathāruci vicaraṇaṃ. 27. Iminā nghĩa là bởi vị tỳ khưu đi khất thực tuần tự này. Kālataraṃ nghĩa là từ sớm. Aphāsukaṭṭhānaṃ (nơi không thuận tiện) là nơi khó vào do có nguy hiểm, v.v. Purato (phía trước) nghĩa là ngay trước mặt vị tỳ khưu đang đi trên đường, trước khi vị ấy vào nhà. Pattavissaṭṭhaṭṭhānaṃ (nơi đặt bát xuống) là nơi đặt bát xuống tại cửa nhà của Sakka (Đế Thích) đang đứng hóa hiện thành người thợ dệt trong làng thợ dệt. Vị hành hạnh khất thực bậc thượng không ngồi chờ vật thực trong ngày đó, do đó (hạnh này) thuận theo vị ấy. Do không thường xuyên đến bất kỳ gia đình nào, nên không có sự quen thuộc, do đó luôn mới mẻ đối với các gia đình. Do tâm không dính mắc ở bất cứ đâu và do có thái độ ôn hòa, nên được ví như mặt trăng. Việc lôi kéo, thân cận với các gia đình, v.v. là những điều tai hại của một vị tỳ khưu thân cận gia đình. Avhānānabhinandanā (không hoan hỷ lời mời) là không chấp nhận lời mời thỉnh. Abhihārena (bằng việc mang đến) là bằng việc mang vật thực đến. Sericāraṃ (đi lại tự tại) là đi lại tùy thích. Iti sapadānacārikaṅgakathāvaṇṇanā. Dứt phần giải về hạnh đầu-đà đi khất thực tuần tự. 5. Ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā 5. Giải về hạnh đầu-đà nhất tọa thực. 28. Nānāsanabhojananti anekasmiṃ āsane bhojanaṃ, ekanisajjāya eva abhuñjitvā visuṃ visuṃ nisajjāsu āhāraparibhoganti attho. Patirūpanti yuttarūpaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ. Vattaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vattaṃ kātuṃ yujjati. Vattaṃ nāma garuṭṭhānīye kattabbameva. Tattha pana paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ yaṃ theravādaṃ āha ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’tiādi. Tassattho – ekāsanikaṃ bhikkhuṃ bhuñjantaṃ āsanaṃ vā rakkheyya, dhutaṅgabhedato yāva bhojanapariyosānā na vuṭṭhātabbanti vuttaṃ hoti[Pg.96]. Bhojanaṃ vā rakkheyya dhutaṅgabhedato, abhuñjiyamānaṃ yāva bhuñjituṃ nārabhati, tāva vuṭṭhātabbanti attho. Yasmā tayidaṃ dvayaṃ idha natthi, tasmā vattakaraṇaṃ dhutaṅgaṃ na rakkhatīti adhippāyo. Tenāha ‘‘ayañcā’’tiādi. ‘‘Bhesajjatthamevā’’ti iminā bhesajjaparibhogavaseneva sappiādīnipi vaṭṭantīti dasseti. Appābādhatāti arogatā. Appātaṅkatāti akicchajīvitā sarīradukkhābhāvo. Lahuṭṭhānanti kāyassa lahuparivattitā. Balanti sarīrabalaṃ. Phāsuvihāroti sukhavihāro. Sabbametaṃ bahukkhattuṃ bhuñjanapaccayā uppajjanavikārapaṭikkhepapadaṃ. Rujāti rogā. Na kammamattanoti attano yogakammaṃ purebhattaṃ, pacchābhattañca na parihāpeti, bahuso bhojane abyāvaṭabhāvato, arogabhāvato cāti adhippāyo. 28. “Nānāsanabhojananti (ăn ở nhiều chỗ ngồi)” có nghĩa là ăn ở nhiều chỗ ngồi, không ăn chỉ trong một lần ngồi mà thọ dụng vật thực ở những chỗ ngồi riêng biệt. “Patirūpanti (thích hợp)” là có hình thức thích đáng, không bị (các vị trưởng lão) yêu cầu đứng dậy. “Vattaṃ kātuṃ vaṭṭatīti (được phép làm phận sự)” có nghĩa là nên làm phận sự. Phận sự quả thật là điều nên làm đối với bậc đáng kính. Tuy nhiên, ở đó, để chỉ ra phương cách thực hành, ngài đã nói lên quan điểm của Trưởng lão nào, bắt đầu bằng “nên giữ gìn chỗ ngồi hoặc nên giữ gìn vật thực”. Ý nghĩa của điều ấy là – đối với vị tỳ khưu đang ăn, người thực hành nhất tọa thực, nên giữ gìn chỗ ngồi, khỏi sự phá vỡ đầu đà, không nên đứng dậy cho đến khi kết thúc bữa ăn, được nói là như vậy. Hoặc nên giữ gìn vật thực, khỏi sự phá vỡ đầu đà, khi chưa được ăn, chừng nào chưa bắt đầu ăn, chừng đó được phép đứng dậy, đó là ý nghĩa. Bởi vì cả hai điều này không có ở đây, cho nên việc làm phận sự không giữ gìn được hạnh đầu đà, đó là chủ ý. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Và điều này...”. Bằng câu “chỉ vì mục đích thuốc men”, ngài chỉ ra rằng chỉ do năng lực của việc thọ dụng thuốc men, các thứ như bơ sữa... cũng được phép. “Appābādhatāti (ít bệnh tật)” là sự không có bệnh. “Appātaṅkatāti (ít phiền não)” là sống không khổ sở, sự không có khổ về thân. “Lahuṭṭhānanti (nhẹ nhàng)” là sự xoay chuyển nhẹ nhàng của thân. “Balanti (sức lực)” là sức lực của thân. “Phāsuvihāroti (an trú thoải mái)” là sự an trú an lạc. Tất cả điều này là câu (có mục đích) ngăn ngừa sự biến đổi (bất thường) có thể phát sinh do duyên ăn nhiều lần. “Rujāti (bệnh hoạn)” là các bệnh. “Na kammamattanoti (không làm giảm sút công phu)” có nghĩa là không làm cho giảm sút công phu tu tập của mình, cả trước bữa ăn và sau bữa ăn, vì không bận tâm đến việc ăn nhiều lần, và vì không có bệnh, đó là chủ ý. Iti ekāsanikaṅgakathāvaṇṇanā. Dứt phần giải về hạnh nhất tọa thực. 6. Pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā 6. Phần giải về hạnh ăn bằng bát 29. Appaṭikūlaṃ katvā bhuñjituṃ vaṭṭati paṭikūlassa bhuttassa agaṇhanampi siyāti adhippāyo. Pamāṇayuttameva gaṇhitabbanti ‘‘ekabhājanameva gaṇhāmī’’ti bahuṃ gahetvā na chaḍḍetabbaṃ. Nānārasataṇhāvinodananti nānārasabhojane taṇhāya vinodanaṃ. Atra atra nānābhājane ṭhite nānārase icchā etassāti atriccho, tassa bhāvo atricchatā, tassā atricchatāya pahānaṃ. Āhāre payojanamattadassitāti asambhinnanānārase gedhaṃ akatvā āhāre satthārā anuññātapayojanamattadassitā. Visuṃ visuṃ bhājanesu ṭhitāni byañjanāni gaṇhato tattha tattha sābhogatāya siyā vikkhittabhojitā, na tathā imassa ekapattagatasaññinoti vuttaṃ ‘‘avikkhittabhojitā’’ti. Okkhittalocanoti pattasaññitāya heṭṭhākhittacakkhu. Paribhuñjeyyāti paribhuñjituṃ sakkuṇeyya. 29. Được phép ăn sau khi làm cho (thức ăn) không đáng ghê tởm. Chủ ý là, đối với thức ăn đáng ghê tởm đã được ăn, cũng có thể có sự không tiếp nhận (ói ra). “Chỉ nên nhận vừa đủ lượng” có nghĩa là, với ý nghĩ “tôi chỉ nhận một bát”, không nên nhận nhiều rồi vứt bỏ. “Loại bỏ tham ái đối với nhiều vị” là sự loại bỏ tham ái trong việc ăn các món có nhiều vị. Người có ham muốn đối với các vị khác nhau được đặt trong các vật đựng khác nhau ở chỗ này chỗ kia, người ấy là atriccho (người quá tham lam); trạng thái của người đó là atricchatā (sự quá tham lam); (hạnh này là) sự từ bỏ sự quá tham lam ấy. “Chỉ thấy lợi ích trong vật thực” là không tham đắm các vị khác nhau chưa được trộn lẫn, là sự chỉ thấy lợi ích trong vật thực đã được Bậc Đạo Sư cho phép. Đối với người nhận các món ăn được đặt trong các vật đựng riêng biệt, do sự chú tâm ở chỗ này chỗ kia, có thể có sự ăn uống tán loạn. Đối với vị này, người có tưởng về (thức ăn) đã vào trong một bát, thì không như vậy, nên được nói là “sự ăn uống không tán loạn”. “Okkhittalocanoti (mắt nhìn xuống)” là do có tưởng ở nơi bát, có mắt nhìn xuống dưới. “Paribhuñjeyyāti (nên thọ dụng)” có nghĩa là có thể thọ dụng. Iti pattapiṇḍikaṅgakathāvaṇṇanā. Dứt phần giải về hạnh ăn bằng bát. 7. Khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā 7. Phần giải về hạnh không ăn thêm sau khi đã thôi 30. Bhuñjantassa [Pg.97] yaṃ upanītaṃ, tassa paṭikkhepena taṃ atirittaṃ bhojananti atirittabhojanaṃ. Puna bhojanaṃ kappiyaṃ kāretvā na bhuñjitabbaṃ, tabbisayattā imassa dhutaṅgassa. Tenāha ‘‘idamassa vidhāna’’nti. Yasmiṃ bhojaneti yasmiṃ bhuñjiyamāne bhojane. Tadeva bhuñjati, na aññaṃ. Anatirittabhojanapaccayā āpatti anatirittabhojanāpatti, tato dūrībhāvo anāpajjanaṃ. Odarikattaṃ ghasmarabhāvo kucchipūrakatā, tassa abhāvo ekapiṇḍenāpi yāpanato. Nirāmisasannidhitā nihitassa abhuñjanato. Puna pariyesanavasena pariyesanāya khedaṃ na yāti. Abhisallekhakānaṃ santosaguṇādīnaṃ vuddhiyā sañjananaṃ santosaguṇādivuḍḍhisañjananaṃ. Idanti khalupacchābhattikaṅgaṃ. 30. Vật thực nào được dâng đến cho người đang ăn, do sự từ chối vật thực ấy, vật thực ấy là vật thực dư thừa, nên gọi là atirittabhojanaṃ (vật thực dư thừa). Không nên ăn sau khi đã làm cho vật thực hợp lệ trở lại, vì hạnh đầu đà này có đối tượng là điều đó. Do đó, ngài đã nói “đây là phương cách của hạnh này”. “Yasmiṃ bhojaneti (trong vật thực nào)” có nghĩa là trong vật thực đang được ăn. Chỉ ăn vật thực ấy, không ăn vật thực khác. Tội do duyên ăn vật thực không phải là dư thừa là tội ăn vật thực không phải là dư thừa; sự xa lìa tội ấy là sự không phạm. Sự tham ăn là tính ham ăn, là sự làm cho bụng đầy; sự không có điều đó là do có thể sống được chỉ với một vắt cơm. Sự không cất giữ vật thực là do không ăn vật thực đã được cất giữ. Không đi đến sự mệt mỏi trong việc tìm kiếm lại. Sự làm phát sinh sự tăng trưởng các đức tính như tri túc... của những người sống khắc khổ là làm phát sinh sự tăng trưởng các đức tính như tri túc. “Idanti (Điều này)” là hạnh không ăn thêm sau khi đã thôi. Iti khalupacchābhattikaṅgakathāvaṇṇanā. Dứt phần giải về hạnh không ăn thêm sau khi đã thôi. 8. Āraññikaṅgakathāvaṇṇanā 8. Phần giải về hạnh ở rừng 31. Gāmantasenāsanaṃ pahāya araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbanti ettha gāmantaṃ, araññañca sarūpato dassetuṃ ‘‘tattha saddhiṃ upacārenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha gāmapariyāpannattā gāmantasenāsanassa ‘‘gāmoyeva gāmantasenāsana’’nti vuttaṃ. Yo koci satthopi gāmo nāmāti sambandho. Indakhīlāti ummārā. Tassāti leḍḍupātassa. Vinayapariyāyena araññalakkhaṇaṃ adinnādānapārājike (pārā. 92) āgataṃ. Tattha hi ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti anavasesato avahāraṭṭhānapariggahe tadubhayaṃ asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā gāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhameva gacchatīti. Nippariyāyato pana gāmavinimuttaṃ ṭhānaṃ araññameva hotīti abhidhamme (vibha. 529) gāmā ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti vuttaṃ. Suttantikapariyāyena āraññakasikkhāpade (pārā. 654) ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti āgataṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike ‘‘araññe vasanato āraññiko pantasenāsano’’ti sutte vutto. Ayañca suttasaṃvaṇṇanāti idha sabbattha suttantakathāva [Pg.98] pamāṇaṃ. Tasmā tattha āgatameva lakkhaṇaṃ gahetabbanti dassento ‘‘taṃ āropitena ācariyadhanunā’’tiādinā minanavidhiṃ āha. Teneva hi majjhimaṭṭhakathānayova (ma. ni. aṭṭha. 1.296) idamettha pamāṇanti ca vutto. 31. Trong câu “nên làm cho rạng đông mọc lên ở trong rừng sau khi từ bỏ trú xứ ven làng”, để chỉ ra bản chất của “ven làng” và “rừng”, (đoạn văn) bắt đầu bằng “ở đó, cùng với vùng phụ cận” đã được bắt đầu. Ở đó, do trú xứ ven làng được bao gồm trong làng, đã được nói rằng “trú xứ ven làng chính là làng”. Bất cứ đoàn lữ hành nào cũng được gọi là làng, đây là mối liên hệ. “Indakhīlāti (cột trụ cổng)” là ngưỡng cửa. “Tassāti (của nó)” là của nơi cục đất rơi. Theo cách giải thích của Luật, đặc tính của rừng đã được đề cập trong tội bất cộng trụ về trộm cắp. Quả vậy, ở đó, trong câu “từ làng hoặc từ rừng”, khi xác định nơi trộm cắp một cách không sót lại, để chỉ ra cả hai điều đó một cách không lẫn lộn, đã được nói câu bắt đầu bằng “ngoại trừ làng và...”. Quả vậy, trong thế gian, vùng phụ cận của làng được kể là làng. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, nơi nào tách khỏi làng thì chính là rừng, do đó trong A-tỳ-đàm đã được nói rằng “sau khi ra khỏi làng, bên ngoài cột trụ cổng, tất cả nơi ấy là rừng”. Theo cách giải thích của Kinh tạng, trong học giới về trú trong rừng, đã được đề cập “tối thiểu là năm trăm cung”, nhắm đến vị tỳ khưu ở rừng. Quả vậy, vị ấy không được nói trong Kinh là “vị ở rừng, người có trú xứ xa xôi, do sống trong rừng” theo cách giải thích của Luật. Và đây là sớ giải Kinh, cho nên ở đây, khắp mọi nơi, lời của Kinh tạng là tiêu chuẩn. Do đó, để chỉ ra rằng chỉ nên lấy đặc tính đã được đề cập ở đó, ngài đã nói về phương pháp đo lường bằng câu bắt đầu bằng “điều đó, bằng cây cung của vị thầy đã được giương lên”. Quả vậy, chính vì thế, cũng đã được nói rằng “phương pháp của sớ giải Trung Bộ là tiêu chuẩn ở đây”. Tato tato magganti tattha tattha khuddakamaggaṃ pidahati. Dhutaṅgasuddhikena dhutaṅgasodhanapasutena. Yathāparicchinne kāleti ukkaṭṭhassa tayopi utū, majjhimassa dve, mudukassa eko utu. Tatthapi dhutaṅgaṃ na bhijjati saussāhattā. Nipajjitvā gamissāmāti cittassa sithilabhāvena dhutaṅgaṃ bhijjatīti vuttaṃ. Araññasaññaṃ manasi karontoti ‘‘ahaṃ vivekavāsaṃ vasissāmi, yathāladdhova kāyaviveko sātthako kātabbo’’ti manasikārasabbhāvato ‘‘bhabbo…pe… rakkhitu’’nti vuttaṃ. Assa āraññikassa cittaṃ na vikkhipanti āpāthamanupagamanato. Vigatasantāso hoti vivekaparicayato. Jīvitanikantiṃ jahati bahuparissaye araññe nivāseneva maraṇabhayassa dūrīkaraṇato. Pavivekasukharasaṃ assādeti anubhavati janasaṃsaggābhāvato. Ārādhayantoti anunayanto. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā vivekassa adhiṭṭhānabhāvato āraññikaṅgayogino vāhanasadisanti katvā vuttaṃ ‘‘avasesadhutāyudho’’ti, avasiṭṭhadhutadhammāyudhoti attho. “Từ đó, từ đó, con đường” nghĩa là vị ấy bít lại con đường nhỏ ở nơi này, nơi kia. “Bởi sự thanh tịnh của hạnh đầu-đà” nghĩa là chuyên cần trong việc làm trong sạch hạnh đầu-đà. “Vào thời gian đã được phân định” nghĩa là đối với bậc thượng, cả ba thời tiết; đối với bậc trung, hai thời tiết; đối với bậc hạ, một thời tiết. Ngay cả trong thời gian ấy, hạnh đầu-đà không bị phá vỡ do có sự nỗ lực. “Ta sẽ đi sau khi nằm nghỉ” - do tâm buông lỏng như vậy, hạnh đầu-đà bị phá vỡ, điều này đã được nói. “Vị ấy tác ý tưởng về rừng” nghĩa là do có sự tác ý rằng: “Ta sẽ sống nơi vắng vẻ, thân độc cư như đã có được cần phải làm cho có kết quả”, nên đã nói rằng “có khả năng... cho đến... gìn giữ”. Tâm của vị tỳ khưu sống trong rừng này không bị phân tán do không đi vào tầm (của các đối tượng). Vị ấy không còn sợ hãi do đã quen thuộc với sự vắng vẻ. Vị ấy từ bỏ sự luyến ái trong sinh mạng do đã loại trừ được nỗi sợ chết ngay bằng chính việc sống trong khu rừng có nhiều hiểm nguy. Vị ấy nếm trải, cảm nhận được hương vị của hạnh phúc độc cư do không giao du với quần chúng. “Làm cho hài lòng” nghĩa là làm cho hoan hỷ. Do sự thực hành theo như đã được chỉ dạy, do sự độc cư là nền tảng, nên hạnh ở rừng giống như cỗ xe của hành giả, vì nghĩ vậy nên đã nói “với vũ khí đầu-đà còn lại”, nghĩa là có các pháp đầu-đà còn lại làm vũ khí. Iti āraññikaṅgakathāvaṇṇanā. Như vậy là phần giải về hạnh ở rừng. 9. Rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā 9. Phần giải về hạnh ở gốc cây 32. Channanti iṭṭhakāchadanādīhi chāditaṃ, āvasathanti attho. Sīmantarikarukkhoti dvinnaṃ rājūnaṃ rajjasīmāya ṭhitarukkho. Tattha hi tesaṃ rājūnaṃ balakāyo upagantvā antarantarā yuddhaṃ kareyya, corāpi pāripanthikā samosarantā bhikkhussa sukhena nisīdituṃ na denti. Cetiyarukkho ‘‘devatādhiṭṭhito’’ti manussehi sammatarukkho pūjetuṃ upagatehi manussehi avivitto hoti. Niyyāsarukkho sajjarukkhādi. Vaggulirukkho vaggulinisevito. Sīmantarikarukkhādayo saparissayā, dullabhavivekā cāti āha ‘‘ime rukkhe vivajjetvā’’ti. Paṇṇasaṭanti [Pg.99] rukkhato patitapaṇṇaṃ. Paṭicchanne ṭhāne nisīditabbaṃ rukkhamūlikabhāvassa paṭicchādanatthaṃ. Channe vāsakappanā dhammassavanādīnamatthāyapi hoti. Tasmā ‘‘jānitvā aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte’’ti vuttaṃ. 32. “Chỗ có mái che” là nơi được lợp bằng ngói, v.v..., nghĩa là nơi ở. “Cây ở biên giới” là cây đứng ở biên giới lãnh thổ của hai vị vua. Thật vậy, ở đó, quân đội của các vị vua ấy có thể đến và thỉnh thoảng giao chiến; cả những tên cướp gây nguy hiểm cũng tụ tập lại, không để cho vị tỳ khưu ngồi yên một cách an ổn. Cây tháp miếu là cây được người đời cho là “nơi trú ngụ của chư thiên”, nên không được vắng vẻ vì có những người đến để cúng dường. Cây có nhựa là cây sala, v.v... Cây có dơi là cây có dơi trú ngụ. Các cây như cây ở biên giới, v.v... vừa có hiểm nguy, vừa khó tìm được sự vắng vẻ, vì vậy ngài đã nói “nên tránh những cây này”. “Lều bằng lá” là lá rụng từ trên cây. Nên ngồi ở nơi kín đáo để che giấu việc mình là người thực hành hạnh ở gốc cây. Việc sắp đặt chỗ ở nơi có mái che cũng là vì lợi ích của việc nghe pháp, v.v... Do đó, đã nói rằng “ngay khi biết rạng đông đã ló dạng”. Abhiṇhaṃ tarupaṇṇavikāradassanenāti abhikkhaṇaṃ tarūsu, tarūnaṃ vā paṇṇesu vikārassa khaṇabhaṅgassa dassanena. Senāsanamaccherakammārāmatānanti āvāsamacchariyanavakammaratabhāvānaṃ. Devatāhīti rukkhadevatāhi. Tāpi hi rukkhaṭṭhavimānesu vasantiyo rukkhesu vasanti. Ayampi rukkheti sahavāsitā. Vaṇṇitoti ‘‘appāni cevā’’tiādinā pasaṃsito. ‘‘Rukkhamūlasenāsanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 73, 128) evaṃ nissayoti ca bhāsito. Abhirattāni taruṇakāle, nīlāni majjhimakāle, paṇḍūni jiṇṇakāle. Patitāni milāyanavasena. Evaṃ passanto tarupaṇṇāni paccakkhato eva niccasaññaṃ panūdati pajahati, aniccasaññā evassa saṇṭhāti. Yasmā bhagavato jātibodhidhammacakkapavattanaparinibbānāni rukkhamūleyeva jātāni, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhadāyajjaṃ rukkhamūla’’nti. “Do thường xuyên thấy sự biến đổi của lá cây” nghĩa là do thường xuyên thấy sự biến đổi, sự hủy hoại trong từng khoảnh khắc ở trên cây hoặc ở lá cây. “Sự bỏn xẻn trú xứ và ưa thích công việc” nghĩa là các trạng thái bỏn xẻn trú xứ và ưa thích công việc mới. “Với các vị trời” nghĩa là với các vị thọ thần. Thật vậy, các vị ấy sống trong các lâu đài ở trên cây, cũng tức là sống ở trên cây. Vị tỳ khưu này cũng sống ở gốc cây, do đó có sự chung sống. “Được tán thán” nghĩa là được ca ngợi bằng những câu bắt đầu bằng “appāni ceva”, v.v... “Sự xuất gia nương vào trú xứ gốc cây” (Mahāvagga 73, 128), như vậy cũng được gọi là “nơi nương tựa”. (Lá) đỏ hồng khi còn non, xanh biếc khi ở tuổi trung niên, vàng úa khi về già. Rụng xuống do sự héo tàn. Khi thấy lá cây như vậy, vị ấy loại trừ, từ bỏ thường tưởng ngay một cách trực tiếp, và chỉ có vô thường tưởng được thiết lập vững chắc nơi vị ấy. Bởi vì sự đản sanh, thành đạo, chuyển pháp luân và nhập niết-bàn của Đức Thế Tôn đều diễn ra tại gốc cây, do đó đã nói rằng “gốc cây là tài sản thừa tự của chư Phật”. Iti rukkhamūlikaṅgakathāvaṇṇanā. Như vậy là phần giải về hạnh ở gốc cây. 10. Abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā 10. Phần giải về hạnh ở ngoài trời 33. ‘‘Rukkhamūlaṃ paṭikkhipāmī’’ti ettake vutte channaṃ appaṭikkhittameva hotīti ‘‘channañca rukkhamūlañca paṭikkhipāmī’’ti vuttaṃ. Dhutaṅgassa sabbaso paṭiyogipaṭikkhepena hi samādānaṃ ijjhati, no aññathāti. ‘‘Dhammassavanāyā’’ti imināva dhammaṃ kathentenāpi uposathadivasādīsu suṇantānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ tehi yācitena channaṃ pavisituṃ vaṭṭati, dhammaṃ pana kathetvā abbhokāsova gantabbo. Rukkhamūlikassāpi eseva nayo. Uposathatthāyāti uposathakammāya. Uddisantenāti paresaṃ uddesaṃ dentena. Uddisāpentenāti sayaṃ uddesaṃ gaṇhantena. Maggamajjhe ṭhitaṃ sālanti sīhaḷadīpe viya maggā anokkamma ujukameva pavisitabbasālaṃ. Vegena gantuṃ na vaṭṭati asāruppattā. Yāva vassūparamā ṭhatvā gantabbaṃ, na tāva dhutaṅgabhedo hotīti adhippāyo. 33. Khi chỉ nói “Tôi từ bỏ gốc cây”, thì chỗ có mái che vẫn chưa được từ bỏ, do đó đã nói “Tôi từ bỏ cả chỗ có mái che và gốc cây”. Thật vậy, việc thọ trì hạnh đầu-đà chỉ thành tựu khi từ bỏ hoàn toàn đối tượng đối lập, không thể khác được. Với câu “để nghe pháp”, ngay cả người đang thuyết pháp, vào những ngày Bố-tát v.v..., để giữ gìn tâm của người nghe, khi được họ thỉnh cầu, thì được phép đi vào nơi có mái che. Tuy nhiên, sau khi thuyết pháp xong, phải đi ra ngoài trời. Đối với vị thực hành hạnh ở gốc cây cũng theo phương pháp này. “Vì mục đích Bố-tát” nghĩa là vì việc làm Bố-tát. “Bởi người đang đọc tụng” nghĩa là bởi vị tỳ khưu đang dạy đọc tụng cho người khác. “Bởi người đang học đọc tụng” nghĩa là bởi vị tỳ khưu đang tự mình học đọc tụng. “Pháp xá nằm giữa đường” là pháp xá có thể đi thẳng vào mà không cần rời khỏi con đường, như ở đảo Sīhaḷa. Không được phép đi nhanh vì không thích hợp. Phải ở lại cho đến khi tạnh mưa rồi mới đi, trong khoảng thời gian đó hạnh đầu-đà không bị phá vỡ, đây là ý nghĩa. Rukkhassa [Pg.100] anto nāma rukkhamūlaṃ. Pabbatassa pana pabbhārasadiso pabbatapadeso. Acchannamariyādanti yathā vassodakaṃ anto na pavisati, evaṃ chadanasaṅkhepena upari akatamariyādaṃ. Anto pana pabbhārassa vassodakaṃ pavisati ce, abbhokāsasaṅkhepamevāti tattha pavisituṃ vaṭṭati. Sākhāmaṇḍapoti rukkhasākhāhi viraḷacchannamaṇḍapo. Pīṭhapaṭo khalitthaddhasāṭako. “Bên trong của cây” được gọi là gốc cây. Còn “bên trong của núi” là một phần của ngọn núi, tương tự như hang núi. “Giới hạn không có mái che” là nơi không có giới hạn được làm ở phía trên theo kiểu mái che để nước mưa không lọt vào bên trong. Tuy nhiên, nếu nước mưa lọt vào bên trong hang núi, thì nơi đó được kể là ngoài trời, do đó được phép vào ở đó. “Nhà tạm bằng cành cây” là nhà tạm được lợp thưa thớt bằng cành cây. “Vải che ghế” là tấm vải được làm cứng bằng hồ. Paviṭṭhakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati yathāvuttapabbhārādike ṭhapetvāti adhippāyo. Jānitvāti dhammassavanādiatthaṃ channaṃ rukkhamūlaṃ pavisitvā nisinno ‘‘idāni aruṇo uṭṭhahatī’’ti jānitvā. Rukkhamūlepi katthaci attheva nivāsaphāsukatāti siyā tattha āsaṅgapubbako āvāsapalibodho, na pana abbhokāseti idheva āvāsapalibodhupacchedo ānisaṃso vutto. Pasaṃsāyānurūpatāti aniketāti vuttapasaṃsāya anālayabhāvena anucchavikatā. Nissaṅgatāti āvāsapariggahābhāveneva tattha nissaṅgatā. Asukadisāya vasanaṭṭhānaṃ natthi, tasmā tattha gantuṃ neva sakkāti edisassa parivitakkassa abhāvato cātuddiso. Migabhūtenāti pariggahābhāvena migassa viya bhūtena. Sitoti nissito. Vindatīti labhati. Ý nghĩa là: Ngay khi vừa bước vào (nơi có mái che), hạnh đầu-đà bị phá vỡ, ngoại trừ những nơi như sườn núi v.v... đã được đề cập. Biết được (jānitvā) có nghĩa là: Vị tỳ khưu đã đi vào nơi có mái che hoặc gốc cây để nghe pháp v.v... và trong khi đang ngồi, vị ấy biết rằng: 'Bây giờ, rạng đông đang lên'. Ngay cả ở một gốc cây nào đó, vẫn có sự thoải mái trong việc trú ngụ, do đó có thể có sự trở ngại về trú xứ bắt nguồn từ sự dính mắc. Nhưng ở ngoài trời thì không như vậy. Vì thế, chính ở đây (ngoài trời), lợi ích là sự đoạn tuyệt trở ngại về trú xứ đã được nói đến. Phù hợp với lời tán thán (pasaṃsāyānurūpatā) có nghĩa là: Sự tương xứng, do trạng thái không có nơi nương tựa, với lời tán thán được nói là 'vô gia cư' (aniketa). Không dính mắc (nissaṅgatā) có nghĩa là: Không dính mắc vào nơi ấy chính vì không có sự chiếm hữu trú xứ. Do không có sự suy tính trước như: 'Ở phương hướng kia không có chỗ ở, vì vậy không thể đi đến đó', nên vị ấy được gọi là người (đi lại) bốn phương (cātuddiso). Như loài nai (migabhūtena) có nghĩa là: Trở nên giống như loài nai do không có sự chiếm hữu. `Sito` có nghĩa là `nissito` (nương tựa). `Vindati` có nghĩa là `labhati` (đạt được). Iti abbhokāsikaṅgakathāvaṇṇanā. Dứt phần giải về hạnh ở ngoài trời. 11. Sosānikaṅgakathāvaṇṇanā 11. Giải về hạnh ở nghĩa địa 34. Na susānanti asusānaṃ. Aññattho na-kāro, susānalakkhaṇarahitaṃ vasanaṭṭhānanti adhippāyo. Na tatthāti ‘‘susāna’’nti vavatthapitamatte ṭhāne na vasitabbaṃ. Na hi nāmamattena susānalakkhaṇaṃ sijjhati. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Jhāpitakālato pana paṭṭhāya…pe… susānameva chavena sayitamattāya susānalakkhaṇappattito. Chavasayanaṃ hi ‘‘susāna’’nti vuccati. 34. `Na susānaṃ` (không phải nghĩa địa) có nghĩa là `asusānaṃ` (nơi không phải nghĩa địa). Bất biến từ `na` có nghĩa là 'khác'. Ý nghĩa là: nơi ở không có các đặc điểm của nghĩa địa. `Na tattha` (không phải ở đó) có nghĩa là: Không nên ở tại một nơi chỉ đơn thuần được quy định là 'nghĩa địa'. Bởi vì đặc điểm của nghĩa địa không thể thành tựu chỉ bằng một cái tên. Do đó, ngài đã nói `na hi` (bởi vì không) v.v... Nhưng kể từ lúc hỏa táng... cho đến... đó chính là nghĩa địa, vì nó đạt được đặc điểm của nghĩa địa chỉ bằng việc có một tử thi đã nằm ở đó. Thật vậy, nơi nằm của tử thi được gọi là 'nghĩa địa' (susāna). Sosānikena nāma appakiccena sallahukavuttinā bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘tasmiṃ pana vasantenā’’tiādi vuttaṃ. Garukanti dupparihāraṃ. Tameva hi dupparihārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha uppannaparissayavighātatthāyāti [Pg.101] ‘‘susānaṃ nāma manussarāhasseyyaka’’nti corā katakammāpi akatakammāpi osaranti, tattha coresu bhaṇḍasāmike disvā bhikkhusamīpe bhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palātesu manussā bhikkhuṃ ‘‘coro’’ti gahetvā potheyyuṃ, tasmā vihāre saṅghattheraṃ vā gocaragāme raññā niyuttaṃ rājayuttakaṃ vā attano sosānikabhāvaṃ jānāpetvā yathā tādiso, añño vā parissayo na hoti, tathā appamattena vasitabbaṃ. Caṅkamantassa yadā āḷahanaṃ abhimukhaṃ na hoti, tadāpi saṃvegajananatthaṃ tattha diṭṭhi vissajjetabbāti dassetuṃ ‘‘addhakkhikena āḷahanaṃ olokentenā’’ti vuttaṃ. Để chỉ ra rằng: 'Vị tỳ khưu thực hành hạnh ở nghĩa địa phải là người ít phận sự, có lối sống nhẹ nhàng', đoạn văn bắt đầu bằng `tasmiṃ pana vasantena` đã được nói đến. `Garukaṃ` (nặng nề) có nghĩa là `dupparihāraṃ` (khó duy trì). Thật vậy, để chỉ ra chính trạng thái khó duy trì ấy, đoạn văn bắt đầu bằng `tasmā` đã được nói đến. Trong đó, 'để ngăn ngừa những nguy hiểm đã phát sinh' có nghĩa là: Vì 'nghĩa địa là nơi kín đáo của con người', nên những tên trộm, cả những kẻ đã gây án và chưa gây án, thường lui tới. Ở đó, khi những tên trộm thấy chủ nhân của tài vật, chúng có thể vứt bỏ tài vật gần vị tỳ khưu rồi bỏ chạy, người ta có thể bắt vị tỳ khưu vì cho là 'kẻ trộm' và đánh đập. Do đó, sau khi đã trình báo cho vị Trưởng lão Tăng trong tu viện hoặc một vị quan chức do vua bổ nhiệm ở làng khất thực về việc mình là người ở nghĩa địa, vị ấy nên trú ngụ với sự không dể duôi để những nguy hiểm như vậy hoặc những nguy hiểm khác không phát sinh. Để chỉ ra rằng: 'Ngay cả khi nơi hỏa táng không ở phía trước mặt người đang kinh hành, vị ấy cũng nên hướng cái thấy của mình về đó để làm phát sinh sự chấn động tâm linh (saṃvega)', câu `addhakkhikena āḷahanaṃ olokentena` (với mắt lim dim nhìn vào nơi hỏa táng) đã được nói đến. Uppathamaggena gantabbaṃ attano sosānikabhāvassa apākaṭabhāvatthaṃ. Ārammaṇanti tasmiṃ susāne ‘‘ayaṃ vammiko, ayaṃ rukkho, ayaṃ khāṇuko’’tiādinā divāyeva ārammaṇaṃ vavatthapetabbaṃ. Bhayānakanti bhayajanakaṃ vammikādiṃ. Kenaci leḍḍupāsāṇādinā āsanne vicarantīti na paharitabbā. Tilapiṭṭhaṃ vuccati palalaṃ. Māsamissaṃ bhattaṃ māsabhattaṃ. Guḷādīti ādi-saddena tilasaṃguḷikādighanapūvañca saṅgaṇhāti. Kulagehaṃ na pavisitabbanti petadhūmena vāsitattā, pisācānubandhattā ca kulagehassa abbhantaraṃ na pavisitabbaṃ. Devasikaṃ chavaḍāho dhuvaḍāho. Matañātakānaṃ tattha gantvā devasikaṃ rodanaṃ dhuvarodanaṃ. Vuttanayenāti ‘‘jhāpitakālato pana paṭṭhāyā’’ti vuttanayena. ‘‘Pacchimayāme paṭikkamituṃ vaṭṭatī’’ti icchitattā ‘‘susānaṃ agatadivase’’ti aṅguttarabhāṇakā. Nên đi bằng con đường không quen thuộc để việc mình là người ở nghĩa địa không bị nhiều người biết đến. Về đối tượng (ārammaṇa): Tại nghĩa địa ấy, nên xác định đối tượng ngay từ ban ngày bằng cách (ghi nhận): 'Đây là gò mối, đây là cây, đây là gốc cây' v.v... Vật đáng sợ (bhayānakaṃ) có nghĩa là: Những vật gây ra sợ hãi như gò mối v.v... Không nên dùng vật gì như cục đất, hòn đá v.v... để ném vào chúng (khi nghĩ rằng) 'có thứ gì đó đang đi lại gần đây'. `Tilapiṭṭhaṃ` được gọi là `palalaṃ` (bột mè). Cơm trộn với đậu là `māsabhattaṃ`. Trong từ `guḷādi` (đường mật v.v...), từ `ādi` (v.v...) cũng bao gồm cả các loại bánh đặc như bánh mè viên. 'Không nên đi vào nhà của gia đình cư sĩ' có nghĩa là: Không nên đi vào bên trong nhà của gia đình cư sĩ vì (y phục) bị ám khói của người chết và vì bị các loài phi nhân đi theo. Việc thiêu xác hằng ngày là `dhuvaḍāho` (sự thiêu đốt thường xuyên). Việc thân quyến của người chết đến đó khóc lóc hằng ngày là `dhuvarodanaṃ` (sự khóc lóc thường xuyên). `Vuttanayena` (theo phương pháp đã nói) có nghĩa là: Theo phương pháp đã được nói đến là 'kể từ lúc hỏa táng'. Vì có quan điểm rằng 'được phép rời đi trong canh cuối', nên các vị tụng đọc Tăng Chi Bộ Kinh nói là '(vào ngày) không đến nghĩa địa'. Susāne niccakālaṃ sivathikadassanena maraṇassatipaṭilābho. Tato eva appamādavihāritā. Tattha chaḍḍitassa matakaḷevarassa dassanena asubhanimittādhigamo. Tato eva kāmarāgavinodanaṃ. Bahulaṃ sarīrassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato abhiṇhaṃ kāyasabhāvadassanaṃ. Tato maraṇassatipaṭilābhato ca saṃvegabahulatā. Byādhikānaṃ, jarājiṇṇānañca matānaṃ tattha dassanena ārogyayobbanajīvitamadappahānaṃ. Khuddakassa, mahato ca bhayassa abhibhavanato bhayabheravasahanatā. Saṃviggassa yoniso padahanaṃ sambhavatīti amanussānaṃ garubhāvanīyatā. Niddāgatampīti suttampi, supinantepīti adhippāyo. Ở nghĩa địa, do thường xuyên thấy bãi tha ma nên đạt được niệm sự chết. Chính nhờ đó mà có được trạng thái sống không dể duôi. Ở đó, do thấy tử thi bị vứt bỏ nên chứng được tướng bất tịnh. Chính nhờ đó mà đoạn trừ được ái dục. Do thường xuyên ghi nhận rõ trạng thái bất tịnh, hôi thối, đáng ghê tởm của thân thể, nên thường xuyên thấy được bản chất thật sự của thân. Và từ việc đạt được niệm sự chết đó, có được sự dồi dào về chấn động tâm linh (saṃvega). Do thấy ở đó những người chết vì bệnh tật và già nua, nên từ bỏ được sự say đắm trong sức khỏe, tuổi trẻ và sự sống. Do khắc phục được những sợ hãi cả nhỏ lẫn lớn, nên có được khả năng chịu đựng sự sợ hãi và kinh hoàng. Vì người có tâm chấn động (saṃvigga) có thể nỗ lực một cách như lý, nên được các loài phi nhân kính trọng. `Niddāgatampi` (ngay cả khi đã ngủ) có nghĩa là: Ngay cả khi đang ngủ, ngay cả trong giấc mơ - đó là ý nghĩa. Iti sosānikaṅgakathāvaṇṇanā. Dứt phần giải về hạnh ở nghĩa địa. 12. Yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā 12. Giải về hạnh ở chỗ nào cũng được 35. Senāsanagāhaṇe [Pg.102] pare uṭṭhāpetvā gahaṇaṃ, ‘‘idaṃ sundaraṃ, idaṃ na sundara’’nti paritulayitvā pucchanā, olokanā ca senāsanaloluppaṃ. Tuṭṭhabbanti tussitabbaṃ. Vihārassa pariyantabhāvena dūreti vā bahūnaṃ sannipātaṭṭhānādīnaṃ accāsanneti vā pucchituṃ na labhati, pucchanenapissa dhutaṅgassa saṃkilissanato. Oloketunti loluppavasena passituṃ. Sacassa taṃ na ruccatīti assa yathāsanthatikassa taṃ yathāgāhitaṃ senāsanaṃ aphāsukabhāvena sace na ruccati, mudukassa asati roge yathāgāhitaṃ pahāya aññassa senāsanassa gahaṇaṃ loluppaṃ, majjhimassa gantvā olokanā, ukkaṭṭhassa pucchanā. Sabbesampi uṭṭhāpetvā gahaṇe vattabbameva natthi. 35. Trong việc nhận chỗ ở, việc làm cho người khác phải đứng dậy rồi mình nhận lấy; việc hỏi han sau khi cân nhắc 'chỗ này tốt, chỗ này không tốt'; và việc nhìn ngó xung quanh được gọi là sự tham lam về chỗ ở. `Tuṭṭhaṃ` (hài lòng) có nghĩa là: Nên biết đủ. Vị ấy không được phép hỏi rằng chỗ ở có xa không, vì ở rìa tu viện, hoặc có quá gần những nơi tụ họp của nhiều người v.v... hay không, bởi vì ngay cả việc hỏi han cũng làm cho hạnh đầu-đà này bị ô nhiễm. `Oloketuṃ` (nhìn ngó) có nghĩa là: Nhìn với tâm tham lam. `Sace assa taṃ na ruccati` (nếu vị ấy không thích chỗ đó) có nghĩa là: Nếu chỗ ở đã được chỉ định không làm hài lòng vị thực hành hạnh 'ở chỗ nào cũng được' này do sự bất tiện của nó. Đối với vị thực hành bậc hạ, khi không có bệnh, việc từ bỏ chỗ ở đã được chỉ định để nhận một chỗ khác là tham lam. Đối với vị thực hành bậc trung, việc đi xem xét là (tham lam). Đối với vị thực hành bậc thượng, việc hỏi han là (tham lam). Đối với tất cả các hạng (hạ, trung, thượng), về việc làm cho người khác phải đứng dậy rồi mình nhận lấy chỗ ở thì không cần phải bàn đến nữa (vì đó là điều chắc chắn không được phép). Upaṭṭhāpanīyānampi anuṭṭhāpanena sabrahmacārīnaṃ hitesitā. Tāya karuṇāvihārānuguṇatā. Sundarāsundaravibhāgākaraṇato hīnapaṇītavikappapariccāgo. Tena tādilakkhaṇānuguṇatā. Tato eva anurodhavirodhappahānaṃ. Dvārapidahanaṃ okāsādānato. Yathāsanthatarāmatanti yathāgāhite yathāniddiṭṭhe senāsane abhiratabhāvaṃ. Do không cho các vị (tỳ khưu trẻ) đáng được đứng dậy phải đứng dậy, (hạnh này) là sự mong muốn lợi ích cho các vị đồng phạm hạnh. Do đó, (hạnh này) tương ứng với bi trú. Do không phân biệt tốt và không tốt, (hạnh này) là sự từ bỏ sự suy xét thấp kém và cao thượng. Do đó, (hạnh này) tương ứng với đặc tính tādi (bất động). Chính vì thế, (hạnh này) là sự đoạn trừ thiên vị và ác cảm. Do không cho cơ hội (phiền não sanh khởi), (hạnh này) là sự đóng cửa (các căn môn). Hài lòng với chỗ ở đã được sắp đặt (yathāsanthatarāmataṃ) nghĩa là trạng thái hoan hỷ trong chỗ ở đã được nhận, đã được chỉ định. Iti yathāsanthatikaṅgakathāvaṇṇanā. Như vậy là kết thúc phần giải về hạnh Hài Lòng Với Chỗ Ở Đã Được Sắp Đặt. 13. Nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā 13. Phần giải về hạnh Thường Ngồi. 36. Seyyanti iriyāpathalakkhaṇaṃ seyyaṃ. Tappaṭikkhepeneva hi tadatthā ‘‘mañco bhisī’’ti evamādikā (cūḷava. 321, 322) seyyā paṭikkhittā eva honti. ‘‘Nesajjiko’’ti ca sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya eva viharituṃ sīlamassāti imassa atthassa idha adhippetattā seyyā evettha paṭiyoginī, na itare tathā aniṭṭhattā, asambhavato ca. Kosajjapakkhiyo hi iriyāpatho idha paṭiyogibhāvena icchito, na itare. Na ca sakkā ṭhānagamanehi vinā nisajjāya eva yāpetuṃ tathā pavattetunti seyyāvettha paṭiyoginī. Tenāha ‘‘tena panā’’tiādi. Caṅkamitabbaṃ na ‘‘nesajjiko aha’’nti sabbarattiṃ nisīditabbaṃ. Iriyāpathantarānuggahito hi kāyo manasikārakkhamo hoti. 36. (Từ) Seyyā (nằm) có nghĩa là sự nằm, một oai nghi. Quả vậy, chính do sự từ bỏ sự nằm đó mà các loại giường nằm như "giường, nệm" v.v... (Cūḷavagga 321, 322) cũng đều bị từ bỏ. Và vì ở đây, ý nghĩa của từ "nesajjika" (người thực hành hạnh thường ngồi) được chủ trương là "vị ấy có thói quen sống chỉ bằng cách ngồi sau khi đã từ bỏ sự nằm", nên chính sự nằm là đối tượng (bị từ bỏ) ở đây, chứ không phải các (oai nghi) khác, vì chúng không được mong muốn như vậy và cũng vì không thể xảy ra. Quả vậy, oai nghi thuộc về phần biếng nhác mới được xem là đối tượng (bị từ bỏ) ở đây, chứ không phải các (oai nghi) khác. Và cũng không thể duy trì sự sống, không thể tiếp tục chỉ bằng cách ngồi mà không có đứng và đi, vì vậy chính sự nằm là đối tượng (bị từ bỏ) ở đây. Do đó, ngài đã nói "tena pana" v.v... Nên đi kinh hành, không nên ngồi suốt đêm với ý nghĩ "ta là người thực hành hạnh thường ngồi". Quả vậy, thân được hỗ trợ bởi các oai nghi khác mới có khả năng tác ý. Cattāro [Pg.103] pādā, piṭṭhiapassayo cāti imehi pañcahi aṅgehi pañcaṅgo. Catūhi aṭṭanīhi, piṭṭhiapassayena ca pañcaṅgoti apare. Ubhosu passesu piṭṭhipasse ca yathāsukhaṃ apassāya viharato nesajjikassa ‘‘anesajjikato ko viseso’’ti gāhaṃ nivāretuṃ abhayatthero nidassito ‘‘thero anāgāmī hutvā parinibbāyī’’ti. (Ghế) có năm chi phần do năm chi phần này: bốn chân và một cái tựa lưng. Các vị khác nói: (ghế) có năm chi phần do bốn thanh giằng và một cái tựa lưng. Để ngăn chặn sự chấp thủ rằng: "Đối với người thực hành hạnh thường ngồi mà sống bằng cách tựa một cách thoải mái ở cả hai bên hông và phía sau lưng thì có gì khác biệt với người không thực hành hạnh thường ngồi?", Trưởng lão Abhaya đã được nêu ra làm ví dụ: "vị trưởng lão ấy, sau khi trở thành bậc A-na-hàm, đã nhập Niết-bàn". Upacchedīyati etenāti upacchedananti vinibandhupacchedassa sādhakatamabhāvo daṭṭhabbo. Sabbakammaṭṭhānānuyogasappāyatā alīnānuddhaccapakkhikattā nisajjāya. Tato eva pāsādikairiyāpathatā. Vīriyārambhānukūlatā vīriyasamatāyojanassa anucchavikatā. Tato eva sammāpaṭipattiyā anubrūhanatā. Paṇidhāyāti ṭhapetvā. Tanunti uparimakāyaṃ. Vikampetīti cāleti, icchāvighātaṃ karotīti adhippāyo. Vatanti dhutaṅgaṃ. "Người ta cắt đứt bằng pháp này, vì vậy gọi là sự cắt đứt (upacchedanaṃ)", nên được hiểu là trạng thái thực hiện hiệu quả nhất việc cắt đứt sự trói buộc (của tâm). Do việc ngồi không thuộc về phần co rút và trạo cử, (hạnh này) thích hợp cho việc thực hành tất cả các đề mục thiền. Chính vì thế, (hạnh này) có oai nghi đáng tịnh tín. (Hạnh này) thuận lợi cho việc khởi sự tinh tấn, là sự phù hợp cho việc kết hợp với sự quân bình tinh tấn. Chính vì thế, (hạnh này) làm tăng trưởng chánh hạnh. (Từ) Paṇidhāya có nghĩa là đặt, để. (Từ) Tanuṃ có nghĩa là thân trên. (Từ) Vikampeti có nghĩa là làm rung động, ý là làm hỏng ý muốn. (Từ) Vataṃ có nghĩa là hạnh đầu đà. Iti nesajjikaṅgakathāvaṇṇanā. Như vậy là kết thúc phần giải về hạnh Thường Ngồi. Dhutaṅgapakiṇṇakakathāvaṇṇanā Phần giải về các vấn đề tạp loại của hạnh đầu đà. 37. Sekkhaputhujjanānaṃ vasena siyā kusalāni, khīṇāsavānaṃ vasena siyā abyākatāni. Tattha sekkhaputhujjanā paṭipattipūraṇatthaṃ, khīṇāsavā phāsuvihāratthaṃ dhutaṅgāni pariharanti. Akusalampi dhutaṅganti akusalacittenāpi dhutaṅgasevanā atthīti adhippāyo. Taṃ na yuttaṃ, yena akusalacittena pabbajitassa āraññikattaṃ, taṃ dhutaṅgaṃ nāma na hoti. Kasmā? Lakkhaṇābhāvato. Yaṃ hidaṃ kilesānaṃ dhunanato dhutassa puggalassa, ñāṇassa, cetanāya vā aṅgattaṃ, na taṃ akusaladhammesu sambhavati. Tasmā araññavāsādimattena āraññikādayo tāva hontu, āraññikaṅgādīni pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘na maya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha imānīti dhutaṅgāni. Vuttaṃ heṭṭhā vacanatthaniddese. Na ca akusalena koci dhuto nāma hoti, kilesānaṃ dhunanaṭṭhenāti adhippāyo. Yassa bhikkhuno etāni samādānāni aṅgāni, etena paṭhamenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Na ca akusalaṃ kiñci dhunātīti akusalaṃ kiñci pāpaṃ na ca dhunāti eva appaṭipakkhato. Yesaṃ samādānānaṃ taṃ akusalaṃ ñāṇaṃ viya [Pg.104] aṅganti katvā tāni dhutaṅgānīti vucceyyuṃ. Iminā dutiyenāpi atthavikappena ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti dasseti. Nāpi akusalantiādi tatiyaatthavikappavasena yojanā. Tasmātiādi vuttassevatthassa nigamanaṃ. 37. Tùy theo các bậc hữu học và phàm phu, (các hạnh đầu đà) có thể là thiện; tùy theo các bậc lậu tận, chúng có thể là vô ký. Trong đó, các bậc hữu học và phàm phu thực hành các hạnh đầu đà để hoàn thiện sự thực hành, còn các bậc lậu tận thực hành để được an trú. (Quan điểm) "hạnh đầu đà cũng có thể là bất thiện" có ý rằng cũng có sự thực hành hạnh đầu đà với tâm bất thiện. Điều đó không hợp lý. Trạng thái ở rừng của vị xuất gia với tâm bất thiện nào đó, trạng thái ấy không được gọi là hạnh đầu đà. Tại sao? Vì không có đặc tính (của hạnh đầu đà). Quả vậy, cái gọi là chi phần của người đã rũ bỏ (phiền não), của trí tuệ, hoặc của tư tâm sở, do có sự rũ bỏ các phiền não, điều đó không thể có trong các pháp bất thiện. Do đó, chỉ với việc sống trong rừng v.v..., các vị ấy có thể là những người sống trong rừng v.v..., nhưng đó không phải là hạnh ở rừng v.v... Để chỉ ra ý nghĩa này, câu "na mayaṃ" v.v... đã được nói. Trong đó, (từ) imāni có nghĩa là các hạnh đầu đà. Điều này đã được nói ở dưới trong phần giải thích ngữ nguyên. Và không có ai được gọi là người đã rũ bỏ (phiền não) bằng (tâm) bất thiện, với ý nghĩa là rũ bỏ các phiền não, đó là ý nghĩa. "Đối với vị tỳ khưu nào mà những sự thọ trì này là các chi phần", với cách giải thích thứ nhất này, ngài chỉ ra rằng "không có hạnh đầu đà bất thiện". "Và (tâm) bất thiện không rũ bỏ được gì cả" có nghĩa là (tâm) bất thiện không rũ bỏ được bất kỳ điều ác nào vì nó không phải là đối nghịch (của điều ác). "Đối với những sự thọ trì nào mà tâm bất thiện ấy là chi phần giống như trí tuệ", do đó chúng được gọi là các hạnh đầu đà. Với cách giải thích thứ hai này, ngài cũng chỉ ra rằng "không có hạnh đầu đà bất thiện". (Câu) "nāpi akusalaṃ" v.v... nên được kết hợp theo cách giải thích thứ ba. (Câu) "tasmā" v.v... là phần kết luận cho ý nghĩa đã được nói. Yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha. Te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadanti. Tathā sati tassa paramatthato avijjamānattā kilesānaṃ dhunanaṭṭhopi na siyā, samādātabbatā cāti tesaṃ vacanaṃ pāḷiyā virujjhatīti dassetuṃ ‘‘kusalattikavinimutta’’ntiādi vuttaṃ. Tasmāti yasmā paññattipakkhe ete dosā dunnivārā, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ, vuttanayo cetanāpakkhoyeva gahetabboti attho. Yasmā ete dhutaguṇā kusalattike paṭhamatatiyapadasaṅgahitā, tasmā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā, siyā anupādinnupādāniyā, siyā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikāti evaṃ sesatikadukapadehipi nesaṃ yathārahaṃ saṅgaho vibhāvetabbo. (Câu) "Yesaṃ" được nói nhắm đến các vị ở chùa Abhayagiri. Quả vậy, họ nói rằng cái gọi là hạnh đầu đà là một chế định (paññatti). Nếu như vậy, do nó không hiện hữu về mặt chân đế, ý nghĩa rũ bỏ phiền não cũng sẽ không có, và tính chất có thể thọ trì (cũng không có). Để chỉ ra rằng lời nói của họ mâu thuẫn với Pāli, câu "kusalattikavinimuttaṃ" v.v... đã được nói. (Từ) Tasmā (do đó) có nghĩa là: vì trong trường hợp (xem hạnh đầu đà là) chế định, những lỗi này khó có thể ngăn chặn, do đó, lời nói của họ không nên được chấp nhận; ý là nên chấp nhận quan điểm về tư tâm sở (cetanā) theo cách đã nói. Vì những phẩm chất đầu đà này được bao gồm trong chi phần thứ nhất và thứ ba của tam đề thiện (kusalattika), do đó, (chúng) có thể tương ưng với lạc thọ, có thể tương ưng với xả thọ; có thể là các pháp có quả dị thục, có thể là các pháp không phải là quả dị thục cũng không phải là pháp có quả dị thục; có thể là các pháp không bị chấp thủ nhưng là đối tượng của chấp thủ; có thể là các pháp không bị ô nhiễm nhưng là đối tượng của ô nhiễm. Như vậy, sự bao gồm của chúng trong các chi phần còn lại của các tam đề và nhị đề cũng nên được làm rõ một cách tương xứng. Kāmaṃ sabbopi arahā dhutakileso, idha pana dhutaṅgasevanāmukhena kilese vidhunitvā ṭhito khīṇāsavo ‘‘dhutakileso puggalo’’ti adhippeto. Tathā sabbopi ariyamaggo nippariyāyena kilesadhunano dhammo, visesato aggamaggo. Pariyāyena pana vipassanāñāṇādi. Heṭṭhimaparicchedena dhutaṅgacetanāsampayuttañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ dhutaṃ dassetvā dhutavāde dassetabbe yasmā dhutavādabhedena dhuto viya dhutabhedena dhutavādopi duvidho, tasmā tesaṃ, tadubhayapaṭikkhepassa ca vasena catukkamettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ ‘‘atthi dhuto’’tiādi vuttaṃ. Thật vậy, tất cả bậc A-la-hán đều là người đã rũ sạch phiền não, nhưng ở đây, bậc Lậu Tận đã đứng vững sau khi rũ sạch các phiền não do phương tiện thực hành hạnh đầu-đà được chủ trương là ‘người đã rũ sạch phiền não’. Tương tự như vậy, tất cả Thánh đạo một cách không gián tiếp là pháp rũ sạch phiền não, đặc biệt là đạo tối thượng. Còn theo cách gián tiếp là tuệ quán, v.v. Theo giới hạn thấp nhất, nên được hiểu là trí tuệ tương ưng với tác ý hạnh đầu-đà. Sau khi đã trình bày về dhuta (sự rũ sạch) như vậy, khi cần trình bày về dhutavāda (người chủ trương sự rũ sạch), vì rằng giống như người dhuta có sự phân biệt theo người dhutavāda, thì người dhutavāda cũng có hai loại theo sự phân biệt của người dhuta, do đó, do năng lực của chúng và sự phủ định cả hai, một bộ bốn có thể xảy ra ở đây, để trình bày điều đó, câu bắt đầu bằng ‘có người dhuta’ đã được nói đến. Tayidanti nipāto, tassa ‘‘so aya’’nti attho. Dhutadhammā nāmāti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā ‘‘dhuto’’ti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāma. Asampattasampattesu paccayesu alubbhanākārena pavattanato appicchatā santuṭṭhitā ca atthato alobho. Paccayagedhādihetukānaṃ lolatādīnaṃ saṃkilesānaṃ sammadeva likhanato [Pg.105] chedanato gaṇasaṅgaṇikādibhedato saṃsaggato cittassa vivecanato sallekhatā pavivekatā ca alobho amohoti imesu dvīsu dhammesu anupatanti tadantogadhā tappariyāpannā honti, tadubhayasseva pavattivisesabhāvato. Imehi kusaladhammehi atthī idamatthī, yena ñāṇena pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabbanti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca, taṃ ñāṇaṃ idamatthitā. Tenāha ‘‘idamatthitā ñāṇamevā’’ti. Paṭikkhepavatthūsūti gahapaticīvarādīsu tehi tehi dhutaṅgehi paṭikkhipitabbavatthūsu. Lobhanti taṇhaṃ. Tesveva vāti paṭikkhepavatthūsu eva. Ādīnavapaṭicchādakanti ārakkhadukkhaparādhīnavutticorabhayādiādīnavapaṭicchādakaṃ. Anuññātānanti satthārā nicchandarāgaparibhogavasena anuññātānaṃ sukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādīnaṃ. Paṭisevanamukhenāti paṭisevanadvārena, tena lesenāti attho. Atisallekhamukhenāti ativiya sallekhapaṭipattimukhena, ukkaṭṭhassa vattanakānampi paṭikkhipanavasenāti attho. Từ ‘Tayidaṃ’ là một bất biến từ, có nghĩa là ‘cái đó, chính là cái này’. Gọi là các pháp đầu-đà là vì chúng là các pháp hỗ trợ cho tác ý hạnh đầu-đà, vốn có tên gọi là ‘dhuta’ (sự rũ sạch) do sự vận hành theo cách rũ bỏ các ác pháp đối nghịch với việc thực hành hạnh đầu-đà. Do sự vận hành theo cách không tham đắm trong các vật dụng đã có được hoặc chưa có được, nên thiểu dục và tri túc, về mặt thực chất, chính là vô tham. Do việc gọt giũa và cắt đứt hoàn toàn các phiền não như sự lăng xăng, v.v., vốn có nguyên nhân từ sự tham đắm vật dụng, v.v., và do việc tách tâm ra khỏi sự giao du có nhiều loại như giao du với đoàn thể, v.v., nên sự khắc khổ và sự viễn ly được bao gồm trong hai pháp này là vô tham và vô si, chúng được hàm chứa bên trong, được bao gồm trong đó, vì chúng chính là những biểu hiện đặc biệt của cả hai pháp ấy. Người có nhu cầu với các thiện pháp này, đó là sự cần thiết này, với trí tuệ nào mà người xuất gia, (nghĩ rằng) ‘phải được an trú trong hạnh phấn tảo y, v.v.’, thọ trì và thực hành các đức hạnh đầu-đà theo như đã được chỉ dạy, trí tuệ đó là idamatthitā (sự cần thiết này). Do đó, ngài nói ‘sự cần thiết này chính là trí tuệ’. (Cụm từ) ‘trong các đối tượng bị từ bỏ’ có nghĩa là trong các đối tượng phải được từ bỏ bởi các hạnh đầu-đà tương ứng, như y phục của gia chủ, v.v. (Từ) ‘tham’ có nghĩa là ái. (Cụm từ) ‘chỉ trong chính chúng’ có nghĩa là chỉ trong các đối tượng bị từ bỏ. (Cụm từ) ‘che đậy sự nguy hại’ có nghĩa là che đậy các sự nguy hại như khổ do phải gìn giữ, đời sống phụ thuộc vào người khác, nỗi sợ hãi kẻ trộm, v.v. (Cụm từ) ‘của những thứ được cho phép’ có nghĩa là của những thứ như vật trải, vật đắp có xúc chạm êm dịu, v.v., đã được Bậc Đạo Sư cho phép sử dụng một cách không có dục và tham. (Cụm từ) ‘do phương tiện thọ dụng’ có nghĩa là ‘qua cửa ngõ thọ dụng’, ‘bằng cái cớ đó’. (Cụm từ) ‘do phương tiện khắc khổ tột bậc’ có nghĩa là ‘do phương tiện thực hành sự khắc khổ một cách cao độ’, tức là ‘do năng lực từ bỏ cả những vật dụng được phép đối với người thực hành hạnh đầu-đà bậc cao’. Sukhumakaraṇasannissayo rāgo dukkhāya paṭipattiyā patiṭṭhaṃ na labhatīti āha ‘‘dukkhāpaṭipadañca nissāya rāgo vūpasammatī’’ti. Sallekho nāma sampajānassa hoti, satisampajaññe moho apatiṭṭhova appamādasambhavatoti vuttaṃ ‘‘sallekhaṃ nissāya appamattassa moho pahīyatī’’ti. Etthāti etesu dhutaṅgesu. Tatthāti araññarukkhamūlesu. Tham ái nương tựa vào các phương tiện tạo ra sự thoải mái không có được chỗ đứng trong sự thực hành khổ hạnh, do đó, ngài nói ‘và nương vào khổ hạnh, tham ái được lắng dịu’. Sự khắc khổ chỉ có ở người có tỉnh giác, và khi có niệm và tỉnh giác, si mê không có chỗ đứng, vì sự không dể duôi có thể phát sinh, do đó đã được nói rằng ‘nương vào sự khắc khổ, si mê của người không dể duôi bị đoạn trừ’. (Từ) ‘ở đây’ có nghĩa là ‘trong các hạnh đầu-đà này’. (Từ) ‘trong đó’ có nghĩa là ‘ở trong rừng, dưới gốc cây’. Sīsaṅgānīti sīsabhūtāni aṅgāni, paresampi kesañci nānantarikatāya, sukaratāya ca saṅgaṇhanato uttamaṅgānīti attho. Asambhinnaṅgānīti kehici sambhedarahitāni, visuṃyeva aṅgānīti vuttaṃ hoti. Kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhati rāgacaritassa mohacaritassa dosacaritassāpi, taṃ ekaccaṃ dhutaṅgaṃ sevantassāti adhippāyo. Hāyati kammaṭṭhānaṃ sukumārabhāvenalūkhapaṭipattiṃ asahantassa. Vaḍḍhateva mahāpurisajātikassāti adhippāyo. Na vaḍḍhati kammaṭṭhānaṃ upanissayarahitassa. Ekameva hi dhutaṅgaṃ yathā kilesadhunanaṭṭhena, evaṃ cetanāsabhāvattā. Tenāha ‘‘samādānacetanā’’ti. (Từ) ‘các chi phần đầu’ có nghĩa là các chi phần giống như cái đầu (là chính yếu); ý nghĩa là ‘các chi phần tối thượng’ do bao gồm cả một số hạnh đầu-đà khác vì tính không thể tách rời và tính dễ thực hành. (Từ) ‘các chi phần không pha trộn’ có nghĩa là các chi phần không bị pha trộn với bất cứ (hạnh đầu-đà) nào khác, là các chi phần hoàn toàn riêng biệt, như vậy đã được nói. Ý muốn nói là: đề mục thiền định tăng trưởng đối với người có tính tham, người có tính si, và cả người có tính sân, khi người ấy thực hành một hạnh đầu-đà nào đó. Đề mục thiền định bị suy giảm đối với người không thể chịu đựng được sự thực hành khắc khổ do bản tính yếu đuối. Ý muốn nói là: (đề mục thiền định) chắc chắn tăng trưởng đối với người có bản tính của bậc đại nhân. Đề mục thiền định không tăng trưởng đối với người không có duyên hỗ trợ. Vì hạnh đầu-đà chỉ là một, cũng như theo nghĩa rũ sạch phiền não, thì cũng vậy theo bản chất là tác ý. Do đó, ngài nói ‘tác ý thọ trì’. Terasāpi [Pg.106] dhutaṅgāni samādāya pariharantānaṃ puggalānaṃ vasena ‘‘dvācattālīsa hontī’’ti vatvā bhikkhūnaṃ terasannampi pariharaṇassa ekajjhaṃyeva sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ekappahārena sabbadhutaṅgāni paribhuñjituṃ sakkotī’’ti vuttaṃ. Kathaṃ abbhokāse viharantassa rukkhamūlikaṅgaṃ? ‘‘Channaṃ paṭikkhipāmi, rukkhamūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti (visuddhi. 1.32) vacanato channe aruṇaṃ uṭṭhāpitamatte dhutaṅgaṃ bhijjati, na abbhokāse, tasmā bhedahetuno abhāvena tampi arogameva. Tathā senāsanaloluppassa abhāvena yathāsanthatikaṅganti daṭṭhabbaṃ. Āraññikaṅgaṃ gaṇamhā ohīyanasikkhāpadena (pāci. 691-692) paṭikkhittaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ anatirittabhojanasikkhāpadena (pāci. 238-240). Pavāritāya hi bhikkhuniyā atirittaṃ katvā bhuñjituṃ na labbhati. Kappiye ca vatthusmiṃ lolatāpahānāya dhutaṅgasamādānaṃ, na akappiye, sikkhāpadeneva paṭikkhittattā. Aṭṭheva honti bhikkhuniyā saṃkaccikacīvarādīhi saddhiṃ pañcapi ticīvarasaṅkhameva gacchantīti katvā. Yathāvuttesūti bhikkhūnaṃ vuttesu terasasu ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato ṭhapetvā tecīvarikaṅgaṃ dvādasa sāmaṇerānaṃ. Sattāti bhikkhunīnaṃ vuttesu aṭṭhasu ekaṃ pahāya satta ticīvarādhiṭṭhānavinayakammābhāvato. ‘‘Ṭhapetvā tecīvarikaṅga’’nti hi imaṃ anuvattamānameva katvā ‘‘satta sikkhamānasāmaṇerīna’’nti vuttaṃ. Patirūpānīti upāsakabhāvassa anucchavikāni. Do năng lực của các cá nhân thọ trì và thực hành cả mười ba pháp đầu-đà, sau khi nói rằng “có bốn mươi hai (pháp đầu-đà)”, để chỉ ra khả năng thực hành đồng thời cả mười ba pháp của các tỳ khưu, đoạn văn bắt đầu bằng “sace hi” đã được nói đến. Trong đó, đã được nói rằng “có thể thực hành tất cả các pháp đầu-đà trong một lần”. Làm thế nào (có thể thực hành) hạnh ở gốc cây đối với người đang sống ngoài trời? Theo như lời nói “Tôi từ bỏ mái che, tôi thọ trì hạnh ở gốc cây”, pháp đầu-đà bị phá vỡ ngay khi bình minh ló dạng dưới mái che, chứ không phải ở ngoài trời; do đó, vì không có nguyên nhân phá vỡ, pháp đầu-đà ấy cũng không bị hư hoại. Tương tự, cần phải hiểu rằng hạnh ở đâu cũng được là do không có sự tham luyến sàng tọa. Hạnh ở rừng bị ngăn cấm bởi học giới về việc tụt lại sau chúng, hạnh không ăn sau khi đã từ chối bị ngăn cấm bởi học giới về việc không ăn thêm. Vì rằng tỳ khưu ni đã pavāraṇā thì không được phép làm cho thành vật dư thừa rồi ăn. Và việc thọ trì đầu-đà là để đoạn trừ sự tham luyến đối với vật thích hợp, không phải đối với vật không thích hợp, vì đã bị ngăn cấm bởi chính học giới. (Đối với tỳ khưu ni) chỉ có tám (pháp đầu-đà), vì cho rằng cả năm y cùng với y tăng-già-lê v.v... đều được tính là tam y. Về câu “như đã nói”, trong mười ba pháp đã nói cho các tỳ khưu, vì không có nghiệp sự luật về việc chú nguyện tam y, nên trừ ra hạnh tam y, có mười hai pháp cho các sa-di. Về câu “bảy”, trong tám pháp đã nói cho các tỳ khưu ni, trừ đi một pháp, còn lại bảy pháp, vì không có nghiệp sự luật về việc chú nguyện tam y. Vì rằng, sau khi làm cho câu “trừ ra hạnh tam y” này được tiếp nối, câu “bảy pháp cho các học nữ và sa-di-ni” đã được nói đến. “Thích hợp” nghĩa là phù hợp với tư cách của người cận sự nam. Dhutaṅganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về sự trình bày các pháp đầu-đà đã hoàn tất. Iti dutiyaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải thích chương thứ hai. 3. Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā 3. Phần giải thích về sự trình bày việc tiếp nhận đề mục thiền. 38. Appicchatādīhīti [Pg.107] appicchatāsantuṭṭhisallekhapavivekāpacayavīriyārambhādīhi. Pariyodāteti suvisuddhe nirupakkilese. Imasmiṃ sīleti yathāvutte catupārisuddhisīle. ‘‘Cittaṃ bhāvaya’’nti imameva desanaṃ sandhāyāha ‘‘atisaṅkhepadesitattā’’ti. Ko samādhīti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena samādhīti kena atthena samādhīti vuccati, ‘‘samādhī’’ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho. Katividhoti pabhedapucchā. 38. Về câu “bởi các pháp như thiểu dục v.v...”, (nghĩa là) bởi các pháp như thiểu dục, tri túc, khắc khổ, viễn ly, không tích trữ, tinh cần v.v... Về câu “trong sự thanh tịnh”, (nghĩa là) trong sự hoàn toàn trong sạch, không cấu uế. Về câu “trong giới này”, (nghĩa là) trong bốn loại giới thanh tịnh như đã nói. Ngài đã nói “vì được thuyết giảng một cách rất tóm tắt” là nhắm đến chính bài pháp này “hãy tu tập tâm”. “Định là gì?” là câu hỏi về bản thể. “Định có nghĩa là gì?” nghĩa là, được gọi là định với ý nghĩa nào, từ “định” được sử dụng dựa vào ý nghĩa được biểu thị nào? “Có bao nhiêu loại?” là câu hỏi về sự phân loại. ‘‘Ko samādhī’’ti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā, vibhāgavantānaṃ pana sarūpavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo. Taṃdassane ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘samādhi bahuvidho’’tiādi vuttaṃ. Tattha bahuvidhoti kusalādivasena anekavidho. Nānappakārakoti ālambanamanasikārachandapaṇidhiadhimokkhaabhinīhārasaññānānattādinānappakāro. Na sādheyyāti lokiyasamādhissa bhāvanā idha adhippetattho, tañca na sādheyya. Jhānavimokkhādīsu hi samādhiṃ uddharitvā tassa labbhamānehi vibhāgehi vissajjane kariyamāne jhānavibhaṅgādīsu (vibha. 508 ādayo) āgato sabbo samādhipabhedo vissajjetabbo siyā. Tathā ca sati yvāyaṃ lokiyasamādhissa bhāvanāvidhi adhippeto, tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya. Kiñca yenassa tikacatukkajhānikena hīnādibhedabhinnena pavattivibhāgena brahmapārisajjādivasena navavidho, pañcamajjhānikena vehapphalādivasena dasavidho vā ekādasavidho vā bhavappabhedo nippajjati. Svāssa pavattivibhāgo ayaṃ soti niddhāretvā vuccamāno vikkhepāya siyā, yathā taṃ avisaye. Tenāha ‘‘uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā’’ti. Kusalacittekaggatāti kusalā anavajjasukhavipākalakkhaṇā cittekaggatā. Mặc dù câu “Định là gì?” này là câu hỏi về bản thể, nhưng việc giải thích bản thể của các pháp có sự phân loại chỉ có thể thực hiện thông qua việc trình bày sự phân loại, do đó, trước hết sự phân loại cần được trình bày một cách không sót lại. Và để chỉ ra rằng “đây là điều bất lợi” trong việc trình bày đó, đoạn văn bắt đầu bằng “định có nhiều loại” đã được nói đến. Trong đó, “nhiều loại” là nhiều loại theo phương diện thiện v.v... “Nhiều phương cách” là nhiều phương cách do sự khác biệt về đối tượng, tác ý, ý muốn, nguyện vọng, quyết định, hướng tâm, tưởng v.v... Về câu “không thể hoàn thành”, việc tu tập định hiệp thế là ý nghĩa được chủ định ở đây, và điều đó sẽ không được hoàn thành. Vì rằng, khi việc giải đáp được thực hiện bằng cách trích dẫn định trong các thiền, giải thoát v.v... và bằng các sự phân loại có thể có của nó, tất cả các loại định đã được đề cập trong Phân Tích Thiền v.v... sẽ phải được giải đáp. Và nếu như vậy, sẽ không có cơ hội để giải đáp về phương pháp tu tập định hiệp thế vốn được chủ định. Hơn nữa, do sự phân loại về diễn tiến của nó, vốn được phân chia theo các loại thấp kém v.v... bởi tam thiền và tứ thiền, mà chín loại hiện hữu được sinh khởi theo phương diện Phạm chúng thiên v.v...; hoặc do ngũ thiền, mà mười loại hoặc mười một loại hiện hữu được sinh khởi theo phương diện Quảng quả thiên v.v... Sự phân loại về diễn tiến ấy của nó, khi được xác định và nói rằng “đây là cái đó”, sẽ dẫn đến sự tán loạn, giống như điều đó (xảy ra) trong lĩnh vực không thích hợp. Do đó, ngài nói “và hơn nữa sẽ dẫn đến sự tán loạn”. “Nhất tâm trong tâm thiện” là nhất tâm trong tâm thiện, có đặc tính là không có tội lỗi và cho quả an lạc. Cittacetasikānaṃ samaṃ avisāravasena sampiṇḍentassa viya ādhānaṃ samādhānaṃ. Avisāralakkhaṇo hi samādhi, sampiṇḍanaraso ca. Sammā avikkhipanavasena ādhānaṃ samādhānaṃ. Avikkhepalakkhaṇo vā hi [Pg.108] samādhi, vikkhepaviddhaṃsanaraso cāti. Svāyaṃ yasmā ekārammaṇe cittassa ṭhitihetu, tasmā ‘‘ṭhapananti vuttaṃ hotī’’ti āha. Tathā hesa ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhitī’’ti (dha. sa. 15) niddiṭṭho. Ekārammaṇaggahaṇañcettha samādhissa santānaṭṭhitibhāvadassanatthaṃ. Tathā hissa aṭṭhakathāyaṃ dīpacciṭṭhiti nidassitā. Ānubhāvenāti balena, paccayabhāvenāti attho. Avikkhipamānāti na vikkhipamānā vūpasamamānā. Upasamapaccupaṭṭhāno hi samādhi. Etenassa vikkhepapaṭipakkhataṃ dasseti. Avippakiṇṇāti avisaṭā. Etena avisāralakkhaṇataṃ. Sự đặt để tâm và các tâm sở một cách đồng đều theo cách không phân tán, giống như việc gom tụ, là sự định tĩnh (samādhānaṃ). Vì rằng định có đặc tính không phân tán, và có phận sự là gom tụ. Sự đặt để một cách chân chánh theo cách không tán loạn là sự định tĩnh. Hoặc vì rằng định có đặc tính không tán loạn, và có phận sự là phá hủy sự tán loạn. Bởi vì định này là nguyên nhân cho sự an trú của tâm trên một đối tượng, do đó ngài nói “điều đó có nghĩa là sự thiết lập”. Vì rằng, định này đã được trình bày là “sự an trú, sự vững trú, sự kiên trú của tâm”. Và ở đây, việc đề cập đến “một đối tượng” là để chỉ ra rằng định là trạng thái an trú liên tục. Vì rằng, trong Chú giải, sự an trú của ngọn lửa đèn đã được chỉ ra làm ví dụ cho nó. “Bởi oai lực” nghĩa là bởi sức mạnh, bởi trạng thái làm duyên. “Không tán loạn” là không bị tán loạn, đang được lắng dịu. Vì rằng định có sự an tịnh làm hiện trạng. Bằng từ này, ngài chỉ ra trạng thái đối nghịch với sự tán loạn của nó. “Không phân tán” là không bị lan rộng. Bằng từ này, (ngài chỉ ra) đặc tính không phân tán của nó. Sayaṃ na vikkhipati, sampayuttā vā na vikkhipanti etenāti avikkhepo, so lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo. Vikkhepaṃ viddhaṃseti, tathā vā sampajjatīti vikkhepaviddhaṃsanaraso. Uddhacce avikampanavasena paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā taṃ paccupaṭṭhapetīti avikampanapaccupaṭṭhāno. Sukhanti nirāmisaṃ sukhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tự nó không tán loạn, hoặc các pháp tương ưng không tán loạn bởi pháp này, vì vậy gọi là không tán loạn (avikkhepa). Cái đó là tướng của pháp này, vì vậy gọi là có tướng không tán loạn (avikkhepalakkhaṇa). Nó phá hủy sự tán loạn, hoặc thành tựu theo cách như vậy, vì vậy gọi là có phận sự phá hủy sự tán loạn (vikkhepaviddhaṃsanarasa). Nó biểu hiện bằng cách không lay động trước sự trạo cử, hoặc làm cho sự không lay động đó biểu hiện nơi các pháp tương ưng, vì vậy gọi là có sự biểu hiện là không lay động (avikampanapaccupaṭṭhāna). Trong từ 'lạc' (sukha), nên hiểu là lạc phi vật chất (nirāmisa sukha). 39. Avikkhepalakkhaṇaṃ nāma samādhissa āveṇiko sabhāvo, na tenassa koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘avikkhepalakkhaṇena tāva ekavidho’’ti. Sampayuttadhamme ārammaṇe appento viya pavattatīti vitakko appanā. Tathā hi so ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho. Tappamukhatāvasena pana sabbasmiṃ mahaggatānuttare jhānadhamme ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro. Tathā tassa anuppattiṭṭhānabhūte parittajhāne upacāravohāro. Gāmādīnaṃ samīpaṭṭhāne gāmūpacārādisamaññā viyāti āha ‘‘upacārappanāvasena duvidho’’ti. Idha pana samādhivasena veditabbaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti vuccati vaṭṭaṃ, tappariyāpannatāya loke niyutto, tattha vā viditoti lokiyo. Tattha apariyāpannatāya lokato uttaro uttiṇṇoti lokuttaro. Kāmañcettha lokiyasamādhi bhāvetabbabhāvena gayhati, ubhayaṃ pana ekajjhaṃ gahetvā tato itaraṃ niddhāretuṃ ‘‘lokiyalokuttaravasena duvidho’’ti vuttaṃ. Sappītikanippītikavasenāti saha pītiyā vattatīti sappītiko, pītisampayutto. Natthi etassa pītīti nippītiko, pītivippayutto. Tesaṃ vasena. Sukhena saha ekuppādādibhāvaṃ gatoti sukhasahagato[Pg.109], sukhasampayuttoti attho. Upekkhāsahagatepi eseva nayo. Upekkhāti cettha adukkhamasukhavedanā adhippetā. Sā hi sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā. Sukhasahagata-padena cettha sappītiko, nippītikekadeso ca saṅgahito, upekkhāsahagata-padena pana nippītikekadesovāti ayametesaṃ padānaṃ viseso. 39. Tướng không tán loạn là tự tánh riêng biệt của định, không thể có sự phân chia nào của nó bằng tướng ấy, vì vậy ngài nói: "Trước hết, có một loại theo tướng không tán loạn". Tầm (vitakka) được gọi là an chỉ (appanā) vì nó vận hành như thể đặt các pháp tương ưng vào đối tượng. Thật vậy, nó đã được chỉ rõ là "an chỉ, chuyên chú an chỉ". Tuy nhiên, do vai trò dẫn đầu của tầm, thuật ngữ "an chỉ" (appanā) trong Chú giải được dùng cho tất cả các pháp thiền đại hành và siêu thế. Tương tự, thuật ngữ "cận hành" (upacāra) được dùng cho thiền Dục giới, là nơi không phải chỗ sanh khởi của thiền ấy, giống như tên gọi "vùng phụ cận làng" (gāmūpacāra) cho khu vực gần làng, v.v., vì vậy ngài nói: "Có hai loại theo cách cận hành và an chỉ". Nhưng ở đây, nên hiểu theo cách của định. Vòng luân hồi (vaṭṭa) được gọi là thế gian (loka) vì có nghĩa là tan rã và hoại diệt; thuộc về thế gian (lokiya) vì nó nằm trong vòng luân hồi đó, hoặc được biết đến trong đó. Siêu thế (lokuttara) vì không nằm trong đó, đã vượt lên, đã thoát khỏi thế gian. Mặc dù ở đây định hiệp thế được hiểu theo nghĩa là pháp cần được tu tập, nhưng đã nói "có hai loại theo cách hiệp thế và siêu thế" là để gộp cả hai lại rồi từ đó phân biệt ra loại kia. Theo cách có hỷ và không có hỷ: Vận hành cùng với hỷ nên gọi là có hỷ (sappītika), tức là tương ưng với hỷ. Pháp này không có hỷ nên gọi là không có hỷ (nippītika), tức là bất tương ưng với hỷ. Theo cách của chúng. Đi đến trạng thái đồng sanh v.v. cùng với lạc nên gọi là câu hành lạc (sukhasahagata), nghĩa là tương ưng với lạc. Đối với câu hành xả cũng theo phương pháp này. Và ở đây, xả (upekkhā) được hiểu là thọ bất khổ bất lạc. Vì thọ ấy dửng dưng với sự vận hành theo cách khổ và lạc do nó có trạng thái trung lập. Và ở đây, bằng từ "câu hành lạc", cả định có hỷ và một phần định không có hỷ được bao gồm; còn bằng từ "câu hành xả", chỉ một phần định không có hỷ được bao gồm. Đây là sự khác biệt của các từ này. Sabhāvato, paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīno, tesaṃ vā guṇehi parihīnoti hīno, attano paccayehi padhānabhāvaṃ nīto paṇīto, ubhinnaṃ majjhe bhavo majjhimo. Sampayogavasena pavattamānena saha vitakkena savitakko, saha vicārena savicāro, savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro. Ādi-saddena avitakkavicāramatto, avitakkāvicāro ca gahito. Tattha vicārato uttari vitakkena sampayogābhāvato avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto. Visesanivattiattho vā matta-saddo. Savitakkasavicāro hi samādhi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicāro, ayaṃ pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā avitakkavicāramatto. Atha vā bhāvanāya pahīnattā vitakkābhāvenāyaṃ vicāramatto, na vicārato aññassa attano sampayuttadhammassa kassaci abhāvāti dassetuṃ avitakka-vacanena vicāramatta-padaṃ visesetvā vuttaṃ. Ubhayarahito avitakkāvicāro. Pītisahagatādivasenāti pītisahagatasukhasahagataupekkhāsahagatavasena. Yadettha vattabbaṃ, taṃ sukhasahagataduke vuttanayameva. Paṭipakkhehi samantato khaṇḍitattā paritto. Parittanti vā appamattakaṃ vuccati, ayampi appānubhāvatāya paritto viyāti paritto. Kilesavikkhambhanato, vipulaphalato, dīghasantānato ca mahantabhāvaṃ gato, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gato paṭipannoti mahaggato. Ārammaṇakaraṇavasenāpi natthi etassa pamāṇakaradhammā, tesaṃ vā paṭipakkhoti appamāṇo. Hạ liệt (hīna) vì thấp kém hơn các định trung và thượng về tự tánh, về nhân duyên, và về quả; hoặc vì thiếu các phẩm chất của chúng. Thượng (paṇīta) vì được các nhân duyên của chính nó đưa đến trạng thái ưu thắng. Trung (majjhima) vì sanh khởi ở giữa hai loại. Có tầm (savitakka) vì cùng với tầm đang vận hành theo cách tương ưng; có tứ (savicāra) vì cùng với tứ; vừa có tầm vừa có tứ nên gọi là có tầm có tứ (savitakkasavicāra). Bằng từ "v.v." (ādi), định chỉ có tứ không có tầm (avitakkavicāramatta) và định không tầm không tứ (avitakkāvicāra) được bao gồm. Trong đó, vì không có sự tương ưng với tầm vượt trên tứ, nên nó không có tầm và chỉ có tứ, do đó gọi là chỉ có tứ không có tầm (avitakkavicāramatta). Hoặc từ "chỉ" (matta) có nghĩa là loại bỏ đặc tính. Thật vậy, định có tầm có tứ được gọi là có tứ (savicāra) vì có tứ được đặc trưng bởi tầm; còn định này (có tứ) chỉ do tứ đơn thuần, không có đặc tính gọi là tầm, do đó gọi là chỉ có tứ không có tầm (avitakkavicāramatta). Hoặc là, do đã được đoạn trừ bằng sự tu tập, vì không có tầm nên định này chỉ có tứ; để chỉ ra rằng không phải là không có bất kỳ pháp tương ưng nào khác của nó ngoài tứ, từ "chỉ có tứ" (vicāramatta) đã được nói đến với đặc tính là từ "không tầm" (avitakka). Không có cả hai là không tầm không tứ (avitakkāvicāra). Theo cách câu hành hỷ v.v. nghĩa là theo cách câu hành hỷ, câu hành lạc, câu hành xả. Điều cần nói ở đây cũng theo phương pháp đã được nói trong cặp câu hành lạc. Nhỏ (paritta) vì bị các pháp đối nghịch cắt đứt từ mọi phía. Hoặc "nhỏ" (paritta) được gọi là không đáng kể; định này cũng giống như nhỏ vì có oai lực ít, do đó gọi là nhỏ (paritta). Đại hành (mahaggata) vì đã đạt đến trạng thái vĩ đại do chế ngự phiền não, do có quả lớn lao, và do dòng tương tục dài; hoặc vì được những bậc vĩ đại có dục v.v. cao thượng thực hành, thành tựu. Vô lượng (appamāṇa) vì cũng không có các pháp làm cho nó có giới hạn về phương diện đối tượng, hoặc vì nó là đối nghịch của các pháp ấy. Paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, pubbabhāgabhāvanā. Dukkhā kicchā paṭipadā etassāti dukkhāpaṭipado. Pakatipaññāya abhivisiṭṭhattā abhiññā nāma appanāvahā bhāvanāpaññā, dandhā mandā abhiññā etassāti dandhābhiñño. Dukkhāpaṭipado ca so dandhābhiñño cāti dukkhāpaṭipadādandhābhiñño[Pg.110], samādhi. Tadādivasena. Catujhānaṅgavasenāti catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena, catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Hānabhāgiyādivasenāti hānakoṭṭhāsikādivasena. Đạt đến thiền bằng pháp này, vì vậy gọi là lộ trình (paṭipadā); đó là sự tu tập trong giai đoạn đầu. Lộ trình của pháp này khó khăn, gian khổ, vì vậy gọi là khổ hành lộ (dukkhāpaṭipada). Tuệ tu tập mang lại an chỉ được gọi là thắng trí (abhiññā) vì nó vượt trội hơn tuệ thông thường; thắng trí của pháp này chậm chạp, yếu ớt, vì vậy gọi là chậm thắng trí (dandhābhiñña). Vừa là khổ hành lộ, vừa là chậm thắng trí, vì vậy gọi là khổ hành lộ chậm thắng trí (dukkhāpaṭipadādandhābhiñña); đó là định. Theo cách của pháp đó v.v. Theo cách của bốn thiền chi nghĩa là theo cách là chi phần của bốn thiền; và điều này được nói theo phương pháp tứ pháp. Theo cách thuộc phần thoái hóa v.v. nghĩa là theo cách của định thuộc phần thoái hóa v.v. Samādhiekakadukavaṇṇanā Luận giải về các pháp đơn và pháp đôi của định. Channaṃ anussatiṭṭhānānanti buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatikammaṭṭhānānaṃ. Imesaṃ vasenāti imesaṃ dasannaṃ kammaṭṭhānānaṃ vasena. ‘‘Pubbabhāge ekaggatā’’ti iminā appanāya upakārakanānāvajjanupacārassapi saṅgaho daṭṭhabbo, na ekāvajjanasseva. Appanāsamādhīnanti upakattabbaupakārakasambandhe sāmivacanaṃ ‘‘purisassa attho’’tiādīsu viya. Parikammanti gotrabhu. Aparitto samādhīti dassetuṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādi vuttaṃ. Của sáu xứ tùy niệm nghĩa là của sáu đề mục tùy niệm là niệm Phật v.v. Theo cách của những pháp này nghĩa là theo cách của mười đề mục này. Bằng câu "nhất tâm trong giai đoạn đầu", nên hiểu là bao gồm cả cận hành định có nhiều hướng tâm khác nhau hỗ trợ cho an chỉ định, chứ không chỉ cận hành định có một hướng tâm. Từ "của các an chỉ định" (appanāsamādhīnaṃ) là sở hữu cách trong mối quan hệ giữa cái được hỗ trợ và cái hỗ trợ, giống như trong câu "lợi ích của người" (purisassa attho) v.v. Chuẩn bị (parikamma) là chuyển tộc (gotrabhu). Để chỉ ra rằng định không phải là nhỏ (aparitto), đã nói "của sơ thiền" v.v. Tīsu bhūmīsūti kāmarūpārūpabhūmīsu. Kusalacittekaggatāya adhippetattā ‘‘ariyamaggasampayuttā’’ti vuttaṃ. Siyā sappītiko, siyā nippītikoti aniyamavacanaṃ upacārasamādhisāmaññena sabbesampi vā jhānānaṃ nānāvajjanavīthiyaṃ upacārasamādhi siyā sappītiko, siyā nippītiko. Ekāvajjanavīthiyaṃ pana ādito dukatikajjhānānaṃ upacārasamādhi sappītikova, itaresaṃ nippītikova, visabhāgavedanassa cittassa āsevanapaccayatābhāvato, ekavīthiyaṃ vedanāparivattanābhāvato ca. Siyā sukhasahagato, siyā upekkhāsahagatoti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Tattha pana ‘‘dukatikajjhānāna’’nti vuttaṃ, idha ‘‘tikacatukkajjhānāna’’nti vattabbaṃ. Tīsu bhūmīsu có nghĩa là: trong cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô Sắc. Do có ý muốn nói đến nhất tâm của tâm thiện nên được nói là ‘‘tương ưng với Thánh đạo’’. Câu: Siyā sappītiko, siyā nippītiko (có khi có hỷ, có khi không có hỷ) là lời nói không xác định do sự tương đồng về cận định; hoặc là, trong lộ trình có hướng tâm khác nhau của tất cả các thiền, cận định có khi có hỷ, có khi không có hỷ. Còn trong lộ trình có cùng một hướng tâm, cận định của hai hoặc ba thiền đầu tiên chỉ có hỷ, của các thiền còn lại thì chỉ không có hỷ, vì tâm có thọ khác loại không có khả năng làm duyên tập hành, và vì trong một lộ trình không có sự thay đổi thọ. Ở đây, trong câu: Siyā sukhasahagato, siyā upekkhāsahagato (có khi câu hành với lạc, có khi câu hành với xả), ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Tuy nhiên, ở đó đã được nói là ‘‘của hai hoặc ba thiền’’, ở đây nên được nói là ‘‘của ba hoặc bốn thiền’’. Samādhitikavaṇṇanā Giải thích về bộ ba liên quan đến Định. Paṭiladdhamattoti adhigatamatto anāsevito abahulīkato. So hi paridubbalabhāvena hīno hoti. Nātisubhāvitoti ativiya paguṇabhāvaṃ apāpito. Subhāvitoti suṭṭhu bhāvito sammadeva paguṇataṃ upanīto. Tenāha ‘‘vasippatto’’ti. Chandādīnaṃ hīnatādivasenāpi imesaṃ hīnāditā veditabbā. Tathā hi uḷārapuññaphalakāmatāvasena pavattito hīno, lokiyābhiññāsampādanāya pavattito majjhimo, vivekakāmatāya ariyabhāve ṭhitena pavattito paṇīto[Pg.111]. Attahitāya bhavasampattiatthaṃ pavattito vā hīno, kevalaṃ alobhajjhāsayena pavattito majjhimo, parahitāya pavattito paṇīto. Vaṭṭajjhāsayena vā pavattito hīno, vivekajjhāsayena pavattito majjhimo, vivaṭṭajjhāsayena lokuttarapādakatthaṃ pavattito paṇīto. Paṭiladdhamatto có nghĩa là: chỉ mới chứng đắc, chưa được thực hành, chưa được làm cho thuần thục. Quả vậy, định ấy là hạ liệt do còn rất yếu ớt. Nātisubhāvito có nghĩa là: chưa được đưa đến trạng thái thuần thục lắm. Subhāvito có nghĩa là: đã được tu tập tốt đẹp, đã được đưa đến sự thuần thục một cách chân chánh. Do đó, ngài nói ‘‘đã đạt đến sự thuần thục’’. Cũng nên biết tính chất hạ liệt v.v... của các định này do sự hạ liệt v.v... của dục v.v... Quả vậy, (định) được khởi lên do mong muốn quả phước lớn lao là hạ liệt; (định) được khởi lên để thành tựu các thắng trí thế gian là trung bình; (định) được khởi lên bởi người đã an trú trong trạng thái thanh tịnh do mong muốn sự vắng lặng là cao thượng. Hoặc, (định) được khởi lên vì lợi ích của bản thân, vì mục đích thành tựu trong các cõi hữu là hạ liệt; (định) được khởi lên chỉ với ý hướng vô tham là trung bình; (định) được khởi lên vì lợi ích của người khác là cao thượng. Hoặc, (định) được khởi lên với ý hướng trong vòng luân hồi là hạ liệt; (định) được khởi lên với ý hướng vắng lặng (phiền não) là trung bình; (định) được khởi lên với ý hướng thoát khỏi luân hồi, làm nền tảng cho Siêu thế là cao thượng. Saddhiṃ upacārasamādhināti sabbesampi jhānānaṃ upacārasamādhinā saha. Vitakkamatteyeva ādīnavaṃ disvāti vitakkeyeva oḷārikato upaṭṭhahante ‘‘cittassa khobhakaradhammo aya’’nti ādīnavaṃ disvā vicārañca santato manasi karitvā. Tenāha ‘‘vicāre adisvā’’ti. Taṃ sandhāyāti taṃ evaṃ paṭiladdhaṃ samādhiṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘avitakkavicāramatto samādhī’’ti dutiyapadaṃ vuttaṃ. Tīsūti ādito tīsu. Saddhiṃ upacārasamādhinā có nghĩa là: cùng với cận định của tất cả các thiền. Vitakkamatteyeva ādīnavaṃ disvā có nghĩa là: khi chỉ có tầm hiện khởi một cách thô thiển, thấy sự nguy hại rằng “đây là pháp làm dao động tâm”, và tác ý đến tứ như là trạng thái an tịnh. Do đó, ngài nói ‘‘không thấy (sự nguy hại) trong tứ’’. Taṃ sandhāya có nghĩa là: liên quan đến định đã được chứng đắc như vậy. Câu thứ hai “định chỉ không tầm không tứ” được nói đến (liên quan đến điều này). Tīsu có nghĩa là: trong ba (thiền) đầu tiên. Tesvevāti tesu eva catukkapañcakanayesu. Tatiye catuttheti catukkanaye tatiye, pañcakanaye catuttheti yojetabbaṃ. Avasāneti dvīsupi nayesu pariyosānajjhāne. Yathākkamaṃ catutthe, pañcame vā. Pītisukhasahagato vāti etthāpi heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca satipi pītisahagatassāpi samādhissa sukhasahagatatte tīṇipi padāni asaṅkarato dassetuṃ nippītikasukhato sappītikasukhassa visesadassanatthaṃ satthu pītitikadesanāti nippītikasseva sukhassa vasena sukhasahagato samādhi gahitoti daṭṭhabbo. Tesveva có nghĩa là: chỉ trong những pháp tứ và pháp ngũ ấy. Tatiye catutthe nên được phối hợp là: trong thiền thứ ba theo pháp tứ, trong thiền thứ tư theo pháp ngũ. Avasāne có nghĩa là: trong thiền cuối cùng của cả hai pháp, tức là trong thiền thứ tư hoặc thứ năm, theo thứ tự. Ở đây, trong câu: Pītisukhasahagato vā, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Và ở đây, mặc dù định câu hành với hỷ cũng có tính chất câu hành với lạc, nhưng để chỉ ra ba câu mà không lẫn lộn, và để chỉ ra sự khác biệt của lạc có hỷ so với lạc không có hỷ, (vì) lời thuyết giảng của Bậc Đạo Sư về bộ ba liên quan đến hỷ, nên được hiểu rằng định câu hành với lạc được lấy theo nghĩa chỉ có lạc không hỷ. Upacārabhūmiyanti upacārajjhānasampayuttacittuppāde. Cittuppādo hi sahajātadhammānaṃ uppattiṭṭhānatāya ‘‘bhūmī’’ti vuccati ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) viya. Paritto samādhi kāmāvacarabhāvato. Upacārabhūmiyaṃ có nghĩa là: trong tâm sanh tương ưng với cận thiền. Quả vậy, tâm sanh được gọi là “địa” do là nơi sanh khởi của các pháp đồng sanh, giống như trong các câu “trong địa của lạc thuộc cõi Dục” v.v... Định là hạ liệt do thuộc về cõi Dục. Samādhicatukkavaṇṇanā Giải thích về bộ bốn liên quan đến Định. Paṭhamasamannāhāro bhāvanaṃ ārabhantassa ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā kammaṭṭhāne paṭhamābhiniveso. Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiādīnaṃ vūpasame thirabhūtaṃ kāmāvacarajjhānaṃ. ‘‘Yāva appanā’’ti iminā pubbabhāgapaññāya eva abhiññābhāvo vutto viya dissatīti vadanti[Pg.112]. Appanāpaññā pana abhiññāva. Yadaggena hi pubbabhāgapaññāya dandhasīghatā, tadaggena appanāpaññāyapīti. Samudācāragahaṇatāyāti samudācārassa gahaṇabhāvena, pavattibāhullatoti attho. Asukhāsevanāti kasirabhāvanā. Paṭhamasamannāhāro là sự hướng tâm ban đầu vào đề mục thiền của người bắt đầu tu tập bằng cách (niệm) “đất, đất” v.v... Cận hành của mỗi thiền ấy là thiền thuộc cõi Dục đã trở nên vững chắc khi các triền cái, tầm, tứ, sự ưa thích v.v... đã lắng dịu. Với câu ‘‘Yāva appanā’’, họ nói rằng dường như chỉ có trạng thái thắng trí của tuệ thuộc giai đoạn chuẩn bị được nói đến. Tuy nhiên, tuệ an chỉ cũng chính là thắng trí. Quả vậy, do mức độ nào mà tuệ thuộc giai đoạn chuẩn bị có sự chậm chạp hay nhanh chóng, thì do mức độ ấy, tuệ an chỉ cũng (chậm chạp hay nhanh chóng). Samudācāragahaṇatāya có nghĩa là: do sự phức tạp của sự khởi lên, do sự khởi lên nhiều lần. Asukhāsevanā có nghĩa là: sự tu tập khó khăn. Palibodhupacchedādīnīti ādi-saddena bhāvanāvidhānāparihāpanādiṃ saṅgaṇhāti. Asappāyasevīti upacārādhigamato pubbe asappāyasevitāya dukkhā paṭipadā. Pacchā asappāyasevitāya dandhā abhiññā hoti. Sappāyasevinoti etthāpi eseva nayo. Pubbabhāgeti upacārajjhānādhigamato orabhāge. Aparabhāgeti tato uddhaṃ. Tassa vomissakatāti yo pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī, tassa dukkhā paṭipadā khippābhiññā. Itarassa sukhā paṭipadā dandhābhiññā hoti. Evaṃ paṭhamacatutthānaṃ vomissakatāya dutiyatatiyāti attho. Akatapalibodhupacchedassa saparipanthatāya paṭipadā dukkhā hoti, itarassa sukhā. Asampāditaappanākosallassa ñāṇassa avisadatāya dandhā abhiññā hoti, visadatāya khippā abhiññā. Trong câu Palibodhupacchedādīni, bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả việc không làm suy giảm phương pháp tu tập v.v... Asappāyasevī có nghĩa là: trước khi đạt được cận hành, do thực hành điều không thích hợp nên con đường thực hành là khó khăn; sau đó, do thực hành điều không thích hợp nên thắng trí trở nên chậm chạp. Ở đây, trong câu Sappāyasevino cũng theo phương pháp tương tự. Pubbabhāge có nghĩa là: trong giai đoạn trước khi đạt được cận thiền. Aparabhāge có nghĩa là: sau đó. Tassa vomissakatā có nghĩa là: người nào trong giai đoạn đầu thực hành điều không thích hợp và trong giai đoạn sau thực hành điều thích hợp, người đó có con đường thực hành khó khăn và thắng trí nhanh chóng. Người còn lại có con đường thực hành dễ dàng và thắng trí chậm chạp. Như vậy, ý nghĩa là do sự pha trộn của (trường hợp) thứ nhất và thứ tư mà (tạo ra trường hợp) thứ hai và thứ ba. Đối với người chưa cắt đứt các chướng ngại, do có sự nguy hiểm nên con đường thực hành là khó khăn; đối với người còn lại thì dễ dàng. Đối với người chưa thành tựu sự khéo léo trong an chỉ, do trí tuệ không trong sáng nên thắng trí trở nên chậm chạp; do (trí tuệ) trong sáng, thắng trí trở nên nhanh chóng. Taṇhāavijjāvasenāti taṇhāavijjānaṃ abhibhavānabhibhavavasena. Samathavipassanādhikāravasenāti samathavipassanāsu asato, sato ca adhikārassa vasena. Taṇhāya samādhissa ujupaṭipakkhattā sā samathapaṭipadāya paripanthinīti āha ‘‘taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hotī’’ti. Abhibhavo cassā itarakilesehi adhikatāya anabhibhūtassa taṇhāyāti adhikārato veditabbaṃ. Tathā avijjā paññāya ujupaṭipakkhāti tadabhibhūtassa dandhābhiññatā vuttā. Akatādhikāroti bhavantare akataparicayo yathā paguṇaṃ katvā vissaṭṭhagantho appamattakena payogena suppavatti vācuggatova hoti, evaṃ pubbe kataparicayassa bhāvanā appakasireneva ijjhatīti āha ‘‘katādhikārassa sukhā’’ti. Svāyaṃ akato, kato ca adhikāro samathanissito paṭipadāyaṃ vutto samādhippadhānattā paṭipadāya. Vipassanānissito abhiññāyaṃ ñāṇappadhānattā appanāya. Kilesindriyavasenāti tikkhātikkhānaṃ kilesindriyānaṃ vasena. Tenāha ‘‘tibbakilesassā’’tiādi[Pg.113]. Tattha kilesā kāmacchandādayo, indriyāni saddhādīni. Do năng lực của tham ái và vô minh (taṇhāavijjāvasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự áp đảo và không áp đảo của tham ái và vô minh. Do năng lực của sự thực hành chỉ và quán (samathavipassanādhikāravasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự thực hành có hoặc không có trong chỉ và quán. Vì tham ái là đối nghịch trực tiếp với định, nên nó là trở ngại cho con đường thực hành chỉ, do đó đã nói “Vì rằng người bị tham ái áp đảo thì con đường thực hành là khổ” (taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hotīti). Và sự áp đảo của nó (tham ái) do sự vượt trội hơn các phiền não khác, cần được hiểu theo chủ đề là (được nói) đối với người không bị tham ái áp đảo. Tương tự, vì vô minh là đối nghịch trực tiếp với tuệ, nên đối với người bị nó (vô minh) áp đảo, sự chứng đắc chậm chạp đã được nói đến. Người không có sự thực hành (akatādhikāroti) có nghĩa là người không có sự thực tập ở kiếp khác. Giống như một quyển sách đã được học thuộc lòng và bỏ qua, với một nỗ lực nhỏ trở nên trôi chảy và thuộc lòng, cũng vậy đối với người đã có sự thực tập từ trước việc tu tập thành tựu không mấy khó khăn, nên đã nói “đối với người có sự thực hành thì (con đường) là lạc” (katādhikārassa sukhāti). Sự thực hành này, dù đã thực hiện hay chưa, nương vào chỉ, được nói trong phần con đường thực hành, vì con đường thực hành lấy định làm chính. (Sự thực hành) nương vào quán (được nói) trong phần thắng trí, vì sự chứng đắc lấy tuệ làm chính. Do năng lực của phiền não và các căn (kilesindriyavasenāti) có nghĩa là do năng lực của phiền não và các căn, dù lanh lợi hay không lanh lợi. Do đó, ngài đã nói “đối với người có phiền não mãnh liệt” v.v... (tibbakilesassātiādi). Ở đây, phiền não là tham dục v.v..., các căn là tín v.v... Yathāvuttā paṭipadābhiññā puggalādhiṭṭhānāti dhammaniddesampi puggalādhiṭṭhānamukhena dassetuṃ ‘‘yo puggalo’’tiādi vuttaṃ. Appaguṇoti na subhāvito vasībhāvaṃ apāpito. Tenāha ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti. Ayaṃ parittoti ayaṃ samādhi appānubhāvatāya paritto. Avaḍḍhiteti ekaṅguladvaṅgulamattampi na vaḍḍhite yathāupaṭṭhite ārammaṇe. Ekaṅgulamattampi hi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vadanti. ‘‘Paguṇo subhāvito’’ti vatvā ‘‘uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkotī’’ti iminā yathā paguṇopi uparijhānassa paccayo bhavituṃ asakkonto samādhi parittoyeva hoti, na appamāṇo, evaṃ ñāṇuttarassa ekāsaneneva uparijhānanibbattanenāti subhāvitopi uparijhānassa paccayabhāvasaṅkhātāya subhāvitakiccasiddhiyā ‘‘appamāṇo’’tveva vuccati. Apare pana sace subhāvito paguṇo vasībhāvaṃ patto uparijhānassa paccayo ahontopi appamāṇo eva, pamāṇakarānaṃ rāgādipaṭipakkhānaṃ suvidūrabhāvatoti vadanti. Vuttalakkhaṇavomissatāyāti yo appaguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, vaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ paritto appamāṇārammaṇo. Yo pana paguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, avaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ appamāṇo parittārammaṇoti evaṃ paṭhamacatutthasamādhīnaṃ vuttalakkhaṇassa vomissakabhāvena dutiyatatiyasamādhisaṅgāhako vomissakanayo veditabbo. Vì con đường thực hành và thắng trí như đã nói có cá nhân làm nền tảng, nên để chỉ ra cả sự trình bày về các pháp theo cách lấy cá nhân làm nền tảng, (đoạn) “vị cá nhân nào” v.v... (yo puggalotiādi) đã được nói. Không thuần thục (appaguṇoti) có nghĩa là không được tu tập tốt, chưa đạt đến trạng thái thuần thục. Do đó, ngài đã nói “không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn” (uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkotīti). Định này là nhỏ hẹp (ayaṃ parittoti) có nghĩa là định này là nhỏ hẹp do có oai lực nhỏ. (Trên đề mục) không được phát triển (avaḍḍhiteti) có nghĩa là trên đề mục như nó hiện khởi, không được phát triển dù chỉ bằng một hoặc hai ngón tay. Vì rằng (đề mục) được phát triển dù chỉ bằng một ngón tay cũng được gọi là vô lượng. Bằng cách nói “thuần thục, được tu tập tốt” (paguṇo subhāvitoti) và “có thể trở thành duyên cho thiền cao hơn” (uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkotīti), điều này cho thấy rằng: Giống như định dù thuần thục nhưng không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn thì vẫn là nhỏ hẹp, không phải vô lượng, cũng vậy đối với người có trí tuệ siêu việt, do sự phát sinh của thiền cao hơn chỉ trong một lần ngồi, nên định dù được tu tập tốt, do sự thành tựu của phận sự tu tập tốt được gọi là trạng thái làm duyên cho thiền cao hơn, vẫn được gọi là “vô lượng”. Nhưng những người khác nói rằng: nếu (định) được tu tập tốt, thuần thục, đạt đến trạng thái thuần thục, dù không phải là duyên cho thiền cao hơn, vẫn là vô lượng, vì các đối nghịch như tham ái v.v... vốn tạo ra sự giới hạn, đã bị loại trừ rất xa. Do sự pha trộn của các đặc tính đã nói (vuttalakkhaṇavomissatāyāti) có nghĩa là: Định nào không thuần thục, không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, nhưng diễn ra trên đề mục đã được phát triển, định này là nhỏ hẹp nhưng có đề mục vô lượng. Còn định nào thuần thục, có thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, nhưng diễn ra trên đề mục không được phát triển, định này là vô lượng nhưng có đề mục nhỏ hẹp. Như vậy, do sự pha trộn của các đặc tính đã nói của định thứ nhất và thứ tư, cần hiểu phương pháp pha trộn này bao gồm định thứ hai và thứ ba. Tatoti tato paṭhamajjhānato uddhaṃ. Virattapītikanti atikkantapītikaṃ vā jigucchitapītikaṃ vā. Avayavo samudāyassa aṅganti vuccati, ‘‘senaṅgaṃ rathaṅga’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhī’’ti. Từ đó (tatoti) có nghĩa là từ trên sơ thiền đó. Ly hỷ (virattapītikanti) có nghĩa là đã vượt qua hỷ hoặc đã nhàm chán hỷ. Một bộ phận của một tổng thể được gọi là chi phần, giống như trong các trường hợp “chi phần của quân đội”, “chi phần của cỗ xe” v.v... (senaṅgaṃ rathaṅgantiādīsu viya), nên đã nói “bốn loại định là chi phần của bốn thiền” (catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhīti). Hānaṃ bhajatīti hānabhāgiyo, hānabhāgo vā etassa atthīti hānabhāgiyo, parihānakoṭṭhāsikoti attho. Ālayassa apekkhāya apariccajanato ṭhitiṃ bhajatīti ṭhitibhāgiyo. Visesaṃ bhajatīti visesabhāgiyo. Paccanīkasamudācāravasenāti tassa tassa [Pg.114] jhānassa paccanīkānaṃ nīvaraṇavitakkavicārādīnaṃ pavattivasena. Tadanudhammatāyāti tadanurūpabhūtāya satiyā. Saṇṭhānavasenāti saṇṭhahanavasena patiṭṭhānavasena. ‘‘Sā pana tadassādasaṅkhātā, tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatī’’ti sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 799) vuttaṃ. Tattha sāpekkhassa upari visesaṃ nibbattetuṃ asakkuṇeyyattā avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭati. Evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappavacanañca yuttaṃ hoti. Visesādhigamavasenāti visesādhigamassa paccayabhāvavasena, visesaṃ vā adhigacchati etenāti visesādhigamo, tassa vasena. Nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasenāti ādīnavadassanapubbaṅgamanibbindanañāṇasampayuttasaññāya ca ābhogassa ca pavattivasena. Nibbedhabhāgiyatāti saccānaṃ nibbijjhanapakkhikatā vipassanāya saṃvattatīti attho. Hướng đến sự suy thoái, nên là phần suy thoái (hānabhāgiyo); hoặc có phần suy thoái, nên là phần suy thoái, có nghĩa là có phần thuộc về sự suy thoái. Do không từ bỏ sự luyến ái đối với sự quyến luyến, hướng đến sự đứng lại, nên là phần đứng lại (ṭhitibhāgiyo). Hướng đến sự đặc biệt, nên là phần đặc biệt (visesabhāgiyo). Do năng lực của sự khởi lên của các đối nghịch (paccanīkasamudācāravasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự khởi lên của các đối nghịch của mỗi thiền, như các triền cái, tầm, tứ v.v... Do trạng thái phù hợp với nó (tadanudhammatāyāti) có nghĩa là do niệm đã trở nên phù hợp với nó. Do năng lực của sự an trú (saṇṭhānavasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự an trú vững chắc, do năng lực của sự thiết lập. “Nhưng niệm ấy được gọi là sự thưởng thức nó, hoặc được gọi là các uẩn tương ưng với sự thưởng thức nó, là tà niệm” (sā pana tadassādasaṅkhātā, tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti), đã được nói trong sách Sammohavinodanī. Ở đó, đối với người có sự luyến ái, do không thể tạo ra sự đặc biệt cao hơn, cũng có thể nói là niệm duy trì các thiền ấy, không thoát khỏi sự ham muốn. Và làm như vậy, lời nói phân biệt “hoặc do niệm, hoặc do sự ham muốn” (satiyā vā nikantiyā vāti) trở nên hợp lý. Do năng lực của sự chứng đắc đặc biệt (visesādhigamavasenāti) có nghĩa là do năng lực của trạng thái làm duyên cho sự chứng đắc đặc biệt; hoặc chứng đắc sự đặc biệt nhờ nó, nên là sự chứng đắc đặc biệt; do năng lực của nó. Do năng lực của sự khởi lên của tưởng và tác ý đi kèm với sự nhàm chán (nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasenāti) có nghĩa là do năng lực của sự khởi lên của tưởng tương ưng với trí tuệ nhàm chán được dẫn đầu bởi sự thấy nguy hại và của sự hướng tâm. Phần thâm nhập (nibbedhabhāgiyatāti) có nghĩa là trạng thái thuộc về phần thâm nhập các chân lý, dẫn đến tuệ quán, đó là ý nghĩa. Kāmasahagatāti kāmārammaṇā, kāmasaññāhi vā vokiṇṇā. Avitakkasahagatāti ‘‘kathaṃ nu kho me avitakkaṃ jhānaṃ bhaveyyā’’ti evaṃ avitakkārammaṇā avitakkavisayā. Kāmañcāyaṃ ‘‘paṭhamassa jhānassā’’tiādiko pāṭho paññāvasena āgato, samādhissāpi panettha saṅgaho atthevāti udāharaṇassa sātthakataṃ dassetuṃ ‘‘tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontī’’ti tesaṃ vasena evaṃ vuttanti attho. Đi kèm với dục (kāmasahagatāti) có nghĩa là có đối tượng là dục, hoặc pha trộn với các tưởng về dục. Đi kèm với vô tầm (avitakkasahagatāti) có nghĩa là (suy nghĩ) “Làm thế nào để thiền vô tầm có thể khởi lên cho ta?”, như vậy, có đối tượng là vô tầm, có phạm vi là vô tầm. Mặc dù đoạn văn này “của sơ thiền” v.v... (paṭhamassa jhānassātiādiko) đến theo năng lực của tuệ, nhưng ở đây cũng có sự bao gồm cả định, nên để chỉ ra rằng ví dụ này có ý nghĩa, (đã nói) “nhưng bốn loại định tương ưng với tuệ ấy cũng có” (tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontīti); ý nghĩa là đã được nói như vậy do năng lực của chúng. Bhāvanāmayassa samādhissa idhādhippetattā upacārekaggatā ‘‘kāmāvacaro samādhī’’ti vuttaṃ. Adhipatiṃ karitvāti ‘‘chandavato ce samādhi hoti, mayhampi evaṃ hotī’’ti chandaṃ adhipatiṃ, chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Labhati samādhinti evaṃ yaṃ samādhiṃ labhati, ayaṃ vuccati chandasamādhi, chandādhipatisamādhīti attho. Evaṃ vīriyasamādhiādayopi veditabbā. Do định thuộc về tu tập được chủ trương ở đây, nên nhất tâm cận hành được gọi là “định thuộc Dục giới.” (Giải về) Adhipatiṃ karitvā (làm cho làm chủ): “Nếu người có dục thì có định, đối với ta cũng có như vậy,” do làm cho dục làm chủ, làm cho dục làm đầu, làm trưởng, đi trước. (Giải về) Labhati samādhiṃ (đắc định): Như vậy, vị ấy đắc được định nào, định này được gọi là dục định, có nghĩa là dục trưởng định. Cũng vậy, cần định v.v... cũng nên được hiểu như thế. Catukkabhedeti catukkavasena samādhippabhedaniddese. Aññattha sampayogavasena vicārena saha vattamāno vitakko pañcakanaye dutiyajjhāne viyojitopi na suṭṭhu viyojitoti, tena saddhiṃyeva vicārasamatikkamaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘vitakkavicārātikkamena tatiya’’nti. Dvidhā [Pg.115] bhinditvā catukkabhede vuttaṃ dutiyaṃ jhānanti yojanā. Pañcajhānaṅgavasenāti pañcannaṃ jhānānaṃ aṅgabhāvavasena samādhissa pañcavidhatā veditabbā. (Giải về) Catukkabhede (trong sự phân loại theo bốn pháp): Trong phần chỉ rõ các loại định theo cách bốn pháp. Ở nơi khác, theo cách tương ưng, tầm hiện hữu cùng với tứ, dù đã được tách ra trong thiền thứ hai theo pháp năm chi, nhưng vẫn không được tách ra hoàn toàn; vì vậy, để chỉ ra sự vượt qua tứ cùng với tầm, câu “thiền thứ ba do vượt qua tầm và tứ” đã được nói đến. Nên phối hợp câu cú là: “sau khi chia thiền thứ hai được nói trong pháp bốn chi thành hai phần.” (Giải về) Pañcajhānaṅgavasenā: Nên hiểu rằng định có năm loại theo cách là chi phần của năm thiền. 40. Vibhaṅgeti ñāṇavibhaṅge. Tattha hi ‘‘jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodāna’’nti, ettha ‘‘saṃkilesa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha hānabhāgiyo dhammoti apaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyo dhammoti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādianupakkhandanaṃ. Tenāha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhi’’ntiādi. Tassattho (vibha. aṭṭha. 828) – apaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhīnaṃ tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti codenti tudanti, tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā hāyati, tasmā hānabhāginī paññā. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyaṃ jhānaṃ santato paṇītato manasi karoto ārammaṇavasena avitakkasahagatā samudācaranti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti, tassa dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānapaññā visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattiyā padaṭṭhānatāya visesabhāginī paññā. Taṃsampayutto samādhi idhādhippeto. Iminā nayenāti iminā paṭhamajjhāne vuttena vidhinā dutiyajjhānādīsupi hānabhāgiyadhammo, visesabhāgiyadhammo ca veditabbo. 40. (Giải về) Vibhaṅge: trong Trí Phân Tích. Thật vậy, ở đó, trong câu “sự ô nhiễm và trong sạch của thiền, giải thoát, định, và nhập định,” (lời giải về) “ô nhiễm” v.v... đã được nói đến. Ở đó, pháp thuộc phần thoái hóa là sự hướng đến dục v.v... của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền v.v... chưa thuần thục. Pháp thuộc phần thù thắng là sự hướng đến nhị thiền v.v... của tưởng và tác ý của người đã xuất khỏi sơ thiền v.v... đã thuần thục. Do đó, Ngài nói “người đắc sơ thiền” v.v... Ý nghĩa của câu ấy là: Đối với những người đắc sơ thiền chưa thuần thục, sau khi xuất khỏi thiền ấy, tưởng và tác ý đi cùng với dục khởi lên, thúc giục, và xúi giục theo đối tượng. Do những tưởng và tác ý hướng đến dục của vị ấy, tuệ sơ thiền đó bị thoái hóa; do đó, (đó là) tuệ thuộc phần thoái hóa. (Giải về) Avitakkasahagatā (đi cùng với vô tầm): Đối với người tác ý rằng nhị thiền không có tầm là tịch tịnh, là vi diệu, (tưởng và tác ý) đi cùng với vô tầm khởi lên theo đối tượng, thúc giục, và xúi giục người đã xuất khỏi sơ thiền thuần thục để chứng đắc nhị thiền. Do những tưởng và tác ý hướng đến nhị thiền của vị ấy, tuệ sơ thiền trở thành tuệ thuộc phần thù thắng vì là nền tảng cho sự phát sinh của nhị thiền, vốn là pháp thù thắng. Định tương ưng với tuệ ấy được chủ trương ở đây. (Giải về) Iminā nayena (theo phương pháp này): Theo phương pháp đã được nói trong sơ thiền này, pháp thuộc phần thoái hóa và pháp thuộc phần thù thắng trong nhị thiền v.v... cũng nên được hiểu như vậy. Dasapalibodhavaṇṇanā Giải Thích Về Mười Trở Ngại 41. Ariyamaggasampayuttoti lokuttaraappamāṇaapariyāpannaggahaṇena lokiyehi asādhāraṇato, sappītikādiggahaṇena sādhāraṇato ca ariyamaggasampayutto samādhi vutto. Bhāvito hoti saññāya sampayuttattā. Tanti ariyamaggasamādhiṃ. Visunti paññābhāvanāya visuṃ katvā na vadāma. 41. (Giải về) Ariyamaggasampayutto (tương ưng với Thánh đạo): Định tương ưng với Thánh đạo được nói đến do lấy (định) siêu thế, vô lượng, không thuộc tam giới nên không chung với (các định) hiệp thế, và do lấy (định) có hỷ v.v... nên chung (với các định hiệp thế). (Định) được tu tập vì tương ưng với tuệ. Taṃ (ấy) là định Thánh đạo. (Giải về) Visuṃ (riêng biệt): Chúng tôi không nói (về định) sau khi đã tách riêng ra khỏi sự tu tập tuệ. Kammaṭṭhānabhāvanaṃ [Pg.116] paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho ra-kārassa la-kāraṃ katvā, paripanthoti attho. Upacchinditvāti samāpanena, saṅgahaṇena vā uparundhitvā, apalibodhaṃ katvāti attho. Nó trói buộc, ngăn cản, không cho phép sự tu tập đề mục được tiến hành, nên gọi là palibodha (trở ngại), do đổi chữ ‘ra’ thành chữ ‘la’; có nghĩa là hiểm nguy. (Giải về) Upacchinditvā (sau khi cắt đứt): có nghĩa là sau khi làm cho không còn trở ngại bằng cách hoàn thành hoặc hỗ trợ. Āvasanti etthāti āvāso. Paricchedavasena veṇiyati dissatīti pariveṇaṃ. Vihāre bhikkhūnaṃ taṃ taṃ vasanaṭṭhānaṃ. Svāyaṃ āvāso. Navakammādīsūti ādi-saddena āvāsassa tadaññaṃ abhivuddhikāraṇaṃ saṅgaṇhāti. Kāraṇenāti ‘‘chāyūdakasampannaṃ sulabhabhikkha’’ntiādinā kāraṇena. Apekkhavāti sālayo. Họ trú ngụ ở đây, nên gọi là āvāsa (trú xứ). Được thấy có sự phân chia, nên gọi là pariveṇa (tịnh xá). (Đó là) nơi ở này kia của các tỳ khưu trong tu viện. Svāyaṃ āvāso (trú xứ ấy). (Trong câu) Navakammādīsū: bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả những nguyên nhân phát triển khác của trú xứ. (Giải về) Kāraṇena (với lý do): với lý do như “đầy đủ bóng mát và nước, dễ dàng khất thực” v.v... (Giải về) Apekkhavā (có quyến luyến): có luyến ái. Tatrāti tasmiṃ palibodhābhāve. Pācīnakhaṇḍarājinti puratthimadisāyaṃ pabbatakhaṇḍānaṃ antare vanarājiṭṭhānaṃ. ‘‘Nāmā’’ti iminā tassa padesassa ayaṃ samaññāti dasseti. Paṭisāmitamevāti niccakālaṃ paṭisāmetvāva vihārato nikkhamāmīti dasseti. Dhātunidhānaṭṭhānanti kāyabandhanadhammakaraṇanhānasāṭikaakkhakadhātusaṅkhātānaṃ paribhogasarīradhātūnaṃ nidahitaṭṭhānaṃ. Īdisassa ayaṃ thero viya alaggacittassa. Etena ‘‘bhikkhunā nāma āvāse evarūpena bhavitabba’’nti ovādo dinno hoti. Ito paresupi vatthūsu eseva nayo. (Giải về) Tatra: trong sự không có trở ngại ấy. (Giải về) Pācīnakhaṇḍarāji: là một dải rừng nằm giữa những dãy núi đứt đoạn ở phương đông. Bằng từ “nāma” (tên là), Ngài chỉ ra rằng đây là tên gọi của vùng đất ấy. (Giải về) Paṭisāmitam eva: Ngài chỉ ra rằng “Tôi luôn luôn cất dọn xong xuôi rồi mới rời khỏi tu viện.” (Giải về) Dhātunidhānaṭṭhānaṃ: là nơi cất giữ các vật dụng và xá-lợi thân thể được gọi là dây thắt lưng, đồ lọc nước, y tắm, và xương đòn. Đối với người có tâm không dính mắc như vị trưởng lão này. Bằng câu này, lời khuyên được ban cho rằng: “Một vị tỳ khưu nên có thái độ như vậy đối với trú xứ.” Trong những câu chuyện sau đây cũng theo phương pháp tương tự. Kulanti kulaggahaṇena kulamanussānaṃ gahaṇaṃ gāmaggahaṇena gāmavāsīnaṃ viya. Upaṭṭhākakulampīti pi-saddena pageva ñātikulanti dasseti. Uddesatthanti uddisāpanatthaṃ, pāṭhaṃ uddisāpetvā sajjhāyitunti attho. Idhevāti imasmiṃyeva padese, yattha katthaci vihāreti attho. Taṃ vihāranti taṃ koraṇḍakavihāraṃ. (Giải về) Kulaṃ (gia tộc): Bằng việc dùng từ ‘kula,’ nên hiểu là những người trong gia tộc, giống như bằng việc dùng từ ‘gāma’ (làng) (nên hiểu là) những người dân làng. (Trong câu) Upaṭṭhākakulam pi (cả gia đình thí chủ): Bằng từ pi (cũng), Ngài chỉ ra rằng huống chi là gia tộc quyến thuộc. (Giải về) Uddesatthaṃ (vì mục đích học thuộc lòng): vì mục đích được đọc cho nghe, có nghĩa là để trùng tụng sau khi được đọc cho nghe bài kinh. (Giải về) Idheva (ngay tại đây): ngay tại vùng này, có nghĩa là trong bất kỳ tu viện nào. (Giải về) Taṃ vihāraṃ (tu viện ấy): tu viện Koraṇḍaka ấy. Upagatoti vassaṃ upagato. Sadāti gatakālato pabhuti visesato pavāritadivasato paṭṭhāya sabbadā divase divase. Paridevamānāti taṃtaṃvilapanavasena vividhaṃ paridevantī. Sabbaṃ pavattinti attanā tattha diṭṭhakālato paṭṭhāya pacchā samāgamapariyosānaṃ daharassa sabbaṃ pavattiṃ. (Giải về) Upagato: đã nhập hạ. (Giải về) Sadā (luôn luôn): kể từ lúc đi, đặc biệt là kể từ ngày Tự tứ, luôn luôn mỗi ngày. (Giải về) Paridevamānā (đang than khóc): họ than khóc nhiều cách theo kiểu than vãn về điều này điều kia. (Giải về) Sabbaṃ pavattiṃ (toàn bộ câu chuyện): toàn bộ câu chuyện của vị tỳ khưu trẻ, kể từ lúc (vị trưởng lão) nhìn thấy (vị ấy) ở đó cho đến lúc gặp lại sau này. Kāyasakkhinti [Pg.117] ‘‘passa ima’’nti mukhapaṭiggāhakaṃ katvā. Rathavinītapaṭipadanti dasakathāvatthukittanapubbikaṃ rathavinītūpamāhi vibhāvitaṃ rathavinītasutte (ma. ni. 1.252) āgataṃ sattavisuddhipaṭipadaṃ. Nālakapaṭipadanti ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 706) satthārā nālakattherassa desitapaṭipadaṃ. Tuvaṭakapaṭipadanti ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’tiādinā (su. ni. 922) bhagavatā desitapaṭipadaṃ. Tattha hi yathākkamaṃ – Kāyasakkhinti: là thực hiện việc tiếp nhận trực tiếp với câu ‘hãy xem vị này’. Rathavinītapaṭipadanti: là pháp hành bảy thanh tịnh đã được đề cập trong kinh Rathavinīta (Trung Bộ 1.252), được làm sáng tỏ bằng các ví dụ về xe được điều luyện, và có mười đề tài câu chuyện được kể trước. Nālakapaṭipadanti: là pháp hành được Bậc Đạo Sư thuyết giảng cho trưởng lão Nāḷaka, bắt đầu bằng câu ‘ta sẽ giảng cho ngươi về trạng thái bậc ẩn sĩ’ (Kinh Tập 706). Tuvaṭakapaṭipadanti: là pháp hành được Đức Thế Tôn thuyết giảng, bắt đầu bằng câu ‘gốc rễ của sự phân loại hí luận’ (Kinh Tập 922). Ở đó, theo thứ tự là – ‘‘Na munī gāmamāgamma, kulesu sahasā care; Ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’. (su. ni. 716); ‘Bậc ẩn sĩ sau khi đến làng, không nên thân mật đi lại giữa các gia đình; nên chấm dứt chuyện trò, không nên nói lời nói có dụng ý để tìm kiếm vật thực’ (Kinh Tập 716); ‘‘Gāme ca nābhisajjeyya, lābhakamyā janaṃ na lapayeyyā’’ti. (su. ni. 935) – ‘Và không nên dính mắc trong làng, không nên nói lời tâng bốc người ta vì mong muốn lợi lộc’ (Kinh Tập 935) – Evamādikā paramappicchakathā āgatā. Catupaccayasantosabhāvanārāmatādīpakanti cīvarādīsu catūsu paccayesu santosassa, bhāvanārāmatāya ca pakāsakaṃ. Những câu chuyện về sự thiểu dục tối thượng như vậy đã được đề cập. Về pháp hành làm sáng tỏ sự tri túc về bốn vật dụng và sự ưa thích trong việc hành thiền: (đó là) pháp làm sáng tỏ sự tri túc đối với bốn vật dụng như y phục v.v... và sự ưa thích trong việc hành thiền. Labbhatīti lābho. Tenāha ‘‘cattāro paccayā’’ti. Mahāparivāreti vipulaparivāre. Piṇḍapātaṃ tāva dentā buddhapūjāpattacīvarādīni tassa parivārāni katvā denti, tathā cīvarādidānepi. Bāhullikapiṇḍapātikāti piṇḍapātikā hutvā paccayabāhullikā. Vadantīti purimadivase bhikkhāya āhiṇḍanakāle yathāsutaṃ vadanti. Niccabyāvaṭo upāsakādīnaṃ saṅgaṇhane. Được nhận lãnh, vì vậy gọi là lợi lộc (lābha). Do đó, ngài nói: ‘bốn vật dụng’. Với đoàn tùy tùng đông đảo (mahāparivāra): là có đoàn tùy tùng lớn. Khi dâng cúng vật thực, họ làm các vật như vật phẩm cúng dường Đức Phật, bát, y v.v... thành những vật phụ thuộc của vật thực ấy rồi dâng cúng; cũng tương tự như vậy trong việc dâng cúng y phục v.v... Vị hành hạnh đầu đà khất thực nhưng lại sống sung túc (bāhullikapiṇḍapātika): là những vị hành hạnh đầu đà khất thực nhưng lại nỗ lực cho sự sung túc về vật dụng. Họ nói: là vào ngày hôm trước, trong lúc đi khất thực, họ nói theo những gì đã nghe được. Luôn bận rộn trong việc thu phục các cận sự nam v.v... Tassāti gaṇassa. Soti gaṇapalibodho. Evanti idāni vuccamānākārena gaṇavācakassa pariyesanampi lahukameva icchitabbanti āha ‘‘yojanato paraṃ agantvā’’ti. Attano kammanti samaṇadhammamāha. Của nó: là của hội chúng. Đó là: là sự trở ngại về hội chúng. Như vầy: là nên mong muốn một cách nhẹ nhàng cả việc tìm kiếm người đại diện cho hội chúng theo cách sẽ được nói đến bây giờ, vì vậy ngài nói ‘không đi quá một do-tuần’. Công việc của mình: là ngài nói đến sa-môn pháp. Katākateti kate ca akate ca kamme jānanavasena ussukkaṃ āpajjitabbaṃ, katākateti vā appake ca mahante ca kate, yathā ‘‘phalāphale’’ti. Sace bahuṃ avasiṭṭhanti sambandho. Bhārahārā saṅghakiccapariṇāyakā. Việc đã làm và chưa làm: là nên nỗ lực bằng cách biết rõ công việc đã làm và chưa làm; hoặc ‘việc đã làm và chưa làm’ là trong công việc đã làm, dù nhỏ hay lớn, giống như trong từ ‘quả và phi quả’. Nếu còn lại nhiều, đây là sự liên kết. Người gánh vác gánh nặng: là những vị lãnh đạo trong các công việc của Tăng chúng. Pabbajjāpekkhoti [Pg.118] sīhaḷadīpe kira kuladārakānaṃ pabbajjā āvāhavivāhasadisā, tasmā taṃ paricchinnadivasaṃ atikkametuṃ na sakkā. ‘‘Sace taṃ alabhanto na sakkoti adhivāsetu’’ntiādinā samāpanena palibodhupacchedo vutto, byatirekato pana ‘‘sace taṃ alabhanto sakkoti adhivāsetuṃ, araññaṃ pavisitvā samaṇadhammova kātabbo’’ti ayamattho dassitoti saṅgahaṇena palibodhupacchedo veditabbo. Esa nayo sesesupi. Người mong muốn xuất gia: nghe nói ở đảo Sīhaḷa (Tích Lan), việc xuất gia của các thiện gia nam tử giống như lễ cưới hỏi, do đó không thể vượt qua ngày đã được ấn định đó. Bằng cách hoàn tất (công việc) với những câu bắt đầu bằng ‘nếu không nhận được vật ấy mà không thể kham nhẫn’, sự đoạn trừ trở ngại đã được nói đến. Mặt khác, theo nghĩa ngược lại, ý nghĩa này được chỉ ra rằng: ‘nếu không nhận được vật ấy mà có thể kham nhẫn, nên đi vào rừng và chỉ thực hành sa-môn pháp’, do đó, sự đoạn trừ trở ngại nên được hiểu bằng cách tóm lược (theo nghĩa ngược lại). Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp còn lại. Tathāti yathā upajjhāyo gilāno yāvajīvaṃ upaṭṭhātabbo, tathā upasampāditaantevāsiko attano kammavācaṃ vatvā upasampādito. Cũng vậy: giống như vị thầy tế độ bị bệnh cần được chăm sóc suốt đời, cũng vậy là vị đệ tử mà mình đã cho thọ cụ túc giới bằng cách tự mình tuyên đọc nghiệp sự văn. Yo koci rogoti mūlabhūto, anubandho vā attano uppanno. Anamataggeti anu anu amatagge anādimati. Bất cứ bệnh nào: là bệnh đã phát sinh nơi chính mình, dù là bệnh gốc rễ hay bệnh thứ phát. Vô thủy vô chung (anamatagge): là trong vòng luân hồi không có khởi đầu, không biết được khởi điểm, (diễn ra) lặp đi lặp lại. ‘‘Gantho’’ti iminā ganthapalibodho idha vuttoti āha ‘‘pariyattiharaṇa’’nti. Sajjhāyādīhīti sajjhāyadhāraṇaparicayapucchādīhi. Itarassāti abyāvaṭassa. Yassa ganthadhuraṃ vissajjetvā ṭhitassāpi gantho vattateva, na tassa gantho palibodho. Yathā tamhi tamhi vatthumhi āgatattherānaṃ, nāpi sabbena sabbaṃ aganthapasutassa. Majjhimapaṇṇāsako āgacchati, suttapadesānaṃ vārānañca sadisatāya byāmuyhanato. Puna na olokessāmīti kammaṭṭhānaṃ gahetvā ganthadhuraṃ vissajjemīti attho. Với từ ‘kinh sách’ này, sự trở ngại về kinh sách được nói đến ở đây, do đó ngài nói ‘việc mang vác pháp học’. Bằng việc tụng đọc v.v...: là bằng việc tụng đọc, ghi nhớ, thực hành, chất vấn v.v... Đối với người khác: là đối với người không bận rộn. Đối với người nào, dù đã từ bỏ gánh nặng kinh sách nhưng kinh sách vẫn trôi chảy (trong tâm), đối với người ấy kinh sách không phải là trở ngại. Giống như các vị trưởng lão được đề cập trong các câu chuyện ở chỗ này chỗ kia. Cũng không (phải là trở ngại) đối với người hoàn toàn không chuyên tâm vào kinh sách. Phẩm giữa của Trung Bộ hiện ra, do sự nhầm lẫn vì sự tương đồng của các đoạn kinh và các chương. ‘Tôi sẽ không xem lại nữa’ có nghĩa là: ‘sau khi đã nhận đề mục thiền, tôi sẽ từ bỏ gánh nặng kinh sách’. Gāmavāsikattherehīti anurādhapuravāsīhi. Anuggahetvāti aggahetvā tattha paricayaṃ akatvā. Pañcanikāyamaṇḍaleti dīghāgamādike pañcapi nikāye sikkhitaparisāya. Parivattessāmīti vaṇṇayissāmi. Suvaṇṇabherinti seṭṭhabheriṃ. Katamācariyānaṃ uggahoti katamesaṃ ācariyānaṃ uggaho, kena parivattīyatīti adhippāyo. Ācariyamaggoti ācariyānaṃ kathāmaggo. Attano ācariyānanti attano kathetuṃ yuttānaṃ ācariyānaṃ. Suvinicchitā sabbā tipiṭakapariyatti etasmiṃ atthīti sabbapariyattiko, tepiṭakoti attho. Pīṭhe nisinno tato otaritvā bhūmiyaṃ taṭṭikāya nisīditvā. Gatakassāti paṭipattigamanena gatassa diṭṭhasaccassa. Cīvaraṃ pārupitvāti ācariyassa apacitidassanatthaṃ [Pg.119] parimaṇḍalaṃ cīvaraṃ pārupitvā. Sāṭheyyābhāvato uju. Kāraṇākāraṇassa ājānanato ājānīyo. Bởi các vị trưởng lão trú tại làng: là bởi các vị trú tại Anurādhapura. Không học hỏi: là không học, không thực hành ở đó. Trong hội chúng năm bộ Nikāya: là trong hội chúng đã học năm bộ Nikāya như Trường Bộ v.v... Tôi sẽ giảng giải: là tôi sẽ diễn giải. Trống vàng: là trống tốt nhất. Sự học hỏi của vị thầy nào: có ý nghĩa là sự học hỏi của những vị thầy nào, được giảng giải theo (phương pháp) nào? Con đường của các vị thầy: là phương pháp giảng dạy của các vị thầy. Của các vị thầy của mình: là của các vị thầy thích hợp để giảng dạy cho mình. Toàn bộ pháp học Tam Tạng đã được thẩm xét kỹ lưỡng có ở nơi vị này, vì vậy gọi là người thông suốt toàn bộ pháp học (sabbapariyattika), có nghĩa là người thông thuộc Tam Tạng (tepiṭaka). Đang ngồi trên ghế, từ đó bước xuống, ngồi trên chiếu cói trên mặt đất. Của người đã đi: là của người đã thấy chân lý, đã đi bằng con đường thực hành. Đắp y: là đắp y cho ngay ngắn để thể hiện sự tôn kính đối với vị thầy. Do không có sự xảo trá nên ngay thẳng. Do biết rõ nguyên nhân và phi nguyên nhân nên là bậc hiểu biết. Pothujjanikāti puthujjane bhavā. Dupparihārā bahuparissayatāya. Tathā hissā uttānaseyyakadārako, taruṇasassañca nidassitaṃ. Vipassanāya palibodho samathayānikassa, na vipassanāyānikassa. Yebhuyyena hi jhānalābhī samathayānikova hoti vipassanāsukhato. Itarenāti samathatthikena. Avasesā nava palibodhā. Thuộc về phàm nhân: là (thần thông) phát sinh nơi phàm nhân. Khó duy trì vì có nhiều nguy hiểm. Thật vậy, đối với thần thông ấy, đứa trẻ chỉ biết nằm ngửa và cây lúa non được chỉ ra làm ví dụ. Sự trở ngại đối với thiền quán là của người đi trên cỗ xe thiền chỉ, không phải của người đi trên cỗ xe thiền quán. Bởi vì, phần lớn người đắc thiền là người đi trên cỗ xe thiền chỉ do sự dễ dàng của thiền quán (sau khi xuất khỏi thiền). Bởi người kia: là bởi người mong muốn thiền chỉ. (Nên đoạn trừ) chín trở ngại còn lại. Kammaṭṭhānadāyakavaṇṇanā Giải Thích Về Vị Thầy Trao Đề Mục Thiền 42. Kammaṭṭhāne niyutto kammaṭṭhāniko, bhāvanamanuyuñjanto. Tena kammaṭṭhānikena. Paricchinditvāti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbe bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā. Sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ. Muducittatanti attani muducittataṃ janeti, ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena mettānisaṃsasuttena (a. ni. 11.15; paṭi. ma. 2.22; mi. pa. 4.4.6) dīpetabbo. Anolīnavuttiko hoti sammāpaṭipattiyaṃ. Dibbānipi ārammaṇāni pageva itarāni. Sabbattha sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge. Pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ. Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo, tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ, tassa yogānuyogakammassa ṭhānaṃ nipphattihetu. 42. Kammaṭṭhāne niyutto kammaṭṭhāniko, bhāvanamanuyuñjanto (người chuyên chú vào đề mục thiền định, là người hành thiền, tức là người nỗ lực tu tập thiền định). Tena kammaṭṭhānikena (bởi người hành thiền ấy). Paricchinditvāti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbe bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā (sau khi xác định rằng: “Tất cả các vị tỳ khưu trong ngôi tự viện này”). Sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ (của các vị tỳ khưu sống chung). Muducittatanti attani muducittataṃ janeti (làm phát sanh tâm nhu hòa nơi bản thân), ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena mettānisaṃsasuttena dīpetabbo (và ý nghĩa này về việc làm phát sanh tâm nhu hòa cho các vị sống chung nên được trình bày bằng kinh Mettānisaṃsa, được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng câu “được loài người yêu mến”). Anolīnavuttiko hoti sammāpaṭipattiyaṃ (vị ấy có thái độ không thối chuyển trong sự thực hành chân chánh). Dibbānipi ārammaṇāni pageva itarāni (các đối tượng ở cõi trời còn không thể, huống gì các đối tượng khác). Sabbattha sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge (ở mọi nơi, trong mọi phận sự của sa-môn, hoặc trong mọi sự chuyên tâm tu tập thiền định). Pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ (nên được mong muốn do năng lực của sự thực hành trước đây). Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo (sự nỗ lực tu tập thiền định là sự chuyên tâm tu tập), tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ (chính điều đó là nghiệp vì có ý nghĩa là việc cần phải làm), tassa yogānuyogakammassa ṭhānaṃ nipphattihetu (là nơi chốn, là nhân thành tựu của nghiệp chuyên tâm tu tập ấy). Niccaṃ pariharitabbattāti sabbatthakakammaṭṭhānaṃ viya ekadāva ananuyuñjitvā sabbakālaṃ pariharaṇīyattā anuyuñjitabbattā. Evamādiguṇasamannāgatanti piyabhāvādīhi guṇehi sampannaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ, kammaphalañca, tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo, sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti, cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho, vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ, satisampattiyā [Pg.120] upaṭṭhitassati hoti, samādhisampattiyā avikkhitto samāhitacitto, paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahitaṃ nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojakoti evamādiguṇasamannāgata’’nti. Niccaṃ pariharitabbattāti sabbatthakakammaṭṭhānaṃ viya ekadāva ananuyuñjitvā sabbakālaṃ pariharaṇīyattā anuyuñjitabbattā (do phải luôn luôn duy trì, tức là không phải chỉ chuyên tâm một lần như đề mục thiền định phổ thông, mà do phải duy trì, phải chuyên tâm trong mọi lúc). Evamādiguṇasamannāgatanti piyabhāvādīhi guṇehi sampannaṃ (người có đầy đủ các đức tính như vậy, tức là người có đầy đủ các đức tính như được yêu mến v.v...). Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno (quả vậy, người bạn lành là người có đầy đủ đức tin, đầy đủ giới hạnh, đầy đủ sự học hỏi, đầy đủ sự xả ly, đầy đủ tinh tấn, đầy đủ niệm, đầy đủ định, đầy đủ tuệ). Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ, kammaphalañca (trong đó, do có đầy đủ đức tin, vị ấy tin vào sự giác ngộ của Như Lai và tin vào quả của nghiệp), tena sammāsambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati (do đó, vị ấy không từ bỏ lòng mong muốn lợi ích cho chúng sanh, điều là nhân của sự Chánh Đẳng Giác). Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo (do có đầy đủ giới hạnh, vị ấy được chúng sanh yêu mến, kính trọng, quý mến, là người nhắc nhở, khiển trách điều ác, là người khuyên dạy, và kham nhẫn lời chỉ dạy), sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti (do có đầy đủ sự học hỏi, vị ấy có khả năng thuyết giảng những bài pháp sâu sắc liên quan đến Tứ đế, Thập nhị nhân duyên v.v...), cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho (do có đầy đủ sự xả ly, vị ấy là người ít ham muốn, biết đủ, sống độc cư, không giao du), vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ (do có đầy đủ tinh tấn, vị ấy là người có tinh tấn được khởi đầu trong việc thực hành vì lợi ích của mình và lợi ích của người khác), satisampattiyā upaṭṭhitassati hoti (do có đầy đủ niệm, vị ấy là người có niệm được thiết lập), samādhisampattiyā avikkhitto samāhitacitto (do có đầy đủ định, vị ấy không bị phân tán, có tâm định tĩnh), paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti (do có đầy đủ tuệ, vị ấy biết một cách không sai lệch). So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahitaṃ nisedhetvā hite niyojeti (vị ấy, trong khi dùng niệm để tìm kiếm các chiều hướng của các pháp thiện và bất thiện, dùng tuệ để biết đúng như thật điều lợi ích và không lợi ích cho chúng sanh, sau khi có tâm nhất điểm vào đó bằng định, dùng tinh tấn để ngăn cản chúng sanh khỏi điều không lợi ích và hướng dẫn họ vào điều lợi ích). Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojakoti evamādiguṇasamannāgata’’nti (do đó, đã được nói rằng: “người được yêu mến... là người hướng dẫn, người có đầy đủ các đức tính như vậy”). Taṃ pana kalyāṇamittaṃ paramukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kārakabhāvaṃ yogakammassa. Pakāseti attānaṃ paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya, sampahaṃsanāya ca, nanu kathesi paveṇipālanatthanti adhippāyo. Evarūpoti pesalo hutvā bahussuto. Tantidharoti suttadharo tattha kehicipi asaṃhīro. Vaṃsānurakkhakoti buddhānubuddhavaṃsassa anurakkhako. Paveṇipālakoti paveṇiyā ācariyuggahaṇassa anupālako. Ācariyamatikoti ācariyamatiyaṃ niyutto tassā anativattanato. Na attanomatiṃ pakāseti kathetīti na attanomatiko, attano matiṃ paggayha vattā na hotīti attho. Taṃ pana kalyāṇamittaṃ paramukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ hī’’tiādi vuttaṃ (tuy nhiên, để chỉ ra người bạn lành đã đạt đến mức độ cao nhất, câu bắt đầu bằng “mamaṃ hi” đã được nói đến). Kārakabhāvaṃ yogakammassa (tính chất là người thực hành nghiệp tu tập). Pakāseti attānaṃ paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya, sampahaṃsanāya ca (vị ấy thể hiện bản thân bằng cách cho thấy sự thực hành không phải là vô ích, nhằm mục đích khích lệ và làm cho hoan hỷ), nanu kathesi paveṇipālanatthanti adhippāyo (ý muốn nói là: “Chẳng phải ngài đã thuyết giảng nhằm mục đích bảo tồn truyền thống sao?”). Evarūpoti pesalo hutvā bahussuto (người như vậy, tức là người có giới hạnh đáng mến và là người đa văn). Tantidharoti suttadharo tattha kehicipi asaṃhīro (người thông thuộc Thánh điển, tức là người ghi nhớ kinh điển, không bị bất cứ ai làm cho lay chuyển ở đó). Vaṃsānurakkhakoti buddhānubuddhavaṃsassa anurakkhako (người bảo tồn dòng dõi, tức là người bảo tồn dòng dõi của các vị Phật và các vị thinh văn của Phật). Paveṇipālakoti paveṇiyā ācariyuggahaṇassa anupālako (người bảo tồn truyền thống, tức là người bảo tồn truyền thống học hỏi từ các vị thầy). Ācariyamatikoti ācariyamatiyaṃ niyutto tassā anativattanato (người theo quan điểm của thầy, tức là người chuyên chú vào quan điểm của thầy, do không vượt qua quan điểm ấy). Na attanomatiṃ pakāseti kathetīti na attanomatiko (vị ấy không thể hiện, không nói ra quan điểm của riêng mình, nên gọi là người không theo quan điểm riêng), attano matiṃ paggayha vattā na hotīti attho (ý nghĩa là: vị ấy không phải là người đề cao quan điểm của mình mà nói). ‘‘Pubbe vuttakhīṇāsavādayo’’tiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha pubbe vuttakhīṇāsavādayoti ‘‘yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo’’tiādinā vuttakhīṇāsavādikā. Uggahaparipucchānaṃ visodhitattāti uggahetabbato ‘‘uggaho’’ti laddhanāmāya kammaṭṭhānupakārāya pāḷiyā, tadatthaṃ paripucchanato ‘‘paripucchā’’ti laddhasamaññāya atthasaṃvaṇṇanāya ca visesato sodhitattā niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā gahitattā. Ito cito ca suttañca kāraṇañca sallakkhetvāti pañcasupi nikāyesu ito cito ca tassa tassa kammaṭṭhānassa anurūpaṃ suttapadañceva suttānugataṃ yuttiñca suṭṭhu upalakkhetvā. Sappāyāsappāyaṃ yojetvāti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttiṃ magganena yojetvā, samādāya vā sammadeva hadaye ṭhapetvāti attho. Mahāmaggaṃ dassentoti kammaṭṭhānavidhiṃ mahāmaggaṃ katvā dassento. ‘‘Pubbe vuttakhīṇāsavādayo’’tiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ (đoạn văn bắt đầu bằng “các vị đã đoạn tận các lậu hoặc đã được nói đến trước đây” được bắt đầu nhằm mục đích chỉ ra rằng: “Trong việc trao truyền đề mục thiền định, người đa văn thì tốt hơn một vị đã đoạn tận các lậu hoặc nào đó”). Tattha pubbe vuttakhīṇāsavādayoti ‘‘yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo’’tiādinā vuttakhīṇāsavādikā (trong đó, “các vị đã đoạn tận các lậu hoặc đã được nói đến trước đây” là các vị đã đoạn tận các lậu hoặc v.v... đã được nói đến trong đoạn bắt đầu bằng “muốn nhận lấy đề mục thiền định nào”). Uggahaparipucchānaṃ visodhitattāti uggahetabbato ‘‘uggaho’’ti laddhanāmāya kammaṭṭhānupakārāya pāḷiyā, tadatthaṃ paripucchanato ‘‘paripucchā’’ti laddhasamaññāya atthasaṃvaṇṇanāya ca visesato sodhitattā niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā gahitattā (do đã thanh lọc việc học thuộc và hỏi han, tức là do đã học thuộc lòng, làm cho không còn bụi rậm, không còn rối rắm, một cách đặc biệt đối với Pāli hỗ trợ cho đề mục thiền định, được đặt tên là “sự học thuộc” vì cần phải học thuộc, và đối với phần giải nghĩa, được đặt tên là “sự hỏi han” vì hỏi han về ý nghĩa của Pāli đó). Ito cito ca suttañca kāraṇañca sallakkhetvāti pañcasupi nikāyesu ito cito ca tassa tassa kammaṭṭhānassa anurūpaṃ suttapadañceva suttānugataṃ yuttiñca suṭṭhu upalakkhetvā (sau khi đã nhận thức rõ kinh và lý do từ đây và từ kia, tức là sau khi đã ghi nhận kỹ lưỡng các đoạn kinh thích hợp với từng đề mục thiền định và lý luận phù hợp với kinh từ đây và từ kia trong năm bộ Nikāya). Sappāyāsappāyaṃ yojetvāti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttiṃ magganena yojetvā (sau khi đã áp dụng điều thích hợp và không thích hợp, tức là sau khi đã áp dụng lý luận về sự hỗ trợ và không hỗ trợ cho người mà mình chỉ dạy đề mục thiền định, bằng cách tìm kiếm), samādāya vā sammadeva hadaye ṭhapetvāti attho (hoặc ý nghĩa là: sau khi đã thọ trì, tức là sau khi đã đặt vào trong tâm một cách đúng đắn). Mahāmaggaṃ dassentoti kammaṭṭhānavidhiṃ mahāmaggaṃ katvā dassento (người chỉ ra con đường lớn, tức là người chỉ ra phương pháp thiền định sau khi đã biến nó thành con đường lớn). Sabbatthāti [Pg.121] tattha tattha vihāre. Vattapaṭipattiṃ kurumānenāti paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena. Sabbapārihāriyatelanti sabbesaṃ aṅgānaṃ, sabbesaṃ vā bhikkhūnaṃ atthāya pariharitabbatelaṃ. Ṭhapemīti anujānāpanaṃ. Yaṃ taṃ sammāvattaṃ paññattanti sambandho. Ekadivasaṃ sāyaṃ vissajjitenāpīti yojanā. Ārocetabbaṃ āgamanakāraṇaṃ. Sappāyavelā sarīracittānaṃ kallasamayo. Sabbatthāti tattha tattha vihāre (ở mọi nơi, tức là ở tại các ngôi tự viện đó đây). Vattapaṭipattiṃ kurumānenāti paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena (bởi người đang thực hành các bổn phận, tức là bởi người đang chu toàn các bổn phận này nọ một cách thích đáng, như là bổn phận đối với khách Tăng khi đến, bổn phận của người ra đi khi rời khỏi). Sabbapārihāriyatelanti sabbesaṃ aṅgānaṃ, sabbesaṃ vā bhikkhūnaṃ atthāya pariharitabbatelaṃ (dầu dùng cho mọi mục đích, tức là dầu nên được sử dụng vì lợi ích của tất cả các chi phần, hoặc của tất cả các vị tỳ khưu). Ṭhapemīti anujānāpanaṃ (câu “ṭhapemi” là lời xin phép). Yaṃ taṃ sammāvattaṃ paññattanti sambandho (cần liên kết là: “bổn phận chân chánh nào đã được chế định”). Ekadivasaṃ sāyaṃ vissajjitenāpīti yojanā (cần được kết hợp là: “dù đã được cho phép vào buổi chiều một ngày nọ”). Ārocetabbaṃ āgamanakāraṇaṃ (lý do đến cần phải được trình báo). Sappāyavelā sarīracittānaṃ kallasamayo (thời gian thích hợp là thời điểm thân và tâm được khỏe mạnh). Cariyāvaṇṇanā Giải Thích Về Hạnh 43. Santāne rāgassa ussannabhāvena caraṇaṃ pavatti rāgacariyā, sā sassatāsayādayo viya daṭṭhabbā. Tathā dosacariyādayo. Saṃsaggo sampayogārahavasena veditabbo, yathā ‘‘rāgamohacariyā dosamohacariyā’’tiādi. Sannipāto ekasantatipariyāpannatāvasena, yathā ‘‘rāgadosacariyā rāgadosamohacariyā’’tiādi. Imā eva hi sandhāya ‘‘aparāpi catasso’’ti vuttaṃ. Tathāti yathā rāgādīnaṃ, tathā saddhādīnaṃ saṃsaggasannipātavasena saddhābuddhicariyā saddhāvitakkacariyā buddhivitakkacariyā saddhābuddhivitakkacariyāti. Imā aparāpi catasso. Evanti saṃsaggasannipātavasena. Saṃsagganti saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ ‘‘rāgasaddhācariyā dosasaddhācariyā’’tiādinā. Anekāti tesaṭṭhi, tato atirekāpi vā, tā pana asammohantena saṃyuttasuttaṭīkāyaṃ vitthārato dassitāti tattha vuttanayena veditabbā. ‘‘Pakatī’’ti iminā asati paṭipakkhabhāvanāyaṃ tattha tattha santāne cariyāya sabhāvabhūtataṃ dasseti. Ussannatā aññadhammehi rāgādīnaṃ adhikatā, yato rāgacariyādīnaṃ paccayasamavāye rāgādayo balavanto honti, abhiṇhañca pavattanti. Tāsaṃ vasenāti channaṃ mūlacariyānaṃ vasena chaḷeva puggalā honti. Aññathā anekapuggalā siyuṃ, tathā ca sati adhippetatthasiddhi ca na siyāti adhippāyo. 43. Trong dòng tương tục, sự hành xử, tức là sự diễn tiến, do trạng thái dồi dào của tham được gọi là tham hành; tham hành ấy nên được xem như thường kiến tùy miên v.v. Tương tự như vậy đối với sân hành v.v. Sự pha trộn nên được hiểu theo năng lực thích hợp để tương ưng, ví như: "tham-si hành, sân-si hành" v.v. Sự tụ hội (nên được hiểu) theo năng lực được bao gồm trong một dòng tương tục, ví như: "tham-sân hành, tham-sân-si hành" v.v. Quả vậy, chính vì nhắm đến những (hành) này mà đã được nói rằng: "còn có bốn (hành) khác nữa". "Tương tự như vậy" có nghĩa là: giống như đối với tham v.v., cũng vậy đối với tín v.v., do năng lực pha trộn và tụ hội, (có) tín-tuệ hành, tín-tầm hành, tuệ-tầm hành, và tín-tuệ-tầm hành. Đây là bốn (hành) khác nữa. "Như vậy" có nghĩa là do năng lực pha trộn và tụ hội. "Pha trộn" có nghĩa là sự kết hợp, sự trộn lẫn, qua (cách nói) như: "tham-tín hành, sân-tín hành" v.v. "Nhiều" có nghĩa là sáu mươi ba, hoặc cũng có thể nhiều hơn thế; nhưng những (hành) ấy, vì đã được trình bày chi tiết trong Chú giải phụ kinh Tương Ưng, nên cần được người không si mê hiểu theo phương pháp đã nói ở đó. Bằng từ "bản tánh" này, (ngài) chỉ ra rằng khi không có sự tu tập đối trị, trong dòng tương tục ở nơi này nơi kia, (hành) có trạng thái là bản chất. "Trạng thái dồi dào" là sự vượt trội của tham v.v. so với các pháp khác, do đó khi có sự hội đủ các duyên của tham hành v.v., tham v.v. trở nên mạnh mẽ và thường xuyên diễn tiến. "Do năng lực của chúng" có nghĩa là: do năng lực của sáu hành căn bản, chỉ có sáu hạng người. Nếu không thì sẽ có nhiều hạng người, và khi như vậy, sự thành tựu mục đích mong muốn cũng sẽ không có; đó là chủ ý. Saddhā balavatī hoti rāgussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘rāgassa āsannaguṇattā’’ti, sinehapariyesanāpariccajanehi sabhāgadhammattāti attho. Sabhāgo hi dūrepi āsanneyevāti sabhāgatālakkhaṇamidha āsannaggahaṇaṃ. Tattha saddhāya siniyhanaṃ pasādavasena akālussiyaṃ alūkhatā[Pg.122], rāgassa pana rañjanavasena. Saddhāya pariyesanaṃ adhimuccanavasena tanninnatā, rāgassa taṇhāyanavasena. Saddhāya apariccajanaṃ okappanavasena anupakkhandanaṃ, rāgassa abhisaṅgavasenāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā alūkhatādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘rāgacaritassa saddhācarito sabhāgo’’ti. Tín trở nên mạnh mẽ trong dòng tương tục có tham dồi dào, vì pháp có phẩm chất tương ứng với tham ấy chắc chắn có thể có trạng thái vượt trội. Do đó, ngài nói: "vì có phẩm chất gần gũi với tham", nghĩa là do có bản chất tương đồng qua sự nhu nhuyến, sự tìm cầu, và sự không từ bỏ. Quả vậy, cái tương đồng dù ở xa cũng chính là gần, vì vậy ở đây, việc dùng từ "gần gũi" có đặc tính là sự tương đồng. Trong hai pháp ấy, sự nhu nhuyến của tín, do năng lực của sự trong sạch, là sự không vẩn đục, không khô khan; còn của tham là do năng lực của sự nhiễm trước. Sự tìm cầu của tín, do năng lực của sự tin chắc, là sự hướng về đối tượng ấy; của tham là do năng lực của sự khao khát. Sự không từ bỏ của tín, do năng lực của sự tin tưởng, là sự lao vào; của tham là do năng lực của sự bám víu. Như vậy, dù hai pháp ấy có bản chất khác nhau, giống như chúng có sự tương đồng qua điểm chung là sự không khô khan v.v., cũng vậy đối với những người sở hữu chúng. Vì vậy, ngài nói: "người tín hành tương đồng với người tham hành". Paññā balavatī hoti dosussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa niyogato adhikabhāvasambhavato. Tenāha ‘‘dosassa āsannaguṇattā’’ti, anallīyanapariyesanaparivajjanehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha paññāya ārammaṇassa anallīyanaṃ tassa yathāsabhāvāvabodhavasena visaṃsaṭṭhatā, dosassa pana byāpajjanavasena. Paññāya pariyesanaṃ yathābhūtadosapavicayo, dosassa abhūtadosanijigīsā. Paññāya parivajjanaṃ nibbindanādivasena ñāṇutrāso, dosassa ahitādhānavasena chaḍḍananti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anallīyanādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘dosacaritassa buddhicarito sabhāgo’’ti. Tuệ trở nên mạnh mẽ trong dòng tương tục có sân dồi dào, vì pháp có phẩm chất tương ứng với sân ấy chắc chắn có thể có trạng thái vượt trội. Do đó, ngài nói: "vì có phẩm chất gần gũi với sân", nghĩa là do có bản chất tương đồng qua sự không dính mắc, sự tìm cầu, và sự tránh xa. Trong hai pháp ấy, sự không dính mắc vào đối tượng của tuệ, do năng lực thấu triệt bản chất như thật của đối tượng ấy, là sự không pha trộn; còn của sân là do năng lực của sự làm hại. Sự tìm cầu của tuệ là sự thẩm sát lỗi lầm như thật; của sân là sự tìm kiếm lỗi lầm không có thật. Sự tránh xa của tuệ, do năng lực của sự nhàm chán v.v., là sự kinh sợ của trí tuệ; của sân, do năng lực gây ra điều bất lợi, là sự từ bỏ. Như vậy, dù hai pháp ấy có bản chất khác nhau, giống như chúng có sự tương đồng qua điểm chung là sự không dính mắc v.v., cũng vậy đối với những người sở hữu chúng. Vì vậy, ngài nói: "người tuệ hành tương đồng với người sân hành". Antarāyakarā vitakkāti micchāvitakkā micchāsaṅkappā uppajjanti mohussanne santāne tadanuguṇassa dhammassa yebhuyyena pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘mohassa āsannalakkhaṇattā’’ti, anavaṭṭhānacañcalabhāvehi sabhāgadhammattāti attho. Tattha vitakkassa anavaṭṭhānaṃ parikappavasena savipphāratāya, mohassa sammūḷhatāvasena byākulatāya. Tathā vitakkassa lahuparivitakkanena tadaṅgacalatāya cañcalatā, mohassa anogāḷhatāyāti evaṃ bhinnasabhāvānampi tesaṃ yathā anavaṭṭhānādisāmaññena sabhāgatā, evaṃ taṃsamaṅgīnampi puggalānanti āha ‘‘mohacaritassa vitakkacarito sabhāgo’’ti. "Các tầm gây trở ngại" có nghĩa là các tà tầm, các tà tư duy sanh khởi trong dòng tương tục có si dồi dào, vì pháp có phẩm chất tương ứng với si ấy đa phần có sự diễn tiến hiện hữu. Do đó, ngài nói: "vì có đặc tính gần gũi với si", nghĩa là do có bản chất tương đồng qua trạng thái không đứng vững và dao động. Trong hai pháp ấy, sự không đứng vững của tầm là do có sự lan rộng, dao động bởi năng lực của sự suy tính; của si là do có sự rối ren bởi năng lực của sự mê muội. Tương tự như vậy, sự chao đảo của tầm là do sự suy tính nhanh chóng và sự dao động của thành phần ấy; của si là do sự không thể thâm nhập. Như vậy, dù hai pháp ấy có bản chất khác nhau, giống như chúng có sự tương đồng qua điểm chung là sự không đứng vững v.v., cũng vậy đối với những người sở hữu chúng. Vì vậy, ngài nói: "người tầm hành tương đồng với người si hành". Taṇhā rāgoyeva sabhāvato, tasmā rāgacariyāvinimuttā taṇhācariyā natthīti attho. Taṃsampayuttoti tena rāgena sampayutto, dosādayo viya tena vippayutto natthīti adhippāyo. Tadubhayanti taṇhāmānadvayaṃ. Nātivattatīti sabhāvato, sampayogavasena ca na atikkamitvā vaṭṭati. Kāmañcettha yathā rāgadosehi sampayogavasena saha [Pg.123] vattamānassapi mohassa ussannatāvasena visuṃ cariyābhāvo, na kevalaṃ mohasseva, tathā saddhābuddhivitakkānaṃ. Evaṃ rāgena satipi sampayoge mānassāpi visuṃ cariyābhāvo yutto siyā, evaṃ santepi rāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāvijjānaṃ viya anusayaṭṭho imesaṃ rāgādīnaṃyeva āveṇiko cariyaṭṭhoti, nattheva mānacariyā. Yato cariyā ‘‘pakatī’’ti vuttā. Pakati ca sabhāvoti. Eteneva diṭṭhiyāpi visuṃ cariyābhāvābhāvo saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo. Aṭṭhakathāyaṃ pana mohacariyantogadhāva diṭṭhicariyāti dassetuṃ ‘‘mohanidānattā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca-saddena sampayogaṃ samuccinoti mohanidānattā, mohasampayuttattā cāti. Về bản chất, ái chính là tham; do đó, ý nghĩa là không có ái hành nào thoát khỏi tham hành. "Tương ưng với nó" có nghĩa là tương ưng với tham ấy; chủ ý là không có (mạn) nào bất tương ưng với tham ấy, giống như sân v.v. "Cả hai" có nghĩa là cặp đôi ái và mạn. "Không vượt qua" có nghĩa là không diễn tiến vượt qua về bản chất và do năng lực tương ưng. Và ở đây, dù cho giống như si, dù diễn tiến cùng với tham và sân do năng lực tương ưng, vẫn có sự hiện hữu của hành riêng biệt do năng lực của sự dồi dào — không chỉ riêng si, mà cũng vậy đối với tín, tuệ, và tầm — như vậy, dù có sự tương ưng với tham, sự hiện hữu của hành riêng biệt đối với mạn cũng có thể là hợp lý. Dù là như vậy, giống như ý nghĩa tùy miên (là riêng biệt) đối với tham, sân, mạn, tà kiến, hoài nghi, và vô minh, ý nghĩa của hành chỉ là đặc thù riêng của tham v.v. này mà thôi; do đó, tuyệt nhiên không có mạn hành. Bởi vì hành được gọi là "bản tánh", và bản tánh là bản chất. Chính bằng điều này, nên được thấy rằng sự không hiện hữu của hành riêng biệt đối với tà kiến cũng đã được giải thích. Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ ra rằng tà kiến hành được bao gồm trong si hành, đã được nói rằng: "vì có si làm nhân duyên, và...". Ở đó, bằng từ "và", ngài gộp lại sự tương ưng, (có nghĩa là) vì có si làm nhân duyên, và vì tương ưng với si. 44. Kiṃ sappāyanti kīdisaṃ senāsanādisappāyaṃ. Pubbāciṇṇaṃ purimajātīsu ācaritaṃ. Ekacceti upatissattheraṃ sandhāyāha. Tena hi vimuttimagge tathā vuttaṃ. Pubbe kirāti kira-saddo arucisūcanattho. Iṭṭhappayogo manāpakiriyā. Subhakammabahulo yebhuyyena sobhanakammakārī. Na sabbe rāgacaritā eva honti, aluddhānampi pubbe iṭṭhappayogasubhakammabahulatāsambhavato, saggā cavitvā idhūpapattisambhavato ca. Etena asati pubbahetuniyāme yathāvuttakāraṇamattena na tesaṃ luddhatā, luddhabhāvahetukā ca rāgacariyāti imamatthaṃ dasseti. 44. “Kiṃ sappāyaṃ” có nghĩa là trú xứ v.v... như thế nào là thích hợp. “Pubbāciṇṇaṃ” là đã thực hành trong các đời trước. “Ekacce ti” là (ngài) nói nhắm đến trưởng lão Upatissa. Bởi vì điều ấy đã được trưởng lão nói như vậy trong bộ Vimuttimagga. Trong câu “Pubbe kira”, từ “kira” có nghĩa là chỉ sự không hài lòng. “Iṭṭhappayogo” là việc làm hài lòng. “Subhakammabahulo” là người thường làm các hành vi tốt đẹp. Không phải tất cả đều là người có tánh tham, vì ngay cả những người không tham lam cũng có thể có nhiều việc làm hài lòng và hành vi tốt đẹp trong quá khứ, và cũng có thể sau khi mệnh chung từ cõi trời đã sanh lại ở đây. Bằng câu này, (ngài) chỉ ra ý nghĩa này rằng: khi không có định luật về nhân quá khứ, chỉ với lý do đã được nói như trên thì đối với họ không có sự tham lam, và tánh tham do trạng thái tham lam làm nhân cũng không có. Itareti chedanādikammabahulā nirayādito idhūpapannā ca na sabbe dosamohacaritā eva hontīti yojanā. Idhāpi yathāvuttakāraṇassa kodhanabhāve, mūḷhabhāve ca anekantikattā dosamohacaritatāyapi anekaṃsikatā veditabbā. Dhātūnaṃ ussadaniyamo yadi pamāṇato, so natthi, atha sāmatthiyato, sopi ekaṃsiko na upalabbhatīti dassento āha ‘‘yathāvutteneva nayena ussadaniyamo nāma natthī’’ti. Tattha yathāvuttenevāti ‘‘dvinnaṃ pana dhātūna’’ntiādinā vuttappakāreneva. Dosaniyameti semhādidosādhikatāya rāgādicarito hotīti dosavasena cariyāniyame ‘‘semhādhiko rāgacarito’’ti vatvā puna ‘‘semhādhiko mohacarito’’ti, ‘‘vātādhiko mohacarito’’ti vatvā puna ‘‘vātādhiko rāgacarito’’ti ca vuttattā tampi dosavasena niyamavacanaṃ pubbāparaviruddhameva. Aparicchinnavacananti [Pg.124] paricchedakārikāya paññāya na paricchinditvā vuttavacanaṃ, anupaparikkhitavacananti attho. “Itare” (những người khác) là những người có nhiều hành vi cắt, chặt v.v... và những người đã sanh lại ở đây từ địa ngục v.v... Cách nối kết câu là: không phải tất cả đều là người có tánh sân và tánh si. Ở đây cũng vậy, vì lý do đã được nói như trên không phải là dứt khoát đối với trạng thái sân hận và trạng thái si mê, nên cần phải hiểu rằng tánh sân và tánh si cũng không phải là dứt khoát. Để chỉ ra rằng: “Nếu định luật về sự trội vượt của các đại không có về mặt số lượng, và nếu có về mặt năng lực thì điều đó cũng không được thấy là dứt khoát”, (ngài) đã nói: “Theo phương pháp đã được nói như trên, không có cái gọi là định luật về sự trội vượt”. Ở đây, “yathāvutteneva” có nghĩa là chỉ theo cách thức đã được nói bắt đầu bằng câu “dvinnaṃ pana dhātūnaṃ”. “Dosaniyame” (trong định luật về thể tạng): trong định luật về tánh nết dựa vào thể tạng, vì đã nói rằng “người có đàm trội vượt là người có tánh tham” rồi lại nói “người có đàm trội vượt là người có tánh si”, và sau khi nói “người có phong trội vượt là người có tánh si” rồi lại nói “người có phong trội vượt là người có tánh tham”, cho nên lời nói về định luật dựa vào thể tạng ấy cũng tự mâu thuẫn trước sau. “Aparicchinnavacanaṃ” có nghĩa là lời nói không được nói ra sau khi đã xác định bằng trí tuệ có khả năng phân định; ý nghĩa là lời nói không được thẩm xét. Ussadakittaneti vipākakathāyaṃ gahitaussadakittane. Pubbahetuniyāmenāti purimabhave pavattalobhādihetuniyāmena. Niyāmoti ca tesaṃyeva lobhādīnaṃ paṭiniyato lubbhanādisabhāvo daṭṭhabbo. Lobho ussado etesanti lobhussadā, ussannalobhā, lobhādhikāti attho. Amohussadā cāti ettha ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ye ime lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissato ca cuddasa pabhedā icchitā, te anavasesato sampiṇḍeti yathāvuttesu chasveva tesaṃ antogadhattā. Phalabhūtā cettha lobhussadatādayo daṭṭhabbā. “Ussadakittane” có nghĩa là trong phần kể về sự trội vượt đã được đề cập trong chương nói về quả. “Pubbahetuniyāmena” có nghĩa là theo định luật về nhân như tham v.v... đã diễn ra trong đời trước. Và “niyāmo” nên được hiểu là bản chất riêng biệt, cố định như sự tham ái v.v... của chính những pháp như tham v.v... ấy. “Lobho ussado etesan ti lobhussadā” có nghĩa là những người có tham trội vượt; ý nghĩa là có lòng tham dồi dào, có lòng tham quá mức. Trong câu “amohussadā ca”, từ “ca” có nghĩa là tóm gộp. Do đó, nó tóm gộp lại không sót một chi phần nào mười bốn loại phân chia của các trạng thái tham trội vượt v.v... đã được mong muốn, cả riêng lẻ lẫn hỗn hợp, vì chúng đã được bao hàm trong sáu loại đã được nói đến. Và ở đây, các trạng thái tham trội vượt v.v... nên được hiểu là quả (của nghiệp). Idāni taṃ nesaṃ lobhussadatādīnaṃ paccekaṃ vomissakatādiṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘yassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Kammāyūhanakkhaṇeti kammakaraṇavelāyaṃ. Lobho balavāti lobho tajjāya paccayasāmaggiyā sāmatthiyato adhiko hoti. Alobho mandoti tappaṭipakkho alobho dubbalo. Kathaṃ panete lobhālobhā aññamaññaṃ ujuvipaccanīkabhūtā ekakkhaṇe pavattantīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ekakkhaṇe pavattantī’’ti. Nikantikkhaṇaṃ pana āyūhanapakkhiyameva katvā evaṃ vuttaṃ. Eseva nayo sesesupi. Pariyādātunti abhibhavituṃ na sakkoti. Yo hi ‘‘evaṃsundaraṃ evaṃvipulaṃ evaṃmahagghañca na sakkā dātu’’ntiādinā amuttacāgatādivasena pavattāya cetanāya sampayutto alobho, so sammadeva lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Dosamohānaṃ anuppattiyā, tādisapaccayalābhena ca adosāmohā balavanto. Tasmāti lobhādosāmohānaṃ balavabhāvato, alobhadosamohānañca dubbalabhāvatoti vuttameva kāraṇaṃ paccāmasati. Soti taṃsamaṅgīpuggalo. Tena kammenāti tena lobhādiupanissayavatā kusalakammunā. Sukhasīloti sakhilo. Tamevatthaṃ ‘‘akkodhano’’ti pariyāyena vadati. Bây giờ, để chỉ ra một cách phân biệt về trạng thái tham trội vượt v.v... của họ, cả riêng lẻ lẫn hỗn hợp v.v..., (ngài) đã bắt đầu bằng câu “yassa hi”. “Kammāyūhanakkhaṇe” có nghĩa là vào lúc tạo nghiệp. “Lobho balavā” có nghĩa là tham trở nên mạnh mẽ về năng lực do sự hội đủ các duyên thích hợp với nó. “Alobho mando” có nghĩa là pháp đối nghịch của nó, tức vô tham, thì yếu ớt. Nhưng làm thế nào mà tham và vô tham, vốn trực tiếp đối nghịch nhau, lại có thể sanh khởi trong cùng một sát-na? (Câu trả lời là:) Điều này không nên được hiểu là “chúng sanh khởi trong cùng một sát-na”. Mà điều này được nói như vậy là xem sát-na quyết định thuộc về phía tích lũy (nghiệp). Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. “Pariyādātuṃ” có nghĩa là không thể chế ngự. Thật vậy, pháp vô tham nào tương ưng với tư tâm sanh khởi do sự không xả thí v.v... với ý nghĩ rằng “Không thể cho một vật đẹp như vậy, to lớn như vậy, và quý giá như vậy”, thì pháp vô tham ấy quả thực không thể chế ngự được tham. Do sự không sanh khởi của sân và si, và do có được các duyên tương tự, nên vô sân và vô si trở nên mạnh mẽ. “Tasmā” (do đó) là (ngài) xem xét lại chính lý do đã được nói: do trạng thái mạnh mẽ của tham, sân, si và trạng thái yếu ớt của vô tham, vô sân, vô si. “So” là người sở hữu nghiệp ấy. “Tena kammena” là do nghiệp thiện ấy có tham v.v... làm cận y duyên. “Sukhasīlo” là người hòa nhã. (Ngài) nói chính ý nghĩa ấy bằng từ đồng nghĩa “akkodhano” (người không sân hận). Purimanayenevāti pubbe vuttanayānusārena mandā alobhādosā lobhadose pariyādātuṃ na sakkonti, amoho pana balavā mohaṃ pariyādātuṃ sakkotīti evaṃ tattha tattha vāre yathārahaṃ atidesattho [Pg.125] veditabbo. Duṭṭhoti kodhano. Dandhoti mandapañño. Sīlakoti sukhasīlo. “Purimanayeneva” có nghĩa là: theo phương pháp đã được nói trước, các pháp vô tham, vô sân yếu ớt không thể chế ngự được tham và sân, nhưng vô si mạnh mẽ thì có thể chế ngự được si. Như vậy, trong mỗi trường hợp tương ứng, ý nghĩa của sự áp dụng tương tự này cần được hiểu một cách thích hợp. “Duṭṭho” là người hay sân hận. “Dandho” là người có trí tuệ chậm lụt. “Sīlako” là người có giới hạnh dễ chịu (hòa nhã). Ettha ca lobhavasena, dosamohalobhadosalobhamohadosamohalobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dukā, eko tikoti lobhādiussadavasena akusalapakkheyeva satta vārā, tathā kusalapakkhe alobhādiussadavasenāti cuddasa vārā labbhanti. Tattha alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosamohā balavantoti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā eva honti, tathā akusalapakkhe lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavantoti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitā evāti akusalakusalapakkhesu tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ missatāvasena lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te alabbhanato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ ‘‘lobho ca balavā, alobho cā’’tiādi yujjatīti, paṭipakkhavasena vā hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammavasena vā. Tattha lobhassa tāva paṭipakkhavasena alobhena anadhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato, sabbesañca samānajātiyamabhibhuyya pavattivasena sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā alobho mando, adosāmohā balavanto dosamohā mandā’’ti. So ca nesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato tathā āsayassa paribhāvitatāya veditabbo. Và ở đây, do bởi tham; do bởi sân, si, tham-sân, tham-si, sân-si, tham-sân-si, như vậy có ba đơn, ba đôi, một bộ ba, tức là do sự trội vượt của tham v.v... nên chỉ riêng trong phe bất thiện đã có bảy trường hợp; tương tự, trong phe thiện do sự trội vượt của vô tham v.v... nên có mười bốn trường hợp được tìm thấy. Trong đó, do vô tham, vô sân, vô si là mạnh, nên bởi các trường hợp thứ ba, thứ hai, thứ nhất đã đến trong phe thiện, các trường hợp sân trội vượt, si trội vượt, sân-si trội vượt đã được bao gồm. Tương tự, trong phe bất thiện, do tham, vô sân, vô si là mạnh, nên bởi các trường hợp thứ ba, thứ hai, thứ nhất đã đến, các trường hợp vô sân trội vượt, vô si trội vượt, vô sân-vô si trội vượt đã được bao gồm. Như vậy, sau khi đã gộp vào ba trường hợp mỗi bên trong phe bất thiện và phe thiện, chỉ có tám trường hợp được trình bày. Còn 49 trường hợp khác, bắt đầu với trường hợp tham và vô tham trội vượt do sự pha trộn của cả hai bên cần được trình bày, thì chúng không được trình bày chính vì không thể có được. Vì rằng trong một dòng tương tục, không có khoảnh khắc nào khác, không thể hợp lý khi nói rằng ‘tham cũng mạnh, và vô tham cũng mạnh’ v.v... Bởi vì, trạng thái mạnh yếu của chúng là do phương diện đối nghịch hoặc do phương diện các pháp đồng sanh. Trong đó, trước hết, trạng thái mạnh của tham là do không bị vô tham, là pháp đối nghịch, áp đảo; tương tự đối với sân và si bởi vô sân và vô si. Còn trạng thái mạnh của vô tham v.v... là do áp đảo tham v.v..., và do các pháp đồng sanh qua việc sanh khởi sau khi đã chế ngự tất cả các pháp cùng loại. Do đó, trong Chú giải đã nói: ‘Tham mạnh, vô tham yếu; vô sân, vô si mạnh, sân, si yếu’. Và trạng thái yếu mạnh ấy của chúng nên được hiểu là do cận y duyên từ trước và do sự huân tập của tư tưởng. Yo luddhoti vuttoti yo ussadakittane ‘‘luddho’’ti vutto, ayaṃ idha cariyāvicāre ‘‘rāgacarito’’ti veditabbo. Duṭṭhadandhāti ‘‘duṭṭho, dandho’’ti ca vuttā yathākkamaṃ dosamohacaritā. Paññavāti sātisayaṃ sappañño. Yato saddhāvitakkesu vijjamānesupi buddhicaritoti vuccati. Alobhādosānaṃ [Pg.126] balavabhāvo saddhūpanissayatāya vinā na hotīti āha ‘‘aluddhaaduṭṭhā pasannapakatitāya saddhācaritā’’ti. Về câu ‘Người nào được gọi là tham lam’, người nào trong phần mô tả sự trội vượt được gọi là ‘người tham lam’, người ấy ở đây trong phần khảo sát về tánh hạnh, nên được hiểu là ‘người có tham tánh’. Về câu ‘người sân hận và người chậm lụt’, những người được gọi là ‘người sân hận’ và ‘người chậm lụt’ theo thứ tự là người có sân tánh và si tánh. Về câu ‘người có trí tuệ’, (nghĩa là) người có trí tuệ vượt trội. Bởi vì, ngay cả khi có tín và tầm, người ấy vẫn được gọi là người có giác tánh. Vì trạng thái mạnh mẽ của vô tham và vô sân không thể có nếu không có tín làm cận y duyên, nên ngài đã nói: ‘Những người không tham lam, không sân hận, do bản chất trong sáng, là người có tín tánh’. Ayañca nayo sādhāraṇato vuttoti nibbattitapubbahetuniyāmavaseneva buddhicaritādikepi dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha amohaparivārenāti amohaparikkhittena, upanissayato sampayogato ca paññāya abhisaṅkhatenāti attho. Sesapadattayepi eseva nayo. Lobhādinā vomissaparivārenāti ettha lobhamohādinā aññamaññaaviruddhavomissaparivārenāti attho. Avirodho ca yugaggāhavasena appavattiyā veditabbo. Tathā hi saddhānusāridhammānusārigottāni aññamaññampi bhinnasabhāvāneva. Ekaṃsena ca missakacariyāpi sampaṭicchitabbā pubbahetuniyāmena cariyāsiddhito. Tathā ceva ussadakittanaṃ pavattaṃ yathārahaṃ lobhālobhādīnaṃ vipākassa paccayabhāvato. Tenāha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.232) – Và phương pháp này được nói một cách tổng quát, nên để chỉ ra ngay cả trong trường hợp của người có giác tánh v.v... chính là do quy luật cố định của nhân đã tạo ra từ trước, nên câu ‘hoặc như’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, câu ‘với vô si làm tùy tùng’ có nghĩa là được bao quanh bởi vô si, được trí tuệ đặc biệt tạo tác cả về phương diện cận y duyên lẫn tương ưng. Trong ba cụm từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. Ở đây, trong câu ‘với tùy tùng hỗn hợp bởi tham v.v...’, nghĩa là ‘với tùy tùng hỗn hợp bởi tham, si v.v... không mâu thuẫn lẫn nhau’. Và sự không mâu thuẫn nên được hiểu là do chúng không khởi lên theo cách nắm giữ cặp đôi. Thật vậy, dòng dõi của Tín-hành và Pháp-hành cũng có bản chất khác biệt nhau. Và tánh hạnh hỗn hợp cũng nên được chấp nhận một cách dứt khoát, vì tánh hạnh được thành tựu bởi quy luật cố định của nhân quá khứ. Và cũng như vậy, sự mô tả về tính trội vượt đã diễn ra, vì nó là điều kiện cho quả của tham, vô tham v.v... một cách tương xứng. Do đó, ngài đã nói trong Phân Tích Đạo: ‘‘Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalakammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti – ‘Trong sự thành tựu cõi lành, tương ưng với trí, sự tái sanh là do duyên của tám nhân nào? Trong khoảnh khắc tốc hành tâm của nghiệp thiện, ba nhân thiện là duyên đồng sanh cho tư tâm sanh khởi trong khoảnh khắc ấy, do đó được gọi là: các hành cũng do các căn thiện làm duyên. Trong khoảnh khắc ái luyến, hai nhân bất thiện là duyên đồng sanh cho tư tâm sanh khởi trong khoảnh khắc ấy, do đó được gọi là: các hành cũng do các căn bất thiện làm duyên. Trong khoảnh khắc tục sinh, ba nhân vô ký là duyên đồng sanh cho tư tâm sanh khởi trong khoảnh khắc ấy, do đó được gọi là: thức cũng do danh sắc làm duyên, và danh sắc cũng do thức làm duyên.’ Ādi. Pubbahetuniyāmena ca yathā tihetukassa paññāveyyattiyaṃ, na tathā duhetukassa. Yathā ca duhetukassa itikattabbatā nepakkaṃ, na tathā ahetukassa. Evaṃ lobhussadādayo puggalā rāgacaritādayo hontīti niṭṭhamettha gantabbanti. Yathāvuttamatthaṃ nigamavasena dassetuṃ ‘‘evaṃ lobhādīsū’’tiādi vuttaṃ. Vân vân. Và do quy luật cố định của nhân quá khứ, như người tam nhân có sự sắc bén của trí tuệ, người nhị nhân không như vậy. Và như người nhị nhân có sự chín muồi về trí tuệ trong việc cần phải làm, người vô nhân không như vậy. Như vậy, những người có tham trội vượt v.v... trở thành những người có tham tánh v.v..., nên đi đến kết luận ở đây. Để trình bày ý nghĩa đã được nói theo cách kết luận, câu ‘như vậy trong tham v.v...’ đã được nói đến. 45. Tatrāti [Pg.127] tasmiṃ pucchāvacane. Nayoti jānananayo. Puggalādhiṭṭhānena vuttopi attho dhammamukheneva paññāyatīti dhammādhiṭṭhānenāha ‘‘cariyāyo vibhāvaye’’ti. Pakatigamanenāti akittimena sabhāvagamanena. Cāturiyenāti cāturabhāvena siṅgārena. Ukkuṭikanti asamphuṭṭhamajjhaṃ. Khaṇanto viyāti bhūmiṃ khaṇanto viya. Anukaḍḍhitanti pādanikkhepasamaye kaḍḍhanto viya pādaṃ nikkhipati. Tenassa padaṃ anukaḍḍhitaṃ pacchato añchitaṃ hoti. Paribyākulāyāti parito āluḷitāya. Chambhito viyāti vitthāyanto viya. Bhīto viyāti keci. Sahasānupīḷitanti aggapādena, paṇhiyā ca sahasāva sannirujjhitaṃ. Vivaṭṭacchadassāti vinivaṭṭacchadanassa pahīnakilesassa. Idamīdisaṃ padanti bhagavato padaṃ disvā vadati. 45. Từ ‘Tatra’ (ở đó) có nghĩa là ‘trong câu hỏi đó’. ‘Nayo’ (phương pháp) là phương pháp để biết. Mặc dù ý nghĩa được nói với cá nhân làm nền tảng, nhưng nó chỉ được hiểu thông qua Pháp, do đó, với Pháp làm nền tảng, ngài nói ‘hãy làm sáng tỏ các tánh hạnh’. ‘Pakatigamanena’ (bằng dáng đi tự nhiên) có nghĩa là bằng dáng đi tự nhiên, không giả tạo. ‘Cāturiyena’ (với sự duyên dáng) có nghĩa là với sự thanh lịch, trang nhã. ‘Ukkuṭikaṃ’ (đi nhón gót) có nghĩa là phần giữa (bàn chân) không chạm đất. ‘Khaṇanto viya’ (như đang đào) có nghĩa là như đang đào đất. ‘Anukaḍḍhitaṃ’ (kéo lê) có nghĩa là vào lúc đặt chân xuống, người ấy đặt chân như thể đang kéo lê. Do đó, dấu chân của người ấy bị kéo lê, bị lôi về phía sau. ‘Paribyākulāya’ (một cách rối loạn) có nghĩa là bị xáo trộn khắp nơi. ‘Chambito viya’ (như thể bị giật mình) có nghĩa là như thể đang co rúm lại. Một số người nói là ‘như thể sợ hãi’. ‘Sahasānupīḷitaṃ’ (ấn mạnh xuống một cách đột ngột) có nghĩa là bị ấn mạnh xuống đột ngột bằng cả đầu ngón chân và gót chân. ‘Vivaṭṭacchadassa’ (của người đã vén mở tấm màn che) có nghĩa là của người đã loại bỏ tấm màn che, đã từ bỏ các phiền não. ‘Idamīdisaṃ padaṃ’ (dấu chân như thế này) – vị ấy nói điều này sau khi nhìn thấy dấu chân của Đức Thế Tôn. Pāsādikanti pasādāvahaṃ. Madhurākāranti iṭṭhākāraṃ. Thaddhākāranti thambhitākāraṃ. Ataramānoti nataramāno, saṇikanti attho. Samodhāyāti sammadeva odhāya avikkhipitvā. Nipajjitvāti kāyapasāraṇalakkhaṇāya nipajjāya seyyāya nipajjitvā sayati niddāyati. Pakkhittakāyoti avakkhittakāyo avaso viya sahasā patitakāyo. Dussaṇṭhānanti virūpasannivesaṃ. Vikkhittakāyoti ito cito ca khittaaṅgapaccaṅgo. Pāsādikanti có nghĩa là đem lại sự trong sạch. Madhurākāranti có nghĩa là có dáng vẻ đáng ưa thích. Ataramānoti có nghĩa là không vội vàng, từ từ. Samodhāyāti có nghĩa là đặt xuống một cách đúng đắn, không vung vãi. Nipajjitvāti có nghĩa là nằm xuống, ngủ, ngủ say bằng cách nằm xuống, là tư thế có đặc tính duỗi thân ra. Pakkhittakāyoti có nghĩa là thân bị quăng xuống, giống như người không tự chủ, thân bị rơi xuống đột ngột. Dussaṇṭhānanti có nghĩa là có hình dạng xấu xí. Vikkhittakāyoti có nghĩa là có tay chân vung vãi đây đó. Samparivattakanti samparivattitvā. Āloḷayamāno vālikākacavarāni ākulayanto. Samparivattakanti có nghĩa là trở qua trở lại. Āloḷayamāno có nghĩa là làm xáo trộn, khuấy động cát và rác. Nipuṇamadhurasamasakkaccakārīti sukosallaṃ sundaraṃ avisamaṃ sābhisaṅkhārañca karaṇasīlo. Gāḷhathaddhavisamakārīti thiraṃ asithilaṃ visamañca karaṇasīlo. Aparicchinnaṃ apariniṭṭhitaṃ. Nipuṇamadhurasamasakkaccakārīti có nghĩa là người có thói quen làm một cách khéo léo, tốt đẹp, đều đặn và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Gāḷhathaddhavisamakārīti có nghĩa là người có thói quen làm một cách vững chắc, không lỏng lẻo và không đều đặn. Aparicchinnaṃ apariniṭṭhitaṃ có nghĩa là không xong, không hoàn tất. Mukhapūrakanti mukhassa pūraṇaṃ mahantaṃ. Arasapaṭisaṃvedīti narasapaṭisaṃvedī. Bhājane chaḍḍentoti bhojanabhājane sitthāni chaḍḍento. Mukhaṃ makkhentoti bahimukhaṃ makkhento. Mukhapūrakanti có nghĩa là miếng ăn lớn làm đầy miệng. Arasapaṭisaṃvedīti có nghĩa là không cảm nhận vị. Bhājane chaḍḍentoti có nghĩa là làm rơi cơm trong vật đựng thức ăn. Mukhaṃ makkhentoti có nghĩa là làm dính bên ngoài miệng. Kilantarūpo viyāti tassa asahanena khedappatto viya. Aññāṇupekkhāyāti aññāṇabhūtāya upekkhāya. Aññāṇasaṅkhātāya upekkhāyāti keci. Kilantarūpo viyāti có nghĩa là giống như người mệt mỏi do không chịu đựng được điều đó. Aññāṇupekkhāyāti có nghĩa là bằng sự xả do si mê. Một số vị nói rằng: bằng sự xả được gọi là si mê. Māyādīsu [Pg.128] santadosapaṭicchadanalakkhaṇā māyā. Asantaguṇapakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Unnatilakkhaṇo māno. Asantaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā pāpicchatā. Santaguṇasambhāvanāmukhena paṭiggahaṇe amattaññutālakkhaṇā mahicchatā. Sakalābhena asantussanalakkhaṇā asantuṭṭhitā. Vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ, siṅgāratānāgarikabhāvasaṅkhātaṃ kilesasiṅgaṃ. Attano sarīrassa, cīvarādiparikkhārassa ca maṇḍanavasena pavattaṃ loluppaṃ cāpalyaṃ. Evamādayoti ettha ādi-saddena ahirikānottappamadappamādādayo saṅgayhanti. Trong các pháp như māyā (ma giáo), māyā có đặc tính che giấu lỗi lầm đang có. Sāṭheyya (xảo trá) có đặc tính phô bày đức hạnh không có. Māna (mạn) có đặc tính tự cao. Pāpicchatā (ác dục) có đặc tính không biết đủ trong việc nhận lãnh, với lý do tán dương đức hạnh không có. Mahicchatā (đại dục) có đặc tính không biết đủ trong việc nhận lãnh, với lý do tán dương đức hạnh đang có. Asantuṭṭhitā (không tri túc) có đặc tính không hài lòng với lợi lộc của mình. Siṅga (sừng) có nghĩa là đâm thủng; kilesasiṅga là cái sừng phiền não được gọi là sự trang điểm, sự lịch lãm. Loluppaṃ cāpalyaṃ là sự tham lam, dao động phát sinh do việc trang điểm thân thể và các vật dụng như y áo. Trong câu Evamādayo, bằng từ 'ādi' (vân vân), bao gồm vô tàm, vô úy, phóng dật, dể duôi v.v... Parāparādhassa upanayhanalakkhaṇo upanāho. Paresaṃ guṇamakkhaṇalakkhaṇo makkho. Parassa guṇe ḍaṃsitvā apanento viya yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattiusūyanalakkhaṇā issā. Attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Idha ādi-saddena dovacassatāpāpamittatādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Upanāha (oán hận) có đặc tính cột chặt lỗi lầm của người khác. Makkha (phủ nhận công ơn) có đặc tính xóa bỏ công ơn của người khác. Paḷāsa (cạnh tranh) có đặc tính tranh đua, như thể cắn xé và loại bỏ đức hạnh của người khác. Issā (ganh tỵ) có đặc tính ganh tỵ với tài sản của người khác. Macchariya (bỏn xẻn) có đặc tính che giấu tài sản của mình. Ở đây, bằng từ 'ādi' (vân vân), nên hiểu là bao gồm sự khó dạy, bạn bè xấu ác v.v... Anussāhanaṃ thinaṃ. Asattivighāto middhaṃ. Cetaso avūpasamo uddhaccaṃ. Vippaṭisāro kukkuccaṃ. Saṃsayo vicikicchā. Ayoniso daḷhaggāho ādhānaggāhitā. Yathāgahitassa micchāgāhassa dubbiveṭhiyatā duppaṭinissaggiyatā. Idha ādi-saddena muṭṭhasaccaasampajaññādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Thina (hôn trầm) là sự không nỗ lực. Middha (thụy miên) là sự mệt mỏi, thiếu năng lực. Uddhacca (trạo cử) là sự không yên tĩnh của tâm. Kukkucca (hối quá) là sự hối hận, áy náy. Vicikicchā (hoài nghi) là sự nghi ngờ. Ādhānaggāhitā là sự nắm giữ chắc chắn một cách không như lý. Duppaṭinissaggiyatā là sự khó tháo gỡ, khó từ bỏ tà kiến đã nắm giữ. Ở đây, bằng từ 'ādi' (vân vân), nên hiểu là bao gồm sự thất niệm, không tỉnh giác v.v... Muttacāgatāti vissaṭṭhacāgatā nissaṅgapariccāgo. Yathā māyādayo, tathā pavattā akusalakkhandhā, yathā ariyānaṃ dassanakāmatādayo, tathā pavattā kusalakkhandhā veditabbā. Muttacāgatāti có nghĩa là sự xả thí rộng rãi, sự từ bỏ không dính mắc. Cần phải hiểu rằng: giống như ma giáo v.v..., các uẩn bất thiện đã khởi lên như vậy; và giống như mong muốn thấy các bậc Thánh v.v..., các uẩn thiện đã khởi lên như vậy. Pasādanīyaṭṭhānaṃ nāma vatthuttayaṃ. Saṃvejanīyaṭṭhānāni jātiādīni. Kusalānuyogeti kusaladhammabhāvanāyaṃ. ‘‘Evañca evañca karissāmī’’ti kiccānaṃ rattibhāge parivitakkanaṃ rattiṃ dhūmāyanā. Tathāvitakkitānaṃ tesaṃ divasabhāge anuṭṭhānaṃ divā pajjalanā. Hurāhuraṃ dhāvanāti ito cito ca tattha tattha ārammaṇe cittavosaggo. Tenevāha ‘‘idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukha’’nti (dha. pa. 326), ‘‘cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) ca. Pasādanīyaṭṭhānaṃ (nơi đáng phát sinh tịnh tín) gọi là Tam Bảo. Saṃvejanīyaṭṭhānāni (những nơi đáng kinh cảm) là nơi sanh v.v... Kusalānuyoge có nghĩa là trong việc tu tập các pháp thiện. Sự suy tính về các công việc vào ban đêm rằng 'tôi sẽ làm thế này, thế này' là rattiṃ dhūmāyanā (sự bốc khói ban đêm). Sự không thực hiện vào ban ngày những công việc đã suy tính như vậy là divā pajjalanā (sự bốc cháy ban ngày). Hurāhuraṃ dhāvanā có nghĩa là sự buông thả tâm vào các đối tượng đây đó. Do đó, Ngài đã nói: 'Trước đây, tâm này đã đi lang thang, tùy theo ý muốn, tùy theo sở thích, tùy theo sự thoải mái' (Pháp Cú 326), và 'tâm của người ấy chạy tán loạn' (Tương Ưng I.55). Dhammappavattidassanādi [Pg.129] ca pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca anāgatamevāti na sakkā vattunti ‘‘sabbākārenā’’ti vuttaṃ. Kiñci kiñci āgatampi atthevāti hi adhippāyo. ‘‘Na sārato paccetabba’’nti vatvā tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘rāgacaritassa hī’’tiādimāha. Appamādavihārinoti tattha vinidhāya bhāvaṃ paṭipajjanena appamādakārino. Bhinnalakkhaṇā iriyāpathādayoti cāturiyena acāturiyena saṇikaṃ, sahasā ca gamanādayo. Na upapajjantīti na yujjanti. Pucchitvā jānitabbanti dhammappavattiādiṃ pucchitvā jānitabbaṃ. Không thể nói rằng việc thấy sự sanh khởi của các pháp v.v... là hoàn toàn không có trong Pāli và Chú giải, vì vậy đã nói là ‘sabbākārena’ (bằng mọi cách). Ý nghĩa là: thật vậy, có một vài điều đã được đề cập đến. Sau khi nói ‘na sārato paccetabba’ (không nên tin tưởng một cách cốt lõi), để chỉ ra lý do ở đó, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘rāgacaritassa hi’. Appamādavihārino có nghĩa là những người không dể duôi bằng cách thực hành sau khi đã loại bỏ bản chất ở đó. Bhinnalakkhaṇā iriyāpathādayo có nghĩa là các oai nghi v.v... có đặc tính khác nhau là việc đi lại v.v... một cách khéo léo và không khéo léo, từ từ và nhanh chóng. Na upapajjanti có nghĩa là không thích hợp. Pucchitvā jānitabbaṃ có nghĩa là nên biết sự sanh khởi của các pháp v.v... sau khi hỏi. 46. Sappāyaṃ hitaṃ, kilesavighātīti attho. Adhotavedikanti aparisuddhaparikkhepavedikaṃ. Bhūmaṭṭhakanti bhūmitaleyeva uṭṭhāpitaṃ uparimatalarahitaṃ. Ekato onatassa pabbatapādassa heṭṭhābhāgo akatabhittibhūmiparikammo akatapabbhāro. Jatukābharitanti adhomukhāhi olambamānamukhāhi khuddakavaggulīhi paripuṇṇaṃ. Oluggavilugganti chinnabhinnaṃ. Ujjaṅgalaṃ lūkhadhūsaraṃ chāyūdakarahitaṃ. Sīhabyagghādibhayena sāsaṅkaṃ. Durūpanti virūpaṃ. Dubbaṇṇanti asundaravaṇṇaṃ, dussaṇṭhānaṃ vā. Jālākārena katapūvaṃ jālapūvaṃ. Sāṇi viya kharasamphassanti sāṇiphalako viya dukkhasamphassaṃ. Bhārikabhāvena, antarantarā tunnakaraṇena ca kicchapariharaṇaṃ. Āṇigaṇṭhikāhatoti āṇinā, gaṇṭhiyā ca hatasobho. Idaṃ rāgacaritassa sappāyaṃ, evamassa kilesasamudācāro na hotīti adhippāyo. Eseva nayo sesesupi. 46. Sappāyaṃ có nghĩa là có lợi ích, tiêu diệt phiền não. Adhotavedikaṃ có nghĩa là có lan can bao quanh không sạch sẽ. Bhūmaṭṭhakaṃ có nghĩa là được dựng lên ngay trên mặt đất, không có tầng trên. Akatapabbhāra là phần dưới của chân núi dốc về một phía, có tường và nền đất chưa được sửa sang. Jatukābharitaṃ có nghĩa là đầy những con dơi nhỏ, mặt chúc xuống, mặt treo lủng lẳng. Oluggaviluggaṃ có nghĩa là bị cắt đứt, bị vỡ. Ujjaṅgalaṃ là nơi khô cằn, màu xám tro, không có bóng mát và nước. Sāsaṅkaṃ là đáng sợ vì nguy hiểm từ sư tử, cọp v.v... Durūpaṃ có nghĩa là hình dạng xấu. Dubbaṇṇaṃ có nghĩa là màu sắc không đẹp, hoặc hình thù xấu xí. Jālapūvaṃ là bánh được làm theo hình dạng lưới. Sāṇi viya kharasamphassaṃ có nghĩa là có sự xúc chạm khó chịu như tấm ván gai. Kicchapariharaṇaṃ là khó mang giữ vì nặng và vì phải vá víu chỗ này chỗ kia. Āṇigaṇṭhikāhata có nghĩa là bị mất vẻ đẹp do chốt và mấu. Đây là điều thích hợp cho người có tánh tham; ý nghĩa là: như vậy, sự khởi lên của phiền não sẽ không xảy ra cho người ấy. Phương pháp này cũng tương tự đối với những người còn lại (có tánh sân, si v.v...). Disāmukhanti disābhimukhaṃ, abbhokāsābhimukhanti adhippāyo. Mahākasiṇanti mahantaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ. Sesaṃ senāsanādīsu yaṃ vattabbaṃ mohacaritassa, taṃ dosacaritassa vuttasadisameva. Disāmukhanti có nghĩa là hướng về các phương, hướng về khoảng không. Mahākasiṇanti là vòng kasiṇa lớn. Phần còn lại về trú xứ v.v... điều gì nên được nói cho người si tánh, điều ấy cũng giống hệt như đã được nói cho người sân tánh. Vitakkavidhāvanasseva paccayo hoti yathā taṃ āyasmato meghiyattherassa. Darīmukheti pabbatavivare. Parittanti suppasarāvamattaṃ. Chỉ là duyên cho sự chạy tán loạn của tầm, giống như trường hợp của trưởng lão Meghiya. Darīmukheti là trong hang núi. Parittanti là chỉ bằng cái rá hoặc cái nắp nồi. Pabhedaparicchedato nidānaparicchedato vibhāvanaparicchedato sappāyaparicchedatoti paccekaṃ pariccheda-saddo yojetabbo. Vibhāvanāti ‘‘ayaṃ rāgacarito’’tiādinā jānanavibhāvanā. Ekaccakasiṇānussatiṭṭhānamattassa pasaṅgena kathitattā vuttaṃ ‘‘na ca tāva cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ sabbākārena āvikata’’nti. Từ pariccheda (phân chia) nên được kết hợp riêng rẽ với mỗi từ: pabhedaparicchedato (về phương diện phân chia sự khác biệt), nidānaparicchedato (về phương diện phân chia nhân duyên), vibhāvanaparicchedato (về phương diện phân chia sự hiển thị), sappāyaparicchedato (về phương diện phân chia sự thích hợp). Vibhāvanāti là sự hiển thị việc biết bằng cách như: "Vị này là người tham tánh". Vì đã được nói nhân dịp chỉ về một số đề mục kasiṇa và tùy niệm, nên có câu nói rằng: "Và đề mục nghiệp xứ thích hợp với tánh hạnh vẫn chưa được làm cho hiển lộ về mọi phương diện". Cattālīsakammaṭṭhānavaṇṇanā Giải Thích Về Bốn Mươi Đề Mục Nghiệp Xứ 47. Saṅkhātaniddesatoti [Pg.130] saṅkhātānaṃ ‘‘cattālīsāyā’’ti saṅkhyāvasena gahitānaṃ uddiṭṭhānaṃ niddesato. ‘‘Ettha ettakāni upacārajjhānāvahāni, ettakāni appanājjhānāvahānī’’ti upacārappanāvahato. ‘‘Ettakāni ekajjhānikāni, ettakāni dukatikajjhānikāni, ettakāni sakalajjhānikānī’’ti jhānappabhedato. ‘‘Etesu aṅgasamatikkamo, etesu ārammaṇasamatikkamo’’ti evaṃ samatikkamato. ‘‘Ettakānettha vaḍḍhetabbāni, ettakāni na vaḍḍhetabbānī’’ti vaḍḍhanāvaḍḍhanato. Ārammaṇatoti sabhāvadhammanimittanavattabbavasena, calitācalitavasena ca ārammaṇavibhāgato. Bhūmitoti kāmāvacarādibhūmivibhāgato. Gahaṇatoti diṭṭhādivasena gahaṇavibhāgato. Paccayatoti āruppādīnaṃ yathārahaṃ paccayabhāvato. Cariyānukūlatoti rāgacariyādīnaṃ anukūlabhāvato. 47. Saṅkhātaniddesatoti là về phương diện giải thích chi tiết những đề mục đã được nêu lên, được hiểu theo số lượng là "bốn mươi". "Về phương diện mang lại cận hành và an chỉ" là: "Trong số này, chừng này đề mục mang lại cận hành thiền, chừng này đề mục mang lại an chỉ thiền". "Về phương diện phân loại thiền" là: "Chừng này đề mục có một thiền, chừng này đề mục có hai và ba thiền, chừng này đề mục có tất cả các thiền". "Về phương diện vượt qua" là: "Trong những đề mục này có sự vượt qua thiền chi, trong những đề mục này có sự vượt qua đối tượng". "Về phương diện phát triển và không phát triển" là: "Trong số này, chừng này đề mục nên được phát triển, chừng này đề mục không nên được phát triển". Ārammaṇatoti là về phương diện phân loại đối tượng theo cách thức của pháp tự tánh, tướng, và điều không nên nói, và theo cách thức của động và bất động. Bhūmitoti là về phương diện phân loại các địa như Dục giới, v.v. Gahaṇatoti là về phương diện phân loại sự nắm bắt theo cách thức thấy, v.v. Paccayatoti là về phương diện là duyên một cách tương xứng cho các thiền Vô sắc, v.v. Cariyānukūlatoti là về phương diện thích hợp với các tánh hạnh như tham tánh, v.v. Kammaṭṭhānānīti ārammaṇabhāvena yogakammassa pavattiṭṭhānāni. Catukkajjhānikāti catubbidharūpāvacarajjhānavanto, tesaṃ ārammaṇabhūtāti attho. Catukkanayavasena cetaṃ vuttaṃ. Tikacatukkajjhānikesūti tikajjhānikesu purimesu brahmavihāresu, catukkajjhānikesu ānāpānakasiṇesu. Sesesūti vuttāvasesesu ekavīsatiyā kammaṭṭhānesu. Kammaṭṭhānānīti là nơi phát sanh của công việc hành thiền do là đối tượng. Catukkajjhānikāti có nghĩa là có bốn loại thiền Sắc giới, và là đối tượng của chúng. Và điều này được nói theo phương pháp tứ. Tikacatukkajjhānikesūti là trong các Phạm trú trước thuộc loại có ba thiền, và trong niệm hơi thở và các kasiṇa thuộc loại có bốn thiền. Sesesūti là trong hai mươi mốt đề mục nghiệp xứ còn lại đã nói. Dibbacakkhunā diṭṭhahadayarūpassa sattassa cittaṃ ādikammiko cetopariyañāṇena paricchindituṃ sakkoti, na itarassāti kasiṇapharaṇaṃ cetopariyañāṇassa paccayo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘parasattānañca cetasā cittamaññātuṃ samattho hotī’’ti. Okāsena paricchinnattāti attano ṭhitokāsena paricchinnattā. Tathā uggahakosallassa sampāditattā paricchinnākāreneva tāni upatiṭṭhanti, tasmā na tattha vaḍḍhanāti adhippāyo. Sace pana koci vaḍḍheyya, na tena koci guṇoti dassento āha ‘‘ānisaṃsābhāvā cā’’ti. ‘‘Tesu panā’’tiādinā tameva ānisaṃsābhāvaṃ vivarati. Yasmā vaḍḍhitesu kuṇaparāsiyeva vaḍḍhati, avaḍḍhitepi kāmarāgavikkhambhanā hotiyeva, tasmā ānisaṃsābhāvo. Vibhūtāti vipulārammaṇatāya supākaṭā, vaḍḍhitanimittatāya appamāṇārammaṇabhāvena paribyattāti attho. Hành giả sơ cơ có thể phân biệt bằng tha tâm thông tâm của chúng sanh có sắc ý vật đã được thấy bằng thiên nhãn, chứ không phải của chúng sanh khác; do đó, sự biến mãn kasiṇa là duyên cho tha tâm thông. Vì vậy, đã có lời dạy rằng: "và có khả năng biết tâm của chúng sanh khác bằng tâm của mình". Okāsena paricchinnattāti là vì bị giới hạn bởi không gian nơi mình đứng. Cũng vậy, vì đã thành tựu sự thiện xảo trong việc nắm bắt, nên chúng (niệm thân và bất tịnh) chỉ hiện khởi với hình thái bị giới hạn; do đó, ý nghĩa là không có sự phát triển ở đó. Để chỉ ra rằng: "Nếu có ai đó phát triển, thì không có lợi ích gì do việc đó", ngài đã nói: "và vì không có lợi ích". Bằng câu bắt đầu bằng Tesu panā, ngài giải thích chính sự không có lợi ích đó. Bởi vì khi được phát triển, chỉ có đống tử thi phát triển, mà ngay cả khi không được phát triển, sự chế ngự dục tham vẫn xảy ra; do đó, không có lợi ích. Vibhūtāti có nghĩa là: rõ ràng do có đối tượng rộng lớn; rất rõ ràng do có tướng đã được phát triển, do là đối tượng vô lượng. Kevalanti [Pg.131] sakalaṃ anavasesaṃ. ‘‘Pathaviṃ ima’’nti vacanaṃ upaṭṭhānākārena vuttaṃ, na nimittassa vaḍḍhanenāti adhippāyo. Lābhittāti sātisayaṃ lābhitāya, ukkaṃsagatavasibhāvatoti attho. Thero hi paramāya vasipattiyā assamaṇḍale assaṃ sārento viya yattha tattha nisinnopi ṭhitopi taṃ jhānaṃ samāpajjateva. Tenassa samantato nimittaṃ vaḍḍhitaṃ viya upaṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbadisāsū’’tiādi. Kevalanti là toàn bộ, không còn sót lại. Câu nói "trái đất này" được nói theo cách thức hiện khởi, không phải bằng sự phát triển tướng, đó là ý nghĩa. Lābhittāti có nghĩa là: vì đã đạt được một cách vượt trội, vì có sự thuần thục đã đạt đến mức tối cao. Quả vậy, vị trưởng lão, do đã đạt đến sự thuần thục tối thượng, vẫn nhập thiền ấy dù đang ngồi hay đang đứng bất cứ nơi đâu, giống như người đang điều khiển con ngựa trong trường đua ngựa. Do đó, đối với vị ấy, tướng đã hiện khởi khắp mọi nơi như thể đã được phát triển. Vì vậy, đã có lời dạy bắt đầu bằng "trong tất cả các phương", v.v. Vuttāti dhammasaṅgahe vuttā. Mahanteti vipule. Ninnathalādivasena hi ekadese aṭṭhatvā samantato gahaṇavasena sakalasarīre nimittaṃ gaṇhantassa taṃ mahantaṃ hoti. Mahante vā sarīre. Appaketi sarīrassa ekadese nimittaṃ gaṇhātīti yojanā. Appake vā khuddake dārakasarīre. Etanti asubhanimittaṃ. Ādīnavanti ‘‘asubharāsi eva vaḍḍhati, na ca koci ānisaṃso’’ti vuttaṃ ādīnavaṃ. Vuttāti là được nói trong bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī). Mahanteti là rộng lớn. Quả vậy, đối với người nắm bắt tướng trên toàn thân bằng cách nắm bắt khắp nơi mà không đứng ở một phần theo cách thức chỗ trũng, chỗ cao, v.v., tướng ấy trở nên lớn. Hoặc là trên thân thể lớn. Appaketi nên hiểu là: nắm bắt tướng ở một phần của thân thể. Hoặc là trên thân thể nhỏ bé của đứa trẻ. Etanti là tướng bất tịnh. Ādīnavanti là sự nguy hại đã được nói: "Chỉ có đống bất tịnh phát triển, và không có lợi ích gì". Sesānipi na vaḍḍhetabbānīti saṅkhepato vuttamatthaṃ upapattito vivarituṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Picupiṇḍādivasena upaṭṭhahantampi nimittaṃ vātasaṅghātasannissayanti katvā vuttaṃ ‘‘vātarāsiyeva vaḍḍhatī’’ti. Okāsena paricchinnanti nāsikaggamukhanimittādiokāsena saparicchedaṃ. Vāyokasiṇavaḍḍhane viya na ettha koci guṇo, kevalaṃ vātavaḍḍhanamevāti āha ‘‘sādīnavattā’’ti. Tesanti brahmavihārānaṃ. Nimittanti ārammaṇaṃ. Na ca tena attho atthīti tena sattarāsivaḍḍhanena pathavīkasiṇādivaḍḍhane viya kiñci payojanaṃ natthi. Pariggahavasenāti apariggahitassa bhāvanāvisayassa pariggahavasena, na nimittavaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekāvāsadviāvāsādinā’’tiādi. Etthāti brahmavihārabhāvanāyaṃ. Yadayanti yaṃ paṭibhāganimittaṃ ayaṃ yogī. Sīmāsambhedeneva hettha upacārajjhānuppatti, na nimittuppattiyā. Yadi evaṃ kathaṃ parittādiārammaṇatā jhānassāti āha ‘‘parittaappamāṇārammaṇatāpettha pariggahavasenā’’ti, katipaye satte pariggahetvā pavattā mettādayo parittārammaṇā, bahuke appamāṇārammaṇāti attho. Ākāsaṃ kasiṇugghāṭimattā na vaḍḍhetabbanti yojanā. Vakkhati vā yaṃ tena sambandhitabbaṃ. Parikappajameva ārammaṇaṃ vaḍḍhetuṃ sakkā, na itaranti āha ‘‘na hi sakkā sabhāvadhammaṃ vaḍḍhetu’’nti[Pg.132]. Āruppānaṃ parittaappamāṇārammaṇatā parittakasiṇugghāṭimākāse, vipulakasiṇugghāṭimākāse ca pavattiyā veditabbā. Sesāni buddhānussatiādīni dasa kammaṭṭhānāni. Animittattāti paṭibhāganimittābhāvā. Để giải thích chi tiết theo lý lẽ về ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng: “Các đề mục còn lại cũng không nên được phát triển”, nên đoạn văn bắt đầu bằng “kasmā” (tại sao) đã được nói đến. Do xem rằng tướng (nimitta) dù hiện khởi lên giống như chùm bông gòn v.v... là thứ nương tựa vào sự tụ hợp của gió, nên đã nói rằng: “Chỉ có khối gió là phát triển”. (Câu) “Bị giới hạn bởi vị trí” (okāsena paricchinnaṃ) có nghĩa là có sự phân định bởi vị trí như chóp mũi, tướng ở miệng v.v... Ngài đã nói: “Vì có sự nguy hại” (sādīnavattā) là vì ở đây (trong việc phát triển tướng niệm hơi thở) không có lợi ích nào giống như trong việc phát triển biến xứ gió (vāyokasiṇa), mà chỉ đơn thuần là sự phát triển của gió. (Từ) “tesaṃ” (của chúng) là (chỉ) các phạm trú (brahmavihāra). (Từ) “nimittaṃ” (tướng) là (chỉ) đối tượng (ārammaṇa). (Câu) “Và không có lợi ích gì trong việc ấy” (na ca tena attho atthi) có nghĩa là: bằng việc phát triển khối chúng sanh ấy, không có bất cứ lợi ích nào giống như trong việc phát triển biến xứ đất v.v... (Câu) “Do năng lực của sự nắm bắt” (pariggahavasena) có nghĩa là do năng lực nắm bắt đối tượng của sự tu tập chưa được nắm bắt, chứ không phải do năng lực phát triển tướng (nimitta). Do đó, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng: “Bởi một trú xứ, hai trú xứ v.v...” (ekāvāsadviāvāsādinā). (Từ) “ettha” (ở đây) là (chỉ) trong sự tu tập phạm trú. (Cụm từ) “yad ayaṃ” (khi vị hành giả này) có nghĩa là: Tợ tướng (paṭibhāganimitta) nào mà vị hành giả này... Quả vậy, ở đây (trong phạm trú), sự phát sinh của cận hành thiền (upacārajjhāna) chỉ do việc phá vỡ các ranh giới, chứ không phải do sự phát sinh của tướng. Nếu vậy, làm thế nào thiền có thể có đối tượng hữu hạn v.v...? (Để trả lời), ngài đã nói: “Ở đây, trạng thái có đối tượng hữu hạn hay vô lượng là do năng lực của sự nắm bắt” (paritta-appamāṇārammaṇatāp’ettha pariggahavasenā). Ý nghĩa là: tâm từ v.v... được khởi lên sau khi nắm bắt một vài chúng sanh thì có đối tượng hữu hạn (parittārammaṇa); (tâm từ v.v... được khởi lên sau khi nắm bắt) nhiều chúng sanh thì có đối tượng vô lượng (appamāṇārammaṇa). Nên hiểu sự liên kết như sau: “Không gian (ākāsa), vì chỉ là sự loại bỏ biến xứ (kasiṇa), nên không cần được phát triển”. Hoặc là, nên được liên kết với điều sẽ được nói đến. Chỉ có đối tượng sinh ra từ sự chuẩn bị (parikappa) mới có thể được phát triển, chứ không phải đối tượng khác. Do đó, ngài đã nói: “Quả thật, không thể phát triển một pháp tự nhiên (sabhāvadhamma)”. Trạng thái có đối tượng hữu hạn hay vô lượng của các thiền vô sắc (āruppa) nên được hiểu thông qua sự vận hành của chúng trong không gian được tạo ra từ việc loại bỏ một biến xứ nhỏ, và trong không gian được tạo ra từ việc loại bỏ một biến xứ rộng lớn. (Các đề mục) còn lại là mười đề mục thiền bắt đầu bằng niệm Phật (buddhānussati). (Câu) “Vì không có tướng” (animittattā) có nghĩa là do sự vắng mặt của tợ tướng (paṭibhāganimitta). Paṭibhāganimittārammaṇānīti paṭibhāganimittabhūtāni ārammaṇāni. Sesāni aṭṭhārasa. Sesāni chāti cattāro brahmavihārā, ākāsānañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatananti imāni sesāni cha. Vissandamānapubbatāya vipubbakaṃ. Paggharamānalohitatāya lohitakaṃ. Kimīnaṃ pacalanena puḷuvakaṃ, calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Vātapānavivarādīhi antopaviṭṭhassa sūriyālokādikassa calanākāro paññāyatīti obhāsamaṇḍalārammaṇampi calitārammaṇaṃ vuttaṃ. Pubbabhāgeti paṭibhāganimittappavattiyā pubbabhāge. Sannisinnamevāti santaṃ niccalameva. (Câu) “Có tợ tướng làm đối tượng” (paṭibhāganimittārammaṇāni) có nghĩa là các đối tượng đã trở thành tợ tướng. Các đề mục còn lại là mười tám. (Câu) “Sáu đề mục còn lại” (sesāni cha) là: bốn phạm trú, Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatana), và Vô Sở Hữu Xứ (ākiñcaññāyatana) – đây là sáu đề mục còn lại. Do trạng thái mủ đang rỉ ra nên (đề mục tử thi) được gọi là tử thi sình thối (vipubbakaṃ). Do trạng thái máu đang chảy ra nên được gọi là tử thi đẫm máu (lohitakaṃ). Do sự chuyển động của giòi bọ nên được gọi là tử thi bị giòi đục (puḷuvakaṃ). (Các đề mục này) được gọi là đối tượng chuyển động (calitārammaṇa). Vì hình thái chuyển động của ánh sáng mặt trời v.v... lọt vào bên trong qua các khe hở cửa sổ v.v... được nhận biết, nên đối tượng là vòng tròn ánh sáng (obhāsamaṇḍala) cũng được gọi là đối tượng chuyển động. (Câu) “Trong giai đoạn đầu” (pubbabhāge) có nghĩa là trong giai đoạn trước khi tợ tướng (paṭibhāganimitta) khởi lên. (Câu) “Đã lắng xuống” (sannisinnaṃ eva) có nghĩa là đã yên lặng, hoàn toàn bất động. Devesūti kāmāvacaradevesu, tattha asubhānaṃ paṭikūlassa ca āhārassa abhāvato. Assāsapassāsānaṃ brahmaloke abhāvato ‘‘ānāpānassati cā’’ti vuttaṃ. (Câu) “Ở cõi chư thiên” (devesu) có nghĩa là ở cõi chư thiên Dục giới (kāmāvacaradevesu), vì ở đó không có các vật bất tịnh và vật thực đáng ghê tởm. Do sự vắng mặt của hơi thở vô và hơi thở ra ở cõi Phạm thiên, nên đã nói: “Và niệm hơi thở” (ānāpānassati ca). Diṭṭhenāti diṭṭhena vatthunā kāraṇabhūtena. Gahetabbānīti uggahetabbāni, uppādetabbauggahanimittānīti attho. Tenāha ‘‘pubbabhāge’’tiādi. Tassāti kāyagatāsatiyā. Ucchusassādīnaṃ pattesu pacalamānavaṇṇaggahaṇamukhena vā tassa gahetabbattā vuttaṃ ‘‘vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhenā’’ti. Na ādikammikena gahetabbānīti ādikammikena na gahetabbāni, bhāvanārambhavasena na paṭṭhapetabbāni, heṭṭhime tayo brahmavihāre, kasiṇesu rūpāvacaracatutthajjhānañca anadhigantvā sampādetuṃ asakkuṇeyyattā. (Câu) “Bởi cái được thấy” (diṭṭhena) có nghĩa là bởi đối tượng được thấy đã trở thành công cụ (kāraṇabhūta). (Câu) “Nên được nắm bắt” (gahetabbāni) có nghĩa là nên được học thuộc (uggahetabbāni); ý nghĩa là chúng có học tướng (uggahanimitta) cần được làm cho phát sinh. Do đó, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng: “Trong giai đoạn đầu” (pubbabhāge). (Từ) “tassā” (của nó) là (chỉ) của niệm thân (kāyagatāsati). Hoặc là, vì gió (vāta) nên được nắm bắt thông qua việc nắm bắt màu sắc đang chuyển động trên lá của cây mía, cây lúa v.v..., nên đã nói rằng: “Biến xứ gió (được nắm bắt) bởi cái được thấy và được xúc chạm” (vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhena). (Câu) “Không nên được nắm bắt bởi người sơ cơ” (na ādikammikena gahetabbāni) có nghĩa là: người sơ cơ không nên nắm bắt chúng, không nên thiết lập chúng khi bắt đầu tu tập, vì không thể thành tựu được chúng nếu chưa chứng đắc ba phạm trú thấp hơn và thiền sắc giới thứ tư trong các biến xứ. Imesu pana kammaṭṭhānesūti ettha kammaṭṭhānaggahaṇena yathārahaṃ ārammaṇānaṃ, jhānānañca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sukhavihārassāti diṭṭhadhammasukhavihārassa. Ở đây, trong câu “Còn trong các đề mục thiền này” (imesu pana kammaṭṭhānesu), qua việc dùng từ “đề mục thiền” (kammaṭṭhāna), nên hiểu là sự nắm bắt các đối tượng và các tầng thiền một cách tương ứng. (Câu) “Cho sự an lạc trú” (sukhavihārassa) có nghĩa là cho sự hiện tại lạc trú (diṭṭhadhammasukhavihārassa). ‘‘Ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlānī’’ti ujuvipaccanīkavasena cetaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi. Vakkhati hi ‘‘sabbañceta’’ntiādi. Anukūlāni rāgavikkhambhanassa upāyabhāvato. Aṭṭha anukūlānīti yojanā. Evaṃ sesesu. Ekanti idaṃ anussatiapekkhaṃ anussatīsu ekanti, na mohacaritavitakkacaritāpekkhaṃ tesaṃ aññassāpi anukūlassa alabbhanato. ‘‘Saddhācaritassa [Pg.133] purimā cha anussatiyo’’ti idaṃ atisappāyavasena vuttaṃ. Imasseva ujuvipaccanīkaṃ imassa atisappāyanti gahetabbassa visesassa abhāvato sabbacaritānaṃ anukūlāni. Parittanti sarāvamattaṃ, appamāṇanti tato adhikapamāṇaṃ. Parittaṃ vā suppasarāvamattaṃ, appamāṇaṃ adhikapamāṇaṃ khalamaṇḍalādikasiṇabhāvena pariggahitaṃ. (Câu) “Mười một đề mục thiền là tương hợp” (ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlāni), điều này được nói theo phương diện đối trị trực tiếp. Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Quả vậy, sẽ được nói đến trong đoạn văn bắt đầu bằng: “Và tất cả điều này...” (sabbañcetaṃ). (Chúng) tương hợp vì là phương tiện để chế ngự tham ái. Nên hiểu sự liên kết là: “Tám (đề mục) là tương hợp”. Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Từ “một” (ekaṃ) này là nói đến các tùy niệm, có nghĩa là “một trong các tùy niệm”, chứ không phải nói đến người có si tánh (mohacarita) hay tầm tánh (vitakkacarita), vì đối với họ, cũng có thể tìm thấy một (đề mục thiền) tương hợp khác. (Câu) “Đối với người có tín tánh (saddhācarita) là sáu tùy niệm đầu tiên”, điều này được nói theo phương diện cực kỳ thích hợp. Vì không có sự khác biệt đặc thù nào cần phải nắm bắt, chẳng hạn như: “Nó chỉ đối trị trực tiếp với người này” hay “Nó cực kỳ thích hợp với người này”, nên (các đề mục ấy) tương hợp với tất cả các tánh. (Đối tượng) “hữu hạn” (parittaṃ) là (biến xứ) có kích thước bằng cái đĩa. (Đối tượng) “vô lượng” (appamāṇaṃ) là (biến xứ) có kích thước lớn hơn thế. Hoặc là, (đối tượng) “hữu hạn” là (biến xứ) có kích thước bằng cái nia hay cái đĩa; (đối tượng) “vô lượng” là (biến xứ) có kích thước lớn hơn, được nắm bắt như là biến xứ có kích thước bằng sân đập lúa v.v... Cattāro dhammāti cattāro manasikaraṇīyā dhammā. Uttarīti sīlasampadā, kalyāṇamittatā, sappāyadhammassavanaṃ, vīriyaṃ; paññāti imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhānato upari. Asubhāti asubhabhāvanā ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu bhāvanānuyogā. Mettāti anodhiso, odhiso vā pavattā mettābhāvanā. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassatisamādhibhāvanā. Vitakkupacchedāyāti micchāvitakkānaṃ upacchindanatthāya. Aniccasaññāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (a. ni. 3.137; dha. pa. 277; mahāni. 27) evaṃ pavattā aniccānupassanā. Asmimānasamugghātāyāti ‘‘asmī’’ti uppajjanakassa navavidhassāpi mānassa samucchindanāya. Ettha hi ekasseva cattāro dhammā bhāvetabbā vuttā, na ekassa catucariyatāya. Tena viññāyati ‘‘sabbānipi kammaṭṭhānāni sabbākusalavikkhambhanāni sabbakusalaparibrūhanānī’’ti. Cattāro dhammā (bốn pháp) có nghĩa là: Bốn pháp cần được tác ý. Uttarī (hơn nữa) có nghĩa là: Ở trên sự an trú trong năm pháp này là giới thành tựu, thân cận thiện hữu, nghe pháp thích hợp, tinh tấn và trí tuệ. Asubhā (bất tịnh) có nghĩa là: Sự tu tập bất tịnh, sự chuyên tâm tu tập trong mười một đề mục nghiệp xứ bất tịnh. Mettā (từ) có nghĩa là: Sự tu tập tâm từ được tiến hành một cách không chỉ định hoặc có chỉ định. Ānāpānassati (niệm hơi thở) có nghĩa là: Sự tu tập định niệm hơi thở có mười sáu đối tượng. Vitakkupacchedāya (để đoạn trừ tầm) có nghĩa là: Với mục đích đoạn trừ các tà tầm. Aniccasaññā (tưởng vô thường) có nghĩa là: Quán vô thường được tiến hành như vầy: “Tất cả các pháp hữu vi là vô thường”. Asmimānasamugghātāya (để nhổ bật ngã mạn) có nghĩa là: Để đoạn trừ hoàn toàn chín loại ngã mạn phát sinh với ý niệm “ta là”. Thật vậy, ở đây bốn pháp được nói là cần được tu tập chỉ cho một người, chứ không phải (được nói) do bốn tánh của một người. Do đó, được hiểu rằng: “Tất cả các đề mục nghiệp xứ đều trấn áp mọi bất thiện và làm tăng trưởng mọi thiện pháp”. Ekasseva satta kammaṭṭhānāni vuttāni, na cāyasmā rāhulo sabbacaritoti adhippāyo. Vacanamatteti ‘‘asukakammaṭṭhānaṃ asukacaritassa anukūla’’nti evaṃ vuttavacanamatte. Adhippāyoti tathāvacanassa adhippāyo. So pana ‘‘sabbañceta’’ntiādinā vibhāvito eva. Bảy đề mục nghiệp xứ được nói chỉ cho một người, ý nghĩa là, không phải Tôn giả Rāhula có tất cả các tánh. Vacanamatte (chỉ là lời nói) có nghĩa là: Chỉ trong lời nói được nói ra như vầy: “Đề mục nghiệp xứ này thích hợp cho người có tánh này”. Adhippāyo (ý nghĩa) có nghĩa là: Ý nghĩa của lời nói như vậy. Nhưng ý nghĩa đó đã được làm rõ bằng (câu) bắt đầu là “sabbañceta”. 48. ‘‘Piyo garū’’tiādinā (a. ni. 7.37) vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ. ‘‘Attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā’’tiādinā vuttanayena upasaṅkamitvā. Somanassameva uppajjati ‘‘evaṃ bahuparissayoyaṃ attabhāvo ṭhāneyeva mayā niyyātito’’ti. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. 48. Vị thiện hữu có các loại đã được nói đến bằng (câu) bắt đầu là “Piyo garū”. Sau khi đã đến gần theo phương cách đã được nói đến bằng (câu) bắt đầu là “Attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā”. Chỉ có hỷ khởi lên (với ý nghĩ) rằng: “Thân này có nhiều hiểm nguy như vậy đã được ta giao phó đúng nơi”. Do đó, Ngài đã nói (câu) bắt đầu là “yathā hi”. Atajjanīyoti na tajjetabbo na niggahetabbo. Svāyaṃ atajjanīyabhāvo dovacassatāya vā siyā, ācariye aniviṭṭhapematāya vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘dubbaco vā’’tiādi vuttaṃ. Yo hi ācariyena tajjiyamāno kopañca dosañca apaccayañca pātukaroti, yo vā ‘‘kimassa [Pg.134] santike vāsenā’’ti pakkamati, ayaṃ duvidhopi atajjanīyo. Dhammenāti ovādānusāsanidhammena. Gūḷhaṃ ganthanti kammaṭṭhānaganthaṃ, saccapaṭiccasamuppādādisahitaṃ gambhīraṃ suññatāpaṭisaṃyuttañca. Atajjanīyo (không đáng bị khiển trách) có nghĩa là: Không nên khiển trách, không nên chế ngự. Tình trạng không đáng bị khiển trách này có thể là do sự khó dạy, hoặc do không có tình thương mến đã thấm nhuần đối với vị thầy. Để chỉ ra cả hai điều đó, (câu) bắt đầu là “dubbaco vā” đã được nói. Thật vậy, vị nào khi bị vị thầy khiển trách lại biểu lộ sự tức giận, sự sân hận, và sự không hài lòng, hoặc vị nào bỏ đi với ý nghĩ “Sống gần vị này có ích gì?”, cả hai loại vị này đều là người không đáng bị khiển trách. Dhammena (bằng pháp) có nghĩa là: Bằng pháp giáo huấn và chỉ dạy. Gūḷhaṃ ganthaṃ (luận giải sâu kín) có nghĩa là: Luận giải về đề mục nghiệp xứ, cùng với Tứ đế, Duyên khởi, v.v., sâu sắc và tương ưng với tánh không. Tumhākamatthāyāti vutteti ‘‘sataporise papāte patanena tumhākaṃ koci attho hotī’’ti kenaci vutte. Ghaṃsentoti ‘‘manussakakkena tumhākaṃ koci attho’’ti vutte ghaṃsento niravasesaṃ attabhāvaṃ khepetuṃ ussaheyyaṃ. ‘‘Mama assāsapassāsanirundhanena tumhākaṃ koci rogavūpasamādiko attho atthī’’ti kenaci vutte. Tīhipi bhikkhūhi ācariye bhattipavedanamukhena vīriyārambho eva pavedito. (Câu) “Vì lợi ích của các vị” được nói ra có nghĩa là: Khi có ai đó nói: “Việc rơi xuống vực sâu trăm người có lợi ích gì cho các vị không?”. Ghaṃsento (chà xát) có nghĩa là: Khi được nói: “Bột người có lợi ích gì cho các vị không?”, (tôi) sẽ cố gắng hủy hoại hoàn toàn thân mạng này bằng cách chà xát. Khi có ai đó nói: “Việc tôi ngưng hơi thở ra vào có lợi ích gì như làm dịu bệnh tật cho các vị không?”. Bởi cả ba vị tỳ khưu, chính sự khởi đầu tinh tấn đã được tuyên bố thông qua việc bày tỏ lòng tận tụy đối với vị thầy. 49. Aññattha pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayo ‘‘migāsayo’’ viya, āsayo eva ajjhāsayo. So duvidho vipanno, sampannoti. Tattha vipanno sassatādimicchābhinivesanissito. Sampanno duvidho vaṭṭanissito, vivaṭṭanissitoti. Tesu vivaṭṭanissito ajjhāsayo ‘‘sampannajjhāsayenā’’ti idhādhippeto. Idāni naṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘alobhādīnaṃ vasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chahākārehīti alubbhanādīhi chahi ākārehi. Sampannajjhāsayenāti pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena, lokuttarānaṃ upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo, tena. Alobhādayo hi anekadosavidhamanato, anekaguṇāvahato ca sattānaṃ bahukārā visesato yogino. Tathā hi alobhādayo maccheramalādīnaṃ paṭipakkhabhāvena pavattanti. Vuttaṃ hetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1 mūlarāsīvaṇṇanā) – 49. Dù đã khởi lên ở nơi khác, tâm đến và nằm ở đâu, đó là nơi nương náu (āsaya) của nó, giống như “nơi ở của con nai” (migāsayo); nơi nương náu chính là khuynh hướng (ajjhāsaya). Nó có hai loại: hư hỏng và hoàn hảo. Trong đó, loại hư hỏng nương vào sự chấp thủ tà kiến như thường kiến. Loại hoàn hảo có hai loại: nương vào vòng luân hồi và nương vào sự thoát khỏi luân hồi. Trong số đó, khuynh hướng nương vào sự thoát khỏi luân hồi được ngụ ý ở đây bằng từ “sampannajjhāsayena” (với khuynh hướng hoàn hảo). Bây giờ, để chỉ ra nó một cách phân loại, (câu) bắt đầu là “alobhādīnaṃ vasena” (do năng lực của vô tham, v.v.) đã được nói. Ở đó, chahākārehi (bằng sáu cách) có nghĩa là: Bằng sáu cách bắt đầu bằng sự không tham. Sampannajjhāsayena (với khuynh hướng hoàn hảo) có nghĩa là: Vị này có khuynh hướng hoàn hảo do là phương tiện thành tựu các pháp thuộc phần đầu như giới thành tựu, và do là duyên trợ cho các pháp siêu thế, do đó gọi là người có khuynh hướng hoàn hảo; bởi người đó. Thật vậy, vô tham, v.v., rất hữu ích cho chúng sinh, đặc biệt là cho hành giả, do phá hủy nhiều lỗi lầm và do mang lại nhiều phẩm chất. Thật vậy, vô tham, v.v., khởi lên với tư cách là đối nghịch của các cấu uế như bỏn xẻn. Điều này đã được nói: ‘‘Alobho maccheramalassa paṭipakkho, adoso dussīlyamalassa, amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya. Alobho cettha dānahetu, adoso sīlahetu, amoho bhāvanāhetu. Tesu ca alobhena anadhikaṃ gaṇhāti luddhassa adhikaggahaṇato, adosena anūnaṃ duṭṭhassa ūnaggahaṇato, amohena aviparītaṃ mūḷhassa viparītaggahaṇato. “Vô tham là đối nghịch của cấu uế bỏn xẻn, vô sân là đối nghịch của cấu uế ác giới, vô si là đối nghịch của sự không tu tập các thiện pháp. Ở đây, vô tham là nhân của bố thí, vô sân là nhân của giới, vô si là nhân của tu tập. Và trong số đó, với vô tham, người ấy nhận lấy không quá mức, vì người tham lam nhận lấy quá mức; với vô sân, (nhận lấy) không thiếu sót, vì người sân hận nhận lấy thiếu sót; với vô si, (nhận lấy) không sai lệch, vì người si mê nhận lấy sai lệch. ‘‘Alobhena [Pg.135] cettha vijjamānaṃ dosaṃ dosato dhārento dose pavattati, luddho hi dosaṃ paṭicchādeti. Adosena vijjamānaṃ guṇaṃ guṇato dhārento guṇe pavattati, duṭṭho hi guṇaṃ makkheti. Amohena yāthāvasabhāvaṃ yāthāvasabhāvato dhārento yāthāvasabhāve pavattati, mūḷho hi tacchaṃ ‘ataccha’nti, atacchañca ‘taccha’nti gaṇhāti. Alobhena ca piyavippayogadukkhaṃ na hoti luddhassa piyasabbhāvato, piyavippayogāsahanato ca, adosena appiyasampayogadukkhaṃ na hoti duṭṭhassa appiyasabbhāvato, appiyasampayogāsahanato ca, amohena icchitālābhadukkhaṃ na hoti, amūḷhassa hi ‘taṃ kutettha labbhā’ti evamādipaccavekkhaṇasabbhāvato. “Ở đây, với vô tham, trong khi ghi nhận một lỗi lầm hiện hữu đúng là một lỗi lầm, người ấy hành xử (đúng đắn) đối với lỗi lầm ấy, vì người tham lam che giấu lỗi lầm. Với vô sân, trong khi ghi nhận một phẩm chất hiện hữu đúng là một phẩm chất, người ấy hành xử (đúng đắn) đối với phẩm chất ấy, vì người sân hận hủy hoại phẩm chất. Với vô si, trong khi ghi nhận bản chất như thật đúng là bản chất như thật, người ấy hành xử (đúng đắn) đối với bản chất như thật, vì người si mê nhận lấy điều thật là ‘không thật’, và điều không thật là ‘thật’. Và với vô tham, khổ do biệt ly người thân yêu không xảy ra, vì người tham lam có (nhiều) người thân yêu và không thể chịu đựng được sự biệt ly người thân yêu; với vô sân, khổ do hội ngộ người không ưa thích không xảy ra, vì người sân hận có (nhiều) người không ưa thích và không thể chịu đựng được sự hội ngộ người không ưa thích; với vô si, khổ do không được điều mong muốn không xảy ra, vì người không si mê có sự quán xét như vầy: ‘Làm sao có thể có được điều đó ở đây?’.” ‘‘Alobhena cettha jātidukkhaṃ na hoti alobhassa taṇhāpaṭipakkhato, taṇhāmūlakattā ca jātidukkhassa, adosena jarādukkhaṃ na hoti tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato, amohena maraṇadukkhaṃ na hoti, sammohamaraṇañhi dukkhaṃ, na ca taṃ amūḷhassa hoti. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ, amohena pabbajitānaṃ, adosena pana sabbesampi sukhasaṃvāsatā hoti. Và ở đây, do vô tham, khổ sanh không khởi lên, vì vô tham là đối nghịch với tham ái, và vì khổ sanh có tham ái làm gốc rễ. Do vô sân, khổ già không khởi lên, vì người có sân hận mãnh liệt thì sự già nua mau chóng xảy đến. Do vô si, khổ chết không khởi lên, vì quả thật sự chết trong mê muội là khổ, và điều ấy không xảy ra cho người không mê muội. Và do vô tham, có sự chung sống an lạc cho hàng tại gia; do vô si, cho hàng xuất gia; còn do vô sân, có sự chung sống an lạc cho tất cả mọi người. ‘‘Visesato cettha alobhena pettivisaye upapatti na hoti, yebhuyyena hi sattā taṇhāya pettivisayaṃ upapajjanti, taṇhāya ca paṭipakkho alobho. Adosena niraye upapatti na hoti, dosena hi caṇḍajātitāya dosasadisaṃ nirayaṃ upapajjanti, dosassa ca paṭipakkho adoso. Amohena tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti, mohena hi niccasammūḷhaṃ tiracchānayoniṃ upapajjanti, mohapaṭipakkho ca amoho. Etesu ca alobho rāgavasena upagamanassa abhāvakaro, adoso dosavasena apagamanassa, amoho mohavasena amajjhattabhāvassa. Đặc biệt ở đây, do vô tham, không có sự tái sanh trong cảnh giới ngạ quỷ, vì quả thật chúng sanh phần nhiều do tham ái mà tái sanh vào cảnh giới ngạ quỷ, và vô tham là đối nghịch của tham ái. Do vô sân, không có sự tái sanh trong địa ngục, vì quả thật do sân hận, do bản tánh hung dữ, chúng sanh tái sanh vào địa ngục tương tự như sân hận, và vô sân là đối nghịch của sân hận. Do vô si, không có sự sanh khởi trong loài bàng sanh, vì quả thật do si mê, chúng sanh tái sanh vào loài bàng sanh thường xuyên mê muội, và vô si là đối nghịch của si mê. Và trong các pháp này, vô tham làm cho không có sự đến gần do tham ái, vô sân làm cho không có sự rời xa do sân hận, vô si làm cho không có tình trạng không trung lập do si mê. ‘‘Tīhipi [Pg.136] cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññāti imā tisso, asubhasaññā appamāṇasaññā dhātusaññāti imā ca tisso saññāyo honti. Alobhena pana kāmasukhallikānuyogaantassa, adosena attakilamathānuyogaantassa parivajjanaṃ hoti, amohena majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ. Tathā alobhena abhijjhākāyaganthassa pabhedanaṃ hoti, adosena byāpādakāyaganthassa, amohena sesaganthadvayassa. Purimāni ca dve satipaṭṭhānāni purimānaṃ dvinnaṃ ānubhāvena, pacchimāni pacchimasseva ānubhāvena ijjhanti. Và do cả ba pháp này, theo thứ tự, ba tưởng này được sanh khởi: xuất ly tưởng, vô sân tưởng, và vô hại tưởng; và ba tưởng này cũng được sanh khởi: bất tịnh tưởng, vô lượng tưởng, và giới tưởng. Lại nữa, do vô tham, có sự từ bỏ cực đoan lợi dưỡng trong các dục; do vô sân, có sự từ bỏ cực đoan khổ hạnh ép xác; do vô si, có sự thực hành trung đạo. Tương tự, do vô tham, có sự phá vỡ thân triền tham ái; do vô sân, (có sự phá vỡ) thân triền sân hận; do vô si, (có sự phá vỡ) hai thân triền còn lại. Và hai niệm xứ đầu thành tựu nhờ oai lực của hai pháp đầu (vô tham, vô sân), các niệm xứ sau thành tựu chỉ nhờ oai lực của pháp sau cùng (vô si). ‘‘Alobho cettha ārogyassa paccayo hoti, aluddho hi lobhanīyampi asappāyaṃ na sevati, tena arogo hoti. Adoso yobbanassa, aduṭṭho hi valitapalitāvahena dosagginā aḍayhamāno dīgharattaṃ yuvā hoti. Amoho dīghāyukatāya, amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjento, hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti. Ở đây, vô tham là duyên cho sự không bệnh tật, vì quả thật người không tham lam không sử dụng vật không thích hợp dù đáng tham muốn, do đó được không bệnh tật. Vô sân là (duyên) cho sự trẻ trung, vì quả thật người không sân hận, không bị thiêu đốt bởi ngọn lửa sân hận vốn mang đến nếp nhăn và tóc bạc, nên được trẻ trung trong thời gian dài. Vô si là (duyên) cho sự trường thọ, vì quả thật người không mê muội, sau khi biết được điều lợi ích và không lợi ích, tránh xa điều không lợi ích và thực hành điều lợi ích, nên được sống lâu. ‘‘Alobho cettha bhogasampattiyā paccayo cāgena bhogapaṭilābhato, adoso mittasampattiyā mettāya mittānaṃ paṭilābhato, aparihānato ca, amoho attasampattiyā, amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti. Alobho ca dibbavihārassa paccayo hoti, adoso brahmavihārassa, amoho ariyavihārassa. Ở đây, vô tham là duyên cho tài sản đầy đủ, vì nhờ sự bố thí mà được tài sản. Vô sân là duyên cho bạn bè đầy đủ, vì nhờ tâm từ mà được bạn bè và không bị mất mát. Vô si là duyên cho sự thành tựu của bản thân, vì quả thật người không mê muội, chỉ làm điều lợi ích cho mình, nên làm cho bản thân được thành tựu. Và vô tham là duyên cho thiên trú, vô sân là (duyên) cho phạm trú, vô si là (duyên) cho thánh trú. ‘‘Alobhena cettha sakapakkhesu sattasaṅkhāresu nibbuto hoti tesaṃ vināsena abhisaṅgahetukassa dukkhassa abhāvā, adosena parapakkhesu, aduṭṭhassa hi verīsupi verisaññāya abhāvato, amohena udāsīnapakkhesu amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato. Ở đây, do vô tham, vị ấy được tịch tịnh đối với chúng sanh và các pháp hữu vi thuộc về phe mình, vì khi chúng hoại diệt, không có khổ đau phát sinh từ sự dính mắc. Do vô sân, (vị ấy được tịch tịnh) đối với phe đối nghịch, vì quả thật người không sân hận thì không có tưởng về kẻ thù ngay cả đối với kẻ thù. Do vô si, (vị ấy được tịch tịnh) đối với phe trung lập, vì người không mê muội thì không có sự dính mắc trong tất cả. ‘‘Alobhena [Pg.137] ca aniccadassanaṃ hoti, luddho hi upabhogāsāya aniccepi saṅkhāre aniccato na passati. Adosena dukkhadassanaṃ, adosajjhāsayo hi pariccattaāghātavatthupariggaho saṅkhāreyeva dukkhato passati. Amohena anattadassanaṃ, amūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etehi aniccadassanādīni, evaṃ etepi aniccadassanādīhi honti. Aniccadassanena hi alobho hoti, dukkhadassanena adoso, anattadassanena amoho. Ko hi nāma ‘aniccamida’nti sammā ñatvā tassatthāya pihaṃ uppādeyya, saṅkhāre vā ‘dukkha’nti jānanto aparampi accantatikhiṇaṃ kodhadukkhaṃ uppādeyya, attasuññatañca bujjhitvā puna sammohaṃ āpajjeyyā’’ti. Và do vô tham, có sự thấy vô thường, vì quả thật người tham lam do mong muốn hưởng thụ nên không thấy các pháp hữu vi là vô thường dù chúng là vô thường. Do vô sân, có sự thấy khổ, vì quả thật người có khuynh hướng vô sân, đã từ bỏ sự nắm giữ các sân sự, chỉ thấy các pháp hữu vi là khổ. Do vô si, có sự thấy vô ngã, vì quả thật người không mê muội, thiện xảo trong việc nắm bắt như thật, hiểu rõ năm uẩn không có người lãnh đạo là không có người lãnh đạo. Và như do các pháp này mà có sự thấy vô thường v.v..., cũng vậy, các pháp này cũng có do sự thấy vô thường v.v... Quả thật, do thấy vô thường mà có vô tham, do thấy khổ mà có vô sân, do thấy vô ngã mà có vô si. Vì quả thật, ai mà sau khi biết rõ 'cái này là vô thường' lại có thể khởi lên sự khao khát vì nó? Hoặc biết rằng các pháp hữu vi là 'khổ' lại có thể khởi lên một nỗi khổ sân hận khác vô cùng gay gắt? Và sau khi hiểu rõ tánh không của ngã lại có thể rơi vào si mê? Tena vuttaṃ ‘‘pubbabhāgiyānaṃ sīlasampadādīnaṃ sādhanavasena lokuttarānaṃ, upanissayabhāvena ca sampanno ajjhāsayo etassāti sampannajjhāsayo’’ti. Tenāha ‘‘evaṃ tissannaṃ bodhīnaṃ aññataraṃ pāpuṇātī’’ti. Do đó đã được nói: 'Người có khuynh hướng hoàn hảo' (sampannajjhāsayo) là người có khuynh hướng được hoàn hảo do là phương tiện thành tựu các pháp phần đầu như giới thành tựu v.v..., và do là y chỉ duyên cho các pháp siêu thế. Do đó, ngài nói: 'Như vậy, vị ấy đạt đến một trong ba quả vị giác ngộ'. Idāni te ajjhāsaye pāḷiyāva vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Ajjhāsayāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Ubhayaṃ pana ekajjhaṃ katvā chabbidhā ajjhāsayāti attho. Bodhisattāti bujjhanakasattā, bodhiyā vā niyatabhāvena sattā laggā, adhimuttā tanninnā tappoṇāti attho. Bodhiparipākāya saṃvattantīti yathābhinīhāraṃ attanā pattabbabodhiyā paripācanāya bhavanti. Alobhajjhāsayāti alubbhanākārena pavattaajjhāsayā, ādito ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ sabbattha, sabbadā ca aluddhā eva hessāmā’’ti, majjhe ca alubbhanavaseneva, pacchā ca tasseva rocanavasena pavattaajjhāsayā. Lobhe dosadassāvinoti lubbhanalakkhaṇe lobhe sabbappakārena ādīnavadassāvino. Idaṃ tassa ajjhāsayassa ekadesato brūhanākāradassanaṃ. Lobhe hi ādīnavaṃ, alobhe ca ānisaṃsaṃ passantassa alobhajjhāsayo parivaḍḍhati, svāyaṃ tattha ādīnavānisaṃsadassanavidhi vibhāvitoyeva. Sesapadesupi iminā nayena attho veditabbo. Ayaṃ [Pg.138] pana viseso – nekkhammanti idha pabbajjā. Paviveko tadaṅgaviveko, vikkhambhanaviveko, kāyaviveko, cittaviveko ca. Nissaraṇaṃ nibbānaṃ. Sabbabhavagatīsūti sabbesu bhavesu, sabbāsu ca gatīsu. Tadadhimuttatāyāti yadatthaṃ bhāvanānuyogo, yadatthā ca pabbajjā, tadadhimuttena. Tenevāha ‘‘samādhādhimuttenā’’tiādi. Bây giờ, để làm sáng tỏ những khuynh hướng ấy bằng chính văn Pāli, đoạn văn bắt đầu bằng ‘yathāha’ đã được nói đến. Trong ấy, ‘cha’ là sự xác định về số lượng. ‘Ajjhāsaya’ là sự chỉ rõ các pháp đã được xác định. Tuy nhiên, khi gộp cả hai lại làm một, ý nghĩa là ‘khuynh hướng có sáu loại’. ‘Bodhisatta’ (Bồ Tát) là những chúng sanh có tánh giác ngộ, hoặc là những chúng sanh dấn thân, gắn bó một cách chắc chắn vào Bồ đề; có nghĩa là những vị có chí nguyện, hướng về đó, xuôi về đó. ‘(Các khuynh hướng) đưa đến sự thuần thục của Bồ đề’ có nghĩa là chúng trở thành (yếu tố) cho sự chín muồi của Bồ đề mà vị ấy sẽ chứng đắc, tùy theo sự phát nguyện. ‘Khuynh hướng vô tham’ là khuynh hướng diễn tiến theo trạng thái không tham luyến; từ ban đầu (vị ấy có khuynh hướng diễn tiến) rằng: ‘Làm thế nào để chúng ta có thể trở thành người không tham luyến ở mọi nơi và mọi lúc?’, và ở giữa cũng do năng lực không tham luyến, và sau cùng là khuynh hướng diễn tiến do năng lực ưa thích chính điều ấy. ‘(Những vị) thấy sự nguy hại trong tham’ có nghĩa là những vị thường thấy sự nguy hại bằng mọi cách trong tham có đặc tính tham luyến. Đây là sự trình bày về cách thức làm tăng trưởng khuynh hướng ấy một phần. Vì rằng, đối với người thấy sự nguy hại trong tham và thấy lợi ích trong vô tham, khuynh hướng vô tham được tăng trưởng. Phương pháp thấy sự nguy hại và lợi ích ấy ở đây đã được làm sáng tỏ. Trong các đoạn còn lại, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – ‘nekkhammā’ (sự xuất ly) ở đây là sự xuất gia. Sự viễn ly (paviveko) là viễn ly theo từng phần (tadaṅgaviveko), trấn phục viễn ly (vikkhambhanaviveko), thân viễn ly (kāyaviveko), và tâm viễn ly (cittaviveko). Sự thoát ly (nissaraṇaṃ) là Nibbāna (Niết-bàn). ‘Trong tất cả các cõi và các thú’ (sabbabhavagatīsu) là trong tất cả các cõi và trong tất cả các thú. ‘Do có chí nguyện hướng về đó’ (tadadhimuttatāya) là do có chí nguyện hướng về mục đích ấy, mục đích mà vì nó có sự nỗ lực tu tập, và vì nó có sự xuất gia. Do đó, ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘samādhādhimuttena’. 50. ‘‘Kiṃ caritosī’’ti pucchito sace ‘‘na jānāmī’’ti vadeyya, ‘‘ke vā te dhammā bahulaṃ samudācarantī’’ti pucchitabbo. Kiṃ vāti kiṃ asubhaṃ vā anussatiṭṭhānaṃ vā aññaṃ vā. Kiṃ te manasi karoto phāsu hotīti cittassa ekaggabhāvena sukhaṃ hoti. Cittaṃ namatīti pakatiyāva abhirativasena namati. Evamādīhīti ādi-saddena iriyāpathādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi na sabbassa ekaṃsato byabhicārino eva. Tathā hi samudācāro pucchitabbo vutto. ‘‘Asukañca asukañca manasikāravidhiṃ katipayadivasaṃ anuyuñjāhī’’ti ca vattabbo. 50. Khi được hỏi: ‘Ngươi có tánh hạnh gì?’, nếu vị ấy trả lời: ‘Tôi không biết’, thì nên hỏi rằng: ‘Vậy những pháp nào thường xuyên khởi lên nơi ngươi?’. ‘Cái gì vậy?’ (kiṃ vā) là đề mục bất tịnh nào, hay niệm xứ nào, hay (đề mục) nào khác. ‘Khi ngươi tác ý đến điều gì thì được an ổn?’ (kiṃ te manasi karoto phāsu hoti) có nghĩa là tâm được an lạc do sự nhất tâm. ‘Tâm hướng về’ (cittaṃ namati) có nghĩa là tâm tự nhiên hướng về do năng lực của sự ưa thích. Trong câu ‘evamādīhi’, nên hiểu rằng từ ‘ādi’ (v.v.) bao gồm cả oai nghi, v.v. Vì rằng, những điều ấy cũng không phải là bất biến một cách tuyệt đối đối với tất cả mọi người. Do đó, đã nói rằng nên hỏi về sự thường xuyên khởi lên. Và cũng nên nói rằng: ‘Hãy thực hành phương pháp tác ý này và này trong vài ngày’. ‘‘Pakatiyā uggahitakammaṭṭhānassā’’ti idaṃ yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo, tattha sajjhāyavasena vā manasikāravasena vā kataparicayaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekaṃ dve nisajjānīti ekaṃ vā dve vā uṇhāsanāni. Sajjhāyaṃ kāretvā attano sammukhāva adhīyāpetvā dātabbaṃ, so ce aññattha gantukāmoti adhippāyo. Tenāha ‘‘santike vasantassā’’ti. Āgatāgatakkhaṇe kathetabbaṃ, pavattiṃ sutvāti adhippāyo. Câu ‘Đối với người đã học đề mục thiền một cách tự nhiên’ (pakatiyā uggahitakammaṭṭhānassa) này được nói đến để ám chỉ người đã thực hành quen thuộc đề mục thiền mà vị ấy muốn nhận, bằng cách trùng tụng hoặc bằng cách tác ý. ‘Một hai buổi ngồi’ (ekaṃ dve nisajjāni) là một hoặc hai buổi ngồi làm cho ấm chỗ. Nên trao truyền (đề mục) sau khi đã cho trùng tụng, cho đọc thuộc lòng ngay trước mặt mình; ý muốn nói là, nếu vị ấy muốn đi nơi khác. Do đó, ngài nói: ‘Đối với người sống gần gũi’ (santike vasantassa). Nên nói vào mỗi lúc vị ấy đến; ý muốn nói là, sau khi đã nghe về diễn tiến (tu tập). Pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇakammaṭṭhānaṃ. Katassāti katassa kasiṇassa. Taṃ taṃ ākāranti ācariyena kammaṭṭhāne vuccamāne padapadatthādhippāyaopammādikaṃ attano ñāṇassa paccupaṭṭhitaṃ taṃ taṃ ākāraṃ, yaṃ yaṃ nimittanti vuttaṃ. Upanibandhitvāti upanetvā nibaddhaṃ viya katvā, hadaye ṭhapetvā apamussantaṃ katvāti attho. Evaṃ suṭṭhu upaṭṭhitassatitāya nimittaṃ gahetvā tattha sampajānakāritāya sakkaccaṃ suṇantena. Tanti taṃ yathāvuttaṃ suggahitaṃ nissāya. Itarassāti tathā agaṇhantassa. Sabbākārenāti kassacipi pakārassa tattha asesitattā vuttaṃ. ‘Pathavīkasiṇa’ (đất biến xứ) là đề mục thiền đất biến xứ. ‘Katassa’ (của cái đã được làm) là của biến xứ đã được làm. ‘Trạng thái này, trạng thái kia’ (taṃ taṃ ākāraṃ) là trạng thái này, trạng thái kia hiện khởi lên trong trí của mình, như từ, nghĩa của từ, ý nghĩa, ví dụ, v.v., khi vị thầy đang giảng về đề mục thiền, cái nào được gọi là ‘tướng’ (nimitta). ‘Sau khi đã liên kết’ (upanibandhitvā) có nghĩa là sau khi đem lại gần và làm cho như được buộc chặt, tức là sau khi đặt vào trong tâm và làm cho không quên. (Nên lắng nghe) bởi người nắm bắt tướng do có niệm đã được thiết lập vững chắc như vậy, và lắng nghe một cách kính cẩn với sự tỉnh giác trong đề mục ấy. ‘Tanti’ (kinh văn, ở đây là nền tảng) là nương vào đề mục ấy đã được học kỹ như đã nói. ‘Đối với người khác’ (itarassa) là đối với người không học theo cách như vậy. ‘Bằng mọi cách’ (sabbākārena) được nói đến vì không có bất kỳ loại nào bị bỏ sót ở đó. Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về sự chỉ dẫn cách nhận đề mục thiền đã kết thúc. Iti tatiyaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải chương thứ ba. 4. Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā 4. Phần giải về sự chỉ dẫn đất biến xứ. 51. Phāsu [Pg.139] hotīti āvāsasappāyādilābhena manasikāraphāsutā bhāvanānukūlatā hoti. Parisodhentenāti tesaṃ tesaṃ gaṇṭhiṭṭhānānaṃ chindanavasena visodhentena. Akilamantoyevāti akilantakāyo eva. Sati hi kāyakilamathe siyā kammaṭṭhānamanasikārassa antarāyoti adhippāyo. Gaṇṭhiṭṭhānanti atthato, adhippāyato ca dubbinivedhatāya gaṇṭhibhūtaṃ ṭhānaṃ. Chinditvāti yāthāvato atthassa, adhippāyassa ca vibhāvanena chinditvā, vibhūtaṃ supākaṭaṃ katvāti adhippāyo. Suvisuddhanti suṭṭhu visuddhaṃ, nigumbaṃ nijjaṭanti attho. 51. ‘Được an ổn’ (phāsu hoti) là do được trú xứ thích hợp, v.v., sự an ổn trong tác ý trở thành sự thuận lợi cho việc tu tập. ‘Bởi người thanh lọc’ (parisodhentena) là bởi người làm cho trong sạch bằng cách cắt đứt những điểm khúc mắc này kia. ‘Không mệt mỏi’ (akilamanto yeva) là thân không mệt mỏi. Ý muốn nói là, vì khi có sự mệt mỏi của thân, có thể có chướng ngại cho việc tác ý đề mục thiền. ‘Điểm khúc mắc’ (gaṇṭhiṭṭhānaṃ) là điểm đã trở thành khúc mắc do khó thâm nhập về mặt ý nghĩa và về mặt chủ đích. ‘Sau khi cắt đứt’ (chinditvā) có ý nghĩa là sau khi cắt đứt bằng cách làm sáng tỏ ý nghĩa và chủ đích một cách như thật, tức là sau khi làm cho trở nên rõ ràng, hiển nhiên. ‘Rất trong sạch’ (suvisuddhaṃ) có nghĩa là rất trong sạch, không có bụi rậm, không có rối rắm. Ananurūpavihāravaṇṇanā Phần giải về trú xứ không thích hợp. 52. Aññatarenāti aññatarenāpi, pageva anekehīti adhippāyo. Mahantabhāvo mahattaṃ. Tathā sesesu. Soṇḍavā soṇḍī. Tathā paṇṇantiādīsu. Bodhiaṅgaṇādīsu kātabbaṃ idha ‘‘vatta’’nti adhippetanti āha ‘‘pānīyaghaṭaṃ vā ritta’’nti. Niṭṭhitāyāti paviṭṭhapaviṭṭhānaṃ dānena parikkhīṇāya. Jiṇṇavihārepi yatra bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā, yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ paṭijaggissāmā’’ti. Evarūpe vihātabbanti ayampi nayo labbhati, vuttanayattā pana na vutto. 52. ‘Bởi một trong (các điều kiện)’ (aññatarena) có ý nghĩa là, dù chỉ bởi một, huống nữa là bởi nhiều. ‘Trạng thái lớn’ (mahantabhāvo) là sự lớn lao (mahattaṃ). Tương tự trong các trường hợp còn lại. (Trú xứ) có hồ nước bằng đá (soṇḍavā) là soṇḍī. Tương tự trong các từ bắt đầu bằng ‘paṇṇa’. Việc cần làm ở sân cây bồ đề, v.v., ở đây được ngài chỉ định là ‘bổn phận’ (vatta), (nên ngài) nói (câu) bắt đầu bằng ‘pānīyaghaṭaṃ vā rittaṃ’. ‘Khi đã hết’ (niṭṭhitāya) là khi đã cạn kiệt do việc cúng dường cho những vị lần lượt đi vào. Ngay cả trong một trú xứ cũ kỹ, nơi mà các vị tỳ khưu nói như vầy: ‘Thưa ngài, xin ngài hãy thực hành sa-môn pháp một cách an lạc, chúng tôi sẽ trông nom (trú xứ)’. ‘Nên ở trong một nơi như vậy’ – phương pháp này cũng được chấp nhận, nhưng vì là phương pháp đã được nói đến (ở nơi khác), nên không được nói ở đây. Mahāpathavihāreti mahāpathasamīpe vihāre. Bhājanadārudoṇikādīnīti rajanabhājanāni, rajanatthāya dāru, dārumayadoṇikā, rajanapacanaṭṭhānaṃ, dhovanaphalakanti evamādīni. Sākahārikāti sākahāriniyo itthiyo. Visabhāgasaddo kāmaguṇūpasaṃhito gītasaddoti vadanti, kevalopi itthisaddo visabhāgasaddo eva. Tatrāti pupphavante vihāre. Tādisoyevāti ‘‘tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā’’tiādinā yādiso paṇṇavante vihāre upaddavo vutto, tādisoyeva. ‘‘Pupphahārikāyo pupphaṃ ocinantiyo’’ti pana vattabbaṃ. Ayamidha viseso. Mahāpathavihāreti (trong ngôi chùa ở trên đường lớn) là trong ngôi chùa ở gần đường lớn. Bhājanadārudoṇikādīni (những thứ như là bình, gỗ, máng) là những bình nhuộm, gỗ để nhuộm, máng bằng gỗ, nơi nấu thuốc nhuộm, tấm ván để giặt, v.v... Sākahārikā (những người phụ nữ hái rau) là những người phụ nữ thường hái rau. Visabhāgasaddo (âm thanh không tương hợp), có vị nói là tiếng hát liên hệ đến dục lạc. Ngay cả chỉ là tiếng nói của người nữ cũng chính là âm thanh không tương hợp. Tatrā (ở đó) là trong ngôi chùa có hoa. Tādisoyeva (cũng giống như vậy) là sự nguy hại nào đã được nói đến trong ngôi chùa có rau, qua câu v.v... “tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā” (vị ấy đã nhận lấy đề mục nghiệp xứ ở đó), thì (sự nguy hại) cũng giống như vậy. Tuy nhiên, nên nói là: “Pupphahārikāyo pupphaṃ ocinantiyo” (những người phụ nữ hái hoa đang hái hoa). Đây là điểm đặc biệt ở đây. Patthanīyeti tattha vasantesu sambhāvanāvasena upasaṅkamanādinā patthetabbe. Tenāha ‘‘leṇasammate’’ti. Dakkhiṇāgirīti magadhavisaye dakkhiṇāgirīti vadanti. Patthanīye (đáng được mong mỏi) là đáng được mong mỏi bởi những người đang sống ở đó, bằng cách đến gần v.v... do được tán dương. Do đó, ngài đã nói: “leṇasammate” (được xem là nơi ẩn náu). Dakkhiṇāgiri (núi phía nam), có vị nói là Dakkhiṇāgiri ở xứ Magadha. Visabhāgārammaṇāni [Pg.140] iṭṭhāni, aniṭṭhāni ca. Aniṭṭhānaṃ hi dassanatthaṃ ‘‘ghaṭehi nighaṃsantiyo’’tiādi vuttaṃ. Dabbūpakaraṇayoggā rukkhā dabbūpakaraṇarukkhā. Visabhāgārammaṇāni (những đối tượng không tương hợp) là những đối tượng vừa ý và không vừa ý. Thật vậy, để chỉ rõ những đối tượng không vừa ý, câu v.v... “ghaṭehi nighaṃsantiyo” (những người phụ nữ đang la mắng bằng những cái bình) đã được nói đến. Những cây cối thích hợp để làm vật dụng trong nhà được gọi là dabbūpakaraṇarukkhā (cây làm vật dụng). Yo pana vihāro. Khalanti dhaññakaraṇaṭṭhānaṃ. Gāvo rundhanti ‘‘sassaṃ khādiṃsū’’ti. Udakavāranti kedāresu sassānaṃ dātabbaudakavāraṃ. Ayampīti mahāsaṅghabhogopi vihāro. Vāriyamānā kammaṭṭhānikena bhikkhunā. Lại nữa, ngôi chùa nào... Khalaṃ (sân đập lúa) là nơi đập lúa. Họ nhốt bò lại (với ý nghĩ) rằng: “Chúng đã ăn lúa.” Udakavāraṃ (phiên tưới nước) là phiên tưới nước nên được cung cấp cho lúa ở các thửa ruộng. Ayaṃ pi (cả điều này nữa) là cả ngôi chùa là tài sản lớn của Tăng chúng. Vāriyamānā (đang bị ngăn cản) bởi vị tỳ khưu đang hành nghiệp xứ. Samuddasāmuddikanadīnissitaṃ udakapaṭṭanaṃ. Mahānagarānaṃ āyadvārabhūtaṃ aṭavimukhādinissitaṃ thalapaṭṭanaṃ. Appasannā honti. Tenassa tattha phāsuvihāro na hotīti adhippāyo. Maññamānā rājamanussā. Udakapaṭṭanaṃ (bến nước) là bến nước nương tựa vào biển hoặc sông thông ra biển. Thalapaṭṭanaṃ (bến bộ) là bến bộ nương tựa vào cửa rừng v.v..., là cửa ngõ thu nhập của các thành phố lớn. Họ trở nên không hoan hỷ. Ý nghĩa là: Do đó, vị ấy không được an trú ở nơi ấy. Maññamānā (đang nghĩ rằng) là những người của vua. Samosaraṇenāti ito cito sañcaraṇena. Papāteti papātasīse ṭhatvā gāyi ‘‘gītasaddena idhāgataṃ papāte pātetvā khādissāmī’’ti. Vegena gahetvāti vegenāgantvā ‘‘kuhiṃ yāsī’’ti khandhe gahetvā. Samosaraṇena (do sự tụ hội) là do sự đi lại từ nơi này đến nơi khác. Papāte (trong vực thẳm) là (dạ xoa) đã đứng trên bờ vực thẳm và hát lên (với ý nghĩ) rằng: “Ta sẽ làm cho vị đã đến đây vì tiếng hát rơi xuống vực thẳm rồi sẽ ăn thịt.” Vegena gahetvā (sau khi bắt lấy một cách nhanh chóng) là sau khi đi đến một cách nhanh chóng và nắm lấy vai (hỏi) rằng: “Ngươi đi đâu?” Yatthāti yasmiṃ vihāre, vihārasāmantā vā na sakkā hoti kalyāṇamittaṃ laddhuṃ, tattha vihāre so alābho mahādosoti yojanā. Yattha (ở đâu) là trong ngôi chùa nào, hoặc ở gần ngôi chùa nào, mà không thể tìm được bạn lành, thì trong ngôi chùa ấy, sự không tìm được đó là một lỗi lớn. Đây là cách liên kết. Panthaninti panthe nīto pavattitoti panthanī, magganissito vihāro. Taṃ panthaniṃ. Soṇḍinti soṇḍisahito vihāro soṇḍī, taṃ soṇḍiṃ. Tathā paṇṇantiādīsu. Nagaranissitaṃ nagaranti vuttaṃ uttarapadalopena yathā ‘‘bhīmaseno bhīmo’’ti. Dārunāti dārunissitena saha. Visabhāgenāti yo visabhāgehi vusīyati, visabhāgānaṃ vā nivāso, so vihāro visabhāgo. Tena visabhāgena saddhiṃ. Paccantanissitañca sīmānissitañca asappāyañca paccantasīmāsappāyaṃ. Yattha mitto na labbhati, tampīti sabbattha ṭhāna-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Iti viññāyāti ‘‘bhāvanāya ananurūpānī’’ti evaṃ vijānitvā. Panthanin (trú xứ ở ven đường): Được dẫn dắt, được diễn tiến trên con đường, do đó gọi là panthanī, tức là ngôi chùa nương tựa vào con đường. (Nên trú ngụ trong) trú xứ ở ven đường ấy. Soṇḍin (trú xứ có hồ nước): Ngôi chùa cùng với hồ nước bằng đá được gọi là soṇḍī. (Nên trú ngụ trong) trú xứ có hồ nước ấy. Tương tự trong các từ paṇṇaṃ v.v... Ngôi chùa nương tựa vào thành phố được gọi là nagaraṃ do lược bỏ từ phía sau, giống như “Bhīmaseno” (được gọi là) “Bhīmo”. Dārunā (với trú xứ có rừng cây) là cùng với ngôi chùa nương tựa vào rừng củi, rừng cây. Visabhāgena (với trú xứ không tương hợp): Ngôi chùa nào được những vị tỳ khưu không tương hợp trú ngụ, hoặc là nơi ở của những người không tương hợp, ngôi chùa đó được gọi là visabhāga. Cùng với ngôi chùa được những người không tương hợp trú ngụ ấy, hoặc cùng với ngôi chùa là nơi ở của những người không tương hợp. Ngôi chùa nương tựa vào vùng biên địa, ngôi chùa nương tựa vào vùng ranh giới, và ngôi chùa không thích hợp (được gọi là) paccantasīmāsappāyaṃ. Nơi nào không tìm được bạn lành, cả nơi đó nữa. Ở tất cả các từ, việc chỉ định trung tính là do quy chiếu đến từ ṭhāna (nơi chốn). Iti viññāya (sau khi biết như vậy) là sau khi biết như vầy: “là những nơi không thích hợp cho việc tu tập.” Anurūpavihāravaṇṇanā Giải Thích Về Ngôi Chùa Thích Hợp 53. Ayaṃ anurūpo nāmāti ayaṃ vihāro bhāvanāya anurūpo nāma. Nātidūranti gocaraṭṭhānato aḍḍhagāvutato orabhāgatāya na [Pg.141] atidūraṃ. Nāccāsannanti pacchimena pamāṇena gocaraṭṭhānato pañcadhanusatikatāya na atiāsannaṃ. Tāya ca pana nātidūranāccāsannatāya, gocaraṭṭhānaṃ parissayādirahitamaggatāya ca gamanassa ca āgamanassa ca yuttarūpattā gamanāgamanasampannaṃ. Divasabhāge mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena divā appākiṇṇaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu (ma. ni. 1.336) viya. Rattiyaṃ janālāpasaddābhāvena rattiṃ appasaddaṃ. Sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appanigghosaṃ. Appakasirenāti akasirena sukheneva. Sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatakaraṇena, sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena ca āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttābhidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayassa dhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko atthoti paripucchanaparipañhākāradassanaṃ. Avivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā hetutāya gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Ettha ca ‘‘nātidūraṃ, nāccāsannaṃ, gamanāgamanasampanna’’nti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosa’’nti ekaṃ, ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassa’’nti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārā’’ti ekaṃ, ‘‘tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentī’’ti ekaṃ. Evaṃ pañca aṅgāni veditabbāni. 53. Ayaṃ anurūpo nāma (đây được gọi là thích hợp) là ngôi chùa này được gọi là thích hợp cho việc tu tập. Nātidūraṃ (không quá xa) là không quá xa do ở trong khoảng nửa do tuần từ nơi khất thực. Nāccāsannaṃ (không quá gần) là không quá gần do theo khoảng cách tối thiểu là năm trăm tầm cung từ nơi khất thực. Lại nữa, do việc không quá xa, không quá gần ấy, và do con đường đến nơi khất thực không có hiểm nguy v.v..., nên việc đi và về có tính chất thích hợp, (do đó được gọi là) gamanāgamanasampannaṃ (đầy đủ sự đi lại). Vào ban ngày, do không có sự đông đúc của nhiều người, nên (được gọi là) divā appākiṇṇaṃ (ban ngày không đông đúc). Thật vậy, từ “appa” này có nghĩa là không có, giống như trong các câu v.v... “appiccho” (ít ham muốn). Vào ban đêm, do không có tiếng nói chuyện của người dân, nên (được gọi là) rattiṃ appasaddaṃ (ban đêm ít tiếng động). Và vào mọi lúc, do không có tiếng huyên náo của đám đông tụ tập, nên (được gọi là) appanigghosaṃ (ít tiếng ồn ào). Appakasirena (một cách không khó khăn) là một cách không khó khăn, một cách dễ dàng. Các vị được gọi là therā (trưởng lão) do đã đạt đến trạng thái vững chắc của các đức hạnh như giới v.v... Những vị ấy đã nghe nhiều Kinh, Kệ v.v... nên được gọi là bahussutā (bậc đa văn). Giáo pháp thực hành được gọi là āgama (truyền thống) đã đến với các vị ấy do việc học thuộc lòng và do đã được truyền dạy một cách đúng đắn nơi gần các vị thầy, nên các vị ấy được gọi là āgatāgamā (bậc thông suốt truyền thống). Các vị được gọi là dhammadharā (bậc trì pháp) do gìn giữ Pháp được gọi là Kinh và Vi Diệu Pháp. Các vị được gọi là vinayadharā (bậc trì luật) do gìn giữ Luật. Các vị được gọi là mātikādharā (bậc trì mẫu đề) do gìn giữ mẫu đề của chính Pháp và Luật ấy. Vị ấy paripucchati (hỏi) bằng cách hỏi về Pháp ở các nơi khác nhau. Vị ấy paripañhati (tra vấn), vīmaṃsati (xem xét), vicāreti (suy xét) bằng cách hỏi về ý nghĩa. Câu: “Thưa ngài, điều này như thế nào, ý nghĩa của nó là gì?” là sự trình bày về cách thức hỏi và tra vấn. Các vị ấy vivaranti (giải thích) ý nghĩa của Pāḷi chưa được giải thích bằng cách trình bày Pāḷi ở một đoạn khác theo truyền thống. Các vị ấy uttānīkaronti (làm cho rõ ràng) điều chưa được làm cho rõ ràng bằng cách trình bày lý lẽ hợp lý. Trong các pháp là nơi nương tựa của sự nghi ngờ, trong các đoạn Pāḷi là nơi có các nút thắt khó hiểu do là nguyên nhân của sự phát sinh nghi ngờ, các vị ấy paṭivinodenti (loại bỏ) sự nghi ngờ bằng cách đưa ra sự phán quyết đúng như thật. Và ở đây, “nātidūraṃ, nāccāsannaṃ, gamanāgamanasampannaṃ” (không quá xa, không quá gần, đầy đủ sự đi lại) là một chi phần; “divā appākiṇṇaṃ, rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ” (ban ngày không đông đúc, ban đêm ít tiếng động, ít tiếng ồn ào) là một chi phần; “appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ” (ít bị ruồi, muỗi, gió, nắng, các loài bò sát xúc chạm) là một chi phần; “tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārā” (lại nữa, khi đang trú trong trú xứ ấy... các vật dụng...) là một chi phần; “tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentī” (lại nữa, trong trú xứ ấy, các vị trưởng lão... loại bỏ sự nghi ngờ) là một chi phần. Như vậy, nên biết có năm chi phần. Khuddakapalibodhavaṇṇanā Giải Thích Về Các Chướng Ngại Nhỏ 54. Khuddakapalibodhupacchede payojanaṃ parato āgamissati. Aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā. Tantacchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ. 54. Lợi ích trong việc cắt đứt các chướng ngại nhỏ sẽ được nói đến sau. Hoặc là việc làm cho vững chắc bằng cách cho các vật dụng như miếng vá, vải viền dọc, vải viền ngang, v.v. Hoặc là việc may vá ở những chỗ chỉ bị đứt, v.v. nên được thực hiện. Bhāvanāvidhānavaṇṇanā Giải về phương pháp tu tiến 55. Sabbakammaṭṭhānavasenāti [Pg.142] anukkamena niddisiyamānassa cattālīsavidhassa sabbassa kammaṭṭhānassa vasena. Piṇḍapātapaṭikkantenāti piṇḍapātaparibhogato paṭinivattena, piṇḍapātabhuttāvinā onītapattapāṇināti attho. Bhattasammadaṃ paṭivinodetvāti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā. Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo, taṃ vūpasametvā. Tasmiṃ hi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti. Pavivitteti janavivitte. Sukhanisinnenāti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya nisajjāya sukhanisinnena. Vuttañhetanti yaṃ ‘‘katāya vā’’tiādinā pathaviyā nimittaggahaṇaṃ idha vuccati, vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ. 55. (Cụm từ) ‘Do tất cả đề mục’ (sabbakammaṭṭhānavasena) có nghĩa là do tất cả đề mục có bốn mươi loại đang được chỉ dẫn theo thứ tự. (Cụm từ) ‘Đã đi khất thực về’ (piṇḍapātapaṭikkantena) có nghĩa là đã trở về từ việc thọ dụng vật thực khất thực, tức là sau khi đã ăn xong vật thực khất thực, tay đã rời khỏi bát. (Cụm từ) ‘Đã xua tan cơn mệt mỏi do vật thực’ (bhattasammadaṃ paṭivinodetvā) có nghĩa là đã loại bỏ sự mệt mỏi do việc ăn uống. Quả vậy, khi vật thực vừa vào đến dạ dày, do tính chất mới lạ của nó, phần lớn có thể có sự mệt mỏi nào đó cho cơ thể, (vị ấy) đã làm cho nó lắng dịu. Quả vậy, khi sự mệt mỏi ấy chưa lắng dịu, do thân mệt mỏi nên tâm sẽ không thể đạt được nhất tâm. (Cụm từ) ‘Ở nơi vắng vẻ’ (pavivitte) có nghĩa là vắng bóng người. (Cụm từ) ‘Ngồi một cách thoải mái’ (sukhanisinnena) có nghĩa là đã ngồi một cách thoải mái bằng cách ngồi kiết già, giữ thân thẳng. (Cụm từ) ‘Điều này đã được nói’ (vuttañhetaṃ) có nghĩa là: việc nắm bắt tướng của đất bằng (câu) bắt đầu bằng ‘katāya vā’ được nói ở đây, quả vậy, điều này đã được nói trong Cổ Chú giải. Idāni taṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ dassento ‘‘pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto’’tiādimāha. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – pathavīkasiṇaṃ uggaṇhantoti uggahanimittabhāvena pathavīkasiṇaṃ gaṇhanto ādiyanto, uggahanimittabhūtaṃ pathavīkasiṇaṃ uppādentoti attho. Uppādanañcettha tathānimittassa upaṭṭhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pathaviyanti vakkhamānavisese pathavīmaṇḍale. Nimittaṃ gaṇhātīti tattha cakkhunā ādāsatale mukhanimittaṃ viya bhāvanāñāṇena vakkhamānavisesaṃ pathavīnimittaṃ gaṇhāti. ‘‘Pathaviya’’nti vatvāpi maṇḍalāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Kateti vakkhamānavidhinā abhisaṅkhateti attho. Vā-saddo aniyamattho. Akateti pākatike khalamaṇḍalādike pathavīmaṇḍale. Sāntaketi saantake eva, saparicchede evāti attho. Sāvadhāraṇañhetaṃ vacanaṃ. Tathā hi tena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘no anantake’’ti vuttaṃ. Sakoṭiyetiādīnipi tasseva vevacanāni. Suppamatte vātiādīsu suppasarāvāni samappamāṇāni icchitāni. Keci pana vadanti ‘‘sarāvamattaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, suppamattaṃ tato adhikappamāṇanti. Kittimaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ heṭṭhimaparicchedena sarāvamattaṃ, uparimaparicchedena suppamattaṃ, na tato adho, uddhaṃ vāti parittappamāṇabhedasaṅgaṇhanatthaṃ ‘suppamatte vā sarāvamatte vā’ti vutta’’nti. Yathāupaṭṭhite ārammaṇe ekaṅgulamattampi vaḍḍhitaṃ appamāṇamevāti vuttovāyamattho. Keci pana ‘‘chattamattampi kasiṇamaṇḍalaṃ kātabba’’nti vadanti. Bây giờ, để trình bày đoạn văn Chú giải ấy, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto’. Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt: (Cụm từ) ‘Nắm bắt đề mục đất’ (pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto) có nghĩa là đang nắm bắt, đang tiếp nhận đề mục đất với tính cách là học tướng; hoặc đang làm phát sanh đề mục đất đã trở thành học tướng. Và ở đây, việc làm phát sanh nên được hiểu là sự hiện khởi của tướng như vậy. (Cụm từ) ‘Trên đất’ (pathaviyaṃ) có nghĩa là trên vòng đất có đặc tính sẽ được nói đến. (Cụm từ) ‘Nắm bắt tướng’ (nimittaṃ gaṇhāti) có nghĩa là: ở đó, vị ấy nắm bắt tướng đất có đặc tính sẽ được nói đến bằng trí tuệ tu tập, giống như (người ta) nắm bắt tướng mặt trong mặt gương bằng mắt. Mặc dù đã nói ‘pathaviyaṃ’ (thuộc nữ tính), nhưng việc chỉ định bằng trung tính (trong từ ‘kate’) là do quy chiếu đến từ ‘maṇḍala’. (Từ) ‘Được làm’ (kate) có nghĩa là được tạo tác theo phương pháp sẽ được nói đến. Từ ‘vā’ có nghĩa là không xác định. (Từ) ‘Không được làm’ (akate) có nghĩa là trên vòng đất tự nhiên như sân đập lúa, v.v. (Từ) ‘Có giới hạn’ (sāntake) có nghĩa là chỉ có giới hạn, chỉ có ranh giới. Và đây là lời nói có sự nhấn mạnh. Quả vậy, để chỉ ra điều được loại trừ bởi (từ nhấn mạnh) ấy, câu ‘không phải không có giới hạn’ (no anantake) đã được nói. Các từ bắt đầu bằng ‘sakoṭiya’ cũng là đồng nghĩa của chính từ ấy. Trong các từ bắt đầu bằng ‘suppamatte vā’, các cái nia và nắp nồi có kích thước bằng nhau được muốn nói đến. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vòng (kasiṇa) cỡ nắp nồi là một gang tay và bốn ngón tay, vòng (kasiṇa) cỡ cái nia có kích thước lớn hơn thế. Vòng kasiṇa nhân tạo, với giới hạn dưới, có kích thước bằng nắp nồi; với giới hạn trên, có kích thước bằng cái nia; không nhỏ hơn hay lớn hơn thế. Do đó, để bao gồm sự phân biệt về kích thước nhỏ và lớn, câu ‘cỡ cái nia hoặc cỡ nắp nồi’ (suppamatte vā sarāvamatte vā) đã được nói.” Ý nghĩa này đã được nói rằng: trong đối tượng hiện khởi như thế nào, dù chỉ tăng thêm một ngón tay cũng là vô lượng. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vòng kasiṇa cũng nên được làm cỡ cái dù.” So [Pg.143] taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karotīti so yogāvacaro taṃ pathavīmaṇḍalaṃ suggahitaṃ nimittaṃ karoti. Yadā cakkhuṃ ummīletvā oloketvā tattha nimittaṃ gahetvā nimmīletvā āvajjentassa ummīletvā olokitakkhaṇe viya upaṭṭhāti, tadā suggahitaṃ karoti nāma. Athettha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā abahigatena mānasena punappunaṃ sallakkhento sūpadhāritaṃ upadhāreti nāma. Evaṃ upadhāritaṃ pana naṃ punappunaṃ āvajjento manasi karonto tamevārabbha āsevanaṃ bhāvanaṃ bahulaṃ pavattento suvavatthitaṃ vavatthapeti nāma. Tasmiṃ ārammaṇeti evaṃ suggahitakaraṇādinā sammadeva upaṭṭhite tasmiṃ pathavīkasiṇasaññite ārammaṇe. Cittaṃ upanibandhatīti attano cittaṃ upacārajjhānaṃ upanetvā nibandhati aññārammaṇato vinivattaṃ karoti. Addhā imāyātiādi ānisaṃsadassāvitādassanaṃ. (Câu) ‘Vị ấy làm cho tướng ấy được nắm bắt kỹ’ (so taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti) có nghĩa là vị hành giả ấy làm cho vòng đất ấy trở thành tướng được nắm bắt kỹ. Khi, sau khi mở mắt và nhìn, vị ấy nắm bắt tướng ở đó, rồi nhắm mắt lại và tác ý, tướng hiện khởi giống như trong khoảnh khắc mở mắt nhìn, khi ấy được gọi là đã làm cho (tướng) được nắm bắt kỹ. Bấy giờ, sau khi đã thiết lập niệm vững chắc ở đây, vị ấy thường xuyên ghi nhận bằng tâm không hướng ra ngoài, được gọi là đang ghi nhận một cách kỹ lưỡng (upadhāreti) điều đã được ghi nhận kỹ lưỡng (sūpadhāritaṃ). Hơn nữa, vị ấy thường xuyên tác ý, hướng tâm đến tướng đã được ghi nhận kỹ lưỡng như vậy, lấy chính tướng ấy làm đối tượng, thực hành nhiều lần sự thuần thục, sự tu tiến, được gọi là đang xác định (vavatthapeti) điều đã được xác định kỹ lưỡng (suvavatthitaṃ). (Cụm từ) ‘Trong đối tượng ấy’ (tasmiṃ ārammaṇe) có nghĩa là trong đối tượng được gọi là đề mục đất ấy, đã hiện khởi một cách đúng đắn do việc nắm bắt kỹ, v.v. (Cụm từ) ‘Buộc tâm vào’ (cittaṃ upanibandhati) có nghĩa là vị ấy dẫn dắt và buộc tâm của mình vào cận định, làm cho nó quay về từ đối tượng khác. (Câu) bắt đầu bằng ‘addhā imāya’ là sự trình bày cho thấy (vị ấy) thường thấy được lợi ích. Idāni yathādassitassa aṭṭhakathāpāṭhassa atthappakāsanena saddhiṃ bhāvanāvidhiṃ vibhāvetukāmo akate tāva nimittaggahaṇaṃ dassento ‘‘tattha yena atītabhavepī’’tiādimāha. Tattha tatthāti tasmiṃ aṭṭhakathāpāṭhe. Catukkapañcakajjhānānīti catukkapañcakanayavasena vadati. Puññavatoti bhāvanāmayapuññavato. Upanissayasampannassāti tādiseneva upanissayena samannāgatassa. Khalamaṇḍaleti maṇḍalākāre dhaññakaraṇaṭṭhāne. Taṃṭhānappamāṇamevāti olokitaṭṭhānappamāṇameva. Bây giờ, với mong muốn làm sáng tỏ phương pháp tu tiến cùng với việc giải thích ý nghĩa của đoạn văn Chú giải đã được trình bày, trước hết, để chỉ ra việc nắm bắt tướng trong (vòng đất) không được làm, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘tattha yena atītabhavepi’. Ở đây, (từ) ‘tattha’ có nghĩa là trong đoạn văn Chú giải ấy. (Cụm từ) ‘Các thiền tứ và ngũ’ (catukkapañcakajjhānāni), ngài nói theo phương pháp tứ và ngũ. (Từ) ‘Người có phước’ (puññavato) có nghĩa là người có phước tu tiến. (Từ) ‘Người có đầy đủ duyên hỗ trợ’ (upanissayasampannassa) có nghĩa là người có được duyên hỗ trợ như vậy. (Từ) ‘Trong sân đập lúa’ (khalamaṇḍale) có nghĩa là ở nơi đập lúa có hình tròn. (Cụm từ) ‘Chỉ có kích thước bằng nơi ấy’ (taṃṭhānappamāṇameva) có nghĩa là chỉ có kích thước bằng nơi đã nhìn. Avirādhetvāti avirajjhitvā vuttavidhinā eva. Nīlapītalohitaodātasambhedavasenāti nīlādivaṇṇāhi mattikāhi paccekaṃ, ekajjhañca saṃsaggavasena. Gaṅgāvaheti gaṅgāsote. Sīhaḷadīpe kira rāvaṇagaṅgā nāma nadī, tassā sotena chinnataṭaṭṭhāne mattikā aruṇavaṇṇā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāyā’’ti. Aruṇavaṇṇāya aruṇanibhāya, aruṇappabhāvaṇṇāyāti attho. (Từ) ‘Không làm hỏng’ (avirādhetvā) có nghĩa là không làm sai lệch, chỉ theo phương pháp đã nói. (Cụm từ) ‘Do sự pha trộn của màu xanh, vàng, đỏ, trắng’ (nīlapītalohitaodātasambhedavasena) có nghĩa là bằng các loại đất sét có màu xanh, v.v., một cách riêng lẻ, và cũng do sự pha trộn lại với nhau. (Từ) ‘Trong dòng sông Gaṅgā’ (gaṅgāvahe) có nghĩa là trong dòng chảy của sông Gaṅgā. Nghe nói, ở đảo Sīhaḷa có một con sông tên là Rāvaṇagaṅgā, ở nơi bờ bị dòng chảy của nó xói mòn, đất sét có màu rạng đông. Quy chiếu đến điều đó, câu ‘trong dòng sông Gaṅgā... có màu rạng đông’ (gaṅgāvahe... aruṇavaṇṇāya) đã được nói. (Từ) ‘Có màu rạng đông’ (aruṇavaṇṇāya) có nghĩa là có màu giống như rạng đông, có màu sắc của ánh rạng đông. Evaṃ kasiṇadose dassetvā idāni kasiṇakaraṇādike sesākāre dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Saṃhārimanti saṃharitabbaṃ gahetvā caraṇayoggaṃ. Tatraṭṭhakanti yatra kataṃ, tattheva tiṭṭhanakaṃ. Vuttappamāṇanti [Pg.144] ‘‘suppamatte vā sarāvamatte vā’’ti vuttappamāṇaṃ. Vaṭṭanti maṇḍalasaṇṭhānaṃ. Parikammakāleti nimittuggahaṇāya bhāvanākāle. Etadevāti yaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ, etadeva pamāṇaṃ sandhāya ‘‘suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā’’ti vuttaṃ. Suppaṃ hi nātimahantaṃ, sarāvañca mahantaṃ cāṭipidhānappahonakanti samappamāṇaṃ hoti. Sau khi đã trình bày các lỗi của kasina như vậy, bây giờ để trình bày các phương diện còn lại như việc làm kasina v.v..., câu "tañca kho" v.v... đã được nói đến. Saṃhāriman có nghĩa là có thể mang đi, sau khi đã lấy đi, (kasina) thích hợp cho việc di chuyển. Tatraṭṭhakan có nghĩa là được làm ở đâu, thì đứng yên ngay tại đó. Vuttappamāṇan có nghĩa là có kích thước đã được nói đến là "bằng cái nia hoặc bằng cái nắp nồi". Vaṭṭan có nghĩa là có hình tròn. Parikammakāle có nghĩa là trong lúc tu tập để nắm bắt tướng. Etadeva có nghĩa là kích thước nào rộng một gang tay và bốn ngón tay, chính kích thước này được nhắm đến khi nói "bằng cái nia hoặc bằng cái nắp nồi". Vì rằng cái nia thì không quá lớn, và cái nắp nồi thì lớn, đủ để đậy cái hũ, nên (cả hai) có kích thước tương đương. 56. Tasmāti paricchedatthāya vuttattā. Evaṃ vuttapamāṇaṃ paricchedanti yathāvuttappamāṇaṃ vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ paricchedaṃ katvā, evaṃ vuttappamāṇaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ visabhāgavaṇṇena paricchedaṃ katvā. Rukkhapāṇikāti kucandanādirukkhapāṇikā aruṇavaṇṇassa visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti. Tasmā taṃ aggahetvāti vuttaṃ. Pakatirukkhapāṇikā pana pāsāṇapāṇikāgatikāva. Ninnunnataṭṭhānābhāvena bherītalasadisaṃ katvā. Tato dūrataretiādi yathāvuttato padesato, pīṭhato ca aññasmiṃ ādīnavadassanaṃ. Kasiṇadosāti hatthapāṇipadādayo idha kasiṇadosā. 56. Tasmā có nghĩa là vì được nói với mục đích phân định. Evaṃ vuttapamāṇaṃ paricchedan có nghĩa là sau khi đã làm sự phân định có kích thước đã được nói đến là rộng một gang tay và bốn ngón tay, hoặc sau khi đã làm sự phân định vòng tròn kasina có kích thước đã được nói đến như vậy bằng một màu sắc khác biệt. Rukkhapāṇikā có nghĩa là cái bay bằng gỗ như gỗ đàn hương đỏ v.v... làm phát sinh màu sắc khác biệt đối với (kasina) có màu rạng đông. Do đó, câu "taṃ aggahetvā - không nên lấy cái đó" đã được nói đến. Còn cái bay bằng gỗ thông thường thì cũng giống như cái bay bằng đá. Sau khi đã làm cho (bề mặt) giống như mặt trống do không có chỗ lồi lõm. Câu "Tato dūratara" v.v... là sự trình bày về lỗi lầm ở một nơi khác và ở một cái ghế khác với nơi và ghế đã được nói đến. Kasiṇadosā có nghĩa là dấu ngón tay, dấu bàn tay v.v... ở đây là các lỗi của kasina. Vuttanayenevāti ‘‘aḍḍhateyyahatthantare padese, vidatthicaturaṅgulapādake pīṭhe’’ti ca vuttavidhināva. Kāmesu ādīnavanti ‘‘kāmā nāmete aṭṭhikaṅkalūpamā nirassādaṭṭhena, tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena, aṅgārakāsūpamā mahābhitāpaṭṭhena, supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena, yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena, rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena, asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena, sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena, sappasirūpamā sapaṭibhayaṭṭhenā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 417; ma. ni. aṭṭha. 1.234) ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.234; 2.42) ‘‘kāmasukhañca nāmetaṃ bahuparissayaṃ, sāsaṅkaṃ, sabhayaṃ, saṃkiliṭṭhaṃ, mīḷhaparibhogasadisaṃ, hīnaṃ, gammaṃ, pothujjanikaṃ, anariyaṃ, anatthasaṃhita’’ntiādinā ca anekākāravokāraṃ vatthukāmakilesakāmesu ādīnavaṃ dosaṃ paccavekkhitvā. Kāmanissaraṇeti kāmānaṃ nissaraṇabhūte, tehi vā nissaṭe. Aggamaggassa pādakabhāvena sabbadukkhasamatikkamassa upāyabhūte. Nekkhammeti jhāne. Jātābhilāsena sañjātacchandena. ‘‘Sammāsambuddho vata bhagavā aviparītadhammadesanattā, svākkhāto [Pg.145] dhammo ekantaniyyānikattā, suppaṭipanno saṅgho yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanato’’ti evaṃ buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena ratanattayavisayaṃ pītipāmojjaṃ janayitvā. Nekkhammaṃ paṭipajjati etāyāti nekkhammapaṭipadā, saupacārassa jhānassa, vipassanāya, maggassa, nibbānassa ca adhigamakāraṇanti attho. Pubbe pana paṭhamajjhānameva nekkhammanti vuttattā vuttāvasesā sabbepi nekkhammadhammā. Yathāha – Vuttanayeneva có nghĩa là chính bằng phương pháp đã được nói đến là "ở nơi cách hai khuỷu tay rưỡi, và trên cái ghế có chân cao một gang tay và bốn ngón tay". Kāmesu ādīnavan có nghĩa là sau khi quán xét sự nguy hại, lỗi lầm trong các dục đối tượng và dục phiền não, vốn bị pha trộn bởi nhiều phương diện, bằng các câu như: "Các dục này ví như bộ xương vì không có vị ngọt, ví như bó đuốc cỏ vì thiêu đốt theo sau, ví như hố than hừng vì làm nóng nảy dữ dội, ví như giấc mộng vì hiện khởi trong chốc lát, ví như đồ vay mượn vì chỉ tồn tại tạm thời, ví như trái cây vì làm gãy nát tất cả các chi lớn nhỏ, ví như dao và thớt vì có ý nghĩa chặt chém, ví như giáo và cọc nhọn vì có ý nghĩa đâm xuyên, ví như đầu rắn vì có sự nguy hiểm" v.v...; và bằng các câu như: "Các dục có ít vị ngọt, nhiều đau khổ, nhiều phiền não" v.v...; và bằng các câu như: "Lạc thú của dục này có nhiều hiểm nguy, có sự lo sợ, có sự đáng sợ, bị ô nhiễm, giống như việc hưởng dụng phân, là thấp hèn, là của dân làng, là của kẻ phàm phu, không phải của bậc Thánh, không liên quan đến lợi ích" v.v... Kāmanissaraṇe có nghĩa là trong trạng thái là nơi xuất ly khỏi các dục, hoặc đã thoát khỏi chúng. Là phương tiện để vượt qua mọi khổ đau do là nền tảng của đạo tối thượng. Nekkhamme có nghĩa là trong thiền. Với ước muốn đã phát sinh, với ý muốn đã khởi lên. Sau khi làm phát sinh hỷ và hoan hỷ liên quan đến Tam Bảo bằng cách tùy niệm các ân đức của Phật, Pháp, Tăng như sau: "Thế Tôn quả là bậc Chánh Đẳng Giác vì Ngài thuyết pháp không sai lệch, Pháp quả đã được khéo thuyết giảng vì chắc chắn đưa ra khỏi, Tăng quả đã khéo thực hành vì thực hành theo đúng như lời đã dạy". Nekkhammapaṭipadā là con đường thực hành để đạt đến sự xuất ly; ý nghĩa là nguyên nhân để chứng đắc thiền cùng với cận hành, tuệ quán, đạo, và Nibbāna. Tuy nhiên, trước đây, vì chỉ có sơ thiền được gọi là "nekkhamman", nên tất cả những pháp còn lại đã được nói đến cũng là các pháp xuất ly. Như có lời rằng: ‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānaṃ ca vipassanā; Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109); "Sự xuất gia, sơ thiền, Nibbāna và tuệ quán; tất cả các thiện pháp cũng được gọi là 'sự xuất ly'." Pavivekasukharasassāti cittavivekādivivekajassa sukharasassa. Evametehi pañcahi padehi ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādīnaṃ padānaṃ attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. Samena ākārenāti atiummīlanaatimandālocanāni vajjetvā nātiummīlananātimandālocanasaṅkhātena samena ālocanākārena. Nimittaṃ gaṇhantenāti pathavīkasiṇe cakkhunā gahitanimittaṃ manasā gaṇhantena. Bhāvetabbanti tathāpavattaṃ nimittaggahaṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ āsevitabbaṃ bahulīkātabbaṃ. Pavivekasukharasassa có nghĩa là của vị ngọt của lạc được sinh ra từ sự viễn ly như tâm viễn ly v.v... Như vậy, cần phải hiểu rằng ý nghĩa của các từ "ānisaṃsadassāvī" v.v... đã được trình bày bằng năm từ này. Samena ākārena có nghĩa là bằng cách nhìn vừa phải, được gọi là không mở mắt quá to và không nhìn quá chậm, sau khi đã tránh việc mở mắt quá to và nhìn quá chậm. Nimittaṃ gaṇhantena có nghĩa là người đang nắm bắt bằng tâm tướng đã được nắm bắt bằng mắt trong kasina đất. Bhāvetabban có nghĩa là việc nắm bắt tướng diễn ra như vậy cần được phát triển, cần được thực hành, cần được làm cho thuần thục. Cakkhu kilamati atisukhumaṃ, atibhāsurañca rūpagataṃ upanijjhāyato viya. Ativibhūtaṃ hoti attano sabhāvāvibhāvato. Tathā ca vaṇṇato vā lakkhaṇato vā upatiṭṭheyya. Tena vuttaṃ ‘‘tenassa nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Avibhūtaṃ hoti gajanimmīlanena pekkhantassa rūpagataṃ viya. Cittañca līnaṃ hoti dassane mandabyāpāratāya kosajjapātato. Tenāha ‘‘evampi nimittaṃ nuppajjatī’’ti. Ādāsatale mukhanimittadassinā viyāti yathā ādāsatale mukhanimittadassī puriso na tattha atigāḷhaṃ ummīlati, nāpi atimandaṃ, na ādāsatalassa vaṇṇaṃ paccavekkhati, nāpi lakkhaṇaṃ manasi karoti. Atha kho samena ākārena olokento attano mukhanimittameva passati, evameva ayampi pathavīkasiṇaṃ samena ākārena olokento nimittaggahaṇappasutoyeva hoti, tena vuttaṃ ‘‘samena ākārenā’’tiādi. Na vaṇṇo paccavekkhitabboti yo tattha pathavīkasiṇe aruṇavaṇṇo, so na cintetabbo. Cakkhuviññāṇena pana gahaṇaṃ na sakkā nivāretuṃ. Tenevettha ‘‘na oloketabbo’’ti [Pg.146] avatvā paccavekkhaṇaggahaṇaṃ kataṃ. Na lakkhaṇaṃ manasi kātabbanti yaṃ tattha pathavīdhātuyā thaddhalakkhaṇaṃ, taṃ na manasi kātabbaṃ. Con mắt trở nên mỏi mệt, giống như người chăm chú nhìn vào sắc tướng quá vi tế và quá rực rỡ. (Sắc tướng) trở nên quá rõ ràng do sự biểu hiện bản chất của nó. Và như vậy, nó sẽ hiện khởi theo phương diện màu sắc hoặc theo phương diện đặc tính. Do đó, có lời nói rằng: “Vì thế, đối với vị ấy, tướng không sanh khởi.” (Sắc tướng) trở nên không rõ ràng, giống như sắc tướng đối với người nhìn bằng cách nhắm mắt của con voi. Và tâm trở nên thụ động do sự nỗ lực yếu ớt trong việc nhìn và do rơi vào sự lười biếng. Do đó, ngài đã nói: “Ngay cả như vậy, tướng cũng không sanh khởi.” Ví như người nhìn tướng mặt trong gương, nghĩa là: Giống như người nhìn tướng mặt trong gương không mở mắt quá mạnh ở nơi ấy, cũng không quá yếu, không quán xét màu sắc của mặt gương, cũng không tác ý đến đặc tính. Trái lại, trong khi nhìn với thái độ quân bình, vị ấy chỉ thấy tướng mặt của mình. Tương tự y như thế, vị này cũng vậy, trong khi nhìn kasina đất với thái độ quân bình, vị ấy chỉ chuyên chú vào việc nắm bắt tướng. Do đó, có lời nói rằng: “Với thái độ quân bình” v.v... “Không nên quán xét màu sắc” có nghĩa là: Màu sắc hồng hào nào có ở trong kasina đất ấy, màu sắc ấy không nên được suy xét. Tuy nhiên, việc nắm bắt bằng nhãn thức là không thể ngăn cản được. Chính vì thế, ở đây, do không nói rằng: “Không nên nhìn,” nên từ ngữ “quán xét” đã được dùng. “Không nên tác ý đến đặc tính” có nghĩa là: Đặc tính cứng chắc nào của địa đại có ở nơi ấy, đặc tính ấy không nên được tác ý. Disvā gahetabbattā ‘‘vaṇṇaṃ amuñcitvā’’ti vatvāpi vaṇṇavasenettha ābhogo na kātabbo, so pana vaṇṇo nissayagatiko kātabboti dassento āha ‘‘nissayasavaṇṇaṃ katvā’’ti. Nissayena samānākārasannissito so vaṇṇo tāya pathaviyā samānagatikaṃ katvā, vaṇṇena saheva ‘‘pathavī’’ti manasi kātabbanti attho. Ussadavasena paṇṇattidhammeti pathavīdhātuyā ussannabhāvena sattito adhikabhāvena sasambhārapathaviyaṃ ‘‘pathavī’’ti yo lokavohāro, tasmiṃ paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā ‘‘pathavī, pathavī’’ti manasi kātabbaṃ. Yadi lokavohārena paṇṇattimatte cittaṃ ṭhapetabbaṃ, nāmantaravasenapi pathavī manasi kātabbā bhaveyyāti, hotu, ko dosoti dassento ‘‘mahī medinī’’tiādimāha. Tattha yamicchatīti yaṃ nāmaṃ vattuṃ icchati, taṃ vattabbaṃ. Tañca kho yadassa saññānukūlaṃ hoti yaṃ nāmaṃ assa yogino pubbe tattha gahitasaññāvasena anukūlaṃ pacuratāya, paguṇatāya vā āgacchati, taṃ vattabbaṃ. Vattabbanti ca paṭhamasamannāhāre kassaci vacībhedopi hotīti katvā vuttaṃ, ācariyena vā vattabbataṃ sandhāya. Kiṃ vā bahunā, pākaṭabhāvoyevettha pamāṇanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Kālena ummīletvā kālena nimmīletvāti kiñci kālaṃ cakkhuṃ ummīletvā nimittaggahaṇavasena pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā puna kiñci kālaṃ cakkhuṃ nimmīletvā āvajjitabbaṃ. Yenākārena oloketvā gahitaṃ, tenākārena puna taṃ samannāharitabbaṃ. Do phải được nắm bắt sau khi nhìn, nên mặc dù đã nói: “Không từ bỏ màu sắc,” sự hướng tâm theo phương diện màu sắc không nên được thực hiện ở đây. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng màu sắc ấy nên được thực hiện theo cách thức của vật nương, ngài đã nói: “Sau khi làm cho màu sắc giống như vật nương.” Màu sắc ấy, do nương tựa với hình thức tương tự như vật nương, sau khi làm cho nó có cùng cách thức với kasina đất ấy, nên tác ý là “đất” cùng chung với màu sắc, đây là ý nghĩa. “Pháp chế định theo phương diện nổi bật” có nghĩa là: Do sự dồi dào, do năng lực, do sự vượt trội của địa đại, nên có cách nói thông thường của thế gian là “đất” ở trong kasina đất có các thành phần phụ; sau khi an trú tâm vào pháp chế định ấy, nên tác ý là “đất, đất.” Nếu tâm được an trú vào chỉ là sự chế định theo cách nói thông thường của thế gian, thì kasina đất cũng có thể được tác ý theo phương diện của tên gọi khác. Để chỉ ra rằng: “Cứ để như vậy, có lỗi gì đâu?” ngài đã nói: “mahī, medinī” v.v... Ở đây, “vị ấy muốn tên gọi nào” có nghĩa là: Vị ấy muốn nói tên gọi nào, tên gọi ấy nên được nói. Và tên gọi ấy nữa, tên gọi nào phù hợp với tưởng của vị ấy, tên gọi nào đến với hành giả ấy một cách phù hợp do sự phổ biến hoặc do sự thuần thục, theo phương diện của tưởng đã được nắm bắt ở nơi ấy trước đây, tên gọi ấy nên được nói. Và (từ ngữ) “nên được nói” đã được nói ra do nghĩ rằng: “Trong sự tác ý ban đầu, đối với một số vị, cũng có sự phát âm thành lời,” hoặc là nhắm đến việc được thầy dạy bảo. Hoặc là, nói nhiều để làm gì? Để chỉ ra rằng: “Sự rõ ràng chính là tiêu chuẩn ở đây,” nên (câu) “Vả lại” v.v... đã được nói. “Mở mắt trong một lúc, nhắm mắt trong một lúc” có nghĩa là: Mở mắt trong một khoảng thời gian, sau khi nhìn đĩa kasina đất theo phương diện nắm bắt tướng, rồi lại nhắm mắt trong một khoảng thời gian và nên hướng tâm đến. Đã nắm bắt sau khi nhìn theo cách thức nào, nên tác ý lại đối tượng ấy theo cách thức đó. 57. Āpāthamāgacchatīti manodvārikajavanānaṃ gocarabhāvaṃ upagacchati. Tassa uggahanimittassa. Na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ. Kasmā? Yadi uggahanimitte jātepi pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā bhāveti, paṭibhāganimittuppatti na siyā. Samīpaṭṭhena ca na oloketuṃ na sakkā. Tena vuttaṃ ‘‘attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā’’tiādi. Nissaddabhāvāya ekapaṭalikūpāhanāgahaṇaṃ, parissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍaggahaṇaṃ. Sace nassati, athānena bhāvetabbanti sambandho. Vakkhamānesu asappāyesu kenacideva asappāyena kāraṇabhūtena. Nimittaṃ ādāyāti yathājātaṃ uggahanimittaṃ gahetvā. Samannāharitabbanti āvajjitabbaṃ nimittanti adhippāyo, sammā vā anu [Pg.147] anu āharitabbaṃ kammaṭṭhānanti attho. Takkāhataṃ vitakkāhatanti takkanato, savisesaṃ takkanato ca ‘‘takko, vitakko’’ti ca evaṃ laddhanāmena bhāvanācittasampayuttena sammāsaṅkappena āhananapariyāhananakiccena aparāparaṃ vattamānena kammaṭṭhānaṃ āhataṃ, pariyāhatañca kātabbaṃ, balappattavitakko manasikāro bahulaṃ pavattetabboti attho. Evaṃ karontassāti evaṃ kammaṭṭhānaṃ takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa. Yathā bhāvanā pubbenāparaṃ visesaṃ āvahati, evaṃ anuyuñjantassa. Anukkamenāti bhāvanānukkamena. Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayathāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti, paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘nīvaraṇāni vikkhambhantī’’tiādi. Tattha sannisīdantīti sammadeva sīdanti, upasamantīti attho. 57. “Đi vào tầm hoạt động” có nghĩa là: Đi đến trạng thái làm đối tượng cho các tốc hành tâm ở ý môn. Của học tướng ấy. Không nên ngồi ở nơi ấy. Tại sao? Nếu sau khi học tướng đã sanh khởi mà vẫn nhìn đĩa kasina đất để tu tập, sự sanh khởi của quang tướng sẽ không có. Và do ở gần, nên không thể không nhìn. Do đó, có lời nói rằng: “Sau khi đi vào trú xứ của mình” v.v... Việc mang dép một lớp là vì mục đích không gây tiếng động, việc mang gậy chống là vì mục đích xua đuổi hiểm nguy. “Nếu (tướng) bị biến mất, bấy giờ vị này nên tu tập,” đây là sự liên kết. Do một trong những điều không thích hợp sẽ được nói đến, vốn là nguyên nhân làm cho không thích hợp. “Sau khi lấy tướng” có nghĩa là: Sau khi lấy học tướng như đã sanh khởi. “Nên tác ý” có nghĩa là: Nên hướng tâm đến tướng, đây là chủ ý; hoặc là: Nên mang đề mục vào tâm một cách đúng đắn, lặp đi lặp lại, đây là ý nghĩa. “Được tác động bởi tầm, được tác động bởi tứ” có nghĩa là: Do sự suy nghĩ và do sự suy nghĩ có đặc điểm khác biệt, nên được gọi là “tầm, tứ;” đề mục nên được tác động và hoàn toàn tác động bởi chánh tư duy, vốn có tên gọi như vậy, có phận sự tác động và hoàn toàn tác động, tương ưng với tâm tu tập, diễn tiến hết lần này đến lần khác; hoặc là: Sự tác ý có tứ đã đạt đến sức mạnh nên được làm cho diễn tiến nhiều lần, đây là ý nghĩa. “Đối với vị thực hành như vậy” có nghĩa là: Đối với vị thực hành đề mục được tác động bởi tầm, được tác động bởi tứ như vậy. Giống như sự tu tập mang lại sự đặc biệt từ trước đến sau, cũng vậy, đối với vị đang nỗ lực. “Theo tuần tự” có nghĩa là: Theo tuần tự của sự tu tập. Khi các căn như tín v.v... diễn tiến một cách rất trong sáng và sắc bén, bấy giờ, do sự xa lìa các pháp như bất tín v.v..., các thiền chi chỉ thuộc cõi Dục như tầm v.v..., vốn được sự hỗ trợ từ bảy lực đã đạt đến sức mạnh vượt trội, sau khi trở nên nhiều, chúng hiện khởi. Chính do đó, các pháp đối nghịch trực tiếp với chúng như dục tham v.v... cùng với các ác pháp đồng sanh trong một tâm, trở nên xa lìa; cùng với sự sanh khởi của quang tướng, cận định sanh khởi lấy tướng ấy làm đối tượng. Do đó, có lời nói rằng: “Các triền cái được đè nén” v.v... Ở đây, “chúng lắng xuống” có nghĩa là: Chúng chìm xuống một cách đúng đắn, chúng được an tịnh, đây là ý nghĩa. Imassāti paṭibhāganimittassa. Aṅgulipadapāṇipadādiko kasiṇadoso. Ādāsamaṇḍalūpamādīhi uggahanimittato paṭibhāganimittassa suparisuddhataṃ, saṇhasukhumatañca dasseti. Tañca kho paṭibhāganimittaṃ neva vaṇṇavantaṃ na saṇṭhānavantaṃ aparamatthasabhāvattā. Īdisanti vaṇṇasaṇṭhānavantaṃ. Tilakkhaṇabbhāhatanti uppādādilakkhaṇattayānupaviṭṭhaṃ, aniccatādilakkhaṇattayaṅkitaṃ vā. Yadi na panetaṃ tādisaṃ vaṇṇādivantaṃ, kathaṃ jhānassa ārammaṇabhāvoti āha ‘‘kevalañhī’’tiādi. Saññajanti bhāvanāsaññājanitaṃ, bhāvanāsaññāya sañjātamattaṃ. Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha ‘‘upaṭṭhānākāramatta’’nti. `Imassa` có nghĩa là của tợ tướng này. Lỗi của biến xứ là dấu ngón tay, dấu lòng bàn tay, v.v. Ngài chỉ ra sự trong sạch hoàn toàn và sự vi tế, tinh diệu của tợ tướng so với học tướng bằng các ví dụ như gương tròn, v.v. Và tợ tướng ấy không có màu sắc, không có hình dáng vì không phải là thực tánh pháp. `Īdisa` có nghĩa là có màu sắc và hình dáng. `Tilakkhaṇabbhāhataṃ` có nghĩa là bị ba tướng sanh, v.v. xâm nhập, hoặc được ghi dấu bởi ba tướng vô thường, v.v. Nếu nó không có màu sắc, v.v. như vậy, làm sao nó có thể là đối tượng của thiền? Vì vậy, ngài nói “kevalañhī,” v.v. `Saññajaṃ` có nghĩa là được sanh ra bởi tưởng tu tập, chỉ đơn thuần được sanh ra bởi tưởng tu tập. Thật vậy, không có sự khởi sanh từ bất cứ đâu của cái không có thực tánh. Do đó, ngài nói “upaṭṭhānākāramattaṃ.” 58. Vikkhambhitāneva sannisinnāva, na pana tadatthaṃ ussāho kātabboti adhippāyo. ‘‘Upacārasamādhinā’’ti vutte itaropi samādhi atthīti atthato āpannanti tampi dassetuṃ ‘‘duvidho hi samādhī’’tiādi āraddhaṃ. Dvīhākārehīti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo, thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ ‘‘upacārabhūmiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Upacārabhūmiyanti upacārāvatthāyaṃ. Yadipi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni na uppajjanti, tesaṃ [Pg.148] pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hotī’’ti. Paṭilābhabhūmiyanti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ. Tadā hi appanāpattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘aṅgapātubhāvenā’’ti. Cittaṃ samāhitaṃ hotīti sambandho. 58. Chúng chỉ được trấn áp, chỉ được lắng xuống, không cần phải nỗ lực cho mục đích đó; đó là ý nghĩa. Khi nói “bằng cận hành định,” theo ý nghĩa, nó ngụ ý rằng cũng có một loại định khác. Vì vậy, để chỉ ra loại định đó, ngài bắt đầu bằng “duvidho hi samādhi,” v.v. `Dvīhākārehi` có nghĩa là bởi hai lý do này: sự loại bỏ các pháp đối nghịch của các pháp thiền và sự đạt đến trạng thái vững chắc. Bây giờ, để chỉ ra những lý do đó chủ yếu qua các giai đoạn, ngài nói “upacārabhūmiyaṃ vā,” v.v. `Upacārabhūmiyaṃ` có nghĩa là trong giai đoạn cận hành. Lúc đó, mặc dù các thiền chi sắc bén hơn, đã đạt đến trạng thái đại hành, không sanh khởi, nhưng tâm được định bởi sự trấn áp các pháp đối nghịch của chúng. Do đó, ngài nói “bằng sự đoạn trừ các triền cái, tâm được định.” `Paṭilābhabhūmiyaṃ` có nghĩa là trong giai đoạn chứng đắc thiền. Thật vậy, lúc đó tâm được định bởi sự sanh khởi của các pháp thiền đã đạt đến an chỉ. Do đó, ngài nói “bằng sự xuất hiện của các chi phần.” “Tâm được định” là sự liên kết. Na thāmajātānīti na jātathāmāni, na bhāvanābalaṃ pattānīti attho. Cittanti jhānacittaṃ. Kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhatīti samāpattivelaṃ sandhāyāha. Upacārabhūmiyaṃ nimittavaḍḍhanaṃ yuttanti katvā vuttaṃ ‘‘nimittaṃ vaḍḍhetvā’’ti. Laddhaparihānīti laddhaupacārajjhānaparihāni. Nimitte avinassante tadārammaṇajhānampi aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito. Tenāha ‘‘ārakkhamhī’’tiādi. `Na thāmajātāni` có nghĩa là chúng không có sức mạnh đã sanh, chúng chưa đạt đến sức mạnh của sự tu tập; đó là ý nghĩa. `Cittaṃ` có nghĩa là tâm thiền. Ngài nói câu “nó tồn tại suốt cả đêm, suốt cả ngày” là đề cập đến thời gian nhập định. Cho rằng việc phát triển tướng là thích hợp trong giai đoạn cận hành, nên ngài đã nói “nimittaṃ vaḍḍhetvā.” `Laddhaparihāni` có nghĩa là sự suy thoái của thiền cận hành đã đạt được. Khi tướng không bị hủy hoại, thiền có đối tượng đó cũng không bị suy thoái. Nhưng khi tướng bị hủy hoại do không được bảo vệ, mỗi khi thiền được chứng đắc cũng bị hủy hoại, vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào tướng đó. Do đó, ngài nói “ārakkhamhi,” v.v. Sattasappāyavaṇṇanā Giải Thích Về Bảy Điều Thích Hợp 59. ‘‘Thāvarañca hotī’’ti vatvā yathā thāvaraṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyatī’’ti vuttaṃ. Yathāladdhañhi nimittaṃ tattha satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ekaggataṃ vindantassa thiraṃ nāma hoti, surakkhitañca. Sati-ggahaṇena cettha sampajaññaṃ, samādhiggahaṇena vīriyañca saṅgahitaṃ hoti nānantariyabhāvato. Tatthāti tesu āvāsesu. Tīṇi tīṇīti ekekasmiṃ āvāse avutthaavutthaṭṭhāne vasananiyāmena tayo tayo divase vasitvā. 59. Sau khi nói “và nó trở nên vững chắc,” để chỉ ra cách nó trở nên vững chắc, ngài đã nói “niệm được thiết lập, tâm được định.” Thật vậy, đối với người đạt được nhất tâm bằng cách làm cho niệm được thiết lập tốt trên tướng đã đạt được, nó được gọi là vững chắc và được bảo vệ tốt. Và ở đây, bằng việc đề cập đến niệm, tỉnh giác cũng được bao gồm; bằng việc đề cập đến định, tinh tấn cũng được bao gồm, vì chúng có mối quan hệ không gián đoạn. `Tattha` có nghĩa là trong những trú xứ đó. `Tīṇi tīṇi` có nghĩa là, sau khi đã ở ba ngày mỗi nơi tại mỗi trú xứ, tại một nơi chưa từng ở trước đây, theo quy tắc cư trú. Uttarena vā dakkhiṇena vāti vuttaṃ gamanāgamane sūriyābhimukhabhāvanivāraṇatthanti. Sahassadhanuppamāṇaṃ diyaḍḍhakosaṃ. “Về phía bắc hoặc về phía nam” được nói với mục đích ngăn chặn việc đối mặt với mặt trời khi đi và đến. Một kosa rưỡi là một ngàn tầm cung. Dvattiṃsa tiracchānakathāti rājakathādike (dī. ni. 1.17; ma. ni. 2.223; saṃ. ni. 5.1080; a. ni. 10.69; pāci. 508) sandhāyāha. Tā hi pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā saggamokkhānaṃ tiracchānabhāvato ‘‘dvattiṃsa tiracchānakathā’’ti vuttā. Dasakathāvatthunissitanti ‘‘appicchatā, santuṭṭhi, paviveko, asaṃsaggo, vīriyārambho, sīla, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassana’’nti imāni appicchakathādīnaṃ vatthūni, tannissitaṃ bhassaṃ sappāyaṃ. Ngài nói “ba mươi hai loại hý luận” là đề cập đến chuyện vua chúa, v.v. Thật vậy, những chuyện đó, mặc dù không được đề cập trực tiếp trong kinh điển Pāli, nhưng chuyện về rừng, núi, sông, đảo được bao gồm bởi từ “iti” (v.v.), và chúng được gọi là “ba mươi hai loại hý luận” vì chúng là chướng ngại đối với thiên giới và giải thoát. Dựa trên mười đề tài câu chuyện: “thiểu dục, tri túc, độc cư, không giao du, tinh tấn, giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến” - đây là những đề tài của các câu chuyện về thiểu dục, v.v. Lời nói dựa trên chúng là thích hợp. Atiracchānakathikoti [Pg.149] natiracchānakathiko, tiracchānakathā vidhuraṃ dhammikaṃ kammaṭṭhānapaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathetīti adhippāyo. Sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhiādiguṇasampanno. Yo hi samādhikammaṭṭhāniko, samādhikammaṭṭhānassa vā pāraṃ patto, so imassa yogino sappāyo. Tenāha ‘‘yaṃ nissāyā’’tiādi. Kāyadaḷhībahuloti kāyassa santappanaposanappasuto. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharatī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186; a. ni. 5.206). `Atiracchānakathiko` có nghĩa là người không nói hý luận; ý nghĩa là, người ấy nói những lời đúng pháp, chỉ liên quan đến đề mục thiền, xa lìa hý luận. `Sīlādiguṇasampanno` có nghĩa là người đầy đủ các đức tính như giới, định, v.v. Thật vậy, người nào thực hành đề mục thiền định hoặc đã đến bờ kia của đề mục thiền định, người đó là thích hợp cho vị hành giả này. Do đó, ngài nói “yaṃ nissāya,” v.v. `Kāyadaḷhībahulo` có nghĩa là người chuyên tâm vào việc làm cho thân thể hài lòng và nuôi dưỡng nó. Đề cập đến người này, có câu nói: “sau khi ăn no bụng, sống chuyên tâm vào lạc thú của việc nằm, lạc thú của việc ngủ gật, lạc thú của sự hôn trầm.” Bhojanaṃ yebhuyyena madhurambilarasavasena sattānaṃ upayogaṃ gacchati dadhiādīsu tathā dassanato. Kaṭukādirasā pana kevalaṃ abhisaṅkhārakā evāti āha ‘‘kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hotī’’ti. Thức ăn nói chung trở nên hữu ích cho chúng sanh thông qua vị ngọt và vị chua, vì được thấy như vậy trong sữa chua, v.v. Nhưng các vị như cay, v.v. chỉ đơn thuần là những vị gia thêm. Vì vậy, ngài nói “đối với người này thì vị ngọt, đối với người kia thì vị chua là thích hợp.” Yasmiṃ iriyāpathe ādhārabhūte, vattamāne vā, yasmiṃ vā iriyāpathe pavattamānassa. Nimittāsevanabahulassāti nimitte āsevanābahulassa paṭibhāganimitte visayabhūte bhāvanāmanasikāraṃ bahulaṃ āsevantassa, nimittassa vā gocarāsevanavasena āsevanābahulassa. Yena hi bhāventassa bhāvanāsevanā, tena gocarāsevanāpi icchitabbāti. `Yasmiṃ iriyāpathe` có thể được hiểu là “trong oai nghi nào” (làm nền tảng), hoặc “khi (oai nghi đó) đang diễn ra,” hoặc “(của người) đang thực hành trong oai nghi nào.” `Nimittāsevanabahulassa` có nghĩa là: của người thường xuyên thực hành trên tướng; hoặc của người thường xuyên thực hành tác ý tu tập trên tợ tướng đã trở thành đối tượng; hoặc của người thường xuyên thực hành trên tướng bằng cách thực hành trên đối tượng. Thật vậy, bằng cách nào việc thực hành tu tập của người đang tu tập là mong muốn, thì bằng cách đó việc thực hành trên đối tượng cũng là mong muốn. Dasavidhaappanākosallavaṇṇanā Giải Thích Về Mười Sự Thiện Xảo Trong An Chỉ Định 60. Na hoti appanā. Yena vidhinā appanāyaṃ kusalo hoti, so dasavidho vidhi appanākosallaṃ, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Vatthuvisadakiriyatoti vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇato appanākosallaṃ icchitabbanti sambandho. Evaṃ sesesupi. 60. An trú không sanh khởi. Do phương pháp nào mà vị ấy thiện xảo trong an trú, mười loại phương pháp ấy là sự thiện xảo trong an trú, hoặc trí tuệ được sanh khởi từ đó. Về câu ‘vatthuvisadakiriyatā’ (sự làm cho trong sạch các vật), nên liên kết rằng sự thiện xảo trong an trú được mong muốn do vì làm cho các vật trở nên trong sạch. Tương tự như vậy ở các câu còn lại. 61. Cittacetasikānaṃ hi pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca idha ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Sarīraṃ vāti vā-saddo aṭṭhānappayutto, sarīraṃ sedamalaggahitaṃ vā aññena vā avassutakiccena vibādhitanti adhippāyo. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nanu cāyaṃ nayo [Pg.150] khuddakapalibodhupacchedena saṅgahito, puna kasmā vuttoti? Saccaṃ saṅgahito, so ca kho bhāvanāya ārambhakāle. Idha pana āraddhakammaṭṭhānassa upacārajjhāne ṭhatvā appanāparivāsaṃ vasantassa kālantare jāte tathāpaṭipatti appanākosallāya vuttā. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuñjantassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍane. Tena ‘‘na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotī’’ti dassitaṃ. Taṃsampayuttānaṃ pana aparisuddhatā avuttasiddhā, ñāṇassa ca visuṃ gahaṇaṃ appanāya bahukārattā. Tathā hi jhānaṃ ‘‘dandhābhiññaṃ, khippābhiñña’’nti ñāṇamukhena niddiṭṭhaṃ. Nissayanissayopi nissayotveva vuccatīti āha ‘‘dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāyā’’ti. Ñāṇe avisade vipassanābhāvanā viya samādhibhāvanāpi paridubbalā hotīti dassetuṃ ‘‘aparisuddhena ñāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammaṭṭhānanti samathakammaṭṭhānaṃ āha. Vuḍḍhiṃ aṅgapātubhāvena, virūḷhiṃ guṇabhāvena, vepullaṃ sabbaso vasibhāvappattiyā veditabbaṃ. Visade panāti sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. 61. Thật vậy, ở đây thân thể do là nơi sanh khởi của tâm và tâm sở, và các vật như y phục v.v... liên quan đến thân thể ấy được xem là ‘các vật’. Việc làm cho chúng trở nên trong sạch là làm cho chúng như thế nào để mang lại sự an lạc cho tâm. Do đó, đã nói ‘(các vật) bên trong và bên ngoài’ v.v... Trong câu ‘sarīraṃ vā’ (hoặc thân thể), từ ‘vā’ được dùng không đúng chỗ; ý muốn nói là thân thể bị dính bẩn mồ hôi hoặc bị phiền nhiễu bởi việc ẩm ướt khác. Trong câu ‘senāsanaṃ vā’ (hoặc sàng tọa), nên hiểu rằng từ ‘vā’ cũng bao gồm cả bát v.v... Chẳng phải phương pháp này đã được bao gồm trong việc đoạn trừ các trở ngại nhỏ rồi sao, tại sao lại nói lại? Thật vậy, đã được bao gồm, nhưng điều đó là vào lúc bắt đầu tu tập. Còn ở đây, đối với người đã bắt đầu đề mục nghiệp xứ, đang an trú trong cận hành thiền và đang sống trong sự chuẩn bị cho an trú, khi một khoảng thời gian khác sanh khởi, sự thực hành như vậy được nói đến vì sự thiện xảo trong an trú. Khi (vật) không trong sạch, hoặc khi nó trở thành đối tượng. Làm thế nào những vật ấy lại là đối tượng của người đang tu tập? Điều này được nói do năng lực của các tâm sanh khởi xen kẽ. Vì những tâm sanh khởi ấy dẫn đến sự không trong sạch của nhất tâm. (Khi các vật) là duyên nương tựa v.v... cho tâm và tâm sở. Trong câu ‘ñāṇampi’ (cả trí tuệ), từ ‘pi’ có nghĩa là tổng hợp. Do đó, đã chỉ ra rằng: “Không chỉ vật ấy (không trong sạch), mà khi vật ấy không trong sạch, trí tuệ cũng không trong sạch.” Còn sự không trong sạch của các pháp tương ưng với trí tuệ ấy thì tự nó thành tựu dù không được nói đến, và việc đề cập riêng đến trí tuệ là vì nó có nhiều sự hỗ trợ cho an trú. Thật vậy, thiền được chỉ ra qua phương diện trí tuệ là ‘thắng trí chậm’ và ‘thắng trí nhanh’. Cái nương tựa của cái nương tựa cũng được gọi là cái nương tựa, do đó đã nói: “Nương vào đĩa đèn, bấc và dầu.” Để chỉ ra rằng khi trí tuệ không trong sạch, việc tu tập định cũng rất yếu ớt giống như việc tu tập tuệ, nên đã nói câu ‘aparisuddhena ñāṇena’ (với trí tuệ không trong sạch) v.v... Ở đó, ‘kammaṭṭhāna’ (đề mục nghiệp xứ) là chỉ cho đề mục nghiệp xứ về chỉ. Nên hiểu sự tăng trưởng là do sự xuất hiện của các chi thiền, sự phát triển là do sự thuần thục, sự quảng đại là do đạt đến sự thuần thục về mọi mặt. Còn câu ‘visade pana’ (còn khi trong sạch) là phần thiện (bạch pháp), ý nghĩa của nó nên được hiểu ngược lại với những gì đã nói. 62. Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnaṃ ca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahova kiccaṃ, paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ, vikkhepapaṭipakkho. Yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati[Pg.151]. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti, ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabba’’nti. 62. ‘Làm cho quân bình’ là làm cho không hơn không kém về phận sự. Tùy theo duyên, tín quyền trở nên mạnh mẽ do phận sự quyết đoán đối với đối tượng đáng tin trở nên sắc bén hơn, do tuệ không trong sạch, và do tinh tấn v.v... bị lơi lỏng. Do đó, ngài nói: “Các quyền khác yếu ớt.” ‘Tato’ (do đó) là do tín quyền mạnh mẽ và các quyền khác yếu ớt. Nên liên kết rằng: sự sách tấn, tức là sự nâng đỡ, sự trợ lực cho các pháp tương ưng, không để chúng rơi vào phe biếng nhác, là sự sách tấn; sự sách tấn chính là phận sự; (tín quyền) không thể làm phận sự sách tấn. Sự an trú, tức là đi đến đối tượng và đứng vững, hoặc không từ bỏ, là đối nghịch với sự phóng dật. Hoặc pháp nào mà các pháp tương ưng với nó không bị phóng dật, pháp đó là sự không phóng dật. Giống như (thấy) sắc bằng mắt, (tuệ quyền) không thể làm phận sự thấy, tức là thấy đúng như thật bản chất của đối tượng, do bị tín quyền mạnh mẽ áp đảo. Thật vậy, đối với các pháp đồng sanh đang thực hiện vai trò chủ tể, sự thành tựu ý nghĩa chỉ có được nhờ vào năng lực của sự đồng nhất phận sự, không phải cách khác. Bằng từ ‘tasmā’ (do đó), ngài xem xét lại chính ý nghĩa đã được nói với tư cách là nguyên nhân. ‘Taṃ’ (nó) là tín quyền. ‘Bằng cách quán xét bản chất của các pháp’ có nghĩa là bằng cách thẩm sát đúng như thật đối tượng đáng tin ấy theo sự phân chia duyên và quả của duyên v.v..., đối tượng mà tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do sự vận hành vượt trội của sự quyết đoán đối với các phẩm chất cao thượng v.v... của nó. Thật vậy, khi được nắm bắt theo cách như vậy, theo phương pháp định luật tự nhiên, về phương diện bản chất và phận sự, sự quyết đoán có rung động sẽ không xảy ra, do năng lực của sự nhận biết rõ ràng rằng “đây là bản chất của các pháp này,” hoạt động của tuệ trở nên vượt trội. Thật vậy, trong các pháp chủ đạo, cũng như khi tín mạnh thì tuệ yếu, cũng vậy khi tuệ mạnh thì tín yếu. Do đó, đã nói: “Nên làm cho nó (tín quyền) suy yếu bằng cách quán xét bản chất của các pháp.” Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo, attano vā paccayavisesato kiccuttariyena, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo. ‘Cũng vậy, bằng cách không tác ý’ có nghĩa là: bằng cách không tu tập theo cách thức mà khi tu tập theo cách thức đó, tín quyền của hành giả trở nên mạnh mẽ. Ở đây, tín quyền mạnh mẽ theo hai cách: hoặc do duyên đặc biệt của chính nó và phận sự vượt trội, hoặc do phận sự yếu kém của tinh tấn v.v... Trong đó, phương pháp làm suy yếu đã được chỉ ra trong trường hợp đầu tiên. Còn trong trường hợp thứ hai, cũng như khi tác ý, tín quyền đã trở nên mạnh mẽ do phận sự yếu kém của tinh tấn v.v..., cũng vậy, nên làm cho tín quyền suy yếu bằng cách không tác ý theo cách đó, hoặc bằng cách tác ý theo cách mang lại phận sự sắc bén cho tinh tấn v.v..., làm cho tín quyền có phận sự quân bình với chúng. Theo phương pháp này, nên hiểu phương pháp làm suy yếu cũng áp dụng cho các quyền còn lại. Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ visajjento attānaṃ dassetvā – Câu chuyện về trưởng lão Vakkali là: Vị tôn giả ấy do có tín giải, đã tạo phước báu thù thắng, chỉ chuyên tâm vào việc chiêm ngưỡng sắc thân của Bậc Đạo Sư mà sống, dù đã được Bậc Đạo Sư giáo huấn bằng những lời như: "Này Vakkali, ông được lợi ích gì với việc nhìn thấy cái thân hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người ấy thấy ta" (Tương Ưng Bộ 3.87) và được hướng dẫn vào đề mục thiền định, nhưng vị ấy không chuyên tâm vào đề mục ấy, bị (phiền não) xua đuổi, muốn gieo mình tự vẫn nên đã leo lên một vách núi. Bấy giờ, Bậc Đạo Sư vẫn trong tư thế đang ngồi, phóng hào quang thị hiện thân mình cho vị ấy thấy và – ‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) – “Tỳ khưu nhiều hân hoan, tịnh tín trong Phật giáo, có thể chứng đắc trạng thái tịch tịnh, là sự an lạc do các hành được lắng dịu.” (Pháp Cú 381) – Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya pana balavabhāvato [Pg.152] vipassanāvīthiṃ na otari. Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamataṃ paṭipādento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Nói kệ xong, Ngài phán: "Hãy đến đây, Vakkali". Vị ấy như được rưới bởi nước cam lồ ấy, trở nên hoan hỷ, vui mừng, đã thiết lập thiền minh sát. Tuy nhiên, do tín quyền quá mạnh, vị ấy đã không đi vào lộ trình minh sát. Đức Thế Tôn biết được điều đó, trong khi làm cho các quyền được quân bình, đã thanh lọc đề mục và ban cho. Vị ấy theo phương pháp được Bậc Đạo Sư ban cho, đã nỗ lực tu tập minh sát, theo tuần tự của các đạo đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, có lời nói rằng: "Câu chuyện về trưởng lão Vakkali là ví dụ ở đây". Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati, samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi sā samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti. (Cụm từ) Itarakiccabhedaṃ (sự khác biệt của các phận sự khác) có nghĩa là sự đặc biệt của các phận sự như an trú v.v... Trong cụm từ passaddhādi (khinh an v.v...), bởi từ ādi (v.v...), nên hiểu là bao gồm định giác chi và xả giác chi. (Cụm từ) Hāpetabbaṃ (nên làm cho giảm bớt) có nghĩa là: cũng như tín quyền mạnh mẽ được giảm bớt bằng cách quán xét tự tánh của các pháp, cũng vậy, tấn quyền quá mức được giảm bớt bằng cách tu tập khinh an v.v..., vì sự tu tập ấy thuộc về phe định. Thật vậy, sự tu tập ấy (khinh an v.v...), giống như sự tu tập tấn v.v... bảo vệ định quyền khỏi rơi vào sự biếng nhác, (sự tu tập khinh an v.v...) bảo vệ tấn quyền khỏi rơi vào sự trạo cử, chắc chắn làm cho (tấn quyền) giảm bớt. Do đó, có lời nói rằng: "nên làm cho giảm bớt bằng cách tu tập khinh an v.v...". Soṇattherassa vatthūti (mahāva. 243) sukumārassa soṇattherassa vatthu. So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Câu chuyện về trưởng lão Soṇa (Đại Phẩm 243) là câu chuyện về trưởng lão Soṇa có thân thể mềm mại. Vị tôn giả ấy sau khi nhận đề mục thiền định từ nơi Bậc Đạo Sư, trong khi trú tại rừng Sītavana, đã suy nghĩ rằng: "Thân ta quá mềm mại, không thể chứng đắc an lạc bằng sự an lạc được, phải làm cho thân mệt mỏi để thực hành sa-môn pháp", nên chỉ quyết tâm đứng và đi kinh hành. Trong khi nỗ lực tinh tấn, dù cho các mụn nước nổi lên ở lòng bàn chân, vị ấy vẫn xả bỏ cảm thọ, thực hành tinh tấn một cách kiên cố, nhưng do sự tinh tấn quá mức, đã không thể làm phát sinh pháp đặc biệt. Bậc Đạo Sư đi đến đó, giáo huấn bằng ví dụ cây đàn, chỉ dạy phương pháp phối hợp sự quân bình của tinh tấn, thanh lọc đề mục rồi đã đi đến núi Gijjhakūṭa. Vị trưởng lão cũng vậy, theo phương pháp được Bậc Đạo Sư ban cho, đã phối hợp sự quân bình của tinh tấn, nỗ lực tu tập minh sát và đã an trú trong A-la-hán quả. Do đó, có lời nói rằng: "nên trình bày câu chuyện về trưởng lão Soṇa". Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi. Ekassāti ekekassa. Sāmaññaniddesovāyaṃ daṭṭhabbo. Evaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paccekaṃ adhimattatāya pana hāpanavasena samataṃ dassetvā idāni tattha yesaṃ visesato asādhāraṇato, sādhāraṇato ca samatā icchitabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādi vuttaṃ. Etthāti etesu pañcasu indriyesu. Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ. Tathā samādhivīriyānaṃ[Pg.153]. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbameva, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjatīti, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjauddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. (Cụm từ) Sesesupi (trong các quyền còn lại) có nghĩa là trong niệm quyền, định quyền và tuệ quyền. (Cụm từ) Ekassa (của một) có nghĩa là của mỗi một. Đây nên được xem là sự chỉ dẫn chung. Như vậy, sau khi đã trình bày sự quân bình bằng cách làm giảm bớt sự quá mức của mỗi một trong năm quyền, bây giờ, để trình bày rằng trong số đó, sự quân bình của những quyền nào là điều mong muốn một cách đặc biệt, không chung và chung, cụm từ visesato pana (tuy nhiên, một cách đặc biệt) v.v... đã được nói. (Cụm từ) Ettha (ở đây) có nghĩa là trong năm quyền này. (Cụm từ) Samataṃ (sự quân bình) có nghĩa là trạng thái không hơn không kém lẫn nhau của tín và tuệ. Tương tự đối với định và tấn. Thật vậy, cũng như sự không vượt trội lẫn nhau về phận sự của tín và tuệ, vốn là những pháp mang gánh nặng riêng biệt, là điều đặc biệt mong muốn, vì rằng do sự mang gánh nặng quân bình của chúng mà sự an chỉ được thành tựu; cũng vậy, khi có sự đồng đều về phận sự của định và tấn, vốn thuộc phe biếng nhác và trạo cử, do sự hỗ trợ lẫn nhau, do các pháp tương ưng không rơi vào hai cực đoan, sự an chỉ được thành tựu một cách đúng đắn. ‘‘Balavasaddho hī’’tiādi nidassanavasena vuttaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so muddhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupaṭirūpakehi vañcito. Evaṃbhūto pana sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaviraho na atthāvaho anatthāvaho ca, evamidhāpi samādhivīriyānaṃ aññamaññaviraho na avikkhepāvaho vikkhepāvaho cāti veditabbaṃ. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Tadubhayanti taṃ saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samarasaṃ kātabbaṃ. Cụm từ Balavasaddho hi (người có tín mạnh) v.v... được nói theo cách nêu ví dụ. Ý nghĩa của nó là: người nào có tín mạnh nhưng trí tuệ không trong sáng, người đó có sự tịnh tín mù quáng, không phải là người có sự tịnh tín bất động (do trí tuệ). Thật vậy, người đó tịnh tín vào đối tượng không đáng tịnh tín, giống như các đệ tử của ngoại đạo. (Cụm từ) Kerāṭikapakkhanti (nghiêng về phía xảo trá) có nghĩa là đi theo phe xảo quyệt. Người vượt trội về trí tuệ nhưng thiếu tín, bị lừa dối bởi những lý do giả tạo, suy diễn những điều như "không cần từ bỏ vật đáng cho, chỉ cần tâm khởi lên là có phước báu bố thí". Hơn nữa, người như vậy, có tâm bị hủy hoại bởi sự suy luận khô khan, không chấp nhận lời của bậc hiền trí, không đi đến sự hiểu biết. Do đó, Ngài nói: "giống như căn bệnh phát sinh từ thuốc, trở nên không thể chữa trị". Cũng như ở đây, sự thiếu vắng lẫn nhau của tín và tuệ không mang lại lợi ích mà mang lại tai hại, cũng vậy, ở đây nên hiểu rằng sự thiếu vắng lẫn nhau của định và tấn không mang lại sự không tán loạn mà mang lại sự tán loạn. (Khi định mạnh hơn tấn) sự biếng nhác chế ngự, do đó không đạt đến an chỉ, đó là ý nghĩa. Trong câu "sự trạo cử chế ngự" cũng có cùng phương pháp này. (Cụm từ) Tadubhayaṃ (cả hai điều đó) có nghĩa là cặp đôi tín và tuệ ấy, và cặp đôi định và tấn ấy. (Cụm từ) Samaṃ kātabbaṃ (nên làm cho quân bình) có nghĩa là nên làm cho có phận sự đồng đều. Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya tesaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavī’’ti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattīti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena okappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhipadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ, samādhikammikassa samādhino adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti idhādhippetaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati, lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha – ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.1, 5). Samādhikammikassāti là của hành giả có công việc là chỉ tịnh. Evanti là khi như vậy, có nghĩa là khi tín của các pháp ấy có trạng thái mạnh mẽ. Saddahantoti là không suy nghĩ rằng: “Làm sao sự sanh khởi của thiền có thể có được chỉ bằng việc tác ý ‘đất, đất’?”, mà tin tưởng rằng: “Chắc chắn phương pháp đã được đức Chánh Đẳng Giác thuyết giảng sẽ thành tựu”, đang làm sanh khởi niềm tin. Okappentoti là tin chắc, lao vào bằng sức mạnh của sự quyết định, giống như đi vào trong đối tượng. Nhất tâm mạnh mẽ là thích hợp, vì thiền có định làm chủ đạo. Ubhinnanti là của cả hai, tức là của định và tuệ. Đối với hành giả có công việc là định, trạng thái vượt trội của định cũng được mong muốn, vì vậy ngài nói samatāyapīti, có nghĩa là cũng bởi trạng thái quân bình. Appanāti là an chỉ định được chủ trương ở đây. Thật vậy, ngài nói một cách hoài nghi rằng hotiyevāti (có thể có), còn an chỉ định siêu thế thì được mong muốn bởi chính sự quân bình của chúng. Như đã nói: “Vị ấy tu tập chỉ và quán song hành”. Yadi [Pg.154] visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatā icchitā, kathaṃ satīti āha ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhiye gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathāpīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhena samādhinā’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sā sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tena kāraṇena sabbattha icchitabbatthena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgaggahaṇena atthetabbā sabbatthiyā, sabbatthiyāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi. Nếu sự quân bình của tín và tuệ, và của định và tấn được mong muốn một cách đặc biệt, thì niệm thế nào? Về điều này, ngài nói: “Còn niệm thì mạnh mẽ ở mọi nơi là thích hợp”. Sabbatthāti là trong năm quyền thuộc về phe thụ động và phe trạo cử. Khi đề cập đến phe trạo cử, ngài nói saddhāvīriyapaññānaṃ. Nếu không thì hỷ cũng nên được kể vào. Thật vậy, chỉ được nói là “với định thuộc phe giải đãi”, chứ không nói “với khinh an, định, và xả”. Niệm ấy (được mong muốn ở mọi nơi). (Giống như) người được giao phó trong mọi công việc của vua là người làm mọi việc. Vì lý do đó, do ý nghĩa là được mong muốn ở mọi nơi, (Chú giải) đã nói. Được áp dụng ở mọi nơi nên là sabbatthikā, hoặc được cần đến bởi tất cả nhóm giác chi thuộc phe thụ động và trạo cử nên là sabbatthiyā; sabbatthiyā chính là sabbatthikā. Cittanti là tâm thiện. Vì đối với tâm ấy, niệm là nơi nương tựa, là nơi trú ẩn để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ. Do đó, ngài nói ārakkhapaccupaṭṭhānāti (có sự hộ trì làm hiện trạng) v.v... 63. Cittekaggatānimittassāti cittekaggatāya nimittassa, cittekaggatāsaṅkhātassa ca nimittassa. Cittassa hi samāhitākāraṃ sallakkhetvā samathanimittaṃ rakkhantoyeva kasiṇanimittaṃ rakkhati. Tasmā pathavīkasiṇādikassāti ādi-saddena na kevalaṃ paṭibhāganimittasseva, atha kho samathanimittassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tanti rakkhaṇakosallaṃ. Idha appanākosallakathāyaṃ ‘‘nimittakosalla’’nti adhippetaṃ, karaṇabhāvanākosallānaṃ pageva siddhattāti adhippāyo. 63. Cittekaggatānimittassāti là của tướng của sự nhất tâm, và của tướng được gọi là nhất tâm. Vì sau khi ghi nhận trạng thái định tĩnh của tâm, chính người hộ trì tướng chỉ tịnh mới hộ trì được tướng kasina. Do đó, trong câu pathavīkasiṇādikassa, bằng từ ādi (v.v...), không chỉ có quang tướng, mà còn phải được hiểu là bao gồm cả tướng chỉ tịnh. Điều đó là sự khéo léo trong việc hộ trì. Ở đây, trong chương nói về sự khéo léo trong an chỉ định, điều này được chủ trương là “sự khéo léo về tướng”, ý là vì sự khéo léo trong việc thực hành và tu tập đã được thành tựu từ trước. 64. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena pamodanasaṃvejanavipariyāye saṅgaṇhāti. Līnanti saṅkucitaṃ kosajjapakkhapatitaṃ. Cittanti bhāvanācittaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāvetīti ettha ‘‘tayo’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā pana te bhāvetabbā, taṃ sayameva vakkhati. 64. Trong câu Atisithilavīriyatādīhīti, bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả sự trái ngược với hoan hỷ và chấn động. Līnanti là co rút, rơi vào phe giải đãi. Cittanti là tâm tu tập. Ở đây, trong câu Dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāvetīti (tu tập trạch pháp giác chi v.v...), nên đem từ tayo (ba) đến và liên kết. Còn việc chúng nên được tu tập như thế nào, chính ngài sẽ nói về điều đó. Parittanti appakaṃ. Ujjāletukāmoti padīpetukāmo. Udakavātaṃ dadeyyāti udakamissaṃ vātaṃ upaneyya. Akāloti nakālo, ayuttakālo vā. Satiādidhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā bujjhati etāyāti katvā, taṃsamaṅgino vā bujjhatīti bodhino yogino aṅganti bojjhaṅgo, pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo[Pg.155]. Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhiyeva sambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa. Samādhisambojjhaṅgādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – samādhissa tāva padatthalakkhaṇāni heṭṭhā āgatāneva. Upapattito ikkhatīti upekkhā. Sā panāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva idha bojjhaṅgupekkhā veditabbā. Dusamuṭṭhāpayanti samuṭṭhāpetuṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo dhammavicayo, paññāti attho. Vīrassa bhāvo, kammaṃ vā, vidhinā vā īretabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, ussāho. Pīṇeti kāyaṃ, cittaṃ ca santappetīti pīti. Parittanti là một ít. Ujjāletukāmoti là muốn làm cho cháy sáng. Udakavātaṃ dadeyyāti là nên đem lại gió có lẫn nước. Akāloti là không phải thời, hoặc là thời không thích hợp. Bojjhaṅgo (giác chi) là vì giác ngộ bởi sự giác ngộ được gọi là sự hợp nhất của các pháp như niệm v.v..., hoặc là chi phần (aṅga) của hành giả (yogino) người giác ngộ (bodhino), người giác ngộ bởi sự hợp nhất ấy. Giác chi được tán thán, hay tốt đẹp là sambojjhaṅgo (chánh giác chi). Khinh an có đặc tính làm lắng dịu sự nóng nảy của thân và tâm chính là chánh giác chi, (nên gọi là) khinh an chánh giác chi (passaddhisambojjhaṅgo); tassa passaddhisambojjhaṅgassa là của khinh an chánh giác chi ấy. Trong định chánh giác chi v.v... cũng theo phương pháp này. Đây là điểm đặc biệt: trước hết, nghĩa và đặc tính của định đã được trình bày ở dưới. Upekkhā (xả) là vì nhìn một cách thích hợp. Về mặt ý nghĩa, chính xả trung bình ấy nên được hiểu là xả giác chi ở đây. Dusamuṭṭhāpayanti là không thể làm cho sanh khởi, làm cho phát sanh. Sự thẩm sát các pháp, hay trong các pháp là dhammavicayo (trạch pháp), có nghĩa là tuệ. Vīriyaṃ (tấn) là trạng thái, hay hành động của người dũng mãnh, hoặc được thúc đẩy, được tiến hành theo phương pháp; (nghĩa là) sự nỗ lực. Pīti (hỷ) là vì làm cho thân và tâm được vui thích, thỏa mãn. Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakaṃ, attano attanoti attho. Āhāravasenāti paccayavasena. Bhāvanāti uppādanā, vaḍḍhanā ca. Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā. Ye kusalā, te anavajjā. Akusalā hīnā, itare paṇītā. Kusalāpi vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, itare paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā, sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā, sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkehi sappaṭibhāgā. Tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhā ca sukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya sappaṭibhāgāti. Anuppannassāti anibbattassa. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannassāti nibbattassa. Bhiyyobhāvāyāti punappunabhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya. Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakaṃ, có nghĩa là của chính mình. Āhāravasenāti là do sức mạnh của duyên. Bhāvanāti là sự làm cho sanh khởi và sự làm cho tăng trưởng. Kusalākusalāti: là thiện (kusalā) do ý nghĩa là sanh từ sự khéo léo; là bất thiện (akusalā) do đối nghịch với điều đó. Những pháp nào là bất thiện, chúng có tội lỗi. Những pháp nào là thiện, chúng không có tội lỗi. Các pháp bất thiện là hạ liệt, các pháp kia là cao thượng. Hoặc các pháp thiện được khởi sự với dục v.v... hạ liệt thì cũng là hạ liệt, các pháp kia là cao thượng. Kaṇhāti là các pháp đen, làm cho tâm không trong sáng; sukkāti là các pháp trắng, làm cho tâm trong sáng. Hoặc là đen do nhân là dòng dõi đen, là trắng do nhân là dòng dõi trắng. Chính chúng là những pháp có phần tương đồng. Vì các pháp đen có phần tương đồng với các pháp trắng do sự đối nghịch trực tiếp. Cũng vậy, các pháp trắng cũng (có phần tương đồng) với các pháp kia. Hoặc là, các pháp đen, các pháp trắng, và các pháp có phần tương đồng (gọi là) kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Anuppannassāti là của pháp chưa phát sanh. Uppādāyāti là vì mục đích làm cho sanh khởi. Uppannassāti là của pháp đã phát sanh. Bhiyyobhāvāyāti là để được sanh khởi lặp đi lặp lại. Vepullāyāti là vì mục đích có trạng thái rộng lớn. Bhāvanāyāti là để tăng trưởng. Pāripūriyāti là vì mục đích làm cho viên mãn. Tatthāti ‘‘atthi bhikkhave’’tiādinā dassitapāṭhe. Sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasenāti ekajjhaṃ katvā gahaṇe anavajjasukhavipākādikassa visuṃ visuṃ pana phusanādikassa sabhāvalakkhaṇassa, aniccādikassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanavasena. Pavattamanasikāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvalakkhaṇādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppannajavanacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto. Tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikāva. Ruppanalakkhaṇādikampi [Pg.156] idha sāmaññalakkhaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kusalakiriyāya ādiārambhavasena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya ‘‘dhātū’’ti vuttanti āha ‘‘ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccatī’’ti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha ‘‘kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’nti. Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti. Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhāniyā, pītisambojjhaṅgassa ṭhāniyā pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā. Ṭhātabbo vā ṭhāniyo, pītisambojjhaṅgo ṭhāniyo etesūti pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā, aparāparaṃ vattamānā pītisambojjhaṅgasampayuttā dhammā. Yasmā pana tesu pītiyeva pītisambojjhaṅgassa visesakāraṇaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘pītiyā eva etaṃ nāma’’nti. Uppādakamanasikāroti yathā manasi karoto anuppanno pītisambojjhaṅgo uppajjati, uppanno ca vaḍḍhati, tathā pavattamanasikāro. Ở đây, trong đoạn văn được trình bày bắt đầu bằng ‘atthi bhikkhave’ (này các tỳ khưu, có). Do năng lực thấu triệt tự tướng và cộng tướng: khi gom chung lại để nắm bắt, (là sự thấu triệt) quả dị thục an lạc không có tội lỗi v.v...; còn khi nắm bắt riêng biệt, là do năng lực thấu triệt tự tướng là sự xúc chạm v.v... và cộng tướng là vô thường v.v... Tác ý khởi lên: là tâm tốc hành sanh khởi do năng lực liễu tri đúng như thật về các tự tướng v.v... của từng pháp thiện v.v... Do vì là tác ý không sai lệch nên được gọi là ‘như lý tác ý’. Do sự hướng tâm ấy, tâm khai môn cũng có cùng xu hướng. Cần phải hiểu rằng đặc tính biến hoại v.v... ở đây cũng được bao gồm bởi cộng tướng. Do năng lực của sự tinh tấn khởi lên như là sự bắt đầu trong việc làm điều thiện, vì có tự tánh nâng đỡ nên được gọi là ‘giới’, ngài đã nói: ‘khởi giới được gọi là sơ cần’. Tinh tấn đã được tu tập, khi đạt đến sức mạnh, sẽ phá tan đối nghịch, nên ngài nói: ‘do đã thoát khỏi sự biếng nhác nên mạnh hơn thế’. Có khả năng phá tan các pháp đối nghịch ở mức độ cao và cao hơn nữa, đạt đến trạng thái sắc bén và sắc bén hơn nữa, nên được nói: ‘do tuần tự vượt qua các cấp độ nên mạnh hơn thế nữa’. Nó đứng vững, nó diễn tiến ở đây, nên là xứ; xứ của hỷ giác chi là xứ của hỷ giác chi. Hoặc, cái cần được thiết lập là xứ; hỷ giác chi là cái cần được thiết lập trong những pháp này, nên là xứ của hỷ giác chi, tức là các pháp tương ưng với hỷ giác chi diễn tiến liên tục. Tuy nhiên, vì trong số đó, chính hỷ là nhân đặc biệt của hỷ giác chi, do đó được nói: ‘đây chính là tên gọi của hỷ’. Tác ý làm sanh khởi: là tác ý khởi lên theo cách mà khi một người tác ý, hỷ giác chi chưa sanh sẽ sanh khởi, và đã sanh thì được tăng trưởng. Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Pañcapi hi nikāye uggahetvā ācariye pariyupāsitvā tassa tassa atthaṃ paripucchantassa, te vā saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’’ti pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjatīti. Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā saṅkhepato, vitthārato ca pakāsitā eva. Tattha pana samādhisaṃvattaniyabhāvena āgatā, idha paññāsaṃvattaniyabhāvena. Yadaggena hi samādhisaṃvattanikā, tadaggena paññāsaṃvattanikā samādhissa ñāṇapaccupaṭṭhānato. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; 5.1071) vuttaṃ. Duppaññapuggalaparivajjanā nāma duppaññānaṃ mandabuddhīnaṃ bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasunakhasadisānaṃ momūhapuggalānaṃ dūrato pariccajanā. Paññavantapuggalasevanā nāma paññāya katādhikārānaṃ saccapaṭiccasamuppādādīsu kusalānaṃ ariyānaṃ, vipassanākammikānaṃ vā mahāpaññānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇāti gambhīrañāṇehi caritabbānaṃ khandhāyatanadhātādīnaṃ, saccapaccayākārādidīpanānaṃ vā suññatāpaṭisaṃyuttānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā. Tadadhimuttatāti paññādhimuttatā, paññāya ninnapoṇapabbhāratāti attho. Sự ham thích hỏi han: là trạng thái trở thành người hỏi sau khi đã nghiên cứu thấu đáo. Thật vậy, trạch pháp giác chi sanh khởi đối với người đã học thuộc năm bộ Nikāya, đã hầu cận các vị thầy rồi hỏi han ý nghĩa của từng bộ ấy; hoặc đối với người đã nghiên cứu thấu đáo chúng cùng với Chú giải, rồi hỏi về từng điểm khúc mắc ở trong đó rằng: ‘Bạch ngài, điều này là thế nào, ý nghĩa của nó là gì?’. Việc làm cho các vật trong và ngoài được trong sạch, việc làm cho các căn được quân bình đã được trình bày một cách tóm tắt và chi tiết. Tuy nhiên, ở đó chúng được đề cập với tính cách làm cho định sanh khởi, còn ở đây là với tính cách làm cho tuệ sanh khởi. Thật vậy, ở mức độ nào chúng làm cho định sanh khởi, thì ở mức độ ấy chúng làm cho tuệ sanh khởi, vì định có trí tuệ là sự hiện khởi. Đã được nói rằng: ‘Người có tâm định tĩnh, biết rõ đúng như thật’. Tránh xa người thiểu trí: là xa lánh những người thiểu trí, trí tuệ chậm lụt, những người si mê lầm lẫn, giống như con quạ đánh rơi cơm, con chó đánh rơi miếng thịt. Thân cận người có trí tuệ: là thỉnh thoảng tìm đến các bậc Thánh có trí tuệ, đã có tích lũy Ba-la-mật, thiện xảo trong các pháp như Tứ đế, Thập nhị nhân duyên v.v...; hoặc những vị có trí tuệ lớn, đang hành thiền minh sát. Quán xét cảnh giới của trí tuệ thâm sâu: là quán xét các pháp như uẩn, xứ, giới v.v... là cảnh giới hành hoạt của những bậc có trí tuệ thâm sâu; hoặc quán xét các bài kinh liên quan đến tánh không, trình bày về Tứ đế, duyên khởi v.v... Sự hướng tâm về đó: là sự hướng tâm về trí tuệ, nghĩa là có tâm xuôi dòng, hướng về, nghiêng về trí tuệ. Apāyādīti [Pg.157] ādi-saddena jātiādiṃ atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakañca dukkhaṃ saṅgaṇhāti. Vīriyāyattassa lokiyalokuttaravisesassa adhigamo eva ānisaṃso, tassa dassanasīlatā vīriyāyatta…pe… dassitā. Sapubbabhāgo nibbānagāmimaggo gamanavīthi gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadāti katvā. Dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatāti paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalakārabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā. Itarathāti āmisapūjāya. Kusītapuggalaparivajjanatāti alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato pariccajanā. Āraddhavīriyapuggalasevanatāti ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā (vibha. 519; a. ni. 3.16) bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā. Sammappadhānapaccavekkhaṇatāti catubbidhasammappadhānānubhāvassa paccavekkhaṇatā. Tadadhimuttatāti tasmiṃ vīriyasambojjhaṅge adhimutti sabbiriyāpathesu ninnapoṇapabbhāratā. Ettha ca thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhimuttatā paṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyādibhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā. Khổ ở cõi dữ v.v...: bằng từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm cả khổ sanh v.v..., khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong quá khứ, khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong tương lai, và khổ có gốc rễ từ việc tìm kiếm vật thực trong hiện tại. Quả báu chính là sự chứng đắc pháp đặc biệt thuộc thế gian và siêu thế gian phụ thuộc vào tinh tấn; sự thường xuyên thấy rõ quả báu ấy được trình bày (trong câu) ‘vīriyāyatta…pe…’. Con đường đưa đến Niết-bàn cùng với giai đoạn chuẩn bị là con đường đi, là lộ trình cần phải đi, cần phải thực hành. Sự tôn trọng vật thực bằng cách làm cho các thí chủ có được quả báu lớn lao: là sự đáp lễ vật thực khất thực bằng cách làm cho sự cúng dường của các thí chủ dâng cúng vật dụng trở thành có quả báu lớn lao thông qua sự thực hành chân chánh của bản thân. Cách khác: là bằng sự cúng dường vật chất. Tránh xa người biếng nhác: là xa lánh những người lười biếng, những người thậm chí không biết đến cả tên gọi của sự tu tập, những người chỉ lo rèn luyện thân thể, ăn uống thỏa thích rồi buông mình theo lạc thú nằm nghỉ v.v..., những người nói chuyện vô ích. Thân cận người có tinh tấn: là thỉnh thoảng tìm đến những người có tinh tấn đã được khơi dậy, có sự nỗ lực kiên cố do năng lực bắt đầu tu tập bằng cách ‘ban ngày đi kinh hành, ngồi thiền’ v.v... Quán xét về Chánh cần: là sự quán xét oai lực của Tứ chánh cần. Sự hướng tâm về đó: là sự hướng tâm về tinh tấn giác chi ấy, là sự xuôi dòng, hướng về, nghiêng về trong tất cả các oai nghi. Và ở đây, cần phải hiểu rằng sự loại trừ hôn trầm thụy miên, sự tránh xa người biếng nhác, sự thân cận người có tinh tấn, và sự hướng tâm về đó là những yếu tố làm sanh khởi tinh tấn giác chi do năng lực mang lại nhân duyên để phá tan các pháp đối nghịch; còn sự quán xét về sự nguy hiểm của cõi dữ v.v... là do năng lực khích lệ. Buddhādīsu pasādasinehābhāvena thusakharahadayā lūkhapuggalā, tabbipariyāyena siniddhapuggalā veditabbā. Buddhādīnaṃ guṇaparidīpanā sampasādanīyasuttādayo (dī. ni. 3.141 ādayo) pasādanīyasuttantā. Imehi ākārehīti yathāvuttehi kusalādīnaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivijjhanādiākārehi ceva paripucchakatādiākārehi ca. Ete dhammeti ete kusalādīsu yonisomanasikārādike ceva dhammatthaññutādike ca. Hạng người khô khan là những người có tâm thô cứng như trấu do không có sự quyến luyến bằng niềm tịnh tín nơi các bậc như đức Phật, v.v.; ngược lại với điều đó, nên hiểu là hạng người nhu nhuyến. Những bài kinh làm phát sinh niềm tịnh tín là những bài kinh như kinh Sampasādanīya, v.v., làm sáng tỏ các đức hạnh của các bậc như đức Phật, v.v. (Cụm từ) "bằng những phương diện này" có nghĩa là bằng những phương diện đã được nói đến, tức là cả bằng những phương diện như thấu triệt các tướng trạng tự tánh và tướng trạng chung của các pháp thiện, v.v., và bằng những phương diện như việc chất vấn, v.v. (Cụm từ) "những pháp này" có nghĩa là những pháp này, tức là cả những pháp như là như lý tác ý, v.v. trong các pháp thiện, v.v., và những pháp như là sự biết rõ pháp và nghĩa, v.v. 65. Accāraddhavīriyatādīhīti ativiya paggahitavīriyatādīhi. Ādi-saddena saṃvejanapamodanādiṃ saṅgaṇhāti. Uddhatanti samādhiādīnaṃ mandatāya avūpasantaṃ. Duvūpasamayanti vūpasametuṃ samādhātuṃ asakkuṇeyyaṃ. 65. (Cụm từ) "do tinh tấn quá mức, v.v." có nghĩa là do tinh tấn được đề cao quá mức, v.v. Bằng từ "ādi" (v.v.), bao gồm cả việc làm cho chấn động, làm cho hoan hỷ, v.v. (Từ) "trạo cử" có nghĩa là không được an tịnh do sự yếu kém của định, v.v. (Từ) "khó an tịnh" có nghĩa là không thể làm cho an tịnh, không thể làm cho định tĩnh. Taṃ [Pg.158] ākāraṃ sallakkhetvāti yenākārena assa yogino passaddhi samādhi upekkhāti ime passaddhiādayo dhammā pubbe yathārahaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle uppannapubbā, taṃ cittataṃsampayuttadhammānaṃ passaddhākāraṃ, samāhitākāraṃ, ajjhupekkhitākārañca upalakkhetvā upadhāretvā. Tīsupi padesūti ‘‘atthi, bhikkhave, kāyappassaddhī’’tiādinā āgatesu tīsupi vākyesu, tehi vā pakāsitesu tīsu dhammakoṭṭhāsesu. Yathāsamāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno samatho eva samathanimittanti āha ‘‘samathanimittanti ca samathassevetamadhivacana’’nti. Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto. Ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo, samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha ‘‘avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti adhivacana’’nti. (Cụm từ) "sau khi ghi nhận phương diện ấy" có nghĩa là: sau khi nhận biết, sau khi ghi nhớ phương diện an tịnh, phương diện định tĩnh, và phương diện xả của tâm và các pháp tương ưng tâm ấy, là phương diện mà nhờ đó những pháp này là khinh an, định, và xả, tức là các pháp bắt đầu bằng khinh an, trước đây đã từng sanh khởi tùy theo trường hợp vào lúc này lúc khác đối với vị hành giả này. (Cụm từ) "trong cả ba trường hợp" có nghĩa là trong cả ba câu được đề cập đến bằng câu "này các Tỳ khưu, có thân khinh an", v.v., hoặc trong ba phần pháp được chỉ ra bởi những câu ấy. Ngài nói "chỉ tịnh tướng là chính sự chỉ tịnh được nắm bắt sau khi ghi nhận phương diện định tĩnh" qua câu "và (từ) 'chỉ tịnh tướng' chính là tên gọi khác của sự chỉ tịnh". Do sự lang thang trong các đối tượng khác nhau, pháp này có nhiều phần khác nhau, vì vậy gọi là 'byagga', tức là phóng dật. Thật vậy, pháp ấy được nói là có phận sự không an trú và có sự biểu hiện là dao động. Do là đối nghịch với 'byagga' (phóng dật) vì có trạng thái nhất tâm, nên gọi là 'abyagga', tức là định. (Cụm từ) "chính nó là tướng" nên được nói như trước. Do đó, ngài nói: "và do có nghĩa là không phóng dật, (từ) 'bất động tướng' là tên gọi khác của chính pháp ấy". Sarīrāvatthaṃ ñatvā mattaso paribhutto paṇītāhāro kāyalahutādīnaṃ samuṭṭhāpanena passaddhiyā paccayo hoti, tathā utusappāyaṃ, iriyāpathasappāyañca sevitaṃ, payogo ca kāyiko pavattitoti āha ‘‘paṇītabhojanasevanatā’’tiādi. Payogasamatādīnaṃ abhāvena sadarathakāyacittā puggalā sāraddhapuggalā. Vuttavipariyāyena passaddhakāyā puggalā veditabbā. Vật thực hảo hạng được thọ dụng một cách có chừng mực sau khi biết tình trạng của cơ thể, bằng cách làm phát sinh sự nhẹ nhàng của thân, v.v., là duyên cho sự khinh an. Tương tự, thời tiết thích hợp và oai nghi thích hợp được thực hành, và sự nỗ lực thuộc về thân được tiến hành (một cách có chừng mực cũng là duyên cho sự khinh an). Vì vậy, ngài nói (cụm từ) "việc dùng vật thực hảo hạng", v.v. Do không có sự quân bình trong nỗ lực, v.v., những người có thân và tâm phiền muộn là hạng người căng thẳng. Ngược lại với điều đã nói, nên hiểu là hạng người có thân khinh an. Nirassādassāti bhāvanassādarahitassa. Bhāvanā hi vīthipaṭipannā pubbenāparaṃ visesavatī pavattamānā cittassa assādaṃ upasamasukhaṃ āvahati, tadabhāvato nirassādaṃ cittaṃ hoti. Saddhāsaṃvegavasenāti saddhāvasena, saṃvegavasena ca. Sampahaṃsanatāti sammadeva pahaṃsanatā saṃvejanapubbakapasāduppādanena bhāvanā cittassa tosanā. Sammāpavattassāti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca samaṃ, savisesañca pavattiyā sammadeva pavattassa bhāvanācittassa. Ajjhupekkhanatāti paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatā. Jhānavimokkhapaccavekkhaṇatāti paṭhamādīni jhānāni paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatādinā teyeva vimokkhā tesaṃ ‘‘evaṃ bhāvanā, evaṃ samāpajjanā, evaṃ adhiṭṭhānaṃ, evaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkileso, evaṃ vodāna’’nti pati pati avekkhaṇā. (Cụm từ) "của (tâm) vô vị" có nghĩa là của (tâm) không có sự hứng thú trong việc tu tập. Vì sự tu tập khi đã đi vào lộ trình, đang diễn tiến một cách đặc biệt từ trước đến sau, mang lại sự hứng thú, sự an lạc của tĩnh lặng cho tâm; do không có điều đó, tâm trở nên vô vị. (Cụm từ) "do năng lực của tín và chấn động" có nghĩa là do năng lực của tín và do năng lực của chấn động. (Từ) "sự làm cho phấn khởi" chính là sự làm cho phấn khởi, là sự làm cho tâm tu tập được hài lòng bằng cách làm phát sinh sự trong sáng đi trước bởi sự chấn động. (Cụm từ) "của (tâm) đang diễn tiến đúng đắn" có nghĩa là của tâm tu tập đang diễn tiến đúng đắn do không có hôn trầm và trạo cử, và do đi vào lộ trình của chỉ tịnh, do diễn tiến một cách quân bình và đặc biệt. (Từ) "sự xả" có nghĩa là sự không bận tâm trong việc sách tấn, chế ngự, và làm cho phấn khởi. (Từ) "sự quán xét thiền và giải thoát" có nghĩa là: các thiền bắt đầu từ sơ thiền, do được giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch, v.v., chính chúng là các giải thoát; (và sự quán xét thiền và giải thoát) là sự quán xét nhiều lần đối với chúng rằng: "sự tu tập là như thế này, sự nhập thiền là như thế này, sự quyết định là như thế này, sự xuất thiền là như thế này, sự ô nhiễm là như thế này, sự trong sạch là như thế này". Sattamajjhattatāti [Pg.159] sattesu piyaṭṭhāniyesupi gahaṭṭhapabbajitesu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Saṅkhāramajjhattatāti ajjhattikesu cakkhādīsu, bāhiresu pattacīvarādīsu majjhattākāro ajjhupekkhanā. Sattasaṅkhārānaṃ mamāyanaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ. Imehākārehīti imehi yathāvuttehi kāyacittānaṃ passaddhākārasallakkhaṇādiākārehi ceva sappāyāhārasevanādiākārehi ca. Ete dhammeti ete passaddhiādidhamme. (Từ) "sự trung lập đối với chúng sanh" có nghĩa là thái độ trung lập, sự xả đối với các chúng sanh là tại gia và xuất gia, ngay cả những người ở vị trí đáng yêu mến. (Từ) "sự trung lập đối với các pháp hữu vi" có nghĩa là thái độ trung lập, sự xả đối với các pháp nội tại như mắt, v.v., và đối với các pháp ngoại tại như bát, y, v.v. Sự xem chúng sanh và các pháp hữu vi là của ta là sự quyến luyến chúng sanh và các pháp hữu vi. (Cụm từ) "bằng những phương diện này" có nghĩa là bằng những phương diện này đã được nói đến, tức là cả bằng những phương diện như ghi nhận phương diện an tịnh của thân và tâm, v.v., và bằng những phương diện như việc dùng vật thực thích hợp, v.v. (Cụm từ) "những pháp này" có nghĩa là những pháp này bắt đầu bằng khinh an. 66. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānasīlāni alobhādosappadhānāni, evaṃ bhāvanā amohappadhānā visesato appanāvahā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanācittassa anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Yadā ca bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti sammadeva avīthipaṭipattiyā, tadā upasamasukhassa alābhena cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘paññāpayogamandatāyā’’tiādi. Nanti cittaṃ. Jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte, anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu vuttanti daṭṭhabbaṃ. 66. (Cụm từ) "do sự vận dụng trí tuệ yếu kém" có nghĩa là do sự tác nghiệp của trí tuệ không có năng lực. Vì như bố thí và trì giới có vô tham và vô sân là chính, cũng vậy, sự tu tập có vô si là chính, đặc biệt mang lại an chỉ định. Trong đó, khi trí tuệ không có năng lực, khi ấy sự tu tập không làm phát sinh sự hứng thú cho tâm tu tập, giống như vật thực không được sửa soạn không làm phát sinh sự hứng thú cho một người; do đó, tâm ấy trở nên vô vị. Và khi sự tu tập không mang lại sự đặc biệt từ trước đến sau do không đi vào đúng lộ trình, khi ấy do không đạt được sự an lạc của tĩnh lặng, tâm trở nên vô vị. Nhắm đến cả hai điều đó, ngài nói (cụm từ) "do sự vận dụng trí tuệ yếu kém", v.v. Vì sanh, già, bệnh, chết xảy ra tương ứng trong cõi lành và cõi dữ, nên cần hiểu khổ ở cõi dữ là khác với những điều đó, có nguyên nhân từ năm loại trói buộc, v.v., đói khát, v.v., và sự hãm hại lẫn nhau, v.v. Vì tất cả những điều này được xem là thuộc về kiếp sống hiện tại của các chúng sanh ấy, nên những khổ có gốc rễ từ vòng luân hồi trong thời quá khứ và vị lai được xem xét riêng. Còn những chúng sanh nào sống nhờ vào vật thực, và trong số đó, những chúng sanh sống nhờ vào kết quả của sự nỗ lực, cái khổ trong việc mưu sinh không chung với những người khác của họ được gọi là đối tượng chấn động thứ tám, nên hiểu như vậy. Assāti cittassa. Alīnantiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ. Uddhaccapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ. Paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ. Pubbenāparaṃ savisesaṃ tato eva ārammaṇe samappavattaṃ, samathavīthipaṭipannañca. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatāya hi ārammaṇe samappavattaṃ anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ. Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Assā có nghĩa là của tâm. Trong các câu bắt đầu bằng alīnaṃ, (tâm) không co rút là do các pháp thuộc phe giải đãi không quá mức. (Tâm) không phóng dật là do các pháp thuộc phe trạo cử không quá mức. (Tâm) không có vị ngọt là do sự thành tựu của việc vận dụng trí tuệ và do sự chứng đắc an tịnh lạc. Tâm sau đặc biệt hơn tâm trước, chính vì vậy mà nó diễn tiến quân bình trong đối tượng và đi trên lộ trình của chỉ tịnh. Trong đó, do không co rút nên không cần nỗ lực trong việc sách tấn, do không phóng dật nên không cần nỗ lực trong việc chế ngự, do không có vị ngọt nên không cần nỗ lực trong việc làm cho hoan hỷ. Quả vậy, do không co rút và không phóng dật nên (tâm) diễn tiến quân bình trong đối tượng; do không có vị ngọt nên (tâm) đi trên lộ trình của chỉ tịnh. Hoặc nên hiểu rằng: do diễn tiến quân bình nên (tâm) không co rút, không phóng dật; do đi trên lộ trình của chỉ tịnh nên (tâm) không có vị ngọt. Nekkhammapaṭipadanti jhānapaṭipattiṃ. Samādhiadhimuttatāti samādhinibbattane jhānādhigame yuttappayuttatā. Sā pana yasmā samādhiṃ garuṃ katvā tattha ninnapoṇapabbhārabhāvena [Pg.160] pavattiyā hoti, tasmā ‘‘samādhigarū’’tiādi vuttaṃ. Nekkhammapaṭipadanti có nghĩa là sự thực hành thiền. Samādhiadhimuttatā là sự nỗ lực không ngừng trong việc làm phát sinh định, trong việc chứng đắc thiền. Lại nữa, vì rằng sự hướng tâm ấy diễn tiến với trạng thái nghiêng, xuôi, hướng về định do xem trọng định, do đó đã được nói là "xem trọng định" v.v... 67. Paṭiladdhe nimittasmiṃ evaṃ hi sampādayato appanākosallaṃ imaṃ appanā sampavattatīti sambandho. Sāti appanā. Hitvā hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā ṭhānametaṃ na vijjati, tasmā cittappavattiākāraṃ bhāvanācittassa līnuddhatādivasena pavattiākāraṃ sallakkhayaṃ upadhārento. Samataṃ vīriyasseva vīriyassa samādhinā samarasataṃyeva yojayetha. Kathaṃ pana yojayethāti āha ‘‘īsakampī’’tiādi. Tattha layanti līnabhāvaṃ, saṅkocanti attho. Yantanti gacchantaṃ, paggaṇhetheva samabhāvāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘accāraddhaṃ nisedhetvā samameva pavattaye’’ti. Kathaṃ pana samameva pavattayeti āha ‘‘reṇumhī’’tiādi. Yathāti reṇuādīsu yathā madhukarādīnaṃ pavatti upamābhāvena aṭṭhakathāyaṃ sammavaṇṇitā, evaṃ līnuddhatabhāvehi mocayitvā vīriyasamatāyojanena nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādaye paṭibhāganimittābhimukhaṃ bhāvanācittaṃ sampādeyyāti attho. 67. Nên liên kết như vầy: "Quả vậy, đối với người đang thành tựu sự thiện xảo về an chỉ này khi đã đắc được tướng, thì an chỉ sẽ diễn tiến tốt đẹp". Sā là an chỉ. Trong câu hitvā hi, từ hi có nghĩa là nguyên nhân. Vì lý do này không tồn tại, do đó, vị ấy đang ghi nhận, đang xem xét cách thức diễn tiến của tâm, tức là cách thức diễn tiến của tâm hành thiền do trạng thái co rút, phóng dật v.v... Samataṃ vīriyasseva có nghĩa là nên kết hợp tinh tấn với định để có cùng một tác dụng. Nhưng nên kết hợp như thế nào? Vì vậy, Ngài nói bắt đầu bằng īsakampi. Trong đó, layaṃ có nghĩa là trạng thái co rút, sự thụ động. Yantaṃ có nghĩa là đang đi đến; ý nghĩa là chỉ nên sách tấn để đạt đến trạng thái quân bình. Do đó, Ngài nói: "ngăn chặn sự quá tinh tấn, hãy làm cho nó diễn tiến một cách quân bình". Nhưng làm thế nào để nó diễn tiến một cách quân bình? Vì vậy, Ngài nói bắt đầu bằng reṇumhi. Yathā có nghĩa là: cũng như sự hoạt động của ong v.v... trong phấn hoa v.v... đã được giải thích rõ trong Chú giải như một ví dụ, cũng vậy, sau khi giải thoát khỏi các trạng thái co rút và phóng dật, bằng cách áp dụng sự quân bình của tinh tấn, nên hướng tâm đến tướng; có nghĩa là nên làm cho tâm hành thiền thành tựu việc hướng đến tợ tướng. Nimittābhimukhapaṭipādanavaṇṇanā Giải thích về việc hướng đến tướng. 68. Tatrāti tasmiṃ ‘‘reṇumhī’’tiādinā vuttagāthādvaye. Atthadīpanā upamūpameyyatthavibhāvanā. Achekoti akusalo. Pakkhandoti dhāvituṃ āraddho. Vikasanakkhaṇeyeva sarasaṃ kusumaparāgaṃ hoti, pacchā vātādīhi paripatati, virasaṃ vā hoti. Tasmā nivattane reṇu khīyatīti āha ‘‘khīṇe reṇumhi sampāpuṇātī’’ti. Puppharāsinti rukkhasākhāsu nissitaṃ pupphasañcayaṃ. 68. Tatra có nghĩa là trong hai bài kệ đã được nói, bắt đầu bằng reṇumhi. (Đây là) sự làm sáng tỏ ý nghĩa, sự phân tích ý nghĩa của ví dụ và đối tượng được ví dụ. Acheko có nghĩa là không thiện xảo. Pakkando có nghĩa là đã bắt đầu lao tới. Chỉ trong khoảnh khắc hoa nở, phấn hoa mới có vị ngọt, sau đó do gió v.v... nó rơi rụng hoặc trở nên không có vị. Do đó, khi quay trở lại, phấn hoa đã hết; vì vậy, Ngài nói: "khi phấn hoa đã hết, nó mới đến". Puppharāsiṃ có nghĩa là một đống hoa ở trên cành cây. Sallakattaantevāsikesūti sallakattaācariyassa antevāsikesu. Udakathālagateti udakathāliyaṃ ṭhapite. Satthakammanti sirāvedhanādisatthakammaṃ. Phusitumpi uppalapattanti sambandho. Samenāti purimakā viya garuṃ, mandañca payogaṃ akatvā samappamāṇena payogena. Tatthāti uppalapatte. Pariyodātasippoti suvisuddhasippo nipphannasippo. Sallakattaantevāsikesu có nghĩa là trong số các đệ tử của vị thầy phẫu thuật. Udakathālagate có nghĩa là được đặt trong một cái bát nước. Satthakammaṃ có nghĩa là việc phẫu thuật như rạch tĩnh mạch v.v... Nên liên kết với uppalapattaṃ (lá sen) và phusitumpi (ngay cả việc chạm vào). Samena có nghĩa là với sự nỗ lực vừa phải, không nỗ lực quá mạnh hay quá yếu như những người trước. Tattha có nghĩa là trên lá sen. Pariyodātasippo có nghĩa là có tay nghề trong sạch, có tay nghề hoàn hảo. Makkaṭakasuttanti [Pg.161] lūtasuttaṃ. Niyāmako nāvāsārathī. Laṅkāranti kilañjādimayaṃ nāvākaṭasārakaṃ. Telena achaḍḍento nāḷiṃ pūretīti sarāvādigatena telena achaḍḍento sukhumacchiddakaṃ telanāḷiṃ pūreti. Evamevāti yathā te ādito vuttamadhukarasallakattaantevāsisuttākaḍḍhakaniyāmakatelapūrakā vegena payogaṃ karonti, evameva yo bhikkhu ‘‘sīghaṃ appanaṃ pāpuṇissāmī’’ti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, yo majjhe vuttamadhukarādayo viya vīriyaṃ na karoti, ime dvepi vīriyasamatābhāvena appanaṃ pāpuṇituṃ na sakkonti. Yo pana avasāne vuttamadhukarādayo viya samappayogo, ayaṃ appanaṃ pāpuṇituṃ sakkoti vīriyasamatāyogatoti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘eko bhikkhū’’tiādi. Līnaṃ bhāvanācittanti adhippāyo. Makkaṭakasuttaṃ có nghĩa là sợi tơ nhện. Niyāmako là người điều khiển thuyền. Laṅkāraṃ là tấm buồm của thuyền làm bằng chiếu v.v... "Đổ đầy ống mà không làm đổ dầu" có nghĩa là đổ đầy ống dầu có lỗ nhỏ bằng dầu trong bát nhỏ v.v... mà không làm đổ. Evameva có nghĩa là: cũng như lúc đầu, con ong, đệ tử của thầy phẫu thuật, người kéo sợi tơ, người lái tàu, người đổ dầu đã được đề cập, nỗ lực một cách nhanh chóng, cũng vậy, vị tỳ khưu nào nỗ lực một cách mãnh liệt với ý nghĩ "ta sẽ nhanh chóng đạt đến an chỉ"; và vị nào ở giữa không nỗ lực, giống như con ong v.v... đã được đề cập; cả hai vị này đều không thể đạt đến an chỉ do không có sự quân bình của tinh tấn. Còn vị nào lúc cuối có sự nỗ lực quân bình, giống như con ong v.v... đã được đề cập, vị này có thể đạt đến an chỉ do có sự quân bình của tinh tấn. Nên hiểu sự so sánh ví dụ như vậy. Do đó đã được nói, bắt đầu bằng eko bhikkhu. Ý muốn nói là tâm hành thiền bị co rút. Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā Giải thích về luận đề Sơ thiền. 69. Evanti vuttappakārena. Vīriyasamatāyojanavasena vīthipaṭipannaṃ bhāvanāmānasaṃ paṭibhāganimitteyeva ṭhapanavasena nimittābhimukhaṃ paṭipādayato assa yogino. Ijjhissatīti samijjhissati, uppajjissatīti attho. Anuyogavasenāti bhāvanāvasena. Sesānīti sesāni tīṇi, cattāri vā. Pakaticittehīti pākatikehi kāmāvacaracittehi. Balava…pe… cittekaggatāni bhāvanābalena paṭutarasabhāvappattiyā. Parikammattāti paṭisaṅkhārakattā. Yadi āsannattā upacāratā, gotrabhuno eva upacārasamaññā siyāti āha ‘‘samīpacārittā vā’’ti. Anaccāsannopi hi nātidūrapavattī samīpacārī nāma hoti. Appanaṃ upecca carantīti upacārāni. Ito pubbe parikammānanti nānāvajjanavīthiyaṃ parikammānaṃ. Etthāti etesu parikammupacārānulomasaññitesu. Sabbantimanti tatiyaṃ, catutthaṃ vā. Parittagottābhibhavanatoti parittassa gottassa abhibhavanato. Gaṃtāyatīti hi gottaṃ, ‘‘paritta’’nti pavattamānaṃ abhidhānaṃ, buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti parittagottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na pavattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena. Tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo. Bhāvanatoti uppādanato. 69. Evanti (Như vậy) là theo cách đã được nói. Đối với vị hành giả ấy (assa yogino), người làm cho phát sanh (paṭipādayato) tâm hành thiền (bhāvanāmānasaṃ) đã đi vào lộ trình (vīthipaṭipannaṃ) hướng đến tướng (nimittābhimukhaṃ) do năng lực của việc đặt để (ṭhapanavasena) chỉ trong tợ tướng (paṭibhāganimitteyeva) do năng lực của việc phối hợp sự quân bình tinh tấn (vīriyasamatāyojanavasena). Ijjhissati (sẽ thành tựu) có nghĩa là sẽ thành tựu (samijjhissati), sẽ phát sanh (uppajjissati). Anuyogavasena (do năng lực của sự thực hành) là do năng lực của sự tu tập (bhāvanāvasena). Sesāni (những cái còn lại) là ba hoặc bốn cái còn lại (sesāni tīṇi, cattāri vā). Pakaticittehi (bởi những tâm bình thường) là bởi những tâm dục giới bình thường (pākatikehi kāmāvacaracittehi). Balava…pe… cittekaggatāni (có tầm... nhất tâm mạnh mẽ hơn) là do đạt đến trạng thái sắc bén hơn (paṭutarasabhāvappattiyā) nhờ năng lực của sự tu tập (bhāvanābalena). Parikammattā (do là chuẩn bị) là do có tính chất chuẩn bị trước (paṭisaṅkhārakattā). Nếu cận hành là do sự gần gũi, thì chỉ có gotrabhu mới có tên gọi là cận hành, vì vậy ngài nói ‘‘samīpacārittā vā’’ (hoặc do đi gần). Thật vậy, pháp nào khởi lên không quá xa, dù không quá gần, cũng được gọi là đi gần (samīpacārī). Chúng đi đến gần an chỉ (appanaṃ upecca caranti), nên được gọi là cận hành (upacārāni). Ito pubbe parikammānaṃ (trước đây, các parikamma) là các parikamma trong lộ trình có các āvajjana khác nhau (nānāvajjanavīthiyaṃ parikammānaṃ). Ettha (ở đây) là trong các tốc hành tâm được gọi là chuẩn bị, cận hành, và thuận thứ (etesu parikammupacārānulomasaññitesu). Sabbantimaṃ (cái cuối cùng nhất) là cái thứ ba hoặc thứ tư (tatiyaṃ, catutthaṃ vā). Parittagottābhibhavanato (do áp đảo dòng dõi dục giới) là do áp đảo dòng dõi dục giới (parittassa gottassa abhibhavanato). Thật vậy, nó bảo vệ dòng dõi (gaṃtāyati), nên gọi là gotta. Nó bảo vệ danh xưng (abhidhānaṃ) và trí tuệ (buddhiñca) đang diễn tiến là ‘‘dục giới’’ (parittanti pavattamānaṃ) bằng cách có đối tượng chắc chắn (ekaṃsikavisayatāya), nên gọi là parittagottaṃ. Thật vậy, như trí tuệ (buddhi) không thể khởi lên nếu không có đối tượng làm cảnh (ārammaṇabhūtena atthena vinā na pavattati), cũng vậy, danh xưng (abhidhānaṃ) không thể khởi lên nếu không có đối tượng được biểu thị (abhidheyyabhūtena). Do đó, nó (so) được nói là bảo vệ (tāyati rakkhati) chúng (tāni). Nên hiểu rằng nó (taṃ pana) là đặc tính riêng (āveṇikarūpaṃ) của các pháp dục giới (kāmāvacaradhammānaṃ), là đối tượng của ái dục (kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ), khác biệt với các pháp đại hành và siêu thế (mahaggatānuttaravidhuraṃ). Trong dòng dõi đại hành (mahaggatagottepi) cũng nên hiểu ý nghĩa (attho veditabbo) theo phương pháp này (iminā nayena). Bhāvanato (do tu tập) là do làm cho phát sanh (uppādanato). Avisesena [Pg.162] sabbesaṃ sabbā samaññāti paṭhamanayo gahitaggahaṇaṃ hotīti āha ‘‘aggahitaggahaṇenā’’tiādi. Nānāvajjanaparikammameva parikammanti adhippāyena ‘‘paṭhamaṃ vā upacāra’’ntiādi vuttaṃ. Catutthaṃ appanācittaṃ, pañcamaṃ vā appanācittaṃ pubbe vuttanayena sace catutthaṃ gotrabhu hotīti attho. Pañcamaṃ vāti vā-saddo aniyame. Svāyaṃ aniyamo iminā kāraṇenāti dassetuṃ ‘‘tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasenā’’ti vuttaṃ. Tattha khippābhiññassa catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. Kasmā pana catutthaṃ, pañcamaṃ vā appeti, na tato paranti āha ‘‘tato paraṃ javanaṃ patatī’’ti. Tato pañcamato paraṃ chaṭṭhaṃ, sattamañca javanaṃ patantaṃ viya hoti parikkhīṇajavattāti adhippāyo. Phương pháp đầu tiên, rằng một cách không phân biệt, tất cả tên gọi (đều áp dụng) cho tất cả các tốc hành tâm, trở thành việc nắm bắt cái đã được nắm bắt, vì vậy ngài nói ‘‘aggahitaggahaṇenā’’tiādi (bằng cách nắm bắt cái chưa được nắm bắt, v.v...). Với ý định rằng chỉ có parikamma có các āvajjana khác nhau mới là parikamma, câu ‘‘paṭhamaṃ vā upacāra’’ntiādi (hoặc cái đầu tiên là cận hành, v.v...) đã được nói. Cái thứ tư là tâm an chỉ, hoặc cái thứ năm là tâm an chỉ, có nghĩa là nếu cái thứ tư là gotrabhu theo phương pháp đã nói trước đây. Trong câu Pañcamaṃ vā (hoặc cái thứ năm), từ vā có nghĩa là không xác định. Để chỉ ra rằng sự không xác định này là do nguyên nhân này, câu ‘‘tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasenā’’ti (và điều đó là do trường hợp của người chứng đắc nhanh và người chứng đắc chậm) đã được nói. Trong hai trường hợp đó, đối với người chứng đắc nhanh, cái thứ tư nhập định; đối với người chứng đắc chậm, cái thứ năm. Tại sao cái thứ tư hoặc thứ năm nhập định, mà không phải cái sau đó? Vì vậy, ngài nói ‘‘tato paraṃ javanaṃ patatī’’ti (tốc hành tâm sau đó rơi rụng). Ý định là: sau cái thứ năm, tốc hành tâm thứ sáu và thứ bảy giống như đang rơi rụng vì tốc lực đã cạn kiệt (parikkhīṇajavattā). Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamajavanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ pana balavabhāvato dutiyaṃ, tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhaṃ, sattamampi appetīti therassa adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotī’’ti. Tanti therassa vacanaṃ. Suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā vuttaṃ ‘‘attanomatimatta’’nti. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā. Catutthapañcamesuyevātiādi vuttassevatthassa yuttidassanamukhena nigamanatthaṃ vuttaṃ. Tattha yadi chaṭṭhasattamaṃ javanaṃ patitaṃ nāma hoti parikkhīṇajavattā, kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā, ānantariyā ca hotīti? Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balappattiyā. Kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. Kiriyāvatthā hi ārambhamajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha ca pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ. Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattāti ca vadanti. Tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ. Tathā hi ‘‘yathā hi puriso’’tiādi vuttaṃ. Ý của vị trưởng lão là: Giống như tốc hành tâm thứ nhất, vì yếu ớt do không có sự thuần thục (aladdhāsevanaṃ), không thể sanh khởi gotrabhu, nhưng tốc hành tâm thứ hai hoặc thứ ba, do có sự thuần thục (laddhāsevanaṃ) và mạnh mẽ, có thể sanh khởi gotrabhu, cũng vậy, do có sự thuần thục và mạnh mẽ, cái thứ sáu và thứ bảy cũng nhập định. Do đó, ngài nói ‘‘tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotī’’ti (vì vậy, an chỉ cũng xảy ra ở cái thứ sáu và thứ bảy). Đó (taṃ) là lời của vị trưởng lão. Do không được hỗ trợ bởi Kinh, Tùy Kinh, và các học thuyết của các vị thầy, nên được gọi là ‘‘attanomatimatta’’nti (chỉ là ý kiến cá nhân). Câu kinh ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti (các pháp thiện trước trước...) không phải là lý do, vì việc có được duyên thuần thục không phải là yếu tố quyết định (anekantikattā) cho sự mạnh mẽ. Thật vậy, tư tâm thứ nhất, dù không có sự thuần thục, vẫn có thể cho quả trong hiện tại (diṭṭhadhammavedanīyā), còn tư tâm thứ hai cho đến tư tâm thứ sáu, do có sự thuần thục, lại cho quả trong đời sau (aparāpariyavedanīyā). Câu Catutthapañcamesuyevātiādi (chỉ ở cái thứ tư và thứ năm, v.v...) được nói để kết luận, bằng cách trình bày lý lẽ, cho ý nghĩa đã được nói. Ở đây, nếu tốc hành tâm thứ sáu và thứ bảy được gọi là đã rơi rụng vì tốc lực đã cạn kiệt, thì làm sao tư tâm của tốc hành tâm thứ bảy có thể cho quả trong đời sau (upapajjavedanīyā) và là vô gián nghiệp (ānantariyā)? Sự khác biệt này không phải do đạt được sức mạnh nhờ duyên thuần thục. Vậy thì do đâu? Do sự đặc biệt của giai đoạn hành động (kiriyāvatthāvisesato). Thật vậy, giai đoạn hành động có ba loại: khởi đầu, giữa, và kết thúc. Trong đó, nên hiểu rằng tính chất cho quả trong đời sau v.v... là do tư tâm hoàn tất (sanniṭṭhāpakacetanābhāvena) trong giai đoạn kết thúc (pariyosānāvatthāya), chứ không phải do sức mạnh. Các vị khác cũng nói rằng: do nó được tạo tác như vậy bởi tính chất là duyên vô gián cho dòng tương tục quả, vốn là duyên vô gián cho sự tái sanh. Do đó, không thể ngăn cản được việc tốc lực cạn kiệt của cái thứ sáu và thứ bảy do chúng hướng đến sự rơi rụng (papātābhimukhatāya). Thật vậy, câu ‘‘yathā hi puriso’’tiādi (giống như một người đàn ông...) đã được nói. Sā [Pg.163] ca pana appanā. Addhānaparicchedoti kālaparicchedo. So panettha sattasu ṭhānesu katthaci aparimāṇacittakkhaṇatāya, katthaci atiittarakhaṇatāya natthīti vutto. Na hettha sampuṇṇajavanavīthi addhā labbhati. Tenevāha ‘‘ettha maggānantaraphala’’ntiādi. Sesaṭṭhānesūti paṭhamappanā, lokiyābhiññā, maggakkhaṇo, nirodhā vuṭṭhahantassa phalakkhaṇoti etesu catūsu ṭhānesu. Và an chỉ đó (sā ca pana appanā). Addhānaparicchedo (sự phân định thời gian) là sự phân định về thời gian (kālaparicchedo). Nó (so) được nói là không có (natthīti vutto) ở bảy nơi này (ettha sattasu ṭhānesu), ở một số nơi vì có sát-na tâm vô hạn (aparimāṇacittakkhaṇatāya), ở một số nơi vì có sát-na quá ngắn (atiittarakhaṇatāya). Ở đây, không có được khoảng thời gian của một lộ trình tốc hành tâm đầy đủ (na hettha sampuṇṇajavanavīthi addhā labbhati). Do đó, ngài nói ‘‘ettha maggānantaraphala’’ntiādi (ở đây, quả ngay sau đạo, v.v...). Sesaṭṭhānesu (ở những nơi còn lại) là ở bốn nơi này: an chỉ đầu tiên, thắng trí thế gian, sát-na đạo, và sát-na quả của người xuất khỏi diệt tận định. Ettāvatāti ettakena bhāvanākkamena esa yogāvacaro paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ viharatā ca anena tadeva paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti sambandho. Ettāvatā (cho đến chừng ấy) là với trình tự tu tập chừng ấy (ettakena bhāvanākkamena), vị hành giả này (esa yogāvacaro), sau khi đạt đến sơ thiền (paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja), an trú (viharati). Và bởi vị hành giả này, người đang an trú như vậy (evaṃ viharatā ca anena), chính sơ thiền đó (tadeva paṭhamaṃ jhānaṃ), có đề mục là biến xứ đất (pathavīkasiṇaṃ), đã được chứng đắc (adhigataṃ hoti). Nên được liên kết như vậy (iti sambandho). 70. Tatthāti tasmiṃ jhānapāṭhe. Viviccitvāti visuṃ hutvā. Tenāha ‘‘vinā hutvā apakkamitvā’’ti, pajahanavasena apasakkitvāti attho. Vivicceva kāmehīti ettha ‘‘viviccā’’ti iminā vivecanaṃ jhānakkhaṇe kāmānaṃ abhāvamattaṃ vuttaṃ. ‘‘Viviccevā’’ti pana iminā ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena tappaṭipakkhatā jhānassa, kāmavivekassa ca jhānādhigamūpāyatā dassitā hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādiṃ vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Andhakāre sati padīpobhāso viyā’’ti etena yathā padīpobhāsābhāvena rattiyaṃ andhakārābhibhavo, evaṃ jhānābhāvena sattasantatiyaṃ kāmābhibhavoti dasseti. 70. Tatthāti (có nghĩa là) tasmiṃ jhānapāṭhe (trong đoạn kinh về thiền). Viviccitvāti (có nghĩa là) visuṃ hutvā (đã trở nên riêng biệt). Do đó, ngài đã nói: ‘‘vinā hutvā apakkamitvā’’ti (đã trở nên không có, đã lánh xa), nghĩa là apasakkitvā (đã lui ra) pajahanavasena (do bởi sự từ bỏ). Trong câu vivicceva kāmehīti, bằng từ ‘‘viviccā’’ti này, sự ly (vivecanaṃ), tức là chỉ sự vắng mặt (abhāvamattaṃ) của các dục (kāmānaṃ) trong khoảnh khắc thiền (jhānakkhaṇe) đã được nói đến. Còn bằng từ ‘‘viviccevā’’ti này, do sự chỉ rõ rằng các dục chắc chắn phải được ly (ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena), nên tính chất đối nghịch của thiền đối với chúng (tappaṭipakkhatā jhānassa), và sự ly dục (kāmavivekassa) là phương tiện để chứng đắc thiền (jhānādhigamūpāyatā) đã được trình bày (dassitā hoti). Để trình bày ý nghĩa này (imamatthaṃ dassetuṃ), sau khi đã nói ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādiṃ (sơ thiền, v.v...), để làm cho chính ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn (tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ), câu ‘‘katha’’ntiādi (như thế nào, v.v...) đã được nói đến. Bằng câu ‘‘andhakāre sati padīpobhāso viyā’’ti này, ngài trình bày rằng (dasseti) cũng như (yathā) do không có ánh sáng của ngọn đèn (padīpobhāsābhāvena) vào ban đêm (rattiyaṃ) nên có sự xâm chiếm của bóng tối (andhakārābhibhavo), cũng vậy (evaṃ) do không có thiền (jhānābhāvena) nên có sự xâm chiếm của các dục (kāmābhibhavo) trong dòng tương tục của chúng sanh (sattasantatiyaṃ). Etanti pubbapadeyeva avadhāraṇavacanaṃ. Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘kāmehi evā’’ti avadhāraṇassa akatattā. Nissaranti niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā, tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānaṃ tannissaraṇaṃ, tato. Kathaṃ pana samāne vikkhambhane kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ, na byāpādādīnanti codanaṃ yuttito, āgamato ca sodhetuṃ ‘‘kāmadhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmadhātusamatikkamanatoti sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato. Tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha. Kāmarāgapaṭipakkhatoti vakkhamānavibhāgassa kilesakāmassa paccatthikabhāvato. Tena yathā mettā byāpādassa, karuṇā vihiṃsāya, evamidaṃ jhānaṃ kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtanti dasseti. Evamattano pavattiyā, vipākappavattiyā ca kāmarāgato, kāmadhātuto [Pg.164] ca vinivattasabhāvattā idaṃ jhānaṃ visesato kāmānameva nissaraṇaṃ. Svāyamattho pāṭhagato evāti āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Kāmañcetamatthaṃ dīpetuṃ purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ, uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva tathā atthasambhavatoti dassetuṃ ‘‘uttarapadepī’’tiādi vuttaṃ. Itoti kāmacchandato. Esa niyamo. Sādhāraṇavacanenāti avisesavacanena. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭipassaddhinissaraṇavivekā tadaṅgavivekādayo. Cittakāyaupadhivivekā cittavivekādayo. Tayo eva idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā samucchedavivekādīnaṃ asambhavato. Etanti (có nghĩa là) lời xác định (avadhāraṇavacanaṃ) chỉ ở từ trước (pubbapadeyeva). Tuy nhiên, không nên hiểu như vậy (na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ) vì sự xác định ‘‘kāmehi evā’’ti (chỉ từ các dục) đã không được thực hiện (avadhāraṇassa akatattā). Nissaranti niggacchanti (chúng thoát ra, chúng ra khỏi) etena (bởi cái này), vā (hoặc) ettha (trong cái này), nên gọi là nissaraṇaṃ (sự thoát ly). Những gì ra khỏi (ke niggacchanti)? Các dục (kāmā). Sự thoát ly khỏi các dục ấy (tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ), sự từ bỏ (pahānaṃ), đó là sự thoát ly của chúng (tannissaraṇaṃ). Do đó (tato). Nhưng tại sao (kathaṃ pana) trong khi sự trấn áp là như nhau (samāne vikkhambhane), đây lại chỉ là sự thoát ly khỏi các dục (kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ), mà không phải là (sự thoát ly) khỏi sân hận, v.v... (na byāpādādīnaṃ)? Để làm sáng tỏ (sodhetuṃ) câu chất vấn này (codanaṃ) bằng lý lẽ (yuttito) và bằng thánh điển (āgamato), câu ‘‘kāmadhātū’’tiādi (dục giới, v.v...) đã được nói đến. Trong đó, kāmadhātusamatikkamanatoti (do sự vượt qua dục giới) là do không có con đường thực hành để vượt qua toàn bộ cõi dục (sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato). Bằng điều đó, ngài nói về sự thiếu liễu tri về dục của thiền này (tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha). Kāmarāgapaṭipakkhatoti (do là đối nghịch với tham dục) là do là kẻ thù (paccatthikabhāvato) của phiền não dục (kilesakāmassa) sẽ được phân tích sau đây (vakkhamānavibhāgassa). Bằng điều đó, ngài trình bày rằng (tena ... dasseti) cũng như (yathā) tâm từ (mettā) đối nghịch với sân hận (byāpādassa), tâm bi (karuṇā) đối nghịch với sự hãm hại (vihiṃsāya), cũng vậy (evaṃ) thiền này (idaṃ jhānaṃ) là đối nghịch trực tiếp với tham dục (kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtaṃ). Như vậy, do bản chất quay lưng lại (vinivattasabhāvattā) với tham dục (kāmarāgato) và dục giới (kāmadhātuto) trong sự vận hành của chính nó (attano pavattiyā) và trong sự vận hành của quả dị thục (vipākappavattiyā), thiền này (idaṃ jhānaṃ) một cách đặc biệt (visesato) chính là sự thoát ly khỏi các dục (kāmānameva nissaraṇaṃ). Ý nghĩa này đã có trong chính đoạn kinh (svāyamattho pāṭhagato eva), vì vậy ngài nói ‘‘yathāhā’’tiādi (như đã nói, v.v...). Mặc dù để làm sáng tỏ ý nghĩa này (kāmañcetamatthaṃ dīpetuṃ), sự xác định đã được lấy ở từ trước (purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ), nhưng nó cũng nên được lấy ở từ sau (uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva) vì ý nghĩa cũng có thể có như vậy (tathā atthasambhavato), để trình bày điều này, câu ‘‘uttarapadepī’’tiādi (cũng ở từ sau, v.v...) đã được nói đến. Itoti (có nghĩa là) từ dục tham (kāmacchandato). Đây là quy tắc (esa niyamo). Sādhāraṇavacanenāti (bằng lời nói chung) có nghĩa là bằng lời nói không phân biệt (avisesavacanena). Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭipassaddhinissaraṇavivekā (các sự ly do chi phần, do trấn áp, do đoạn tuyệt, do khinh an, do thoát ly) là tadaṅgavivekādayo (sự ly do chi phần, v.v...). Cittakāyaupadhivivekā (sự ly khỏi các chấp thủ là thân và tâm) là cittavivekādayo (sự ly tâm, v.v...). Chỉ có ba loại (tayo eva) nên được hiểu ở đây trong cuộc thảo luận về thiền (idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā) vì sự không thể có của sự ly do đoạn tuyệt, v.v... (samucchedavivekādīnaṃ asambhavato). Niddeseti mahāniddese (mahāni. 1, 7). Tattha hi ‘‘uddānato dve kāmā – vatthukāmā kilesakāmā cā’’ti uddisitvā ‘‘tattha katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā…pe… manāpiyā phoṭṭhabbā’’tiādinā vatthukāmā niddiṭṭhā. Te pana kāmīyantīti kāmāti veditabbā. Tatthevāti niddese eva. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge (vibha. 564). Patthanākārena pavatto dubbalo lobho chandanaṭṭhena chando, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, tatopi balavataro bahalarāgo chandarāgo. Nimittānubyañjanāni saṅkappeti etenāti saṅkappo, tathāpavatto lobho, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, saṅkappanavaseneva pavatto tatopi balavataro saṅkapparāgoti. Svāyaṃ pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākāravasena, avatthābhedavasena ca veditabbo yathā ‘‘vaccho dammo balībaddo’’ti. Ime kilesakāmā. Kāmentīti kāmā, kāmenti etehīti vā. Niddeseti (có nghĩa là) trong bộ Đại Trình bày (mahāniddese). Vì ở đó (tattha hi), sau khi đã nêu lên (uddisitvā) rằng: ‘‘uddānato dve kāmā – vatthukāmā kilesakāmā cā’’ti (tóm lại, có hai loại dục: vật dục và phiền não dục), các vật dục đã được trình bày chi tiết (vatthukāmā niddiṭṭhā) bằng câu ‘‘tattha katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā…pe… manāpiyā phoṭṭhabbā’’tiādinā (trong đó, thế nào là vật dục? Các sắc khả ái... cho đến... các xúc khả ái). Và chúng (te pana) được ham muốn (kāmīyanti), nên được gọi là dục (kāmā), cần phải hiểu như vậy (veditabbā). Tatthevāti (có nghĩa là) trong chính bộ Trình bày (niddese eva). Vibhaṅgeti (có nghĩa là) trong bộ Phân tích Thiền (jhānavibhaṅge). Tham (lobho) yếu (dubbalo) khởi lên dưới hình thức mong cầu (patthanākārena pavatto) được gọi là dục (chando) theo nghĩa là muốn (chandanaṭṭhena); tham mạnh hơn thế (tato balavā) được gọi là ái (rāgo) theo nghĩa là nhiễm trước (rañjanaṭṭhena); ái đậm đặc (bahalarāgo) còn mạnh hơn thế nữa (tatopi balavataro) được gọi là dục ái (chandarāgo). Người ta tư duy (saṅkappeti) về các tướng và các tùy tướng (nimittānubyañjanāni) bằng cái này (etena), nên nó được gọi là tầm (saṅkappo), đó là tham (lobho) khởi lên như vậy (tathāpavatto); tham mạnh hơn thế (tato balavā) được gọi là ái (rāgo) theo nghĩa là nhiễm trước (rañjanaṭṭhena); tham khởi lên chỉ do sức mạnh của tư duy (saṅkappanavaseneva pavatto) mà còn mạnh hơn thế nữa (tatopi balavataro) được gọi là ái do tư duy (saṅkapparāgo). Sự phân biệt này (svāyaṃ pabhedo) của cùng một tâm tham (ekasseva lobhassa) cần được hiểu (vattabbo) theo cách thức khởi lên (pavattiākāravasena) và theo sự khác biệt về giai đoạn (avatthābhedavasena), cũng như (yathā) các từ ‘‘vaccho dammo balībaddo’’ti (bê con, bò tơ, bò đực). Đây là các phiền não dục (ime kilesakāmā). Chúng ham muốn (kāmenti), nên gọi là dục (kāmā); hoặc (vā) người ta ham muốn (kāmenti) bởi chúng (etehi). Evañhi satīti evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati. Vatthukāmehipīti ‘‘vatthukāmehi viviccevā’’tipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmehi vivekassa dutiyapadena vuttattā. Tenāti vatthukāmavivekena. Kāyaviveko vutto hoti puttadārādipariggahavivekadīpanato. Purimenāti kāyavivekena. Etthāti ‘‘vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehī’’ti etasmiṃ padadvaye, ito vā niddhārite vivekadvaye. Akusala-saddena yadipi [Pg.165] kilesakāmā, sabbākusalāpi vā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Dutiyenāti ca cittavivekenāti attho. Etesanti yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ saṃkilesavatthuppahānaṃ. Lolabhāvo nāma tattha tattha rūpādīsu taṇhuppādo, tassa hetu vatthukāmā eva veditabbā. Bālabhāvo avijjā, duccintitacintitādi vā, tassa ayonisomanasikāro, sabbepi vā akusalā dhammā hetu. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhapayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena, vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena ca ajjhāsayavisodhanaṃ āsayaposanaṃ. Kāmesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Evañhi satīti (có nghĩa là) khi có sự bao gồm cả hai loại dục như vậy (evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati). Vatthukāmehipīti (có nghĩa là) ý nghĩa ‘‘vatthukāmehi viviccevā’’tipi (ly cả các vật dục) cũng thích hợp (yujjati). Như vậy (evaṃ), từ pi (cũng) có ý nghĩa bao gồm một ý nghĩa thích hợp khác (yujjamānatthantarasamuccayattho), chứ không có ý nghĩa bao gồm các phiền não dục (na kilesakāmasamuccayattho). Tại sao (kasmā)? Vì trong ý nghĩa này (imasmiṃ atthe), sự ly khỏi các phiền não dục (kilesakāmehi vivekassa) đã được nói đến bằng cụm từ thứ hai (dutiyapadena vuttattā). Tenāti (bằng điều đó) có nghĩa là bằng sự ly vật dục (vatthukāmavivekena). Thân ly (kāyaviveko) được nói đến (vutto hoti) do sự chỉ rõ sự ly khỏi việc sở hữu vợ con, v.v... (puttadārādipariggahavivekadīpanato). Purimenāti (bằng điều trước) có nghĩa là bằng thân ly (kāyavivekena). Etthāti (ở đây) có nghĩa là trong cặp cụm từ này (etasmiṃ padadvaye): ‘‘vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehī’’ti (ly dục, ly các pháp bất thiện), hoặc (vā) trong hai loại ly (vivekadvaye) được rút ra từ đây (ito niddhārite). Mặc dù (yadipi) bằng từ akusala (bất thiện), các phiền não dục (kilesakāmā) hoặc (vā) tất cả các pháp bất thiện (sabbākusalāpi) được đề cập đến (gahitā), nhưng trong mọi trường hợp (sabbathā pana), sự ly khỏi các phiền não dục (kilesakāmehi viveko) đã được nói đến (vutto), vì vậy ngài nói: ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti (do lời nói về sự ly khỏi các phiền não dục bằng cụm từ thứ hai). Và dutiyenāti (bằng điều thứ hai) có nghĩa là bằng tâm ly (cittavivekenāti attho). Etesanti (của những điều này) là của hai cụm từ đã được nói đến (yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ); và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định (niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ). Sự từ bỏ đối tượng của các phiền não như tham ái, v.v... (taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ) là sự từ bỏ đối tượng của phiền não (saṃkilesavatthuppahānaṃ). Trạng thái lăng xăng (lolabhāvo nāma) là sự khởi lên của tham ái (taṇhuppādo) đối với các sắc, v.v... ở nơi này nơi kia (tattha tattha rūpādīsu); nguyên nhân của nó (tassa hetu) cần được hiểu chính là các vật dục (vatthukāmā eva veditabbā). Trạng thái ngu si (bālabhāvo) là vô minh (avijjā), hoặc (vā) là sự suy nghĩ những điều không tốt, v.v... (duccintitacintitādi); nguyên nhân của nó (tassa hetu) là sự không như lý tác ý (ayonisomanasikāro), hoặc (vā) là tất cả các pháp bất thiện (sabbepi akusalā dhammā). Hành động không trong sạch như sát sanh, v.v... (pāṇātipātādiasuddhapayogo) cũng là nguyên nhân để đạt được các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇādhigamahetupi hoti), do đó, bằng sự ly khỏi chúng (tabbivekena), sự trong sạch của hành động (payogasuddhi) được làm rõ (vibhāvitā). Sự thanh lọc nội tâm (ajjhāsayavisodhanaṃ), sự nuôi dưỡng ý hướng (āsayaposanaṃ) là do sự gột rửa phiền não tham ái (taṇhāsaṃkilesasodhanena) và do sự phát triển duyên trợ cho sự giải thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena). Kāmesūti là vị trí cách trong ý nghĩa chỉ định (niddhāraṇe bhummaṃ). Anekabhedoti kāmāsavakāmarāgasaṃyojanādivasena, rūpataṇhādivasena ca anekappabhedo. Kāmacchandoyevāti kāmasabhāvoyeva chando, na kattukamyatāchando, nāpi kusalacchandoti adhippāyo. Jhānapaṭipakkhatoti jhānassa paṭipakkhabhāvato taṃhetu tannimittaṃ visuṃ vutto. Akusalabhāvasāmaññena aggahetvā visuṃ sarūpena gahito. Yadi kilesakāmova purimapade vutto, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘anekabhedato’’tiādi. “Anekabhedoti” (có nhiều sự khác biệt) là có nhiều loại do năng lực của lậu hoặc dục, kiết sử dục tham, v.v., và do năng lực của ái sắc, v.v. “Kāmacchandoyevāti” (chính là dục tham) có nghĩa là: chính là ý muốn có bản chất dục, không phải là ý muốn làm, cũng không phải là ý muốn thiện. “Jhānapaṭipakkhatoti” (là đối nghịch với thiền) là do là trạng thái đối nghịch của thiền, do nguyên nhân đó, do dấu hiệu đó, nên được nói riêng. (Nó) không được nắm giữ theo cách chung chung là trạng thái bất thiện, mà được nắm giữ riêng theo tự tánh của nó. Nếu chỉ có phiền não dục được nói ở từ trước, tại sao lại là số nhiều? (Để trả lời,) Ngài đã nói “anekabhedato” (có nhiều sự khác biệt), v.v. Aññesampi diṭṭhimānaahirikānottappādīnaṃ, taṃsahitaphassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijhānaṅgāni, tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanato tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni tesaṃ pavattinivāraṇato. Samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujuvipaccanīkabhāvato, nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānato ca. Pīti byāpādassa paṭipakkhā pāmojjena samānayogakkhemattā. Vitakko thinamiddhassa paṭipakkho yoniso saṅkappanavasena savipphārapavattito. Sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa paṭipakkhaṃ vūpasantasītalasabhāvattā. Vicāro vicikicchāya paṭipakkho ārammaṇe anumajjanavasena paññāpaṭirūpasabhāvattā. Mahākaccānattherena desitaṃ piṭakānaṃ saṃvaṇṇanā peṭakaṃ, tasmiṃ peṭake. Cũng của các pháp khác như tà kiến, ngã mạn, vô tàm, vô quý, v.v., và của xúc, v.v. đi kèm với chúng. Các thiền chi sẽ được nói ở trên là các thiền chi ở trên; việc nói về các triền cái đối nghịch với chúng là để chỉ ra trạng thái đối nghịch của các thiền chi đó đối với các pháp đối nghịch của chính chúng. Quả vậy, các triền cái là đối nghịch của các thiền chi, vì chúng ngăn cản sự sanh khởi của các thiền chi đó. Định là đối nghịch của dục tham, vì là trạng thái đối nghịch trực tiếp với sự mong cầu ái dục, và vì nó thiết lập vững chắc tâm vốn đang lang thang, bị quyến rũ bởi nhiều đối tượng khác nhau. Hỷ là đối nghịch của sân, vì có sự an ổn tương tự như sự hân hoan. Tầm là đối nghịch của hôn trầm thụy miên, vì nó có sự vận hành lan rộng do năng lực của sự tác ý như lý. Lạc là đối nghịch của trạo cử hối quá, vốn có bản chất không an tịnh và hối hận, vì (lạc) có bản chất an tịnh và mát mẻ. Tứ là đối nghịch của hoài nghi, vì có bản chất tương tự như trí tuệ do năng lực thẩm sát đối tượng. Sự chú giải Tam Tạng được thuyết bởi Trưởng lão Mahākaccāna là Peṭaka (Tạng Thư); trong Peṭaka đó. Pañcakāmaguṇabhedavisayassāti [Pg.166] rūpādipañcakāmaguṇavisesavisayassa. Āghātavatthubhedādivisayānanti byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’ti (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29; vibha. 960) ādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa, mohādhikehi thinamiddhādīhi vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhakañcetaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā. Sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalappahāyakaṃ hoti, hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvameva hoti taṃsabhāvattāti avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ ‘‘vikkhambhanaviveko vutto hotī’’ti āha. “Pañcakāmaguṇabhedavisayassa” (có đối tượng là các loại dục trưởng dưỡng) nghĩa là có đối tượng là các loại dục trưởng dưỡng đặc biệt như sắc, v.v. Trong câu “Āghātavatthubhedādivisayānaṃ” (có đối tượng là các loại hiềm hận sự, v.v.), bằng lời nói về sự ly sân, sự ly bằng cách trấn áp đối với sân, vốn có đối tượng là các loại hiềm hận sự như “hắn đã làm điều bất lợi cho ta”, v.v., đã được nói đến; và bằng lời nói về sự ly khỏi hôn trầm thụy miên, v.v. vốn có si chiếm ưu thế, sự ly bằng cách trấn áp đối với si, vốn có đối tượng là các loại như khổ, các quan điểm về quá khứ, v.v. do năng lực che đậy, đã được nói đến. Và (sơ thiền) này trấn áp dục tham, sân, và hôn trầm thụy miên, v.v. vốn cùng một nền tảng với chúng, vì có bản chất đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện. Do bản chất đó của tất cả các pháp thiện, nó là pháp đoạn trừ tất cả các pháp bất thiện; mặc dù là vậy, nó chỉ có bản chất trấn áp dục tham, v.v. Vì có bản chất đó, nên không phân biệt, (chú giải) nói rằng “sự ly bằng cách trấn áp đối với các triền cái, các căn bất thiện, v.v. đã được nói đến”. 71. Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vitakko’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ ‘‘vitakkanaṃ īdisamida’’nti ārammaṇassa parikappananti āha ‘‘ūhananti vuttaṃ hotī’’ti. Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiniruḷhaṃ viya hoti, tasmā so ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo vutto. Yathā hi koci rājavallabhaṃ, taṃsambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ, kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhaṇaṃ ciraparicitaṃ. Tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva. Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇavirahitampi sammasanavasena pavattati, yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ. Parito, parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpaṃ, pathavī pathavī’’ti ākoṭentassa viya pavatti ‘‘āhananaṃ, pariyāhanana’’nti ca veditabbaṃ. Ānayanaṃ cittassa ārammaṇe upanayanaṃ, ākaḍḍhanaṃ vā. 71. Để ngăn chặn ý niệm về sự làm chủ đối với các pháp tự nhiên đang diễn tiến theo duyên rằng “không có bất kỳ sự làm chủ nào”, nên đã nói “vitakkanaṃ vitakko” (sự tầm là tầm). Về điều này, (Ngài) nói “ūhananti vuttaṃ hotī” (được gọi là sự suy xét), vì sự tầm là sự hình dung về đối tượng rằng “đây là như thế này”. Bởi vì tâm, nhờ sức mạnh của tầm, dường như đã hướng lên đối tượng, cho nên nó được gọi là có đặc tính hướng tâm lên đối tượng. Quả vậy, giống như một người nào đó nương tựa vào một người được vua yêu mến, hoặc một người bạn có liên quan đến người đó, để đi lên và đi vào cung vua, cũng vậy, tâm nương tựa vào tầm để hướng lên đối tượng. Nếu vậy, làm thế nào tâm không có tầm lại hướng lên đối tượng? (Đáp:) Chính nhờ sức mạnh của tầm. Quả vậy, giống như người đó, do quen thuộc, có thể đi vào cung vua không sợ hãi ngay cả khi không có người kia, cũng vậy, do quen thuộc, tâm không có tầm cũng hướng lên đối tượng ngay cả khi không có tầm. Và “paricayena” (do quen thuộc) là do sự quen thuộc được gọi là sự tu tập tầm diễn ra trong dòng tâm thức. Quả vậy, do năng lực của tầm thường xuyên sanh khởi trong dòng tâm thức, sự hướng lên đối tượng của tâm đã được thực hành từ lâu. Do đó, đôi khi tâm đó vẫn sanh khởi ở đó ngay cả khi không có tầm. Giống như tâm đó, sau khi đã cùng với trí tuệ và được thực hành từ lâu qua việc quán xét, đôi khi vẫn vận hành qua việc quán xét ngay cả khi không có trí tuệ; hoặc giống như tâm đã vận hành cùng với phiền não, ngay cả khi hoàn toàn không có phiền não, vẫn vận hành do sự quen thuộc, do năng lực của tập khí phiền não, sự hoàn hảo của ví dụ này cần được hiểu như vậy. “Āhananaṃ” là sự đập vào từ phía trước hoặc đối diện. “Pariyāhananaṃ” là sự đập vào từ xung quanh hoặc sau khi xoay vòng. Sự diễn tiến giống như người đang gõ “sắc, sắc”, “đất, đất” cần được hiểu là “āhananaṃ” và “pariyāhananaṃ”. “Ānayanaṃ” là sự đưa tâm đến đối tượng, hoặc là sự kéo lại. Anusañcaraṇaṃ [Pg.167] anuparibbhamanaṃ. Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno eva santāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo. Sesesupi eseva nayo. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anumasanaṃ, parimajjananti attho. Tathā hi vicāro ‘‘parimajjanahattho viya, sañcaraṇahattho viyā’’ti ca vutto. Tatthāti ārammaṇe. Sahajātānaṃ anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicāraṇasaṅkhātaanumajjanavaseneva veditabbaṃ. Anuppabandhanaṃ ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavatti. Tathā hi so ‘‘anusandhānatā’’ti (dha. sa. 8) niddiṭṭho. Teneva ca ‘‘ghaṇḍānuravo viya, paribbhamanaṃ viyā’’ti ca vutto. “Anusañcaraṇaṃ” là sự đi vòng quanh lặp đi lặp lại. Cần hiểu rằng sự khác biệt này, khi có được trong dòng tâm thức, trở nên rõ ràng trong dòng tâm thức. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. “Anumajjanaṃ” là sự chạm vào, sự xoa bóp đối tượng của tâm. Quả vậy, tứ được nói là “giống như người có tay xoa bóp, giống như người có tay di chuyển”. “Tattha” (ở đó) nghĩa là trong đối tượng. Sự gắn kết của các pháp đồng sanh cần được hiểu là do năng lực của sự xoa bóp, được gọi là sự thẩm sát, trong đối tượng. “Anuppabandhanaṃ” là sự diễn tiến của tâm trong đối tượng như thể không bị gián đoạn. Quả vậy, nó được chỉ ra là “anusandhānatā” (sự nối kết). Và do đó, nó được nói là “giống như tiếng vang của chuông, giống như sự quay tròn”. Katthacīti paṭhamajjhāne, parittacittuppādesu ca. Vicārato oḷārikaṭṭhena, vicārasseva ca pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko, tassa ca pubbaṅgamo ghaṇḍābhighāto viya vitakko. Yathā hi ghaṇḍābhighāto paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena vitakko cetaso paṭhamābhinipāto hoti. Abhighāta-ggahaṇena cettha abhighātajo saddo gahitoti veditabbo. Vipphāravāti vicalanayutto saparipphando. Paribbhamanaṃ viya parissayābhāvavīmaṃsanatthaṃ. Anuppabandhena pavattiyanti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ. Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati, na paṭhamābhinipāte. Pākaṭo hotīti vitakkassa viseso abhiniropanākāro oḷārikattā paṭhamajjhāne pākaṭo hoti, tadabhāvato pañcakanaye dutiyajjhāne vicārassa viseso anumajjanākāro pākaṭo hoti. Katthaci có nghĩa là: trong sơ thiền, và trong các tâm dục giới nhỏ nhiệm. So với tứ (vicāra) thì thô thiển hơn, và do là trạng thái đi trước của chính tứ, nên tầm (vitakka) giống như tiếng chuông ban đầu, thô thiển hơn và đi trước tiếng vang ngân theo sau. Ví như tiếng chuông ban đầu là sự va chạm đầu tiên, cũng vậy, do có ý nghĩa hướng tâm đến đối tượng, tầm là sự va chạm đầu tiên của tâm. Và ở đây, cần hiểu rằng qua việc dùng từ "abhighāta" (sự va chạm), âm thanh phát sinh từ sự va chạm được bao hàm. Vipphāra (rung động) có nghĩa là có sự lay động, có sự rung chuyển. Anuppabandhena pavattiyaṃ (khi diễn tiến liên tục) có nghĩa là khi diễn tiến một cách liên tục trong cận hành định hoặc trong an chỉ định. Vì ở đó, tầm trở nên bất động, diễn tiến như thể đã đi sâu vào đối tượng, chứ không phải như lúc va chạm đầu tiên. Pākaṭo hoti (trở nên rõ rệt) có nghĩa là: đặc tính của tầm, tức là trạng thái hướng đến, trở nên rõ rệt trong sơ thiền do tính chất thô thiển; do không có tầm ấy, trong nhị thiền theo hệ thống ngũ thiền, đặc tính của tứ, tức là trạng thái xoa bóp, trở nên rõ rệt. Vālaṇḍupakaṃ eḷakalomādīhi katacumbaṭakaṃ. Uppīḷanahatthoti piṇḍassa uppīḷanahattho. Tasseva ito cito ca sañcaraṇahattho. Maṇḍalanti kaṃsabhājanādīsu kiñci maṇḍalaṃ vaṭṭalekhaṃ karontassa. Yathā pupphaphalasākhādiavayavavinimutto avijjamānopi rukkho ‘‘sapuppho saphalo’’ti voharīyati, evaṃ vitakkādiaṅgavinimuttaṃ avijjamānampi jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti voharīyatīti dassetuṃ ‘‘rukkho viyā’’tiādi vuttaṃ. Jhānabhāvanāya puggalavasena desetabbattā ‘‘idha bhikkhu vivicceva kāmehī’’tiādinā puggalādhiṭṭhānena jhānāni uddiṭṭhānīti. Yadipi vibhaṅge puggalādhiṭṭhānā desanā katā, attho pana tatrāpi vibhaṅgepi yathā idha ‘‘iminā [Pg.168] ca vitakkenā’’tiādinā dhammavasena vutto, evameva daṭṭhabbo, paramatthato puggalasseva abhāvatoti adhippāyo. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena, jhānasseva ca savitakkasavicāratāya vuttattāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Vālaṇḍupakaṃ là cái vòng đệm làm bằng lông cừu v.v. Uppīḷanahattho có nghĩa là bàn tay nén ép khối đất sét. Bàn tay di chuyển qua lại trên chính khối đất sét ấy. Maṇḍalaṃ có nghĩa là của người đang vẽ một vòng tròn, một đường cong, trên các vật dụng bằng đồng v.v. Ví như một cái cây không có các bộ phận như hoa, quả, cành v.v., dù không hiện hữu (theo cách đó), vẫn được gọi là "cây có hoa, có quả", cũng vậy, để chỉ ra rằng thiền, dù không hiện hữu như một thực thể tách rời khỏi các chi thiền như tầm v.v., vẫn được gọi là "thiền có tầm, có tứ", nên câu "rukkho viyā" (như cái cây) v.v. đã được nói đến. Vì việc tu tập thiền phải được thuyết giảng theo phương diện cá nhân, nên các tầng thiền đã được chỉ ra với cá nhân làm nền tảng qua câu "idha bhikkhu vivicceva kāmehī" (ở đây, vị tỳ khưu ly dục...) v.v. Mặc dù trong tạng Phân Tích, bài thuyết giảng được thực hiện với cá nhân làm nền tảng, nhưng ý nghĩa ở đó, trong tạng Phân Tích ấy, cũng phải được hiểu theo phương diện pháp như đã được nói ở đây qua câu "iminā ca vitakkenā" (với tầm này...) v.v., vì theo chân nghĩa, cá nhân thực sự không hiện hữu. Đó là chủ ý. Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vầy: ... ý nghĩa nên được hiểu bằng cách chỉ ra sự kiện người thành tựu thiền cũng thành tựu tầm và tứ, và vì chính thiền đã được nói là có tầm có tứ. Vivekāti vivekā hetubhūtāti viveka-saddassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha. Viveketi kattusādhanataṃ, kammasādhanataṃ vā. ‘‘Vivitto’’ti hi iminā nīvaraṇehi vinābhūto tehi vivecitoti ca sādhanadvayampi saṅgahitamevāti. Vivekā có nghĩa là: do sự ly (viveka) là nguyên nhân. Ngài nói điều này nhắm đến việc từ "viveka" được cấu tạo theo nghĩa trạng thái (bhāvasādhana). Viveke (trong sự ly) thì (ngài nói) nhắm đến việc nó được cấu tạo theo nghĩa chủ động (kattusādhana) hoặc bị động (kammasādhana). Vì qua từ "vivitto" (ly), cả hai cách cấu tạo từ đều được bao hàm: (1) đã tách khỏi các triền cái, và (2) đã được làm cho tách khỏi các triền cái ấy. 72. Pīṇayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Sampiyāyanalakkhaṇāti paritussanalakkhaṇā. Pīṇanarasāti paribrūhanarasā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati. Khaṇikā bahulaṃ uppajjati. Ubbegato pharaṇā niccalattā, ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā. Cetiyaṅgaṇaṃ gantvāti puṇṇavallikavihāre cetiyaṅgaṇaṃ gantvā. Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasenāti pubbe mahācetiyaṃ gahitārammaṇavasena. Citrageṇḍuko vicitrākārena katageṇḍuko. Upanissayeti samīpe, tassa vā vihārassa nissayabhūte, gocaraṭṭhānabhūteti attho. 72. Pīṇayati có nghĩa là làm cho thỏa thích, hoặc làm cho tăng trưởng. Sampiyāyanalakkhaṇā có nghĩa là có đặc tính làm cho hoan hỷ. Pīṇanarasā có nghĩa là có phận sự làm cho tăng trưởng. Pharaṇarasā có nghĩa là có phận sự làm cho các sắc vi tế lan khắp thân. Udaggabhāvo là odagyaṃ (trạng thái hân hoan). Tiểu hỷ (khuddikā) chỉ làm cho nổi da gà một chút rồi tan biến, không sinh lại nữa. Sát-na hỷ (khaṇikā) thường sinh khởi nhiều lần. So với ba động hỷ (ubbegā), biến mãn hỷ (pharaṇā) vi diệu hơn vì nó bất động và tồn tại lâu dài. Cetiyaṅgaṇaṃ gantvā có nghĩa là đi đến sân tháp ở tu viện Puṇṇavallika. Pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena có nghĩa là theo đối tượng đã từng bắt lấy trước đây, tức là đại bảo tháp. Citrageṇḍuko là quả cầu được làm với hình dạng kỳ diệu. Upanissaye có nghĩa là ở gần, hoặc là nơi nương tựa của tu viện ấy, tức là nơi khất thực. Gharājireti gehaṅgaṇe. Pabbatasikhare katacetiyaṃ ‘‘ākāsacetiya’’nti vuttaṃ. Gahitanimittenevāti cetiyavandanaṃ, dhammassavanañca uddissa ‘‘dhaññā vatime’’tiādinā gahitakusalanimitteneva kāraṇabhūtena. Gahitaṃ vā nimittaṃ etenāti gahitanimittaṃ, vuttākārena pavattacittaṃ, tena gahitanimitteneva cittena saha. Pakkhandanti anupaviṭṭhaṃ. Anuparipphuṭanti anu anu samantato phuṭaṃ, sabbaso anuvisaṭanti attho. Gharājire có nghĩa là ở sân nhà. Bảo tháp được xây trên đỉnh núi được gọi là "không trung bảo tháp". Gahitanimitteneva có nghĩa là: chỉ bằng tướng thiện đã được bắt lấy làm nguyên nhân, khi nhắm đến việc đảnh lễ bảo tháp và nghe pháp qua câu "dhaññā vatime" (thật có phước thay những vị này) v.v. Hoặc, gahitanimittaṃ là tâm đã bắt lấy tướng, tức là tâm đã diễn tiến theo cách đã nói; (cùng với) chính tâm có tướng đã được bắt lấy ấy. Pakkhandanti có nghĩa là đã đi vào. Anuparipphuṭanti có nghĩa là lan tỏa khắp nơi, lần lượt; tức là thấm nhuần khắp mọi phương diện. Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī. Paripācanavasena paripākaṃ gacchantī. Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikā. Khaṇikasamādhipūrikā ca upacārasamādhipūrikā ca appanāsamādhissa vidūratarāti tadubhayaṃ anāmasanto ‘‘tāsu yā appanāsamādhissā’’tiādimāha. Samādhisampayogaṃ gatāti pubbe upacārasamādhinā sampayuttā hutvā anukkamena vaḍḍhitvā appanāsamādhinā sampayogaṃ gatā. Thọ thai do khinh an làm nhân. Đi đến sự chín muồi do sự làm cho chín muồi. Chỉ có hỷ tương ưng với an chỉ định mới làm viên mãn an chỉ định. Vì hỷ làm viên mãn sát-na định và hỷ làm viên mãn cận hành định còn quá xa với an chỉ định, nên không đề cập đến cả hai loại đó, ngài đã nói câu "tāsu yā appanāsamādhissā" (trong các loại hỷ ấy, loại nào dành cho an chỉ định) v.v. Samādhisampayogaṃ gatā có nghĩa là: trước kia đã tương ưng với cận hành định, rồi tăng trưởng tuần tự, đã đi đến sự tương ưng với an chỉ định. 73. Sukhayatīti [Pg.169] sukhaṃ, attanā sampayuttadhamme laddhassāde karotīti attho. Svāyaṃ kattuniddeso pariyāyaladdho dhammato aññassa kattu nivattanattho, nippariyāyena pana bhāvasādhanameva labbhatīti ‘‘sukhanaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Iṭṭhasabhāvattā taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Sātaṃ ‘‘madhura’’nti vadanti. Sātaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sātalakkhaṇaṃ. Upabrūhanaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃvaḍḍhanaṃ. Dukkhaṃ viya avissajjetvā adukkhamasukhā viya anajjhupekkhitvā anu anu gaṇhanaṃ, upakāritā vā anuggaho. Katthaci paṭhamajjhānādike. Paṭilābhatuṭṭhīti paṭilābhavasena uppajjanakatuṭṭhi. Paṭiladdharasānubhavananti paṭiladdhassa ārammaṇarasassa anubhavananti sabhāvato pītisukhāni vibhajitvā dasseti. Yattha pīti, tattha sukhanti vitakkassa viya itarena pītiyā sukhena accantasaṃyogamāha. ‘‘Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pītī’’ti vicārassa viya vitakkena sukhassa pītiyā anaccantasaṃyogaṃ. Tena accantānaccantasaṃyogitāya pītisukhānaṃ visesaṃ dasseti. Kaṃ tārenti etthāti kantāraṃ, nirudakamaruṭṭhānaṃ. Vanameva vanantaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samayeti iṭṭhārammaṇassa paṭilābhasamaye, paṭiladdhassa rasānubhavanasamaye, vanacchāyādīnaṃ savanadassanasamaye, pavesaparibhogasamaye ca. Pākaṭabhāvatoti yathākkamaṃ pītisukhānaṃ vibhūtabhāvato. 73. Sukhayatīti sukhaṃ (làm cho an lạc nên gọi là lạc), có nghĩa là làm cho các pháp tương ưng với chính nó có được hương vị. Svāyaṃ kattuniddeso (đây là sự trình bày về tác nhân) được hiểu theo nghĩa bóng, có tác dụng loại trừ tác nhân khác với pháp (chân đế); còn theo nghĩa đen thì chỉ có thể đạt được bhāvasādhana (sự thành tựu của trạng thái), vì thế đã được nói là sukhanaṃ sukhaṃ (sự an lạc là lạc). Do có bản chất khả ái, nó làm cho cá nhân có được trạng thái ấy, hoặc làm cho các pháp tương ưng được thỏa thích trong chính nó, nên gọi là sātaṃ (sự thỏa thích), do biến đổi mẫu tự da thành mẫu tự ta. Người ta nói sātaṃ là madhuraṃ (ngọt ngào). Sātalakkhaṇaṃ là (trạng thái) này có đặc tính thỏa thích. Upabrūhanaṃ (sự tăng cường) là sự làm lớn mạnh các pháp tương ưng. Anuggaho (sự hỗ trợ) là sự nắm giữ lập đi lập lại, không từ bỏ như đối với khổ, không thờ ơ như đối với phi khổ phi lạc, hoặc là sự giúp đỡ. Katthaci (ở một vài nơi) là trong sơ thiền v.v... Paṭilābhatuṭṭhi (sự hài lòng do thành tựu) là sự hài lòng phát sinh do sự thành tựu. Paṭiladdharasānubhavanaṃ (sự trải nghiệm hương vị đã đạt được) là sự trải nghiệm hương vị của đối tượng đã đạt được. (Ngài) đã chỉ ra sự phân biệt giữa hỷ và lạc về mặt bản chất. Với câu yattha pīti, tattha sukhaṃ (nơi nào có hỷ, nơi đó có lạc), (Ngài) nói lên sự tương ưng tuyệt đối của hỷ với lạc, giống như sự tương ưng của tầm với tứ. Với câu yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti (nơi nào có lạc, nơi đó không nhất định có hỷ), (Ngài nói lên) sự không tương ưng tuyệt đối của lạc với hỷ, giống như sự không tương ưng của tứ với tầm. Do đó, (Ngài) chỉ ra sự khác biệt giữa hỷ và lạc qua sự tương ưng tuyệt đối và không tương ưng tuyệt đối. Kantāraṃ (hoang địa) là nơi mà người ta vượt qua nước. (Đó là) vùng sa mạc không có nước. Vanantaṃ (rừng sâu) chính là rừng. Tasmiṃ tasmiṃ samaye (vào những thời điểm ấy) là vào thời điểm đạt được đối tượng khả ái, vào thời điểm trải nghiệm hương vị của đối tượng đã đạt được, vào thời điểm nghe và thấy bóng cây trong rừng v.v..., và vào thời điểm đi vào và thọ dụng. Pākaṭabhāvato (do sự hiển nhiên) là do sự hiển nhiên của hỷ và lạc theo thứ tự. Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ vuttaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesato ‘‘assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne’’ti ettha a-kāro daṭṭhabbo. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. ‘‘Vivekajaṃpītisukha’’nti ca aññapadatthasamāso, paccattaniddesassa ca alopo kato. Lope vā sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso. Ở đây, trong câu vivekajaṃ pītisukhaṃ, theo nghĩa thứ nhất, vivekajaṃ được nói là thiền. Và từ ngữ pītisukha có ý nghĩa đặc biệt là "có", nên cần hiểu có mẫu tự a ở đây (được thêm vào) với nghĩa là "của thiền này, hoặc trong thiền này". Theo nghĩa thứ hai, chính hỷ lạc là vivekajaṃ (sinh ra từ sự ly). Và vivekajaṃpītisukhaṃ là một aññapadatthasamāsa (bahubbīhi, trì nghiệp dị biệt), và sự không lược bỏ (biến cách) chỉ định cá thể đã được thực hiện. Hoặc khi có sự lược bỏ, thì cách đọc là vivekajapītisukhaṃ. Đây là điểm đặc biệt. Upasampajjāti ettha upa-saṃ-saddā ‘‘upalabbhati, saṃbhuñjatī’’tiādīsu viya niratthakāti dassetuṃ ‘‘upagantvā’’tiādiṃ vatvā puna tesaṃ sātthakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘upasampādayitvā’’tiādi vuttaṃ, tasmā patvā, sādhetvāti vā attho. Iriyanti kiriyaṃ. Vuttiādīni tasseva vevacanāni. Pālanāti hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhaṇā. Ở đây, trong từ upasampajja, để chỉ ra rằng các tiếp đầu ngữ upa- và saṃ- không có nghĩa, giống như trong các từ upalabbhati, saṃbhuñjati v.v..., (chú giải) đã nói upagantvā v.v..., rồi lại để chỉ ra rằng chúng có nghĩa, (chú giải) đã nói upasampādayitvā v.v... Do đó, có nghĩa là patvā (sau khi đạt đến) hoặc sādhetvā (sau khi hoàn thành). Iriyaṃ là kiriyaṃ (hành động). Vutti v.v... là các từ đồng nghĩa của chính nó. Pālanā (sự bảo hộ) là sự bảo vệ khỏi sự đau đớn của một oai nghi bằng các oai nghi khác. Pañcaṅgavippahīnādivaṇṇanā Luận giải về năm chi phần được từ bỏ v.v... 74. Pañca [Pg.170] aṅgāni vikkhambhanavasena pahīnāni etassāti pañcaṅgavippahīnaṃ. ‘‘Agyāhito’’ti ettha āhita-saddassa viya vippahīna-saddassettha paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ, pañcahi aṅgehi vippahīnanti vā pañcaṅgavippahīnaṃ. Nanu aññepi akusalā dhammā iminā jhānena pahīyanti, atha kasmā pañcaṅgavippahīnatāva vuccatīti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Jhānalābhinopi ajhānasamaṅgikāle jhānapaṭipakkhalobhacittādīnaṃ pavattisabbhāvato ‘‘jhānakkhaṇe’’ti vuttaṃ. Pahīyantīti vigacchanti, nappavattantīti attho. Ekattārammaṇeti pathavīkasiṇādivasena ekasabhāve, ekaggatāsaṅkhāte ekattāvahe vā ārammaṇe. Tanti taṃ nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ. Kāmadhātuppahānāyāti nānāvisayasamūpabyūḷhāya kāmadhātuyā pahānāya samatikkamāya paṭipadaṃ jhānaṃ nappaṭipajjati. Nirantaranti vikkhepena anantaritaṃ, sahitanti attho. Akammaññanti akammanīyaṃ, bhāvanākammassa ayogyanti attho. Uddhaccakukkuccaparetanti uddhaccakukkuccena abhibhūtaṃ. Paribbhamati anavaṭṭhānato, avaṭṭhānassa samādhānassa abhāvatoti attho. Vicikicchāya upahatanti sātisayassa vicārassa abhāvato ‘‘sammāsambuddho nu kho bhagavā, na nu kho’’ti, ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā manasikārena, ‘‘jhānaṃ siyā nu kho, na nu kho’’tiādinā ca pavattāya vicikicchāya upahataṃ. Nārohati appaṭipattinimittattā. Visesena jhānantarāyakarattāti samādhiādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvena jhānādhigamassa antarāyakaraṇato. 74. Pañcaṅgavippahīnaṃ là (trạng thái) có năm chi phần đã được từ bỏ bằng cách trấn áp. Giống như từ āhita trong agyāhito, ở đây cần hiểu từ vippahīna được đặt sau. Hoặc pañcaṅgavippahīnaṃ là đã từ bỏ năm chi phần. Chẳng phải các pháp bất thiện khác cũng được từ bỏ bởi thiền này sao? Vậy tại sao chỉ nói đến việc từ bỏ năm chi phần? (Để trả lời,) Ngài đã nói kiñcāpi v.v... Ngay cả đối với người đắc thiền, vào lúc không hợp với thiền, do sự hiện hữu của các tâm tham v.v... không phải là đối nghịch của thiền, nên đã nói là jhānakkhane (trong khoảnh khắc thiền). Pahīyanti (được từ bỏ) có nghĩa là chúng biến mất, không khởi lên. Ekattārammaṇe (trên một đối tượng duy nhất) là trên đối tượng có một bản chất duy nhất do kasina đất v.v..., hoặc trên đối tượng đưa đến sự nhất tâm, được gọi là nhất tâm. Taṃ là tâm ấy bị lôi cuốn bởi các đối tượng khác nhau. Kāmadhātuppahānāya (để từ bỏ cõi dục) là không đi vào con đường thực hành, tức là thiền, để từ bỏ, để vượt qua cõi dục, nơi tập hợp của các đối tượng khác nhau. Nirantaraṃ (liên tục) có nghĩa là không bị gián đoạn bởi sự phân tán, tức là liên kết. Akammaññaṃ (không dễ sử dụng) có nghĩa là không thể làm việc, không thích hợp cho việc tu tập. Uddhaccakukkuccaparetaṃ (bị trạo cử, hối quá chi phối) là bị trạo cử, hối quá áp đảo. Paribbhamati (nó lang thang) là do không đứng vững, nghĩa là do không có sự đứng vững, sự định tĩnh. Vicikicchāya upahataṃ (bị hoài nghi làm tổn hại) là bị tổn hại bởi hoài nghi khởi lên do không có sự quán xét thấu đáo, (như) "Đức Thế Tôn có phải là bậc Chánh Đẳng Giác chăng, hay không phải chăng?", và do tác ý "đất, đất" v.v..., (như) "thiền có thể có chăng, hay không thể có chăng?". Nārohati (nó không đi lên) là do là nguyên nhân của sự không thực hành. Visesena jhānantarāyakarattā (do đặc biệt gây trở ngại cho thiền) là do gây trở ngại cho việc chứng đắc thiền bằng cách là đối nghịch trực tiếp của định v.v... Tehīti jhānādhigamassa paccayabhūtehi vitakkavicārehi. Avikkhepāya sampāditappayogassāti tato evaṃ samādhānāya nipphāditabhāvanāpayogassa. Cetaso payogasampattisambhavāti yathāvuttabhāvanāpayogasampattisamuṭṭhānā. Pīti pīṇanaṃ bhāvanāvasena tappanaṃ. Upabrūhanaṃ bhāvanāvasena parivuddhiṃ cetaso karotīti sambandho. Nanti cittaṃ. Sasesasampayuttadhammanti avasiṭṭhaphassādidhammasahitaṃ, samaṃ sammā ca ādhiyatīti sambandho. Indriyasamatāvasena samaṃ, paṭipakkhadhammānaṃ. Dūrībhāve līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti attho. Ekaggatā hi samādhānakiccena cittaṃ, sampayuttadhamme ca attānaṃ anuvattāpentī jhānakkhaṇe sātisayaṃ samāhite karotīti. Uppattivasenāti yathāpaccayaṃ uppajjanavasena[Pg.171]. Etesu vitakkādīsu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti tattheva jhānavohārato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. ‘‘Yathā panā’’tiādināpi upamāvasena tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tehi có nghĩa là: Bởi các pháp tầm và tứ là những nhân tố để chứng đắc thiền. Avikkhepāya sampāditappayogassa có nghĩa là: Của sự nỗ lực tu tập đã được hoàn thành để định tĩnh, chính vì là nhân tố chứng đắc thiền như vậy. Cetaso payogasampattisambhavā có nghĩa là: Được sanh khởi từ sự thành tựu của nỗ lực tu tập đã được nói đến. Hỷ (pīti) làm cho thỏa thích (pīṇanaṃ), làm cho mãn nguyện (tappanaṃ) do năng lực tu tập. Sự tăng trưởng (upabrūhanaṃ) làm cho tâm phát triển (parivuddhiṃ cetaso karoti) nên được liên kết như vậy. Nanti là tâm. Sasesasampayuttadhammanti có nghĩa là: Cùng với các pháp còn lại như xúc v.v... được đặt để một cách quân bình và chánh đáng, nên được liên kết như vậy. Quân bình (samaṃ) do năng lực của sự quân bình các quyền, do sự vắng mặt của hôn trầm và trạo cử, các pháp đối nghịch đã được loại trừ, nên được đặt để một cách chánh đáng (sammā ca ṭhapeti), đó là ý nghĩa. Quả vậy, nhất tâm (ekaggatā) với phận sự định tĩnh, làm cho tâm và các pháp tương ưng đi theo mình, trong sát-na thiền, làm cho chúng được định tĩnh một cách đặc biệt. Uppattivasena có nghĩa là: Do năng lực sanh khởi tùy theo duyên. Thiền được gọi là đã sanh khởi trong các pháp tầm v.v... này, vì chính ở nơi đó có sự gọi tên là thiền. Do đó, ngài đã nói: “Tasmā” v.v... Và bằng câu “Yathā panā” v.v..., ngài làm cho chính ý nghĩa ấy được rõ ràng hơn bằng ví dụ. Pakaticittatoti pākatikakāmāvacaracittato. Suvisadenāti suṭṭhu visadena, paṭutarenāti attho. Sabbāvantanti sabbāvayavavantaṃ, anavasesanti attho. Apphuṭanti asamphuṭṭhaṃ. Ārammaṇesu phusitāti appanāvasena pavattamānā cittekaggatā samantato ārammaṇaṃ pharantī viya hotīti katvā vuttaṃ. Kasmā panettha jhānapāṭhe aggahitā cittekaggatā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha cittekaggatā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu jhānaṅgesu. Na niddiṭṭhāti sarūpato na niddiṭṭhā, sāmaññato pana jhānaggahaṇena gahitā. Evaṃ vuttattāti sarūpeneva vuttattā, aṅgameva cittekaggatāti sambandho. Yena adhippāyenāti yena vitakkādīhi saha vattantaṃ dhammaṃ dīpetuṃ tassa pakāsanādhippāyena ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā uddeso kato. So eva adhippāyo tena bhagavatā vibhaṅge ‘‘cittekaggatā’’ti niddisantena pakāsito. Tasmā sā jhānapāṭhe aggahitāti na cintetabbaṃ. Pakaticittato có nghĩa là: Hơn tâm dục giới thông thường. Suvisadena có nghĩa là: Rất trong sạch, sắc bén hơn. Sabbāvantaṃ có nghĩa là: Có tất cả các phần, không còn sót lại. Apphuṭaṃ có nghĩa là: Không bị chạm đến. Ārammaṇesu phusitā được nói đến vì nhất tâm (cittekaggatā) đang diễn tiến do năng lực của an chỉ định, giống như đang lan tỏa khắp đối tượng. Nhắm đến câu hỏi: “Tại sao ở đây, nhất tâm, vốn không được đề cập trong bài kinh về thiền, lại được đề cập đến?”, nên đã nói: “Tattha cittekaggatā” v.v... Tattha có nghĩa là: Trong các thiền chi ấy. Na niddiṭṭhā có nghĩa là: Không được chỉ rõ về tự tướng, nhưng nói chung đã được bao hàm bởi sự đề cập đến thiền. Evaṃ vuttattā có nghĩa là: Vì đã được nói đến bằng chính tự tướng, nên nhất tâm chính là một chi thiền, cần được liên kết như vậy. Yena adhippāyena có nghĩa là: Với ý định nào mà phần đề mục đã được thực hiện bằng câu “savitakkaṃ savicāraṃ” v.v... để chỉ rõ pháp đang diễn tiến cùng với tầm v.v..., chính ý định đó đã được Đức Thế Tôn làm sáng tỏ trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) khi Ngài chỉ rõ là “nhất tâm”. Do đó, không nên nghĩ rằng pháp ấy (nhất tâm) không được đề cập trong bài kinh về thiền. Tividhakalyāṇavaṇṇanā Giải thích về ba loại thiện hảo. 75. Ādimajjhapariyosānavasenāti jhānassa ādimajjhapariyosānavasena. Lakkhaṇavasenāti tesaṃyeva appanāyaṃ lakkhitabbabhāvavasena. 75. Ādimajjhapariyosānavasena có nghĩa là: Do năng lực của phần đầu, phần giữa, và phần cuối của thiền. Lakkhaṇavasena có nghĩa là: Do năng lực của trạng thái cần được ghi nhận trong an chỉ định của chính những phần ấy. Tatrāti tasmiṃ kalyāṇatālakkhaṇānaṃ vibhāvane. Paṭipadāvisuddhīti paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, gotrabhupariyosāno pubbabhāgiyo bhāvanānayo. Paripanthato visujjhanaṃ visuddhi, paṭipadāya visuddhi paṭipadāvisuddhi. Sā panāyaṃ yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā. Sā panāyaṃ visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Sampahaṃsanāti tattha dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā. Sā pana yasmā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hoti[Pg.172], tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Imāni tīṇi lakkhaṇānīti paripanthato cittassa visujjhanākāro, majjhimassa samathanimittassa paṭipajjanākāro, tattha pakkhandanākāroti imāni tīṇi jhānassa ādito uppādakkhaṇe appanāpattilakkhaṇāni tehi ākārehi vinā appanāpattiyā abhāvato, asati ca appanāya tadabhāvato. Ādikalyāṇañceva visuddhipaṭipadattā. Yathāvuttehi lakkhaṇehi samannāgatattā, sampannalakkhaṇattā ca tilakkhaṇasampannañca. Iminā nayena majjhapariyosānalakkhaṇānañca yojanā veditabbā. Tatra có nghĩa là: Trong sự giải thích về trạng thái thiện hảo và các đặc tướng ấy. Paṭipadāvisuddhi có nghĩa là: Vị ấy đạt đến thiền bằng pháp này, nên gọi là con đường thực hành (paṭipadā); đó là phương pháp tu tập thuộc giai đoạn đầu, kết thúc bằng tâm chuyển tộc (gotrabhū). Sự trong sạch khỏi các chướng ngại là thanh tịnh (visuddhi); sự thanh tịnh của con đường thực hành là con đường thực hành thanh tịnh (paṭipadāvisuddhi). Và vì pháp này được tìm thấy trong sát-na sanh của thiền, nên đã được nói là “con đường thực hành thanh tịnh là phần đầu”. Upekkhānubrūhanā có nghĩa là: Do không có các pháp cần phải thanh lọc v.v..., nên có sự tăng trưởng do sự hoàn thành phận sự của tâm xả trung bình thuộc về thiền. Và pháp này đặc biệt được tìm thấy trong sát-na trụ của thiền. Do đó, đã được nói là “sự tăng trưởng tâm xả là phần giữa”. Sampahaṃsanā có nghĩa là: Sự làm cho trong sạch do sự hoàn thành phận sự của trí tuệ, là pháp thành tựu sự không vượt qua nhau v.v... của các pháp ở trong đó. Và vì pháp này trở nên rõ ràng trong sát-na cuối của thiền, nên đã được nói là “sự làm cho phấn khởi là phần cuối”. Imāni tīṇi lakkhaṇāni có nghĩa là: Ba đặc tướng này, tức là phương thức tâm được trong sạch khỏi các chướng ngại, phương thức đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình, và phương thức đi vào trong đó, là những đặc tướng của sự chứng đắc an chỉ định trong sát-na sanh khởi, lúc ban đầu của thiền; vì không có sự chứng đắc an chỉ định nếu không có những phương thức ấy, và khi không có an chỉ định thì cũng không có chúng. Và là thiện hảo ở phần đầu do là con đường thực hành thanh tịnh. Và được trang bị ba đặc tướng do được phú bẩm các đặc tướng đã nói, và do có các đặc tướng đã thành tựu. Theo phương pháp này, sự áp dụng đối với các đặc tướng của phần giữa và phần cuối cũng cần được hiểu. Sambharīyati jhānaṃ etenāti sambhāro, nānāvajjanaparikammaṃ. Saha sambhārenāti sasambhāro, so eva sasambhāriko. Upacāroti ekāvajjanūpacāramāha. Paggahādikiccassa pubbabhāge bhāvanāya eva sādhitattā yā tattha ekāvajjanūpacāre siddhā ajjhupekkhanā, sā jhānakkhaṇe paribrūhitā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā nāma appanā’’ti. Yathādhigataṃ jhānaṃ nissāya yo pahaṭṭhākāro cittassa paritoso, taṃ paccavekkhaṇāvasena pavattaṃ sandhāyāha ‘‘sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti. Eketi abhayagirivāsino. Te hi evaṃ paṭipadāvisuddhiādike vaṇṇayanti, tadayuttaṃ. Tathā hi sati ajjhānadhammehi jhānassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti. Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti. Pāḷiyā cetaṃ viruddhanti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekattagataṃ cittanti indriyānaṃ ekarasabhāvena, ekaggatāya ca sikhāppattiyā tadanuguṇaṃ ekattaṃ gatanti ekattagataṃ, sasampayuttaṃ appanāpattacittaṃ. Tasseva paṭipadāvisuddhipakkhandatādi anantarameva vuccati. Tasmāti yasmā ekasmiṃyeva appanācittakkhaṇe paṭipadāvisuddhiādi pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā āgamanavasenāti parikammāgamanavasena. Anativattanādīti ādi-saddena indriyekarasatātadupagavīriyavāhanāsevanāni saṅgaṇhāti. Pariyodāpakassāti parisodhakassa pabhassarabhāvakarassa. Anativattanādibhāvasādhanameva cettha ñāṇassa kiccanipphatti veditabbā. Do thiền được nuôi dưỡng tốt đẹp bởi pháp này, nên gọi là sambhāra (sự chuẩn bị); (ở đây) chỉ cho parikamma (chuẩn bị) có sự hướng tâm khác nhau. Cùng với sự chuẩn bị, nên gọi là sasambhāra. Chính pháp ấy là sasambhārika. Với từ upacāra (cận hành), (chú giải) nói đến cận hành có sự hướng tâm đồng nhất. Do phận sự sách tấn v.v... đã được hoàn thành trong giai đoạn trước chỉ bằng sự tu tập, nên tâm xả nào đã thành tựu trong cận hành có sự hướng tâm đồng nhất, tâm xả ấy được gọi là được tăng trưởng trong sát-na thiền. Vì vậy, đã được nói rằng: “Sự tăng trưởng tâm xả được gọi là an chỉ.” Nương vào thiền đã chứng đắc, trạng thái hân hoan nào là sự hài lòng của tâm, nhắm đến trạng thái hân hoan ấy vốn sanh khởi do sự quán xét, (chú giải) nói: “Sự làm cho phấn khởi được gọi là quán xét.” Eke (một số vị) là các vị ở chùa Abhayagiri. Quả vậy, các vị ấy giải thích về sự thanh tịnh của pháp hành v.v... như vậy. Điều đó không hợp lý. Quả vậy, nếu như thế, thì việc tán dương phẩm chất của thiền bằng các pháp không phải thiền đã được thực hiện. Quả vậy, một cảnh giới (khác) không thể được bao gồm trong một cảnh giới (khác). Và điều này mâu thuẫn với Pāli. Để chỉ ra điều này, đoạn bắt đầu bằng “yasmā pana” đã được nói đến. Trong đó, ekattagataṃ cittaṃ (tâm đạt đến nhất thể) có nghĩa là: do các căn có cùng một phận sự, và do nhất tâm đạt đến đỉnh cao, nên tâm đã đạt đến trạng thái nhất thể tương ứng, (nên) được gọi là ekattagataṃ; (đây là) tâm đã đạt đến an chỉ cùng với các pháp tương ưng. Chính sự thanh tịnh của pháp hành, sự nhập vào v.v... của tâm ấy được nói đến ngay sau đó. Tasmā (do đó): vì sự thanh tịnh của pháp hành v.v... được nói trong Pāli là chỉ xảy ra trong một sát-na tâm an chỉ duy nhất, do đó, āgamanavasena (do năng lực của sự đến) có nghĩa là do năng lực của sự chuẩn bị là nhân đã đến. Anativattanādi (sự không vượt qua v.v...): với từ ādi (v.v...), nó bao gồm sự đồng nhất phận sự của các căn, sự thực hành tinh tấn tương ứng, và sự tu tập. Pariyodāpakassa (của pháp làm trong sạch) có nghĩa là của pháp thanh lọc, của pháp làm cho rực rỡ. Ở đây, chỉ sự hoàn thành trạng thái không vượt qua v.v... nên được hiểu là sự hoàn tất phận sự của trí tuệ. Tasminti tasmiṃ vāre, catupañcacittaparimāṇāya appanāvīthiyanti attho. Tato paripanthato. Cittaṃ visujjhatīti yadipi āgamanaṃ gahetuṃ avisesena viya vuttaṃ, parikammavisuddhito pana appanāvisuddhi sātisayāva. Tenāha ‘‘visuddhattā’’tiādi. Āvaraṇavirahitaṃ hutvāti yenāvaraṇena [Pg.173] āvaṭattā cittaṃ tato pubbe majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjituṃ na sakkoti, tena vivittaṃ hutvā, taṃ vikkhambhetvāti attho. Līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ paccanīkadhammānaṃ vūpasamanato samatho, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato nimittañcāti majjhimaṃ samathanimittaṃ. Tenāha ‘‘samappavatto appanāsamādhiyevā’’ti. Tadanantaraṃ pana purimacittanti tassa appanācittassa anantarapaccayabhūtaṃ purimaṃ cittaṃ, gotrabhucittanti attho. Ekasantatipariṇāmanayenāti yathā ‘‘tadeva khīraṃ dadhisampanna’’nti, evaṃ satipi parittamahaggatabhāvabhede, paccayapaccayuppannabhāvabhede ca ekissā eva santatiyā pariṇāmūpagamananayena ekattanayavasena. Tathattanti tathabhāvaṃ appanāsamādhivasena samāhitabhāvaṃ. Evaṃ paṭipannattāti vuttākārena paṭipajjamānattā. Yasmiñhi khaṇe tathattaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, tasmiṃyeva khaṇe tathattupagamanena appanāsamādhinā samāhitabhāvūpagamanena tattha pakkhandati nāma. Purimacitteti appanācittassa purimasmiṃ citte gotrabhucitte. Vijjamānākāranipphādikāti tasmiṃ citte vijjamānānaṃ paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanākārānaṃ nipphādikā, tenākārena nipphajjamānāti attho. Teyeva hi ākārā paccayavisesato jhānakkhaṇe nipphajjamānā ‘‘paṭipadāvisuddhī’’ti laddhasamaññā jhānassa taṃ visesaṃ nipphādentā viya vuttā. Uppādakkhaṇeyevāti attalābhavelāyameva. Yadi evaṃ, kathaṃ te ākārā nipphajjantīti āha ‘‘āgamanavasenā’’ti. Tasmiṃ (trong đó) có nghĩa là: trong lộ trình tâm an chỉ có số lượng bốn hoặc năm tâm tốc hành ấy. Tato (từ đó) là từ chướng ngại ấy. Mặc dù câu “tâm được thanh tịnh” dường như được nói một cách tổng quát để chỉ sự chuẩn bị là nhân đã đến, tuy nhiên sự thanh tịnh của an chỉ thì vượt trội hơn sự thanh tịnh của chuẩn bị. Do đó, (chú giải) nói “visuddhattā” (do đã thanh tịnh) v.v... Āvaraṇavirahitaṃ hutvā (sau khi đã không còn chướng ngại) có nghĩa là: do bị che lấp bởi chướng ngại nào mà trước đó tâm không thể đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình, (nay) đã ly khỏi chướng ngại ấy, sau khi đã chế ngự nó. Do không đi đến hai cực đoan là thụ động và trạo cử, nên là majjhima (trung bình); do làm lắng dịu các pháp đối nghịch một cách đặc biệt, nên là samatha (chỉ tịnh); do là nguyên nhân của những lạc thọ đặc biệt cho hành giả, nên là nimitta (tướng). Vì vậy, gọi là majjhimaṃ samathanimittaṃ (tướng chỉ tịnh trung bình). Do đó, (chú giải) nói: “Chính là định an chỉ đã vận hành quân bình.” Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ (tuy nhiên, tâm trước ngay sau đó) có nghĩa là: tâm trước vốn là vô gián duyên của tâm an chỉ ấy, tức là tâm chuyển tộc. Ekasantatipariṇāmanayena (theo phương pháp biến chuyển của một dòng tương tục duy nhất) có nghĩa là: giống như người ta nói “chính sữa ấy đã trở thành sữa chua”, cũng vậy, mặc dù có sự khác biệt về trạng thái là dục giới và đại hành, và sự khác biệt về trạng thái là duyên và quả của duyên, (điều này được hiểu) theo phương pháp đạt đến sự biến chuyển của chỉ một dòng tương tục duy nhất, do năng lực của phương pháp nhất thể. Tathattaṃ (trạng thái như vậy) là trạng thái định tĩnh do năng lực của định an chỉ. Evaṃ paṭipannattā (do đã thực hành như vậy) có nghĩa là do đang thực hành theo cách đã nói. Quả vậy, trong sát-na nào (hành giả) đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình là trạng thái như vậy, chính trong sát-na ấy, do sự đạt đến trạng thái như vậy, do sự đạt đến trạng thái định tĩnh bằng định an chỉ, nên được gọi là nhập vào trong đó. Purimacitte (trong tâm trước) là trong tâm chuyển tộc, là tâm trước của tâm an chỉ. Vijjamānākāranipphādhikā (làm thành tựu các trạng thái đang hiện hữu) có nghĩa là: làm thành tựu các trạng thái thanh tịnh khỏi chướng ngại, đạt đến tướng chỉ tịnh trung bình, và nhập vào, vốn đang hiện hữu trong tâm ấy (tức tâm chuyển tộc); (nghĩa là) đang được thành tựu theo cách ấy. Quả vậy, chính những trạng thái ấy, do duyên đặc biệt mà được thành tựu trong sát-na thiền, đã được gọi bằng danh xưng “sự thanh tịnh của pháp hành”, dường như chúng đang làm thành tựu sự đặc biệt ấy của thiền. Uppādakkhaṇe yeva (chỉ trong sát-na sanh) có nghĩa là chỉ trong lúc tự thể của nó được thành lập. Nếu vậy, làm thế nào các trạng thái ấy được thành tựu? (Để trả lời,) (chú giải) nói: “āgamanavasena” (do năng lực của sự đến). Tassāti cittassa. ‘‘Visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.158) puggalādhiṭṭhānena āgatāti ‘‘byāpāraṃ akaronto’’ti āha. Samathapaṭipattitathattupagamanañca idha samathabhāvāpattiyevāti āha ‘‘samathabhāvūpagamanenā’’ti. Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassāti pubbe ‘‘kathaṃ nu kho kilesasaṃsaggaṃ pajaheyya’’nti paṭipannassa idāni samathapaṭipattiyā tassa pahīnattā kilesasaṅgaṇikābhāvena ekattena upaṭṭhitassa jhānacittassa. Paripanthavisuddhimajjhimasamathapaṭipattipakkhandanehi vuddhippattiyā anubrūhite jhānacitte laddhokāsā tatramajjhattupekkhā sampayuttesu samavāhitabhāvena pavattamānā te anubrūhentī viya hotīti āha ‘‘tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā’’ti. Tassa (của nó) là của tâm. Vì câu “vị ấy xả đối với tâm đã thanh tịnh” trong Pāli được nói theo cách nhân cách hóa, nên (chú giải) nói “byāpāraṃ akaronto” (không nỗ lực). Và ở đây, sự thực hành chỉ tịnh và sự đạt đến trạng thái như vậy chính là sự đạt đến trạng thái chỉ tịnh. Vì vậy, (chú giải) nói “samathabhāvūpagamanena” (do sự đạt đến trạng thái chỉ tịnh). Kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa (của tâm đã an trú trong sự đơn độc sau khi từ bỏ sự giao du với phiền não) có nghĩa là: của tâm thiền của hành giả, người trước đây đã thực hành với ý nghĩ “làm sao ta có thể từ bỏ sự giao du với phiền não?”, nay do sự thực hành chỉ tịnh mà sự giao du ấy đã được từ bỏ, nên đã an trú trong sự đơn độc do không có sự kết bạn với phiền não. Trong tâm thiền đã được tăng trưởng do đạt đến sự phát triển bởi sự thanh tịnh khỏi chướng ngại, sự thực hành chỉ tịnh trung bình, và sự nhập vào, tâm xả trung tính đã có được cơ hội, khi vận hành với trạng thái quân bình đối với các pháp tương ưng, dường như làm tăng trưởng các pháp ấy. Vì vậy, (chú giải) nói: “Sự tăng trưởng tâm xả nên được hiểu theo phận sự của tâm xả trung tính.” Ye [Pg.174] panete yuganaddhadhammāti sambandho. Tatthāti tasmiṃ jhānacitte. Aññamaññānativattanavasena kiccakaraṇato yuge naddhā baddhā viya yuganaddhā. Vimuttirasenāti vimuccanakiccena, vimuccanasampattiyā vā. Esa yogī. Vāhayatīti pavatteti. Assāti jhānacittassa. Tasmiṃ khaṇeti bhaṅgakkhaṇe. Uppādakkhaṇe atīte hi ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya āsevanā pavattati nāma. Te ākārāti aññamaññānativattanādayo tattha dhammānaṃ pavattiākārā. Āsevanāpi hi āsevanapaccayabhāvīnaṃ dhammānaṃ pavattiākāroyeva. Saṃkilesavodānesūti samādhipaññānaṃ samarasatāya akaraṇaṃ bhāvanāya saṃkileso, karaṇaṃ vodānaṃ. Tathā sesesupi. Evametesu saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ dosaṃ ānisaṃsaṃ guṇaṃ puretaraṃ pāṭihāriyañāṇena disvā yathā aññamaññānativattanādayo honti, tathā bhāvanāya sampahaṃsitattā teneva ñāṇena visodhitattā. Visodhanaṃ hettha sampahaṃsanaṃ. Te ākārā yasmā nipphannā, tasmā ‘‘dhammānaṃ…pe… veditabbāti vutta’’nti lakkhaṇasaṃvaṇṇanāya ādimhi vuttaṃ nigamanavasena dasseti. Câu `Ye panete yuganaddhadhammā` có sự liên kết (với câu trước). `Tattha` nghĩa là trong tâm thiền ấy. `Yuganaddhā` (song hành) là (các pháp) giống như được buộc, được cột vào ách do thực hiện phận sự bằng cách không vượt qua lẫn nhau. `Vimuttirasena` (với hương vị giải thoát) nghĩa là với phận sự giải thoát, hoặc với sự thành tựu giải thoát. Vị hành giả này. `Vāhayati` (vận chuyển) nghĩa là làm cho diễn tiến. `Assa` (của nó) nghĩa là của tâm thiền. `Tasmiṃ khaṇe` (trong sát-na ấy) nghĩa là trong sát-na diệt. Vì quả vậy, khi sát-na sanh đã qua, sự thuần thục được gọi là diễn tiến bắt đầu từ sát-na trụ. `Te ākārā` (những trạng thái ấy) là những trạng thái diễn tiến của các pháp ở trong đó, như là không vượt qua lẫn nhau, v.v... Vì quả vậy, sự thuần thục cũng chính là trạng thái diễn tiến của các pháp có duyên thuần thục làm nhân sanh. `Saṃkilesavodānesu` (trong sự ô nhiễm và trong sạch) có nghĩa: việc không làm cho định và tuệ có cùng một phận sự là sự ô nhiễm của sự tu tiến; việc thực hiện (điều đó) là sự trong sạch. Tương tự đối với các pháp còn lại. Như vậy, trong những sự ô nhiễm và trong sạch này, sau khi đã thấy trước bằng trí quản trị (pāṭihāriyañāṇa) từng sự nguy hại, khuyết điểm và từng sự lợi ích, phẩm chất, do sự tu tiến đã được làm cho phấn khởi và đã được thanh lọc bằng chính trí tuệ ấy theo cách mà các pháp không vượt qua lẫn nhau, v.v... được hiện hữu. Ở đây, sự thanh lọc chính là sự làm cho phấn khởi. Vì những trạng thái ấy đã được thành tựu, do đó, ngài chỉ ra bằng cách kết luận điều đã được nói ở phần đầu của chương giải về đặc tướng rằng: "được nói rằng ... của các pháp ... nên được biết". ‘‘Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti ko sambandho. Kasmā sampahaṃsanāva pariyosānanti vuttā, na upekkhānubrūhanāti codanaṃ sandhāya ‘‘tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tatthāti tasmiṃ bhāvanācitte. Upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hotīti appanākāle bhāvanāya samappavattiyā, paṭipakkhassa ca pahānato paggahādīsu byāpārassa akātabbato ajjhupekkhanāva hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samaye cittassa ajjhupekkhanā, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti ca ādi. Sā panāyaṃ ajjhupekkhanā ñāṇassa kiccasiddhiyā hoti, visesato ñāṇasādhanattā appanābyāpārassāti phalena kāraṇānumānañāyena. Yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttāti sambandho. Câu "Bởi vì trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả" có liên hệ gì? Để trả lời cho câu hỏi chất vấn "Tại sao chỉ có sự làm cho phấn khởi được nói là sự kết thúc, mà không phải là sự tăng trưởng xả?", câu "Ở đây, bởi vì trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả" đã được nói đến. `Tattha` nghĩa là trong tâm tu tiến ấy. "Trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả" có nghĩa là: vào lúc an chỉ, do sự tu tiến diễn ra quân bình và do sự đoạn trừ các pháp đối nghịch, nên không cần phải thực hiện các hoạt động như sách tấn, v.v..., chỉ có sự buông xả. Liên quan đến điều này, đã có lời dạy rằng: "sự buông xả tâm vào đúng lúc", và "vị ấy buông xả tâm đã thanh tịnh", v.v... Hơn nữa, sự buông xả này có được là do phận sự của trí tuệ đã thành tựu, đặc biệt là vì hoạt động an chỉ được thành tựu bởi trí tuệ. (Điều này được hiểu) theo phương pháp suy luận về nguyên nhân từ kết quả. Bởi vì trí tuệ trở nên rõ ràng nhờ vào xả, do đó, sự làm cho phấn khởi, vốn là phận sự của trí tuệ, được nói là sự kết thúc. Đây là sự liên kết. Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpaggahitaṃ cittanti yathā bhāvanācittaṃ kosajjapakkhe na patati, tathā vīriyasambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ bahulīkāravasena paggahitaṃ. Sādhukaṃ ajjhupekkhatīti paggaṇhantenāpi samādhissa vīriyasamatāyojanavasena paggahitattā sakkaccaṃ ajjhupekkhati, tatramajjhattupekkhā okāsaṃ [Pg.175] labhati. Taṃ pana ajjhupekkhanaṃ upekkhāvasena pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena appanāpaññāya kiccādhikatāti āha ‘‘paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti. Tassa adhimattattā eva ajjhupekkhantasseva nānāsabhāvehi nīvaraṇapamukhehi kilesehi appanācittaṃ vimuccati. Vimokkhavasena vimuccanavasena. Paññāvasenāti pubbe pavattapārihāriyapaññāvasena. Vimuttattāti nānākilesehi vimuttattā eva. Te dhammā saddhādayo, visesato saddhāpaññāvīriyasamādhayo ca ekarasā samānakiccā honti. Evamayaṃ indriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā nipphajjamānā ñāṇabyāpāroti āha ‘‘ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Evaṃ tividhāya paṭipadāvisuddhiyā laddhavisesāya tividhāya upekkhānubrūhanāya sātisayaṃ paññindriyassa adhimuttabhāvena catubbidhāpi sampahaṃsanā sijjhatīti āgamanupekkhā ñāṇakiccavasena dasapi ākārā jhāne eva veditabbā. Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa đã được nói bằng kinh văn Pāli, câu `yathāha` v.v... đã được trích dẫn. `Tathāpaggahitaṃ cittaṃ` (tâm được sách tấn như vậy) nghĩa là (tâm) được sách tấn bằng cách thực hành nhiều lần các pháp thuộc về trạch pháp giác chi, để tâm tu tiến không rơi vào phía giải đãi. `Sādhukaṃ ajjhupekkhati` (buông xả một cách khéo léo) nghĩa là: ngay cả người đang sách tấn cũng buông xả một cách cẩn trọng, vì đã sách tấn bằng cách kết hợp định với sự quân bình của tinh tấn; ở đó, xả trung tính có được cơ hội. Hơn nữa, sự buông xả ấy, nhờ vào xả, nhờ vào trí quản trị đã diễn tiến trước đó, là sự vượt trội về phận sự của tuệ an chỉ. Do đó, ngài nói: "nhờ vào tuệ, tuệ quyền trở nên vượt trội". Chính vì sự vượt trội của tuệ quyền ấy mà tâm an chỉ của người đang buông xả được giải thoát khỏi các phiền não có nhiều bản chất khác nhau, đứng đầu là các triền cái. Bằng cách giải thoát, bằng cách thoát ly. `Paññāvasena` (nhờ vào tuệ) nghĩa là nhờ vào trí quản trị đã diễn tiến trước đó. `Vimuttattā` (do đã được giải thoát) nghĩa là chính vì đã được giải thoát khỏi các phiền não khác nhau. Các pháp ấy là tín, v.v..., và đặc biệt là tín-tuệ, tinh tấn-định trở nên có cùng một hương vị, cùng một phận sự. Như vậy, sự tu tiến này được thành tựu nhờ ý nghĩa đồng nhất phận sự của các quyền là hoạt động của trí tuệ. Do đó, ngài nói: "sự làm cho phấn khởi, vốn là phận sự của trí tuệ, là sự kết thúc". Như vậy, do sự thanh tịnh của ba loại lộ trình đã đạt được sự đặc biệt, do sự tăng trưởng của ba loại xả, và do trạng thái vượt trội của tuệ quyền một cách xuất sắc, cả bốn loại làm cho phấn khởi đều được thành tựu. Do đó, cả mười trạng thái nên được biết ngay trong thiền, theo cách thức của sự chuẩn bị, xả, và phận sự của trí tuệ. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti idanti attho. Tena desanākkamaṃ ulliṅgeti. ‘‘Paṭhamaṃ uppannanti paṭhama’’nti iminā paṭipattikkamaṃ, uppannanti hi adhigatanti attho. ‘‘Paṭhamaṃ samāpajjitabbanti paṭhama’’nti idaṃ pana na ekantalakkhaṇanti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 160) paṭisiddhattā idha na gahitaṃ. Ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhe jhāne idhādhippetajjhānameva dassetuṃ ‘‘ārammaṇūpanijjhānato’’ti vuttaṃ. Pathavīkasiṇasaṅkhātassa attano attano ārammaṇassa rūpaṃ viya cakkhunā upanijjhāyanato. Paccanīkajhāpanatoti nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ dahanato vikkhambhanavasena pajahanato. Sakalaṭṭhenāti heṭṭhā vuttanayena kate vā akate vā paricchijja gahite pathavībhāge pathavīmaṇḍale sakalārammaṇakaraṇaṭṭhena. Na hi tassa ekadesamārammaṇaṃ karīyati. Pathavīkasiṇasannissayatāya nimittaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Taṃsahacaraṇato jhānaṃ pathavīkasiṇaṃ yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. `Gaṇanānupubbatā` (theo thứ tự đếm) có nghĩa là do theo thứ tự đếm, hoặc `paṭhamaṃ` (thứ nhất) này chỉ đơn thuần là theo thứ tự đếm. Bằng cách đó, ngài chỉ ra thứ tự thuyết giảng. Bằng câu "được gọi là thứ nhất vì sanh khởi trước tiên", ngài chỉ ra thứ tự thực hành; vì `uppanna` (sanh khởi) có nghĩa là đã chứng đắc. Tuy nhiên, câu "được gọi là thứ nhất vì phải nhập vào trước tiên" này không phải là một đặc tính tuyệt đối, do đã bị bác bỏ trong Chú giải (Dhs.A. 160), nên không được chấp nhận ở đây. Trong hai loại thiền là thiền quán chiếu đề mục và thiền quán chiếu đặc tướng, để chỉ ra loại thiền được chủ trương ở đây, câu `ārammaṇūpanijjhānato` (do quán chiếu đề mục) đã được nói đến. Do quán chiếu đề mục của chính mình được gọi là biến xứ đất, giống như (quán chiếu) sắc bằng mắt. `Paccanīkajhāpanato` (do thiêu đốt các pháp đối nghịch) nghĩa là do thiêu đốt, do từ bỏ bằng cách trấn áp các pháp đối nghịch như các triền cái, v.v... `Sakalaṭṭhena` (với ý nghĩa toàn bộ) có nghĩa là với ý nghĩa lấy toàn bộ làm đề mục đối với vòng tròn đất, tức là phần đất được lấy sau khi đã phân định, dù là đã được làm hay chưa được làm, theo phương pháp đã nói ở dưới. Vì quả vậy, người ta không lấy một phần của nó làm đề mục. Do nương vào biến xứ đất, tướng được gọi là biến xứ đất, giống như (câu) "những chiếc giường đang la hét". Do đồng hành với tướng ấy, thiền được gọi là biến xứ đất, giống như (câu) "những ngọn giáo đang di chuyển". Ciraṭṭhitisampādanavaṇṇanā Chương giải về việc thành tựu sự tồn tại lâu dài 76. Lakkhaṭṭhāne ṭhitaṃ sarena vālaṃ vijjhatīti vālavedhī. Idha pana anekadhā bhinnassa vālassa aṃsuṃ vijjhanto ‘‘vālavedhī’’ti adhippeto. Tena [Pg.176] vālavedhinā. Sūdenāti bhattakārena. ‘‘Ākārā pariggahetabbā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukusaloti suṭṭhu cheko. Dhanuggahoti issāso. Kammanti yogyaṃ. Akkantapadānanti vijjhanakāle akkamanavasena pavattapadānaṃ. Ākāranti dhanujiyāsarānaṃ gahitākāraṃ. Pariggaṇheyyāti upadhāreyya. Bhojanasappāyādayoti ādi-saddo avuttākārānampi saṅgāhako daṭṭhabbo. Tena utubhāvanānimittādīnampi pariggaṇhanaṃ vuttaṃ hoti. Tasminti tasmiṃ taruṇasamādhimhi. 76. Vị ấy bắn (vijjhati) sợi lông đuôi ngựa (vālaṃ) đứng yên (ṭhitaṃ) tại mục tiêu (lakkhaṭṭhāne) bằng mũi tên (sarena), vì vậy (iti) gọi là vālavedhī (người bắn lông). Tuy nhiên, ở đây (idha pana), người bắn (vijjhanto) trúng một sợi tơ (aṃsuṃ) của sợi lông đuôi ngựa (vālassa) đã được chẻ ra nhiều phần (anekadhā bhinnassa) được hiểu là (adhippeto) "vālavedhī". (Câu trong Chánh tạng là) "bởi người bắn lông ấy" (tena vālavedhinā). (Câu) "bởi người đầu bếp" (sūdena) có nghĩa là bởi người nấu ăn (bhattakārena). Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là "nên nắm bắt các tướng trạng", đoạn văn bắt đầu bằng "ví như" (yathā hi) đã được nói đến. Trong đó, "rất thiện xảo" (sukusalo) có nghĩa là rất khéo léo (suṭṭhu cheko). "Người cầm cung" (dhanuggaho) là người bắn cung (issāso). "Việc làm" (kammaṃ) là việc thích hợp (yogyaṃ). "Của những bước chân đã dẫm" (akkantapadānaṃ) là của những bước chân diễn ra theo cách dẫm đạp trong lúc bắn. "Tướng trạng" (ākāraṃ) là tướng trạng cầm nắm cung, dây cung và mũi tên. "Nên nắm bắt" (pariggaṇheyya) là nên ghi nhận (upadhāreyya). Trong câu "vật thực thích hợp, v.v." (bhojanasappāyādayo), từ "v.v." (ādi-saddo) nên được xem là bao gồm cả những tướng trạng chưa được nói đến. Do đó, việc nắm bắt thời tiết, sự tu tập, các tướng, v.v. cũng được nói đến. (Câu) "trong đó" (tasmiṃ) là trong định non trẻ ấy (tasmiṃ taruṇasamādhimhi). Bhattāranti sāminaṃ, bhattavetanādīhi posakanti attho. Parivisantoti bhojento. Tassa ruccitvā bhuñjanākāraṃ sallakkhetvā tassa upanāmentoti yojanā. Ayampi yogī. Adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāreti pubbe jhānassa adhigatakkhaṇe kiccasādhake bhojanādigate ākāre. Gahetvāti pariggahetvā sallakkhetvā. Naṭṭhe naṭṭhe samādhimhi punappunaṃ appanāya. (Câu) "người nuôi dưỡng" (bhattāraṃ) là người chủ (sāminaṃ), nghĩa là người nuôi dưỡng (posakaṃ) bằng vật thực, lương bổng, v.v. (bhattavetanādīhi). (Câu) "khi đang phục vụ" (parivisanto) là khi đang dọn thức ăn (bhojento). Nên liên kết câu như sau: ghi nhận (sallakkhetvā) tướng trạng ăn uống (bhuñjanākāraṃ) một cách thích thú (ruccitvā) của vị chủ ấy (tassa), rồi dâng lên (upanāmento) cho vị chủ ấy (tassa). Vị hành giả này cũng vậy. (Câu) "các tướng trạng như vật thực, v.v. trong lúc chứng đắc" (adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāre) có nghĩa là các tướng trạng liên quan đến vật thực, v.v. (bhojanādigate ākāre) có tác dụng thành tựu (kiccasādhake) trong lúc chứng đắc thiền (jhānassa adhigatakkhaṇe) trước đây (pubbe). (Câu) "sau khi đã nắm bắt" (gahetvā) là sau khi đã nắm giữ (pariggahetvā), ghi nhận (sallakkhetvā). (Câu) "mỗi khi định bị mất đi" (naṭṭhe naṭṭhe samādhimhi) (là) để an trú (appanāya) nhiều lần (punappunaṃ). Mahānasavijjāparicayena paṇḍito. Tattha visadañāṇatāya byatto. Ṭhānuppattikakaosallayogena kusalo. Nānaccayehīti nānaccayehi nānāsabhāvehi, nānārasehīti attho. Tenāha ‘‘ambilaggehī’’tiādi. Sūpehīti byañjanehi. Ambilaggehīti ambilakoṭṭhāsehi, ye vā ambilarasā hutvā aggabhūtā, tehi caturambilādimissehi. Esa nayo tittakaggādīsupi. Khārikehīti vātiṅgaṇakaḷīrādimissehi. Nimittanti ākāraṃ ruccanavasena bhuñjanākāraṃ. Uggaṇhātīti uparūpari gaṇhāti upadhāreti. Imassa vā sūpeyyassa atthāya hatthaṃ abhiharati. Abhihārānanti abhimukhena haritabbānaṃ paṇṇākārānaṃ, pūjābhihārānaṃ vā. Nimittaṃ uggaṇhātīti ‘‘evaṃ me cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti nimittaṃ gaṇhāti sallakkheti. (Vị ấy) là bậc trí tuệ (paṇḍito) do quen thuộc với nghệ thuật nấu ăn (mahānasavijjāparicayena). Là người thông thạo (byatto) trong lĩnh vực ấy (tattha) do có trí tuệ trong sáng (visadañāṇatāya). Là người thiện xảo (kusalo) do có sự khéo léo ứng biến (ṭhānuppattikakosallayogena). (Câu) "với nhiều loại khác nhau" (nānaccayehi) có nghĩa là với nhiều loại khác nhau (nānaccayehi), với nhiều tính chất khác nhau (nānāsabhāvehi), với nhiều vị khác nhau (nānārasehi). Do đó, ngài nói "với những món chua hảo hạng" (ambilaggehi), v.v. (Câu) "với các món canh" (sūpehi) là với các món ăn kèm (byañjanehi). (Câu) "với những món chua hảo hạng" (ambilaggehi) là với các phần có vị chua (ambilakoṭṭhāsehi); hoặc là, những món canh nào (ye) có vị chua (ambilarasā) và trở thành hảo hạng (aggabhūtā), với những món ấy (tehi) được pha trộn với bốn loại vị chua, v.v. (caturambilādimissehi). Phương pháp này (esa nayo) cũng áp dụng cho "những món đắng hảo hạng" (tittakaggādīsu), v.v. (Câu) "với những món mặn" (khārikehi) là với những món được pha trộn với cà tím, măng, v.v. (vātiṅgaṇakaḷīrādimissehi). (Câu) "tướng" (nimittaṃ) là tướng trạng (ākāraṃ), tướng trạng ăn uống (bhuñjanākāraṃ) theo sở thích (ruccanavasena). (Câu) "nắm bắt" (uggaṇhāti) là nắm bắt, ghi nhận nhiều lần (uparūpari gaṇhāti upadhāreti). Hoặc (vị ấy) đưa tay ra (hatthaṃ abhiharati) vì món canh này (imassa sūpeyyassa atthāya). (Câu) "của những vật phẩm dâng tặng" (abhihārānaṃ) là của những vật phẩm (paṇṇākārānaṃ) nên được mang đến trước mặt (abhimukhena haritabbānaṃ), hoặc của những vật phẩm cúng dường (pūjābhihārānaṃ). (Câu) "nắm bắt tướng" (nimittaṃ uggaṇhāti) là nắm bắt (gaṇhāti), ghi nhận (sallakkheti) tướng (nimittaṃ) rằng "tâm của ta đã được định tĩnh như thế này" (evaṃ me cittaṃ samāhitaṃ ahosi). Samādhiparipanthānanti samādhissa paripanthabhūtānaṃ. Dhammānanti kāmacchandādinīvaraṇadhammānaṃ. Suvisodhitattāti suṭṭhu visodhitattā, vikkhambhanavaseneva sammadeva pahīnattāti attho. Kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhīti ādi-saddena asubhamanasikāranekkhammānisaṃsapaccavekkhaṇādīni saṅgaṇhāti. Nekkhammaguṇadassanenāpi [Pg.177] hi tassa vibandhabhūte kāmacchande ādīnavo visesato pākaṭo hotīti. Kāyaduṭṭhullanti kāyadarathaṃ sāraddhakāyataṃ. Tena kāyacittānaṃ sārambhanimittassa byāpādanīvaraṇassa na visodhanamāha. Ārambhadhātumanasikārādīti ādi-saddena vīriyasambojjhaṅganimittānaṃ, ālokasaññādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Samathanimittamanasikārādīti ādi-saddena samādhisambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Aññepi samādhiparipantheti vicikicchāṭṭhāniye, madamānādike ca sandhāyāha. Āsayanti vasanakasusiraṃ. Suparisuddhanti āsaṅkanīyattābhāvena suṭṭhu parisuddhaṃ. Etthāha – nanu cāyaṃ pageva kāmādīnavaṃ paccavekkhitvā samathapaṭipadaṃ paṭipanno upacārakkhaṇeyeva jhānena nīvaraṇāni vikkhambhitāni, atha kasmā puna kāmādīnavapaccavekkhaṇādi gahitanti? Saccametaṃ. Taṃ pana pahānamattanti jhānassa ciraṭṭhitiyā atisayapahānatthaṃ puna gahitaṃ. (Câu) "của những chướng ngại cho định" (samādhiparipanthānaṃ) là của những pháp (dhammānaṃ) trở thành chướng ngại (paripanthabhūtānaṃ) cho định (samādhissa). (Câu) "của các pháp" (dhammānaṃ) là của các pháp triền cái như tham dục, v.v. (kāmacchandādinīvaraṇadhammānaṃ). (Câu) "do đã được thanh lọc kỹ lưỡng" (suvisodhitattā) có nghĩa là do đã được thanh lọc kỹ lưỡng (suṭṭhu visodhitattā), do đã được đoạn trừ hoàn toàn (sammadeva pahīnattā) chỉ bằng cách trấn áp (vikkhambhanavasena). Trong câu "bằng cách quán xét sự nguy hại của các dục, v.v." (kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi), từ "v.v." (ādi-saddena) bao gồm việc tác ý về bất tịnh, quán xét lợi ích của xuất ly, v.v. (asubhamanasikāranekkhammānisaṃsapaccavekkhaṇādīni). Vì rằng, ngay cả bằng cách thấy được phẩm chất của xuất ly (nekkhammaguṇadassanenāpi), sự nguy hại (ādīnavo) trong tham dục (kāmacchande), vốn là chướng ngại (vibandhabhūte) của xuất ly ấy (tassa), cũng trở nên đặc biệt rõ ràng (visesato pākaṭo hoti). (Câu) "sự nặng nề của thân" (kāyaduṭṭhullaṃ) là sự bứt rứt của thân (kāyadarathaṃ), tình trạng thân bị kích động (sāraddhakāyataṃ). Do đó, ngài nói đến việc không thanh lọc (na visodhanaṃ) sân triền cái (byāpādanīvaraṇassa), vốn là nguyên nhân của sự kích động (sārambhanimittassa) nơi thân và tâm (kāyacittānaṃ). Trong câu "tác ý đến giới cần tinh tấn, v.v." (ārambhadhātumanasikārādīti), từ "v.v." (ādi-saddena) nên được hiểu là bao gồm các nhân của tấn giác chi (vīriyasambojjhaṅganimittānaṃ), và quang tưởng, v.v. (ālokasaññādīnañca). Trong câu "tác ý đến tướng của chỉ, v.v." (samathanimittamanasikārādīti), từ "v.v." (ādi-saddena) nên được hiểu là bao gồm các pháp thuộc về định giác chi (samādhisambojjhaṅgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ). (Câu) "các chướng ngại khác của định" (aññepi samādhiparipanthe) là ngài nói đến (sandhāyāha) các pháp thuộc về hoài nghi (vicikicchāṭṭhāniye), và các pháp như kiêu, mạn, v.v. (madamānādike ca). (Câu) "nơi trú ẩn" (āsayaṃ) là nơi ở (vasanakasusiraṃ). (Câu) "hoàn toàn trong sạch" (suparisuddhaṃ) là rất trong sạch (suṭṭhu parisuddhaṃ) do không có gì đáng nghi ngờ (āsaṅkanīyattābhāvena). Ở đây có người hỏi: "Chẳng phải vị này đã quán xét sự nguy hại của các dục từ trước, đã thực hành con đường chỉ tịnh, và các triền cái đã được trấn áp bằng thiền ngay trong sát-na cận hành rồi sao? Vậy tại sao lại đề cập đến việc quán xét sự nguy hại của các dục, v.v. một lần nữa?" (Đáp:) "Điều đó là sự thật. Nhưng đó chỉ là sự đoạn trừ tạm thời. Để thiền được bền vững, vì mục đích đoạn trừ một cách vượt trội hơn, nên mới được đề cập lại." Uddhacca middhanti kukkuccaṃ, thinañca tadekaṭṭhatāya gahitamevāti katvā vuttaṃ. Suddhantagatoti suparisuddhapariyantaṃ sabbaso visodhitakoṇapariyantaṃ uyyānaṃ gato. Tahiṃ rameti tasmiṃ jhāne rameyya divasabhāgampi jhānasamaṅgī eva bhaveyya. (Câu) "trạo cử và hôn trầm" (uddhaccaṃ middhaṃ) được nói đến (vuttaṃ) sau khi đã xem rằng (katvā) hối quá (kukkuccaṃ) và thụy miên (thinaṃ) cũng đã được bao gồm (gahitameva) vì chúng có cùng một nền tảng (tadekaṭṭhatāya). (Câu) "đã đi đến nơi thanh tịnh" (suddhantagato) là đã đi đến (gato) khu vườn (uyyānaṃ) có các ranh giới hoàn toàn trong sạch (suparisuddhapariyantaṃ), có các góc và ranh giới đã được thanh lọc hoàn toàn (sabbaso visodhitakoṇapariyantaṃ). (Câu) "hoan hỷ trong đó" (tahiṃ rame) là nên hoan hỷ (rameyya) trong thiền ấy (tasmiṃ jhāne), nên là người thành tựu thiền (jhānasamaṅgī eva bhaveyya) ngay cả trong một phần của ngày (divasabhāgampi). Cittabhāvanāvepullatthanti samādhibhāvanāya vipulabhāvāya. Yathā hi bhāvanāvasena nimittassa uppatti, evamassa bhāvanāvaseneva vaḍḍhanampi. Tasmā ekaṅgulādivasena nimittaṃ vaḍḍhentassa punappunaṃ bahulīkārena jhānaṃ bhāvanāpi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Tena vuttaṃ ‘‘cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti. Tassāti paṭibhāganimittassa. (Câu) "vì sự rộng lớn của việc tu tập tâm" (cittabhāvanāvepullatthaṃ) là vì sự rộng lớn (vipulabhāvāya) của việc tu tập định (samādhibhāvanāya). Vì rằng, cũng như (yathā hi) tướng (nimittassa) khởi sinh (uppatti) do tu tập (bhāvanāvasena), cũng vậy (evaṃ) sự phát triển (vaḍḍhanampi) của nó (assa) cũng chỉ do tu tập mà có (bhāvanāvasena). Do đó (tasmā), đối với hành giả đang làm cho tướng (nimittaṃ) phát triển (vaḍḍhentassa) theo từng lóng tay, v.v. (ekaṅgulādivasena), việc tu tập thiền (jhānaṃ bhāvanāpi) cũng đạt đến (āpajjati) sự tăng trưởng (vuddhiṃ), phát triển (viruḷhiṃ), và rộng lớn (vepullaṃ) nhờ thực hành nhiều lần (punappunaṃ bahulīkārena). Do đó (tena), có lời nói rằng (vuttaṃ) "và nên làm cho quang tướng đã đạt được phát triển vì sự rộng lớn của việc tu tập tâm" (cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabbaṃ). (Câu) "của nó" (tassa) là của quang tướng (paṭibhāganimittassa). Nimittavaḍḍhananayavaṇṇanā Giải thích về phương pháp làm phát triển tướng. 77. Tatrāti sāmiatthe bhummavacanaṃ, tassāti attho. Avaḍḍhetvāti yathā kumbhakāro mattikāya pattaṃ karonto paṭhamaṃ aparicchinditvāva pattaṃ vaḍḍheti, evaṃ pattavaḍḍhanayogena pattavaḍḍhanayuttiyā avaḍḍhetvā pūvikassa pūvavaḍḍhanaṃ. Bhattassa upari bhattapakkhipanaṃ bhattavaḍḍhanaṃ. Vatthassa tintassa añchanādi dussavaḍḍhanaṃ. Paccekaṃ yoga-saddo yojetabbo. Aparicchinditvā [Pg.178] na vaḍḍhetabbaṃ saparicchede eva bhāvanāpavattito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sāntake no anantake’’ti (visuddhi. 1.55). 77. (Từ) "trong đó" (tatra) là một từ ở địa cách (bhummavacanaṃ) mang ý nghĩa sở thuộc cách (sāmiatthe), nghĩa là "của nó" (tassa). (Câu) "không làm phát triển" (avaḍḍhetvā) (được giải thích như sau): cũng như (yathā) người thợ gốm (kumbhakāro) khi làm (karonto) bình bát (pattaṃ) bằng đất sét (mattikāya), lúc đầu (paṭhamaṃ) không phân định ranh giới (aparicchinditvāva) mà làm cho bình bát lớn lên (pattaṃ vaḍḍheti), (hành giả) không nên làm phát triển (avaḍḍhetvā) theo phương pháp làm lớn bình bát (pattavaḍḍhanayogena) như vậy (evaṃ). (Tương tự là) việc làm lớn bánh (pūvavaḍḍhanaṃ) của người làm bánh (pūvikassa). Việc thêm cơm (bhattapakkhipanaṃ) lên trên cơm (bhattassa upari) là làm lớn cơm (bhattavaḍḍhanaṃ). Việc kéo căng, v.v. (añchanādi) tấm vải (vatthassa) ướt (tintassa) là làm lớn vải (dussavaḍḍhanaṃ). Từ "phương pháp" (yoga-saddo) nên được áp dụng (yojetabbo) cho từng trường hợp (paccekaṃ). Không nên làm phát triển (na vaḍḍhetabbaṃ) mà không phân định ranh giới (aparicchinditvā), vì sự tu tập chỉ diễn ra (bhāvanāpavattito) trong phạm vi đã được phân định (saparicchede eva). Thật vậy (tathā hi), có lời nói rằng (vuttaṃ): "trong phạm vi có giới hạn, không phải trong phạm vi vô hạn" (sāntake no anantake). Haṃsapotakāti javanahaṃsapotakā. Ukkūlaṃ unnataṭṭhānaṃ. Vikūlaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīsotena kataṃ viduggaṃ nadīviduggaṃ. Visamākārena ṭhito pabbatapadeso pabbatavisamo. Haṃsapotakāti là những con thiên nga con thuộc giống thiên nga nhanh nhẹn. Ukkūlaṃ là nơi đất cao. Vikūlaṃ là nơi đất trũng. Nơi khó đi do dòng sông tạo ra là nadīviduggaṃ. Vùng núi non hiểm trở, không bằng phẳng là pabbatavisamo. Thūlāni hutvā upaṭṭhahanti paccavekkhaṇābāhullena vibhūtabhāvato. Dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti paguṇabalavabhāvassa anāpādikattā. Upari ussukkanāyāti bhāvanāya upari ārohanāya, dutiyajjhānādhigamāyāti attho. (Các chi thiền) trở nên thô thiển và hiện khởi là do sự kiện quán xét nhiều lần nên trở nên rõ ràng. (Các chi thiền) trở nên yếu ớt và hiện khởi là do chưa đạt đến trạng thái thuần thục và có năng lực. Upari ussukkanāyāti là để vươn lên cao hơn trong sự tu tập thiền, nghĩa là để chứng đắc thiền thứ hai. Pabbateyyāti pabbate bahulacārinī. Akhettaññūti agocaraññū. Samādhiparipanthānaṃ visodhanānabhiññātāya bālo. Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto. Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū. Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo. Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo. Abhāvanāya abyatto. Abahulīkārena akhettaññū. Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ. Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho. So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato, asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno. Ciṇṇavasināti āsevitavasinā. Pabbateyyāti là thường đi lại nhiều ở trên núi. Akhettaññūti là không biết cảnh giới hành xứ. Là kẻ ngu si do không biết cách thanh lọc các pháp đối nghịch với định. Là người không khéo léo do thiếu sự thành thạo trong việc làm cho thiền trở nên thuần thục. Là người không biết rành cảnh giới do không liễu tri được trạng thái nền tảng của thiền cao hơn. Là người không thiện xảo về mọi phương diện do không có sự thuần thục trong việc nhập định. Hoặc là kẻ ngu si do không thực hành định tướng. Là người không khéo léo do không tu tập. Là người không biết rành cảnh giới do không thực hành nhiều lần. Nên được hiểu là người không thiện xảo do không quyết định một cách đúng đắn. Ubhato bhaṭṭhoti là bị rơi rớt khỏi cả hai thiền. Vị ấy, dù có nỗ lực, nhưng do không thuần thục, do không an trú vững chắc, nên đã bị suy thoái khỏi cả hai thiền: do sự hoại diệt (của thiền thứ nhất) và do không có khả năng (đạt đến thiền thứ hai). Ciṇṇavasināti là bởi người đã thực hành thuần thục các quyền làm chủ. Pañcavasīkathāvaṇṇanā Giải về câu chuyện năm quyền làm chủ. 78. Vasanaṃ vasīti dhātuniddesatāya kiriyāniddesoti adhippāyenāha ‘‘vasiyo’’ti, yathāruci pavattiyoti attho. Āvajjanāya vasī, āvajjanāvasena vā vasī āvajjanavasī. Jhānaṃ āvajjituṃ yattha yattha padese icchā yatthicchakaṃ. Yadā yadā, yasmiṃ yasmiṃ vā jhānaṅge icchā yadicchakaṃ. Yāva yāva icchā yāvadicchakaṃ, da-kāro padasandhikaro. ‘‘Yāvā’’ti ca idaṃ bahūnaṃ javanavārānaṃ nirantaraṃ viya tathāpavattanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekameva. So hi paricchinnacittakkhaṇoti. Āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti vuttanayena yattha katthaci ṭhāne yadā yadā [Pg.179] yaṃ kiñci jhānaṅgaṃ āvajjentassa yathicchitaṃ kālaṃ āvajjanāya āvajjanappavattiyā dandhāyitattaṃ vitthāyitattaṃ, cirāyitattaṃ vā natthi. Evaṃ āvajjanavasī siddhā nāma hotīti attho. Sesāti vuṭṭhānaadhiṭṭhānapaccavekkhaṇāvasiyo. 78. Vasanaṃ vasīti: Với ý rằng: "Sự mong muốn" hoặc "sự làm chủ" là sự chỉ dẫn về hành động do có sự chỉ dẫn về ngữ căn, nên ngài đã nói là "vasiyo", nghĩa là những sự diễn tiến theo như ý muốn. Quyền làm chủ trong việc hướng tâm, hoặc quyền làm chủ theo cách hướng tâm, là hướng tâm chủ (āvajjanavasī). Mong muốn hướng tâm đến thiền ở bất cứ nơi nào, đó là yatthicchakaṃ. Hoặc mong muốn (hướng tâm) đến bất cứ chi thiền nào vào bất cứ lúc nào, đó là yadicchakaṃ. Mong muốn (hướng tâm) trong bất kỳ khoảng thời gian nào, đó là yāvadicchakaṃ; ký tự da có chức năng nối từ. Và từ "yāvā" này được nói với ý chỉ sự diễn tiến liên tục như không gián đoạn của nhiều lộ trình tốc hành tâm, chứ không phải chỉ một lộ trình. Bởi vì lộ trình tốc hành tâm quán xét duy nhất ấy có sát-na tâm đã được phân định. Āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti: Theo cách đã nói "không có sự chậm chạp trong việc hướng tâm", (nghĩa là) đối với người đang hướng tâm đến bất kỳ chi thiền nào, ở bất cứ nơi đâu, vào bất cứ lúc nào, trong khoảng thời gian tùy thích, thì không có sự chậm chạp, sự lan man, hay sự kéo dài trong việc hướng tâm, trong sự diễn tiến của hướng tâm. Như vậy, quyền hướng tâm chủ được gọi là đã thành tựu, đó là ý nghĩa. Sesāti: Các (quyền làm chủ) còn lại là xuất định chủ, quyết định chủ, và quán xét chủ. Aṅgasamudāyabhāvato jhānassa jhāne āvajjanavasiṃ nipphādetukāmena paṭipāṭiyā jhānaṅgāni āvajjetabbānīti āha ‘‘paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato’’ti. Yadipi āvajjanamevettha icchitaṃ āvajjanavasiyā adhippetattā, āvajjanāya pana uppannāya javanehi bhavitabbaṃ. Tāni ca kho āvajjanatapparatāya cittābhinīhārassa yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni katipayāneva honti, na paripuṇṇānīti vuttaṃ ‘‘vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javantī’’ti. Cattāri tikkhindriyassa. Pañca nātitikkhindriyassāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaranti visabhāgehi nirantaraṃ. Ayaṃ panāti bhavaṅgadvayantaritā catujavanacittā yathāvuttā āvajjanavasī. Aññesaṃ vā dhammasenāpatiādīnaṃ. Evarūpe kāleti uṭṭhāya samuṭṭhāya lahutaraṃ āvajjanavasīnibbattanakāle. Sā ca kho ittarā parittakālā, na satthu yamakamahāpāṭihāriye viya ciratarappabandhavatī. Tathā hi taṃ sāvakehi asādhāraṇaṃ vuttaṃ. Adhigamena samaṃ sasampayuttassa jhānassa sammā āpajjanaṃ paṭipajjanaṃ samāpajjanaṃ, jhānasamaṅgitā. Do thiền là sự tập hợp của các chi, nên người muốn thành tựu quyền hướng tâm chủ trong thiền cần phải hướng tâm đến các chi thiền theo thứ tự; vì vậy, ngài đã nói "trước tiên, người ấy hướng tâm đến tầm". Mặc dù ở đây chỉ mong muốn có sự hướng tâm, vì quyền hướng tâm chủ được nhắm đến, nhưng khi hướng tâm đã sanh khởi thì phải có các tốc hành tâm. Và những tốc hành tâm ấy, do sự hướng tâm là chính trong việc đưa tâm đến đối tượng, nên chỉ có một vài (tốc hành tâm) lấy chi thiền được hướng tâm làm đối tượng, chứ không đầy đủ; vì vậy, đã được nói rằng "chỉ có bốn hoặc năm tốc hành tâm lấy tầm làm đối tượng khởi lên". Nên hiểu rằng: bốn (tốc hành tâm) đối với người có căn tánh bén nhạy, năm đối với người có căn tánh không quá bén nhạy. Nirantaraṃ là không gián đoạn bởi các (lộ trình tốc hành tâm) khác loại. Và đây là quyền hướng tâm chủ như đã nói, có bốn tốc hành tâm, bị gián đoạn bởi hai tâm hữu phần. Hoặc (quyền làm chủ này) của các vị khác như ngài Tướng quân Chánh pháp, v.v. Vào thời điểm như vậy, nghĩa là vào lúc phát sinh quyền hướng tâm chủ một cách nhanh chóng hơn, sau khi đã nỗ lực, cố gắng. Và quyền hướng tâm chủ ấy thì ngắn ngủi, có thời gian ít ỏi, không kéo dài rất lâu như trong đại song thông của Đức Thế Tôn. Vì vậy, điều đó được nói là không chung cho các vị Thinh văn. Sự nhập, sự đạt đến một cách đúng đắn thiền tương ưng với sự chứng đắc, được gọi là nhập định (samāpajjanaṃ), (tức là) sự thành tựu thiền. Sīghanti ettha samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjanaṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā. Ayañca matthakappattā samāpajjanavasī satthu dhammadesanāyaṃ labbhati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ, aggivessana, tassā eva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi yenassudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387). Ito sīghatarā hi samāpajjanavasī nāma natthi. Juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi kapotakandarāyaṃ viharantassa āyasmato sāriputtassa yakkhena mahantampi pabbatakūṭaṃ padāletuṃ samatthe pahāre sīse dinne samāpajjanampettha nidassetabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘tadā thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appesī’’ti (visuddhi. 2.374). Pāḷiyaṃ pana ‘‘aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā nisinno’’ti (udā. 34) vuttaṃ. Ime pana therā [Pg.180] ‘‘samāpattito vuṭṭhānasamakālaṃ tena pahāro dinno’’ti vadanti. Sīghaṃ (nhanh chóng): Ở đây, ngay sau khi có ý muốn nhập định, sau khi hai tâm hữu phần sanh khởi, cắt đứt dòng hữu phần, rồi ngay sau khi hướng tâm sanh khởi, việc nhập định (xảy ra), đó được gọi là khả năng nhập định nhanh chóng. Và quyền nhập định chủ đã đạt đến đỉnh cao này được thấy trong lúc thuyết pháp của Đức Thế Tôn. Nhắm đến điều này mà có lời dạy rằng: "Này Aggivessana, Ta đây, sau khi kết thúc bài pháp thoại ấy, ngay trong định tướng trước đó, Ta an trí tâm, làm cho tâm lắng xuống, làm cho nhất tâm, và định tâm ngay trong nội tâm, nhờ đó Ta thường xuyên an trú". Bởi vì không có quyền nhập định chủ nào nhanh hơn thế này. Ở đây, cũng nên chỉ ra trường hợp nhập định của Tôn giả Sāriputta, khi ngài đang trú trong hang Kapotakandarā vào một đêm trăng sáng, với mái tóc vừa mới cạo, đã bị một dạ xoa dùng một cú đánh có thể làm vỡ cả một đỉnh núi lớn vào đầu. Thật vậy, sẽ được nói rằng: "Khi ấy, vào lúc bị đánh, vị Trưởng lão đã nhập định". Tuy nhiên, trong Pāli, có nói rằng: "ngài đã nhập một loại định nào đó và ngồi". Nhưng các vị Trưởng lão này nói rằng: "Cú đánh ấy được thực hiện bởi dạ xoa đó ngay vào lúc ngài vừa xuất khỏi định". Accharāmattanti aṅguliphoṭamattaṃ khaṇaṃ. Ṭhapetunti setu viya sīghasotāya nadiyā oghaṃ vegena pavattituṃ adatvā yathāvuttakkhaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā. Abhibhuyya ṭhapanaṃ, adhiṭṭhānaṃ viyāti vā adhiṭṭhānaṃ. Tattha vasī adhiṭṭhānavasī. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātunti accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā lahuṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhātuṃ samatthatā. Bhavaṅgacittuppattiyeva hettha jhānato vuṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca yathā ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapessāmī’’ti pubbaparikammavasena adhiṭṭhānasamatthatā adhiṭṭhānavasī, evaṃ ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti pubbaparikammavasena vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasī veditabbā, yā samāpatti ‘‘vuṭṭhānakusalatā’’ti vuccati. Tadubhayadassanatthanti adhiṭṭhānavuṭṭhānavasīdassanatthaṃ. Accharāmattanti nghĩa là trong khoảnh khắc bằng cái búng ngón tay. Ṭhapetunti là khả năng thiết lập thiền trong khoảnh khắc đã được nói đến, giống như cây cầu không cho dòng nước của con sông chảy xiết trôi đi một cách nhanh chóng. Hoặc là sự thiết lập bằng cách chế ngự, giống như sự quyết định, nên gọi là adhiṭṭhāna (sự quyết định). Sự thuần thục ở đó là adhiṭṭhānavasī (quyết định tự tại). Tatheva lahuṃ vuṭṭhātunti là khả năng, sau khi thành tựu thiền trong một khoảnh khắc ngắn bằng một cái búng tay hay mười cái búng tay, xuất khỏi thiền một cách nhanh chóng. Ở đây, chính sự sanh khởi của tâm hữu phần được gọi là xuất thiền. Và ở đây, giống như khả năng quyết định do năng lực của sự chuẩn bị trước rằng: “Ta sẽ thiết lập thiền trong chừng ấy khoảnh khắc” là adhiṭṭhānavasī (quyết định tự tại), cũng vậy, khả năng xuất khởi do năng lực của sự chuẩn bị trước rằng: “Sau khi thành tựu thiền trong chừng ấy khoảnh khắc, ta sẽ xuất khỏi thiền” cần được hiểu là vuṭṭhānavasī (xuất định tự tại), sự nhập định ấy được gọi là “sự thiện xảo trong việc xuất định”. Tadubhayadassanatthanti nghĩa là nhằm mục đích chỉ ra cả hai sự thuần thục: quyết định tự tại và xuất định tự tại. Tatthāti tasmiṃ nimmitapabbate tassa vivare. Kiñcāpi ekaṃyeva taṃ abhiññācittaṃ yena pabbataṃ nimmineyya, abhiññāpādakassa pana jhānassa lahutaraṃ ṭhapanaṃ, vuṭṭhānañca idha nidassitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ettakā iddhimantā ekaṃ upaṭṭhākaṃ garuḷato rakkhituṃ na sakkhiṃsū’’ti gārayhā assāma. Tatthāti nghĩa là ở đó, tức là trong hang động của ngọn núi được hóa hiện ấy. Mặc dù tâm thần thông mà vị ấy dùng để hóa hiện ngọn núi chỉ là một, nhưng cần phải hiểu rằng ở đây, sự thiết lập và sự xuất khỏi thiền vốn là nền tảng của thần thông một cách nhanh chóng hơn đã được chỉ ra làm ví dụ. Chúng ta đáng bị khiển trách rằng: “Bao nhiêu vị có thần thông như vậy mà không thể bảo vệ một vị thị giả khỏi chim garuḷa”. Āvajjanānantarānīti āvajjanavasībhāvāya yathākkamaṃ vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ āvajjanāya parato yāni javanāni pavattāni, tāni tesaṃ paccavekkhaṇāni. Yadaggena āvajjanavasīsiddhi, tadaggena paccavekkhaṇāvasīsiddhi veditabbā. Āvajjanānantarānīti nghĩa là những tốc hành tâm nào đã sanh khởi sau khi hướng tâm đến các thiền chi như tầm, v.v., theo thứ tự, để có được sự thuần thục trong việc hướng tâm (āvajjanavasī), thì những tốc hành tâm ấy là sự quán xét các thiền chi đó. Cần phải hiểu rằng sự thành tựu của hướng tâm tự tại (āvajjanavasī) đến mức độ nào, thì sự thành tựu của quán xét tự tại (paccavekkhaṇāvasī) cũng đến mức độ ấy. Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā Giải thích về chương Nhị thiền 79. Nīvaraṇappahānassa tappaṭhamatāya āsannanīvaraṇapaccatthikā. Thūlaṃ nāma vipulampi pheggu viya sukhabhañjanīyanti āha ‘‘oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti. Santato manasi karitvāti paṭhamajjhānaṃ viya anoḷārikaṅgattā, santadhammasamaṅgitāya ca ‘‘santa’’nti manasi katvā. Ye hi dhammā dutiyajjhāne pītisukhādayo, kāmaṃ te paṭhamajjhānepi santi, tehi pana te santatarā ceva paṇītatarā ca bhavantīti. Nikantinti nikāmanaṃ, apekkhanti [Pg.181] attho. Pariyādāyāti khepetvā. Cattāri pañcāti vā-saddo luttaniddiṭṭho. Dutiyajjhānaṃ etassa atthīti dutiyajjhānikaṃ. Vuttappakārānevāti paṭhamajjhāne vuttappakārāniyeva, parikammādināmakānīti attho. 79. Do sự đoạn trừ các triền cái là điều đầu tiên đối với nó (sơ thiền), nên nó có các triền cái là kẻ thù gần gũi. Cái gì thô, dù lớn, cũng dễ bị bẻ gãy như lõi cây chuối, nên nói rằng: “Do tính chất thô thiển, các chi thiền yếu ớt”. Santato manasi karitvāti nghĩa là tác ý rằng “tĩnh lặng”, vì không có các chi thô thiển như sơ thiền, và vì hợp thành từ các pháp tĩnh lặng. Quả vậy, những pháp như hỷ, lạc, v.v., trong nhị thiền, chúng cũng có trong sơ thiền, nhưng so với những pháp kia (trong sơ thiền), những pháp này (trong nhị thiền) tĩnh lặng hơn và vi tế hơn. Nikantinti nghĩa là sự mong muốn, sự quyến luyến. Pariyādāyāti nghĩa là sau khi làm cho cạn kiệt. Cattāri pañcāti, ở đây từ vā (hoặc) đã bị lược bỏ khi trích dẫn. Dutiyajjhānikaṃ nghĩa là người này có nhị thiền. Vuttappakārānevāti nghĩa là giống hệt như các loại đã được nói trong phần sơ thiền, tức là những (tâm) có tên là chuẩn bị, v.v. 80. Vūpasamāti vūpasamahetu, vūpasamoti cettha pahānaṃ adhippetaṃ, tañca vitakkavicārānaṃ. Atikkamo atthato dutiyajjhānakkhaṇe anuppādoti āha ‘‘samatikkamā’’tiādi. Katamesaṃ panettha vitakkavicārānaṃ vūpasamo adhippeto, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti. Kiñcettha yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi kadāci paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārarahitaṃ atthi. Atha dutiyajjhānikānaṃ, evampi nattheva vūpasamo, sabbena sabbaṃ tesaṃ tattha abhāvatoti? Vuccate – yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyassa jhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etena dīpito. Tasmā ‘‘kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamo idhādhippeto, udāhu dutiyajjhānikāna’’nti edisī codanā anokāsāva. Yasmā diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppattidhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ adhippetaṃ. Vitakkādayo eva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttā phassādayo, tasmā vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādīnaṃ viya taṃsampayuttadhammānampi etena ‘‘etaṃ oḷārika’’nti ādīnavadassanaṃ sutte āgataṃ, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ, taṃsahagatānañca vūpasamādike vattabbe vitakkādīnaṃyeva vūpasamo vuccamāno adhikavacanaṃ aññaṃ atthaṃ bodhetīti katvā kiñci visesaṃ dīpetīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘oḷārikassa panā’’tiādi gahitanti idha ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pītiyā ca virāgā’’tiādīsupi eseva nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakaṃ vuttaṃ. Visuṃ visuṃ ṭhitepi hi vitakkavicārasamatikkamavacanādike paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahite vitakkavicāravūpasamavacanassa tadekadesatā daṭṭhabbā. Ayañca attho [Pg.182] avayavena samudāyopalakkhaṇanayena vutto. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā dīpitā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā. 80. Vūpasamāti nghĩa là do nhân là sự lắng dịu. Và ở đây, vūpasamo (sự lắng dịu) có nghĩa là sự đoạn trừ, và đó là sự đoạn trừ của tầm và tứ. Về mặt ý nghĩa, sự vượt qua là sự không sanh khởi (của chúng) trong khoảnh khắc nhị thiền, do đó ngài nói “do vượt qua”, v.v. Ở đây, sự lắng dịu của tầm và tứ nào được nói đến? Có phải là của tầm và tứ trong sơ thiền, hay là của tầm và tứ trong nhị thiền? Ở đây, nếu là của tầm và tứ trong sơ thiền, thì sự lắng dịu của chúng không có. Vì sơ thiền không bao giờ không có tầm và tứ. Còn nếu là của tầm và tứ trong nhị thiền, thì sự lắng dịu cũng không có, vì chúng hoàn toàn không có ở đó. Được trả lời rằng: Sự chứng đắc nhị thiền là do vượt qua tầm và tứ, những pháp làm cho sơ thiền trở nên thô thiển, chứ không phải do vượt qua các pháp không thô thiển tự bản chất như xúc, v.v. Ý nghĩa này được làm sáng tỏ bởi câu “do sự lắng dịu của tầm và tứ”. Do đó, câu hỏi “Ở đây, sự lắng dịu của tầm và tứ trong sơ thiền hay trong nhị thiền được nói đến?” là không có cơ sở. Bởi vì “sự lắng dịu” có nghĩa là làm cho (một pháp) có bản chất không sanh khởi trong khoảnh khắc của thiền tương ứng, sau khi đã thấy được sự nguy hại của nó. Chỉ có tầm, v.v., vốn là các thiền chi, mới được làm như vậy, chứ không phải xúc, v.v., là các pháp tương ưng với chúng. Do đó, việc nói về sự lắng dịu, v.v., chỉ đối với tầm, v.v., là hợp lý. Tuy nhiên, vì trong kinh, việc thấy sự nguy hại rằng “thiền này là thô thiển” do pháp này (tầm, v.v.) đã được nói đến, cũng giống như đối với tầm, v.v., cũng áp dụng cho các pháp tương ưng với chúng, do đó, khi đáng lẽ phải nói về sự lắng dịu, v.v., của tầm, v.v., và của các pháp đi cùng với chúng một cách không phân biệt, thì việc chỉ nói về sự lắng dịu của tầm, v.v., là một cách nói nhấn mạnh để chỉ ra một ý nghĩa khác. Để chỉ ra điều này, trong Chú giải đã dùng câu “oḷārikassa panā” (còn đối với pháp thô thiển), v.v. Do đó, cần phải hiểu rằng ở đây (trong Phụ chú giải này) đã nói câu “yehi vitakkavicārehī” (bởi những tầm và tứ nào), v.v. Trong các câu “pītiyā ca virāgā” (do ly tham đối với hỷ), v.v., cũng theo phương pháp này. Do đó, các câu nói về sự vượt qua tầm, tứ, hỷ, lạc là những câu chỉ ra sự chứng đắc nhị thiền, v.v., do sự vượt qua các chi thiền thô thiển tương ứng. Trong số đó, câu nói về sự vượt qua tầm và tứ, vốn là một phần, được gọi là câu chỉ ra điều đó (sự chứng đắc nhị thiền). Cần phải hiểu rằng, mặc dù các câu nói về sự vượt qua tầm và tứ, v.v., đứng riêng rẽ, nhưng khi được tâm nắm bắt một cách tổng hợp do sự giống nhau trong việc chỉ ra các chi thiền cần được từ bỏ, thì câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ là một phần trong đó. Và ý nghĩa này được nói theo phương pháp lấy một phần để chỉ toàn thể. Hoặc là, chính câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ, do chỉ ra sự chứng đắc nhị thiền bằng cách vượt qua chúng, đã chỉ ra rằng các câu nói về ly tham đối với hỷ, v.v., chỉ ra sự chứng đắc tam thiền, v.v., bằng cách vượt qua hỷ, v.v. Do đó, việc nó (câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ) chỉ ra điều đó (sự chứng đắc nhị thiền, v.v.) đã được (Chú giải sư) nói đến. Niyakajjhattamadhippetaṃ na ajjhattajjhattādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘vibhaṅge panā’’tiādi. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ. Tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ekodibhāvaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti ce? ‘‘Ekodibhāva’’nti padaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kātabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhāne pavattatīti yuttaṃ. Imasmiñca atthavikappeti ‘‘cetaso sampasādayatī’’ti etasmiṃ pakkhe ‘‘cetaso’’ti ca upayogatthe sāmivacanaṃ. Purimasminti ‘‘sampasādanayogato jhānaṃ sampasādana’’nti vuttapakkhe. Cetasoti sambandhe sāmivacanaṃ. “Tự thân của chính mình” được ngụ ý, không phải là “tự thân của tự thân” v.v... Về điều đó, ngài nói lý do bằng đoạn bắt đầu là “vibhaṅge panā”. “Giống như tấm vải màu xanh do sự kết hợp với màu xanh” có nghĩa là “giống như tấm vải (trở nên) xanh do sự kết hợp với màu xanh”. Do sự kết hợp với đức tin (sampasādana) nào mà thiền được gọi là sampasādana. Khi điều đó được chỉ ra, chỉ bằng cách trình bày đồng vị cách rằng “thiền là sự trong sạch”, sự xuất hiện của từ đó trong thiền do sự kết hợp với đức tin ấy đã được chỉ ra, vì vậy sự không mâu thuẫn là hợp lý. Về ekodibhāva (sự nhất tâm) thì thế nào? Nếu nói rằng: khi ekodi được chỉ ra, chỉ bằng cách trình bày đồng vị cách rằng “thiền là sự nhất tâm”, bản chất làm tăng trưởng sự nhất tâm của thiền đã được nói đến? (Đáp:) Không nên tách từ “ekodibhāva” ra để trình bày về ekodi, vì vậy, hợp lý là chính từ ekodibhāva vốn được dùng cho định cũng được dùng cho thiền giống như từ sampasādana. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, trong trường hợp “làm cho tâm trong sạch”, “cetaso” là sở hữu cách theo nghĩa đối cách. Trong trường hợp trước, tức là trường hợp đã nói “thiền là sampasādana do sự kết hợp với sampasādana”, “cetaso” là sở hữu cách theo nghĩa liên hệ. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ te karomī’’tiādīsu. Eko adutiyo ‘‘ekākībhi khuddakehi jita’’ntiādīsu asahāyatthopi eka-saddo diṭṭhoti āha ‘‘eko asahāyo hutvā’’ti. Saddhādayopi kāmaṃ sampayuttadhammānaṃ sādhāraṇato, asādhāraṇato ca paccayā hontiyeva, samādhi pana jhānakkhaṇe sampayuttadhammānaṃ avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhakaraṇena sātisayaṃ paccayo hotīti dassento ‘‘sampayuttadhamme…pe… adhivacana’’nti āha. Bậc tối thắng trong đời cũng được gọi là “eko” (độc nhất) trong các câu như “yāva pare ekāhaṃ te karomī”. Một mình, không có người thứ hai; trong các câu như “bị những kẻ nhỏ bé đơn độc chiến thắng”, từ “eka” cũng được thấy có nghĩa là không có bạn đồng hành, do đó ngài nói “eko asahāyo hutvā” (trở thành một mình, không bạn đồng hành). Mặc dù các pháp như tín v.v. thật vậy là duyên cho các pháp tương ưng theo cách chung và không chung, nhưng định, trong khoảnh khắc thiền, là duyên một cách vượt trội cho các pháp tương ưng bằng cách thực hiện vai trò chủ tể trong đặc tính không tán loạn. Để chỉ ra điều này, ngài nói “sampayuttadhamme…pe… adhivacana”. ‘‘Sampasādanaṃ, cetaso ekodibhāva’’nti visesanadvayaṃ jhānassa atisayavacanicchāvasena gahitaṃ. Svāyamatisayo yathā imasmiṃ jhāne labbhati, na tathā paṭhamajjhāneti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇe āhananapariyāhananavasena, anumajjanaanuyojanavasena ca pavattamānā dhammā satipi nīvaraṇappahānena kilesakālussiyāpagame [Pg.183] sampayuttānaṃ kañci khobhaṃ karontā viya tehi ca te na sannisinnā hontīti vuttaṃ ‘‘vitakkavicārakkhobhena na suppasanna’’nti. Khuddikā ūmiyo vīciyo. Mahatiyo taraṅgā. Satipi indriyasamatte, vīriyasamatāya ca teneva khobhena, sampasādābhāvena ca samādhipi na suṭṭhu pākaṭo bahale viya jale maccho. Yathāvuttakkhobho eva palibodho. Evaṃ vuttenāti yassā saddhāya vasena sampasādanaṃ, yassā ca cittekaggatāya vasena ekodibhāvanti ca jhānaṃ vuttaṃ. Tāsaṃ eva ‘‘saddahanā’’tiādinā pavattiākārassa visesavibhāvanāvasena vuttena. Tena vibhaṅgapāṭhena. ‘‘Sampasādanayogato, sampasādanato vā sampasādanaṃ, ekodiṃ bhāvetīti ekodibhāvanti jhānaṃ vutta’’nti evaṃ pavattā ayaṃ atthavaṇṇanā na virujjhati. Yathā pana avirodho, so vutto eva. Hai tính từ “sampasādanaṃ” (sự trong sạch) và “cetaso ekodibhāva” (sự nhất tâm của tâm) được dùng với ý muốn nói lên phẩm chất vượt trội của thiền. Để chỉ ra sự khác biệt này, rằng phẩm chất vượt trội này có được trong thiền này (thiền thứ hai) như thế nào thì không có được như thế trong thiền thứ nhất, đoạn bắt đầu bằng “nanu cā” đã được nói. Các pháp (tầm, tứ) khởi lên trên đối tượng theo cách gõ vào và gõ xung quanh, theo cách xoa và gắn kết, mặc dù sự ô nhiễm của phiền não đã được loại bỏ do sự đoạn trừ các triền cái, chúng giống như tạo ra một sự xáo động nào đó cho các pháp tương ưng, và do chúng mà các pháp tương ưng ấy không được lắng dịu, vì vậy đã nói “không hoàn toàn trong sạch do sự xáo động của tầm và tứ”. Sóng nhỏ là vīci, sóng lớn là taraṅga. Mặc dù có sự quân bình của các căn và sự quân bình của tinh tấn, nhưng do chính sự xáo động ấy và do không có sự trong sạch, định cũng không hiện rõ, giống như con cá trong nước đặc. Chính sự xáo động như đã nói là chướng ngại. Bằng cách nói như vậy: thiền được gọi là sampasādana do nhờ tín nào, và được gọi là ekodibhāva do nhờ nhất tâm nào; bằng đoạn kinh Phân Tích đó, đã được nói bắt đầu bằng “saddahanā” v.v. để phân biệt rõ cách thức khởi lên của chính các pháp ấy. Lời giải thích ý nghĩa này được tiến hành như sau: “Thiền được gọi là sampasādana do sự kết hợp với sampasādana, hoặc từ sampasādana; và được gọi là ekodibhāva vì nó làm cho ekodi (nhất tâm) phát triển”, lời giải thích này không mâu thuẫn. Còn về việc không mâu thuẫn như thế nào, điều đó đã được nói rồi. 81. Santāti samaṃ nirodhaṃ gatā. Samitāti bhāvanāya samaṃ gamitā nirodhitā. Vūpasantāti tato eva suṭṭhu upasantā. Atthaṅgatāti atthaṃ vināsaṃ gatā. Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Appitāti vināsaṃ gamitā. Sositāti pavattisaṅkhātassa santānassa abhāvena sosaṃ sukkhabhāvaṃ itā. Byantikatāti vigatantakatā. 81. “Santā” nghĩa là: đã đi đến sự tịch tịnh, sự diệt. “Samitā” nghĩa là: đã được làm cho tịch tịnh, được làm cho diệt bởi sự tu tập. “Vūpasantā” nghĩa là: do đó mà đã được an tịnh tốt đẹp. “Atthaṅgatā” nghĩa là: đã đi đến sự hoại diệt, sự hủy diệt. “Abbhatthaṅgatā” là được nói bằng cách thêm tiếp đầu ngữ vào từ. “Appitā” nghĩa là: đã được làm cho hoại diệt. “Sositā” nghĩa là: do không có dòng tương tục được gọi là sự diễn tiến, nên đã đi đến sự khô cạn, trạng thái khô héo. “Byantīkatā” nghĩa là: đã được làm cho chấm dứt. Ayamatthoti bhāvanāya pahīnattā vitakkavicārānaṃ abhāvo. Codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā pariharituṃ ‘‘evametaṃ siddhovāyamattho’’ti vatvā ‘‘na paneta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha etanti ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etaṃ vacanaṃ. Tadatthadīpakanti tassa vitakkavicārābhāvamattasaṅkhātassa atthassa dīpakaṃ. Ayañhettha attho – dutiyajjhānādiadhigamūpāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya, cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena, avitakkaavicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamanaṃ, ye ca saṅkhāresu taṇhāppahānaṃ karonti, tesu maggesu, pahīnataṇhesu ca phalesu saṅkhārapavatti hoti eva[Pg.184], evamevidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ, āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ. Paṭhamampīti paṭhamaṃ jhānampi. Ý nghĩa này là: sự vắng mặt của tầm và tứ do đã được đoạn trừ bởi sự tu tập. Sau khi chấp nhận ý nghĩa được người chất vấn nói, để giải quyết, ngài nói “evametaṃ siddhovāyamattho” (Đúng vậy, ý nghĩa này đã được thành tựu) rồi nói đoạn bắt đầu bằng “na paneta”. Ở đây, “etaṃ” là câu nói “vitakkavicārānaṃ vūpasamā” (sự lắng dịu của tầm và tứ). “Tadatthadīpakaṃ” nghĩa là làm sáng tỏ ý nghĩa đó, tức là chỉ sự vắng mặt của tầm và tứ. Đây là ý nghĩa ở đây: (Chất vấn:) Sự vắng mặt của tầm và tứ đã được làm sáng tỏ chỉ bằng câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ, vốn là phương tiện chỉ ra cách chứng đắc thiền thứ hai v.v., là chỉ ra nguyên nhân của sự trong sạch nội tâm và sự nhất tâm của tâm, và là chỉ ra nguyên nhân của trạng thái không tầm không tứ, vậy thì có ích gì khi lại dùng câu nói “không tầm, không tứ”? (Đáp:) Không, (không phải là vô ích) vì nó chưa được làm sáng tỏ. Thật vậy, sự không khởi lên của tầm và tứ chưa được nói đến bằng câu nói về sự lắng dịu của tầm và tứ. Vì sự đoạn trừ tham ái đối với tầm và tứ chính là sự lắng dịu của chúng; và trong các đạo lộ thực hiện sự đoạn trừ tham ái đối với các hành, và trong các quả đã đoạn trừ tham ái, sự diễn tiến của các hành vẫn xảy ra. Tương tự như vậy ở đây, đối với thiền thứ hai mà tham ái đối với tầm và tứ đã được trấn áp, sự tương ưng với tầm và tứ có thể đã không được ngăn chặn bởi câu nói trước. Do đó, để ngăn chặn điều đó, và để chỉ ra rằng sự lắng dịu của chúng chính là sự vượt qua ý muốn hướng tâm v.v., câu “không tầm, không tứ” đã được nói. “Paṭhamampi” nghĩa là cũng là thiền thứ nhất. ‘‘Dutiyaṃ uppannantipi dutiya’’nti vattuṃ vaṭṭatiyeva. Na tathā imassa vitakkavicārāti yathā paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, tathā imassa dutiyajjhānassa upacārakkhaṇe vitakkavicārā na pahīyanti asaṃkiliṭṭhasabhāvattā, upacārabhāvanāya ca te pahātuṃ asamatthabhāvato. Yadipi tāya tesu taṇhā pahīyati, na pana savisesaṃ. Savisesañhi tattha taṇhāppahānaṃ appanāya eva hoti. Tena vuttaṃ ‘‘appanākkhaṇeyevā’’tiādi. Pahānaṅgatāpi atisayappahānavaseneva veditabbā yathā nīvaraṇānaṃ paṭhamajjhānassa. Tasmāti yasmā tivaṅgamevetaṃ jhānaṃ, tasmā. Tanti vibhaṅge vacanaṃ. Rathassa paṇḍukambalaṃ viya sampasādo jhānassa parikkhāro, na jhānaṅganti āha ‘‘saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetu’’nti. Cũng nên nói rằng: “Nó được gọi là thứ hai (dutiyaṃ) vì nó sanh khởi lần thứ hai (dutiyaṃ uppannaṃ)”. Tầm và tứ của thiền này không được đoạn trừ trong sát-na cận hành của thiền thứ hai giống như các triền cái được đoạn trừ trong sát-na cận hành của thiền thứ nhất, vì chúng có tự tánh không ô nhiễm, và vì sự tu tiến cận hành không có khả năng đoạn trừ chúng. Mặc dù ái đối với chúng được đoạn trừ bởi sự tu tiến ấy, nhưng không phải một cách đặc biệt. Thật vậy, sự đoạn trừ ái một cách đặc biệt ở đây chỉ xảy ra bằng an chỉ. Do đó, đã nói rằng “chỉ trong sát-na an chỉ” v.v... Việc trở thành chi phần đoạn trừ cũng nên được hiểu là do năng lực của sự đoạn trừ vượt trội, giống như (việc trở thành chi phần đoạn trừ) của các triền cái đối với thiền thứ nhất. Do đó (tasmā) có nghĩa là: vì thiền này chỉ có ba chi, do đó. Đó là lời nói trong bộ Phân Tích. Ngài đã nói “để trình bày thiền cùng với vật tùy thuộc của nó” với ý rằng: Tín là vật tùy thuộc của thiền, không phải là thiền chi, giống như tấm thảm len màu vàng nhạt là vật tùy thuộc của cỗ xe. Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā Chú giải về luận đề thiền thứ ba. 82. Uppilāvitanti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro, idha pana dutiyajjhānapīti adhippetā. Tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattaṃ, sāpi anubandheyyāti vuttaṃ. Uppilāvitaṃ viyāti vā uppilāvitaṃ. Ādīnavaṃ hi tattha pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. 82. Về từ “uppilāvitaṃ” (sự phấn khích): Mặc dù đây là trạng thái biểu hiện của hỷ tương ưng với ái của người không từ bỏ sự yêu mến đối với các vật sở hữu, người không thấy sự nguy hại; nhưng ở đây, hỷ của thiền thứ hai được chủ ý đến. Tuy nhiên, đã được nói như vậy vì rằng đối với người chưa hoàn toàn ly tham khỏi hỷ, hỷ kia (tương ưng ái) cũng có thể đi theo. Hoặc, “uppilāvitaṃ” có nghĩa là giống như sự nổi lên. Nên hiểu rằng đã được nói như vậy để trình bày sự nguy hại ở đó một cách rõ ràng hơn. 83. Virajjanaṃ virāgo. Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti āha. Vuttappakārāyāti ‘‘yadeva tattha pītī’’tiādinā vuttappakārāya. Sampiṇḍanaṃ samuccayo. 83. Sự ly tham (virajjanaṃ) là ly tham (virāgo). Nhưng sự ly tham đó là sự nhàm chán qua ngõ yếm ly, hoặc là sự đoạn trừ tham ái liên quan đến hỷ đó. Để trình bày cả hai ý nghĩa đó, ngài đã nói: “sự ghê tởm hoặc sự vượt qua đối với hỷ đã được nói theo cách đã nêu”. “Theo cách đã nêu” có nghĩa là theo cách đã được nói bằng câu “bất cứ hỷ nào ở đó” v.v... Sự tóm gộp (sampiṇḍanaṃ) là sự tổng hợp (samuccayo). Maggoti upāyo. Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya. “Đạo” (maggo) có nghĩa là phương tiện (upāyo). “Để chứng đắc điều đó” (tadadhigamāya) có nghĩa là để chứng đắc đạo thứ ba. 84. Upapattitoti samavāhitabhāvena patirūpato. Jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘samaṃ passatī’’ti. Visadāyāti [Pg.185] paribyattāya saṃkilesavigamena. Vipulāyāti mahatiyā sātisayaṃ mahaggatabhāvappattiyā. Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya. 84. “Upapattito” có nghĩa là một cách thích hợp do trạng thái được mang đến một cách quân bình. Ngài đã nói “thấy một cách quân bình” với ý rằng: Xả thiền cũng vận hành bằng cách bao hàm chính sự quân bình. “Trong sạch” (visadāya) có nghĩa là hiển nhiên do sự vắng mặt của các phiền não. “Rộng lớn” (vipulāya) có nghĩa là to lớn do đã đạt đến trạng thái đại hành một cách vượt trội. “Vững mạnh” (thāmagatāya) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái vững chắc do sự vắng mặt của hỷ. Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Sattesu kammassakatādassanahetuko samabhāvadassanākāro majjhattākāro brahmavihārupekkhā. Bản tánh thanh tịnh là bản tánh của bậc lậu tận, là sự vô nhiễm. Xả trong phạm trú là trạng thái trung lập, là trạng thái thấy một cách bình đẳng có nguyên nhân là sự thấy nghiệp là của riêng đối với các chúng sanh. Sahajātadhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Samappavattiyā bhāvanāya vīthipaṭipannāya alīnānuddhatā nirassādatāya paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārābhāvato sampayuttadhammesu majjhattākārabhūtā bojjhaṅgupekkhā. Từ “sahajātadhammānaṃ” là sở thuộc cách trong ý nghĩa phân định. Xả trong giác chi là trạng thái trung lập đối với các pháp tương ưng do không có sự bận tâm trong việc sách tấn, dằn xuống, và làm cho hoan hỷ, vì sự tu tiến đã đi vào lộ trình với sự vận hành quân bình, không co rút, không trạo cử, và không có sự thích thú. Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ upekkhā. Tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ bhāvanāya samappavattikāle upekkhīyatīti upekkhā, vīriyameva upekkhā vīriyupekkhā. Ở đây, trong từ “upekkhānimittaṃ”, cần mẫn trung bình, không rơi vào phe co rút và trạo cử, được gọi là xả. Chính cần mẫn đó được gọi là tướng của xả (upekkhānimittaṃ) vì nó là nhân cho cần mẫn tương tự cần được vận hành bằng cách nắm lấy trạng thái đó. Nó được gọi là xả (upekkhā) vì nó được thờ ơ vào lúc sự tu tiến vận hành quân bình. Chính cần mẫn là xả, đó là cần mẫn-xả. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā imā aṭṭha samādhivasena uppajjanti. ‘‘Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… arahattamaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāsaṃ…pe… arahattaphalasamāpattatthāya suññatāvihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti evamāgatā imā dasa vipassanāvasena uppajjanti. Ettha ca paṭhamajjhānādīhi vikkhambhitāni nīvaraṇavitakkavicārādīni paṭisaṅkhāya sabhāvato upaparikkhitvā sanniṭṭhānavasena tiṭṭhamānā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā diṭṭhādīnavattā tesaṃ gahaṇe uppādane ajjhupekkhantī vipassanāpaññā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā. “Trí tuệ (paññā) mà quán xét và an trú vững chắc (paṭisaṅkhā santiṭṭhanā) đối với các triền cái (nīvaraṇe) để chứng đắc thiền thứ nhất (paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya)… (bỏ bớt)… đối với tưởng của Vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatanasaññaṃ) để chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền (nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya)… là trí trong các hành xả (saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ)” (Paṭi. Ma. i. 57). Tám loại này, được trình bày như vậy, sanh khởi do năng lực của định. “Trí tuệ mà quán xét và an trú vững chắc đối với sự sanh khởi, sự tiếp diễn, tướng, sự cố gắng, sự tái sanh, cảnh giới, sự hiện hữu, sự sanh, sự già, bệnh, chết, sầu, bi, ưu não để chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo. Trí tuệ mà quán xét và an trú vững chắc đối với sự sanh khởi, sự tiếp diễn… (bỏ bớt)… để chứng đắc Tu-đà-hoàn quả thiền… (bỏ bớt)… để chứng đắc A-la-hán đạo… (bỏ bớt)… ưu não… (bỏ bớt)… để chứng đắc A-la-hán quả thiền, để chứng đắc Không tánh trú thiền, để chứng đắc Vô tướng trú thiền, đối với sự sanh khởi, sự tiếp diễn, tướng, sự cố gắng, sự tái sanh, cảnh giới, sự hiện hữu, sự sanh, sự già, bệnh, chết, sầu, bi, ưu não… là trí trong các hành xả” (Paṭi. Ma. i. 58). Mười loại này, được trình bày như vậy, sanh khởi do năng lực của minh sát. Và ở đây, (trí tuệ) quán xét và an trú vững chắc đối với các triền cái v.v... là trí tuệ đứng vững bằng năng lực quyết định sau khi đã quán xét và thẩm sát theo tự tánh các triền cái, tầm, tứ v.v... đã được trấn áp bởi thiền thứ nhất v.v...; và trí tuệ minh sát mà xả trong việc nắm bắt và làm sanh khởi chúng (tức là sự sanh khởi v.v...) vì đã thấy sự nguy hại, (trí tuệ ấy) là xả, là trạng thái trung lập trong việc nắm bắt. Tattha [Pg.186] uppādanti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha. Pavattanti tathāuppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi tebhūmakasaṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ uppattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) ettha ‘‘upapannassā’’ti vuttavipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarābyādhimaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti, jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati, upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti veditabbaṃ. Appaṇihitavimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso, tathā phalasamāpattiyā catasso, suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhā. Ở đây, bằng từ ‘uppāda’ (sanh khởi), Ngài nói lên sự sanh khởi của các uẩn trong đời này do nghiệp ở kiếp trước làm duyên. Bằng từ ‘pavatta’ (diễn tiến), (Ngài nói lên) sự diễn tiến của (uẩn) đã sanh khởi như vậy. Bằng từ ‘nimitta’ (tướng), (Ngài nói đến) toàn bộ các pháp hữu vi thuộc ba cõi vì chúng hiện khởi với trạng thái là tướng. Bằng từ ‘āyūhana’ (sự cố gắng), (Ngài nói đến) nghiệp trở thành nhân của sự tái sanh trong tương lai. Bằng từ ‘paṭisandhi’ (tái sanh), (Ngài nói đến) sự sanh khởi trong tương lai. Bằng từ ‘gati’ (thú), (Ngài nói đến) sự tái sanh ấy là do thú nào. Bằng từ ‘nibbatti’ (sự thành tựu), (Ngài nói đến) sự thành tựu của các uẩn. Bằng từ ‘upapatti’ (sự sanh), trong đoạn (Paṭisambhidāmagga 1.72) «samāpannassa vā upapannassa vā», bằng từ «upapannassa», (Ngài nói đến) sự diễn tiến của quả đã được nói đến. Bằng từ ‘jāti’ (sanh), (Ngài nói đến) sanh do hữu làm duyên, là duyên của già v.v... Già, bệnh, chết v.v... thì đã rõ ràng. Và ở đây, chỉ có năm từ là uppāda v.v... được nói theo phương diện đối tượng của tuệ hành xả, các từ còn lại (được nói) theo phương diện là từ đồng nghĩa của chúng. Thật vậy, hai từ này là ‘nibbatti, jāti’ là từ đồng nghĩa của ‘uppāda’ và ‘paṭisandhi’; hai từ này là ‘gati, upapatti’ là (từ đồng nghĩa) của ‘pavatta’; già v.v... là (từ đồng nghĩa) của ‘nimitta’, cần phải được hiểu như vậy. Có mười tuệ hành xả là: bốn (tuệ) là nhân cho sự sanh khởi của đạo theo phương diện vô nguyện giải thoát, cũng vậy bốn (tuệ) cho quả định, hai (tuệ) theo phương diện không trú và vô tướng trú. Yāti vipassanāpaññā. Yadatthīti yaṃ aniccādilakkhaṇattayaṃ upalabbhati. Yaṃ bhūtanti yaṃ paccayanibbattattā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ. Taṃ pajahatīti aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto sammadeva diṭṭhādīnavattā tappaṭibaddhacchandarāgappahānena pajahati, yathā āyatiṃ ādānaṃ na hoti, tathā paṭipattiyā pajahati. Tathābhūto ca tattha upekkhaṃ paṭilabhati. Vicinaneti aniccādivasena sammasanepi. ‘Yā’ (nào) là tuệ minh sát. ‘Yadatthi’ (cái gì có) là ba tướng vô thường v.v... nào được chứng đắc. ‘Yaṃ bhūtaṃ’ (cái gì đã thành) là năm uẩn nào được gọi là ‘bhūta’ (đã thành) vì là pháp được sanh ra từ duyên. ‘Taṃ pajahati’ (từ bỏ điều ấy) có nghĩa là: trong khi từ bỏ thường tưởng v.v... bằng các pháp quán vô thường v.v..., vị ấy từ bỏ bằng cách đoạn trừ dục tham có liên quan đến (năm uẩn) ấy, do vì đã thấy rõ sự nguy hại một cách chơn chánh; vị ấy từ bỏ bằng sự thực hành sao cho trong tương lai không có sự chấp thủ. Và người như vậy chứng đắc được tâm xả đối với (năm uẩn) ấy. ‘Vicinane’ (trong khi thẩm sát) có nghĩa là ngay cả trong khi thẩm sát theo phương diện vô thường v.v... Sampayuttadhammānaṃ samappavattihetutāya samavāhitabhūtā. Nīvaraṇavitakkavicārādisabbapaccanīkehi vimuttattā sabbapaccanīkaparisuddhā. Tesaṃ vūpasantattā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā abyāpārabhāvena pavattā, abyāpārataṃ vā pattā. (Tâm xả) trở thành pháp dẫn dắt đồng đều vì là nhân cho sự diễn tiến đồng đều của các pháp tương ưng. (Tâm xả) hoàn toàn trong sạch khỏi tất cả các pháp đối nghịch vì đã giải thoát khỏi tất cả các pháp đối nghịch như triền cái, tầm, tứ v.v... (Tâm xả) trở thành pháp không có sự bận rộn ngay cả trong việc làm lắng dịu các pháp đối nghịch vì chúng đã được lắng dịu, (tâm xả) diễn tiến với trạng thái không bận rộn, hoặc đã đạt đến trạng thái không bận rộn. Yadi atthato ekā, kathamayaṃ bhedoti āha ‘‘tena tenā’’tiādi. Tasmāti yasmā satipi sabhāvato abhede yehi pana paccayavisesehi svāyamimāsaṃ avatthābhedo, tesaṃ ekajjhaṃ appavattito na tāsaṃ abhedo, ekajjhaṃ vā pavatti, tasmā. Tenāha ‘‘yattha chaḷaṅgupekkhā’’tiādi. Nếu về mặt ý nghĩa là một, thì sự khác biệt này là thế nào? (Vì có câu hỏi như vậy), Ngài đã nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘tena tenā’. ‘Tasmā’ (do đó) có nghĩa là: bởi vì mặc dù không có sự khác biệt về tự tánh, nhưng do những duyên đặc biệt nào mà có sự khác biệt về trạng thái của các tâm xả này, do chúng không diễn tiến cùng một lúc nên không có sự không khác biệt của các tâm xả ấy, hoặc sự diễn tiến cùng một lúc (thì không có), do đó. Do đó, Ngài đã nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘yattha chaḷaṅgupekkhā’. Ekībhāvoti [Pg.187] ekatā. Satipi majjhattābhāvasāmaññe visayabhedena panassā bhedo. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘kiccavasena dvidhā bhinnā’’ti vuttaṃ, taṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ayaṃ vipassanupekkhā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55). Tattha yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovattikattayassa sabbalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Saṅkhārānaṃ aniccādilakkhaṇassa sudiṭṭhattā tesaṃ vicinane majjhattabhūtāya vipassanupekkhāya siddhāya tathā diṭṭhādīnavānaṃ tesaṃ gahaṇepi ajjhupekkhanā siddhāva hoti, sabbaso visaṅkhāraninnattā ajjhāsayassa. ‘Ekībhāvo’ (sự hợp nhất) là sự đồng nhất. Mặc dù có sự tương đồng về trạng thái trung lập, nhưng có sự khác biệt của tâm xả ấy do sự khác biệt về đối tượng. Nhắm đến ý nghĩa nào mà đã được nói rằng “được phân chia làm hai theo phương diện phận sự”, trong khi trình bày điều đó một cách chi tiết, Ngài đã nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘yathā hi’. Đây là tuệ hành xả minh sát. Nhắm đến điều đó, đã được nói trong Pāḷi rằng: “cái gì có, cái gì đã thành, vị ấy từ bỏ điều đó, chứng đắc tâm xả” (M. iii. 225; A. iv. 77). Ở đây, ‘cái gì có, cái gì đã thành’ là năm uẩn; vị ấy từ bỏ điều đó bằng trí muốn giải thoát. Giống như trong việc thẩm sát tất cả các đặc điểm của con rắn có ba vòng đã được nhìn thấy, (vị ấy) chứng đắc tâm xả trong việc thẩm sát tướng của các pháp hữu vi đã thành, có ba tướng đã được thấy. Vì đã thấy rõ tướng vô thường v.v... của các pháp hữu vi, nên khi tuệ hành xả minh sát, vốn có trạng thái trung lập, đã được thành tựu trong khi thẩm sát chúng, thì cũng vậy, sự xả thản nhiên cũng được thành tựu ngay cả trong việc nắm bắt các pháp hữu vi ấy, vốn có sự nguy hại đã được thấy, vì tâm ý hoàn toàn hướng về vô vi. Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho. Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho. Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ, uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ. Tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ. Tadabhāvato idha paribyattaṃ. ‘Anābhogarasā’ (có vị là không nỗ lực) có nghĩa là có phận sự đối nghịch với sự hướng đến, ngay cả trong lạc thù thắng ấy. ‘Abyāpārapaccupaṭṭhānā’ (có sự không bận rộn là hiện trạng) có nghĩa là mặc dù đã đạt đến đỉnh cao của lạc, (tâm xả) hiện khởi với trạng thái không bận rộn trong lạc ấy, hoặc có nghĩa là làm cho sự không bận rộn của các pháp tương ưng hiện khởi ở đó. Phận sự của trạng thái trung lập ở các (thiền) ấy không rõ ràng vì bị áp đảo bởi tầm v.v..., những pháp mang lại sự dao động và trôi nổi cho các pháp tương ưng. Do không có chúng (tầm v.v...), ở đây (trong thiền thứ ba) thì (phận sự ấy) rõ ràng. Niṭṭhitā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti etassa (Phần giải thích) của đoạn Pāḷi này “upekkhako ca viharatī” (và vị ấy trú xả) đã kết thúc. Sabbaso atthavaṇṇanā. Phần giải thích ý nghĩa toàn bộ. 85. ‘‘Saratīti sato’’ti padassa kattusādhanatamāha. Sampajānātīti sammadeva pajānāti. Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā. Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ, taṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā. Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati, tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ, sammohapaṭipakkho vā asammoho. Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ. Pavicayo vīmaṃsā. 85. Bằng (câu) “saratīti sato” (người ghi nhớ là người có niệm), Ngài nói lên (ý nghĩa) được hình thành theo nghĩa chủ động của từ ‘sato’. ‘Sampajānāti’ (tỉnh giác) là biết rõ một cách chơn chánh. (Niệm) có trạng thái là sự ghi nhớ, vì sự ghi nhớ, sự suy niệm, sự chú tâm là trạng thái của nó. ‘Asammussana’ (không quên) là pháp đối nghịch với sự quên lãng; (niệm) có phận sự là không quên, vì sự không quên ấy là phận sự của nó. (Niệm) hiện khởi như là sự bảo vệ khỏi các phiền não, hoặc làm cho sự bảo vệ khỏi các (phiền não) ấy hiện khởi, nên (niệm) có sự bảo vệ là hiện trạng. ‘Asammuyhana’ (không si mê) là sự biết rõ một cách chơn chánh, hoặc ‘asammoha’ (không si mê) là pháp đối nghịch với sự si mê. ‘Tīraṇa’ (sự quyết đoán) là sự đi đến bờ kia của phận sự (sự hoàn thành). ‘Pavicayo’ (sự trạch pháp) là ‘vīmaṃsā’ (sự thẩm sát). Kāmaṃ upacārajjhānādīni upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva, imaṃ pana uparijhānaṃ upādāya ‘‘oḷārikattā’’ti vuttaṃ. Sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā. Keci ‘‘bahucetasikatāyā’’ti ca vadanti[Pg.188]. Gati sukhā hoti tattha jhānesūti adhippāyo. Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ ‘‘idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī’’ti vattabbassa abhāvato. Oḷārikaṅgappahānena sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati, tathāpi yebhuyyena avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti vuttaṃ ‘‘purisassā’’tiādi. Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho. Tenāha ‘‘pītisampayuttameva siyā’’ti. ‘‘Idañca atimadhuraṃ sukha’’nti tatiyajjhānasukhaṃ sandhāyāha. Atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā. Idanti ‘‘sato, sampajāno’’ti padadvayaṃ. Quả thật, nếu dựa vào cận định thiền v.v., thì sơ thiền và nhị thiền cũng đều vi tế; tuy nhiên, dựa vào thiền bậc trên này (tức tam thiền) thì (chúng) được gọi là "thô thiển". Và sự thô thiển ấy nên được hiểu là do có các chi phần thô thiển như tầm v.v. Một số vị lại nói "là do có nhiều tâm sở". Ý nghĩa là: sự diễn tiến (của tâm) trong các thiền ấy được dễ dàng. Ở đó, phận sự của chánh niệm và tỉnh giác không rõ ràng, vì không có điều đáng nói rằng "việc khó làm này đang được thực hiện". Ý nghĩa này, tức là "sự vi tế do đoạn trừ chi phần thô thiển", quả thật cũng có thể có ở nhị thiền; tuy nhiên, trong hỷ và lạc vốn thường diễn tiến trong trạng thái không tách rời, do sự vi tế nhờ đoạn trừ chi phần thô thiển được gọi là hỷ, nên ở đây hoạt động của chánh niệm và tỉnh giác là vượt trội, do đó đã nói "của người ấy" v.v. (Nếu nghĩ rằng) "mong rằng ta lại đạt đến hỷ", thì thiền ấy sẽ thuộc phần thoái thất, ý nghĩa là sẽ chỉ thành tựu nhị thiền mà thôi. Do đó, ngài nói "chỉ có thể tương ưng với hỷ". (Câu) "Và lạc này rất ngọt ngào", ngài nói nhắm đến lạc của tam thiền. Và sự rất ngọt ngào của lạc ấy nên được hiểu là chỉ do không có hỷ, vốn có bản chất hân hoan phấn khích. "Điều này" (idaṃ) là hai từ "có chánh niệm, có tỉnh giác". Tasmā etamatthaṃ dassentoti yasmā tassa jhānasamaṅgino yaṃ nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, taṃ so paṭisaṃvedeyya. Yaṃ vā tanti atha vā yaṃ taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ. Taṃsamuṭṭhānena tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo. Yassa rūpakāyassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi jhānasamaṅgī kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etaṃ cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āhā’’ti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – nāmakāyena cetasikasukhaṃ, kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattāti byāpitattāti attho. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādiphoṭṭhabbe phuṭe sukhaṃ uppajjati, evametehi phuṭasarīrassāti. Aparo nayo – sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti codanāyaṃ ‘‘kiñcāpi…pe… evaṃ santepī’’ti. Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, tasmā sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti yojanā. Idāni sahāpi ābhogena sukhapaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ vā ta’’ntiādi vuttaṃ. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa này: bởi vì người thành tựu thiền ấy nên cảm thọ lạc nào tương ưng với danh thân. Hoặc là, lạc nào tương ưng với danh thân đã được nói như trên. Bởi vì sắc thân của người thành tựu thiền ấy được thấm nhuần bởi sắc pháp rất vi tế sinh khởi từ đó, do lạc ấy làm duyên sinh. Do sắc thân ấy được thấm nhuần, người thành tựu thiền, dù đã xuất thiền, vẫn có thể cảm thọ thân lạc. Do đó, nên liên kết (câu văn) rằng: để chỉ ra ý nghĩa này, được gọi là sự cảm thọ tâm lạc và thân lạc, ngài nói: "và cảm thọ lạc bằng thân". Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: được nói rằng người thành tựu thiền cảm thọ tâm lạc bằng danh thân, và cảm thọ thân lạc bằng cách làm sinh khởi sắc pháp là nhân của thân lạc. "Phuṭattā" có nghĩa là "do được thấm nhuần, lan tỏa". Ví như khi thân thể được thấm nước, lạc sinh khởi khi xúc chạm với các xúc xứ như gió v.v. không quá đối nghịch, cũng vậy, đối với người có thân thể được thấm nhuần bởi những (sắc pháp) này. Một phương pháp khác: ở đây, trong câu "và cảm thọ lạc bằng thân", khi có câu hỏi chất vấn: "Làm thế nào có sự cảm thọ lạc mà không có sự hướng tâm?", (câu trả lời là) "Mặc dù... cho đến... dù là như vậy". Nên liên kết rằng: "Bởi vì người ấy có lạc tương ưng với danh thân, do đó (được nói là) 'cảm thọ lạc bằng thân'". Bây giờ, để chỉ ra sự cảm thọ lạc ngay cả khi có sự hướng tâm, (đoạn) "hoặc là cái ấy" v.v. đã được nói đến. 86. Yanti hetuatthe nipāto, yasmāti attho. Tenāha ‘‘yaṃjhānahetū’’ti. ‘‘Ācikkhantī’’tiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘pasaṃsantīti adhippāyo’’ti. Kintīti pasaṃsanākārapucchā. Edisesu [Pg.189] ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitasatitāya ‘‘satimā’’ icceva vuttaṃ, ‘‘sampajāno’’ti heṭṭhā vuttattā vā. 86. "Yaṃ" là một bất biến từ có nghĩa là nguyên nhân, ý nghĩa là "bởi vì". Do đó, ngài nói "do nhân là thiền ấy". Với ý rằng các từ "ācikkhanti" (chỉ rõ) v.v. có nghĩa là tuyên dương, ngài nói "ý nghĩa là tán thán". "Kinti" (như thế nào?) là câu hỏi về cách thức tán thán. Bởi vì trong những trường hợp như thế này, chỉ cần nêu lên chánh niệm là tỉnh giác cũng đã được bao hàm, nên ở đây trong Pāḷi chỉ có chánh niệm được đề cập, và do có chánh niệm được thiết lập như vậy, nên chỉ nói là "có chánh niệm"; hoặc là vì "có tỉnh giác" đã được nói ở phần trước. Jhānakkhaṇe cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī’’ti ca vuttaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbatāti ito paṭṭhāya dutiyatatiyajjhānakathāhi aviseso, viseso ca vuttoti. Bởi vì trong khoảnh khắc thiền, chỉ có tâm lạc được chứng đắc, nên cũng đã nói rằng "cảm thọ lạc bằng danh thân". Bắt đầu từ đây, (với câu) "Thứ ba là theo thứ tự đếm", sự không khác biệt và sự khác biệt với các luận giải về nhị thiền và tam thiền đã được nói đến. Catutthajjhānakathāvaṇṇanā Luận giải về Tứ Thiền. 87. Idāni nibbattitavisesaṃ dassento ‘‘ayaṃ pana viseso’’ti vatvā ‘‘yasmā’’tiādimāha. Āsevanapaccayena paccayo na hoti, aniṭṭhe ṭhāne padantarasaṅgahitassa āsevanapaccayattābhāvato. Adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ sātisayaṃ sukhavirāgabhāvanābhāvato. Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha. 87. Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt đã được tạo ra, sau khi nói "tuy nhiên, đây là sự khác biệt", ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng "bởi vì". Không có sự hỗ trợ bằng Trùng Duyên, vì trong trường hợp không mong muốn, không có tính chất Trùng Duyên đối với một pháp được bao hàm bởi một từ khác. Thọ bất khổ bất lạc phải sinh khởi, do có sự tu tập ly tham đối với lạc một cách vượt trội. (Từ) "chúng", ngài nói nhắm đến các tốc hành tâm trong lộ trình an chỉ định. 88. ‘‘Pubbevā’’ti vuttattā kadā pana tesaṃ pahānaṃ hotīti codanāyaṃ āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe’’ti. Evaṃ veditabbanti sambandho. Pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi. Tena pana vuccamāne ‘‘dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassa’’nti vattabbaṃ siyā. Kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘indriyavibhaṅge’’tiādi. Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho. 88. Vì đã nói "trước đây", khi có câu hỏi chất vấn: "Vậy khi nào sự đoạn trừ chúng xảy ra?", ngài nói "trong khoảnh khắc cận định của bốn thiền". Nên liên kết là "nên được hiểu như vậy". Thứ tự đoạn trừ chính là thứ tự sinh khởi của các pháp đoạn trừ. Tuy nhiên, khi được nói theo thứ tự đó, lẽ ra phải nói là "khổ, ưu, lạc, hỷ". (Khi hỏi) "Tại sao lại nói khác với thứ tự này?", ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng "trong Phân Tích về Quyền". Nên liên kết là: "Vậy tại sao sự diệt tận chỉ được nói đến trong các thiền?". Kattha cuppannaṃ dukkhindriyanti attano paccayehi uppannaṃ dukkhindriyaṃ. Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ pucchati. Tena ‘‘katthā’’ti pucchāyaṃ, ‘‘etthā’’ti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Jhānānubhāvanimittaṃ hi anuppajjantaṃ ‘‘dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo. (Câu hỏi) "Khổ quyền đã sinh khởi ở đâu?" (có nghĩa là) khổ quyền đã sinh khởi do các duyên của chính nó. (Câu hỏi) "Và nó diệt tận không còn dư tàn ở đâu?" là hỏi về nơi diệt tận. Do đó, trong câu hỏi "ở đâu?" và trong câu trả lời "ở đây", nên hiểu cách dùng vị trí cách là để chỉ nguyên nhân. Quả thật, do nhân là oai lực của thiền mà (khổ quyền) không sinh khởi, nên được nói là "khổ quyền diệt tận không còn dư tàn". Sự diệt tận vượt trội là sự đoạn trừ hoàn toàn, là sự lắng dịu bằng pháp đối trị trực tiếp. Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi, tato bhinnāvajjane, anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā, pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’ti. Vitakkavicārapaccayepīti pi-saddo [Pg.190] aṭṭhānappayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘pahīnassāpi domanassindriyassā’’ti. Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilamicittampi uhaññī’’ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārappaccayatā veditabbā. ‘‘Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriya’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya. Nānāvajjaneti: Lộ trình an chỉ với hướng tâm nào, thì (khác với) hướng tâm ấy, hoặc có nhiều hướng tâm. Thật vậy, cận hành của lộ trình an chỉ có một hướng tâm, còn cái khác có nhiều hướng tâm do diễn tiến nhiều lần. Sự mệt mỏi phát sinh do ngồi không đúng cách là sự nóng bức do tư thế ngồi không đúng. Pītipharaṇenāti (do sự thấm nhuần của hỷ): được nói là do hỷ có đặc tính thấm nhuần, hoặc do sự lan tỏa khắp thân của các sắc vi tế do hỷ sanh khởi. Do đó, ngài nói: “Toàn thân được thấm nhuần bởi lạc.” Trong câu ‘vitakkavicārapaccayepīti’, từ ‘pi’ được dùng không đúng chỗ. Nó nên được đem đến và kết nối ở đây với ‘pahīnassā’ti thành ‘pahīnassāpi domanassindriyassā’ti (của ưu quyền, dù đã được đoạn trừ). Kết nối là: Ưu quyền này khởi sanh. Theo như lời dạy: “Đối với ta, do tầm tứ quá lâu, thân cũng mệt mỏi, tâm cũng bị khuấy động,” nên biết rằng sự mệt mỏi của thân và tâm có tầm và tứ làm duyên. Nên đem đến và kết nối rằng: “Khi có tầm và tứ, ưu quyền khởi sanh.” Tatthassa siyā uppattīti (sự sanh khởi của nó có thể có ở đó): ở đó, trong cận hành của thiền thứ hai, sự sanh khởi của ưu ấy có thể có. Ettha ca yadeke ‘‘tatthassa siyā uppattī’’ti vadantena jhānalābhīnampi domanussuppatti atthīti dassitaṃ hoti. Tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti dīpeti. Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati. Na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo. Yasmā tattha parihīnaṃ jhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ, aparihīnajjhānamārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato. Jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā vattuṃ, aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā. Na heva kho so pahīnajjhāno ahosīti vadanti, taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa dosassa abhāvato. Yadi siyā, rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya, na ca uppajjati. Tathā hi ‘‘arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’ntiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni. Na cettha nīvaraṇattā parihāro, kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā’’ti, tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato. Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ pana parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na tveva antoappanāya’’nti. Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya, paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā [Pg.191] ‘‘āsannattā’’ti vuttaṃ. Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘appanāppattāyā’’tiādimāha. Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti. Và ở đây, một số người nói rằng, qua câu nói “sự sanh khởi của nó có thể có ở đó,” điều được chỉ ra là ngay cả đối với những người đắc thiền, sự sanh khởi của ưu vẫn có. Và qua đó, vị ấy cho thấy rằng giống như tham có bản chất không phải là triền cái, sân cũng có. Bởi vì ưu không thể diễn tiến nếu không có sân. Và ở đây, không nên nghĩ đến sự mâu thuẫn với Pāli tạng Paṭṭhāna. Bởi vì ở đó, ưu được chỉ ra là diễn tiến bằng cách lấy thiền đã bị thoái hóa làm đối tượng, do ưu không thể sanh khởi bằng cách lấy thiền chưa bị thoái hóa làm đối tượng. Và cũng không thể nói rằng ưu hoàn toàn không sanh khởi đối với những người đắc thiền, bởi vì nó đã sanh khởi ngay cả đối với vị Asita, người đã đắc tám thiền chứng. Họ nói: “Vị ấy quả thật không phải là người bị thoái thiền,” điều đó không hợp lý, vì không có sân nào có bản chất không phải là triền cái. Nếu có, nó cũng sẽ sanh khởi cho các chúng sanh ở cõi sắc và vô sắc, nhưng nó không sanh khởi. Thật vậy, trong các đoạn như “Ở cõi vô sắc, duyên cho triền cái tham dục… triền cái hôn trầm thụy miên, triền cái trạo cử, triền cái vô minh,” các triền cái sân và hối quá không được nêu ra. Và ở đây, việc biện giải bằng cách nói nó không phải là triền cái là không được, bởi vì ngay cả đối với những pháp không phải là triền cái như tham dục, thuật ngữ “triền cái” vẫn được nói đến do sự tương tự của chúng với triền cái. Còn điều đã được nói “bởi vì nó đã sanh khởi ngay cả đối với vị Asita, người đã đắc tám thiền chứng,” điều đó cũng không phải là lý do, vì do ưu đang sanh khởi mà vị ấy bị thoái khỏi thiền. Tuy nhiên, cần hiểu rằng những vị như vậy, khi bị thoái thiền do một duyên nhẹ, có thể phục hồi lại trạng thái ban đầu mà không mấy khó khăn. Còn câu “sự sanh khởi của nó có thể có ở đó” là một lời nói phỏng đoán nhằm chỉ ra rằng ưu chưa được đoạn trừ hoàn toàn trong khoảnh khắc cận hành. Thật vậy, đã được nói rằng: “nhưng không phải bên trong an chỉ.” Và nếu ưu sanh khởi vào lúc đó, cần hiểu rằng ngay cả thiền thứ nhất của vị ấy cũng đã bị thoái hóa. Do nghĩ rằng hỷ quyền, dù đã được đoạn trừ, cũng không ở xa như hỷ, nên đã nói “āsannattā” (do sự gần gũi). Trong cận hành có nhiều hướng tâm, ngay cả chi thiền đã được đoạn trừ, do không bị đối trị bởi pháp đối nghịch, cũng có thể sanh khởi xen kẽ. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói “appanāppattāyā” v.v. Do sự thực hành như vậy là điều mong muốn, giống như trước lộ trình đạo, hai hoặc ba sát-na tốc hành diễn tiến như là các quán tương tự nhau, cũng vậy ở đây, trước sát-na an chỉ, hai hoặc ba sát-na tốc hành chỉ diễn tiến cùng với xả, các vị ấy nói vậy. Samāhaṭāti samānītā, saṅgahetvā vuttāti attho. Sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā. Tato eva anuminitabbasabhāvattā duviññeyyā. Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa, duddammassāti attho. Sakkā hoti esā gāhayituṃ aññāpohananayenāti adhippāyo. Samāhaṭāti (được thu gom): được mang lại cùng nhau, nghĩa là được nói sau khi đã thu gom. Giống như lạc và khổ, nó vi tế do không thô thiển và không rõ ràng. Chính vì thế, nó khó nhận biết do có bản chất cần được suy luận. Duṭṭhassāti (của người hư hỏng): của người có hành vi hư hỏng, nghĩa là của người khó dạy bảo. Ý nghĩa là: thọ này có thể được nắm bắt bằng phương pháp loại trừ cái khác. Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti idameva catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Paccayadassanatthanti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ. Tenāha ‘‘dukkhappahānādayo hi tassā paccayā’’ti. Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā. Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti (tâm giải thoát không khổ không lạc): cần hiểu chính là thiền thứ tư này. Paccayadassanatthanti (để chỉ ra duyên): để chỉ ra duyên là phương tiện để chứng đắc. Do đó, ngài nói: “Sự đoạn trừ khổ v.v... quả là duyên của nó.” Và ở đây, “sự đoạn trừ khổ v.v...” được hiểu là chính các thiền thứ nhất v.v... cùng với cận hành của chúng. Pahīnāti vuttā ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti. Etāti sukhādayo vedanā. Pahīnāti (đã được đoạn trừ): được nói đến qua câu “do sự đoạn tận năm hạ phần kiết sử.” Etāti (những điều này): các thọ như lạc v.v... Somanassaṃ rāgassa paccayo. Vuttañhi ‘‘sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Domanassaṃ dosassa paccayo. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhāya kho, āvuso visākha, vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti. Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena. Assa jhānassa. Hỷ là duyên của tham. Thật vậy, đã được nói: “Này hiền giả Visākha, tùy miên tham ngủ ngầm đối với lạc thọ.” Ưu là duyên của sân. Và điều này cũng đã được nói: “Này hiền giả Visākha, tùy miên sân ngủ ngầm đối với khổ thọ.” Sukhādighātenāti (do sự loại bỏ lạc v.v...): do sự đoạn trừ lạc v.v... Của thiền này. Na dukkhanti adukkhaṃ, dukkhavidhuraṃ. Yasmā tattha dukkhaṃ natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘dukkhābhāvenā’’ti. Asukhanti etthapi eseva nayo. Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena. ‘‘Paṭipakkhabhūta’’nti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ, na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya. Iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa, iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā. Tato eva majjhattarasā. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā[Pg.192], piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbā avibhūtākāropaṭṭhānā. Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro, so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā. Không phải khổ nên gọi là bất khổ (adukkhaṃ), tức là trái ngược với khổ. Vì trong trạng thái ấy không có khổ, nên được nói là “do không có khổ”. Trong từ “bất lạc” (asukhaṃ) cũng có cùng phương pháp này. “Bởi điều này” (Etena) nghĩa là bởi lời nói phủ định khổ và lạc. Từ “là đối nghịch” (Paṭipakkhabhūta) ở đây được nói đến do (trạng thái này) có thể đạt được bằng cách vượt qua khổ v.v... của thọ thứ ba, chứ không phải do sự đối nghịch trực tiếp như (trường hợp) của các pháp thiện và bất thiện. (Thọ xả) có đặc tính cảm nhận đối tượng trung tính, là cái trái ngược với (đối tượng) khả ái và bất khả ái; hoặc có đặc tính cảm nhận (đối tượng) trung tính, là cái trái ngược với (đối tượng) khả ái và bất khả ái, với một thái độ trung dung; (tóm lại là) có đặc tính cảm nhận cái trái ngược với (đối tượng) khả ái và bất khả ái. Chính vì thế, nó có phận sự là trung tính. Có sự biểu hiện không rõ rệt nghĩa là không có hình thái rõ rệt như lạc và khổ; nó có sự biểu hiện với hình thái không rõ rệt, cần được suy luận thông qua chúng (lạc và khổ), giống như dấu chân của con nai trên phiến đá. Ở đây, sự diệt của lạc chính là cận hành của thiền thứ tư, và đó là nhân cần thiết của thọ này, do đó (thọ này) có sự diệt của lạc làm nhân cần thiết. 89. ‘‘Upekkhāsatipārisuddhi’’nti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘upekkhāya janitasatipārisuddhi’’nti. Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā, suvisadā ca hotīti āha ‘‘yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññenā’’ti. Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘upekkhā’’ti adhippetā, kathaṃ satiyeva ‘‘parisuddhā’’ti vuttāti āha ‘‘na kevala’’ntiādi. 89. “Xả niệm thanh tịnh” (Upekkhāsatipārisuddhi) là một từ ghép do lược bỏ từ sau trong cụm từ trước, nên ngài (Chú giải sư) nói: “sự thanh tịnh của niệm được sinh ra bởi xả”. Khi xả thanh tịnh, vốn đã thanh tịnh khỏi tất cả các pháp đối nghịch và không bận tâm trong việc làm lắng dịu các pháp đối nghịch, đang hiện hữu, thì niệm trong thiền thứ tư trở nên hoàn toàn thanh tịnh và trong sáng, giống như trí tuệ làm cho hân hoan. Vì vậy, ngài nói: “sự thanh tịnh của niệm ấy được tạo ra bởi xả, chứ không phải bởi cái gì khác”. Nếu trạng thái trung lập ở đây được hiểu là “xả”, tại sao chỉ có niệm được nói là “thanh tịnh”? (Để trả lời câu hỏi này), ngài nói: “Không chỉ...” v.v... Evampi kasmā ayameva sati ‘‘upekkhāsatipārisuddhī’’ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavato, sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi, tathā taṃsampayuttānaṃ. Tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ rūpakavasena dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā. Atikkhatāya candalekhā viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā sabhāgāti dassento ‘‘sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā’’ti āha. Mặc dù vậy, tại sao chỉ có niệm này được gọi là “xả niệm thanh tịnh”? Để trả lời câu hỏi này, ngài đã nói: “Ở đó, mặc dù...” v.v... Ở đó, mặc dù trạng thái trung lập có hiện hữu trong ba tầng thiền dưới, nhưng nó không thanh tịnh do bị các pháp đối nghịch lấn át và do thiếu các duyên trợ giúp; tương tự như vậy đối với các pháp tương ưng với nó. Do không có những điều đó (sự lấn át và sự thiếu thốn), nên ở đây (trong thiền thứ tư) có sự thanh tịnh. Để trình bày ý nghĩa này bằng hình ảnh ví dụ, ngài đã nói: “Ví như...” v.v... “Bị ánh sáng mặt trời lấn át” nghĩa là do bị ánh sáng mặt trời lấn át. Giống như vầng trăng khuyết không sáng tỏ (vào ban ngày), ban đêm cũng có bản chất êm dịu, và vầng trăng khuyết chỉ tỏa sáng trong đêm tương hợp với nó. Để chỉ ra rằng đêm đó tương hợp với vầng trăng, ngài nói: “do bản chất êm dịu và do là yếu tố hỗ trợ cho chính nó, hoặc là đêm tương hợp”. ‘‘Ekavīthiya’’nti idaṃ tattha somanassassa ekaṃsena abhāvato vuttaṃ, na tato purimataresu ekaṃsena bhāvato. Yathā pana vitakkādayo dutiyādijjhānakkhaṇeyeva pahīyanti, na tesaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesu, na evametanti dassetuṃ vuttaṃ. Catukkajjhāneti catukkanayavasena nibbattitajjhānacatukke. Từ “trong một lộ trình” (Ekavīthiyaṃ) được nói đến vì ở đó (trong lộ trình an chỉ của thiền thứ tư) hoàn toàn không có thọ hỷ, chứ không phải vì trong các lộ trình trước đó (của các thiền dưới) nó (thọ hỷ) hoàn toàn có mặt. (Câu này) được nói để chỉ ra rằng: không phải trường hợp này cũng giống như trường hợp của tầm v.v... được đoạn trừ ngay trong sát-na của thiền thứ hai v.v..., chứ không phải trong các tốc hành tâm trước đó trong cùng một lộ trình. “Trong bốn thiền” (Catukkajjhāne) nghĩa là trong bốn thiền được hình thành theo pháp tứ thiền. Pañcakajjhānakathāvaṇṇanā Giải thích về luận đề ngũ thiền 90. Tatthāti paṭhamajjhāne. Catukkanayassa dutiyajjhāne viyāti catukkanayasambandhini dutiyajjhāne viya. Taṃ dvidhā bhinditvāti catukkanaye dutiyaṃ [Pg.193] ‘‘avitakkaṃ vicāramattaṃ, avitakkaṃ avicāra’’nti ca evaṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti abhidhammeti (dha. sa. 168) adhippāyo. Suttantesu pana sarūpato pañcakanayo na gahito. 90. “Trong đó” (Tattha) nghĩa là trong thiền thứ nhất. “Giống như thiền thứ hai của pháp tứ thiền” nghĩa là giống như thiền thứ hai liên quan đến pháp tứ thiền. “Chia nó làm hai” có ý nghĩa là: trong pháp tứ thiền, thiền thứ hai được chia làm hai là “không tầm, chỉ có tứ” và “không tầm, không tứ”; như vậy, trong pháp ngũ thiền, chúng trở thành thiền thứ hai và thiền thứ ba trong A-tỳ-đàm. Đó là ý nghĩa. Tuy nhiên, trong các Kinh tạng, pháp ngũ thiền không được trình bày theo đúng bản chất của nó. Kasmā panettha nayadvayavibhāgo gahitoti? Abhidhamme nayadvayavasena jhānānaṃ desitattā. Kasmā ca tattha tathā tāni desitāni? Puggalajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Sannipatitadevaparisāya kira yesaṃ yathādesite paṭhamajjhāne vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ ajjhāsayavasena ca caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ jhānaṃ desitaṃ. Yesaṃ vicāro, yesaṃ pīti, yesaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ tesaṃ ajjhāsayavasena tatiyādīni jhānāni desitāni. Ayaṃ tāva puggalajjhāsayo. Tại sao ở đây sự phân chia hai pháp (tứ thiền và ngũ thiền) lại được đề cập? Vì trong A-tỳ-đàm, các thiền được thuyết giảng theo hai pháp. Và tại sao ở đó chúng lại được thuyết giảng như vậy? Do khuynh hướng của các cá nhân và do sự khéo léo trong thuyết pháp. Tương truyền rằng, trong hội chúng chư thiên đã vân tập, đối với một số vị, trong thiền thứ nhất được thuyết giảng, chỉ có tầm hiện khởi một cách thô thiển, còn các chi khác thì vi tế. Tùy theo khuynh hướng của họ, thiền có bốn chi, không tầm, chỉ có tứ, đã được thuyết giảng. Đối với một số vị, tứ hiện khởi thô thiển; đối với một số vị, hỷ hiện khởi thô thiển; đối với một số vị, lạc hiện khởi thô thiển, còn các chi khác thì vi tế. Tùy theo khuynh hướng của từng vị, các thiền thứ ba v.v... đã được thuyết giảng. Trước hết, đây là (giải thích theo) khuynh hướng của cá nhân. Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā bhagavā yasmā desanāvilāsappatto, tasmā ñāṇamahantatāya desanāya sukusalo yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati, tassa tassa vasena yathāruciṃ desanaṃ niyāmento catukkanayavasena, pañcakanayavasena ca. Tattha ca pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ, caturaṅgikaṃ dutiyaṃ, tivaṅgikaṃ tatiyaṃ, duvaṅgikaṃ catutthaṃ, duvaṅgikameva pañcamaṃ jhānaṃ desesīti ayaṃ desanāvilāso. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168). Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā, paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi ‘‘kāmehi akusalehi ca vivitta’’nti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā, avicārattā ca. Evañca katvā suttantadesanāyapi pañcakanayo labbhatevāti siddhaṃ hoti. Nanu suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo na labbhatīti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā (dī. ni. 3.305) samādhittayāpadesena pañcakanayassa [Pg.194] labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti suttantadesanāyapi pañcakanayo niddhāretabbo. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vitakkassa, vicārassa, vitakkavicārānañca ‘‘vitakkavicārāna’’nti sakkā vattuṃ. Tathā ‘‘avitakkaṃ, avicāra’’nti ca vinā, saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ, saha, vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ, avicāraṃ, avitakkañca avicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgahetuṃ. Lại nữa, do vì Đức Thế Tôn đã khéo thông đạt pháp giới nào nên Ngài đã đạt đến sự vẻ vang trong thuyết pháp, do đó, vì có trí tuệ vĩ đại, Ngài thiện xảo trong việc thuyết pháp, tùy theo sở thích mà xác định bài pháp theo từng chi phần nào Ngài có được, theo pháp tứ thiền và theo pháp ngũ thiền. Và trong đó, Ngài đã thuyết giảng thiền thứ nhất có năm chi, thiền thứ hai có bốn chi, thiền thứ ba có ba chi, thiền thứ tư có hai chi, và thiền thứ năm cũng chỉ có hai chi. Đây là sự vẻ vang trong thuyết pháp. Và ở đây, trong pháp ngũ thiền, thiền thứ hai được phân tích bằng cách xếp vào phần của thiền thứ hai trong pháp tứ thiền rằng: “Vào lúc nào, vị ấy tu tập đạo lộ để sanh vào cõi sắc, chứng và trú thiền thứ hai, không tầm, chỉ có tứ, do định sanh, có hỷ và lạc.” Tại sao? Vì có quả tương đương với thiền thứ hai (của pháp tứ thiền) là quả của chúng sanh trú ở Nhất Tưởng và Dị Tưởng, và vì sanh từ định của thiền thứ nhất. Vì chỉ có thiền thứ nhất mới được gọi là “ly dục, ly bất thiện pháp”, do không có điều đó, nên ở đây không thể nói “ly dục, ly bất thiện pháp”, cũng không thể nói là “do ly sanh”. Và trong các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh, thiền thứ hai và thiền thứ ba của pháp ngũ thiền đều thuộc về thiền thứ hai (của pháp tứ thiền) do sự lắng dịu của tầm, sự lắng dịu của tứ, do không có tầm, và do không có tứ. Làm như vậy, nên thành tựu rằng pháp ngũ thiền cũng có được trong các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh. Chẳng phải trong Tạng Kinh chỉ phân tích có bốn thiền, nên không có pháp ngũ thiền hay sao? Không phải vậy, vì pháp ngũ thiền có được do sự chỉ dẫn ba loại định (trong kinh) bắt đầu bằng “định có tầm có tứ”. Tuy nhiên, pháp ngũ thiền được phân tích dựa vào pháp tứ thiền, do đó, pháp ngũ thiền cũng cần được xác định trong các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh. Vì trong câu “do sự lắng dịu của tầm và tứ”, có thể nói “của tầm và tứ” là (sự lắng dịu) của tầm, của tứ, và của cả tầm và tứ. Tương tự, trong câu “không tầm, không tứ”, có thể bao gồm cả ba loại: (1) không tầm do đã đoạn trừ tầm cùng với tứ hoặc không có tứ, (2) không tứ do đã đoạn trừ tứ cùng với tầm hoặc không có tầm, hoặc (3) không tầm và không tứ. Dutiyanti ca vitakkarahite, vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā dutiyaṃ adhigantabbattā, vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko sahāyabhūtavicārāvūpasamena na sammā vūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ, sesadhammānaṃ samānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassāpi sahāyavirahena, aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ, samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168) avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ, tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjatīti. Kasmā panevaṃ sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti. Và bài thuyết pháp gọi là “thứ hai” là hợp lý trong trường hợp (thiền) không có tầm và (thiền) không có cả tầm và tứ, vì nó được chứng đắc lần thứ hai; và ngay cả trong trường hợp (thiền) chỉ không có tứ, (cũng gọi là thứ hai) vì có các pháp tương đương với (thiền) chứng đắc do đoạn trừ cả hai chi (tầm và tứ). Làm như vậy, trong phần giải thích pháp ngũ thiền, ở thiền thứ hai, dù tầm đã lắng dịu, nhưng nó chưa thực sự lắng dịu hoàn toàn do tứ là bạn đồng hành chưa lắng dịu. Do đó, để chỉ ra rằng sự lắng dịu của tầm chỉ xảy ra cùng với sự lắng dịu của tứ, giống như trong trường hợp (thiền) không có cả tầm và tứ, và để chỉ ra sự tương đồng của các pháp còn lại, nên (thiền) thứ ba (của pháp ngũ thiền) được phân tích không khác biệt với thiền thứ hai của pháp tứ thiền rằng: “Do sự lắng dịu của tầm và tứ, vị ấy chứng và trú thiền thứ ba, có nội tĩnh, nhất tâm, không tầm, không tứ, do định sanh, có hỷ và lạc.” Ở cả hai loại (thiền thứ hai và thứ ba của pháp ngũ thiền), việc không có tầm do vắng mặt bạn đồng hành (tứ) và do đoạn trừ tầm theo cách khác, và việc có hỷ lạc do định sanh là tương đương nhau. Do có các pháp tương đương, nên cũng được gọi là “thứ hai”. Vì ngay cả (thiền) chỉ có tứ cũng được phân tích là không tầm, có hỷ lạc do định sanh, giống như (thiền) không có cả tầm và tứ, (như trong câu): “Vào lúc nào, vị ấy tu tập đạo lộ để sanh vào cõi sắc, chứng và trú thiền thứ hai, không tầm, chỉ có tứ, do định sanh, có hỷ và lạc.” Hoặc, trong thiền thứ nhất, trong số tầm và tứ cùng sanh, sau khi vượt qua một chi (tầm), thấy được lỗi của chi thứ hai (tứ) vẫn còn đó, người vượt qua cả hai cùng một lúc, (thiền đó) được gọi là thiền thứ ba trong pháp ngũ thiền, vì nó được chứng đắc lần thứ ba. Tuy nhiên, do là trạng thái kế tiếp ngay sau thiền thứ nhất, nên nó cũng có thể là trạng thái thứ hai. Tại sao pháp ngũ thiền không được phân tích theo đúng bản chất của nó như vậy? Do tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Vì các bài thuyết pháp theo Tạng Kinh là những bài pháp được thuyết giảng tùy thuận theo (khuynh hướng của chúng sanh). Pathavīkasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải về sự trình bày đề mục đất biến xứ đã kết thúc. Iti catutthaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần chú giải chương thứ tư. 5. Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā 5. Phần chú giải về sự trình bày các đề mục biến xứ còn lại Āpokasiṇakathāvaṇṇanā Phần chú giải về đề mục nước biến xứ 91. Yathāvitthāritassa [Pg.195] atthassa atidesopi vitthāraṭṭhāneyeva tiṭṭhatīti āha ‘‘vitthārakathā hotī’’ti. Āpokasiṇanti āpokasiṇajjhānaṃ, āpokasiṇakammaṭṭhānaṃ vā. Sabbaṃ vitthāretabbanti pathavīkasiṇakammaṭṭhāne vuttanayena vitthāretabbaṃ. Ettakampīti ‘‘kate vā akate vāti sabbaṃ vitthāretabba’’nti ettakampi avatvā. Sāmuddikena loṇudakena bharito jalāsayo loṇī. Nīlādivaṇṇasaṅkarapariharaṇatthaṃ ‘‘suddhavatthena gahita’’nti vuttaṃ. Aññanti bhūmiṃ sampattaṃ. Tathārūpanti yādisaṃ ākāsajaṃ udakaṃ, tādisaṃ. Tenāha ‘‘vippasannaṃ anāvila’’nti, yaṃ pana udakanti sambandho. ‘‘Na vaṇṇo paccavekkhitabbo’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ pathavīkasiṇakathāyaṃ vuttameva. Lakkhaṇaṃ pana idha paggharaṇalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. 91. Vì sự chỉ dẫn về ý nghĩa đã được giải thích rộng cũng nằm trong phần giải thích rộng, nên ngài đã nói “đó là lời giải thích rộng”. “Nước biến xứ” (āpokasiṇa) có nghĩa là thiền nước biến xứ, hoặc đề mục thiền nước biến xứ. “Tất cả cần được giải thích rộng” có nghĩa là cần được giải thích rộng theo phương pháp đã được nói trong đề mục thiền đất biến xứ. “Chừng ấy” có nghĩa là không nói đến chừng ấy rằng “dù đã làm hay chưa làm, tất cả cần được giải thích rộng”. Hồ chứa đầy nước mặn của biển được gọi là loṇī (hồ nước mặn). Để tránh sự pha trộn các màu sắc như xanh, v.v., nên đã nói “được lấy bằng vải sạch”. “Khác” có nghĩa là (nước) đã chạm đến đất. “Như vậy” có nghĩa là nước từ trên trời như thế nào, thì (nước này) cũng như thế ấy. Do đó, ngài nói “trong trẻo, không vẩn đục”; có sự liên kết với câu “nhưng nước nào”. Trong các câu bắt đầu bằng “không nên quán xét màu sắc”, điều cần nói đã được nói trong phần về đất biến xứ. Tuy nhiên, ở đây, đặc tính cần được biết là đặc tính chảy tràn. Vuttanayenevāti pathavīkasiṇabhāvanāyaṃ vuttanayeneva. Taraṅguṭṭhānādi, pheṇamissatādi ca idha kasiṇadoso. Soti yogāvacaro. Tassāti paṭibhāganimittassa. “Theo phương pháp đã nói” có nghĩa là theo đúng phương pháp đã nói trong phần tu tập đất biến xứ. Sự nổi lên của sóng, v.v., và sự lẫn lộn với bọt, v.v., ở đây là lỗi của đề mục biến xứ. “Vị ấy” là hành giả. “Của nó” là của tợ tướng. Tejokasiṇakathāvaṇṇanā Phần chú giải về đề mục lửa biến xứ 92. Siniddhāni sinehavantāni. Sāradārūni na pheggudārūni. Jālāya ciraṭṭhitatthaṃ siniddhasāradāruggahaṇaṃ. Ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvāti khandhaso karitvā. Ālimpetvāti jāletvā. Ghanajālāyāti aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ. 92. Siniddhāni có nghĩa là sinehavantāni (có chất nhờn). Sāradārūni là na pheggudārūni (gỗ lõi, không phải gỗ giác). Jālāya ciraṭṭhitatthaṃ siniddhasāradāruggahaṇaṃ (việc lấy gỗ lõi có chất nhờn là vì mục đích để cho ngọn lửa được tồn tại lâu dài). Ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvāti có nghĩa là khandhaso karitvā (sau khi làm thành từng mảnh). Ālimpetvāti có nghĩa là jāletvā (sau khi đốt lên). Ghanajālāyāti có nghĩa là aviraḷavasena pavattaaggijālāyaṃ (trong ngọn lửa cháy dày đặc, không có khoảng trống). Patanasadisanti patamānasadisaṃ. Akate gaṇhantassāti vuttanayena yathā kasiṇamaṇḍalaṃ paññāyati, evaṃ anabhisaṅkhate kevale tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhantassa. Patanasadisanti có nghĩa là patamānasadisaṃ (giống như đang rơi xuống). Akate gaṇhantassāti có nghĩa là đối với người nắm bắt tướng trong yếu tố lửa đơn thuần, không được chuẩn bị (anabhisaṅkhate kevale tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhantassa), theo phương cách đã được nói (vuttanayena), như thế nào (yathā) mà vòng kasina hiện rõ (kasiṇamaṇḍalaṃ paññāyati), cũng như vậy (evaṃ). Vāyokasiṇakathāvaṇṇanā Giải về đề mục kasina gió 93. Vuttañhetanti ettha hi-saddo hetuattho, yasmāti attho. Tassa ‘‘tasmā’’ti iminā sambandho. Ucchagganti ucchukhette yathāṭhitānaṃ aggaṃ. Eritanti [Pg.196] vātena calitaṃ. Sameritanti sabbaso calitaṃ. Tasmāti yasmā ‘‘vāyokasiṇaṃ…pe… upalakkhetī’’ti evaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, tasmā. Samasīsaṭṭhitanti upari pattānaṃ vasena samasīsaṃ hutvā ṭhitaṃ. Veḷuṃ vā rukkhaṃ vāti etthāpi ‘‘samasīsaṃ ṭhitaṃ ghanapattaveḷuṃ vā ghanapattarukkhaṃ vā’’ti ānetvā yojetabbaṃ. Ekaṅgulādippamāṇesu kesesu rassabhāvato, dīghataresu olambanato, viraḷesu anuppavesato vātappahāro na paññāyatīti caturaṅgulappamāṇaggahaṇaṃ, ghanaggahaṇañca kataṃ. Etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvāti ucchaggādīnaṃ pacalanākāraggahaṇamukhena tesaṃ pahārake vātasaṅghāte satiṃ upaṭṭhapetvā. Tattha satiṃ ṭhapetvāti tasmiṃ kāyapadesassa saṅghaṭṭanavasena pavatte vāyupiṇḍe saṅghaṭṭanākāraggahaṇamukhena satiṃ upaṭṭhapetvā. ‘‘Usumavaṭṭisadisa’’nti etena purimakasiṇassa viya imassāpi nimittassa saṃviggahataṃ dasseti. ‘‘Niccala’’nti iminā niccalabhāvoyeva uggahanimittato imassa visesoti paṭibhāganimittassāpi usumavaṭṭisadisatāva vibhāvitā hoti. 93. Trong câu vuttañhetanti, từ hi có nghĩa là nguyên nhân, tức là yasmā (bởi vì). Từ này có liên quan đến từ “tasmā” (do đó). Ucchagganti là ngọn của cây mía đang đứng trong ruộng mía. Eritanti là bị gió làm cho lay động. Sameritanti là lay động khắp nơi. Tasmāti có nghĩa là: bởi vì (yasmā) trong Chú giải đã nói rằng: “... quán tưởng kasina gió...” (vāyokasiṇaṃ…pe… upalakkhetīti), do đó (tasmā). Samasīsaṭṭhitanti là đứng thẳng, có ngọn bằng nhau do những chiếc lá ở phần trên. Trong câu veḷuṃ vā rukkhaṃ vā (cây tre hoặc cây gỗ), cũng nên được hiểu và liên kết là: “cây tre có lá rậm rạp, đứng thẳng ngọn bằng nhau, hoặc cây gỗ có lá rậm rạp” (samasīsaṃ ṭhitaṃ ghanapattaveḷuṃ vā ghanapattarukkhaṃ vā). Sự va chạm của gió không hiện rõ trong tóc có độ dài khoảng một ngón tay v.v... vì nó ngắn (rassabhāvato), trong tóc dài hơn vì nó rủ xuống (dīghataresu olambanato), trong tóc thưa vì gió lọt vào trong (viraḷesu anuppavesato), do đó, việc đề cập đến độ dài bốn ngón tay (caturaṅgulappamāṇaggahaṇaṃ) và việc đề cập đến sự rậm rạp (ghanaggahaṇañca) đã được thực hiện. Etasmiṃ ṭhāne paharatīti satiṃ ṭhapetvāti có nghĩa là sau khi an trú niệm vào khối gió đang va chạm vào ngọn mía v.v... thông qua việc nắm bắt trạng thái lay động của chúng. Tattha satiṃ ṭhapetvāti có nghĩa là sau khi an trú niệm thông qua việc nắm bắt trạng thái va chạm trong khối gió đó, đang diễn ra do sự va chạm vào một phần của thân. Bằng câu “usumavaṭṭisadisa” (giống như cột hơi nóng), ngài cho thấy tướng của kasina này cũng có hình thể (saṃviggahataṃ) giống như kasina trước. Bằng câu “niccala” (bất động), ngài đã làm rõ rằng trạng thái bất động chính là điểm khác biệt của tướng này (tợ tướng) so với thủ tướng, và do đó, tợ tướng cũng giống như cột hơi nóng. Nīlakasiṇakathāvaṇṇanā Giải về đề mục kasina xanh 94. Añjanarājivaṭṭādi vaṇṇadhātuyā vā. Tathārūpaṃ mālāgacchanti aviraḷavikasitanīlavaṇṇapupphasañchannaṃ pupphagacchaṃ. Itarenāti akatādhikārena. Girikaṇṇikaggahanena nīlaṃ girikaṇṇikamāha. Karaṇḍapaṭalaṃ samuggapidhānaṃ. Pattehiyevāti nīluppalādīnaṃ kesaravaṇṭāni apanetvā kevalehi pattehiyeva. Pūretabbanti nīlavaṇṇaṃ vatthaṃ gahetvā bhaṇḍikaṃ viya bandhitvā yathā nīlamaṇḍalaṃ hutvā paññāyati, tathā caṅkoṭakaṃ vā karaṇḍapaṭalaṃ vā pūretabbaṃ. Mukhavaṭṭiyaṃ vā assāti assa caṅkoṭakassa, karaṇḍapaṭalassa vā mukhavaṭṭiyaṃ bandhitabbaṃ. Maṇitālavaṇṭaṃ indanīlamaṇimayaṃ tālavaṇṭaṃ. 94. Hoặc trong khoáng chất có màu sắc như thuốc vẽ mắt màu đen, rājivaṭṭa v.v... Tathārūpaṃ mālāgacchanti là bụi hoa được bao phủ bởi những bông hoa màu xanh đang nở rộ dày đặc. Itarenāti là bởi người chưa có duyên lành đã tạo. Bằng việc đề cập đến girikaṇṇikā, ngài nói đến hoa đậu biếc (girikaṇṇikā) màu xanh. Karaṇḍapaṭalaṃ là nắp hộp, nắp tráp. Pattehiyevāti là chỉ bằng những cánh hoa, sau khi đã loại bỏ nhị và cuống của hoa súng xanh v.v... Pūretabbanti: nên được làm cho đầy. Giống như lấy một tấm vải màu xanh, buộc lại như một cái gói (bhaṇḍikaṃ viya) để vòng tròn màu xanh hiện ra, cũng vậy, nên làm đầy cái giỏ (caṅkoṭakaṃ) hoặc nắp hộp (karaṇḍapaṭalaṃ). Mukhavaṭṭiyaṃ vā assāti là nên buộc vào vành miệng của cái giỏ hoặc nắp hộp đó. Maṇitālavaṇṭaṃ là cây quạt lá cọ làm bằng ngọc bích (sapphire). Pītakasiṇakathāvaṇṇanā Giải về đề mục kasina vàng 95. Pītakasiṇe mālāgacchanti ikkaṭādimālāgacchaṃ. Haritālaṃ, manosilā vā dhātu. Pattaṅgapupphehīti pattaṅganāmikā pītavaṇṇapupphā ekā gacchajāti, tassa pupphehi. Āsanapūjanti cetiyaṅgaṇe kataṃ āsanapūjaṃ[Pg.197]. Kaṇikārapupphādināti ādi-saddena ākulikiṅkirātapupphādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. 95. Trong kasina vàng, mālāgacchanti là bụi hoa như ikkaṭa v.v... Haritālaṃ (thạch hoàng), hoặc manosilā (hùng hoàng) là khoáng chất. Pattaṅgapupphehīti là bằng những bông hoa của một loại cây bụi có tên là pattaṅga, có hoa màu vàng. Āsanapūjanti là sự cúng dường trên một cái tòa được làm trong sân tháp. Kaṇikārapupphādināti: bằng từ ādi (v.v...), nên hiểu là bao gồm các loài hoa như ākuli, kiṅkirāta v.v... Lohitakasiṇakathāvaṇṇanā Giải về đề mục kasina đỏ 96. Lohitamaṇi lohitaṅgamaṇiādi. Lohitadhātu gerukajātihiṅgulikādi. 96. Lohitamaṇi là ngọc lohitaṅga (hồng ngọc) v.v... Lohitadhātu là đất son (geruka), chu sa (jātihiṅgulika) v.v... Odātakasiṇakathāvaṇṇanā Giải về đề mục kasina trắng 97. Odātakasiṇe mālāgacchanti nandiyāvattādimālāgacchaṃ. Dhātu kakkaṭimuttasetikādi. 97. Trong kasina trắng, mālāgacchanti là bụi hoa như hoa lài nandiyāvatta v.v... Dhātu là vỏ cua (kakkaṭi), ngọc trai (mutta), đá vôi (setikā) v.v... Ālokakasiṇakathāvaṇṇanā Giải về đề mục kasina ánh sáng 98. Tathā asakkontenāti yathā sūriyālokādivasena obhāsanimittuppādanaṃ vuttaṃ, tassa obhāsamaṇḍalassa na ciraṭṭhititāya tathā nimittuppādanaṃ kātuṃ asakkontena. Ghaṭamukhena niggacchanakaobhāsassa mahantabhāvato ‘‘ghaṭamukhaṃ pidahitvā’’ti vuttaṃ. Bhittimukhanti bhittiabhimukhaṃ. Uṭṭhitamaṇḍalasadisanti bhittiādīsu uṭṭhitapākatikaālokamaṇḍalasadisaṃ. Ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisanti bhagavato byāmappabhā viya bahalo, vippasanno ca hutvā puñjabhūto āloko atthi ce, taṃsadisoti attho. 98. Tathā asakkontenāti: bởi người không thể làm được như vậy, tức là không thể tạo ra tướng theo cách đó, vì vòng ánh sáng không tồn tại lâu, như đã nói về việc tạo ra tướng ánh sáng bằng ánh sáng mặt trời v.v... Câu “ghaṭamukhaṃ pidahitvā” (sau khi đậy miệng lu) được nói đến vì ánh sáng thoát ra từ miệng lu thì lớn. Uṭṭhitamaṇḍalasadisanti là giống như vòng ánh sáng tự nhiên xuất hiện trên tường v.v... Ghanavippasannaṃ ālokapuñjasadisanti có nghĩa là: nếu có một khối ánh sáng dày đặc và trong suốt, giống như hào quang một sải của Đức Thế Tôn, thì nó giống như vậy. Paricchinnākāsakasiṇakathāvaṇṇanā Giải về đề mục kasina hư không hữu hạn 99. Chiddasadisameva hotīti yehi bhittipariyantādīhi paricchinnaṃ, taṃ chiddaṃ, taṃsadisaṃ, tenavākārena uggahanimittaṃ upaṭṭhātīti attho. ‘‘Vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatī’’ti uggahanimittassa avaḍḍhanīyataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sabbampi hi uggahanimittaṃ vaḍḍhiyamānaṃ na vaḍḍhatiyeva. Satipi ca vaḍḍhetukāmatāyaṃ vaḍḍhanā na sambhavati bhāvanāya paridubbalattā. Bhāvanāvasena hi nimittavaḍḍhanā. Paṭibhāganimittaṃ pana tasmiṃ uppanne bhāvanā thirāti katvā ‘‘vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhatī’’ti vuttaṃ. 99. Chiddasadisameva hotīti có nghĩa là: lỗ hổng đó được giới hạn bởi các cạnh của bức tường v.v...; nó giống như vậy, và thủ tướng (uggahanimitta) xuất hiện theo đúng hình dạng đó. Câu “vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhatīti” (dù được mở rộng cũng không mở rộng) được nói để chỉ ra tính không thể mở rộng của thủ tướng. Thật vậy, tất cả thủ tướng, dù được mở rộng, cũng không hề mở rộng. Và ngay cả khi có ý muốn mở rộng, việc mở rộng cũng không thể xảy ra vì sự tu tập còn quá yếu. Bởi vì sự mở rộng của tướng là nhờ vào sự tu tập. Còn đối với tợ tướng (paṭibhāganimitta), khi nó đã phát sinh, sự tu tập trở nên vững chắc, do đó, câu “vaḍḍhiyamānaṃ vaḍḍhatīti” (khi được mở rộng, nó mở rộng) đã được nói đến. Kiñcāpi [Pg.198] pāḷiyaṃ ‘‘pathavīkasiṇādīni rūpajhānārammaṇāni aṭṭheva kasiṇāni sarūpato āgatāni, odātakasiṇe pana ālokakasiṇaṃ, ākāsakasiṇe ca paricchinnākāsakasiṇaṃ antogadhaṃ katvā desanā katā’’ti adhippāyenāha ‘‘iti kasiṇāni dasabalo, dasa yāni avocā’’ti. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tasmiṃ tasmiṃ kasiṇe paṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā asādhāraṇato, sādhāraṇato ca tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā. Mặc dù trong Pāli tạng, câu ‘các đề mục biến xứ đất, v.v... là đối tượng của thiền sắc giới, chỉ có tám đề mục biến xứ được đề cập đến theo tự thân của chúng; tuy nhiên, đề mục biến xứ ánh sáng được bao gồm trong đề mục biến xứ trắng, và đề mục biến xứ hư không giới hạn được bao gồm trong đề mục biến xứ hư không, do đó bài thuyết giảng đã được thực hiện’ được nói với ý định này: ‘Như vậy, bậc Thập Lực đã thuyết giảng về mười đề mục biến xứ.’ Và câu ‘Cũng nên hiểu về tạp luận’ có nghĩa là: cũng nên biết về tạp luận được tiến hành bằng cách không chỉ nắm lấy ý nghĩa cố định riêng biệt trong mỗi đề mục biến xứ như trước, mà còn nắm lấy ý nghĩa tạp đa, lan rộng ở mỗi nơi, cả về phương diện riêng biệt lẫn phương diện chung. Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā Chú giải về Tạp Luận 100. Ādibhāvoti ettha ādi-saddena yassa kassaci pathavīpakkhiyassa vatthuno nimmānādiṃ saṅgaṇhāti. Ṭhānanisajjādikappanaṃ vāti etthāpi ‘‘ākāse vā udake vā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Parittaappamāṇanayenāti nīlādivaṇṇaṃ anāmasitvā parittaappamāṇanayeneva. Evamādīnīti ādi-saddena sarīrato udakadhārānimmānādiṃ saṅgaṇhāti. 100. Ở đây, trong câu ‘trở thành trạng thái ban đầu,’ từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc hóa hiện, v.v... của bất kỳ vật thể nào thuộc về địa đại. Trong câu ‘hoặc sự sắp đặt thế đứng, thế ngồi, v.v...’ cũng nên được liên kết bằng cách thêm vào ‘hoặc trong hư không, hoặc trong nước.’ Câu ‘theo phương pháp hữu hạn và vô lượng’ có nghĩa là chỉ theo phương pháp hữu hạn và vô lượng, không đề cập đến các màu sắc như xanh, v.v... Trong câu ‘những điều tương tự,’ từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc hóa hiện dòng nước từ cơ thể, v.v... Yadeva so icchati tassa ḍahanasamatthatāti bahūsu kappāsapicusāradāruādīsu ekajjhaṃ rāsibhūtesu ṭhitesu yaṃ yadeva icchati, tassa tasseva ḍahanasamatthatā. Idha ādi-saddena andhakāravidhamanādiṃ saṅgaṇhāti. Câu ‘có khả năng thiêu đốt bất cứ thứ gì vị ấy mong muốn’ có nghĩa là: khi nhiều vật như bông gòn, lõi cây, v.v... được chất thành một đống, vị ấy mong muốn vật nào thì có khả năng thiêu đốt chính vật đó. Ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc xua tan bóng tối, v.v... Vāyugatiyā gamanaṃ vāyugatigamanaṃ, atisīghagamanaṃ. Idha ādi-saddena yadicchitadesantaraṃ pāpuṇanādiṃ saṅgaṇhāti. ‘Đi với tốc độ của gió’ (vāyugatigamanaṃ) là đi với tốc độ của gió, tức là đi rất nhanh. Ở đây, từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc đi đến một nơi khác theo ý muốn, v.v... Suvaṇṇanti adhimuccanā suvaṇṇabhāvādhiṭṭhānaṃ seyyathāpi āyasmā pilindavaccho (pārā. 619-620) tiṇaṇḍupagapāsādādīnaṃ. Vuttanayenāti suvaṇṇadubbaṇṇanayena. Sự quyết ý ‘là vàng’ là sự chú nguyện thành trạng thái vàng, giống như trường hợp trưởng lão Pilindavaccha (đã chú nguyện) các bó cỏ, cung điện, v.v... (thành vàng). Câu ‘theo phương pháp đã nói’ có nghĩa là theo phương pháp về màu sắc đẹp và xấu. Vaṇṇakasiṇesu tattha tattha ādi-saddena nīlobhāsanimmānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Pathavīpabbatādīti ādi-saddena samuddādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Trong các đề mục biến xứ màu sắc, ở mỗi nơi, nên hiểu rằng từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm việc hóa hiện ánh sáng màu xanh, v.v... Trong câu ‘đất, núi, v.v...’, nên hiểu rằng từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm biển cả, v.v... Sabbāneva [Pg.199] dasapi kasiṇāni. Imaṃ pabhedaṃ labhantīti imaṃ vaḍḍhanādivisesaṃ pāpuṇanti. Ekoti ekacco. Sañjānātīti bhāvanāpaññāya sañjānāti. Ādi-saddena ‘‘āpokasiṇa’’ntiādipāḷiṃ saṅgaṇhāti. Tất cả mười đề mục biến xứ. Câu ‘đạt được sự phân biệt này’ có nghĩa là chúng đạt đến sự đặc biệt này về việc mở rộng, v.v... ‘Một người’ (eko) có nghĩa là một người nào đó. ‘Nhận biết’ (sañjānāti) có nghĩa là nhận biết bằng tuệ tu tập. Từ ‘v.v...’ (ādi) bao hàm đoạn Pāli bắt đầu bằng ‘đề mục biến xứ nước’. Uparigaganatalābhimukhaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’ti pāḷipadāni ānetvā sambandhitabbaṃ. Tañca kho vaḍḍhanavasena. Tenāha ‘‘ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍhetī’’ti. Heṭṭhābhūmitalābhimukhantiādīsupi eseva nayo. Pubbe vaḍḍhanakāle payojanaṃ anapekkhitvā vaḍḍhentānaṃ vasena vuttattā idāni ‘‘tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāretī’’ti āha, kasiṇaṃ vaḍḍhetīti attho. Yathā kinti āha ‘‘ālokamiva dibbacakkhunā rūpadassanakāmo’’ti. Uddhañce rūpaṃ daṭṭhukāmo uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce rūpaṃ daṭṭhukāmo adho ālokaṃ pasāreti, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo samantato ālokaṃ pasāreti, evamayaṃ kasiṇanti attho. Với câu ‘hướng về mặt không gian bên trên,’ nên liên kết bằng cách thêm vào các từ Pāli ‘một người nhận biết đề mục biến xứ đất.’ Và điều đó là theo phương diện mở rộng. Do đó, có câu nói: ‘Vì một người chỉ mở rộng đề mục biến xứ lên trên.’ Đối với các câu bắt đầu bằng ‘hướng về mặt đất bên dưới,’ v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Vì trước đây, trong lúc mở rộng, đã được nói theo phương diện của những người mở rộng mà không quan tâm đến mục đích, nên bây giờ, câu ‘vì lý do này hay lý do khác mà vị ấy khuếch tán như vậy’ được nói ra, có nghĩa là vị ấy mở rộng đề mục biến xứ. Như thế nào? Câu trả lời là: ‘giống như người muốn thấy các sắc bằng thiên nhãn thì mong muốn ánh sáng.’ Nếu muốn thấy sắc ở trên, vị ấy khuếch tán ánh sáng lên trên; nếu muốn thấy sắc ở dưới, vị ấy khuếch tán ánh sáng xuống dưới; nếu muốn thấy sắc ở xung quanh, vị ấy khuếch tán ánh sáng ra xung quanh. Ý nghĩa của câu ‘đề mục biến xứ này’ là như vậy. Ekassāti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. Aññabhāvānupagamanatthanti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, na aññaṃ pathavīādi. Na hi udakena ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. Añño kasiṇasambhedoti āpokasiṇādinā saṅkaro. Sabbatthāti sabbesu āpokasiṇādīsu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesena pharaṇappamāṇassa aggahaṇato pharaṇaṃ appamāṇaṃ. Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha cetasā pharantoti bhāvanācittena ālambanaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā ekakkhaṇe sakalameva manasi karoti, na ekadesanti. Câu ‘của một’ (ekassa) có nghĩa là của mỗi một đề mục trong số các đề mục biến xứ đất, v.v... Câu ‘với mục đích không chuyển sang trạng thái khác’ có nghĩa là để chỉ rõ sự không chuyển sang trạng thái của một đề mục biến xứ khác; đất, v.v... không trở thành một đề mục khác. Vì ở nơi có nước thì không có đất cùng với các thành phần của nó. Câu ‘sự pha trộn đề mục biến xứ khác’ có nghĩa là sự pha trộn với đề mục biến xứ nước, v.v... Câu ‘ở khắp nơi’ (sabbattha) có nghĩa là trong tất cả các đề mục biến xứ còn lại như biến xứ nước, v.v... Do không đứng yên ở một phần, và do không nắm bắt giới hạn của sự biến mãn một cách không còn dư sót, nên sự biến mãn là vô lượng. Chính vì lý do đó mà chúng có tên gọi là ‘biến xứ’ (kasiṇa). Và do đó, có câu nói bắt đầu bằng ‘Bởi vì điều ấy...’ Ở đây, câu ‘biến mãn bằng tâm’ có nghĩa là lấy làm đối tượng bằng tâm tu tập. Vì tâm tu tập, dù đề mục biến xứ là nhỏ hay lớn, trong một khoảnh khắc, nó tác ý đến toàn bộ chứ không phải một phần. 101. Ānantariyakammasamaṅginoti pañcasu ānantariyakammesu yena kenaci samannāgatā. Niyatamicchādiṭṭhikāti ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhi natthikadiṭṭhīti tīsu micchādiṭṭhīsu yāya kāyaci niyatāya micchādiṭṭhiyā samannāgatā. Ubhatobyañjanakapaṇḍakāti ubhatobyañjanakā, paṇḍakā ca. Kāmañcete ahetukapaṭisandhikattā vipākāvaraṇena samannāgatā honti, tathāpi tibbakilesattā kilesāvaraṇena samannāgatā vuttā. Ahetukadvihetukapaṭisandhikāti ahetukapaṭisandhikā, dvihetukapaṭisandhikā ca. Duhetukapaṭisandhikānampi hi ariyamaggapaṭivedho, jhānapaṭilābho [Pg.200] ca natthi, tasmā tepi vipākāvaraṇena samannāgatā eva. 101. ‘Những người phạm tội vô gián’ là những người đã phạm bất kỳ nghiệp nào trong năm nghiệp vô gián. ‘Những người có tà kiến cố định’ là những người có bất kỳ tà kiến cố định nào trong ba loại tà kiến: vô nhân kiến, vô hành kiến, và vô hữu kiến. ‘Người lưỡng tính và người hoạn’ là người lưỡng tính và người hoạn. Mặc dù những người này, do có sự tái sanh vô nhân, nên bị chướng ngại do quả, tuy nhiên, vì có phiền não mãnh liệt, họ được cho là bị chướng ngại do phiền não. ‘Những người tái sanh vô nhân và nhị nhân’ là những người tái sanh vô nhân và những người tái sanh nhị nhân. Vì ngay cả những người tái sanh nhị nhân cũng không thể chứng ngộ Thánh đạo và không thể đắc thiền, do đó họ cũng bị chướng ngại do quả. Apaccanīkapaṭipadāyanti maggassa anulomapaṭipadāyaṃ saccānulomikāyaṃ vipassanāyaṃ. Acchandikāti ‘‘kattukamyatāchandarahitā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ, tampi nibbānādhigamatthameva kattukamyatāchandaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Uttarakurukāpi manussā mārādayo viya acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā nibbutichandarahitattā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā. ‘‘Bhavaṅgapaññāya paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti, sopi duppaññoyevā’’ti sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ. Yasmiṃ hi bhavaṅge vattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati, taṃ tassa pādakaṃ nāma hoti. ‘Trong pháp hành không đối nghịch’ có nghĩa là trong pháp hành thuận theo đạo, tức là trong tuệ quán thuận theo các chân lý. ‘Người không có ý muốn’ (acchandika): trong sách Sammohavinodanī có nói: ‘là những người không có ý muốn thực hành.’ Điều này cũng nên được hiểu là được nói đến với ý chỉ về ý muốn thực hành chỉ nhằm mục đích chứng ngộ Niết-bàn. Cả những người ở châu Uttarakuru cũng giống như Ma vương và những vị khác, đã rơi vào tình trạng không có ý muốn, vì họ không có ý muốn đối với sự tịch tịnh (Niết-bàn). ‘Người có trí tuệ yếu kém’ (duppañña) là những người thiếu trí tuệ của dòng hữu phần. Trong sách Sammohavinodanī có nói: ‘Ngay cả khi trí tuệ của dòng hữu phần đã đầy đủ, nhưng nếu dòng hữu phần của người nào không phải là nền tảng cho pháp siêu thế, người đó cũng chính là người có trí tuệ yếu kém.’ Vì khi dòng hữu phần nào đang diễn ra mà pháp siêu thế khởi sanh trong dòng tương tục ấy, thì dòng hữu phần đó được gọi là nền tảng của pháp siêu thế ấy. Kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu, sukhavipākadhammesu vā. Okkamitunti adhigantuṃ. Kasiṇeyevāti kasiṇakammaṭṭhāneyeva. Etesanti kammāvaraṇasamannāgatādīnaṃ. Tasmāti yasmā ete vipākantarāyādayo evaṃ atthajānikarā, anatthahetubhūtā ca, tasmā. Tiṇṇameva cettha antarāyānaṃ gahaṇaṃ itarassa sappaṭikārattā, kammantarāyapakkhikattā vāti daṭṭhabbaṃ. Sappurisūpanissayādīhīti ādi-saddena tajjaṃ yonisomanasikārādiṃ saṅgaṇhāti. Saddhanti kammaphalasaddhaṃ, ratanattayasaddhañca. Chandanti bhāvanānuyoge tibbakattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ. Paññanti pārihāriyapaññaṃ. Vaḍḍhetvāti yathā bhāvanā ijjhati, tathā paribrūhetvā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyattā, heṭṭhā vuttanayattā ca na vibhattaṃ. Kusalesu dhammesūti (trong các pháp thiện) là trong các pháp vô tội, hoặc trong các pháp có quả dị thục an lạc. Okkamitunti (để bước vào) là để chứng đạt. Kasiṇeyevāti (chỉ trong kasiṇa) là chỉ trong đề mục kasina. Etesanti (của những chúng sanh này) là của những chúng sanh có nghiệp chướng, v.v. Tasmāti (do đó) là vì rằng những chướng ngại do quả dị thục, v.v. này gây ra sự tổn thất lợi ích và là nguyên nhân của sự bất lợi, do đó. Cần được hiểu rằng, việc chỉ đề cập đến ba chướng ngại ở đây là vì (hai) chướng ngại còn lại có thể khắc phục được, hoặc vì chúng được bao gồm trong nghiệp chướng. Trong cụm từ Sappurisūpanissayādīhīti (do thân cận bậc chân nhân, v.v.), từ "v.v." (ādi) bao gồm như lý tác ý, v.v. tương ứng với điều đó. Saddhanti (tín) là tín về nghiệp và quả của nghiệp, và tín về Tam Bảo. Chandanti (dục) là thiện pháp dục, được gọi là ý muốn thực hành mãnh liệt trong việc chuyên tâm tu tập. Paññanti (tuệ) là phương tiện tuệ. Vaḍḍhetvāti (sau khi làm cho tăng trưởng) là sau khi làm cho phát triển theo cách mà sự tu tập được thành tựu. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó không được phân tích vì dễ hiểu và vì phương pháp đã được nói đến ở phần dưới. Sesakasiṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về các đề mục kasina còn lại đã hoàn tất. Iti pañcamaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải thích chương thứ năm. 6. Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā 6. Phần giải thích về đề mục bất tịnh. Uddhumātakādipadatthavaṇṇanā Phần giải thích ý nghĩa các từ uddhumātaka, v.v. 102. ‘‘Aviññāṇakāsubhesū’’ti [Pg.201] idaṃ uddhumātakādīnaṃ sabhāvadassanavasena vuttaṃ. Tasmā bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na saviññāṇakaasubhassa akammaṭṭhānabhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘na kevalaṃ matasarīra’’ntiādi (visuddhi. 1.122). Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Uddhumātameva uddhumātakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ uddhumātaṃ uddhumātakanti kucchanatthe vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (mahāva. 285; pari. 325; dī. ni. 2.149; a. ni. 5.213). Tathārūpassāti ‘‘bhastā viya vāyunā’’tiādinā yathārūpaṃ vuttaṃ, tathārūpassa. 102. Câu “Aviññāṇakāsubhesū” (trong các tướng bất tịnh không có thức) này được nói theo cách trình bày tự tánh của tử thi trương phồng, v.v. Do đó, cần được hiểu đây chỉ là sự trình bày đúng sự thật, không phải (đề cập đến) tướng bất tịnh có thức vì nó không phải là đề mục thiền. Thật vậy, sẽ được nói rằng: “không chỉ thân người chết”, v.v. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti (sau khi mạng sống chấm dứt) là sau khi mạng sống tận diệt, sau khi chết. Samuggatenāti (do phát sanh) là do khởi lên. Uddhumātattāti (do trương phồng) là do càng lúc càng bị thổi phồng, sưng lên. Uddhumātameva uddhumātakanti (chính cái trương phồng là uddhumātaka), bằng tiếp vĩ ngữ 'ka', nói lên sự thêm từ mà không có sự khác biệt về nghĩa, giống như “pītakaṃ” (màu vàng), “lohitakaṃ” (màu đỏ). Paṭikkūlattāti (do đáng ghê tởm) là do đáng kinh tởm. Kucchitaṃ uddhumātaṃ uddhumātakanti (cái trương phồng đáng ghê tởm là uddhumātaka), được nói để chỉ ra rằng tiếp vĩ ngữ 'ka' này cũng có trong ý nghĩa ghê tởm, giống như trong câu “tiếng xấu đồn xa”. Tathārūpassāti (của cái có hình dạng như vậy) là, hình dạng như thế nào đã được nói bằng câu “như ống bễ đầy gió”, v.v., thì là của cái có hình dạng như vậy. Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Tử thi màu xanh bị vỡ ra, trộn lẫn với màu trắng và đỏ được gọi là vinīlaṃ (tử thi xanh bầm); hoặc tử thi màu xanh đã biến đổi từ màu sắc trước đó được gọi là vinīlaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. (Bị mổ phá) ở những chỗ bởi quạ, kên kên, v.v. Vissandamānapubbanti (có mủ đang chảy ra) là có mủ đang rỉ ra, ý nghĩa là có mủ đang tuôn chảy ở chỗ này chỗ kia. Apadhāritanti vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ. Khittanti chaḍḍitaṃ, soṇasiṅgālādīhi visuṃ katvā khādanena sarīrasaṅghātato luñcitvā tahaṃ tahaṃ chaḍḍitaṃ. Vividhaṃ khittanti vikkhittaṃ. Apadhāritanti (bị mổ phanh) là bị mở ra, bị phanh ra. Khittanti (bị vứt bỏ) là bị quăng đi; bị chó, chó rừng, v.v. ăn, làm cho tách rời, lôi ra từ khối thân rồi vứt bỏ ở chỗ này chỗ kia. Vividhaṃ khittanti (bị vứt đi nhiều cách) là vikkhittaṃ (tử thi bị vứt tung tóe). Purimanayenāti ‘‘vividhaṃ khitta’’ntiādinā pubbe vuttanayena. Satthena hanitvāti verīhi khaggakaravālādinā satthena paharitvā. Vuttanayenāti ‘‘aññena hattha’’ntiādinā pubbe vuttanayena. Purimanayenāti (theo phương pháp trước) là theo phương pháp đã được nói trước đây bằng câu “bị vứt đi nhiều cách”, v.v. Satthena hanitvāti (sau khi chém bằng vũ khí) là bị kẻ thù đâm chém bằng vũ khí như gươm, đao, v.v. Vuttanayenāti (theo phương pháp đã nói) là theo phương pháp đã được nói trước đây bằng câu “tay ở một nơi”, v.v. Abbhantarato nikkhamantehi kimīhi paggharantakimikulaṃ puḷavakanti āha ‘‘kimiparipuṇṇassā’’ti. (Tử thi) có đàn giòi đang tuôn chảy ra bởi những con giòi đi ra từ bên trong được gọi là puḷavakaṃ (tử thi có giòi), vì vậy, ngài nói kimiparipuṇṇassā (của cái đầy giòi). Uddhumātakādīni [Pg.202] āmakasusānādīsu chaḍḍitāsubhāni. Nissāyāti paṭicca tānipi ārabbha. Nimittānanti uggahapaṭibhāganimittānaṃ. Etāneva uddhumātakādīneva nāmāni. Uddhumātakādīni (tử thi trương phồng, v.v.) là những tướng bất tịnh bị vứt bỏ ở nghĩa địa chôn người chết, v.v. Nissāyāti (do nương vào) là do duyên vào, lấy cả những tử thi ấy làm đối tượng. Nimittānanti (của các tướng) là của học tướng và tợ tướng. Chính những tử thi trương phồng, v.v. này là tên gọi (của các tướng ấy). Uddhumātakakammaṭṭhānavaṇṇanā Phần giải thích về đề mục tử thi trương phồng. 103. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena. Tenāti ācariyena. Assāti yogino. Asubhanimittatthāyāti asubhanimittassa uggaṇhanatthāya, asubhe vā uggahanimittassa atthāya. Gamanavidhānanti gamanavidhi. Yena vidhinā gantabbaṃ, so vidhi. Uggahanimittassa uppannakālato paṭṭhāya pathavīkasiṇe vuttaṃ paṭipajjanavidhiṃ sandhāyāha ‘‘appanāvidhānapariyosāna’’nti. 103. Bhāvetukāmenāti (bởi người muốn tu tập) là bởi người muốn làm cho phát sanh. Tenāti (bởi vị ấy) là bởi vị thầy. Assāti (cho vị ấy) là cho hành giả. Asubhanimittatthāyāti (vì lợi ích của tướng bất tịnh) là vì lợi ích của việc nắm bắt tướng bất tịnh, hoặc vì lợi ích của học tướng trong tướng bất tịnh. Gamanavidhānanti (phương pháp đi) là cách thức đi. Bằng cách thức nào nên đi, đó là cách thức ấy. Nhắm đến phương pháp thực hành đã được nói trong đề mục đất, kể từ lúc học tướng phát sanh, ngài nói appanāvidhānapariyosāna (cho đến khi kết thúc bằng phương pháp an chỉ định). 104. Tāvadevāti sutakkhaṇeyeva. Atitthena puṇṇanadīādiṃ pakkhandantena viya anupavisantena viya. Kedārakoṭiyāti kedāramariyādāya. Visabhāgarūpanti khettarakkhikādivisabhāgavatthurūpaṃ. Sarīranti uddhumātakakaḷevaraṃ. Adhunāmatanti aciramataṃ uddhumātakabhāvaṃ appattaṃ. Takkayatīti sambhāveti bhāriyaṃ katvā na maññati. 104. Tāvadevāti (ngay lúc đó) là ngay trong khoảnh khắc nghe. (Đi) bằng nơi không phải bến nước, giống như người lội xuống, giống như người đi vào sông đầy nước, v.v. Kedārakoṭiyāti (bằng bờ ruộng) là bằng ranh giới của thửa ruộng. Visabhāgarūpanti (hình sắc không tương hợp) là hình sắc của đối tượng không tương hợp như người nữ giữ ruộng, v.v. Sarīranti (thân thể) là tử thi trương phồng. Adhunāmatanti (mới chết) là chết chưa lâu, chưa đạt đến trạng thái trương phồng. Takkayatīti (suy xét) là nhận định, không xem là nặng nề. 105. Rūpasaddādīti ettha amanussānaṃ rūpehi, sīhabyagghādīnaṃ saddādīhi, amanussānampi vā rūpasaddādīhi. Tathā sīhabyagghādīnanti yathārahaṃ yojetabbaṃ. Aniṭṭhārammaṇābhibhūtassāti bheravādibhāvena aniṭṭhehi ārammaṇehi abhibhūtassa ajjhotthaṭassa. Na paṭisaṇṭhātīti vidāhavasena āsaye na tiṭṭhati, ucchaḍḍetabbaṃ hotīti attho. Aññoti amanussādīnaṃ vasena vā aññathā vā vuttappakārato añño ābādho hoti. Soti saṅghatthero, abhiññātabhikkhu vā. Yassānena ārocitaṃ, so. Katakammāti katatheyyakammā. Akatakammāti theyyakammaṃ kātukāmā. Katakammā pana idhādhippetā. Tasmā teti katakammā corā. Saha oḍḍhenāti sahoḍḍhaṃ, thenetvā gahiyamānabhaṇḍena saddhinti attho. Yajamānoti yaññaṃ yajanto yaññasāmiko. ‘‘Addhā imāya paṭipattiyā jarāmaraṇato muccissāmī’’ti pītisomanassaṃ uppādetvā. 105. Ở đây trong cụm từ Rūpasaddādīti (sắc, thanh, v.v.), (hiểu là) bởi các sắc của phi nhân, bởi các tiếng, v.v. của sư tử, cọp, v.v., hoặc bởi các sắc, thanh, v.v. của cả phi nhân. Tương tự đối với sư tử, cọp, v.v., nên được phối hợp cho thích hợp. Aniṭṭhārammaṇābhibhūtassāti (của người bị đối tượng không khả ái áp đảo) là của người bị lấn át, bị xâm chiếm bởi các đối tượng không khả ái do có tính chất đáng sợ, v.v. Na paṭisaṇṭhātīti (không yên vị) có nghĩa là không ở yên trong dạ dày do sự nóng nảy, ý nghĩa là trở nên phải nôn mửa ra. Aññoti (bệnh khác) là có một bệnh khác với loại đã nói, hoặc do phi nhân, v.v., hoặc do cách khác. Soti (vị ấy) là vị Trưởng lão Tăng, hoặc vị tỳ khưu nổi tiếng. Vị ấy là người mà đã được hành giả này báo cho biết. Katakammāti (những kẻ đã hành động) là những kẻ đã thực hiện hành vi trộm cắp. Akatakammāti (những kẻ chưa hành động) là những kẻ muốn thực hiện hành vi trộm cắp. Tuy nhiên, ở đây được ám chỉ là những kẻ đã hành động. Do đó, teti (những kẻ ấy) là những tên trộm đã thực hiện hành vi. Saha oḍḍhenāti (cùng với tang vật) là sahoḍḍhaṃ, ý nghĩa là cùng với món đồ bị lấy đi sau khi trộm. Yajamānoti (người tế tự) là chủ nhân của lễ tế, đang cúng dường lễ tế. Sau khi làm phát sanh hỷ và ưu, (nghĩ rằng): “Chắc chắn bằng sự thực hành này, ta sẽ giải thoát khỏi già và chết”. Evaṃ [Pg.203] gamanavidhānaṃ ekadesena vatvā idāni aṭṭhakathāsu āgatanayena taṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā’’tiādimāha. Tattha uggaṇhantoti uggaṇhanahetu. Ekoti ayaṃ eka-saddo asahāyattho, na aññādiatthoti ‘‘adutiyo’’ti vuttaṃ. Yathā vaṇṇādito vavatthānaṃ ekaṃsato samuditameva icchitabbaṃ sabbatthakabhāvato, na tathā sandhiāditoti dassanatthaṃ ‘‘vaṇṇatopī’’tiādinā chasu ṭhānesu sampiṇḍanattho pi-saddo gahito. Puna eko adutiyotiādi gahitanimittassa yogino nivattitvā vasanaṭṭhānagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tabbhāgiyaññevāti tappakkhiyaṃyeva asubhanimittamanasikārasahitameva. Āsanaṃ paññapetīti nisajjaṃ kappeti. Yaṃ pana ‘‘asubhanimittadisābhimukhe bhūmippadese’’ti (visuddhi. 1.113) vakkhati, tampi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi kevalena disābhimukhabhāvena kiñci ijjhati. Sau khi nói một phần về phương thức đi như vậy, bây giờ để trình bày điều ấy theo cách đã được nêu trong các sớ giải, ngài nói: “aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā” v.v... Ở đây, uggaṇhanto có nghĩa là vì lý do nắm bắt. Eko: từ eka này có nghĩa là không có bạn đồng hành, không có nghĩa là ‘khác’ v.v..., do đó được nói là adutiyo (không có người thứ hai). Giống như sự xác định từ màu sắc v.v... chắc chắn chỉ nên được mong muốn một cách toàn diện vì nó được mong muốn trong mọi phương diện, nhưng không phải như vậy đối với sự liên kết v.v...; để trình bày điều này, từ pi có nghĩa bao gồm được dùng ở sáu chỗ bắt đầu bằng “vaṇṇatopī”. Lại nữa, câu “eko adutiyo” v.v... được nói liên quan đến việc hành giả đã nắm bắt tướng, sau khi quay về, đi đến nơi trú ngụ. Tabbhāgiyaññeva có nghĩa là tappakkhiyaṃyeva, chỉ cùng với sự tác ý đến tướng bất tịnh. Āsanaṃ paññapeti có nghĩa là chuẩn bị chỗ ngồi. Và điều sẽ được nói: “ở một khoảnh đất đối diện với hướng của tướng bất tịnh” (visuddhi. 1.113), điều ấy cũng được nói liên quan đến chính ý nghĩa này. Vì rằng không có gì được thành tựu chỉ bằng việc đối diện với phương hướng. Samantā nimittupalakkhaṇāti uddhumātakassa samantā pāsāṇādinimittasallakkhaṇā. Asammohatthāti uggahanimitte upaṭṭhite uppajjanakasammohavigamatthā. Ekādasavidhenāti vaṇṇādivasena ekādasavidhena. Upanibandhanatthoti asubhārammaṇe cittaṃ upanetvā nibandhanattho. Vīthisampaṭipādanatthāti kammaṭṭhānavīthiyā sammadeva paṭipādanatthā. Puññakiriyavatthu adhigataṃ hotīti sambandho. Samantā nimittupalakkhaṇā có nghĩa là ghi nhận các tướng như đá v.v... ở xung quanh tử thi trương phình. Asammohatthā có nghĩa là nhằm mục đích loại bỏ sự hoang mang có thể khởi lên khi thủ tướng đã hiện khởi. Ekādasavidhena có nghĩa là bằng mười một cách, theo phương diện màu sắc v.v... Upanibandhanattho có nghĩa là nhằm mục đích dẫn dắt và trói buộc tâm vào đối tượng bất tịnh. Vīthisampaṭipādanatthā có nghĩa là nhằm mục đích dẫn dắt trở lại đúng đắn con đường của đề mục thiền. Mối liên hệ là: puññakiriyavatthu adhigataṃ hoti (cơ sở của hành động phước thiện được thành tựu). 106. Tasmāti yasmā asubhanimittassa uggaṇhanaṃ ariyamaggapadaṭṭhānassa paṭhamajjhānassa adhigamupāyo, yasmā vā ‘‘asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchatī’’ti vuttaṃ, tasmā. Cittasaññattatthāyāti sarīrasabhāvasallakkhaṇena, saṃvegajananena ca attano cittassa saññattiatthaṃ saññāpanatthaṃ. ‘‘Cittasaññatatthāyā’’ti vā pāṭho, kilesavasena asaṃyatassa cittassa saṃyamanatthaṃ damanatthaṃ, na kammaṭṭhānatthanti attho. Kammaṭṭhānasīsenāti kammaṭṭhānena sīsabhūtena, taṃ uttamaṅgaṃ padhānaṃ kāraṇaṃ katvā. Mūlakammaṭṭhānanti pakatiyā attanā kālena kālaṃ parihariyamānaṃ buddhānussatiādisabbatthakakammaṭṭhānaṃ. ‘‘Kammaṭṭhānasīsena gacchāmī’’ti taṃ avissajjetvā. Tenāha ‘‘taṃ manasikarontenevā’’ti. Sūpaṭṭhitabhāvasampādanenāti mūlakammaṭṭhāne suṭṭhu upaṭṭhitabhāvassa sampādanena. Evaṃ [Pg.204] hi sati asammuṭṭhā nāma hoti. Bahiddhā puthuttārammaṇe appavattitvā kammaṭṭhāneyeva pavattamānaṃ mānasaṃ abahigataṃ nāma. Tathābhūtena cānena rūpindriyāni appavattakiccāni katāni hontīti āha ‘‘manacchaṭṭhānaṃ…pe… gantabba’’nti. 106. Tasmā: bởi vì việc nắm bắt tướng bất tịnh là phương tiện để chứng đắc sơ thiền, là cận nhân của thánh đạo; hoặc bởi vì đã được nói rằng: “người nắm bắt tướng bất tịnh đi một mình, không có người thứ hai”, do đó. Cittasaññattatthāya: nhằm mục đích làm cho tâm của mình hiểu rõ bằng cách ghi nhận bản chất của thân và bằng cách làm phát sinh sự chấn động tâm linh. Hoặc dị bản là “cittasaññatatthāya”, có nghĩa là nhằm mục đích chế ngự, điều phục tâm không được chế ngự theo phương diện phiền não, chứ không phải vì mục đích của đề mục thiền. Kammaṭṭhānasīsena: với đề mục thiền làm đầu, tức là lấy nó làm phần quan trọng nhất, làm nguyên nhân chính. Mūlakammaṭṭhāna (đề mục thiền chính) là đề mục thiền phổ thông như niệm Phật v.v..., được tự mình duy trì theo thường lệ, từ thời này sang thời khác. “Tôi sẽ đi với đề mục thiền làm đầu” có nghĩa là không từ bỏ nó. Do đó, ngài nói: “taṃ manasikaronteneva” (trong khi đang tác ý đến nó). Sūpaṭṭhitabhāvasampādanena: bằng cách hoàn thành trạng thái được thiết lập vững chắc trong đề mục thiền chính. Vì rằng khi làm như vậy, niệm được gọi là không bị quên lãng. Tâm không hướng đến các đối tượng đa dạng bên ngoài mà chỉ vận hành trong đề mục thiền thì được gọi là không đi ra ngoài. Và bởi vị ấy đã trở thành như vậy, các sắc căn được làm cho không còn phận sự hoạt động, do đó ngài nói: “manacchaṭṭhānaṃ…pe… gantabbaṃ”. Dvāraṃ sallakkhetabbanti vihāre puratthimādīsu disāsu asukadisāya idaṃ dvāraṃ, tato eva tāya disāya sallakkhitena asukadvārena nikkhantomhīti dvāraṃ upadhāretabbaṃ. Tatoti dvārasallakkhaṇato pacchā. Yena maggena gacchati sayaṃ. Nimittaṭṭhānanti asubhanimittassa gaṇhanaṭṭhānaṃ. Āhāraṃ chaḍḍāpeyyāti vamanaṃ kārāpeyya. Kaṇṭakaṭṭhānanti kaṇṭakavantaṃ ṭhānaṃ. Dvāraṃ sallakkhetabbaṃ: trong tu viện, giữa các hướng như hướng đông v.v..., (cần ghi nhận rằng) ‘cổng này ở hướng này, tôi đã đi ra bằng chính cổng đã được ghi nhận ở hướng đó’. Như vậy, cổng cần được ghi nhớ. Tato: sau khi ghi nhận cổng. Yena maggena gacchati sayaṃ: con đường mà tự mình đi. Nimittaṭṭhāna: nơi để nắm bắt tướng bất tịnh. Āhāraṃ chaḍḍāpeyya: nên làm cho nôn mửa. Kaṇṭakaṭṭhāna: nơi có gai. 107. Disā vavatthapetabbāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ekasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Khāyatīti upaṭṭhāti. Kammaniyanti bhāvanāya kammakkhamaṃ. Ubbāḷhassāti bādhitassa. Vidhāvatīti nānārammaṇe visarati. Ukkammāti ujukaṃ anuvātato apakkamma. Matakaḷevaraṃ puthujjanassa yebhuyyena bhayato upaṭṭhātīti āha ‘‘accāsanne bhayamuppajjatī’’ti. Anupādanti pādasamīpaṃ. Yattha ṭhitassa sukhena oloketuṃ sakkā, taṃ olokentassa phāsukaṭṭhānaṃ. 107. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là “disā vavatthapetabbā” (phương hướng cần được xác định), câu “ekasmiṃ hi” v.v... đã được nói. Khāyati có nghĩa là hiện ra. Kammaniyaṃ có nghĩa là thích hợp cho việc tu tập. Ubbāḷhassa có nghĩa là của người bị bức bách. Vidhāvati có nghĩa là phân tán đến nhiều đối tượng khác nhau. Ukkamma có nghĩa là tránh khỏi vị trí thẳng hướng cuối gió. Bởi vì tử thi thường hiện ra như một điều đáng sợ đối với phàm nhân, ngài nói: “accāsanne bhayamuppajjati” (sự sợ hãi khởi lên khi ở quá gần). Anupādaṃ có nghĩa là gần chân. Nơi nào mà khi đứng ở đó có thể nhìn một cách dễ dàng, nơi đó là chỗ thuận tiện cho người đang nhìn. 108. Samantāti samantato. Puna samantāti sāmantā samīpe. Kacchakoti kāḷakacchako, ‘‘pilakkho’’tipi vadanti. Kapītanoti pippalirukkho. Sindīti khuddakakhajjurī. Karamandādayo pākaṭā eva. Sāmāti sāmalatā. Kāḷavallīti kāḷavaṇṇā apattikā ekā latājāti. Pūtilatāti jīvanavalli, yā ‘‘galocī’’ti vuccati. 108. Samantā có nghĩa là samantato (xung quanh). Lại nữa, samantā có nghĩa là sāmantā samīpe (ở vùng lân cận, ở gần). Kacchako là cây kāḷakacchaka; họ cũng nói là “pilakkho”. Kapītano là cây pippali. Sindī là cây chà là nhỏ. Karamandādayo (cây karamanda, v.v...) thì đã rõ ràng. Sāmā là dây leo sāmalatā. Kāḷavallī là một loại dây leo có màu đen, không có lá. Pūtilatā là dây jīvanavalli (dây trường sinh), được gọi là “galocī” (dây ký ninh). 109. Taṃ nimittakaraṇādi idheva yathāvutte pāsāṇādinimittakaraṇe eva antogadhaṃ pariyāpannaṃ. Sanimittaṃ karotīti saha nimittaṃ karoti, asubhaṃ pāsāṇādinimittena saha karoti vavatthapeti. Atha vā asubhanimittaṃ, pāsāṇādinimittañca saha ekajjhaṃ karonto vavatthapento ‘‘sanimittaṃ karotī’’ti vutto. Samānakālatādīpakena hi saha-saddena ayaṃ samāso yathā ‘‘sacakkaṃ dehī’’ti. Tayidaṃ nimittakaraṇaṃ aparāparaṃ sallakkhaṇena [Pg.205] hoti, na ekavāramevāti āha ‘‘punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karotī’’ti. Dveti pāsāṇāsubhanimittāni. Samāsetvā saṅgahetvā ekajjhaṃ katvā. Sārammaṇanti asubhārammaṇena saddhiṃ pāsāṇādiṃ samānārammaṇaṃ karoti, saha vā ārammaṇaṃ karoti, ekārammaṇaṃ viya ubhayaṃ ārammaṇaṃ karoti, ekajjhaṃ viya ca aparāparaṃ sallakkhento pāsāṇādiṃ, asubhanimittañcāti dvayaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho. 109. Việc tạo tướng ấy v.v... được bao hàm, được thâu nhiếp ngay trong việc tạo tướng bằng đá v.v... đã được nói đến như trên. Sanimittaṃ karoti có nghĩa là làm cùng với tướng, tức là làm, xác định tử thi bất tịnh cùng với tướng bằng đá v.v... Hoặc là, người đang làm, đang xác định tướng bất tịnh và tướng bằng đá v.v... cùng chung với nhau được gọi là “sanimittaṃ karoti”. Quả vậy, hợp thể này (là) với từ saha có ý nghĩa chỉ sự đồng thời, giống như trong câu “sacakkaṃ dehi” (hãy cho cùng với bánh xe). Việc tạo tướng ấy xảy ra bằng sự ghi nhận tuần tự, không phải chỉ một lần, vì vậy ngài nói “punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karotī” (quả vậy, trong khi xác định đi xác định lại, vị ấy làm cho có tướng). Dve là tướng đá và tướng bất tịnh. Sau khi tóm tắt, thâu nhiếp, làm thành một. Sārammaṇaṃ có nghĩa là làm cho đá v.v... có cùng đối tượng với đối tượng bất tịnh, hoặc làm cho có đối tượng chung, làm cho cả hai thành một đối tượng giống như là một đối tượng duy nhất, và trong khi ghi nhận tuần tự giống như là một, vị ấy làm cho hai thứ là đá v.v... và tướng bất tịnh thành đối tượng; đó là ý nghĩa. Attaniyoti sako. Vaṇitanti sūnaṃ. Sabhāvena sarasenāti uddhumātakabhāvasaṅkhātena attano lakkhaṇena, paresaṃ jigucchuppādanasaṅkhātena attano kiccena ca, sabhāvo eva vā tathā nipphajjanato ‘‘raso’’ti vutto. Attaniyo là của chính mình. Vaṇitaṃ là sưng phồng. Sabhāvena sarasena là bằng tướng trạng của chính nó được gọi là trạng thái sình trương, và bằng phận sự của chính nó được gọi là sự làm phát sanh ghê tởm cho người khác; hoặc chính tự tánh do được thành tựu như vậy nên được gọi là “rasa” (vị). 110. Chabbidhena nimittaṃ gahetabbanti vaṇṇādinā chappakārena tāva uddhumātakaasubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Keci ‘‘kaḷevarassa dīgharassādippamāṇena saddhiṃ sattavidhenā’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi. Liṅgatoti ettha liṅgaṃ nāma vayo liṅgaṃ, na thanamassuādi itthipurisaliṅganti dassentena ‘‘itthiliṅgaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Ṭhitassa sattassa idaṃ sarīranti sambandho. Uddhumātakasaṇṭhānavaseneva, na pākatikasaṇṭhānavasena. Etena yadi tattha koci anuddhumātakabhāvappatto padeso siyā, so na gahetabboti dasseti. Oḷārikāvayavavasena idaṃ saṇṭhānavavatthānaṃ, na sukhumāvayavavasenāti sīsasaṇṭhānādikaṃ navavidhameva saṇṭhānaṃ gahitaṃ. 110. Chabbidhena nimittaṃ gahetabbaṃ có nghĩa là trước tiên, tướng bất tịnh sình trương cần được nắm bắt bằng sáu cách, bắt đầu bằng màu sắc. Một số vị nói: “Cùng với kích thước dài, ngắn v.v... của tử thi, (cần được nắm bắt) bằng bảy cách”, điều đó không có trong Chú giải. Ở đây, trong từ liṅgato, liṅga (giới tính) có nghĩa là tuổi tác là liṅga, không phải là tướng nam nữ như vú, râu v.v...; trong khi chỉ ra như vậy, ngài đã nói “itthiliṅgaṃ vā” v.v... Sự liên kết là: “Đây là thân của chúng sanh đang đứng”. (Nắm bắt) chỉ do năng lực hình dạng sình trương, không phải do năng lực hình dạng tự nhiên. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng nếu ở đó có phần nào chưa đạt đến trạng thái sình trương, thì phần đó không nên được nắm bắt. Sự xác định hình dạng này là do năng lực của các bộ phận thô, không phải do năng lực của các bộ phận vi tế, vì vậy chỉ có chín loại hình dạng, bắt đầu bằng hình dạng đầu, được đề cập. Imissā disāyāti imissā puratthimāya, dakkhiṇapacchimauttarāya disāya, anudisāya vā ṭhitoti yojanā. Imasmiṃ nāma okāse hatthāti imasmiṃ nāma bhūmippadese imassa kaḷevarassa hatthā ṭhitāti vavatthapetabbanti yojanā. Imissā disāya: cách cú pháp là (tử thi) đang ở phương đông này, hoặc ở phương nam, tây, bắc này, hoặc ở phương xéo này. Imasmiṃ nāma okāse hatthā: cách cú pháp là cần được xác định rằng “hai tay của tử thi này đang ở vùng đất tên này”. Adho pādatalenātiādi nābhiyā heṭṭhā adho, tato uddhaṃ uparīti imassa vavatthānassa vasena vuttaṃ. Hatthaparicchedo heṭṭhā aṅguliaggena upari aṃsakūṭasandhinā tiriyaṃ tacapariyantena gahetabbo. Esa nayo pādaparicchedādīsupi. Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhatīti sace sabbaṃ sarīraṃ paricchinditvā gahetuṃ na sakkoti, padeso tassa uddhumāto, so [Pg.206] yattakaṃ sarīrappadesaṃ uddhumātakavasena ñāṇena pariggaṇhāti, tattakameva yathāpariggahitameva. Idaṃ īdisanti idaṃ hatthādikaṃ īdisaṃ evamākāraṃ. Uddhumātakanti yathāsabhāvato paricchinditabbaṃ. Visabhāge sarīre ārammaṇanti kammaṭṭhānaṃ paṭikkūlākāro na upaṭṭhāti na khāyati, subhato upaṭṭhaheyya. Tenāha ‘‘vipphandanasseva paccayo hotī’’ti, kilesaparipphandanasseva nimittaṃ hotīti attho. Ugghāṭitāpīti uddhumātabhāvappattāpi, sabbaso kuthitasarīrāpīti vā attho. Svāyamattho paṭhamapārājike (pārā. 67 ādayo) vinītavatthūhi dīpetabbo. Câu “adho pādatalenāti” v.v... được nói do năng lực của sự xác định này: bên dưới rốn là adho (phía dưới), bên trên đó là upari (phía trên). Sự phân định tay cần được nắm bắt: ở phía dưới, bằng đầu ngón tay; ở phía trên, bằng khớp xương vai; theo chiều ngang, bằng giới hạn của da. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong sự phân định chân v.v... Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhati: nếu không thể nắm bắt sau khi đã phân định toàn bộ thân, và một phần của nó bị sình trương, thì vị ấy nắm bắt bằng trí tuệ phần thân nào do năng lực sình trương, chỉ chừng ấy, đúng như đã được nắm bắt. Idaṃ īdisaṃ: tay v.v... này là như thế này, có hình dạng như thế này. Uddhumātakaṃ: cần được phân định theo đúng tự tánh là sình trương. Trong thân thể không đồng nhất, đề mục thiền, tướng trạng đáng ghê tởm, không hiện khởi, không xuất hiện; nó có thể hiện khởi theo cách tốt đẹp. Do đó, ngài nói “vipphandanasseva paccayo hotī” (chỉ là duyên cho sự dao động), ý nghĩa là chỉ là nhân cho sự dao động của phiền não. Ugghāṭitāpi: dù đã đạt đến trạng thái sình trương, hoặc ý nghĩa là dù thân thể hoàn toàn sôi sục. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng các câu chuyện đã được phân xử trong tội Ba-la-di thứ nhất. 111. Āsevitakammaṭṭhānoti asubhakammaṭṭhāne kataparicayo. Sosānikaṅgādīnaṃ vasena parihatadhutaṅgo. Catudhātuvavatthānavasena parimadditamahābhūto. Salakkhaṇato ñāṇena pariggahitasaṅkhāro. Paccayapariggahavasena vavatthāpitanāmarūpo. Salakkhaṇārammaṇikavipassanāya ukkaṃsanena suññatānupassanābalena ugghāṭitasattasañño. Vipassanāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhisampāpanena katasamaṇadhammo. Tato eva sabbaso kusalavāsanāya, kusalabhāvanāya ca pūraṇena vāsitavāsano bhāvitabhāvano. Vivaṭṭūpanissayakusalabījena sabījo. Ñāṇassa paripakkabhāvena ñāṇuttaro. Yathāvuttāya paṭipattiyā kilesānaṃ tanukaraṇena appakileso. Olokitolokitaṭṭhāneyevāti uddhumātakādiasubhassa yattha yattha olokitolokitaṭṭhāne eva, tādisassa kālaviseso, asubhassa padesaviseso vā apekkhitabbo natthīti attho. No ce evaṃ upaṭṭhātīti evaṃ yathāvuttapurisavisesassa viya paṭibhāganimittaṃ no ce upaṭṭhāti. Evaṃ chabbidhenāti evaṃ vuttākārena vaṇṇādivasena chabbidhena. Punapīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nimittaggahaṇavidhiṃ sampiṇḍeti, na pañcavidhataṃ. Chabbidhena hi pubbe nimittaggahaṇaṃ vihitaṃ. 111. Āsevitakammaṭṭhāno là người đã có sự quen thuộc trong đề mục bất tịnh. Người đã thực hành hạnh đầu-đà do năng lực của hạnh ở nghĩa địa v.v... Người đã nghiền ngẫm các đại chủng do năng lực của sự xác định tứ đại. Người đã nắm bắt các pháp hữu vi bằng trí tuệ theo tự tướng. Người đã xác định danh sắc do năng lực của sự nắm bắt duyên. Người đã lột bỏ chúng sanh tưởng bằng sức mạnh của không tánh quán, bằng sự nâng cao thiền minh sát có tự tướng làm đối tượng. Người đã thực hành pháp sa-môn bằng cách thành tựu đạo tri kiến thanh tịnh qua thiền minh sát. Chính vì vậy, người đã được ướp hương, đã được tu tập do sự viên mãn hoàn toàn các huân tập thiện và sự tu tập thiện. Người có hạt giống thiện là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi. Người có trí tuệ siêu việt do sự chín muồi của trí tuệ. Người có ít phiền não do làm cho phiền não mỏng đi bằng sự thực hành đã nói. Olokitolokitaṭṭhāneye vāti: ngay tại bất cứ nơi nào được nhìn thấy của tử thi bất tịnh sình trương v.v..., đối với người như vậy, không cần phải chờ đợi một thời điểm đặc biệt hay một phần đặc biệt của tử thi bất tịnh; đó là ý nghĩa. No ce evaṃ upaṭṭhāti: nếu tướng tương tợ không hiện khởi giống như đối với bậc thượng nhân đã nói. Evaṃ chabbidhena: bằng sáu cách, bắt đầu bằng màu sắc, theo cách đã nói như vậy. Punapi: từ pi có nghĩa là tóm tắt. Do đó, nó tóm tắt phương pháp nắm bắt tướng, không (tóm tắt) năm loại. Quả vậy, việc nắm bắt tướng bằng sáu cách đã được quy định trước đây. 112. Asītisatasandhitoti sabbepi sandhayo tadāpi atthevāti dassanatthaṃ vatvā uddhumātabhāvena yebhuyyena na paññāyanti. Ye pana paññāyanti, te vavatthapetabbāti dassetuṃ ‘‘uddhumātake panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tayo dakkhiṇahatthasandhīti aṃsakapparamaṇibandhānaṃ vasena [Pg.207] tayo dakkhiṇahatthasandhayo. Tathā vāmahatthasandhayo. Kaṭijaṇṇugopphakānaṃ vasena tayo dakkhiṇapādasandhayo. Tathā vāmapādasandhayo. Eko kaṭisandhīti kaṭiyā saddhiṃ piṭṭhikaṇṭakasandhiṃ sandhāya vadati. Hatthantaranti dakkhiṇahatthadakkhiṇapassānaṃ, vāmahatthavāmapassānañca antaraṃ vivaraṃ. Pādantaranti ubhinnaṃ pādānaṃ vemajjhaṃ. Udarantaranti nābhiṭṭhānasaññitaṃ kucchivemajjhaṃ, udarassa vā abbhantaraṃ. Kaṇṇantaranti kaṇṇachiddaṃ. Iti-saddo ādiattho, tena nāsacchiddādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Akkhīnaṃ, mukhassa ca vasenāpi vivaraṃ labbhatevāti dassetuṃ ‘‘akkhīnampī’’tiādi vuttaṃ. Samantatoti evaṃ sandhiādito uddhumātakaṃ vavatthapentassa ce nimittaṃ upatiṭṭhati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, samantato vavatthapetabbanti vavatthāpanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sakalasarīre’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇaṃ cāretvāti sabbatthakameva sarīraṃ āvajjetvā tattha paṭikkūlākārasahitaṃ uddhumātakabhāvaṃ ārabbha nirantaraṃ bhāvanāñāṇaṃ pavattetvā. Yaṃ ṭhānanti evaṃ pana ñāṇaṃ cārentassa tasmiṃ sarīre yo padeso vibhūto hutvā uddhumātakākārena vibhūtabhāvena upaṭṭhāti. Udarapariyosānaṃ uparimasarīraṃ. 112. Asītisatasandhitoti: đã nói để chỉ rằng: ‘Tất cả các khớp nối ngay cả lúc ấy vẫn còn đó’, nhưng do trạng thái trương phình nên phần lớn không được nhận ra. Để chỉ rằng: ‘Những khớp nào được nhận ra, chúng nên được xác định’, nên câu ‘‘uddhumātake panā’’tiādi đã được nói. Ở đây, ba khớp tay phải là do vai, khuỷu tay, và cổ tay nên có ba khớp tay phải. Tương tự là các khớp tay trái. Do hông, đầu gối, và mắt cá chân nên có ba khớp chân phải. Tương tự là các khớp chân trái. Một khớp hông là nói đến khớp xương sống cùng với hông. Hatthantaraṃ là khoảng trống giữa tay phải và hông sườn phải, và giữa tay trái và hông sườn trái. Pādantaraṃ là khoảng giữa của cả hai chân. Udarantaraṃ là khoảng giữa bụng được gọi là vị trí của rốn, hoặc phần bên trong của bụng. Kaṇṇantaraṃ là lỗ tai. Từ iti có nghĩa là ‘vân vân’, do đó cần hiểu rằng nó bao gồm cả các lỗ mũi, v.v. Để chỉ rằng: ‘Khoảng trống cũng có được do mắt và miệng’, nên câu ‘‘akkhīnampī’’tiādi đã được nói. Samantato: nếu tướng hiện khởi cho người đang xác định tử thi trương phình theo các khớp v.v. như vậy, điều này là tốt. Nếu không, để chỉ ra phương pháp xác định rằng: ‘Nên xác định khắp xung quanh’, nên câu ‘‘sakalasarīre’’tiādi đã được nói. Ở đây, ñāṇaṃ cāretvā là sau khi hướng tâm đến toàn bộ thân thể, ở đó, lấy trạng thái trương phình cùng với tướng trạng đáng ghê tởm làm đối tượng, làm cho trí tuệ thiền định khởi lên không gián đoạn. Yaṃ ṭhānaṃ: tuy nhiên, đối với người đang hướng trí tuệ đi như vậy, phần nào trong thân thể ấy trở nên rõ ràng và hiện khởi với tướng trạng trương phình, với trạng thái rõ ràng. Udarapariyosānaṃ uparimasarīraṃ: phần thân trên kết thúc ở bụng. Vinicchayakathāvaṇṇanā Chú giải về Luận Giải 113. Vinicchayakathāti vinicchayasahitā atthavaṇṇanā. Yathāvuttanimittaggāhavasenāti vaṇṇādito, sandhiādito ca vuttappakārauddhumātakanimittaggahaṇavasena. Suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbanti yathā uggahanimittaṃ upaṭṭhahati, evaṃ sammadeva asubhanimittaṃ gahetabbaṃ. Idāni tameva nimittassa suṭṭhu gahaṇākāraṃ upadisanto ‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’tiādimāha. Tattha evaṃ punappunaṃ karontenāti yathā ‘‘imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sañjātādarena satisampajaññañca suṭṭhu upaṭṭhapetvā uddhumātakaasubhaṃ paṭhamaṃ āvajjitaṃ, evaṃ punappunaṃ tattha āvajjanaṃ karontena. Sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañcāti sakkaccaṃ satiyā sallakkhetabbañceva paññāya nicchetabbañca. Sati hi ‘‘dhāraṇā’’ti niddiṭṭhā, dhāraṇañcettha sallakkhaṇaṃ. Paññā ‘‘pavicayo’’ti (dha. sa. 16) niddiṭṭhā, pavicayo cettha nicchayoti. Atha vā upadhāretabbanti satipubbaṅgamāya paññāya upalakkhetabbaṃ[Pg.208]. Na hi kadāci satirahitā paññā atthi. Vavatthapetabbanti paññāpubbaṅgamāya satiyā nicchinitabbaṃ. Paññāsahitā eva hi sati idhādhippetā, na tabbirahitā. Addhakkhiapaṅgādivasenāpi olokanaṃ atthīti ‘‘ummīletvā oloketvā’’ti vuttaṃ. Tena paribyattameva olokanaṃ dasseti. Evaṃ punappunaṃ karontassāti vuttappakārena cakkhuṃ ummīletvā olokanaṃ, nimmīletvā āvajjanañca aparāparaṃ anekavāraṃ karontassa. Uggahanimittanti uddhumātake uggaṇhananimittaṃ. Suggahitanti suṭṭhu gahitaṃ. Yathā na vinassati na pamuṭṭhaṃ hoti, evaṃ gahitaṃ. Ekasadisanti samānasadisaṃ. Samānattho hi ayaṃ eka-saddo, yathā ‘‘ariyavinayeti vā, sappurisavinayeti vā, esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññe vā’’ti. 113. Vinicchayakathā là sự giải thích ý nghĩa đi cùng với sự quyết đoán. Yathāvuttanimittaggāhavasena là do việc nắm bắt tướng tử thi trương phình theo cách đã nói, từ màu sắc v.v., và từ các khớp nối v.v. Suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbaṃ là nên nắm bắt tướng bất tịnh một cách đúng đắn để học tướng hiện khởi. Bây giờ, để chỉ dạy chính cách thức nắm bắt tướng ấy cho tốt, ngài đã nói ‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’tiādi. Ở đây, evaṃ punappunaṃ karontena là bởi người làm việc hướng tâm đến đó lặp đi lặp lại, giống như lần đầu tiên đã hướng tâm đến tướng bất tịnh trương phình sau khi đã thiết lập vững chắc niệm và tỉnh giác với lòng tôn kính phát sinh rằng: ‘Với con đường thực hành này, ta sẽ thoát khỏi già và chết’. Sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañca là nên được ghi nhận một cách cẩn trọng bằng niệm và nên được quyết đoán bằng tuệ. Vì niệm được chỉ ra là ‘sự ghi nhớ’, và ở đây, sự ghi nhớ chính là sự ghi nhận. Tuệ được chỉ ra là ‘sự thẩm sát’, và ở đây, sự thẩm sát chính là sự quyết đoán. Hoặc là, upadhāretabbaṃ là nên được nhận biết bằng tuệ có niệm đi trước. Vì không bao giờ có tuệ mà không có niệm. Vavatthapetabbaṃ là nên được quyết đoán bằng niệm có tuệ đi trước. Vì ở đây, chỉ có niệm đi cùng với tuệ mới được chủ ý đến, chứ không phải niệm không có tuệ. Vì cũng có sự nhìn bằng cách nheo mắt, liếc mắt, v.v., nên đã nói ‘‘ummīletvā oloketvā’’. Do đó, nó chỉ ra sự nhìn một cách rõ ràng. Evaṃ punappunaṃ karontassa là đối với người thực hiện việc mở mắt ra nhìn và nhắm mắt lại hướng tâm nhiều lần, lần này đến lần khác, theo cách đã nói. Uggahanimittaṃ là tướng để nắm bắt ở tử thi trương phình. Suggahitaṃ là được nắm bắt tốt. Được nắm bắt theo cách mà nó không bị hủy hoại, không bị quên lãng. Ekasadisaṃ là tương tự, giống nhau. Vì từ eka này có nghĩa là ‘giống nhau’, như trong câu: ‘Trong giới luật của bậc Thánh, hay trong giới luật của bậc thiện trí, điều này là một, có cùng một ý nghĩa, ngang bằng, có cùng một phần, có cùng bản chất, chính là nó’. Āgamanakāleti vihārato susānaṃ uddissa āgamanakāle. Vuttanayenevāti atidesavasena dīpitampi atthaṃ ‘‘ekakenā’’tiādinā sarūpato dasseti. Tattha tadeva kammaṭṭhānanti uddhumātakakammaṭṭhānaṃ. Mūlakammaṭṭhānanti eke, tadayuttaṃ. Upaṭṭhitanimittaṃ hi kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā kammaṭṭhānantaramanasikāro rañño rajjaṃ chaḍḍetvā videsagamanaṃ viyāti. Āgatenāti attano vasanaṭṭhānaṃ āgatena. Āgamanakāle là vào lúc đến nghĩa địa từ tu viện. Về câu Vuttanayeneva: ngài chỉ ra ý nghĩa, vốn cũng đã được làm sáng tỏ bằng cách quy chiếu, một cách cụ thể bằng câu ‘‘ekakenā’’tiādi. Ở đây, tadeva kammaṭṭhānaṃ là đề mục thiền về tử thi trương phình. Một số người nói là mūlakammaṭṭhānaṃ, điều đó không hợp lý. Vì việc tác ý đến một đề mục thiền khác sau khi đã từ bỏ đề mục thiền có tướng đã hiện khởi thì giống như việc một vị vua từ bỏ vương quốc của mình để đi đến một nước khác. Āgatena là bởi người đã trở về nơi ở của mình. 114. Avelāyanti sañjhāvelādiayuttavelāyaṃ. Bībhacchanti virūpaṃ. Bheravārammaṇanti vetāḷasadisaṃ bhayānakaṃ visayaṃ. Vikkhittacittoti bhīrukapuriso viya pisācādiṃ disvā cittavikkhepaṃ patto. Ummattako viyāti yakkhummattako viya ekacco hoti. Jhānavibbhantakoti jhānato viccutako sīlavibbhantakamantavibbhantakā viya. Santhambhetvāti uppannaparittāsavūpasamanena vigatakampatāya niccalo hutvā. Satiṃ sūpaṭṭhitantiādi santhambhanassa upāyadassanaṃ. Matasarīraṃ uṭṭhahitvā anubandhanakaṃ nāma natthi asati tādise mantappayoge. Sopi uddhumātakādibhāvamappatte avinaṭṭharūpe eva ijjhati, tathā devatādhiggaho, na evarūpeti adhippāyo. Saññajoti bhāvanāparikappasaññāya jāto. Tato eva saññāsambhavo saññāmattasamuṭṭhāno. Tāsaṃ vinodetvāti nimittupaṭṭhānanimittaṃ uppannacittasantāsaṃ vuttappakārena vinodetvā vūpasametvā[Pg.209]. ‘‘Idāni tava parissamo sapphalo jāto’’ti hāsaṃ pītiṃ pamodanaṃ uppādetvā. Cittaṃ sañcarāpetabbanti bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ manasikātabbaṃ. 114. Avelāyaṃ (vào lúc phi thời) là vào lúc không thích hợp như lúc chiều tối v.v... Bībhacchaṃ (kinh tởm) là hình sắc dị dạng. Bheravārammaṇaṃ (đối tượng kinh sợ) là cảnh tượng đáng sợ hãi, giống như ma quỷ. Vikkhittacitto (tâm bị phân tán) là người có tâm bị rối loạn, giống như người nhút nhát khi trông thấy quỷ pīsāca v.v... Ummattako viya (như người điên) là có một số người trở nên giống như người bị dạ-xoa ám ảnh. Jhānavibbhanto (người bị lạc khỏi thiền) là người bị rơi khỏi thiền, giống như người bị lạc khỏi giới hạnh, người bị lạc khỏi minh chú. Santhambhetvā (sau khi trấn an) là sau khi trở nên không còn rung động do không còn run sợ, nhờ vào việc làm cho lắng dịu sự kinh hãi đã sanh khởi. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ v.v... là sự chỉ dẫn phương pháp để trấn an. Không có chuyện tử thi đứng dậy rồi đuổi theo, khi không có sự vận dụng minh chú như vậy. Và sự vận dụng minh chú ấy chỉ thành tựu ở nơi hình sắc chưa bị hư hoại, chưa đạt đến trạng thái trương phồng v.v...; sự ám nhập của chư thiên cũng tương tự như vậy. Ý nghĩa là: (Sự vận dụng minh chú) không thành tựu ở nơi (tử thi) có hình dạng như thế này. Saññajo (do tưởng sanh) là được sanh ra do tưởng của sự chuẩn bị cho việc tu tập. Do đó, saññāsambhavo (do tưởng phát sanh) là chỉ có tưởng làm nhân sanh. Tāsaṃ vinodetvā (sau khi loại trừ chúng) là sau khi đã loại trừ, đã làm cho lắng dịu sự kinh hãi của tâm đã sanh khởi do nhân là sự xuất hiện của tướng, bằng phương cách đã được nói đến. Sau khi làm sanh khởi sự hoan hỷ, sự phỉ lạc, sự vui mừng rằng: “Bây giờ, sự nỗ lực của ngươi đã có kết quả”. Cittaṃ sañcarāpetabbaṃ (nên làm cho tâm vận hành) là nên làm cho tâm tu tập được tiến hành, nên tác ý. Nimittaggāhanti nimittassa uggaṇhanaṃ, uggahanimittaṃ. Sampādentoti sādhento nipphādento. Kammaṭṭhānaṃ upanibandhatīti bhāvanaṃ yathāvutte nimitte upanento nibandhati. Yogakammaṃ hi yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘kammaṭṭhāna’’nti adhippetaṃ, yogakammassa vā pavattiṭṭhānatāya yathāupaṭṭhitanimittaṃ kammaṭṭhānaṃ, taṃ bhāvanācitte upanibandhati. Taṃ panassa upanibandhanaṃ sandhāya cittaṃ sañcarāpetabbaṃ. Evaṃ ‘‘visesamadhigacchatī’’ti vuttanti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Tattha tassāti yogino, tassa vā uddhumātakāsubhassa. Mānasaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ aparāparaṃ pavattentassa, uggahanimittaṃ punappunaṃ manasi karontassāti attho. Nimittaggāhaṃ (sự nắm bắt tướng) là sự nắm giữ tướng, là học tướng. Sampādento (người thành tựu) là người đang thực hành, đang hoàn tất. Kammaṭṭhānaṃ upanibandhati (cột vào đề mục) là vị ấy cột sự tu tập bằng cách hướng đến tướng đã được nói đến. Quả vậy, công phu của hành giả được hiểu là kammaṭṭhāna (đề mục) do là nhân của các sự an lạc đặc biệt của hành giả; hoặc do là nơi diễn ra công phu của hành giả, đề mục là tướng đã xuất hiện như thế nào, vị ấy cột đối tượng ấy vào trong tâm tu tập. Và liên quan đến sự cột vào ấy của vị ấy, (nên được nói là) nên làm cho tâm vận hành. Như vậy, để chỉ ra rằng: “Vị ấy đạt được sự thù thắng” đã được nói đến, ngài đã nói câu tassa hi v.v... Ở đây, tassa là của hành giả, hoặc của đề mục bất tịnh trương phồng ấy. Mānasaṃ cārentassa (của người đang làm cho tâm vận hành) có nghĩa là của người đang làm cho tâm tu tập được tiến hành hết lần này đến lần khác, của người đang tác ý đến học tướng một cách lập đi lập lại. 115. ‘‘Vīthisampaṭipādanatthā’’ti padassa ‘‘kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthā’’ti atthaṃ vatvā taṃ pana kammaṭṭhānavīthiṃ, tassā ca sampaṭipādanavidhiṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha katimīti pakkhassa katamī, kiṃ dutiyā, tatiyādīsu vā aññatarāti attho. Tuṇhībhūtena gantuṃ na vaṭṭati pucchantānaṃ cittassa aññathattapariharaṇatthaṃ. Appasannānañhi pasādāya, pasannānañca bhiyyobhāvāya sāsanasampaṭipatti. Nassatīti na dissati, na upaṭṭhātīti attho. ‘‘Āgantukapaṭisanthāro kātabbo’’ti iminā āgantukavattaṃ ekadesena dassitanti ‘‘avasesānipī’’ti vatvā āgantukavattaṃ paripuṇṇaṃ gahetuṃ puna āgantukaggahaṇaṃ kataṃ. Gamikavattādīnīti ādi-saddena āvāsikaanumodanapiṇḍacārikaanumodanapiṇḍacārikaāraññikasenāsanavaccakuṭivattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vattakkhandhake (cūḷava. 356) hi āgatāni mahāvattāni idha ‘‘khandhakavattānī’’ti vuttāni. Tajjanīyakammakatādikāle pana pārivāsikādikāle ca caritabbāni imassa bhikkhuno asambhavato idha nādhippetāni. Nimittaṃ vā antaradhāyatīti susāne ṭhitaṃ asubhanimittaṃ uddhumātakabhāvāpagamena antaradhāyati. Tenāha ‘‘uddhumātaka’’ntiādi. Tasmāti tena [Pg.210] kāraṇena, imassa kammaṭṭhānassa dullabhattāti attho. Nisīditvā paccavekkhitabboti sambandho. 115. Sau khi nói ý nghĩa của câu vīthisampaṭipādanatthā là kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthā (vì mục đích thực hành con đường đề mục), rồi để chỉ dạy một cách rộng rãi về con đường đề mục ấy và phương pháp thực hành con đường ấy, câu sace hi v.v... đã được nói đến. Ở đây, katimī (ngày thứ mấy) có nghĩa là ngày thứ mấy của mỗi nửa tháng, là ngày thứ hai, hay là một ngày nào đó trong các ngày thứ ba v.v...? Không nên đi trong im lặng là vì mục đích tránh cho tâm của những người hỏi trở nên khác đi. Quả vậy, sự thực hành giáo pháp là để cho những người chưa có đức tin được phát sanh đức tin, và để cho những người đã có đức tin được tăng trưởng hơn nữa. Nassati (bị biến mất) có nghĩa là không được thấy, không hiện khởi. Bằng câu Āgantukapaṭisanthāro kātabbo (nên thực hiện sự tiếp đón đối với khách), phận sự đối với khách đã được chỉ dạy một phần, nên sau khi nói avasesānipi (cả những phận sự còn lại), từ āgantuka đã được dùng lại để bao gồm trọn vẹn phận sự đối với khách. Gamikavattādīni (các phận sự đối với người ra đi v.v...): bằng từ ādi (v.v...), nên được hiểu là sự bao gồm các phận sự đối với người ở tại trú xứ, phận sự tùy hỷ, phận sự của người đi khất thực, phận sự của người ở trong rừng, phận sự đối với chỗ ở, phận sự đối với nhà xí v.v... Quả vậy, các phận sự lớn đã được đề cập trong thiên Các Phận Sự (Vattakkhandhaka) ở đây được gọi là khandhakavattāni (các phận sự trong các thiên). Còn các phận sự nên được thực hành vào lúc bị thi hành yết-ma khiển trách (tajjanīyakamma) v.v..., và vào lúc đang thi hành biệt trú (pārivāsika) v.v... thì không được chủ trương ở đây, do không thể có đối với vị tỳ-khưu này. Nimittaṃ vā antaradhāyati (hoặc tướng bị biến mất) là tướng bất tịnh đang có ở nghĩa địa bị biến mất do sự mất đi của trạng thái trương phồng. Do đó, ngài đã nói câu uddhumātakaṃ v.v... Tasmā (do đó) có nghĩa là do nguyên nhân ấy, do sự khó tìm được của đề mục này. Có sự liên kết là: nisīditvā paccavekkhitabbo (sau khi ngồi xuống, nên quán xét lại). Nimittaṃ gahetuṃ gamane viya nimittaṃ gahetvā nivattanepi yathāsallakkhitadisādipaccavekkhaṇaṃ yāva nimittavināsā pavattitakiriyāya avicchedena upadhāraṇatthaṃ. Sati hi tassa nirantarūpadhāraṇe vihāraṃ pavisitvā nisinnakāle kammaṭṭhānassa upaṭṭhitākāro samathanimittassa gahaṇe cittassa samāhitākāro viya pākaṭo hutvā upatiṭṭheyyāti. Tenāha ‘‘tassevaṃ…pe… vīthiṃ paṭipajjatī’’ti. Purimākārena nimittassa pākaṭabhāvena upaṭṭhitattā purimākāreneva kammaṭṭhānamanasikāro bhāvanāvīthiṃ paṭipajjati. Giống như lúc đi để nắm bắt tướng, cả lúc trở về sau khi đã nắm bắt tướng, sự quán xét lại phương hướng v.v... đã được ghi nhận là vì mục đích ghi nhớ không gián đoạn về hành động đã được thực hiện cho đến khi tướng bị biến mất. Quả vậy, khi có sự ghi nhớ liên tục về hành động ấy, vào lúc ngồi xuống sau khi đã đi vào trú xứ, trạng thái đã xuất hiện của đề mục có thể sẽ hiện khởi một cách rõ ràng, giống như trạng thái định tĩnh của tâm trong lúc nắm bắt tướng của sự an tịnh. Do đó, ngài đã nói: tassevaṃ... pe... vīthiṃ paṭipajjati. Do tướng đã hiện khởi với trạng thái rõ ràng theo cách thức trước đây, nên sự tác ý đến đề mục đúng theo cách thức trước đây được gọi là đi vào con đường tu tập. 116. Uddhumātakaṃ nāma ativiya asuciduggandhajegucchapaṭikkūlaṃ bībhacchaṃ bhayānakañca, evarūpe ārammaṇe bhāvanamanuyuñjantassa evaṃ ābaddhaparikammassa thirībhūtasseva yogino adhippāyo samijjhatīti dassetuṃ ‘‘ānisaṃsadassāvī’’tiādi vuttaṃ. Evanti evameva vuttappakāreneva ānisaṃsadassāvinā. Taṃ rakkheyyāti ‘‘addhā iminā sukhaṃ jīvissāmī’’ti attano jīvitaṃ viya taṃ maṇiratanaṃ rakkheyya. Catudhātukammaṭṭhānikotiādi nesaṃ kammaṭṭhānānaṃ sulabhatādassanaṃ. Tattha catudhātukammaṭṭhānikoti catudhātukammaṭṭhānaṃ vā tattha vā niyutto, catudhātukammaṭṭhānaṃ vā pariharanto. Itarānīti vuttāvasiṭṭhāni anussatibrahmavihārādīni. Taṃ nimittanti taṃ yathāladdhaṃ uggahanimittaṃ. ‘‘Rakkhitabba’’nti vatvā rakkhaṇavidhiṃ puna dassetuṃ ‘‘rattiṭṭhāne’’tiādi vuttaṃ. 116. Cái gọi là tử thi sình trương (uddhumātaka) thì rất không trong sạch, có mùi hôi, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm, xấu xí và đáng sợ hãi. Để chỉ ra rằng ý định của vị hành giả, người nỗ lực tu tập trong đối tượng như vậy, người đã thực hiện sơ khởi công (parikamma) như vậy, và đã trở nên vững chắc, mới được thành tựu, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng "ānisaṃsadassāvī" (người thấy được lợi ích). "Evaṃ" có nghĩa là: chỉ bằng phương cách đã được nói đến như vậy, bởi người thấy được lợi ích. (Giải thích câu) "nên bảo vệ nó" (có nghĩa là): nên bảo vệ viên ngọc quý ấy như mạng sống của mình, (với suy nghĩ) "chắc chắn ta sẽ sống an lạc nhờ viên ngọc này". (Câu) bắt đầu bằng "catudhātukammaṭṭhānika" là để chỉ ra sự dễ dàng có được của các đề mục thiền ấy. Trong đó, "catudhātukammaṭṭhānika" (người thực hành đề mục tứ đại) có nghĩa là: hoặc là người có đề mục tứ đại, hoặc là người chuyên tâm vào đó, hoặc là người duy trì đề mục tứ đại. "Itarāni" (các đề mục khác) có nghĩa là các đề mục còn lại đã được nói đến, bắt đầu bằng các tùy niệm (anussati) và phạm trú (brahmavihāra). "Taṃ nimittaṃ" (tướng ấy) có nghĩa là tướng nắm giữ (uggahanimitta) đã đạt được như thế nào. Sau khi nói "cần phải được bảo vệ", để chỉ ra phương pháp bảo vệ một lần nữa, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng "rattiṭṭhāne". 117. Nānā karīyati etenāti nānākaraṇaṃ, bhedo. Bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti manasikārassa anuḷāratāya, anupasantatāya ca ārammaṇassa. Tabbipariyāyato ‘‘paṭibhāganimittaṃ thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya upaṭṭhātī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Bahiddhāti gocarajjhattato bahiddhā. Kāmānaṃ amanasikārāti asubhabhāvanānubhāvena kāmasaññāya dūrasamussāritattā kāmaguṇe ārabbha manasikārasseva abhāvā. Amanasikārāti vā manasikārapaṭipakkhahetu. Yāya hi kāmasaññāya vasena sattā kāme manasi karonti, tassā paṭipakkhabhūtā asubhasaññā kāmānaṃ amanasikāro, tannimittanti attho. Tenāha [Pg.211] ‘‘vikkhambhanavasena kāmacchando pahīyatī’’ti. Paṭibhāganimittārammaṇāya hi asubhasaññāya saddhiṃ balappatto samādhi uppajjamānova kāmacchandaṃ vikkhambheti, anurodhamūlako āghāto mūlakāraṇe vikkhambhite vikkhambhitoyeva hotīti āha ‘‘anunaya…pe… pahīyatī’’ti. Na hi kadāci pahīnānunayassa byāpādo sambhavati. Yathāvuttaasubhasaññāsahagatā hi pīti sātisayā pavattamānāva byāpādaṃ vikkhambhentī pavattati. Tathā āraddhavīriyatāyāti yathā upacārajjhānaṃ uppajjati, tathā kammaṭṭhānamanasikāravasena paggahitavīriyatāya. Vīriyañhi paggaṇhantassa sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṃ viya savipphāratāya thinamiddhaṃ vikkhambhentameva uppajjati. 117. Do cái này mà được làm cho khác nhau, nên gọi là "nānākaraṇaṃ" (sự làm cho khác nhau), tức là sự khác biệt. (Tướng nắm giữ) hiện khởi một cách xấu xí, có hình tướng đáng sợ, do sự không cao thượng của tác ý và do sự không tĩnh lặng của đối tượng. Trái lại với điều đó, nên đem (từ "upaṭṭhāti") đến và liên kết (với câu sau) rằng: "tợ tợ tướng (paṭibhāganimitta) hiện khởi giống như một người đàn ông có các chi phần lớn nhỏ mập mạp". "Bahiddhā" (bên ngoài) có nghĩa là bên ngoài nội tâm hành xứ. "Amanasikāra kāmānaṃ" (không tác ý đến các dục) có nghĩa là: do oai lực của sự tu tập bất tịnh, vì dục tưởng đã được loại trừ xa, nên không có sự tác ý lấy các dục trưởng làm đối tượng. Hoặc "amanasikāra" có nghĩa là nguyên nhân đối nghịch với tác ý. Vì chúng sanh tác ý đến các dục do năng lực của dục tưởng nào, thì bất tịnh tưởng, vốn là pháp đối nghịch với dục tưởng ấy, được gọi là "sự không tác ý đến các dục" (kāmānaṃ amanasikāro), và đó là nguyên nhân của nó (tannimittaṃ), đó là ý nghĩa. Do đó, Ngài nói: "dục tham được đoạn trừ bằng cách trấn áp". Vì rằng, định đã đạt đến sức mạnh, cùng với bất tịnh tưởng có tợ tợ tướng làm đối tượng, ngay khi sanh khởi liền trấn áp dục tham. Sự phẫn nộ (āghāta) có gốc rễ từ sự thuận theo (dục ái), khi nguyên nhân gốc rễ được trấn áp thì nó cũng bị trấn áp theo. Do đó, Ngài nói: "sự thuận theo... được đoạn trừ". Vì rằng, sân hận không bao giờ có thể sanh khởi nơi người đã đoạn trừ sự thuận theo (dục ái). Vì rằng, hỷ tương ưng với bất tịnh tưởng đã được nói đến, khi khởi lên một cách vượt trội, nó tiếp tục trấn áp sân hận. "Tathā āraddhavīriyatāya" (do tinh tấn đã được khởi lên như vậy) có nghĩa là: do tinh tấn đã được sách tấn bằng cách tác ý đến đề mục thiền, theo cách mà cận hành thiền (upacārajjhāna) sanh khởi. Vì rằng, đối với người đang sách tấn tinh tấn, chánh tư duy (sammāsaṅkappa) sanh khởi, đồng thời trấn áp hôn trầm thụy miên bằng sự lan tỏa của nó, giống như (chánh tư duy trấn áp) tà tư duy. Vippaṭisāro pacchānutāpo, tappaṭipakkhato avippaṭisāro darathapariḷāhābhāvena cittassa nibbutatā. Tassa avippaṭisārassa paccayabhūtaṃ sīlaṃ, taṃsahagatā tadupanissayā ca pītipassaddhisukhādayo sabhāvato, hetuto ca santasabhāvā, tesaṃ anuyuñjanena avūpasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ pahīyatīti āha ‘‘avippaṭisārakarasantadhammānuyogavasena uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti. Bhāvanāya hi pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā yaṃ sātisayaṃ sukhaṃ labbhati, taṃ anupasantasabhāvaṃ uddhaccakukkuccaṃ vikkhambhentameva uppajjati. Adhigatavisesassāti yathādhigatassa bhāvanāvisesassa. Paccakkhatāyāti paṭipajjantassa yogino paccakkhabhāvato ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo evarūpiṃ sammāpaṭipattiṃ desetī’’ti paṭipattidesake satthari. Paṭipattiyanti paṭipajjamānajjhānapaṭipattiyaṃ. Paṭipattiphaleti tāya sādhetabbe lokiyalokuttaraphale. Vicikicchā pahīyati dhammanvayavicārāhitabalena vicārabalena. Iti pañca nīvaraṇāni pahīyantīti evaṃ paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva heṭṭhā pavattabhāvanānubhāvanipphannehi samādhiādīhi kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Na hi paṭipakkhena vinā pahātabbassa pahānaṃ sambhavati, paṭipakkhā ca samādhiādayo kāmacchandādīnaṃ. Yathāha peṭake ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho’’tiādi. "Vippaṭisāra" là sự hối hận về sau; đối nghịch với nó là "avippaṭisāra" (không hối hận), là sự nguội lạnh của tâm do không có sự phiền muộn và nóng nảy. Giới là duyên của sự không hối hận ấy; và các pháp như hỷ, khinh an, lạc... tương ưng với giới ấy và có giới ấy làm y chỉ, có tự tánh an tịnh, cả về bản chất lẫn nguyên nhân. Do sự thực hành các pháp ấy, trạo cử và hối quá, vốn có tự tánh không an tịnh, được đoạn trừ. Do đó, Ngài nói: "do năng lực của việc thực hành các pháp an tịnh tạo ra sự không hối hận, trạo cử và hối quá được đoạn trừ". Vì rằng, khi sự tu tập mang lại sự thù thắng từ trước đến sau, lạc thù thắng nào được thành tựu, lạc ấy sanh khởi đồng thời trấn áp trạo cử và hối quá, vốn có tự tánh không an tịnh. "Adhigatavisesassa" (của người đã chứng đắc sự thù thắng) có nghĩa là: của sự thù thắng trong tu tập đã được chứng đắc. "Paccakkhatāya" (do sự trực nhận) có nghĩa là: do sự trực nhận của hành giả đang thực hành (sanh khởi niềm tin) nơi bậc Đạo Sư, người thuyết giảng chánh hạnh, rằng: "Ồ, Đức Thế Tôn ấy quả là bậc Chánh Đẳng Giác, Ngài đã thuyết giảng chánh hạnh như thế này". "Paṭipattiyaṃ" (nơi chánh hạnh) có nghĩa là: nơi chánh hạnh thiền đang được thực hành. "Paṭipattiphale" (nơi quả của chánh hạnh) có nghĩa là: nơi quả hiệp thế và siêu thế cần được thành tựu bởi chánh hạnh ấy. Hoài nghi được đoạn trừ bởi sức mạnh của sự thẩm sát, sức mạnh được tạo ra bởi sự thẩm sát tùy theo pháp. "Như vậy năm triền cái được đoạn trừ" có nghĩa là: như vậy, ngay vào lúc đạt được tợ tợ tướng, năm triền cái bắt đầu bằng dục tham được đoạn trừ bằng cách trấn áp, nhờ vào các pháp như định... được thành tựu bởi oai lực của sự tu tập đã diễn ra trước đó. Vì rằng, không thể có sự đoạn trừ pháp cần được đoạn trừ nếu không có pháp đối nghịch. Và các pháp như định... là pháp đối nghịch của các pháp như dục tham... Như đã được nói trong tạng Peṭaka: "Định là pháp đối nghịch của dục tham"... Teneva [Pg.212] ca ‘‘imehi tesaṃ nīvaraṇānaṃ pahāna’’nti pahānaparidīpanamukhena jhānaṅgāni sarūpato dassetuṃ ‘‘tasmiññeva cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tasmiññeva cāti yaṃ taṃ yathāupaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ bhinditvā viya upaṭṭhitaṃ, tassa paṭicchannabhūtaṃ paṭibhāganimittaṃ, tasmiññeva nimitte. Cetasoti attanā sampayuttacittassa. Abhiniropanalakkhaṇoti āropanalakkhaṇo, appanāsabhāvoti attho. Nimittānumajjanaṃ paṭibhāganimitte anuvicaraṇaṃ. Ārammaṇe hi bhamarassa padumassūpari anuparibbhamanaṃ viya vicārassa anuvicāraṇākārena pavatti anumajjanakiccaṃ. Viseso eva adhigantabbato visesādhigamo, paṭiladdho ca so visesādhigamo cāti paṭi…pe… gamo, tappaccayā taṃhetukā paṭiladdhavisesādhigamapaccayā pīti. Pītimanassa pītisahitacittassa. Passaddhisambhavatoti kāyacittapassaddhīnaṃ saṃsijjhanato. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhatī’’ti hi vuttaṃ. Passaddhinimittaṃ passaddhihetukaṃ sukhaṃ ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vediyatī’’ti vacanato. Sukhanimittā sukhapaccayā ekaggatā. ‘‘Sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; a. ni. 3.96; 11.12) hi vuttaṃ. Iti jhānaṅgāni pātubhavantīti evaṃ etāni vitakkādīni jhānaṅgāni tasmiṃyeva nimitte uppajjanti. Paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtanti paṭhamajjhānassa paṭicchannabhūtaṃ. Taṅkhaṇaññeva paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva upacārajjhānampi nibbattati, na nīvaraṇappahānamevāti adhippāyo. Và chính vì thế, để trình bày các chi thiền theo tự tánh bằng cách hiển thị sự đoạn trừ qua câu “nhờ những pháp này, có sự đoạn trừ các triền cái ấy,” nên câu “tasmiññeva cā” v.v… đã được nói. Trong ấy, câu “tasmiññeva ca” có nghĩa là: chính trong tướng ấy, tức là Tợ tướng (paṭibhāganimitta), là cái hiện khởi giống như phá vỡ Thủ tướng (uggahanimitta) đã hiện khởi như thế nào, là cái tương tự với Thủ tướng ấy. Câu “cetasoti” có nghĩa là của tâm tương ưng với chính nó. Câu “abhiniropanalakkhaṇoti” có nghĩa là có đặc tính hướng đến, nghĩa là có bản chất an chỉ. “Nimittānumajjanaṃ” là sự thẩm sát trong Tợ tướng. Thật vậy, sự diễn tiến của Tứ (vicāra) trong đề mục theo cách thẩm sát lặp đi lặp lại, giống như con ong bay lượn vòng quanh trên đóa sen, là phận sự xoa dịu. “Visesādhigamo” (sự chứng đắc đặc biệt) là vì sự đặc biệt (viseso) cần phải được chứng đắc; và sự chứng đắc đặc biệt ấy đã đạt được, nên gọi là “paṭi…pe… gamo” (paṭiladdhavisesādhigamo). Hỷ (pīti) có sự chứng đắc đặc biệt đã đạt được ấy làm duyên, làm nhân. “Pītimanassa” là của người có tâm câu hành với hỷ. Câu “passaddhisambhavatoti” là do sự thành tựu của thân khinh an và tâm khinh an. Thật vậy, đã được nói rằng: “Thân của người có tâm hoan hỷ được khinh an.” Lạc (sukhaṃ) có khinh an làm nhân, có khinh an làm nhân duyên, theo câu “người có thân khinh an cảm thọ lạc.” Nhất tâm (ekaggatā) có lạc làm nhân, có lạc làm duyên. Thật vậy, đã được nói rằng: “Tâm của người có lạc được định tĩnh.” (Trường Bộ 1.466; Tăng Chi Bộ 3.96; 11.12). Như vậy, các chi thiền xuất hiện, nghĩa là các chi thiền này là Tầm v.v… sanh khởi chính trong tướng ấy. Câu “paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtanti” có nghĩa là cái tương tự với thiền thứ nhất. Ý nghĩa là: ngay trong khoảnh khắc ấy, đồng thời với lúc đắc được Tợ tướng, cận hành thiền cũng phát sanh, chứ không phải chỉ có sự đoạn trừ các triền cái. Vinīlakādikammaṭṭhānavaṇṇanā Giải Thích Về Các Đề Mục Thiền Như Tử Thi Xanh Bầm v.v… 118. Vinīlakādīsupi kammaṭṭhānesu. Lakkhaṇaṃ vuttanti yaṃ taṃ nimittaggahaṇalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Vuttanayenevāti uddhumātake vuttanayeneva. Saha vinicchayena, adhippāyena cāti savinicchayādhippāyaṃ. Taṃ sabbaṃ lakkhaṇaṃ veditabbanti sambandho. 118. 118. Cũng trong các đề mục thiền như tử thi xanh bầm v.v… Câu “lakkhaṇaṃ vuttaṃ” (đặc tướng đã được nói) có nghĩa là đặc tướng nắm giữ tướng ấy đã được nói. Câu “vuttanayeneva” (chính theo phương pháp đã được nói) có nghĩa là chính theo phương pháp đã được nói trong đề mục tử thi sình trương. Câu “saha vinicchayena, adhippāyena ca” (cùng với sự quyết đoán và ý nghĩa) tạo thành từ “savinicchayādhippāyaṃ.” Mối liên hệ là: nên hiểu rằng tất cả đặc tướng ấy (cần được biết). Kabarakabaravaṇṇanti yebhuyyena sabalavaṇṇaṃ. Ussadavasenāti rattasetanīlavaṇṇesu ussadassa vaṇṇassa vasena. Câu “kabarakabaravaṇṇanti” (có màu loang lổ) có nghĩa là phần lớn có màu đốm. Câu “ussadavasenāti” (tùy theo sự nổi trội) có nghĩa là tùy theo màu sắc nổi trội trong các màu đỏ, trắng, và xanh. Sannisinnanti niccalabhāveneva sabbaso thirataṃ. Câu “sannisinnanti” (đã lắng xuống) có nghĩa là hoàn toàn vững chắc do trạng thái bất động. Corāṭaviyanti corehi pariyuṭṭhitaaraññe. Yatthāti yasmiṃ āghātane. Chinnapurisaṭṭhāneti chinnapurisavante ṭhāne. Nānādisāyaṃ patitampīti [Pg.213] chinnaṃ hutvā sarīrassa khaṇḍadvayaṃ visuṃ disāsu patitampi. Ekāvajjanenāti ekasamannāhārena. Āpāthamāgacchatīti ekajjhaṃ āpāthaṃ āgacchati. Vissāsaṃ āpajjatīti ajegucchitaṃ upagaccheyya seyyathāpi chavaḍāhako. Sahatthā aparāmasane jigucchā saṇṭhātiyevāti āha ‘‘kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā…pe… upanāmetabba’’nti. Vicchiddakabhāvapaññāyanatthaṃ ekaṅgulantarakaraṇaṃ. Upanāmetabbanti upanetabbaṃ. Câu “corāṭaviyanti” (trong khu rừng có trộm cướp) có nghĩa là trong khu rừng bị trộm cướp hoành hành. Câu “yatthāti” (nơi nào) có nghĩa là nơi pháp trường nào. Câu “chinnapurisaṭṭhāneti” (tại nơi có người bị chặt) có nghĩa là tại nơi có tử thi người bị chặt. Câu “nānādisāyaṃ patitampīti” (dù đã rơi ở các hướng khác nhau) có nghĩa là dù hai mảnh của thân xác, sau khi bị chặt, đã rơi xuống ở các hướng khác nhau. Câu “ekāvajjanenāti” (bằng một lần hướng tâm) có nghĩa là bằng một lần tác ý. Câu “āpāthamāgacchatīti” (đi vào tầm nhận thức) có nghĩa là đi vào tầm nhận thức cùng một lúc. Câu “vissāsaṃ āpajjatīti” (đạt đến sự quen thuộc) có nghĩa là đạt đến trạng thái không ghê tởm, giống như người thiêu xác. Vì sự ghê tởm vẫn tồn tại khi không chạm bằng tay của mình, nên Ngài nói “bằng cây gậy có lưỡi cắt hoặc bằng cây gậy… nên được mang lại gần.” Việc làm cho cách nhau một lóng tay là để cho trạng thái bị cắt rời được hiện rõ. Câu “upanāmetabbanti” (nên được mang lại gần) có nghĩa là nên được mang lại gần. Khāyitasadisamevāti khāyitāsubhasadisameva. Aṅgulaṅgulantaranti vividhaṃ khittaṃ sarīrāvayavaṃ aṅgulantaraṃ aṅgulantaraṃ. Katvā vāti kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā sayaṃ katvā vā. Câu “khāyitasadisamevāti” (giống như tử thi bị ăn) có nghĩa là giống như tử thi bất tịnh đã bị (chó v.v…) ăn. Câu “aṅgulaṅgulantaranti” (cách nhau từng lóng tay) có nghĩa là các bộ phận của thân thể bị vứt ở nhiều nơi khác nhau, (làm cho) cách nhau từng lóng tay. Câu “katvā vāti” (hoặc sau khi làm) có nghĩa là hoặc tự mình làm bằng cây gậy có lưỡi cắt hoặc bằng cây gậy. Laddhappahārānanti laddhāvudhappahārānaṃ mukhatoti sambandho. Mukhatoti pahārādimukhato. Paggharamānakāleti lohitaṃ paggharamānakāle. Lohitakaṃ labbhatīti yojanā. Câu “laddhappahārānanti” (của những chúng sanh đã bị thương) có mối liên hệ với từ “mukhato” (từ miệng vết thương) của những chúng sanh đã nhận những vết thương do vũ khí. Câu “mukhatoti” (từ miệng) có nghĩa là từ miệng vết thương v.v… Câu “paggharamānakāleti” (vào lúc đang chảy ra) có nghĩa là vào lúc máu đang chảy ra. Cú pháp là “lohitakaṃ labbhati” (đề mục huyết tưởng được đắc). Tanti puḷavakaṃ. Tesūti soṇādisarīresu. Aṭṭhikanti aṭṭhikaasubhaṃ nānappakārato vuttanti sambandho. Purimanayenevāti pubbe uddhumātake vuttanayeneva. Đại từ “tanti” (ấy) chỉ đến “puḷavakaṃ” (tử thi có giòi). Câu “tesūti” (trong chúng) có nghĩa là trong thân xác của chó v.v… Câu “aṭṭhikanti” (đề mục xương) có mối liên hệ là “aṭṭhikaasubhaṃ” (đề mục bất tịnh về xương) đã được nói theo nhiều cách khác nhau. Câu “purimanayenevāti” (chính theo phương pháp trước) có nghĩa là chính theo phương pháp đã được nói trước đây trong đề mục tử thi sình trương. 119. Tanti aṭṭhikaṃ. Na upaṭṭhātīti sabhāvato na upaṭṭhāti, paṭikkūlavasena na upaṭṭhātīti attho. Tenāha ‘‘odātakasiṇasambhedo hotī’’ti. Aṭṭhike paṭhamavayādisaṃlakkhaṇaṃ na sakkāti ‘‘liṅganti idha hatthādīnaṃ nāma’’nti vuttaṃ. Aṭṭhikasaṅkhalikā pana ‘‘ayaṃ daharassa, ayaṃ yobbane ṭhitassa, ayaṃ avayavehi vuddhipattissā’’ti evaṃ vayavasena vavatthapetuṃ sakkuṇeyyāva, abyāpitāya pana na gahitanti veditabbaṃ. Yadipi aṭṭhikasaṅkhalikāyaṃ sandhito vavatthāpanaṃ labbhati, aṭṭhike pana na labbhatīti tassa aniyatabhāvadīpanatthaṃ kamavilaṅghanaṃ katvā ‘‘tassa tassa aṭṭhino ninnaṭṭhānathalaṭṭhānavasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ninnaṭṭhānaṃ nāma aṭṭhino vinatappadeso. Thalaṭṭhānaṃ unnatappadeso. Ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasenāti anupagatanhārubandhānaṃ, itaresañca aññamaññaṃ saṃkiliṭṭhasaṃkiliṭṭhaṭṭhānavasena. Antaravasenāti aññamaññassa antaravasena, susiravasena ca. Sabbatthevāti sakalāya aṭṭhisaṅkhalikāya, sabbasmiṃ vā aṭṭhike. 119. 119. Đại từ “tanti” (ấy) chỉ đến “aṭṭhikaṃ” (bộ xương). Câu “na upaṭṭhātīti” (không hiện khởi) có nghĩa là không hiện khởi theo tự tánh, không hiện khởi theo phương diện đáng ghê tởm. Do đó, Ngài nói “có sự lẫn lộn với bạch biến xứ.” Vì không thể ghi nhận tuổi đầu tiên v.v… trong một khúc xương, nên đã nói rằng “liṅga (dấu hiệu) ở đây là tên gọi của tay v.v…” Tuy nhiên, đối với bộ xương còn nguyên vẹn, có thể xác định theo tuổi tác rằng “đây là của người trẻ, đây là của người đang ở tuổi thanh xuân, đây là của người đã phát triển đầy đủ các chi phần.” Nhưng nên hiểu rằng nó không được đề cập đến vì không phổ biến. Mặc dù việc xác định theo các khớp nối có thể thực hiện được trong bộ xương còn nguyên vẹn, nhưng không thể thực hiện được trong một khúc xương riêng lẻ. Do đó, để chỉ ra tính chất không xác định của nó, Ngài đã bỏ qua thứ tự và nói câu “tùy theo chỗ lõm và chỗ lồi của từng khúc xương ấy” v.v… Trong đó, “chỗ lõm” là phần trũng của khúc xương. “Chỗ lồi” là phần nhô cao. Câu “ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasenāti” (tùy theo các điểm tiếp xúc) có nghĩa là tùy theo các điểm tiếp xúc lẫn nhau của những khúc xương còn dính gân và những khúc xương khác (không còn dính gân). Câu “antaravasenāti” (tùy theo khoảng cách) có nghĩa là tùy theo khoảng cách giữa chúng và tùy theo lỗ hổng. Câu “sabbatthevāti” (ở khắp mọi nơi) có nghĩa là trong toàn bộ bộ xương còn nguyên vẹn, hoặc trong mỗi khúc xương. 120. Etthāti [Pg.214] etasmiṃ aṭṭhikāsubhe. Yujjamānavasena sallakkhetabbanti yaṃ nimittaggahaṇaṃ yattha yujjati, taṃ tattha uggaṇhanatthaṃ nimittaggahaṇavasena upalakkhetabbaṃ. Sakalāyāti anavasesabhāgāya paripuṇṇāvayavāya. Sampajjati nimittupaṭṭhānavasena. Tesūti aṭṭhikasaṅkhalikaṭṭhikesu. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Tanti ‘‘ekasadisamevā’’ti vacanaṃ. Ekasmiṃ aṭṭhike yuttanti idaṃ yathā vinīlakādīsu ubhinnaṃ nimittānaṃ yathārahaṃ vaṇṇavisesato, paripuṇṇāparipuṇṇato, savivarāvivarato, calācalato ca viseso labbhati, na evametassāti katvā vuttaṃ, na pana sabbena sabbaṃ visesābhāvato. Tenevāha ‘‘ekaṭṭhikepi cā’’tiādi. Tattha bībhacchenāti suvibhūtaaṭṭhirūpattā aṭṭhibhāveneva virūpena. Bhayānakenāti teneva pākatikasattānaṃ bhayāvahena. Pītisomanassajanakenāti saṇhamaṭṭhabhāvena upaṭṭhānato, bhāvanāya ca savisesattā pītiyā, somanassassa ca uppādakena. Tenevāha ‘‘upacārāvahattā’’ti. 120. Etthāti có nghĩa là: trong đề mục xương bất tịnh này. Yujjamānavasena sallakkhetabbanti có nghĩa là: sự nắm giữ tướng nào thích hợp ở đề mục bất tịnh nào, thì nên ghi nhận sự nắm giữ tướng ấy ở đề mục bất tịnh ấy để nắm bắt. Sakalāyāti có nghĩa là: không còn sót lại phần nào, có đầy đủ các bộ phận. Sampajjati có nghĩa là: thành tựu do năng lực tướng hiện khởi. Tesūti có nghĩa là: trong các bộ xương và các khúc xương. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ có nghĩa là: đã được nói trong Chú giải. Tanti có nghĩa là: lời nói “chỉ có một loại tương tự”. Câu Ekasmiṃ aṭṭhike yuttaṃ này được nói ra vì lý do rằng: giống như trong các đề mục biến sắc xanh... có sự khác biệt của hai loại tướng tùy theo mức độ khác nhau về màu sắc, về sự đầy đủ và không đầy đủ, về việc có lỗ hổng và không có lỗ hổng, về sự chuyển động và không chuyển động, nhưng đối với đề mục này thì không như vậy; chứ không phải là hoàn toàn không có sự khác biệt. Do đó, ngài đã nói: ekaṭṭhikepi cāti v.v... Trong đó, bībhacchenāti có nghĩa là: đáng ghê tởm do chính bản chất của xương, vì hình dạng của xương đã hiện rõ. Bhayānakenāti có nghĩa là: đáng sợ hãi do chính điều đó, mang lại sự sợ hãi cho các chúng sanh bình thường. Pītisomanassajanakenāti có nghĩa là: làm phát sanh hỷ và ý hỷ, do sự hiện khởi với trạng thái mịn màng trơn láng, và do sự tu tập có sự đặc biệt. Do đó, ngài đã nói: upacārāvahattā. Imasmiṃ okāseti uggahapaṭibhāganimittānaṃ vuttaṭṭhāne. Dvāraṃ datvā vāti ‘‘paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’’ti ettake eva aṭṭhatvā anantarameva ‘‘duvidhaṃ idha nimitta’’ntiādinā uggahapaṭibhāganimittāni vibhajitvā vacanena yathāvuttassa nimittavibhāgassa dvāraṃ datvāva vuttaṃ. Nibbikappanti ‘‘subha’’nti vikappena nibbikappaṃ, asubhantvevāti attho. Vicāretvāti ‘‘ekasmiṃ aṭṭhike yutta’’ntiādinā vicāretvā. Imasmiṃ okāseti có nghĩa là: ở nơi đã nói về học tướng và tợ tướng. Dvāraṃ datvā vāti có nghĩa là: đã được nói bằng cách mở ra cánh cửa cho sự phân loại tướng đã được đề cập, bằng lời nói phân chia học tướng và tợ tướng với câu “duvidhaṃ idha nimittaṃ” v.v... ngay sau đó, chứ không dừng lại chỉ ở câu “paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’ti”. Nibbikappanti có nghĩa là: không có sự tưởng tượng “đẹp”, nghĩa là chỉ có bất tịnh. Vicāretvāti có nghĩa là: đã xem xét bằng câu “ekasmiṃ aṭṭhike yuttaṃ” v.v... Mahātissattherassāti cetiyapabbatavāsīmahātissattherassa. Nidassanānīti dantaṭṭhikamattadassanena sakalassāpi tassā itthiyā sarīrassa aṭṭhisaṅghātabhāvena upaṭṭhānādīni ettha aṭṭhikakammaṭṭhāne uggahapaṭibhāganimittānaṃ visesavibhāvanāni udāharaṇāni. Mahātissattherassāti có nghĩa là: của trưởng lão Mahātissa, vị cư ngụ tại núi Cetiyapabbata. Nidassanānīti có nghĩa là: những ví dụ làm sáng tỏ sự khác biệt của học tướng và tợ tướng trong đề mục thiền về xương này, chẳng hạn như sự hiện khởi của toàn bộ thân thể người phụ nữ ấy dưới dạng một bộ xương chỉ bằng cách nhìn thấy một khúc xương răng. Subhaguṇoti savāsanānaṃ kilesānaṃ pahīnattā suparisuddhaguṇo. Dasasatalocanenāti sahassakkhena devānamindena. So hi ekāsaneneva sahassaatthānaṃ vicāraṇasamatthena paññācakkhunā samannāgatattā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Thutakittīti ‘‘yo dhīro sabbadhi danto’’tiādinā (mahāva. 58) abhitthutakittisaddo. Subhaguṇoti có nghĩa là: người có phẩm chất trong sạch, vì đã đoạn trừ các phiền não cùng với các tiềm miên. Dasasatalocanenāti có nghĩa là: bởi vị vua của chư thiên, người có ngàn mắt. Vị ấy được gọi là “người có ngàn mắt” (sahassakkho) vì được trang bị con mắt trí tuệ có khả năng xem xét một ngàn vấn đề chỉ trong một lần ngồi. Thutakittīti có nghĩa là: người có danh tiếng được ca ngợi, với câu “yo dhīro sabbadhi danto” v.v... Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā Luận giải về các vấn đề tạp nhạp 121. Ujupaṭipakkhena [Pg.215] pahīnabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘suvikkhambhitarāgattā’’ti. Asubhappabhedoti uddhumātakādiasubhavibhāgo. Sarīrasabhāvappattivasenāti sarīrassa attano sabhāvūpagamanavasena. Sarīrañhi vinassamānaṃ aññarūpena ṭhitassa rakkhasassa viya sabhāvappattivaseneva vinassati. Rāgacaritabhedavasenāti rāgacaritavibhāgavasena. Yadi sarīrasabhāvappattivasena ayamasubhappabhedo vutto, mahāsatipaṭṭhānādīsu (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) kathaṃ navappabhedoti? So sarasato eva sabhāvappattivasena vutto, ayaṃ pana parūpakkamenāpi. Tattha ca idhāgatesu dasasu asubhesu ekaccāneva gahitāni, aṭṭhikañca pañcavidhā vibhattaṃ. Tāni ca vipassanāvasena, imāni samathavasenāti pākaṭoyaṃ bhedoti. 121. Ngài nói “suvikkhambhitarāgattā” là nhắm đến trạng thái đã được đoạn trừ bằng đối nghịch trực tiếp. Asubhappabhedoti có nghĩa là: sự phân loại bất tịnh như tử thi sình trương v.v... Sarīrasabhāvappattivasenāti có nghĩa là: do năng lực của thân thể đạt đến bản chất tự nhiên của nó. Vì rằng thân thể khi bị hủy hoại, nó bị hủy hoại do năng lực đạt đến bản chất tự nhiên, giống như một con quỷ dạ xoa đang đứng trong một hình dạng khác. Rāgacaritabhedavasenāti có nghĩa là: do năng lực phân loại các tánh tham. Nếu sự phân loại bất tịnh này được nói do năng lực của thân thể đạt đến bản chất tự nhiên, thì tại sao trong kinh Đại Niệm Xứ v.v... lại có chín loại? Loại đó được nói do năng lực đạt đến bản chất tự nhiên một cách tự phát. Còn loại này (mười loại) thì cũng do sự tác động của người khác. Và trong đó (trong kinh), chỉ có một số trong mười loại bất tịnh được đề cập ở đây được lấy, và đề mục xương được chia thành năm loại. Và những loại đó được nói theo phương diện minh sát, còn những loại này được nói theo phương diện chỉ tịnh. Sự khác biệt này là rõ ràng. Imesaṃ pana dassanampi asubhabhāvasāmaññena satipi avisesato rāgacaritānaṃ sappāyabhāve yaṃ vuttaṃ ‘‘rāgacaritabhedavasena cā’’ti, taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘visesato’’tiādi vuttaṃ. Sūnabhāvena susaṇṭhitampi sarīraṃ dussaṇṭhitameva hotīti uddhumātakasarīre saṇṭhānavipattiṃ dīpetīti āha ‘‘sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato’’ti. Saṇṭhānasampattiyaṃ ratto saṇṭhānarāgī, tassa sappāyaṃ saṇṭhānarāgassa vikkhambhanupāyabhāvato. Kāyo eva kāyavaṇo, tattha paṭibaddhassa nissitassa. Susirabhāvappakāsanatoti susirassa vivarassa atthibhāvappakāsanato. Sarīre ghanabhāvarāginoti sarīre aṅgapaccaṅgānaṃ thirabhāvaṃ paṭicca uppajjanakarāgavato. Vikkhepappakāsanatoti soṇasiṅgālādīhi ito cito ca vikkhepassa pakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Īdisānaṃ kira anavaṭṭhitarūpānaṃ avayavānaṃ ko līḷāvilāsoti virāgasambhavato. Saṅghātabhedavikārappakāsanatoti saṅghātassa aṅgapaccaṅgānaṃ saṃhatabhāvassa susambandhatāya bhedo eva vikāro saṅghātabhedavikāro, tassa pakāsanato. Lohitaṃ makkhitaṃ hutvā paṭikkūlabhāvo lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvo, tassa pakāsanato. Mamattarāginoti ‘‘mama aya’’nti uppajjanakarāgavato. Dantasampattirāginoti dantasampattiyaṃ rajjanasīlassa. Mặc dù việc nhìn thấy những đề mục này nói chung là thích hợp cho những người có tánh tham, do tính chất bất tịnh chung, nhưng để phân chia và chỉ ra điều đã được nói “và do sự phân loại các tánh tham”, nên đã nói “visesato” v.v... Vì thân thể dù có hình dáng đẹp đẽ cũng trở nên xấu xí do trạng thái sình trương, nên đề mục tử thi sình trương làm sáng tỏ sự biến dạng của hình thể, do đó ngài nói “sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato”. Người tham đắm sự hoàn hảo của hình thể được gọi là người có tham ái về hình thể (saṇṭhānarāgī), đề mục này thích hợp với người ấy vì là phương tiện để chế ngự tham ái về hình thể. Thân thể chính là vết thương của thân thể, đối với người bị ràng buộc, nương tựa vào đó. Susirabhāvappakāsanatoti có nghĩa là: do làm sáng tỏ sự tồn tại của lỗ hổng, khoảng trống. Sarīre ghanabhāvarāginoti có nghĩa là: đối với người có tham ái phát sanh do duyên vào sự vững chắc của các chi phần lớn nhỏ trong thân thể. Vikkhepappakāsanatoti có nghĩa là: do làm sáng tỏ sự vứt bỏ đây đó bởi chó, chó rừng v.v..., nên thích hợp với người có tham ái về vẻ duyên dáng của các chi phần lớn nhỏ. Vì rằng, đối với các bộ phận có bản chất không bền vững như vậy, làm gì có vẻ duyên dáng mỹ miều? Do đó, sự ly tham có thể phát sanh. Saṅghātabhedavikārappakāsanatoti có nghĩa là: do làm sáng tỏ sự biến dạng do sự tan rã của sự kết hợp; sự tan rã của trạng thái kết hợp, sự liên kết chặt chẽ của các chi phần lớn nhỏ chính là sự biến dạng, đó là sự biến dạng do sự tan rã của sự kết hợp. Lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvoti có nghĩa là: trạng thái đáng ghê tởm do bị máu vấy bẩn; do làm sáng tỏ điều đó. Mamattarāginoti có nghĩa là: đối với người có tham ái phát sanh với ý nghĩ “đây là của ta”. Dantasampattirāginoti có nghĩa là: đối với người có thói quen tham đắm sự hoàn hảo của răng. Kasmā [Pg.216] panettha uddhumātakādike paṭhamajjhānameva uppajjati, na dutiyādīnīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Aparisaṇṭhitajalāyāti sotavasena pavattiyā samantato aṭṭhitajalāya asannisinnasalilāya. Arittabalenāti pājanadaṇḍabalena. Dubbalattā ārammaṇassāti paṭikkūlabhāvena attani cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthabhāvo ārammaṇassa dubbalatā. Paṭikkūle hi ārammaṇe sarasato cittaṃ pavattituṃ na sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana vitakkena abhiniropiyamānameva cittaṃ ekaggataṃ labhati. Na vinā vitakkenāti vitakkarahitāni dutiyādijjhānāni tattha patiṭṭhaṃ na labhanti. Tenāha ‘‘vitakkabalenevā’’tiādi. Tác ý đến câu hỏi: “Tại sao ở đây, trong các đề mục tử thi sình trương v.v..., chỉ có sơ thiền sanh khởi, chứ không phải các thiền bậc hai v.v...?” ngài đã nói: “yasmā panā” (bởi vì) v.v... Aparisaṇṭhitajalāya (nước không đứng yên): (có nghĩa là) nước không đứng yên, không lắng đọng khắp nơi do chảy theo dòng. Arittabalena (bằng sức của mái chèo): (có nghĩa là) bằng sức của cây gậy lùa (gia súc). Dubbalattā ārammaṇassa (do đối tượng yếu ớt): sự yếu ớt của đối tượng là tình trạng không có khả năng đặt tâm vào chính nó do bản chất đáng ghê tởm. Thật vậy, trong một đối tượng đáng ghê tởm, tâm không thể tự nó vận hành; nhưng chỉ khi được hướng đến bởi tầm (vitakka), vốn có đặc tính hướng tâm, thì tâm mới đạt được nhất tâm. Na vinā vitakkena (không có tầm): (có nghĩa là) các thiền bậc hai v.v..., vốn không có tầm, không tìm được chỗ đứng ở đó. Do đó, ngài nói: “vitakkabaleneva” (chính nhờ sức của tầm) v.v... Yadi paṭikkūlabhāvato uddhumātādiārammaṇe dutiyādijjhānāni na pavattanti, evaṃ sante paṭhamajjhānenāpi tattha na uppajjitabbaṃ. Na hi tattha pītisomanassānaṃ sambhavo yuttoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paṭikkūlepi ca etasmi’’ntiādi. Tattha ānisaṃsadassāvitānīvaraṇasantāparogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphacchaḍḍaka, vamanavirecanaupamā yojetabbā. Nếu do bản chất đáng ghê tởm mà các thiền bậc hai v.v... không vận hành trong đối tượng tử thi sình trương v.v..., thì trong trường hợp đó, ngay cả sơ thiền cũng không nên sanh khởi ở đó. Vì sự sanh khởi của hỷ và lạc ở đó là không thích hợp. Nhắm đến sự chất vấn này, ngài đã nói: “paṭikkūlepi ca etasmiṃ” (dù trong đối tượng đáng ghê tởm này) v.v... Ở đó, đối với (việc) thấy được lợi ích và (việc) làm lắng dịu căn bệnh phiền não của các triền cái, cần phải áp dụng tuần tự các ví dụ về người dọn rác hoa, và ví dụ về sự nôn mửa và xổ thuốc. 122. Yathāvuttakāraṇena dasadhā vavatthitampi sabhāvato ekavidhamevāti dassetuṃ ‘‘dasavidhampi ceta’’ntiādiṃ vatvā svāyaṃ sabhāvo yathā aviññāṇakesu, evaṃ saviññāṇakesupi labbhateva. Tasmā tatthāpi yonisomanasikāravato bhāvanā ijjhatevāti dassento ‘‘tadetaṃ iminā lakkhaṇenā’’tiādimāha. Etthāti etasmiṃ jīvamānakasarīre. Alaṅkārenāti paṭijagganapubbakena alaṅkaraṇena. Na paññāyati pacurajanassāti adhippāyo. Atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ dantaṭṭhikehi saddhiṃ, tehi pana vinā ‘‘timattāni aṭṭhisatānī’’ti (visuddhi. 1.190) kāyagatāsatiyaṃ vakkhati. Chiddāvachiddanti khuddānukhuddachiddavantaṃ. Medakathālikā medabharitabhājanaṃ. Niccuggharitapaggharitanti niccakālaṃ upari, heṭṭhā ca vissavantaṃ. Vemattanti nānattaṃ. Nānāvatthehīti nānāvaṇṇehi vatthehi. Hiriyā lajjāya kopanato vināsanato hirikopinaṃ, uccārapassāvamaggaṃ. Yāthāvasarasanti yathābhūtaṃ sabhāvaṃ. Yāthāvato rasīyati ñāyatīti hi raso, sabhāvo. Ratinti abhiratiṃ abhiruciṃ. Attasinehasaṅkhātena [Pg.217] rāgena rattā attasineharāgarattā. Vihaññamānenāti icchitālābhena vighātaṃ āpajjantena. 122. Để chỉ ra rằng: “Dù được thiết lập theo mười cách do nguyên nhân đã nói, nhưng về bản chất, nó chỉ là một loại”, ngài đã nói: “dasavidhampi cetaṃ” (và mười loại này) v.v... rồi để chỉ ra rằng: “Bản chất ấy, cũng như được tìm thấy trong các (thân) không có thức, cũng vậy, nó chắc chắn được tìm thấy trong các (thân) có thức. Do đó, ở đó, sự tu tập của người có như lý tác ý chắc chắn sẽ thành tựu”, ngài đã nói: “tadetaṃ iminā lakkhaṇenā” (điều này, với đặc tính này) v.v... Ettha (ở đây): (có nghĩa là) trong thân thể đang sống này. Alaṅkārena (bởi sự trang điểm): (có nghĩa là) bởi sự trang điểm đi trước là sự chăm sóc. Ý nói là: “không hiển lộ đối với đa số người”. Atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ (tập hợp hơn ba trăm xương): (là) cùng với xương răng; còn không có chúng thì trong phần Niệm Thân Hành sẽ nói: “timattāni aṭṭhisatānī” (ba trăm xương). Chiddāvachiddaṃ (có lỗ lớn lỗ nhỏ): (có nghĩa là) có những lỗ nhỏ và li ti. Medakathālikā (chảo mỡ): (là) vật chứa đầy mỡ. Niccuggharitapaggharitaṃ (luôn rỉ ra, chảy ra): (có nghĩa là) luôn luôn rỉ ra ở trên và ở dưới. Vemattaṃ (sự khác biệt): (là) sự đa dạng. Nānāvatthehi (bởi các loại vải khác nhau): (là) bởi các loại vải có màu sắc khác nhau. Hirikopinaṃ (vật che sự xấu hổ): (là) đường đại tiện và tiểu tiện, vì nó phá hủy (kopana, vināsana) sự xấu hổ (hiri, lajjā). Yāthāvasarasaṃ (vị của thực tại): (là) bản chất như thật. Vì được biết (rasīyati, ñāyati) như nó có (yāthāvato), nên gọi là rasa, tức là bản chất. Ratiṃ (sự ưa thích): (là) sự hoan hỷ, sự thích thú. Những người bị nhiễm (rattā) bởi tham ái (rāgena) được gọi là sự yêu mến bản thân (attasineha), thì gọi là attasineharāgarattā (những người bị nhiễm bởi tham ái yêu mến bản thân). Vihaññamānena (bị phiền não): (là) bị rơi vào sự khổ não do không đạt được điều mong muốn. Kiṃsukanti pālibhaddakaṃ, palāsoti keci, simbalīti apare. Atilolupoti ativiya lolasabhāvo. Adunti etaṃ. Nanti kesādisarīrakoṭṭhāsaṃ. Mucchitāti mohitā, mucchāpāpikāya vā taṇhāya vasena mucchaṃ pattā. Sabhāvanti paṭikkūlabhāvaṃ. Kiṃsukaṃ (cây gièng gièng): (là) cây pālibhaddaka (cây vông nem); một số nói là cây palāsa (cây gièng gièng), những người khác nói là cây simbali (cây gạo). Atilolupo (kẻ rất tham lam): (là) người có bản chất rất hay thay đổi. Aduṃ (cái đó): (là) cái này. Naṃ (nó): (là) phần thân thể như tóc v.v... Mucchitā (bị mê muội): (là) bị si mê, hoặc đã đạt đến sự mê muội do năng lực của ái dục dẫn đến mê muội. Sabhāvaṃ (bản chất): (là) bản chất đáng ghê tởm. Ukkarūpamoti uccārapassāvaṭṭhānasamo, vaccakūpasamo vā. Cakkhubhūtehīti cakkhuṃ pattehi paṭiladdhapaññācakkhukehi, lokassa vā cakkhubhūtehi. Allacammapaṭicchannoti allacammapariyonaddho. Ukkarūpamo (tương tự đống rác): (là) giống như nơi đại tiện và tiểu tiện, hoặc giống như hố xí. Cakkhubhūtehi (bởi những bậc có mắt): (là) bởi những vị đã đạt được con mắt, những vị đã có được tuệ nhãn; hoặc bởi những vị đã trở thành con mắt của thế gian. Allacammapaṭicchanno (được bao bọc bởi da tươi): (là) được bao phủ bởi lớp da ẩm ướt. Dabbajātikenāti uttarimanussadhamme paṭiladdhuṃ bhabbarūpena. Yattha yattha sarīre, sarīrassa vā yattha yattha koṭṭhāse. Nimittaṃ gahetvāti asubhākārassa suṭṭhu sallakkhaṇavasena yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggaṇhanavasena nimittaṃ gahetvā, uggahanimittaṃ uppādetvāti attho. Kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbanti yathāladdhe uggahanimitte kammaṃ karontena paṭibhāganimittaṃ uppādetvā upacārajjhāne ṭhitena tameva bhāvanaṃ ussukkāpentena asubhakammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbaṃ. Adhigatappano hi paṭhamajjhāne ṭhito tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā saṅkhāre sammasanto nacirasseva sabbāsave khepetīti. Dabbajātikenā (bởi người có năng lực): (là) bởi người có khả năng chứng đắc các pháp siêu nhân. Yattha yattha sarīre (trong bất cứ thân nào): hoặc trong bất cứ phần nào của thân. Nimittaṃ gahetvā (sau khi nắm giữ tướng): (có nghĩa là) sau khi nắm giữ tướng bằng cách học thuộc, theo cách ghi nhận kỹ càng tướng trạng bất tịnh để học tướng (uggahanimitta) sanh khởi, tức là sau khi làm cho học tướng sanh khởi. Kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbaṃ (cần phải đưa đề mục đến an chỉ định): (có nghĩa là) người đang thực hành trên học tướng đã đạt được, sau khi làm cho quang tướng (paṭibhāganimitta) sanh khởi, trú trong cận hành thiền, nỗ lực với chính sự tu tập ấy, cần phải đưa đề mục bất tịnh đến an chỉ định. Thật vậy, người đã đạt đến an chỉ định, trú trong sơ thiền, lấy chính thiền ấy làm nền tảng, khởi sự tu tập minh sát, quán xét các pháp hữu vi, không bao lâu sẽ đoạn tận tất cả các lậu hoặc. Asubhakammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích về sự trình bày đề mục bất tịnh. Iti chaṭṭhaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải thích chương thứ sáu. 7. Chaanussatiniddesavaṇṇanā 7. Giải thích về sự trình bày sáu pháp tùy niệm 1. Buddhānussatikathāvaṇṇanā 1. Giải thích về luận đề Tùy niệm Phật 123. Asubhānantaranti [Pg.218] asubhakammaṭṭhānānantaraṃ. Anussatīsūti anussatikammaṭṭhānesu. ‘‘Anu anu sati anussatī’’ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ti vatvā na ettha anu-saddayogena sati-saddo atthantaravācakoti dassetuṃ ‘‘satiyeva anussatī’’ti vuttaṃ. Tena nāyamanu-saddo ‘‘upalabbhatī’’tiādīsu upa-saddo viya anatthako, nāpi ‘‘sañjānanaṃ pajānana’’ntiādīsu saṃ-saddādayo viya atthantaradīpakoti dasseti. ‘‘Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā’’ti iminā ca anussatiyā anussaritabbānurūpatā vuttā hotīti pavattakasseva anurūpataṃ dassetuṃ ‘‘kulaputtassa anurūpā’’ti vuttaṃ, saddhāpabbajitassa vā kulaputtassa. Anurūpatā nāma pavattitabbaṭṭhānassa anurūpatāya eva hotīti pavattakasseva anurūpatā vuttā, na ubhayassa. Anurūpāti ca yuttāti attho. Buddhanti ye guṇe upādāya bhagavati ‘‘buddho’’ti paññatti, te guṇe ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘buddhaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacana’’nti. Ārabbhāti ālambitvā. Dhammanti pariyattidhammena saddhiṃ navavidhampi lokuttaradhammaṃ. Nanu ca nibbānaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena vakkhati? Kiñcāpi vakkhati, dhammabhāvasāmaññena pana maggaphalehi saddhiṃ idha pāḷiyā saṅgahitattā tassāpi dhammānussatikammaṭṭhāne gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, asaṅkhatāmatādibhāvena pana maggaphalehi visiṭṭhatāya tassa visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ kataṃ. Sīlānussatiādīnaṃ pana tissannaṃ anussatīnaṃ visuṃ kammaṭṭhānabhāvena gahaṇaṃ yogāvacarassa attano eva sīlassa cāgassa saddhādīnañca anussatiṭṭhānabhāvena gahetabbattā. Rūpakāyaṃ gatāti attano karajakāyaṃ ārabbha ārammaṇakaraṇavasena pavattā. Kāyeti kāye visayabhūte. Koṭṭhāsanimittārammaṇāyāti kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlanimittārammaṇāya. Ito purimāsu sattasu anussatīsu natthi nimittuppatti, idha atthīti dassanatthaṃ nimitta-ggahaṇaṃ. Tathā assāsapassāsanimittārammaṇāyāti etthāpi. Upasamanti sabbasaṅkhārūpasamaṃ, nibbānanti attho. 123. Asubhānantaranti là asubhakammaṭṭhānānantaraṃ (sau đề mục bất tịnh). Anussatīsūti là anussatikammaṭṭhānesu (trong các đề mục tùy niệm). Để trình bày ý nghĩa này: ‘‘Anu anu sati anussatī’’ (niệm đi niệm lại là tùy niệm), sau khi nói ‘‘punappunaṃ uppajjanato’’ (do sanh khởi nhiều lần), để trình bày rằng ở đây do kết hợp với anu-sadda (tiếp đầu ngữ anu) mà sati-sadda (danh từ sati) không có nghĩa khác, nên đã nói ‘‘satiyeva anussatī’’ (chỉ niệm là tùy niệm). Do đó, ngài trình bày rằng anu-sadda này không phải vô nghĩa như upa-sadda trong các từ như ‘‘upalabbhatī’’ (được tìm thấy), cũng không phải làm sáng tỏ nghĩa khác như saṃ-saddādayo (các tiếp đầu ngữ saṃ, v.v.) trong các từ như ‘‘sañjānanaṃ pajānanaṃ’’ (tri giác, tuệ tri). Và bằng câu ‘‘Pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā’’ (hoặc do diễn tiến ngay trong đối tượng cần diễn tiến), tính tương thích của tùy niệm với đối tượng cần tùy niệm đã được nói đến. Để trình bày tính tương thích của chính người thực hành, đã nói ‘‘kulaputtassa anurūpā’’ (tương thích với thiện gia nam tử), hoặc với thiện gia nam tử đã xuất gia với đức tin. Cái gọi là tính tương thích chỉ có được do sự tương thích của đối tượng cần diễn tiến, nên tính tương thích của chính người thực hành đã được nói đến, chứ không phải của cả hai. Anurūpā có nghĩa là yuttā (thích hợp). Buddhanti (về Đức Phật) là nói gộp chung các đức hạnh mà dựa vào đó, danh xưng ‘‘Buddho’’ (Đức Phật) được đặt ra cho Đức Thế Tôn. Do đó, ngài nói: ‘‘buddhaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacana’’ (đây là tên gọi của niệm có đối tượng là các đức hạnh của Đức Phật). Ārabbhāti là ālambitvā (sau khi lấy làm đối tượng). Dhammanti là chín loại Pháp siêu thế cùng với Pháp học. Chẳng phải Niết-bàn sẽ được nói đến riêng với tư cách là một đề mục thiền sao? Mặc dù sẽ được nói đến, nhưng do tính chất chung là Pháp, và do được bao gồm trong kinh điển ở đây cùng với Đạo và Quả, nên cần hiểu rằng Niết-bàn cũng được bao gồm trong đề mục Pháp tùy niệm. Tuy nhiên, do tính chất đặc thù là vô vi, bất tử, v.v., khác với Đạo và Quả, nên Niết-bàn được đề cập riêng với tư cách là một đề mục thiền. Còn việc ba tùy niệm Giới tùy niệm, v.v., được đề cập riêng với tư cách là đề mục thiền là do hành giả phải lấy chính giới, sự xả thí, đức tin, v.v., của mình làm đối tượng tùy niệm. Rūpakāyaṃ gatāti là đã diễn tiến bằng cách lấy thân sinh bởi cha mẹ của mình làm đối tượng. Kāyeti là trong thân đã trở thành đối tượng. Koṭṭhāsanimittārammaṇāyāti là có đối tượng là tướng bất tịnh trong các thể trược như tóc, v.v. Việc dùng từ nimitta là để trình bày rằng trong bảy tùy niệm trước đây không có sự sanh khởi của tướng, nhưng ở đây thì có. Tương tự như vậy trong câu assāsapassāsanimittārammaṇāyāti. Upasamanti là sự an tịnh của tất cả các pháp hữu vi, nghĩa là Niết-bàn. 124. Avecca [Pg.219] buddhaguṇe yāthāvato ñatvā uppanno pasādo aveccappasādo, ariyamaggena āgatappasādo, taṃsadisopi vā yo diṭṭhigatavātehi acalo asampakampiyo, tena samannāgatena. Tādisassa buddhānussatibhāvanā ijjhati, na itarassa. Patirūpasenāsaneti yathāvuttaaṭṭhārasadosavajjite pañcaṅgasamannāgate senāsane. Rahogatenāti rahasi gatena. Tena kāyavivekaṃ dasseti. Paṭisallīnenāti nānārammaṇato paṭisallīnena, bahiddhā puthuttārammaṇato paṭikkamāpetvā kammaṭṭhāne sallīnena, susiliṭṭhacittenāti attho. Evanti imāya pāḷiyā āgatanayena. 124. Sự tịnh tín sanh khởi sau khi biết rõ các đức hạnh của Đức Phật một cách như thật là bất động tịnh tín (aveccappasādo), là sự tịnh tín đến từ Thánh đạo, hoặc cũng tương tự như vậy, là sự tịnh tín không lay chuyển, không rung động bởi những ngọn gió tà kiến; người đã thành tựu với điều đó. Việc tu tập Phật tùy niệm thành công đối với người như vậy, không phải đối với người khác. Patirūpasenāsaneti là trong trú xứ thích hợp, tránh xa mười tám lỗi đã được nói đến, và có đầy đủ năm chi phần. Rahogatenāti là đã đi đến nơi vắng vẻ. Bằng điều này, ngài trình bày về thân viễn ly. Paṭisallīnenāti là đã ẩn mình khỏi các đối tượng khác nhau, nghĩa là đã làm cho tâm rút lui khỏi các đối tượng trần tục bên ngoài và lắng đọng trong đề mục thiền, với tâm an trú vững chắc. Evanti là theo phương pháp đã được trình bày trong đoạn kinh này. So bhagavāti ettha soti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho devānaṃ atidevo brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi sadevake loke ‘‘bhagavā’’ti patthaṭakittisaddo, so. Bhagavāti idaṃ satthu nāmakittanaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kata’’ntiādi (mahāni. 198, 210; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2). Parato pana bhagavāti guṇakittanaṃ. Arahantiādīsu navasu ṭhānesu paccekaṃ itipi-saddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussaritabbāti dassento ‘‘itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anussaratī’’ti āha. ‘‘Itipetaṃ bhūtaṃ itipetaṃ taccha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.6) viya iti-saddo āsannapaccakkhakaraṇattho, pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena nesaṃ bahubhāvo dīpito, tāni ca guṇasallakkhaṇakāraṇāni bhāventena cittassa sammukhībhūtāni kātabbānīti dassento ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī’’ti āha. Trong câu So bhagavā, so có nghĩa là: Vị nào sau khi đã hoàn thiện ba mươi pháp ba-la-mật, đã phá tan tất cả phiền não, đã chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, là bậc siêu việt hơn các vị trời, siêu việt hơn các vị Phạm thiên, là đấng bảo hộ của thế gian, và do các lý do như có sự may mắn, v.v., mà có danh tiếng vang lừng trong thế giới cùng với chư thiên là ‘‘Bhagavā’’ (Đức Thế Tôn), chính là vị ấy. Bhagavā ở đây là sự xưng tán danh hiệu của bậc Đạo sư. Vì vậy đã được nói: ‘‘Bhagavā, đây không phải là tên do mẹ đặt,’’ v.v. Nhưng Bhagavā ở sau là sự xưng tán đức hạnh. Để trình bày rằng các đức hạnh của Đức Phật cần được tùy niệm bằng cách kết hợp từ itipi vào mỗi một trong chín chỗ, bắt đầu bằng Arahanti, ngài nói: ‘‘itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anussaratī’’ (vị ấy tùy niệm: vì lý do này, ngài là A-la-hán... vì lý do này, ngài là Đức Thế Tôn). Giống như trong các câu ‘‘Itipetaṃ bhūtaṃ itipetaṃ tacchaṃ’’ (Vì lý do này, điều này là thật; vì lý do này, điều này là đúng), từ iti có ý nghĩa làm cho hiện diện rõ ràng, từ pi có ý nghĩa tổng hợp. Do đó, tính đa dạng của chúng được làm sáng tỏ. Và để trình bày rằng người tu tập cần phải làm cho các lý do nhận biết đức hạnh ấy trở nên hiện diện trước tâm, ngài nói: ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti’’ (có nghĩa là đã được nói: ‘do lý do này và do lý do này’). 125. Dūratā nāma āsannatā viya upādāyupādāya vuccatīti paramukkaṃsagataṃ dūrabhāvaṃ dassento ‘‘suvidūravidūre’’ti āha, suṭṭhu vidūrabhāveneva vidūreti attho. Sā panassa kilesato dūratā tesaṃ sabbaso pahīnattāti dassento āha ‘‘maggena kilesānaṃ viddhaṃsitattā’’ti. Nanu aññesampi khīṇāsavānaṃ te pahīnā evāti anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘savāsanāna’’nti. Na hi bhagavantaṃ ṭhapetvā aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti, etena aññehi asādhāraṇaṃ [Pg.220] bhagavato arahattanti dassitaṃ hoti. Kā panāyaṃ vāsanā nāma? Pahīnakilesassāpi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanihito sāmatthiyaviseso āyasmato pilindavacchassa (pārā. 621) vasalasamudācāranimittaṃ viya. Kathaṃ pana ‘‘ārakā’’ti vutte ‘‘kilesehī’’ti ayamattho labbhatīti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca visesassa anupayojetabbato, ‘‘ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādīni (ma. ni. 1.434) suttapadānettha udāharitabbāni. Ārakāti cettha ā-kārassa rassattaṃ, ka-kārassa ca ha-kāraṃ, sānusāraṃ katvā niruttinayena ‘‘araha’’nti padasiddhi veditabbā. Vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ ‘‘so tato ārakā nāmā’’ti gāthābandhamāha. Tattha samañjanasīlo samaṅgī, na samaṅgitā asamaṅgitā asamannāgamo asahavuttitā. 125. “Sự xa cách” (dūratā) được nói đến bằng cách so sánh với “sự gần gũi” (āsannatā). Do đó, để chỉ trạng thái xa cách đã đạt đến mức độ cao nhất, Ngài nói “suvidūravidūre”, có nghĩa là ở nơi rất xa bởi chính sự rất xa. Còn sự xa cách ấy của Ngài là xa cách các phiền não, vì chúng đã được đoạn trừ hoàn toàn. Để chỉ điều này, Ngài nói “vì đã phá hủy các phiền não bằng Thánh đạo”. Chẳng phải các phiền não ấy cũng đã được đoạn trừ nơi các vị Lậu tận khác sao? Suy xét câu hỏi này, Ngài nói “cùng với các tập khí” (savāsanānaṃ). Thật vậy, ngoại trừ Đức Thế Tôn, các vị khác không thể đoạn trừ phiền não cùng với tập khí. Do đó, điều này chỉ ra rằng quả A-la-hán của Đức Thế Tôn là không chung với các vị khác. Vậy tập khí (vāsanā) này là gì? Đó là một năng lực đặc biệt do phiền não tích lũy lại, là nguyên nhân cho hành vi tương tự như hành vi của người chưa đoạn trừ phiền não, ngay cả nơi vị đã đoạn trừ phiền não, giống như dấu hiệu của việc gọi người khác là “kẻ hạ tiện” của Tôn giả Pilindavaccha. Nhưng làm thế nào khi nói “āraka” (xa cách) lại có được ý nghĩa là “từ các phiền não”? (Điều này có được) vì từ sự biểu thị chung chung, nó được xác định trong một ý nghĩa đặc biệt, và vì người muốn ý nghĩa đặc biệt không cần phải thêm vào từ chỉ sự đặc biệt. Các câu kinh như “các pháp ác bất thiện xa lìa vị ấy” nên được trích dẫn ở đây. Và ở đây trong từ “āraka”, nên biết sự hình thành của từ “arahaṃ” theo phương pháp ngữ nguyên học bằng cách rút ngắn nguyên âm dài “ā”, đổi phụ âm “ka” thành “ha”, và thêm vào anusvāra. Để làm cho ý nghĩa đã nói được dễ hiểu, Ngài nói câu kệ bắt đầu bằng “so tato ārakā nāma”. Trong đó, người có thói quen kết hợp là samaṅgī. Không kết hợp (na samaṅgitā) là asamaṅgitā, có nghĩa là không đi cùng (asamannāgamo), không cùng tồn tại (asahavuttitā). 126. Anatthacaraṇena kilesā eva arayoti kilesārayo. ‘‘Arīnaṃ hatattā arihā’’ti vattabbe niruttinayena ‘‘araha’’nti vuttaṃ. 126. Do thực hành điều bất lợi, chính các phiền não là kẻ thù (arayo), nên gọi là kilesārayo (phiền não là kẻ thù). Đáng lẽ phải nói là “arihā” vì đã giết (hata) kẻ thù (ari), nhưng theo phương pháp ngữ nguyên học, nó được nói là “arahaṃ”. 127. Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho. Rathacakkassa nābhi viya mūlāvayavabhūtaṃ anto, bahi ca samavaṭṭhitaṃ avijjābhavataṇhāmayaṃ dvayanti vuttaṃ ‘‘avijjābhavataṇhāmayanābhī’’ti. Nābhiyā, nemiyā ca sambandhā arasadisā paccayaphalabhūtehi avijjātaṇhājarāmaraṇehi sambandhā puññādisaṅkhārāti vuttaṃ ‘‘puññādiabhisaṅkhārāra’’nti. Tattha tattha bhave pariyantabhāvena pākaṭaṃ jarāmaraṇanti taṃ nemiṭṭhāniyaṃ katvā āha ‘‘jarāmaraṇanemī’’ti. Yathā ca rathacakkapavattiyā padhānakāraṇaṃ akkho, evaṃ saṃsāracakkapavattiyā āsavasamudayoti āha ‘‘āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā’’ti. Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā āsavasamudayo. Yathāha ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103). Vipākakaṭattārūpappabhedo kāmabhavādiko tibhavo eva ratho, tasmiṃ tibhavarathe. Attano paccayehi samaṃ, sabbaso vā ādito paṭṭhāya yojitanti samāyojitaṃ. Ādirahitaṃ kālaṃ pavattatīti katvā anādikālappavattaṃ. 127. Có mối liên hệ với “bánh xe luân hồi này”. Cặp đôi gồm vô minh và hữu ái, là bộ phận gốc rễ giống như cái đùm của bánh xe, tồn tại vững chắc cả bên trong và bên ngoài, nên được gọi là “cái đùm gồm vô minh và hữu ái”. Các hành như phước hành v.v... được nối kết bởi vô minh, ái, già, chết là nhân và quả, giống như các căm xe nối liền đùm và vành, nên được gọi là “các căm xe là các hành như phước hành v.v...”. Già và chết biểu hiện như là điểm kết thúc trong các cõi hữu đây đó, nên lấy đó làm vị trí của vành xe, Ngài nói “vành xe là già và chết”. Và cũng như trục xe là nguyên nhân chính cho sự quay của bánh xe, cũng vậy, sự sanh khởi của các lậu hoặc là (nguyên nhân chính) cho sự quay của bánh xe luân hồi, nên Ngài nói “đã đâm thủng bằng cái trục là sự sanh khởi của các lậu hoặc”. Chính các lậu hoặc là nguyên nhân của vô minh v.v..., nên gọi là “sự sanh khởi của các lậu hoặc”. Như có nói: “Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh”. Ba cõi hữu như dục hữu v.v... có sự phân biệt của sắc do quả và sắc do nghiệp tạo, chính là cỗ xe; trên cỗ xe ba cõi hữu ấy. Nó được nối kết (yojitaṃ) cùng với (samaṃ) các duyên của nó, hoặc hoàn toàn (sabbaso) từ ban đầu (ādito paṭṭhāya), nên gọi là samāyojitaṃ (được nối kết). Nó vận hành trong thời gian không có khởi đầu, vì nghĩ vậy, nên gọi là anādikālappavattaṃ (vận hành từ thời vô thủy). ‘‘Khandhānañca [Pg.221] paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199) – “Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới, các xứ, đang diễn ra không gián đoạn, được gọi là ‘luân hồi’.” Evaṃ vuttasaṃsārova saṃsāracakkaṃ. Anenāti bhagavatā. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne, kāle vā. Vīriyapādehīti saṃkilesavodānapakkhiyesu sannirumbhanasannikkhipanakiccatāya dvidhā pavattehi attano vīriyasaṅkhātehi pādehi. Sīlapathaviyanti patiṭṭhaṭṭhena sīlameva pathavī, tassaṃ. Patiṭṭhāyāti sampādanavasena patiṭṭhahitvā. Saddhāhatthenāti anavajjadhammādānasādhanato saddhāva hattho, tena. Kammakkhayakaranti kāyakammādibhedassa sabbassapi kammassa khayakaraṇato kammakkhayakaraṃ. Ñāṇapharasunti samādhisilāyaṃ sunisitamaggañāṇapharasuṃ gahetvā. Luân hồi được nói như vậy chính là bánh xe luân hồi. “Bởi vị ấy” (anena) nghĩa là bởi Đức Thế Tôn. “Tại Bồ-đề đoàn” (bodhimaṇḍe) nghĩa là tại nơi, hoặc vào lúc, mà trí tuệ gọi là Bồ-đề đạt đến trạng thái tinh túy. “Bằng đôi chân tinh tấn” (vīriyapādehi) nghĩa là bằng đôi chân được gọi là tinh tấn của chính mình, vận hành theo hai cách với phận sự đè nén và đặt xuống trong các pháp thuộc phần ô nhiễm và phần thanh tịnh. “Trên mặt đất giới” (sīlapathaviyaṃ) nghĩa là trên đó (tassaṃ), chính giới (sīla) là mặt đất (pathavī) vì có ý nghĩa là nơi nương tựa (patiṭṭhaṭṭhena). “Sau khi đứng vững” (patiṭṭhāya) nghĩa là sau khi đã đứng vững bằng cách thành tựu. “Bằng bàn tay đức tin” (saddhāhatthena) nghĩa là bằng bàn tay đó (tena), chính đức tin (saddhā) là bàn tay (hattho) vì là phương tiện để nắm giữ các pháp vô tội. “Làm cho nghiệp tiêu diệt” (kammakkhayakaraṃ) vì làm cho tất cả nghiệp, được phân loại thành thân nghiệp v.v..., bị tiêu diệt. “Cái búa trí tuệ” (ñāṇapharasuṃ) nghĩa là sau khi cầm lấy cái búa là trí tuệ đạo được mài sắc bén trên tảng đá định. 128. Evaṃ ‘‘arānaṃ hatattā’’ti ettha vuttaaraghāte saṃsāraṃ cakkaṃ viya cakkanti gahetvā atthayojanaṃ katvā idāni paṭiccasamuppādadesanākkamenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha anamataggaṃ saṃsāravaṭṭanti anu anu amataggaṃ aviññātakoṭikaṃ saṃsāramaṇḍalaṃ. Sesā dasa dhammā saṅkhārādayo jātipariyosānā arā. Kathaṃ? Nābhiyā avijjāya mūlato, nemiyā jarāmaraṇena antato sambandhattāti dassento āha ‘‘avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā cā’’ti. Dukkhādīsūti dukkhasamudayanirodhamaggesu. Tattha dukkhe aññāṇaṃ tadantogadhattā, tappaṭicchādanato ca, sesesu paṭicchādanatova. Dukkhanti cettha dukkhaṃ ariyasaccaṃ adhippetanti taṃ kāmabhavādivasena tidhā bhinditvā tathā tappaṭicchādikaṃ avijjaṃ, avijjādipaccaye tīsu bhavesu saṅkhārādike ca paṭipāṭiyā dassento ‘‘kāmabhave ca avijjā’’tiādimāha. Tattha kāmabhave avijjāti kāmabhave ādīnavappaṭicchādikā avijjā. Rūpabhave arūpabhave avijjāti etthāpi eseva nayo. Kāmabhave saṅkhārānanti kāmabhūmipariyāpannānaṃ saṅkhārānaṃ, kāmabhave vā nipphādetabbā ye saṅkhārā, tesaṃ kāmabhavūpapattinibbattakasaṅkhārānanti attho. Paccayo hotīti puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo hoti. Apuññābhisaṅkhāresu sahajātassa sahajātādivasena[Pg.222], asahajātassa anantarasamanantarādivasena, nānantarassa pana ārammaṇavasena ceva upanissayavasena ca paccayo hoti. Arūpabhave saṅkhārānanti āneñjābhisaṅkhārānaṃ. Paccayo hoti upanissayavaseneva. Imasmiṃ panatthe ettha vitthāriyamāne atippapañco hoti, sayameva ca parato āgamissatīti na naṃ vitthārayāma. 128. Như vậy, trong câu ‘‘arānaṃ hatattā’’, sau khi đã giải thích ý nghĩa bằng cách xem luân hồi như bánh xe, bây giờ để trình bày điều đó theo trình tự thuyết giảng về duyên khởi, câu ‘‘atha vā’’ (hoặc là) đã được nói. Ở đây, ‘vòng luân hồi vô thủy’ có nghĩa là vòng luân hồi không biết được điểm khởi đầu theo từng sát-na. Mười pháp còn lại, bắt đầu từ hành và kết thúc ở sanh, là các căm xe. Tại sao? Để chỉ ra rằng chúng được liên kết với cái đùm là vô minh ở gốc, và với cái niềng là già-chết ở cuối, ngài đã nói ‘vì có vô minh làm gốc và già-chết làm điểm kết thúc’. ‘Trong khổ, v.v.’ nghĩa là trong khổ, tập, diệt, đạo. Ở đây, sự không biết trong khổ là do nó nằm trong đó và do che lấp nó; còn trong các đế còn lại, (sự không biết) chỉ do sự che lấp. Và ở đây, ‘khổ’ được hiểu là khổ thánh đế, vì vậy, sau khi phân chia nó thành ba loại theo cõi dục, v.v., và để trình bày theo thứ tự về vô minh che lấp chúng và về các hành, v.v. trong ba cõi có vô minh, v.v. làm duyên, ngài đã nói ‘và vô minh trong cõi dục’, v.v. Ở đây, ‘vô minh trong cõi dục’ là vô minh che lấp sự nguy hại trong cõi dục. Trong câu ‘vô minh trong cõi sắc, vô minh trong cõi vô sắc’, phương pháp cũng tương tự. ‘Các hành trong cõi dục’ có nghĩa là các hành thuộc cõi dục, hoặc là các hành nào cần được tạo ra trong cõi dục, tức là các hành tạo ra sự tái sanh trong cõi dục. ‘Là duyên’ có nghĩa là: đối với các phước hành, nó là duyên theo hai cách, tức là bằng cảnh duyên và bằng y chỉ duyên. Trong các phi phước hành, đối với (hành) đồng sanh, (nó là duyên) bằng cách đồng sanh, v.v.; đối với (hành) không đồng sanh, (nó là duyên) bằng cách vô gián, đẳng vô gián, v.v.; còn đối với (hành) không phải vô gián, nó là duyên bằng cách cảnh duyên và bằng cách y chỉ duyên. ‘Các hành trong cõi vô sắc’ là các bất động hành. ‘Là duyên’ chỉ bằng cách y chỉ duyên. Tuy nhiên, nếu giải thích chi tiết về ý nghĩa này ở đây, sẽ trở nên quá rườm rà, và tự nó sẽ được đề cập ở phần sau, vì vậy chúng tôi không giải thích chi tiết. Tiṇṇaṃ āyatanānanti cakkhusotamanāyatanānaṃ. Ekassāyatanassāti manāyatanassa. Iminā nayena phassādīnampi vibhāgo veditabbo. Tattha tattha sā sā taṇhāti rūpataṇhādibhedā tattha tattha kāmabhavādīsu uppajjanakā taṇhā. ‘Của ba xứ’ là của nhãn xứ, nhĩ xứ, và ý xứ. ‘Của một xứ’ là của ý xứ. Theo phương pháp này, sự phân chia của xúc, v.v. cũng cần được hiểu. ‘Ái đó đó ở nơi đó đó’ là ái sanh khởi ở nơi này nơi kia trong các cõi dục, v.v., có sự phân biệt như sắc ái, v.v. Taṇhādimūlikā kathā atisaṃkhittāti taṃ, upādānabhave ca vibhajitvā vitthāretvā dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘kāme paribhuñjissāmī’’ti iminā kāmataṇhāpavattimāha. Tathā ‘‘saggasampattiṃ anubhavissāmī’’tiādīhi. Sā pana taṇhā yasmā bhusamādānavasena pavattamānā kāmupādānaṃ nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāmupādānapaccayā’’ti. Tathevāti kāmupādānapaccayā eva. Vì lời nói có ái, v.v. làm gốc là quá tóm tắt, để trình bày điều đó và cả thủ và hữu bằng cách phân tích và giải thích chi tiết, câu ‘kathaṃ’ (như thế nào), v.v. đã được nói. Ở đây, bằng câu ‘tôi sẽ hưởng thụ các dục’, ngài nói về sự diễn tiến của dục ái. Tương tự, bằng các câu như ‘tôi sẽ trải nghiệm tài sản cõi trời’. Hơn nữa, vì ái đó, khi diễn tiến với sự nắm giữ mạnh mẽ, được gọi là dục thủ, do đó đã được nói là ‘do duyên dục thủ’. ‘Cũng vậy’ có nghĩa là chính do duyên dục thủ. Brahmalokasampattinti rūpībrahmaloke sampattiṃ. ‘‘Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā’’ti (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8 thoka visadisaṃ) vacanato bhavarāgopi kāmupādānamevāti katvā ‘‘kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāvetī’’tiādi vuttaṃ. Sesupādānamūlikāsupīti etthāyaṃ yojanā – idhekacco ‘‘natthi paro loko’’ti natthikadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi vuttanayena yojetabbaṃ. Aparo ‘‘asukasmiṃ sampattibhave attā ucchijjatī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so tatrūpapattiyā kāyena sucaritaṃ caratītiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Aparo ‘‘rūpī manomayo hutvā attā ucchijjatī’’ti rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aparo ‘‘arūpabhave uppajjitvā attā ucchijjatī’’ti arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti. Bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Etāhiyeva attavādupādānamūlikāpi yojanā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ diṭṭhadhammanibbānavādavasenāpi [Pg.223] yojanā veditabbā. Aparo ‘‘sīlena suddhī’’ti ‘‘asuddhimaggaṃ suddhimaggo’’ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādinā sabbaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. ‘Tài sản cõi Phạm thiên’ là tài sản trong cõi Phạm thiên sắc giới. Theo câu nói ‘Tất cả các pháp trong ba cõi đều được gọi là dục vì có ý nghĩa đáng mong muốn’, hữu ái cũng chính là dục thủ, do đó đã nói ‘chính do duyên dục thủ mà tu tập tâm từ’, v.v. Trong câu ‘cũng trong những (trường hợp) có các thủ khác làm gốc’, đây là cách giải thích: Ở đây, một người nào đó chấp nhận tà kiến hư vô rằng ‘không có đời sau’. Người đó, do duyên kiến thủ, thực hành ác hạnh bằng thân, v.v. cần được liên kết theo cách đã nói. Một người khác chấp nhận đoạn kiến rằng ‘ngã bị đoạn diệt trong một cõi hữu đầy đủ nào đó’. Người đó, để sanh vào cõi đó, thực hành thiện hạnh bằng thân, v.v. cần được liên kết theo cách đã nói. Một người khác, (cho rằng) ‘ngã có sắc, do ý tạo thành, sau khi trở thành như vậy thì bị đoạn diệt’, tu tập con đường để sanh vào cõi sắc. ‘Do sự viên mãn của tu tập’, tất cả cần được hiểu theo cách đã nói. Một người khác, (cho rằng) ‘sau khi sanh vào cõi vô sắc, ngã bị đoạn diệt’, tu tập con đường để sanh vào cõi vô sắc. ‘Do sự viên mãn của tu tập’, tất cả cần được hiểu theo cách đã nói. Cần thấy rằng chính bằng những cách giải thích này, cách giải thích có ngã kiến chấp thủ làm gốc cũng đã được giải thích. Tương tự, cách giải thích theo quan điểm Niết-bàn hiện tại cũng cần được hiểu. Một người khác, trong khi chấp thủ rằng ‘con đường không thanh tịnh là con đường thanh tịnh’ với (quan điểm) ‘sự thanh tịnh là do giới’, do duyên giới cấm thủ, thực hành ác hạnh bằng thân, v.v., tất cả cần được liên kết theo cách đã nói. Idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena ‘‘kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotī’’tiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo, saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo ca dassito, tameva paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento ‘‘evaṃ aya’’ntiādimāha. Tattha yathā saṅkhārā hetunibbattā, evaṃ avijjāpi kāmāsavādinā sahetukā evāti āha ‘‘ubhopete hetusamuppannā’’ti. Paccayapariggaheti nāmarūpassa paccayānaṃ avijjādīnaṃ paricchijja gahaṇe, nipphādetabbe bhummaṃ. Paññāti kaṅkhāvitaraṇavisuddhisaṅkhātā pakārato jānanā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paṭiccasamuppādāvabodho. Idañca dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yasmā addhāttaye kaṅkhāmalavitaraṇavasena pavattati, tasmā ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi vuttaṃ. Eteneva nayenāti etena ‘‘avijjā hetū’’tiādinā avijjāyaṃ vuttena nayena. ‘‘Saṅkhārā hetu, viññāṇaṃ hetusamuppanna’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.46) sabbapadāni vitthāretabbāni. Giờ đây, vị Chú giải, trong khi trình bày về bánh xe luân hồi (saṃsāracakka), đã chỉ ra trạng thái làm duyên của vô minh v.v... và trạng thái được duyên tạo của các hành v.v... qua câu Pāḷi bắt đầu bằng ‘trong cõi dục, vô minh là duyên cho các hành trong cõi dục’. Để trình bày chính điều ấy theo cách kết luận, ngài đã dẫn Pāḷi trong Paṭisambhidāmagga và nói lên câu bắt đầu bằng ‘evaṃ ayaṃ’. Trong ấy, ngài nói ‘cả hai pháp này đều do nhân sanh khởi’ với ý rằng: ‘Giống như các hành được sanh khởi từ nhân, vô minh cũng vậy, chính nó cũng có nhân là dục lậu v.v...’. Trong cụm từ ‘Paccayapariggaha’ (sự thấu triệt các duyên), đây là cách dùng sở thuộc cách (bhummaṃ) trong ý nghĩa cần phải được hoàn thành, tức là trong việc nắm bắt bằng cách xác định các duyên của danh sắc, là vô minh v.v... Trí tuệ (Paññā) là sự biết theo nhiều cách, được gọi là Độ nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi). Trí biết sự trụ của pháp (Dhammaṭṭhitiñāṇa) là sự giác ngộ về lý Duyên khởi. Và vì trí biết sự trụ của pháp này vận hành trong ba thời qua việc vượt qua cấu uế của hoài nghi, nên có lời nói bắt đầu bằng ‘atītampi addhānaṃ’. Cụm từ ‘Eteneva nayena’ (cũng bằng phương pháp này) có nghĩa là bằng phương pháp đã được nói đến đối với vô minh, bắt đầu bằng ‘vô minh là nhân’. Tất cả các thuật ngữ nên được giải thích chi tiết theo cách bắt đầu bằng ‘các hành là nhân, thức là pháp do nhân sanh khởi’. Saṃkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, hetu, vipāko ca. Hetu vipākoti vā saṃkhippatīti saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Te pana saṅkhepā atīte hetu, etarahi vipāko, etarahi hetu, āyatiṃ vipākoti evaṃ kālavibhāgena cattāro jātā. Tenāha ‘‘purimasaṅkhepo cettha atīto addhā’’tiādi. Saṅkhepa-saddo vā bhāgādhivacananti atīto hetubhāgo paṭhamo saṅkhepo. Esa nayo sesesupi. Taṇhupādānabhavā gahitāva honti kilesakammabhāvasāmaññato, tehi vinā avijjāsaṅkhārānaṃ sakiccākaraṇato ca. Kammaṃ taṇhā ca tassa sahakārīkāraṇaṃ hutvā vaṭṭanatthena kammavaṭṭaṃ. ‘Saṅkhepa’ (sự tóm lược) được gọi như vậy vì trong đó, vô minh v.v... và thức v.v... được tóm thâu lại; và (cũng là) nhân và quả. Hoặc, ‘saṅkhepa’ được gọi như vậy vì nhân và quả được tóm thâu lại, (qua đó) vô minh v.v... và thức v.v... (được hiểu). Nên hiểu rằng, số ít được dùng ở đây là do tính chất chung của việc tóm lược. Và những sự tóm lược ấy, do sự phân chia theo thời gian, đã trở thành bốn loại như sau: nhân trong quá khứ, quả trong hiện tại, nhân trong hiện tại, và quả trong tương lai. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sự tóm lược đầu tiên trong đây là thời quá khứ’. Hoặc, từ ‘saṅkhepa’ có nghĩa là ‘phần’; do đó, phần nhân trong quá khứ là sự tóm lược thứ nhất. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Ái, thủ, và hữu chắc chắn được bao gồm, do tính chất chung của chúng là phiền não và nghiệp, và cũng vì nếu không có chúng thì vô minh và các hành không thể thực hiện chức năng của mình. Nghiệp (tức hữu) và ái, trở thành nhân hỗ trợ cho nó, được gọi là nghiệp luân (kammavaṭṭa) theo ý nghĩa luân chuyển. Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāvatthā ‘‘jātijarāmaraṇa’’nti vuttāti āha ‘‘jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ [Pg.224] niddiṭṭhattā’’ti. Imeti viññāṇādayo. Āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ paccuppannahetuto bhāvīnaṃ anāgatānaṃ gahitattā. Teti avijjādayo. Ākāratoti sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, tato ākārato. Vīsatividhā honti atītehetupañcakādibhedato. Trạng thái sanh, già, và hoại diệt của thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, và thọ được gọi là ‘sanh, già, chết’. Do đó, ngài nói: ‘bởi vì thức v.v... đã được chỉ định dưới danh nghĩa sanh, già, chết’. ‘Ime’ (những pháp này) là chỉ cho thức v.v... (Được gọi là) quả luân trong tương lai (āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ) là vì các pháp vị lai chắc chắn sẽ xảy ra đã được bao gồm do nhân trong hiện tại. ‘Te’ (những pháp kia) là chỉ cho vô minh v.v... ‘Ākārato’ (theo các phương diện): (Các pháp) được gọi là ‘ākārā’ (phương diện) vì mặc dù không được nói đến theo tự thể, chúng vẫn được gộp vào trong từng nhóm này hay nhóm khác, và được làm sáng tỏ qua việc đề cập đến vô minh, các hành, v.v... Hoặc, ‘ākārā’ là các loại của nhân quá khứ v.v...; ‘tato ākārato’ (từ phương diện đó). Chúng trở thành hai mươi loại do sự phân chia của nhóm năm nhân trong quá khứ v.v... Saṅkhāraviññāṇānaṃ antarā eko sandhīti hetuto phalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalasambandhabhūto eko sandhi. Tathā bhavajātīnamantarā. Vedanātaṇhānamantarā pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto eko sandhi. Phalabhūtopi hi dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayo hotīti. ‘Một mối nối giữa hành và thức’ có nghĩa là: một mối nối trở thành sự liên kết giữa nhân và quả, do trạng thái diễn tiến không gián đoạn của quả từ nhân. Tương tự như vậy là mối nối giữa hữu và sanh. Còn mối nối giữa thọ và ái là một mối nối trở thành sự liên kết giữa quả và nhân, do trạng thái diễn tiến không gián đoạn của nhân từ quả. Bởi vì, một pháp dù đã là quả, vẫn trở thành duyên cho một pháp khác có bản chất là nhân. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘catusaṅkhepa’’ntiādi. Sabbākāratoti idha vuttehi, avuttehi ca paṭiccasamuppādavibhaṅge (vibha. 225 ādayo), anantanayasamantapaṭṭhānādīsu ca āgatehi sabbehi ākārehi. Jānātīti avabujjhati. Passatīti dassanabhūtena ñāṇacakkhunā paccakkhato passati. Aññāti paṭivijjhatīti tesaṃyeva vevacanaṃ. Tanti taṃ jānanaṃ. Ñātaṭṭhenāti yathāsabhāvato jānanaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti aniccādīhi pakārehi paṭivijjhanaṭṭhena. Từ ‘Iti’ (như vậy) là sự tham chiếu đến các loại đã được nói đến. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘catusaṅkhepa’ (bốn sự tóm lược). ‘Sabbākārato’ (bằng mọi phương diện) có nghĩa là: bằng tất cả các phương diện, cả những phương diện đã được nói đến ở đây và những phương diện chưa được nói đến, mà đã xuất hiện trong Phân Tích Duyên Khởi, và trong Vô Tận Phương Pháp Vô Đối Trì v.v... ‘Jānāti’ (biết) có nghĩa là ngài thấu hiểu. ‘Passati’ (thấy) có nghĩa là ngài thấy một cách trực tiếp bằng tuệ nhãn đã trở thành sự thấy. ‘Aññā’ (biết) và ‘paṭivijjhati’ (thông suốt) chính là những từ đồng nghĩa của hai từ kia. ‘Taṃ’ (điều đó) là chỉ cho sự biết đó. ‘Ñātaṭṭhena’ (với ý nghĩa đã biết) có nghĩa là với ý nghĩa biết đúng theo tự tánh. ‘Pajānanaṭṭhena’ (với ý nghĩa tuệ tri) có nghĩa là với ý nghĩa thông suốt qua các phương diện như vô thường v.v... Idāni yadatthamidaṃ bhavacakkaṃ idhānītaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘iminā’’tiādi vuttaṃ. Tattha te dhammeti te avijjādike dhamme. Yathābhūtaṃ ñatvāti mahāvajirañāṇena yāthāvato jānitvā. Nibbindanto balavavipassanāya virajjanto vimuccanto ariyamaggehi are hanīti yojanā. Tattha yadā bhagavā virajjati vimuccati, tadā are hanati nāma. Tato paraṃ pana abhisambuddhakkhaṇaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘hani vihani viddhaṃsesī’’ti. Giờ đây, để chỉ ra mục đích mà bánh xe sinh hữu này được đưa đến đây, câu bắt đầu bằng ‘iminā’ đã được nói đến. Trong đó, ‘te dhamme’ (những pháp ấy) có nghĩa là những pháp như vô minh v.v... ‘Yathābhūtaṃ ñatvā’ (sau khi biết như thật) có nghĩa là sau khi biết đúng như thật bằng trí tuệ kim cương vĩ đại. Cách cú pháp nên hiểu là: ‘(Ngài) đã phá hủy các căm xe (are hani)’, trong khi nhàm chán (nibbindanto) nhờ tuệ quán mạnh mẽ, trong khi ly tham (virajjanto) và giải thoát (vimuccanto) nhờ các Thánh đạo. Trong đó, khi nào Đức Thế Tôn ly tham, giải thoát, khi ấy được gọi là ngài đang phá hủy các căm xe. Nhưng sau đó, lấy khoảnh khắc đã hoàn toàn giác ngộ, lời nói ‘hani vihani viddhaṃsesi’ (đã phá hủy, đã hủy diệt, đã phá tan) đã được thốt lên. 129. Cakkavattino acetane cakkaratane uppanne tattheva loko pūjaṃ karoti, aññattha pūjāvisesā pacchijjanti, kimaṅgaṃ pana sammāsambuddhe uppanneti dassento ‘‘uppanne tathāgate’’tiādimāha. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti yathāvuttato aññesaṃ amahesakkhehi devamanussehi kariyamānānaṃ nātiuḷārānaṃ pūjāvisesānaṃ arahabhāve [Pg.225] kā nāma kathā. Atthānurūpanti arahattatthassa anurūpaṃ anvatthaṃ. 129. Khi bánh xe báu vô tri của một vị Chuyển luân vương xuất hiện, thế gian chỉ cúng dường nơi đó, các sự cúng dường đặc biệt ở nơi khác đều chấm dứt; huống chi là khi một vị Chánh Đẳng Giác xuất hiện? Để chỉ ra điều này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘uppanne tathāgate’. ‘Còn nói gì đến các sự cúng dường đặc biệt khác?’ có nghĩa là: Ngoài những sự cúng dường đã nói, còn có thể nói gì về sự xứng đáng của những sự cúng dường đặc biệt không mấy cao quý, được thực hiện bởi chư thiên và nhân loại không có nhiều quyền năng? ‘Atthānurūpaṃ’ (tương xứng với ý nghĩa) có nghĩa là một danh xưng phái sinh (anvatthaṃ) phù hợp với ý nghĩa của quả A-la-hán. 130. Asilokabhayenāti akittibhayena. Raho pāpaṃ karonti ‘‘mā naṃ koci jaññā’’ti esa bhagavā na kadāci karoti pāpahetūnaṃ bodhimaṇḍe eva suppahīnattā. Aparo nayo – ārakāti arahaṃ, suvidūrabhāvatoicceva attho. Kuto pana suvidūrabhāvatoti? Ye abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tato eva appahīnarāgadosamohā ariyadhammassa akovidā ariyadhamme avinītā ariyadhammassa adassāvino appaṭipannā micchāpaṭipannā ca, tato suvidūrabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā – 130. ‘Asilokabhayena’ có nghĩa là do sợ tai tiếng xấu. (Người đời) làm điều ác một cách kín đáo với ý nghĩ ‘mong rằng không ai biết đến việc này của ta’, nhưng Đức Thế Tôn thì không bao giờ làm như vậy, vì các nhân của điều ác đã được ngài đoạn trừ hoàn toàn ngay tại Bồ-đề đoàn. Một phương pháp giải thích khác: Ngài là A-la-hán (Arahaṃ) vì ngài ở xa (ārakā); ý nghĩa chỉ đơn thuần là do ở rất xa. Nhưng ở xa khỏi điều gì? (Ngài ở xa) khỏi những người có thân không tu tập, giới không tu tập, tâm không tu tập, tuệ không tu tập; chính vì lý do đó mà họ chưa đoạn trừ tham, sân, si; không thông thạo Thánh pháp, không được huấn luyện trong Thánh pháp, không thấy Thánh pháp, và là những người không thực hành đúng hoặc thực hành sai lạc. (Ngài là A-la-hán) do ở rất xa khỏi những người như vậy. Và điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến: ‘‘Saṅghāṭikaṇṇecepi me, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pāde pādaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto maṃ na passatī’’ti (itivu. 92). "Này các tỳ khưu, cho dù có vị tỳ khưu nắm lấy vạt tăng-già-lê của ta, đi theo sát gót, đặt chân lên dấu chân của ta, nhưng vị ấy lại có lòng tham ái, có tham dục mãnh liệt trong các dục, có tâm sân hận, có ý định xấu xa, thất niệm, không tỉnh giác, không định tĩnh, tâm tán loạn, các căn không được phòng hộ. Thì này các tỳ khưu, vị ấy thật sự xa ta, và ta cũng xa vị ấy. Vì sao vậy? Này các tỳ khưu, vì vị tỳ khưu ấy không thấy Pháp, và do không thấy Pháp nên không thấy ta." Yathāvuttapuggalā hi sacepi sāyaṃ pātaṃ satthu santikāvacarāva siyuṃ, na te tāvatā ‘‘satthu santikā’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti asappurisānaṃ ārakā dūreti arahaṃ. Thật vậy, những hạng người đã được nói đến ở trên, dù cho sáng chiều có ở gần bên bậc Đạo Sư, cũng không thể vì thế mà được gọi là 'ở gần bậc Đạo Sư', và bậc Đạo Sư cũng vậy đối với họ. Do đó, vì Ngài ở xa, cách biệt những kẻ phi chân nhân, nên Ngài là A-la-hán. ‘‘Sammā na paṭipajjanti, ye nihīnāsayā narā; Ārakā tehi bhagavā, dūre tenārahaṃ mato’’ti. "Những người có tâm ý thấp hèn, không thực hành chân chánh; Đức Thế Tôn ở xa cách họ, vì thế Ngài được biết là A-la-hán." Tathā ārakāti arahaṃ, āsannabhāvatoti attho. Kuto pana āsannabhāvatoti? Ye bhāvitakāyā bhāvitasīlā bhāvitacittā bhāvitapaññā, tato eva pahīnarāgadosamohā ariyadhammassa kovidā ariyadhamme suvinītā ariyadhammassa dassāvino sammāpaṭipannā, tato āsannabhāvato. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – Tương tự, Ngài là A-la-hán vì Ngài ở gần (ārakā), nghĩa là do trạng thái gần gũi. Nhưng gần gũi từ đâu? Những vị nào đã tu tập thân, tu tập giới, tu tập tâm, tu tập tuệ, do đó đã đoạn trừ tham, sân, si, là những bậc thông suốt Thánh pháp, khéo huấn luyện trong Thánh pháp, thấy rõ Thánh pháp, thực hành chân chánh, chính là do sự gần gũi với các vị ấy (mà Ngài được gọi là A-la-hán). Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng rằng – ‘‘Yojanasate [Pg.226] cepi me, bhikkhave, bhikkhu vihareyya, so ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto appaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammaṃ hi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92). "Này các tỳ khưu, cho dù có vị tỳ khưu sống cách xa ta cả trăm do-tuần, nhưng vị ấy không có lòng tham ái, không có tham dục mãnh liệt trong các dục, có tâm không sân hận, có ý định không xấu xa, an trú niệm, tỉnh giác, định tĩnh, nhất tâm, các căn được phòng hộ. Thì này các tỳ khưu, vị ấy thật sự ở gần ta, và ta cũng ở gần vị ấy. Vì sao vậy? Này các tỳ khưu, vì vị tỳ khưu ấy thấy Pháp, và do thấy Pháp nên thấy ta." Tathārūpā hi puggalā satthu yojanasahassantarikāpi honti, na tāvatā te ‘‘satthu dūracārino’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti sappurisānaṃ ārakā āsanneti arahaṃ. Thật vậy, những hạng người như thế dù ở cách bậc Đạo Sư cả ngàn do-tuần, cũng không thể vì thế mà được gọi là 'ở xa bậc Đạo Sư', và bậc Đạo Sư cũng vậy đối với họ. Do đó, vì Ngài ở gần (ārakā) các bậc chân nhân, nên Ngài là A-la-hán. Ye sammā paṭipajjanti, suppaṇītādhimuttikā; Ārakā tehi āsanne, tenāpi arahaṃ jino. Những ai thực hành chân chánh, có chí hướng cao thượng; bậc Chiến Thắng ở gần (ārakā) những vị ấy, vì thế Ngài cũng là A-la-hán. Ye ime rāgādayo pāpadhammā yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa diṭṭhadhammikampi samparāyikampi anatthaṃ āvahanti. Nibbānagāminiyā paṭipadāya ekaṃseneva ujuvipaccanīkabhūtā ca, te attahitaṃ, parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā pahātabbāti rahā nāma, te ca yasmā bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggena sabbaso pahīnā samucchinnā. Yathāha – Những pháp ác như tham ái v.v... này, khi sanh khởi trong dòng tâm thức của ai, chúng mang lại sự bất hạnh cho người ấy cả trong hiện tại lẫn trong đời sau. Chúng hoàn toàn và trực tiếp đối nghịch với con đường đưa đến Niết-bàn. Những pháp ấy được gọi là 'raha' (điều cần phải từ bỏ) vì chúng cần được các bậc thiện nhân, những người thực hành chân chánh để hoàn thiện lợi ích cho mình và cho người, từ bỏ, xả ly, đoạn trừ từ xa. Và bởi vì những pháp ấy đã được Đức Thế Tôn đoạn trừ và nhổ sạch hoàn toàn bằng Thánh đạo ngay tại cội Bồ-đề. Như có lời dạy rằng – ‘‘Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, rāgo pahīno doso moho, sabbepi pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti (pārā. 9-10 atthato samānaṃ). "Này Bà-la-môn, thật vậy, tham, sân, si của Như Lai đã được đoạn trừ. Tất cả các pháp ác, bất thiện đều đã được đoạn trừ, nhổ tận gốc rễ, làm cho như cây ta-la bị chặt ngọn, làm cho không thể hiện hữu, có tính chất không sanh khởi trong tương lai." Tasmā sabbaso na santi etassa rahāti arahoti vattabbe okārassa sānusāraṃ a-kārādesaṃ katvā ‘‘araha’’nti vuttaṃ. Do đó, vì đối với Ngài, các pháp 'raha' (cần phải từ bỏ) hoàn toàn không có, nên đáng lẽ phải nói là 'araho', nhưng đã biến đổi mẫu tự 'o' thành mẫu tự 'a' cùng với dấu anusvāra, nên được gọi là 'arahaṃ'. Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato; Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato. Các pháp ác được gọi là 'raha', vì chúng cần được các bậc thiện nhân từ bỏ; do đã khéo đoạn trừ chúng, Đức Thế Tôn được biết là A-la-hán. Ye te sabbaso pariññātakkhandhā pahīnakilesā bhāvitamaggā sacchikatanirodhā arahanto khīṇāsavā, ye ca sekkhā appattamānasā anuttaraṃ [Pg.227] yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, ye ca parisuddhapayogā kalyāṇajjhāsayā saddhāsīlasutādiguṇasampannā puggalā, tehi na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavatāti arahaṃ. Tathā hi ariyapuggalā satthārā diṭṭhadhammassa paccakkhakaraṇato satthu dhammasarīrena avirahitā eva honti. Yathāha āyasmā piṅgiyo – Những bậc A-la-hán, lậu hoặc đã tận, là những vị đã liễu tri hoàn toàn các uẩn, đoạn trừ phiền não, tu tập đạo lộ, chứng ngộ sự diệt; và những bậc hữu học tâm chưa đạt đến (A-la-hán quả), đang sống với mong muốn đạt đến trạng thái vô thượng an ổn khỏi các ách phược; và những người có hành vi trong sạch, có chí hướng thiện lành, đầy đủ các đức tánh như tín, giới, văn v.v... – Ngài không thể bị các vị ấy từ bỏ, xả ly, và Đức Thế Tôn cũng không từ bỏ các vị ấy, vì thế Ngài là A-la-hán. Thật vậy, các bậc Thánh nhân, do đã trực nhận pháp được thấy, nên các vị ấy không bao giờ xa lìa Pháp thân của bậc Đạo Sư. Như Tôn giả Piṅgiya đã nói – ‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva,Rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto; Namassamāno vivasemi rattiṃ,Teneva maññāmi avippavāsaṃ. "Thưa ngài Bà-la-môn, con thấy Ngài bằng tâm ý như bằng mắt thịt, ngày và đêm, không chút lơ là. Con trải qua đêm dài trong sự đảnh lễ, và do đó, con nghĩ rằng mình không hề xa cách." ‘‘Saddhā ca pīti ca mano sati ca,Nāpentime gotamasāsanamhā; Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño,Sa tena teneva natohamasmī’’ti. (su. ni. 1148-1149); "Tín, hỷ, ý và niệm của con, những pháp này không rời xa giáo pháp của đức Gotama. Bậc Quảng Tuệ đi về phương nào, con cũng hướng tâm về phương ấy." Teneva ca te aññaṃ satthāraṃ na uddisanti. Yathāha – Và cũng chính vì thế, họ không chấp nhận một vị đạo sư nào khác. Như có lời dạy rằng – ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128; a. ni. 1.276). "Này các tỳ khưu, đây là điều không thể xảy ra, là điều không có cơ hội, rằng một người có đầy đủ chánh kiến lại chấp nhận một vị đạo sư khác. Trường hợp này không thể có được." Kalyāṇaputhujjanāpi yebhuyyena satthari niccalasaddhā eva honti. Iti suppaṭipannehi purisavisesehi avirahitabbato, tesañca avirahanato na santi etassa rahā pariccajanakā, natthi vā etassa raho sādhūhi pariccajitabbatāti arahaṃ. Ngay cả các thiện phàm phu phần lớn cũng có đức tin bất động nơi bậc Đạo Sư. Do đó, vì Ngài không thể bị các bậc thượng nhân, những người thực hành chân chánh, từ bỏ, và vì các vị ấy cũng không từ bỏ Ngài, nên đối với Ngài không có những người từ bỏ (rahā pariccajanakā); hoặc là, đối với Ngài không có sự từ bỏ (raho) bởi các bậc thiện nhân, vì thế Ngài là A-la-hán. ‘‘Ye sacchikatasaddhammā, ariyā suddhagocarā; Na tehi rahito hoti, nātho tenārahaṃ mato’’ti. "Những bậc Thánh đã chứng ngộ Chánh pháp, có cảnh giới trong sạch; bậc Hộ Trì không bị các vị ấy từ bỏ, vì thế Ngài được biết là A-la-hán." Rahoti ca gamanaṃ vuccati, bhagavato ca nānāgatīsu paribbhamanasaṅkhātaṃ saṃsāre gamanaṃ natthi kammakkhayakarena ariyamaggena bodhimūleyeva sabbaso sasambhārassa kammavaṭṭassa viddhaṃsitattā. Yathāha – Lại nữa, 'raho' cũng được gọi là sự đi. Và đối với Đức Thế Tôn, không còn sự đi trong luân hồi, tức là sự lang thang trong các cảnh giới khác nhau, vì vòng luân chuyển của nghiệp cùng với các nhân duyên của nó đã bị phá hủy hoàn toàn ngay tại cội Bồ-đề bởi Thánh đạo, con đường chấm dứt nghiệp. Như có lời dạy rằng – ‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo; Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje; Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36); "Do nhân nào có thể sanh làm trời, hay làm càn-thát-bà, chim trời; do nhân nào có thể đến cảnh dạ-xoa, hay trở lại làm người; những lậu hoặc ấy của ta đã tận, đã bị phá hủy, đã bị nhổ sạch." Evaṃ [Pg.228] natthi etassa rahogamanaṃ gatīsu paccājātītipi arahaṃ. Như vậy, đối với Ngài không có sự đi (rahogamanaṃ), tức là sự tái sanh trong các cảnh giới, vì thế Ngài cũng là A-la-hán. Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso; Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato. Hoặc, bậc nào trong vòng luân hồi hoàn toàn không có sự đi đến nơi kín đáo, bậc Thiện Thệ ấy đã đoạn tận sanh và tử, được xem là bậc A-la-hán. Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ araha-saddaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Tathā hesa anuttarena sīlena anuttarena samādhinā anuttarāya paññāya anuttarāya vimuttiyā asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggaloti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ guṇe vibhajitvā vuccamāne paṇḍitapurisehi devehi brahmehi bhagavatā vā pana pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyarūpo. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ. Hoặc, Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán do vì xứng đáng được tán dương. Thật vậy, các nhà ngữ pháp giải thích từ ‘araha’ với ý nghĩa là tán dương. Và trạng thái xứng đáng được tán dương của Đức Thế Tôn, là điều không chung với người khác, đã đạt được do các đức hạnh đúng theo sự thật, đã được khéo xác lập ở thế gian cùng với chư Thiên. Thật vậy, vị này là Đức Thế Tôn không có ai bằng, không có ai ngang bằng, không có ai sánh bằng, không có ai đồng phận, không có ai đối phần về giới vô thượng, về định vô thượng, về tuệ vô thượng, về giải thoát vô thượng. Như vậy, khi các đức hạnh ấy và ấy được phân tích và nói lên bởi những bậc hiền trí, chư Thiên, Phạm thiên, hoặc bởi chính Đức Thế Tôn, thì cũng không thể nào nói cho cùng tận được. Do đó, Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán cũng do vì xứng đáng được tán dương. Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake; Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo. Bởi vì ở thế gian cùng với chư Thiên, không có ai tương đương về các đức hạnh; do đó, bậc Tối Thắng trong loài hai chân là bậc A-la-hán cũng do vì xứng đáng được tán dương. Evaṃ sabbathāpi – Như vậy, về tất cả mọi phương diện – ‘‘Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ; Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato; Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jino’’ti. ‘Bậc Chiến Thắng là bậc A-la-hán do vì: Xa cách những người có trí tuệ thấp kém, và gần gũi những bậc hiền trí; do vì đã khéo đoạn tận các điều ác bí mật; do vì không phải là điều đáng từ bỏ đối với bậc hiền trí; do vì không có sự đi đến trong các cõi hữu; và do vì xứng đáng được tán dương.’ 131. Sammāti aviparītaṃ. Sāmanti sayameva. Sambuddhoti hi ettha saṃ-saddo ‘‘saya’’nti etassa atthassa bodhako daṭṭhabbo. Sabbadhammānanti anavasesānaṃ ñeyyadhammānaṃ. Kathaṃ panettha sabbadhammāvabodho labbhatīti? Ekadesassa aggahaṇato. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Evañca katvā atthavisesānapekkhā kattari eva buddhasaddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato. ‘‘Sammā sāmaṃ buddhattā sammāsambuddho’’ti ettakameva hi idha saddato labbhati, ‘‘sabbadhammāna’’nti pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ. Na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati. 131. Sammā nghĩa là không sai lạc. Sāmaṃ nghĩa là tự mình. Thật vậy, ở đây trong từ ‘sambuddho’, tiếp đầu ngữ ‘saṃ’ nên được hiểu là từ chỉ ý nghĩa ‘tự mình.’ Sabbadhammānaṃ nghĩa là các pháp cần được biết không có dư sót. Làm thế nào ở đây sự giác ngộ tất cả các pháp lại có thể đạt được? Do vì không chỉ nắm bắt một phần. Thật vậy, khi không có sự nắm bắt một phần, thì tính chất không có dư sót của đối tượng cần được nắm bắt được nhận biết, giống như câu: ‘Người đã thọ giới không cho.’ Và làm như vậy, sự hình thành của từ ‘buddha’ nên được hiểu là chỉ ở thể chủ động, không phụ thuộc vào ý nghĩa đặc biệt, do vì không có ý muốn nói đến thể bị động. Thật vậy, ở đây chỉ có bấy nhiêu đây là thu được từ ngữ vựng: ‘Là bậc Chánh Đẳng Giác do vì đã giác ngộ một cách chân chánh, tự mình.’ Tuy nhiên, từ ‘sabbadhammānaṃ’ (tất cả các pháp) đã được nói đến bằng cách lấy ý nghĩa thu được từ nội dung. Thật vậy, hành động giác ngộ không thể hợp lý nếu không có đối tượng. Idāni [Pg.229] tassā visayaṃ ‘‘sabbadhamme’’ti sāmaññato vuttaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘abhiññeyye dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhiññeyyeti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitabbe. Ke pana teti? Catusaccadhamme. Abhiññeyyato buddhoti abhiññeyyabhāvato bujjhi. Pubbabhāge vipassanāpaññāya, adhigamakkhaṇe maggapaññāya, aparabhāge sabbaññutaññāṇādīhi aññāsīti attho. Ito paresupi eseva nayo. Pariññeyye dhammeti dukkhaṃ ariyasaccamāha. Pahātabbeti samudayapakkhiye. Sacchikātabbeti nibbānaṃ sandhāyāha. Bahuvacananiddeso pana sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedaṃ gahetvā kato, uddeso vā ayaṃ catusaccadhammānanti. Tathā hi vakkhati ‘‘cakkhuṃ dukkhasacca’’ntiādi. Uddeso ca avinicchitatthaparicchedassa dhammassa vasena karīyati. Uddesena hi uddisiyamānānaṃ dhammānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena vuttaṃ yathā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 7-8). Sacchikātabbeti vā phalavimuttīnampi gahaṇaṃ, na nibbānassevāti bahuvacananiddeso kato. Evañca bhāvetabbeti ettha jhānānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Bây giờ, để phân tích và chỉ ra đối tượng của sự giác ngộ ấy, vốn đã được nói một cách tổng quát là ‘tất cả các pháp,’ nên đoạn ‘các pháp cần được thắng tri’ đã được nói đến. Ở đây, abhiññeyye nghĩa là các pháp cần được biết bằng trí tuệ siêu việt. Nhưng chúng là gì? Là bốn pháp chân đế. Abhiññeyyato buddho nghĩa là đã giác ngộ do vì (các pháp ấy) là đối tượng cần được thắng tri. Ngài đã biết bằng tuệ quán trong giai đoạn trước, bằng tuệ đạo trong khoảnh khắc chứng đắc, và bằng nhất thiết trí v.v... trong giai đoạn sau; đó là ý nghĩa. Phương pháp này cũng áp dụng cho các đoạn sau. Bằng câu ‘các pháp cần được biến tri,’ ngài nói đến khổ thánh đế. Bằng câu ‘các pháp cần được đoạn tận,’ ngài nói đến các pháp thuộc về phần tập đế. Bằng câu ‘các pháp cần được chứng ngộ,’ ngài nói đến Niết-bàn. Tuy nhiên, sự chỉ định bằng số nhiều đã được thực hiện bằng cách lấy sự phân biệt đã thành tựu theo cách diễn giải như hữu dư y v.v..., hoặc đây là sự đề mục về bốn pháp chân đế. Thật vậy, ngài sẽ nói rộng ra: ‘Con mắt là khổ đế’ v.v... Và sự đề mục được thực hiện theo phương diện của pháp có ý nghĩa và phạm vi chưa được xác định. Thật vậy, bằng sự đề mục, chỉ có sự tồn tại của các pháp được đề mục là được nói đến, chứ không phải là phạm vi của chúng; do đó, nó đã được nói bằng số nhiều không có sự phân định, giống như ‘các pháp không do duyên sanh, các pháp vô vi.’ Hoặc, bằng câu ‘các pháp cần được chứng ngộ,’ sự bao gồm cả các quả giải thoát cũng được hiểu, chứ không chỉ riêng Niết-bàn; do đó, sự chỉ định bằng số nhiều đã được thực hiện. Và khi như vậy, trong câu ‘các pháp cần được tu tập,’ sự bao gồm cả các thiền cũng nên được hiểu. Gāthāyaṃ bhāvetabbañcāti ettha ca-saddo avuttasamuccayattho, tena sacchikātabbassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tasmā buddhosmīti yasmā cattāri saccāni mayā buddhāni, saccavinimuttañca kiñci ñeyyaṃ natthi, tasmā sabbampi ñeyyaṃ buddhosmi, abbhaññāsinti attho. Trong câu kệ, ở đoạn ‘bhāvetabbañca,’ từ ‘ca’ có ý nghĩa là tập hợp những điều chưa được nói đến; do đó, sự bao gồm các pháp cần được chứng ngộ nên được hiểu. Do đó, ‘buddhosmi’ có nghĩa là: ‘Bởi vì bốn chân đế đã được ta giác ngộ, và không có bất cứ điều gì cần biết nào nằm ngoài các chân đế, do đó, ta đã giác ngộ tất cả những gì cần biết, ta đã thắng tri.’ 132. Evaṃ saccavasena sāmaññato vuttamatthaṃ dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammehi, khandhādīhi ca saccavaseneva vibhajitvā dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mūlakāraṇabhāvenāti santesupi avijjādīsu aññesu kāraṇesu tesampi mūlabhūtakāraṇabhāvena. Taṇhā hi kammassa vicittabhāvahetuto, sahāyabhāvūpagamanato ca dukkhavicittatāya padhānakāraṇaṃ. Samuṭṭhāpikāti uppādikā. Purimataṇhāti purimabhavasiddhā taṇhā. Ubhinnanti cakkhussa, taṃsamudayassa ca. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhapajānanāti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā. Ekekapaduddhārenāti ‘‘cakkhuṃ cakkhusamudayo’’tiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇena[Pg.230]. Taṇhāyapi pariññeyyabhāvasabbhāvato, upādānakkhandhantogadhattā ca dukkhasaccasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā’’ti vuttaṃ. 132. Như vậy, để phân tích và chỉ ra ý nghĩa đã được nói một cách tổng quát theo phương diện chân đế, cùng với các cặp căn và cảnh, các pháp sanh khởi tại căn, và các uẩn v.v... cũng theo phương diện chân đế, nên đoạn ‘api cā’ đã được bắt đầu. Ở đây, mūlakāraṇabhāvenāti nghĩa là mặc dù có các nguyên nhân khác như vô minh v.v..., nhưng (ái) là nguyên nhân gốc rễ của cả chúng nữa. Thật vậy, ái là nguyên nhân chính cho sự đa dạng của khổ, do vì là nhân cho sự đa dạng của nghiệp. Samuṭṭhāpikāti nghĩa là làm cho sanh khởi. Purimataṇhāti nghĩa là ái đã thành tựu trong kiếp trước. Ubhinnanti nghĩa là của con mắt và của tập khởi của nó. Appavattīti nghĩa là nhân của sự không sanh khởi. Nirodhapajānanāti nghĩa là sự thấu triệt về diệt đế theo phương diện chứng ngộ và thể nhập. Ekekapaduddhārenāti nghĩa là bằng sự trích dẫn từng phần một: ‘con mắt, tập khởi của con mắt’ v.v... Để chỉ ra sự bao gồm trong khổ đế của ái, do vì nó cũng có trạng thái cần được biến tri và do vì nó được bao gồm trong thủ uẩn, nên câu ‘sáu thân ái như sắc ái v.v...’ đã được nói đến. Kasiṇānīti kasiṇajjhānāni. Dvattiṃsākārāti dvattiṃsa koṭṭhāsā, tadārammaṇajjhānāni ca. Nava bhavāti kāmabhavādayo tayo, saññībhavādayo tayo, ekavokārabhavādayo tayoti nava bhavā. Cattāri jhānānīti aggahitārammaṇavisesāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, vipākajjhānānaṃ vā etaṃ gahaṇaṃ. Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhā samuṭṭhāpikā purimataṇhāti veditabbā. Kiriyadhammānaṃ pana yattha te tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā. Kasiṇānīti nghĩa là các thiền kasina. Dvattiṃsākārāti nghĩa là ba mươi hai thể trược và các thiền lấy chúng làm đối tượng. Nava bhavā nghĩa là chín cõi hữu: ba cõi như dục hữu v.v..., ba cõi như tưởng hữu v.v..., và ba cõi như nhất uẩn hữu v.v... Cattāri jhānānīti nghĩa là bốn thiền sắc giới có đối tượng đặc biệt chưa được đề cập, hoặc đây là sự bao gồm các thiền quả. Và ở đây, ái là cận y duyên của các pháp thiện nên được hiểu là ‘samuṭṭhāpikā purimataṇhā.’ Còn đối với các pháp duy tác, (ái) là nguyên nhân của thân mạng nơi mà chúng (các pháp duy tác) sanh khởi. Anubuddhoti bujjhitabbadhammassa anurūpato buddho. Tenāti tasmā. Yasmā sāmaññato, visesato ca ekekapaduddhārena sabbadhamme buddho, tasmā vuttaṃ. Kinti āha ‘‘sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā’’ti, sabbassapi ñeyyassa sabbākārato aviparītaṃ sayameva abhisambuddhattāti attho. Imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito. Anubuddho (Anubuddha): Ngài đã giác ngộ (buddho) một cách tương xứng (anurūpato) đối với pháp cần được liễu tri (bujjhitabbadhammassa). Tena (Do đó): Do vì. Bởi vì (yasmā) Ngài đã giác ngộ (buddho) tất cả các pháp (sabbadhamme) một cách tổng quát (sāmaññato), một cách đặc biệt (visesato), và qua sự lĩnh hội từng பத một (ekekapaduddhārena), do đó (tasmā) đã được nói đến. Như thế nào (kinti)? Ngài nói (āha): “Do vì đã chánh đẳng giác các pháp một cách đúng đắn và một cách tổng quát” (sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā’ti). Nghĩa là: Do vì đã tự mình chánh đẳng giác (sayam abhisambuddhattā) một cách không sai lạc (aviparītaṃ) về tất cả các pháp cần được biết (sabbassapi ñeyyassa) trong mọi phương diện (sabbākārato). Qua điều này (iminā), sự chứng đắc (adhigamo) của Ngài (assa) về trí Toàn Giác (sabbaññutaññāṇassa), được gọi là trí Vô Ngại (anāvaraṇañāṇa-saṅkhātassa), đã được trình bày (dassito). Trí tuệ này không cần sự chỉ dạy của người khác (paropadesarahitassa), có khả năng liễu tri tất cả các pháp trong mọi phương diện (sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa), và có sự vận hành tùy thuộc vào ý muốn (ākaṅkhappaṭibaddhavuttino). Nanu ca sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇañāṇaṃ, aññathā ‘‘cha asādhāraṇañāṇāni buddhañāṇānī’’ti (paṭi. ma. mātikā 1.73) vacanaṃ virujjheyyāti? Na virujjhati, visayapavattibhedavasena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya ‘‘anāvaraṇañāṇa’’nti vuttaṃ. Yathāha paṭisambhidāyaṃ ‘‘sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.119). Tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo, ekantena cetaṃ evamicchitabbaṃ. Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā, asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya. Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumattampi āvaraṇaṃ atthi, anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ na pavattati, tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā. Atha vā pana hotu [Pg.231] aññameva anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇato, idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ. Tassa cādhigamena bhagavā ‘‘sabbaññū, sabbavidū, sammāsambuddho’’ti ca vuccati na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhato. Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.162) ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ ‘‘buddho’’ti. Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti. Phải chăng trí Vô Ngại là khác với trí Toàn Giác? Nếu không, câu nói “Sáu loại trí bất cộng là trí của chư Phật” sẽ bị mâu thuẫn. Không mâu thuẫn, vì một trí tuệ duy nhất được nói đến theo hai cách để chỉ ra tính chất bất cộng với những người khác do sự khác biệt về đối tượng và sự vận hành. Thật vậy, chính trí tuệ duy nhất ấy được gọi là trí Toàn Giác do có đối tượng là tất cả các pháp hữu vi, vô vi, và chế định không còn sót lại. Và trong đó, do không có sự chướng ngại, dựa vào sự vận hành không bị vướng mắc, nó được gọi là “trí Vô Ngại”. Như đã được nói trong bộ Vô Ngại Giải Đạo: “Vì biết tất cả các pháp hữu vi và vô vi không còn sót lại, nên gọi là trí Toàn Giác. Trong đó không có chướng ngại, nên gọi là trí Vô Ngại”. Do đó, không có sự khác biệt giữa chúng về mặt ý nghĩa, và điều này nên được chấp nhận một cách tuyệt đối. Nếu không, trí Toàn Giác và trí Vô Ngại sẽ trở thành thông thường và không có tất cả các pháp làm đối tượng. Thật vậy, không có một chút chướng ngại nào đối với trí tuệ của Đức Thế Tôn. Và nếu trí Vô Ngại không có tất cả các pháp làm đối tượng, thì ở nơi nào nó không vận hành, ở nơi đó do có sự tồn tại của chướng ngại, bản chất vô ngại sẽ không thể có được. Hoặc là, cứ cho rằng trí Vô Ngại là khác với trí Toàn Giác, tuy nhiên ở đây, do sự vận hành không bị cản trở ở khắp mọi nơi, “trí Vô Ngại” được chủ ý chỉ chính là trí Toàn Giác. Và do chứng đắc trí tuệ ấy, Đức Thế Tôn được gọi là “bậc Toàn Giác”, “bậc Toàn Kiến”, và “bậc Chánh Đẳng Giác”, chứ không phải do liễu tri tất cả các pháp trong cùng một lúc. Và điều này đã được nói trong bộ Vô Ngại Giải Đạo: “Danh hiệu ‘Buddha’ này là một chế định được chứng thực ở cuối cùng của sự giải thoát của chư Phật, các bậc Thế Tôn, tại cội Bồ-đề cùng với sự chứng đắc trí Toàn Giác.” Thật vậy, do sự chứng đắc trí tuệ có khả năng liễu tri tất cả các pháp, khả năng thâm nhập tất cả các pháp không còn sót lại đã khởi lên trong dòng tâm thức của Đức Thế Tôn. Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti? Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ, asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya paṭivibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbadhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te ‘sabbavidū’ti vuccanti, evañca katvā ‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhantopi samāhito’ti idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī’’ti vadanti, tesampi vuttadosānātivatti, ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā. Tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati. Ở đây có người hỏi: Phải chăng trí tuệ này khi khởi lên liền vận hành trên toàn bộ đối tượng trong cùng một lúc, hay là theo tuần tự? Về vấn đề này, có đôi điều cần nói: Trước hết, nếu nó vận hành trên toàn bộ đối tượng trong cùng một lúc, thì khi các pháp hữu vi được phân biệt theo quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, v.v., cùng với các pháp vô vi và chế định đồng thời hiện khởi, sẽ không có sự liễu tri một cách phân minh, giống như người nhìn một tấm vải được vẽ từ xa. Và khi như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng tất cả các pháp trở thành đối tượng của trí tuệ Đức Thế Tôn dưới một hình thức không xác định, giống như đối với những người đang tu tập minh sát rằng “tất cả các pháp là vô ngã” thì chúng hiện ra dưới tướng vô ngã. Ngay cả những người nói rằng: “Trí tuệ của chư Phật vận hành vào mọi lúc, không có sự phân biệt khái niệm, và có đối tượng là tướng trạng đang hiện hữu của tất cả các pháp cần biết. Do đó, các Ngài được gọi là ‘bậc Toàn Kiến’. Và vì làm như vậy, câu nói này ‘Bậc Long Tượng vẫn định tĩnh khi đi, và cũng định tĩnh khi đứng’ cũng trở thành lời nói khéo,” đối với họ, quan điểm đó cũng không vượt qua được lỗi đã nêu. Và do có đối tượng là tướng trạng đang hiện hữu, trí tuệ của Đức Thế Tôn sẽ chỉ có đối tượng là một phần, do sự vắng mặt của tướng trạng đó nơi các pháp quá khứ, vị lai và chế định. Do đó, quan điểm cho rằng trí tuệ vận hành trong cùng một lúc là không hợp lý. Atha kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattati? Evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena, disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho sambhavati, apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā ‘sesepi eva’nti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā, tañca ñāṇaṃ na anumānikaṃ saṃsayābhāvato. Saṃsayānubaddhaṃ hi loke anumānañāṇa’’nti vadanti, tesampi taṃ na yuttaṃ. Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthāvisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ [Pg.232] katvā ‘‘sesepi eva’’nti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato. Yañhi taṃ sesaṃ, taṃ appaccakkhanti. Vậy thì, trí tuệ có vận hành trên toàn bộ đối tượng một cách tuần tự không? Ngay cả như vậy cũng không hợp lý. Thật vậy, khi đối tượng cần biết được phân chia thành nhiều loại khác nhau theo chủng loại, cảnh giới, bản chất, v.v., và theo phương hướng, địa điểm, thời gian, v.v., được nắm bắt một cách tuần tự, thì sự thâm nhập không còn sót lại đối với nó là không thể xảy ra, do tính chất vô hạn của đối tượng cần biết. Còn những người nói rằng: “Đức Thế Tôn là bậc Toàn Giác nhờ vào sự xác định sau khi đã trực nhận một phần của đối tượng cần biết và tin chắc rằng ‘phần còn lại cũng như vậy’, một cách không sai lệch với thực tại. Và trí tuệ đó không phải là suy luận do không có sự nghi ngờ. Vì ở đời, trí suy luận luôn đi kèm với sự nghi ngờ.” Đối với họ, quan điểm đó cũng không đúng. Vì khi toàn bộ không được trực nhận, thì việc xác định sau khi đã trực nhận một phần của đối tượng cần biết và tin chắc rằng “phần còn lại cũng như vậy” một cách không sai lệch với thực tại là điều không thể. Vì rằng phần còn lại đó, nó không được trực nhận. Atha tampi paccakkhaṃ, tassa sesabhāvo eva na siyāti? Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ‘‘buddhavisayo, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo. Yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃkiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ, ekadeso vā, tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, niccasamādhānañca vikkhepābhāvato. Ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva sā icchitabbā ‘‘sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā’’ti vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkaggahaṇavirahitattā paccakkhameva. Hay là, phần còn lại ấy cũng là trực tiếp, thì bản chất còn lại của nó sẽ không có sao? Tất cả điều này không phải là lý do. Vì sao? Vì là sự xem xét điều không phải là đối tượng. Điều này đã được đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì, không nên suy nghĩ. Người nào suy nghĩ, người ấy sẽ có phần điên cuồng, khốn khổ.’ Đây là kết luận ở đây: Bất cứ điều gì, toàn bộ hay một phần, được đức Thế Tôn muốn biết, thì ở đó trí tuệ vận hành một cách trực tiếp do có sự diễn tiến không bị ngăn ngại, và có sự định tĩnh thường xuyên do không có sự phân tán. Và nếu toàn bộ điều được muốn biết không phải là đối tượng, thì sự diễn tiến của trí tuệ ấy sẽ không bị ràng buộc bởi ý muốn. Điều ấy chắc chắn nên được muốn, theo như câu: ‘Tất cả các pháp đều bị ràng buộc bởi sự hướng tâm, bị ràng buộc bởi ý muốn, bị ràng buộc bởi sự tác ý, bị ràng buộc bởi sự khởi tâm của đức Phật, đức Thế Tôn.’ Trí tuệ của đức Thế Tôn, ngay cả đối với đối tượng quá khứ và vị lai, cũng chính là trực tiếp do không có sự nắm bắt bằng suy luận, thánh điển, hay lý luận. Nanu ca etasmiṃ pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosānātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā. Tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Evamekajjhaṃ, visuṃ, sakiṃ, kamena vā icchānurūpaṃ sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho. Chẳng phải trong trường hợp này, khi muốn biết toàn bộ, thì trí tuệ của đức Thế Tôn sẽ vận hành chỉ một lần với hình thức không được xác định do có đối tượng là toàn bộ, và như vậy là không vượt qua được lỗi đã nói sao? Không phải vậy, vì lỗi ấy đã được thanh lọc. Thật vậy, lỗi ấy đã được thanh lọc bằng câu ‘cảnh giới của chư Phật là bất khả tư nghì’. Nếu không, tính chất bất khả tư nghì của trí tuệ chư Phật, các đức Thế Tôn, sẽ không có, do có sự diễn tiến tương tự như trí tuệ của nhiều người. Do đó, mặc dù có đối tượng là tất cả các pháp, trí tuệ ấy vẫn vận hành sau khi đã xác định rõ ràng các pháp ấy như thể có đối tượng là một pháp. Đây là điều bất khả tư nghì ở đây. Điều này đã được nói: ‘Pháp cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu. Trí tuệ có bao nhiêu, pháp cần biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có pháp cần biết làm giới hạn, pháp cần biết có trí tuệ làm giới hạn.’ Như vậy, do đã giác ngộ tất cả các pháp một cách chân chánh và tự mình, hoặc cùng một lúc, hoặc riêng biệt, hoặc một lần, hoặc tuần tự, tùy theo ý muốn, nên Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác. 133. Vijjāhīti ettha vindiyaṃ vindatīti vijjā, yāthāvato upalabbhatīti attho. Attano vā paṭipakkhassa vijjhanaṭṭhena vijjā, tamokkhandhādikassa padālanaṭṭhenāti attho. Tato eva attano visayassa viditakaraṇaṭṭhenapi vijjā. Sampannattāti samannāgatattā, paripuṇṇattā vā, avikalattāti attho. Tissannaṃ, aṭṭhannaṃ ca vijjānaṃ tattha tattha sutte gahaṇaṃ vineyyajjhāsayavasenāti [Pg.233] daṭṭhabbaṃ. Satta saddhammā nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu saddho hotī’’tiādi (a. ni. 10.11). Cattāri jhānānīti yāni kānici cattāri rūpāvacarajjhānāni. 133. Ở đây, trong câu ‘Vijjāhi’, ‘minh’ (vijjā) là vì đạt được điều đáng đạt được, nghĩa là được chứng đắc như thật. Hoặc ‘minh’ là vì có ý nghĩa xuyên thủng đối nghịch của mình, nghĩa là có ý nghĩa phá tan khối u ám vô minh, v.v. Cũng từ đó, ‘minh’ còn có ý nghĩa làm cho đối tượng của mình được biết rõ. ‘Sampannattā’ (do sự thành tựu) nghĩa là do được trang bị, hoặc do được viên mãn, do không thiếu sót. Nên hiểu rằng việc đề cập đến ba minh và tám minh trong các kinh đây đó là tùy theo khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Bảy diệu pháp là tín, tàm, quý, đa văn, tinh tấn, niệm, và tuệ. Liên quan đến những pháp này, câu ‘Ở đây, vị Tỳ khưu có lòng tin,’ v.v. đã được nói. ‘Bốn thiền’ là bất kỳ bốn thiền sắc giới nào. Kasmā panettha sīlādayo pannaraseva ‘‘caraṇa’’nti vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘imeyeva hī’’tiādi. Tena tesaṃ sikkhattayasaṅgahato nibbānupagamane ekaṃsato sādhanabhāvamāha. Idāni tadatthasādhanāya āgamaṃ dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha. Bhagavātiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Liên quan đến câu chất vấn: ‘Vì sao ở đây chỉ có mười lăm pháp, giới v.v., được gọi là hạnh?’ ngài đã nói ‘imeyeva hi’ (chính những pháp này), v.v. Qua đó, ngài nói rằng chúng là phương tiện chắc chắn để đạt đến Niết-bàn do được bao gồm trong tam học. Bây giờ, để chứng minh ý nghĩa đó, ngài trình bày thánh điển và nói ‘yathāha’ (như đã nói), v.v. Câu ‘Bhagavā’ (đức Thế Tôn), v.v. được nói theo cách kết luận ý nghĩa đã được trình bày. Nanu cāyaṃ vijjācaraṇasampadā sāvakesupi labbhatīti? Kiñcāpi labbhati, na pana tathā, yathā bhagavatoti dassetuṃ ‘‘tattha vijjāsampadā’’tiādi vuttaṃ. Caraṇadhammapariyāpannattā karuṇābrahmavihārassa, so cettha mahaggatabhāvappattā sādhāraṇabhāvoti āha ‘‘caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ pūretvā ṭhitā’’ti. Yathā sattānaṃ anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojanaṃ paññāya vinā na hoti, evaṃ nesaṃ atthānatthajānanaṃ satthu karuṇāya vinā na hotīti ubhayampi ubhayattha sakiccakameva siyā. Yattha pana yassā padhānabhāvo, taṃ dassetuṃ ‘‘so sabbaññutāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā taṃ vijjācaraṇasampannoti yathā aññopi vijjācaraṇasampanno, tena vijjācaraṇasampannassevāyaṃ āveṇikā paṭipattīti dasseti. Sā panāyaṃ satthu vijjācaraṇasampadā sāsanassa niyyānikatāya sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā ekantakāraṇanti dassetuṃ ‘‘tenassā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Chẳng phải sự thành tựu minh và hạnh này cũng có thể đạt được nơi các vị Thinh văn sao? Để chỉ ra rằng: ‘Mặc dù có thể đạt được, nhưng không phải theo cách như của đức Thế Tôn,’ câu ‘tattha vijjāsampadā’ (trong đó, sự thành tựu minh), v.v. đã được nói. Do bi phạm trú được bao gồm trong các pháp hạnh, và ở đây nó có bản chất chung là đạt đến trạng thái đáo đại, nên ngài nói: ‘sự thành tựu hạnh đứng vững sau khi đã làm viên mãn lòng đại bi’. Giống như việc hướng chúng sanh vào lợi ích sau khi đã tránh điều bất lợi không thể xảy ra nếu không có trí tuệ, cũng vậy, việc biết điều lợi ích và bất lợi của họ không thể xảy ra nếu không có lòng bi của bậc Đạo sư. Do đó, cả hai (trí tuệ và lòng bi) đều có phận sự riêng trong cả hai trường hợp. Tuy nhiên, để chỉ ra pháp nào là chủ yếu trong trường hợp nào, câu ‘so sabbaññutāya’ (vị ấy, do nhất thiết trí), v.v. đã được nói. Trong đó, ‘yathā taṃ vijjācaraṇasampanno’ (như vị đã thành tựu minh và hạnh ấy) có nghĩa là ‘như một vị khác đã thành tựu minh và hạnh’. Qua đó, ngài chỉ ra rằng: ‘Đây là sự thực hành riêng biệt chỉ của người đã thành tựu minh và hạnh’. Để chỉ ra rằng: ‘Sự thành tựu minh và hạnh này của bậc Đạo sư là nguyên nhân chắc chắn cho sự chánh hạnh của các vị Thinh văn, do tính chất xuất ly của giáo pháp,’ câu ‘tenassā’ (do đó, của vị ấy), v.v. đã được nói. Điều đó thật dễ hiểu. Ettha ca vijjāsampadāya satthu paññāmahattaṃ pakāsitaṃ hoti, caraṇasampadāya karuṇāmahattaṃ. Tesu paññāya bhagavato dhammarajjappatti, karuṇāya dhammasaṃvibhāgo. Paññāya saṃsāradukkhanibbidā, karuṇāya saṃsāradukkhasahanaṃ. Paññāya paradukkhaparijānanaṃ, karuṇāya paradukkhapatikārārambho. Paññāya parinibbānābhimukhabhāvo, karuṇāya tadadhigamo. Paññāya sayaṃ taraṇaṃ, karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ. Paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakiccasiddhi. Karuṇāya vā bodhisattabhūmiyaṃ saṃsārābhimukhabhāvo, paññāya tattha anabhirati. Tathā karuṇāya paresaṃ abhiṃsāpanaṃ[Pg.234], paññāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Karuṇāya paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati, paññāya attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati. Tathā karuṇāya aparantapo, paññāya anattantapo. Tena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā. Karuṇāya cassa ninnatābhāvo, paññāya unnamābhāvo. Tathā karuṇāya sabbasattesu janitānuggaho paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto, paññāya sabbadhammesu virattacitto karuṇānugatattā na ca na sabbasattānuggahāya pavatto. Yathā hi karuṇā bhagavato sinehasokavirahitā, evaṃ paññā ahaṃkāramamaṃkāravinimuttāti aññamaññavisodhitā paramavisuddhā guṇavisesā vijjācaraṇasampadāhi pakāsitāti daṭṭhabbaṃ. Và ở đây, do minh hạnh thành tựu, sự vĩ đại về trí tuệ của bậc Đạo Sư được biểu hiện; do đức hạnh thành tựu, sự vĩ đại về lòng bi mẫn được biểu hiện. Trong hai điều ấy, do trí tuệ, Đức Thế Tôn đạt đến địa vị Pháp vương; do lòng bi mẫn, Ngài phân phát Chánh pháp. Do trí tuệ, có sự nhàm chán đối với khổ đau trong luân hồi; do lòng bi mẫn, có sự kham nhẫn đối với khổ đau trong luân hồi. Do trí tuệ, có sự liễu tri khổ đau của người khác; do lòng bi mẫn, có sự khởi đầu việc chữa trị khổ đau của người khác. Do trí tuệ, có sự hướng đến viên mãn tịch tịnh; do lòng bi mẫn, có sự chứng đắc điều ấy. Do trí tuệ, tự mình vượt qua; do lòng bi mẫn, giúp người khác vượt qua. Do trí tuệ, thành tựu Phật quả; do lòng bi mẫn, thành tựu Phật sự. Hoặc do lòng bi mẫn, ở địa vị Bồ-tát, có sự hướng đến luân hồi; do trí tuệ, có sự không hoan hỷ ở trong đó. Tương tự, do lòng bi mẫn, không làm tổn hại người khác; do trí tuệ, tự mình không sợ hãi người khác. Do lòng bi mẫn, khi bảo vệ người khác là bảo vệ chính mình; do trí tuệ, khi bảo vệ chính mình là bảo vệ người khác. Tương tự, do lòng bi mẫn, không làm khổ người; do trí tuệ, không làm khổ mình. Do đó, trong bốn hạng người như người thực hành vì lợi ích của bản thân, địa vị là hạng người thứ tư được thành tựu. Tương tự, do lòng bi mẫn, có địa vị là chủ của thế gian; do trí tuệ, có địa vị là chủ của tự thân. Và do lòng bi mẫn, vị ấy không có sự hạ mình; do trí tuệ, không có sự kiêu mạn. Tương tự, do lòng bi mẫn, lòng thương tưởng được khởi lên đối với tất cả chúng sanh, và vì được trí tuệ đi kèm nên không phải là không có tâm nhàm chán đối với tất cả; do trí tuệ, có tâm nhàm chán đối với tất cả các pháp, và vì được lòng bi mẫn đi kèm nên không phải là không dấn thân vào việc thương tưởng tất cả chúng sanh. Ví như lòng bi mẫn của Đức Thế Tôn không có ái luyến và sầu muộn, cũng vậy, trí tuệ thoát khỏi ngã kiến và ngã sở kiến. Cần phải hiểu rằng, những phẩm chất đặc biệt, được thanh lọc lẫn nhau, vô cùng trong sạch như vậy được biểu hiện bởi minh hạnh và đức hạnh thành tựu. 134. Gamanampi hi gatanti vuccati ‘‘gate ṭhite’’tiādīsu (dī. ni. 1.214; 2.376). Sobhananti subhaṃ. Subhabhāvo visuddhatāya, visuddhatā dosavigamenāti āha ‘‘parisuddhamanavajja’’nti. Gamanañca nāma bahuvidhanti idhādhippetaṃ gamanaṃ dassento ‘‘ariyamaggo’’ti āha. So hi nibbānassa gati adhigamoti katvā ‘‘gataṃ, gamana’’nti ca vuccati. Idāni tasseva gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tena hesā’’tiādi vuttaṃ. Khemaṃ disanti nibbānaṃ. Asajjamānoti paripanthābhāvena sugatigamanepi asajjanto saṅgaṃ akaronto, pageva itarattha. Atha vā ekāsane nisīditvā khippabhiññāvaseneva catunnampi maggānaṃ paṭiladdhabhāvato asajjamāno asajjanto gato. Yaṃ gamanaṃ gacchanto sabbamanatthaṃ apaharati, sabbañca anuttaraṃ sampattiṃ āvahati, tadeva sobhanaṃ nāma. Tena ca bhagavā gatoti āha ‘‘iti sobhanagamanattā sugato’’ti sobhanattho su-saddoti katvā. 134. Thật vậy, ngay cả 'sự đi' cũng được gọi là 'đã đi' trong các đoạn như 'khi đi, khi đứng'. 'Tốt đẹp' (sobhananti) có nghĩa là 'thiện lành' (subhaṃ). Trạng thái thiện lành là do sự trong sạch, sự trong sạch là do sự vắng mặt của lỗi lầm, vì vậy ngài nói 'hoàn toàn trong sạch và không có lỗi lầm'. Và 'sự đi' có nhiều loại, vì vậy để chỉ ra 'sự đi' được nói đến ở đây, ngài nói 'Thánh đạo'. Vì đó là con đường, là sự chứng đắc Niết-bàn, nên được gọi là 'đã đi' (gataṃ) và 'sự đi' (gamanaṃ). Bây giờ, để chỉ ra lý do chọn ý nghĩa đó, câu 'tena hesā' đã được nói. 'Phương hướng an ổn' (khemaṃ disaṃ) là Niết-bàn. 'Không chấp trước' (asajjamāno) có nghĩa là do không có chướng ngại, ngay cả khi đi đến thiện thú cũng không dính mắc, không tạo ra sự quyến luyến, huống hồ là ở nơi khác. Hoặc là, do đã chứng đắc cả bốn đạo quả bằng năng lực của tốc thông trí ngay khi ngồi trên một tòa ngồi, nên Ngài đã đi mà không dính mắc, không vướng bận. Sự đi nào mà người đi có thể loại bỏ mọi điều bất lợi và mang lại mọi thành tựu vô thượng, thì chính sự đi đó được gọi là tốt đẹp. Và Đức Thế Tôn đã đi bằng sự đi đó, vì vậy ngài nói: 'Do đó, vì có sự đi tốt đẹp nên gọi là Sugata (Thiện Thệ)', vì cho rằng tiếp đầu ngữ 'su-' có nghĩa là 'tốt đẹp'. Asundarānaṃ dukkhānaṃ saṅkhārappavattīnaṃ abhāvato accantasukhattā ekantato sundaraṃ nāma asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbāna’’nti. Tenāha bhagavā ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203-204). Sammāti suṭṭhu. Suṭṭhu gamanañca nāma paṭipakkhena anabhibhūtassa gamananti āha ‘‘pahīne kilese puna apaccāgacchanto’’ti. Idañca sikhāppattaṃ sammāgamanaṃ, yāya āgamanīyapaṭipadāya siddhaṃ, sāpi sammāgamanamevāti evampi [Pg.235] bhagavā sugatoti dassetuṃ ‘‘sammā vā gato’’tiādi vuttaṃ. Sammāpaṭipattiyāti sammāsambodhiyā sampāpane aviparītapaṭipattiyā. ‘‘Sabbalokassa hitasukhameva karonto’’ti etena mahābodhiyā paṭipadā avibhāgena sabbasattānaṃ sabbadā hitasukhāvahabhāveneva pavattatīti dasseti. ‘‘Sassataṃ ucchedanti ime ante anupagacchanto gato’’ti etena paṭiccasamuppādagatiṃ dasseti. ‘‘Kāmasukhaṃ attakilamathanti ime anupagacchanto gato’’ti etena ariyamaggagatiṃ dasseti. Do sự vắng mặt của các diễn tiến của hành khổ đau, không tốt đẹp, và do là hạnh phúc tột cùng, nên vô vi giới được gọi là hoàn toàn tốt đẹp, vì vậy ngài nói: 'Và ngài đã đi đến nơi tốt đẹp, là Niết-bàn bất tử'. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: 'Niết-bàn là hạnh phúc tối thượng'. 'Chân chánh' (sammā) có nghĩa là 'khéo léo' (suṭṭhu). Và sự đi khéo léo có nghĩa là sự đi của người không bị đối nghịch pháp áp đảo, vì vậy ngài nói: 'các phiền não đã được đoạn trừ không quay trở lại nữa'. Và sự đi chân chánh đã đạt đến đỉnh cao này, được thành tựu bởi con đường thực hành nào dẫn đến nó, thì con đường ấy cũng chính là sự đi chân chánh. Để chỉ ra rằng Đức Thế Tôn cũng là Sugata theo cách này, câu 'hoặc đã đi một cách chân chánh' đã được nói. 'Bằng sự thực hành chân chánh' có nghĩa là bằng sự thực hành không sai lạc trong việc đạt đến Chánh Đẳng Giác. Bằng câu 'chỉ tạo ra lợi ích và hạnh phúc cho toàn thể thế gian', ngài chỉ ra rằng con đường thực hành dẫn đến đại giác ngộ diễn ra một cách không phân biệt, luôn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho tất cả chúng sanh. Bằng câu 'đã đi mà không đi đến hai cực đoan này là thường kiến và đoạn kiến', ngài chỉ ra sự đi của duyên khởi. Bằng câu 'đã đi mà không đi đến hai cực đoan này là khoái lạc giác quan và khổ hạnh ép xác', ngài chỉ ra sự đi của Thánh đạo. Tatrāti yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane nipphādetabbe, sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atthamukhena hi vācāya abhūtatā, bhūtatā vā. Atacchanti tasseva vevacanaṃ. Abhūtanti vā asantaṃ avijjamānaṃ. Atacchanti atathākāraṃ aññathāsantaṃ. Anatthasañhitanti diṭṭhadhammikena, samparāyikena vā anatthena sañhitaṃ, anatthāvahaṃ. Na atthoti anattho, atthassa paṭipakkho, abhāvo ca, tena sañhitaṃ, pisuṇavācaṃ, samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassāpi vacīduccaritassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca paṭhamā vācā sīlavantaṃ ‘‘dussīlo’’ti, acaṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā bhāsamānassa daṭṭhabbā. Dutiyā dussīlaṃ ‘‘dussīlo’’ti, caṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā avinayena bhāsamānassa. Tatiyā nerayikādikassa nerayikādibhāvavibhāvanīkathā yathā ‘‘āpāyiko devadatto nerayiko’’tiādikā (cūḷava. 348). Catutthī ‘‘vedavihitena yaññavidhinā pāṇātipātādikataṃ sugatiṃ āvahatī’’ti lokassa byāmohanakathā. Pañcamī bhūtena pesuññūpasaṃhārādikathā. Chaṭṭhā yuttappattaṭṭhāne pavattitā dānasīlādikathā veditabbā. Evaṃ sammā gadattāti yathāvuttaṃ abhūtādiṃ vajjetvā bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ piyaṃ manāpaṃ tato eva sammā suṭṭhu gadanato sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Āpāthagamanamattena kassaci appiyampi hi bhagavato vacanaṃ piyaṃ manāpameva atthasiddhiyā lokassa hitasukhāvahattā. Tatrāti: (trong câu) yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane (nói lời thích hợp ở nơi thích hợp), trong ý nghĩa cần được hoàn thành, cần được thành tựu, đây là cách dùng ở địa cách. Abhūtanti: có ý nghĩa không thật. Quả vậy, do ý nghĩa chính yếu mà lời nói có tính không thật hoặc có tính chân thật. Atacchanti: là đồng nghĩa của từ ấy (bhūtaṃ). Hoặc abhūtanti: là không có, không hiện hữu. Atacchanti: có trạng thái không như vậy, hiện hữu cách khác. Anatthasañhitanti: liên hệ đến điều vô ích, hoặc trong hiện tại, hoặc trong tương lai, mang lại điều vô ích. Không có lợi ích nên là vô ích, là đối nghịch với lợi ích, và là sự không có (lợi ích); liên hệ đến điều ấy, có nghĩa là lời nói hai lưỡi và lời nói vô ích. Như vậy, ở đây nên hiểu là sự bao gồm cả bốn loại khẩu ác hạnh. Và ở đây, lời nói thứ nhất nên được hiểu là của người nói về người có giới là “người không có giới,” về người không phải là chiên-đà-la v.v... là “người chiên-đà-la” v.v... Lời nói thứ hai là của người nói về người không có giới là “người không có giới,” về người không phải là chiên-đà-la v.v... là “người chiên-đà-la” v.v... một cách không phải là lời giáo huấn. Lời nói thứ ba là lời nói trình bày về tình trạng của người sẽ sanh vào địa ngục v.v..., ví như: “Devadatta sẽ sanh vào đọa xứ, sẽ sanh vào địa ngục” v.v... Lời nói thứ tư là lời nói làm cho thế gian mê muội rằng: “Việc làm như sát sanh v.v... bằng phương pháp tế tự được quy định trong kinh Vệ-đà sẽ mang lại thiện thú.” Lời nói thứ năm là lời nói dẫn đến sự chia rẽ v.v... bằng sự việc có thật. Lời nói thứ sáu nên được biết là lời nói về bố thí, trì giới v.v... được thực hiện ở nơi thích hợp. Như vậy, sammā gadattāti: vì đã tránh những điều không thật v.v... như đã nói, và vì nói một cách tốt đẹp, chân chánh những lời chân thật, xác thực, liên hệ đến lợi ích, khả ái, đẹp lòng, do đó (Ngài) là Sugato, bằng cách biến đổi mẫu tự da thành mẫu tự ta. Quả vậy, dù cho lời nói của Đức Thế Tôn có không được một người nào đó ưa thích chỉ vì mới lọt vào tai, nhưng nó vẫn là khả ái, đẹp lòng do sự thành tựu lợi ích, do mang lại lợi ích và hạnh phúc cho thế gian. Apica sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ bhaddakaṃ[Pg.236]. Tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosarahitavilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ, ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitaṃ abhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya, sattānaṃ hitasukhāvahatāya ca sobhanameva. Atha vā sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. Tathā yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya sammā paccakkhato gato abbhaññāsīti sugato. Hơn nữa, Sugato là vì vị ấy có sự đi (gataṃ, gamanaṃ) tốt đẹp (sobhanaṃ). Quả vậy, sự đi đến với chúng sanh cần được tế độ của Đức Thế Tôn là tốt đẹp, là tốt lành vì chắc chắn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho họ. Tương tự, do thân hình được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, nên sự đi của thân (kāyagamanaṃ) giống như dáng đi của thiên nga chúa, bò đực chúa, voi chúa, sư tử chúa, một cách uy nghi, không có các lỗi lầm như đi quá nhanh, quá chậm, vấp ngã, kéo lê, dậm mạnh, đi bằng gót chân, đi xiêu vẹo, lộn xộn v.v...; và sự đi của trí tuệ (ñāṇagamanaṃ) cùng với các đức tính đặc biệt như từ bi, chánh niệm, tinh tấn v.v... rộng lớn và không tỳ vết, từ lúc phát nguyện cho đến khi đạt được đại bồ đề, là tốt đẹp do không có lỗi lầm và do mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Hoặc, do biết rõ toàn thể thế gian bằng trí tuệ tự nhiên (sayambhūñāṇa) qua sự thông hiểu bằng biến tri, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã liễu tri (avagato). Tương tự, do từ bỏ tập khởi của thế gian qua sự thông hiểu bằng sự đoạn trừ, làm cho nó có trạng thái không sanh khởi trở lại, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã vượt qua (atīto). Do đã đạt đến sự diệt của thế gian, tức là Niết-bàn, qua sự thông hiểu bằng sự chứng ngộ, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã đạt đến (adhigato). Do đã thực hành con đường đưa đến sự diệt của thế gian qua sự thông hiểu bằng sự tu tập, nên Ngài là Sugato, bậc đã đi (gato) một cách chân chánh, tức là đã thực hành (paṭipanno). Tương tự, bất cứ điều gì được thế gian này cùng với chư thiên thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, đạt được, tìm cầu, suy xét bởi ý, tất cả những điều đó Ngài đã đi đến (gato), tức là đã biết rõ (abbhaññāsi) một cách chân chánh, một cách trực tiếp như quả amla trong lòng bàn tay, nên Ngài là Sugato. 135. Sabbathāti sabbappakārena. Yo yo loko yathā yathā veditabbo, tathā tathā. Te pana pakāre dassetuṃ ‘‘sabhāvato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvatoti dukkhasabhāvato. Sabbo hi loko dukkhasabhāvo. Yathāha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (mahāva. 14; dī. ni. 2.387). Samudayatoti yato so samudeti, tato taṇhādito. Nirodhatoti yattha so nirujjhati, tato visaṅkhārato. Nirodhūpāyatoti yena vidhinā so nirodho pattabbo, tato ariyamaggato, ito aññassa pakārassa abhāvā. 135. Sabbathāti: bằng mọi cách. Thế gian nào cần được biết như thế nào, (Ngài biết) như thế ấy. Để chỉ ra những cách thức ấy, câu “sabhāvato” v.v... đã được nói. Ở đây, sabhāvatoti: theo tự tánh khổ. Quả vậy, tất cả thế gian đều có tự tánh khổ. Như có lời dạy: “Nói tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.” Samudayatoti: do nhân nào mà nó (thế gian) sanh khởi, tức là do ái v.v... Nirodhatoti: nơi nào nó (thế gian) bị diệt, tức là do sự vô vi. Nirodhūpāyatoti: bằng phương pháp nào mà sự diệt ấy cần được đạt đến, tức là do thánh đạo; vì không có cách thức nào khác ngoài những điều này. Iti ‘‘sabbathā lokaṃ avedī’’ti vatvā tadatthasādhakaṃ suttaṃ dassento ‘‘yattha kho āvuso’’tiādimāha. Tattha ‘‘na jāyatī’’tiādinā ujukaṃ jātiādīni paṭikkhipitvā ‘‘na cavati na upapajjatī’’ti padadvayena aparāparaṃ cavanupapajjanāni paṭikkhipati. Keci pana ‘‘na jāyatītiādi gabbhaseyyakavasena vuttaṃ, itaraṃ opapātikavasenā’’ti vadanti. Tanti jātiādirahitaṃ. Gamanenāti padasā gamanena. Ñāteyyanti jānitabbaṃ. ‘‘Ñātāya’’nti vā pāṭho, ñātā ayaṃ nibbānatthikoti adhippāyo. Như vậy, sau khi nói “sabbathā lokaṃ avedī (đã biết thế gian bằng mọi cách),” để chỉ ra bài kinh làm sáng tỏ ý nghĩa đó, Ngài đã nói “yattha kho āvuso” v.v... Ở đây, bằng câu “na jāyati” v.v..., Ngài đã trực tiếp phủ định sanh v.v..., và bằng hai từ “na cavati na upapajjati,” Ngài đã phủ định sự chết và sự sanh kế tiếp nhau. Nhưng một số vị nói rằng: “Câu ‘na jāyati’ v.v... được nói theo trường hợp thai sanh, câu còn lại được nói theo trường hợp hóa sanh.” Tanti: (nơi tận cùng) không có sanh v.v... Gamanenāti: bằng sự đi bộ. Ñāteyyanti: cần được biết. Hoặc bản kinh đọc là “ñātāya,” ý muốn nói: người này, người mong muốn Niết-bàn, là người biết. Kāmaṃ [Pg.237] pādagamanena gantvā lokassantaṃ ñātuṃ, daṭṭhuṃ, pattuṃ vā na sakkā, apica parimitaparicchinnaṭṭhāne taṃ paññāpetvā dassemīti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sasaññimhīti saññāsahite. Tato eva samanake saviññāṇake. Aviññāṇake pana utusamuṭṭhānarūpasamudāyamatte paññāpetuṃ na sakkāti adhippāyo. Lokanti khandhādilokaṃ. Lokanirodhanti tassa lokassa nirujjhanaṃ, nibbānameva vā. Adesampi hi taṃ yesaṃ nirodho, tesaṃ vasena upacārato, desatopi niddisīyati yathā ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134; vibha. 204). Thật vậy, không thể đi bộ để biết, thấy, hay đạt đến tận cùng của thế gian, tuy nhiên, để chỉ ra rằng: “Ta sẽ chỉ ra (tận cùng của thế gian) bằng cách chế định nó trong một nơi có giới hạn, có đo lường,” Ngài đã nói “apicā” v.v... Ở đây, sasaññimhīti: cùng với tưởng. Do đó, (thân) cùng với ý, cùng với thức. Ý muốn nói: không thể chế định trong (thân) không có thức, chỉ là một tập hợp sắc do thời tiết sanh. Lokanti: thế gian uẩn v.v... Lokanirodhanti: sự diệt của thế gian ấy, hoặc chính là Niết-bàn. Quả vậy, dù không có nơi chốn, nhưng nó (Niết-bàn) cũng được chỉ ra theo nơi chốn, một cách ẩn dụ, tùy thuộc vào những (uẩn) nào bị diệt, ví như: “Mắt trong thế gian là sắc khả ái, sắc khả ý; ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ ở đây, khi bị diệt thì bị diệt ở đây.” Gamanenāti pākatikagamanena. Lokassantoti saṅkhāralokassa anto antakiriyāhetubhūtaṃ nibbānaṃ. Kudācananti kadācipi. Apatvāti aggamaggena anadhigantvā. Pamocananti pamutti nissaraṇaṃ. Tasmāti yasmā lokassantaṃ apatvā vaṭṭadukkhato mutti natthi, tasmā. Haveti nipātamattaṃ. Lokavidūti sabhāvādito sabbaṃ lokaṃ jānanto. Sumedhoti sundarapañño. Lokantagūti pariññābhisamayena lokaṃ viditvā pahānābhisamayena lokantagū. Maggabrahmacariyavāsassa pariniṭṭhitattā vusitabrahmacariyo. Sabbesaṃ kilesānaṃ samitattā, catusaccadhammānaṃ vā abhisamitattā samitāvī. Nāsīsati na pattheti. Yathā imaṃ lokaṃ, evaṃ parañca lokaṃ appaṭisandhikattā. Gamanenāti là bằng sự đi lại thông thường. Lokassantoti là sự chấm dứt của thế gian hữu vi, tức là Niết-bàn, là nhân tố làm cho chấm dứt. Kudācananti là không bao giờ. Apatvāti là không chứng đắc bằng thánh đạo. Pamocananti là sự giải thoát, sự thoát ly. Tasmāti là bởi vì không đạt đến sự chấm dứt của thế gian thì không có sự giải thoát khỏi khổ luân hồi, do đó. Haveti chỉ là một tiểu từ. Lokavidūti là vị biết rõ tất cả thế gian từ phương diện tự tánh v.v... Sumedhoti là vị có trí tuệ tốt đẹp. Lokantagūti là vị đã biết rõ thế gian bằng sự liễu tri và là vị đi đến tận cùng thế gian bằng sự đoạn tận. Do đã hoàn tất việc sống đời phạm hạnh của đạo lộ nên gọi là vusitabrahmacariyo (vị đã sống đời phạm hạnh). Do đã làm cho tất cả phiền não được lắng dịu, hoặc do đã giác ngộ các pháp Tứ đế, nên gọi là samitāvī (vị đã lắng dịu). Nāsīsati là không mong cầu. Giống như không mong cầu thế gian này, cũng vậy, không mong cầu thế gian khác do không còn tái sanh. 136. Evaṃ yadipi lokavidutā anavasesato dassitā sabhāvato dassitattā, loko pana ekadeseneva vuttoti taṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘apica tayo lokā’’tiādi vuttaṃ. Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho, santāno ca sattaloko. Rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokīyanti ettha kusalākusalaṃ, tabbipāko cāti lokoti. Anindriyabaddhānaṃ rūpādīnaṃ samūho, santāno ca okāsaloko lokiyanti ettha tasā, thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti. Tadādhāratāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Ubhayepi khandhā saṅkhāraloko paccayehi saṅkharīyanti, lujjanti palujjanti cāti. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti [Pg.238] attho. Paccayattho hettha āhāra-saddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.232) viya. Evaṃ hi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattāpi pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo, na sattadhammoti āha ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti. 136. Mặc dù như vậy, sự thông hiểu thế gian đã được trình bày không sót vì đã được trình bày từ phương diện tự tánh, nhưng thế gian chỉ mới được nói đến một phần, để trình bày điều đó không sót, câu "Vả lại, có ba thế gian" v.v... đã được nói. Trong đó, sự tập hợp và sự tương tục của các uẩn liên hệ đến các căn là chúng sanh thế gian. Do bám víu, dính mắc vào sắc v.v... nên gọi là chúng sanh (satto); thiện và bất thiện, và quả của chúng được thấy ở đây, nên gọi là thế gian (loko). Sự tập hợp và sự sắp đặt của sắc v.v... không liên hệ đến các căn là khí thế gian; các loài động và bất động được thấy ở đây, và là nơi chốn của chúng. Do là nơi chứa đựng của chúng, nên nó cũng được gọi là "khí thế gian" (bhājanaloko). Cả hai loại uẩn là thế gian hữu vi, vì chúng được các duyên tạo tác, và chúng bị hoại diệt, tan rã. Āhāraṭṭhitikā có nghĩa là tồn tại nhờ duyên, có sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên. Ở đây, từ āhāra có nghĩa là duyên, giống như trong các câu "vật thực này là để cho dục tham chưa sanh được sanh khởi" v.v... Thật vậy, như vậy, qua câu "tất cả chúng sanh", các chúng sanh vô tưởng cũng được bao gồm. Nhưng sự tồn tại nhờ vật thực này, một cách tuyệt đối, là pháp hữu vi, không phải là pháp của chúng sanh, do đó ngài nói: "Ở chỗ có câu āhāraṭṭhitikā, nên hiểu là thế gian hữu vi". Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānā desanāti nāyaṃ doso. Yathā aññatthāpi ‘‘ekadhamme, bhikkhave, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti. Katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27). Diṭṭhigatikānaṃ sassatādivasena ‘‘attā, loko’’ti ca parikappanā yebhuyyena sattavisayā, na saṅkhāravisayāti āha ‘‘sassato lokoti vā asassato lokoti vā āgataṭṭhāne sattaloko veditabbo’’ti. Nếu vậy, câu "tất cả chúng sanh" này thì thế nào? (Đáp rằng:) Bài thuyết pháp dựa trên quy ước về cá nhân, nên không có lỗi này. Giống như ở nơi khác cũng có nói: "Này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu khi nhàm chán đúng đắn, ly tham đúng đắn, giải thoát đúng đắn đối với một pháp, là vị thấy được tận cùng đúng đắn, sau khi đã giác ngộ ý nghĩa chân chánh, trở thành người chấm dứt khổ đau ngay trong hiện tại. Trong một pháp nào? Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực". Sự tưởng định "ngã, thế gian" theo cách thường hằng v.v... của những người có tà kiến, phần lớn có đối tượng là chúng sanh, không có đối tượng là các pháp hữu vi. Do đó, ngài nói: "Ở chỗ có câu 'thế gian là thường hằng' hay 'thế gian là không thường hằng', nên hiểu là chúng sanh thế gian". Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti paribbhamanti. Disā bhanti virocamānāti tesaṃ paribbhamaneneva tā disā pabhassarā hutvā virocanti. Tāva sahassadhā lokoti tattakaṃ sahassappakāro okāsaloko, sahassalokadhātuyoti attho. ‘‘Tāva sahassavā’’ti vā pāṭho. Yāvatā candimasūriyā pariharanti có nghĩa là mặt trăng và mặt trời xoay vần, di chuyển trong một phạm vi nào. Disā bhanti virocamānā có nghĩa là chính nhờ sự di chuyển của chúng mà các phương ấy trở nên rực rỡ và chiếu sáng. Tāva sahassadhā loko có nghĩa là khí thế gian có một ngàn loại trong phạm vi ấy, tức là có một ngàn thế giới. Hoặc có bản đọc là Tāva sahassavā. Tampīti taṃ tividhampi lokaṃ. Tathā hissa sabbathāpi viditoti sambandho. Eko lokoti ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti yāya puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassa abhāvato. Dve lokātiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāma-ggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ, tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati, pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha ‘‘loko’’ti adhippetattā. Atha vā ‘‘na lujjati na palujjatī’’ti [Pg.239] yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni. Tampīti là thế gian ba loại ấy. Nên liên kết với câu "Như vậy, thế gian ấy đã được biết rõ về mọi phương diện". Eko loko (một thế gian) có nghĩa là: qua lời nói dựa trên quy ước về cá nhân "tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực", sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên của tất cả các pháp hữu vi đã được nói đến; do đó, toàn bộ thế gian hữu vi là một, là một loại, vì không có loại nào khác. Trong các câu "hai thế gian" v.v... cũng nên hiểu ý nghĩa theo phương pháp này. Và ở đây, qua việc đề cập đến danh, không bao gồm Niết-bàn, vì Niết-bàn không có tự tánh của thế gian. (Hỏi:) Chẳng phải ở câu "tồn tại nhờ vật thực", do sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên, các pháp đạo và quả cũng trở thành thế gian sao? (Đáp:) Không trở thành, vì ở đây "thế gian" được chủ ý chỉ đến các pháp khổ đế cần được liễu tri. Hoặc là, cái gì được nắm giữ là "không hoại diệt, không tan rã" mà thực tế không phải như vậy, cái đó là thế gian; do đó, các pháp siêu thế, vốn thoát khỏi sự nắm giữ ấy, không có tánh chất thế gian. Các uẩn là đối tượng của các thủ là thủ uẩn. Dasāyatanānīti là mười sắc xứ. Ettha ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti paccayāyattavuttitāvacanena saṅkhārānaṃ aniccatā. Tāya ca ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato dukkhānattatā ca pakāsitā hontīti tīṇipi sāmaññalakkhaṇāni gahitāni. Nāmanti cattāro arūpino khandhā, te ca atthato phassādayo. Rūpanti bhūtupādāyarūpāni, tāni ca atthato pathavīādayoti aviseseneva salakkhaṇato saṅkhārā gahitā. Taggahaṇeneva ye tesaṃ visesā kusalādayo, hetuādayo ca, tepi gahitā eva hontīti āha ‘‘iti ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito’’ti. Và ở đây, qua lời nói về sự hiện hữu phụ thuộc vào duyên trong câu "tồn tại nhờ vật thực", tính vô thường của các pháp hữu vi được trình bày. Và qua tính vô thường ấy, theo phương pháp "cái gì vô thường, cái đó là khổ; cái gì khổ, cái đó là vô ngã", tính khổ và vô ngã cũng được trình bày; do đó, cả ba tướng chung đều được bao gồm. Nāma (danh) là bốn danh uẩn, và về mặt ý nghĩa, chúng chính là xúc v.v... Rūpa (sắc) là các sắc do tứ đại tạo và các sắc y sinh, và về mặt ý nghĩa, chúng chính là đất v.v... Như vậy, các pháp hữu vi được bao gồm một cách tổng quát theo tự tướng của chúng. Chính qua việc bao gồm chúng, những đặc tính của chúng như thiện v.v..., và nhân v.v... cũng đều được bao gồm. Do đó, ngài nói: "Như vậy, thế gian hữu vi này cũng đã được biết rõ về mọi phương diện". Āgamma cittaṃ seti etthāti āsayo migāsayo viya. Yathā migo gocarāya gantvā paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti so tassa āsayo, evaṃ aññathā pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayoti vuccati. So pana sassatadiṭṭhiādivasena catubbidho. Vuttañca – Tâm đến và nằm ở đó, nên gọi là āsaya (nơi trú ẩn), giống như nơi trú ẩn của con nai. Giống như con nai đi kiếm ăn rồi quay về nằm ngay trong bụi rậm đó, nên đó là nơi trú ẩn của nó. Cũng vậy, tâm sau khi đã khởi lên ở nơi khác, đến và nằm ở đâu, nơi đó được gọi là āsaya (nơi trú ẩn) của nó. Và nơi trú ẩn đó có bốn loại, theo cách thường kiến v.v... Và đã được nói rằng – ‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā; Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti. Thường kiến và đoạn kiến, sự kham nhẫn thuận thứ, và trí tuệ nào đúng như thật, cái ấy được gọi bằng từ 'khuynh hướng' (āsaya). Tattha sabbadiṭṭhīnaṃ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā. Yathāha ‘‘dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañca natthitañcā’’ti (saṃ. ni. 2.15). Atthitāti hi sassataggāho adhippeto, natthitāti ucchedaggāho. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ āsayo. Vivaṭṭanissitānaṃ pana suddhasattānaṃ anulomikā khanti, yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo. Trong đó, vì tất cả các tà kiến được bao gồm bởi thường kiến và đoạn kiến, nên tất cả chúng sanh có khuynh hướng tà kiến đều nương tựa vào chính hai loại tà kiến này. Như đã được nói: 'Này Kaccāna, thế gian này phần lớn nương tựa vào hai cực đoan: sự hiện hữu và sự không hiện hữu.' Quả vậy, 'sự hiện hữu' có nghĩa là sự chấp thủ thường kiến, 'sự không hiện hữu' có nghĩa là sự chấp thủ đoạn kiến. Trước hết, đây là khuynh hướng của các phàm phu nương tựa vào vòng luân hồi. Còn đối với các chúng sanh thanh tịnh nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, có hai loại khuynh hướng là sự kham nhẫn thuận thứ và trí tuệ như thật. Āsayaṃ jānātīti catubbidhampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti. Jānanto ca tesaṃ diṭṭhigatānaṃ, tesañca ñāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ – Khi nói 'biết khuynh hướng' có nghĩa là biết cả bốn loại khuynh hướng của chúng sanh. Và khi biết, Ngài biết các khuynh hướng tà kiến của họ và các trí tuệ (thuộc khuynh hướng) của họ ngay cả trong khoảnh khắc chúng không khởi sanh. Điều này đã được nói rằng – ‘‘Kāmaṃ [Pg.240] sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti, kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti’’ādi (paṭi. ma. 1.113). 'Ngài biết ngay cả người đang hưởng thụ các dục rằng: 'Người này xem trọng các dục, có khuynh hướng về các dục, có thiên hướng về các dục'; Ngài biết ngay cả người đang hưởng thụ các dục rằng: 'Người này xem trọng sự xuất ly, có khuynh hướng về sự xuất ly, có thiên hướng về sự xuất ly', v.v... Appahīnabhāvena santāne anu anu sayantīti anusayā, anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Etena nesaṃ kāraṇalābhe uppajjanārahataṃ dasseti. Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Ke pana te? Rāgādayo satta anāgatā kilesā, atītā, paccuppannā ca taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi dhammānaṃ kālabhedena sabhāvabhedo atthi. Taṃ sattavidhaṃ anusayaṃ tassa tassa sattassa santāne paroparabhāvena pavattamānaṃ jānāti. Chúng được gọi là tùy miên (anusayā) vì chúng nằm ngầm (sayanti) theo mãi (anu anu) trong dòng tương tục (santāne) do chưa được đoạn trừ; nghĩa là chúng khởi sanh khi gặp được duyên thích hợp. Bằng cách này, nó cho thấy khả năng khởi sanh của chúng khi có được duyên. Quả vậy, các phiền não chưa được đoạn trừ sẽ khởi sanh khi có duyên. Vậy chúng là gì? Là bảy phiền não vị lai như tham, v.v...; các phiền não quá khứ và hiện tại cũng được gọi như vậy vì có cùng bản chất. Quả vậy, không có sự khác biệt về bản chất của các pháp do sự khác biệt về thời gian. Ngài biết bảy loại tùy miên ấy đang diễn tiến trong dòng tương tục của mỗi chúng sanh với mức độ mạnh yếu khác nhau. Caritanti sucaritaduccaritaṃ. Taṃ hi vibhaṅge (vibha. 814, 817) caritaniddese niddiṭṭhaṃ. Atha vā caritanti cariyā veditabbā. Tā pana rāgadosamohasaddhābuddhivitakkavasena cha mūlacariyā, tāsaṃ apariyanto antarabhedo, saṃsaggabhedo pana tesaṭṭhividho. Taṃ caritaṃ sabhāvato saṃkilesavodānato samuṭṭhānato phalato nissandatoti evamādinā pakārena jānāti. 'Hạnh' (carita) là thiện hạnh và ác hạnh. Quả vậy, điều đó đã được chỉ rõ trong phần giải thích về hạnh (caritaniddesa) trong bộ Phân Tích. Hoặc 'hạnh' (carita) nên được hiểu là tánh (cariyā). Về các tánh ấy, có sáu tánh căn bản theo phương diện tham, sân, si, tín, tuệ, và tầm. Sự phân chia nội tại của chúng là vô hạn, còn sự phân chia do pha trộn thì có sáu mươi ba loại. Ngài biết hạnh đó theo nhiều phương diện như: về bản chất, về phương diện ô nhiễm và thanh tịnh, về sự sanh khởi, về quả, về kết quả tương tục, v.v... Adhimutti ajjhāsayadhātu. Sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti. Yāya hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva sevanti, paṇītādhimuttikā ca paṇītādhimuttikeyeva. Sā ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo adhimutti. Taṃ adhimuttiṃ jānāti ‘‘imassa adhimutti hīnā, imassa paṇītā’’ti, tatthāpi ‘‘imassa mudu, imassa mudutarā, imassa mudutamā’’tiādinā. Indriyānaṃ hi tikkhamudubhāvādinā yathārahaṃ adhimuttiyā tikkhamudubhāvādiko veditabbo. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodanīyaṃ (vibha. aṭṭha. 818, 820) ‘‘heṭṭhā gahitāpi adhimutti idha sattānaṃ tikkhindriyamudindriyabhāvadassanatthaṃ puna gahitā’’ti. Thiên hướng (adhimutti) là giới tánh (ajjhāsayadhātu). Nó có hai loại: thiên hướng thấp kém và thiên hướng cao thượng. Do đó, chúng sanh có thiên hướng thấp kém chỉ giao du với những người có thiên hướng thấp kém, và những người có thiên hướng cao thượng (chỉ giao du) với những người có thiên hướng cao thượng. Giới tánh đó, bản chất của khuynh hướng đó, là thiên hướng. Ngài biết thiên hướng đó rằng: 'thiên hướng của người này thấp kém, của người này cao thượng'; và trong đó, Ngài cũng biết: 'của người này mềm yếu, của người này mềm yếu hơn, của người này mềm yếu nhất', v.v... Quả vậy, tính chất sắc bén, mềm yếu, v.v... của thiên hướng cần được hiểu một cách tương ứng theo tính chất sắc bén, mềm yếu, v.v... của các căn. Quả vậy, trong bộ Sammohavinodanī đã nói: 'Mặc dù thiên hướng đã được đề cập ở phần trước, ở đây nó được đề cập lại để chỉ ra trạng thái căn sắc bén và căn mềm yếu của chúng sanh'. Apparajaṃ akkhaṃ etesanti apparajakkhā, appaṃ vā rajaṃ paññāmaye akkhimhi etesanti apparajakkhā, anussadarāgādirajā sattā, te apparajakkhe. Mahārajakkheti etthāpi eseva nayo. Ussadarāgādirajā mahārajakkhā. Họ là những người ít bụi trong mắt (apparajakkhā) vì mắt (akkhaṃ) của họ (etesaṃ) có ít bụi (apparajaṃ); hoặc họ là những người ít bụi trong mắt vì có ít bụi (appaṃ rajaṃ) trong con mắt trí tuệ (paññāmaye akkhimhi) của họ. (Đó là) những chúng sanh có ít bụi bặm của tham ái v.v... Ngài biết những người ít bụi trong mắt ấy. Đối với từ 'những người nhiều bụi trong mắt' (mahārajakkha) cũng theo phương pháp tương tự. Những người có nhiều bụi bặm của tham ái v.v... là những người nhiều bụi trong mắt. Tikkhindriyeti [Pg.241] tikhiṇehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Mudindriyeti mudukehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Upanissayaindriyāni nāma idhādhippetāni. Svākāreti sundarākāre kalyāṇapakatike, vivaṭṭajjhāsayeti attho. Suviññāpayeti sammattaniyāmaṃ viññāpetuṃ sukare saddhe, paññavante ca. Bhabbe abhabbeti ettha bhabbeti kammāvaraṇakilesāvaraṇavipākāvaraṇarahite. Vuttavipariyāyena dvākāraduviññāpayābhabbā veditabbā. Ettha ca ‘‘imassa rāgarajo appo, imassa dosarajo appo’’tiādinā apparajakkhesu jānanaṃ veditabbaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tasmāti yasmā bhagavā aparimāṇe satte āsayādito anavasesetvā jānāti, tasmā assa bhagavato sattalokopi sabbathā vidito. 'Người có căn sắc bén' là những người có các căn như tín v.v... sắc bén. 'Người có căn mềm yếu' là những người có các căn như tín v.v... mềm yếu. Ở đây, ý muốn nói đến các căn có tính chất duyên trợ. 'Người có tướng tốt' nghĩa là người có tướng mạo đẹp, có bản chất tốt lành, có khuynh hướng thoát khỏi luân hồi. 'Người dễ lãnh hội' là những người có tín, có tuệ, dễ dàng làm cho liễu tri chánh tánh quyết định. Trong 'người có khả năng' và 'người không có khả năng', 'người có khả năng' là người không có nghiệp chướng, phiền não chướng, và dị thục chướng. Người có tướng xấu, người khó lãnh hội, và người không có khả năng nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói. Và ở đây, sự biết về những người ít bụi trong mắt nên được hiểu theo cách: 'bụi tham của người này ít, bụi sân của người này ít', v.v... Đối với những người còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Do đó, vì Đức Thế Tôn biết không sót một chúng sanh nào trong vô lượng chúng sanh về khuynh hướng v.v..., cho nên thế giới chúng sanh cũng được Đức Thế Tôn ấy biết một cách toàn diện. Nanu ca sattesu pamāṇādipi jānitabbo atthīti? Atthi. Tassa pana jānanaṃ na nibbidāya virāgāya nirodhāyāti idha na gahitaṃ, bhagavato pana tampi suviditaṃ suvavatthāpitameva, payojanābhāvā desanaṃ nāruḷhaṃ. Tena vuttaṃ – Chẳng phải cũng có những điều cần biết về chúng sanh như số lượng v.v... hay sao? Có. Nhưng sự biết về điều đó không đưa đến nhàm chán, ly tham, đoạn diệt, nên không được đề cập ở đây. Tuy nhiên, đối với Đức Thế Tôn, điều đó cũng đã được biết rõ, được xác định rõ. Vì không có lợi ích nên không được đưa vào bài thuyết pháp. Do đó, đã được nói rằng – ‘‘Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā bhikkhū āmantesi ‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho bahutaraṃ – yo vāyaṃ mayā paritto nakhasikhāyaṃ paṃsu āropito, ayaṃ vā mahāpathavī’’’tiādi (saṃ. ni. 5.1121). 'Bấy giờ, Đức Thế Tôn lấy một ít bụi đất đặt lên móng tay rồi gọi các Tỳ khưu: 'Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, cái nào nhiều hơn – một ít bụi đất mà Như Lai đã đặt trên móng tay này, hay là quả đại địa này?', v.v...' 137. Okāsalokopi sabbathā viditoti sambandho. Cakkavāḷanti lokadhātu. Sā hi nemimaṇḍalasadisena cakkavāḷapabbatena samantato parikkhittattā ‘‘cakkavāḷa’’nti vuccati. Catutiṃsasatāni cāti catuadhikāni tiṃsasatāni, tīṇisahassāni, cattārisatāni cāti attho. Aḍḍhuḍḍhānīti upaḍḍhacatutthāni, tīṇisatāni, paññāsañcāti attho. Nahutānīti dasasahassāni. Saṅkhātāti kathitā. Saṇṭhitīti heṭṭhā, uparito cāti sabbaso ṭhiti. 137. Cần có sự liên kết là 'thế giới không gian cũng được biết một cách toàn diện'. 'Thế giới' (cakkavāḷa) là thế giới hệ (lokadhātu). Quả vậy, nó được gọi là 'thế giới' (cakkavāḷa) vì được bao quanh tứ phía bởi dãy núi Chuyển Luân (cakkavāḷapabbatena) giống như vành bánh xe. 'Ba mươi bốn trăm' (catutiṃsasatāni) có nghĩa là ba mươi trăm cộng thêm bốn, tức là ba ngàn và bốn trăm. 'Ba rưỡi' (aḍḍhuḍḍhāni) có nghĩa là ba và một nửa của cái thứ tư, tức là ba trăm và năm mươi. 'Một nahuta' là mười ngàn. 'Được kể' (saṅkhātā) là được nói. 'Sự thiết lập' (saṇṭhiti) là sự tồn tại ở khắp mọi nơi, tức là ở dưới và ở trên. Evaṃ saṇṭhiteti evamavaṭṭhite. Etthāti cakkavāḷe. Accuggato tāvadevāti tattakameva caturāsīti yojanasahassāniyeva ubbedho[Pg.242]. Na kevalaṃ cettha ubbedhova, atha kho āyāmavitthārāpissa tattakāyeva. Vuttañhetaṃ – Evaṃ saṇṭhiteti có nghĩa là evamavaṭṭhite (khi được thiết lập vững chắc như vậy). Etthāti có nghĩa là cakkavāḷe (ở trong cõi Ta-bà này). Accuggato tāvadevāti có nghĩa là chiều cao vươn lên cũng chỉ chừng ấy, tức là tám mươi bốn ngàn do-tuần. Và ở đây không chỉ có chiều cao, mà chiều dài và chiều rộng của nó cũng chừng ấy. Điều này đã được nói đến rằng – ‘‘Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66). “Này các Tỳ khưu, vua núi Sineru có chiều dài tám mươi bốn ngàn do-tuần, và chiều rộng tám mươi bốn ngàn do-tuần.” (A. Ni. 7.66). Tatoti sinerussa heṭṭhā, upari ca vuttappamāṇato. Upaḍḍhupaḍḍhenāti upaḍḍhena upaḍḍhena. Idaṃ vuttaṃ hoti – dvācattālīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato yugandharapabbato, ekavīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato īsadharo pabbatoti iminā nayena sesesupi upaḍḍhupaḍḍhapamāṇatā veditabbā. Yathā mahāsamuddo yāva cakkavāḷapādamūlā anupubbaninno, evaṃ yāva sinerupādamūlāti heṭṭhā sinerupamāṇato upaḍḍhapamāṇopi yugandharapabbato pathaviyaṃ suppatiṭṭhito, evaṃ īsadharādayopīti daṭṭhabbaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘mahāsamuddo, bhikkhave, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro’’ti (udā. 45; cūḷava. 384; a. ni. 8.19). Sineruyugandharādīnaṃ antare sīdantarasamuddā nāma. Te vitthārato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggatasamānaparimāṇāti vadanti. Brahāti mahanto. Tatoti có nghĩa là từ kích thước đã nói của núi Sineru, ở bên dưới và bên trên. Upaḍḍhupaḍḍhenāti có nghĩa là bằng một nửa của một nửa. Điều này được nói như sau: núi Yugandhara chìm trong biển bốn mươi hai ngàn do-tuần và nhô lên trên cũng chừng ấy; núi Īsadhara chìm trong biển hai mươi mốt ngàn do-tuần và nhô lên trên cũng chừng ấy. Theo phương pháp này, nên hiểu rằng kích thước của các ngọn núi còn lại cũng bằng một nửa của một nửa. Giống như đại dương dốc dần cho đến chân núi Cakkavāḷa, cũng vậy, (nó dốc dần) cho đến chân núi Sineru. Do đó, nên hiểu rằng núi Yugandhara, dù có kích thước bằng một nửa kích thước của núi Sineru ở bên dưới, vẫn được thiết lập vững chắc trên mặt đất, và các ngọn núi Īsadhara v.v... cũng như vậy. Điều này đã được nói đến: “Này các Tỳ khưu, đại dương dốc dần, nghiêng dần, thoải dần.” (Udā. 45; Cūḷava. 384; A. Ni. 8.19). Giữa các núi Sineru, Yugandhara v.v... có các biển tên là Sīdantara. Người ta nói rằng chiều rộng của chúng lần lượt bằng với chiều cao của các núi Sineru v.v... Brahāti có nghĩa là mahanto (lớn). Sinerussa samantatoti parikkhipanavasena sinerussa samantato ṭhitā. Sineruṃ tāva parikkhipitvā ṭhito yugandharo, taṃ parikkhipitvā īsadharo. Evaṃ taṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitā ‘‘sinerussa samantato’’ti vuttā. Sinerussa samantato (xung quanh núi Sineru) có nghĩa là các ngọn núi đứng bao quanh núi Sineru. Trước hết, núi Yugandhara đứng bao quanh núi Sineru, rồi núi Īsadhara bao quanh núi ấy. Như vậy, các ngọn núi đứng bao quanh từng ngọn núi ấy được gọi là “xung quanh núi Sineru”. Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbatoti himavā pabbato pañca yojanānaṃ satāni ucco ubbedho. Nagavhayāti naga-saddena avhātabbā rukkhābhidhānā. Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmāti’ ubbedhato paññāsayojanakkhandhāyāmā, ubbedhato, samantato ca paññāsayojanasākhāyāmā ca. Tato eva satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā. Yassānubhāvenāti yassā mahantatā kappaṭṭhāyitādippakārena pabhāvena. Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbatoti có nghĩa là núi Himavā có chiều cao năm trăm do-tuần. Nagavhayāti có nghĩa là có tên gọi là cây, được gọi bằng từ naga. Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmāti’ có nghĩa là có thân cây dài năm mươi do-tuần tính theo chiều cao, và có cành dài năm mươi do-tuần tính theo chiều cao và xung quanh. Do đó, nó rộng một trăm do-tuần và cao cũng chừng ấy. Yassānubhāvenāti có nghĩa là do oai lực của cây ấy, với các đặc tính như sự to lớn, tồn tại suốt một kiếp trái đất, v.v... Garuḷānaṃ simbalirukkho sinerussa dutiyaparibhaṇḍe patiṭṭhito. Cây gòn của loài kim xí điểu được thiết lập ở tầng thứ hai của núi Sineru. Sirīsenāti [Pg.243] paccatte karaṇavacanaṃ. Sattamanti liṅgavipallāsena vuttaṃ, sirīso bhavati sattamoti attho. Từ sirīsenāti là một từ ở công cụ cách trong ý nghĩa của chủ cách. Từ sattamanti được nói với sự thay đổi về tính; có nghĩa là cây bồ kết là cây thứ bảy. Tattha caṇḍamaṇḍalaṃ heṭṭhā, sūriyamaṇḍalaṃ upari. Tassa āsannabhāvena candamaṇḍalaṃ attano chāyāya vikalabhāvena upaṭṭhāti. Tāni yojanantarikāni yugandharaggapamāṇe ākāse vicaranti. Asurabhavanaṃ sinerussa heṭṭhā. Avīci jambudīpassa. Jambudīpo sakaṭasaṇṭhāno. Aparagoyānaṃ ādāsasaṇṭhāno. Pubbavideho addhacandasaṇṭhāno. Uttarakuru pīṭhasaṇṭhāno. Taṃtaṃnivāsīnaṃ, taṃtaṃparivāradīpavāsīnañca manussānaṃ mukhampi taṃtaṃsaṇṭhānanti vadanti. Tadantaresūti tesaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu. Tiṇṇaṃ hi pattānaṃ aññamaññaāsannabhāvena ṭhapitānaṃ antarasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantaranirayo. Trong đó, nguyệt luân ở dưới, nhật luân ở trên. Do sự gần gũi của nhật luân, nguyệt luân hiện ra bị khuyết do bóng của chính nó. Chúng di chuyển trong không gian ở độ cao bằng đỉnh núi Yugandhara, cách nhau một do-tuần. Cõi A-tu-la ở dưới núi Sineru. Địa ngục Avīci ở dưới châu Jambudīpa. Châu Jambudīpa có hình dạng như cỗ xe. Châu Pubbavideha có hình dạng như nửa vầng trăng. Châu Uttarakuru có hình dạng như ghế ngồi. Người ta nói rằng khuôn mặt của những người sống ở các châu lục đó và những người sống ở các hòn đảo phụ thuộc xung quanh cũng có hình dạng tương ứng. Tadantaresūti có nghĩa là ở giữa các cõi Ta-bà ấy. Giữa ba cõi Ta-bà, giống như khoảng trống giữa ba cái bát được đặt gần nhau, có một địa ngục Lokantara. Anantānīti aparimāṇāni, ‘‘ettakānī’’ti aññehi minituṃ asakkuṇeyyāni. Bhagavā anantena buddhañāṇena avedi ‘‘ananto ākāso, ananto sattanikāyo, anantāni cakkavāḷānī’’ti tividhampi anantaṃ buddhañāṇaṃ paricchindati sayampi anantattā. Yāvatakaṃ hi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyanti. Tena vuttaṃ ‘‘anantena buddhañāṇena avedī’’ti. Anantatā cassa anantañeyyapaṭivijjhaneneva veditabbā tattha appaṭihatacārattā. Nanu cettha vivaṭṭādīnampi viditatā vattabbāti? Saccaṃ vattabbaṃ, sā pana parato abhiññākathāyaṃ āgamissatīti idha na gahitā. Anantānīti có nghĩa là vô lượng, những thứ mà người khác không thể đo lường được là “chừng này”. Đức Thế Tôn đã biết bằng Phật trí vô biên rằng: “Hư không là vô biên, chúng sanh giới là vô biên, các cõi Ta-bà là vô biên.” Phật trí phân định được cả ba loại vô biên ấy vì chính Ngài cũng là vô biên. Vì rằng đối tượng cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu; trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng cần biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có đối tượng cần biết làm giới hạn, đối tượng cần biết có trí tuệ làm giới hạn. Do đó, đã nói rằng: “Ngài đã biết bằng Phật trí vô biên.” Và tính vô biên của Ngài nên được hiểu chính là nhờ sự thấu suốt các đối tượng cần biết vô biên, vì (trí tuệ của Ngài) vận hành không bị ngăn ngại trong đó. (Hỏi:) Chẳng phải ở đây cũng nên nói đến sự hiểu biết về các kiếp thành hoại v.v... sao? (Đáp:) Đúng là nên nói, nhưng vì điều đó sẽ được đề cập sau trong phần nói về thắng trí, nên ở đây không được đề cập đến. 138. Attanāti nissakkavacanametaṃ. Guṇehi attanā visiṭṭhatarassāti sambandho. Tara-ggahaṇaṃ cettha ‘‘anuttaro’’ti padassa atthaniddesatāya kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso. Visiṭṭhe pana kā kathā. Kassacīti kassacipi. Abhibhavatīti sīlasampadāya upanissayabhūtānaṃ hirottappamettākaruṇānaṃ, visesapaccayānaṃ saddhāsativīriyapaññānañca ukkaṃsappattiyā samudāgamato paṭṭhāya anaññasādhāraṇo savāsanapaṭipakkhassa pahīnattā ukkaṃsapāramippatto satthu sīlaguṇo. Tena bhagavā sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhuyya [Pg.244] pavattati, na sayaṃ kenaci abhibhuyyatīti adhippāyo. Evaṃ samādhiguṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Sīlādayo cete lokiyalokuttaramissakā veditabbā. Vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyaṃ kāmāvacarameva. 138. Attanāti là một từ ở xuất xứ cách. Mối liên hệ là “của người vượt trội hơn mình về các phẩm hạnh”. Việc dùng hậu tố tara ở đây là để giải thích ý nghĩa của từ anuttaro (vô thượng), chứ không phải vì có sự tồn tại của một người nào đó vượt trội hơn. Vì rằng trong thế giới cùng với chư thiên, không có ai dù chỉ gần bằng Như Lai, huống chi là bằng. Còn nói gì đến người vượt trội hơn? Kassacīti có nghĩa là của bất kỳ ai. Abhibhavatīti (Ngài chế ngự) có nghĩa là: Giới đức của Bậc Đạo Sư, bắt đầu từ khi phát sinh do sự đạt đến đỉnh cao của tàm, quý, từ, bi là những duyên y chỉ của giới thành tựu, và của tín, niệm, tấn, tuệ là những duyên đặc biệt, là không chung với người khác, đã đạt đến ba-la-mật tối thượng do đã đoạn trừ các pháp đối nghịch cùng với tập khí. Do đó, ý nghĩa là Đức Thế Tôn chắc chắn chế ngự thế giới cùng với chư thiên mà vận hành, chứ chính Ngài không bị ai chế ngự. Cũng vậy, nên nói tương tự đối với định đức v.v... Và nên hiểu rằng các phẩm hạnh này như giới v.v... là sự pha trộn giữa hiệp thế và siêu thế. Tuy nhiên, giải thoát tri kiến chỉ là pháp hiệp thế, thuộc cõi Dục. Yadi evaṃ, kathaṃ tena sadevakaṃ lokaṃ abhibhavatīti? Tassāpi ānubhāvato asadisattā. Tampi hi visayato, pavattito, pavatti ākārato ca uttaritarameva. Taṃ hi anaññasādhāraṇaṃ satthu vimuttiguṇaṃ ārabbha pavattati, pavattamānañca atakkāvacaraṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumaṃ savisayaṃ paṭipakkhadhammānaṃ suppahīnattā suṭṭhu pākaṭaṃ vibhūtataraṃ katvā pavattati, sammadeva ca vasībhāvassa pāpitattā, bhavaṅgaparivāsassa ca atiparittakattā lahuṃ lahuṃ pavattatīti. Nếu như vậy, làm thế nào mà với tuệ giác ấy, ngài có thể chinh phục thế gian cùng với chư thiên? (Hỏi rằng). (Đáp rằng:) Do vì oai lực của tuệ giác ấy không có gì sánh bằng. Vả lại, tuệ giác ấy cũng thật là cao tột hơn về phương diện đối tượng, về phương diện khởi sanh, và về phương diện trạng thái khởi sanh. Thật vậy, tuệ giác ấy khởi sanh bằng cách lấy đức tánh giải thoát của bậc Đạo Sư, là điều không chung với người khác, làm đối tượng; và khi khởi sanh, nó khởi sanh bằng cách làm cho đối tượng của mình, vốn vượt ngoài tầm tư duy, vô cùng thâm sâu, vi tế, trở nên thật rõ ràng và hiển lộ hơn nữa do vì các pháp đối nghịch đã được đoạn trừ hoàn toàn; và nó khởi sanh một cách nhanh chóng do vì đã đạt đến sự thuần thục một cách hoàn toàn và do vì thời gian lưu trú trong hữu phần là vô cùng ngắn ngủi. Evaṃ sīlādiguṇehi bhagavato uttaritarassa abhāvaṃ dassetvā idāni sadisassāpi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘asamo’’tiādi vuttaṃ. Tattha asamoti ekasmiṃ kāle natthi etassa sīlādiguṇena samā sadisāti asamo. Tathā asamehi atītānāgatabuddhehi samo, asamā vā samā etassāti asamasamo. Sīlādiguṇena natthi etassa paṭimāti appaṭimo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo, yugaggāhavasena ṭhito paṭipuggalo veditabbo. Sau khi đã chỉ ra sự không có người nào cao tột hơn Đức Thế Tôn về các đức tánh như giới v.v... như vậy, bây giờ để chỉ ra sự không có cả người nào tương đương, câu "asamo" (không ai sánh bằng) v.v... đã được nói đến. Trong đó, "asamo" (không ai sánh bằng) có nghĩa là: trong một thời điểm, không có người nào tương đương hay ngang bằng với vị này (Đức Phật) về đức tánh như giới v.v... Tương tự, "asamasamo" (ngang bằng với bậc không ai sánh bằng) có nghĩa là: ngài ngang bằng với các vị Phật quá khứ và vị lai, là những bậc không ai sánh bằng; hoặc là, các bậc không ai sánh bằng (chư Phật quá khứ, vị lai) là những người ngang bằng với vị này. "Appaṭimo" (không có hình ảnh tương tự) có nghĩa là: không có hình ảnh tương tự nào với vị này về đức tánh như giới v.v... Đối với hai từ còn lại cũng theo phương pháp này. Trong đó, "paṭimā" chỉ là sự ví dụ; "paṭibhāgo" là sự ví dụ tương đương; "paṭipuggalo" nên được hiểu là người đứng ra cạnh tranh, theo nghĩa là một cặp đối kháng. Na kho panāhaṃ samanupassāmīti mama samantacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya sabbalokaṃ passantopi tattha sadevake…pe… pajāya attanā attato sīlasampannataraṃ sampannatarasīlaṃ kañci puggalaṃ na kho pana passāmi, tādisassa abhāvatoti adhippāyo. Aggappasādasuttādīnīti ettha – Về câu "Na kho panāhaṃ samanupassāmi" (Ta thật không thấy), ý nghĩa là: "Mặc dù Ta nhìn thấy toàn thể thế gian bằng nhãn quan toàn diện của Ta như thể nhìn thấy một quả amla trong lòng bàn tay, nhưng trong thế gian ấy cùng với chư thiên... trong chúng sanh ấy, Ta thật không thấy một người nào có giới hạnh đầy đủ hơn Ta, có giới hạnh trọn vẹn hơn Ta, là do vì không có một người như vậy." Về câu "Aggappasādasuttādīni" (Kinh Tối Thượng Tín Tịnh v.v...), ở đây là: ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; 10.15; itivu90) – “Này các Tỳ khưu, trong tất cả các loài chúng sanh, hoặc không chân, hoặc hai chân, hoặc bốn chân, hoặc nhiều chân, hoặc có sắc, hoặc không sắc, hoặc có tưởng, hoặc không tưởng, hoặc phi tưởng phi phi tưởng, Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, được gọi là tối thượng trong số ấy. Này các Tỳ khưu, những ai có tín tịnh nơi Đức Phật, họ có tín tịnh nơi bậc tối thượng. Và đối với những người có tín tịnh nơi bậc tối thượng, quả báo thật là tối thượng.” Idaṃ [Pg.245] aggappasādasuttaṃ. Ādi-saddena – Đây là Kinh Tối Thượng Tín Tịnh. Bằng từ "ādi" (v.v...) – ‘‘Sadevake…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.24; dī. ni. 3.188) – “Trong thế gian cùng với chư thiên... trong chúng sanh cùng với chư thiên và nhân loại, Như Lai là bậc chinh phục, không bị ai chinh phục, là bậc thấy biết tường tận, là bậc tự tại; do đó, ngài được gọi là 'Như Lai'.” Evamādīni suttapadāni veditabbāni. Ādikā gāthāyoti ettha – Các đoạn kinh như vậy v.v... nên được hiểu. Về câu "Ādikā gāthāyo" (những câu kệ ban đầu), ở đây là: ‘‘Ahaṃ hi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro; Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341); “Ta thật là bậc A-la-hán trong đời, Ta là bậc Đạo Sư vô thượng; Ta là bậc Chánh Đẳng Giác duy nhất, Ta đã tịch tịnh, đã trở nên mát mẻ.” ‘‘Danto damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi; Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo. (itivu. 112); “Bậc ẩn sĩ đã được điều phục, là tối thắng trong những người điều phục; đã được tịch tịnh, là tối thắng trong những người làm cho tịch tịnh; đã được giải thoát, là tối thượng trong những người làm cho giải thoát; đã vượt qua, là cao quý trong những người giúp cho vượt qua.” ‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso ca vijjati; Yamāhu dakkhiṇeyyānaṃ aggataṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. (vi. va. 1047; kathā. 799) – “Trong thế gian này hay trong thế gian khác, không có ai cao tột hơn hay tương đương với Đức Phật; người mà họ nói rằng đã đạt đến địa vị tối thượng trong số những người đáng được cúng dường, đối với những người mong cầu phước báu, tìm kiếm quả báo to lớn.” Evamādikā gāthā vitthāretabbā. Những câu kệ như vậy v.v... nên được trình bày chi tiết. 139. Dametīti sameti, kāyasamādīhi yojetīti attho. Taṃ pana kāyasamādīhi yojanaṃ yathārahaṃ tadaṅgavinayādīsu patiṭṭhāpanaṃ hotīti āha ‘‘vinetīti vuttaṃ hotī’’ti. Dametuṃ yuttāti damanārahā. Amanussapurisāti ettha na manussāti amanussā. Taṃsadisatā ettha jotīyati, tena manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti yakkhādayo ‘‘amanussā’’ti adhippetā, na ye keci manussehi aññe. Tathā hi tiracchānapurisānaṃ visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, yakkhādayo eva ca niddiṭṭhā. Apalālo himavantavāsī. Cūḷodaramahodarā nāgadīpavāsino. Aggisikhadhūmasikhā sīhaḷadīpavāsino. Nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Tenāha ‘‘saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā’’ti. Kūṭadantādayoti ādi-saddena ghoṭamukhaupāligahapatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sakkadevarājādayoti ādi-saddena ajakalāpayakkhabakabrahmādīnaṃ [Pg.246] saṅgaho daṭṭhabbo. Idaṃ cettha suttanti idaṃ kesisuttaṃ. Vinītā vicitrehi vinayanūpāyehīti etasmiṃ atthe vitthāretabbaṃ yathārahaṃ saṇhādīhi upāyehi vinayassa dīpanato. 139. "Dameti" (điều phục) có nghĩa là làm cho lắng dịu, tức là kết hợp với sự lắng dịu của thân v.v... Việc kết hợp với sự lắng dịu của thân v.v... ấy là sự thiết lập trong việc chế ngự từng phần v.v... một cách thích hợp, do đó ngài nói "vinetīti vuttaṃ hoti" (được gọi là huấn luyện). "Dametuṃ yuttā" (thích hợp để điều phục) có nghĩa là đáng được điều phục. Về câu "amanussapurisā" (những người phi nhân), ở đây "na manussā" (không phải người) là "amanussā" (phi nhân). Ở đây, sự tương tự với người được làm sáng tỏ; do đó, chỉ có bản chất con người là không có, còn những thứ khác thì tương tự, nên các loài như dạ-xoa v.v... được ám chỉ là "phi nhân", chứ không phải bất kỳ ai khác ngoài con người. Thật vậy, những người thuộc loài bàng sanh đã được đề cập riêng, và chỉ có dạ-xoa v.v... mới được chỉ định. Rồng Apalāla sống ở Tuyết Sơn. Rồng Cūḷodara và Mahodara sống ở đảo Nāgadīpa. Rồng Aggisikha và Dhūmasikha sống ở đảo Sīhaḷa. Họ được làm cho không còn nọc độc bằng cách loại bỏ nọc độc sân hận. Do đó, ngài nói "saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā" (được thiết lập trong quy y và giới). Về câu "Kūṭadantādayo" (Kūṭadanta v.v...), bằng từ "ādi" (v.v...), nên hiểu là bao gồm Ghoṭamukha, gia chủ Upāli v.v... Về câu "Sakkadevarājādayo" (vua trời Đế Thích v.v...), bằng từ "ādi" (v.v...), nên hiểu là bao gồm dạ-xoa Āḷavaka, phạm thiên Baka v.v... Về câu "idaṃ cettha suttaṃ" (đây là bài kinh trong trường hợp này), đó là bài kinh Kesi. Về ý nghĩa "vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi" (được huấn luyện bằng nhiều phương pháp huấn luyện khác nhau), nên được trình bày chi tiết do vì nó cho thấy sự huấn luyện bằng các phương tiện vi tế v.v... một cách thích hợp. Visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīnīti ‘‘visuddhasīlassa paṭhamajjhānaṃ, paṭhamajjhānalābhino dutiyajjhāna’’ntiādinā tassa tassa uparūpari visesaṃ ācikkhantoti sambandho. Sotāpannādīnanti etthāpi eseva nayo. ‘‘Dantepi dametiyevā’’ti idaṃ pubbe ‘‘sabbena sabbaṃ damathaṃ anupagatā purisadammā’’ti vuttāti katvā vuttaṃ. Ye pana vippakatadammabhāvā sabbathā dametabbataṃ nātivattā, te satte sandhāya ‘‘dantepi dametiyevā’’ti vuttaṃ. Tepi hi purisadammā evāti, yato ne satthā dameti. Về câu "visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni" (sơ thiền v.v... cho người có giới thanh tịnh v.v...), mối liên hệ là: "Ngài thuyết giảng pháp đặc biệt cao hơn cho từng người, theo cách như 'sơ thiền cho người có giới thanh tịnh, nhị thiền cho người đắc sơ thiền' v.v..." Về câu "sotāpannādīnaṃ" (cho các bậc Dự lưu v.v...), ở đây cũng theo phương pháp này. Câu "dantepi dametiyevā" (ngài vẫn điều phục cả những người đã được điều phục) được nói ra vì trước đó đã nói rằng "purisadammā là những người chưa đạt đến sự điều phục hoàn toàn." Tuy nhiên, câu "dantepi dametiyevā" được nói ra nhắm đến những chúng sanh mà sự điều phục còn dang dở, chưa vượt qua được trạng thái cần được điều phục về mọi phương diện. Thật vậy, những vị ấy cũng chính là những người cần được điều phục, do đó bậc Đạo Sư điều phục họ. Atthapadanti atthābhibyañjakapadaṃ, vākyanti attho. Vākyena hi atthābhibyatti, na nāmādipadamattena. Ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti. Tenāha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Tā hi aññamaññasambandhāpi asaṃkiṇṇabhāvena dissanti apadissantīti disā, disā viyāti vā disā. Asajjamānāti na sajjamānā vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā. Dhāvanti javanavuttiyogato. Ekaṃyeva disaṃ dhāvati, attano kāyaṃ aparivattentoti adhippāyo. Satthārā pana damitā purisadammā ekiriyāpatheneva aṭṭha disā dhāvanti. Tenāha ‘‘ekapallaṅkeneva nisinnā’’ti. Aṭṭha disāti ca nidassanamattametaṃ, lokiyehi agatapubbaṃ nirodhasamāpattidisaṃ, amatadisañca pakkhandanato. Atthapadaṃ có nghĩa là câu chữ biểu thị ý nghĩa, tức là câu văn. Bởi vì sự biểu thị ý nghĩa là do câu văn, chứ không phải chỉ do các từ như danh từ v.v... Và do là một từ duy nhất, nên phẩm chất người điều ngự chúng sanh đáng điều ngự của Bậc Đạo Sư là không chung với người khác đã được trình bày. Do đó, ngài nói: ‘bhagavā hī’tiādi (Bởi vì Đức Thế Tôn...). Aṭṭha disā (tám phương) là tám bậc thiền chứng. Vì rằng các bậc thiền chứng ấy dù có liên quan với nhau nhưng được thấy, được nhận biết một cách không hỗn tạp, nên gọi là disā (phương); hoặc vì giống như phương hướng nên gọi là disā. Asajjamānā (không dính mắc) nghĩa là không bị dính mắc, do đã đạt đến sự thuần thục nên có sự đi lại không vướng bận. Dhāvanti (chạy nhanh) là do hợp với sự vận hành nhanh chóng. Ý nói là chạy đến chỉ một phương duy nhất mà không xoay chuyển thân mình. Tuy nhiên, những người đáng điều ngự đã được Bậc Đạo Sư điều phục thì chỉ với một oai nghi mà chạy đến tám phương. Do đó, ngài nói: ‘ekapallaṅkeneva nisinnā’ (ngồi chỉ với một thế kiết-già). Và câu ‘aṭṭha disā’ (tám phương) này chỉ là ví dụ, vì các vị ấy còn đi vào phương diệt tận định và phương bất tử mà những người thuộc thế gian chưa từng đi đến. 140. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato sammā gantabbato samparāyo, paraloko, tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Tehi diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi. Yathārahanti yathānurūpaṃ. Tesu atthesu yo yo puggalo yaṃ yaṃ arahati, tadanurūpaṃ. Anusāsatīti vineti tasmiṃ atthe patiṭṭhapeti, saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vāṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. Hitupadesādivasena paripāletabbo sāsitabbo so etassa [Pg.247] atthīti satthā, satthavāho. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’’ti. 140. Diṭṭhadhamma (pháp hiện tại) được gọi là tự thân hiện tiền; người liên hệ đến điều đó là diṭṭhadhammika, tức là lợi ích trong đời này. Do phải đi đến, phải đi đến một cách chân chánh do nghiệp và phiền não, nên gọi là samparāya, tức là đời sau; người liên hệ đến điều đó là samparāyika, tức là lợi ích đời sau. Lợi ích tối thượng, cao cả là paramattha, tức là Niết-bàn. Bằng những lợi ích đó: lợi ích hiện tại, lợi ích đời sau, và lợi ích tối thượng. Yathārahaṃ (tùy theo khả năng) nghĩa là tùy theo sự tương xứng. Trong những lợi ích ấy, người nào xứng đáng với lợi ích nào, thì (giáo huấn) tương xứng với điều đó. Anusāsati (giáo huấn) nghĩa là huấn luyện, làm cho an trú trong lợi ích ấy. Sattho là đoàn người đi cùng với tài sản, tức là nhóm người đi đến xứ khác để buôn bán với vốn liếng hàng hóa. Vị ấy có đoàn người đó cần được bảo vệ, cần được chỉ dạy bằng cách chỉ dẫn lợi ích v.v... nên gọi là satthā, tức là người dẫn đường cho đoàn buôn. Đức Thế Tôn giống như vị ấy, nên ngài nói: ‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’ (giống như người dẫn đường nên là Bậc Đạo Sư, Đức Thế Tôn là người dẫn đường cho đoàn buôn). Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ ‘‘yathā satthavāho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Ruḷhīvasena pana itaropi araññappadeso tathā vuccati. Corakantāranti corehi adhiṭṭhitakantāraṃ. Tathā vāḷakantāraṃ. Dubbhikkhakantāranti dullabhabhikkhaṃ kantāraṃ. Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretītiādi upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Atha vā uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādikhemaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya, mahānatthatāya, dunnittharaṇatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy theo phương pháp của kinh Vô Ngại Giải Đạo, câu ‘yathā satthavāho’ (như người dẫn đường cho đoàn buôn) v.v... đã được nói đến. Trong đó, satthe (đoàn buôn) là những người trong đoàn thương buôn. Kantāro (hoang địa) là nơi làm cho cạn kiệt nước, tức là vùng rừng không có nước. Tuy nhiên, do cách dùng theo quy ước, vùng rừng khác cũng được gọi như vậy. Corakantāra (hoang địa trộm cướp) là hoang địa bị trộm cướp chiếm giữ. Tương tự là vāḷakantāra (hoang địa thú dữ). Dubbhikkhakantāra (hoang địa đói kém) là hoang địa khó tìm được vật thực. Tāreti (đưa vượt qua) là làm cho vượt qua nơi không an ổn. Uttāreti (đưa ra khỏi) v.v... được nói bằng cách thêm tiếp đầu ngữ vào từ. Hoặc là, uttāreti là đưa đến vùng đất an ổn rồi làm cho vượt qua. Nittāreti là làm cho ra khỏi nơi không an ổn rồi đưa vượt qua. Patāreti là nắm giữ rồi đưa vượt qua, nghĩa là đưa vượt qua như thể nắm giữ bằng tay. Tất cả những việc đưa vượt qua, đưa ra khỏi v.v... này chính là sự thiết lập ở nơi an ổn, do đó ngài nói: ‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’ (làm cho đến được vùng đất an ổn). Satte (chúng sanh) là những chúng sanh cần được tế độ. Do tính chất rậm rạp, do tính chất nguy hiểm, và do khó vượt qua, nên chính sự sanh là hoang địa, gọi là hoang địa sanh tử; (đưa vượt qua) hoang địa sanh tử ấy. Ukkaṭṭhaparicchedavasenāti ukkaṭṭhasattaparicchedavasena. Devamanussā eva hi ukkaṭṭhasattā, na tiracchānādayo. Bhabbapuggalaparicchedavasenāti sammattaniyāmokkamanassa yogyapuggalassa paricchindanavasena. Etanti ‘‘devamanussāna’’nti etaṃ vacanaṃ. Bhagavatoti nissakkavacanaṃ yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti, bhagavato santiketi vā attho. Upanissayasampattinti tihetukapaṭisandhiādikaṃ maggaphalādhigamassa balavakāraṇaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedavasena (do sự phân định bậc tối thượng) nghĩa là do sự phân định chúng sanh tối thượng. Vì rằng chỉ có chư thiên và loài người là chúng sanh tối thượng, chứ không phải loài bàng sanh v.v... Bhabbapuggalaparicchedavasena (do sự phân định người có khả năng) nghĩa là do sự phân định người thích hợp để đi vào chánh tánh quyết định. Etaṃ (điều này) là câu nói ‘devamanussānaṃ’ (của chư thiên và loài người). Bhagavatoti (từ Đức Thế Tôn) là cách nói xuất xứ cách (ly cách), giống như trong câu ‘upajjhāyato ajjheti’ (học từ thầy tế độ); hoặc có nghĩa là ‘bhagavato santike’ (nơi Đức Thế Tôn). Upanissayasampatti (sự đầy đủ duyên hỗ trợ) là nhân mạnh mẽ để chứng đắc Đạo và Quả, như là sự tái sanh tam nhân v.v... Gaggarāyāti gaggarāya nāma rañño deviyā, tāya vā kāritattā ‘‘gaggarā’’ti laddhanāmāya. Sare nimittaṃ aggahesīti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhi, gaṇhanto ca pasannacitto parisapariyante nipajji. Sannirumbhitvā aṭṭhāsīti tassa sīse daṇḍassa ṭhapitabhāvaṃ apassanto tattha daṇḍaṃ uppīḷetvā aṭṭhāsi. Maṇḍūkopi daṇḍe ṭhapitepi uppīḷitepi dhammagatena pasādena vissaramakarontova kālamakāsi. Devaloke nibbattasattānaṃ ayaṃ dhammatā, yā ‘‘kutohaṃ idha nibbatto, tattha kiṃ nu kho kammamakāsi’’nti āvajjanā. Tasmā attano purimabhavassa diṭṭhattā āha ‘‘are ahampi nāma idha nibbatto’’ti[Pg.248]. Bhagavato pāde vandi kataññutāsaṃvaḍḍhitena pemagāravabahumānena. Gaggarāya (của hồ Gaggarā) là của hoàng hậu của vị vua tên Gaggarā; hoặc do bà ấy cho làm nên hồ có được tên là ‘Gaggarā’. Sare nimittaṃ aggahesi (đã nắm giữ tướng trong âm thanh) nghĩa là đã nắm giữ tướng trong âm thanh với tưởng về pháp rằng: ‘Đây được gọi là Pháp’. Và trong khi nắm giữ, với tâm tịnh tín, nó đã nằm xuống ở rìa hội chúng. Sannirumbhitvā aṭṭhāsi (đã đứng chống gậy) nghĩa là người ấy không thấy việc cây gậy được đặt trên đầu con ếch, nên đã đứng chống cây gậy lên đó. Con ếch, dù cây gậy được đặt lên và dù bị đè xuống, với lòng tịnh tín hướng về Pháp, đã chết mà không hề kêu lên một tiếng khác thường. Đây là pháp tánh của chúng sanh sanh về cõi trời, đó là sự suy xét rằng: ‘Ta từ đâu sanh đến đây, ở đó ta đã làm nghiệp gì?’. Do đó, vì đã thấy được kiếp trước của mình, vị ấy đã nói: ‘Ôi, chính ta đã sanh về đây’. Vị ấy đã đảnh lễ đôi chân của Đức Thế Tôn với lòng thương mến, kính trọng, và quý mến được tăng trưởng bởi lòng biết ơn. Bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ, buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātukāmo ‘‘ko me vandatī’’ti gāthāya pucchi. Tattha koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. ‘‘Yasasā’’ti iminā edisena parivārena, paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā pabhāsento, cando viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti attho. Đức Thế Tôn, dù biết rõ, nhưng muốn làm cho quả của nghiệp và oai lực của chư Phật trở nên hiển nhiên đối với đại chúng, nên đã hỏi bằng câu kệ: ‘ko me vandati’ (ai đang đảnh lễ ta?). Trong đó, ko (ai) có nghĩa là ai trong số chư thiên, long vương, dạ-xoa, càn-thát-bà v.v..., là người nào? Me là của ta. Pādāni là đôi chân. Iddhiyā (với thần lực) là với thần lực của chư thiên như thế này. Yasasā (với danh tiếng) là với đoàn tùy tùng và phạm vi như thế này. Jalaṃ (tỏa sáng) là đang chiếu sáng rực rỡ. Abhikkantena (với vẻ thù thắng) là với vẻ đẹp đẽ, đáng ưa thích, tuyệt vời. Vaṇṇena (với sắc đẹp) là với màu da, với ánh sáng của màu sắc thân thể. Sabbā obhāsayaṃ disā (chiếu sáng khắp các phương) có nghĩa là làm cho tất cả mười phương đều rực sáng, làm thành một vùng sáng, một vùng ánh sáng như mặt trăng và như mặt trời. Evaṃ pana bhagavatā pucchito devaputto attānaṃ pavedento ‘‘maṇḍūkohaṃ pure āsi’’nti gāthamāha. Tattha pureti purimajātiyaṃ. ‘‘Udake’’ti idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. ‘‘Udake maṇḍūko’’ti etena uddhamāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ ghāsesanaṭṭhānaṃ. Idha pana gocaro viyāti gocaro, vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Avadhi vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbha tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresīti attho. Khi được đức Thế Tôn hỏi như vậy, vị thiên tử muốn cho biết về mình nên đã nói lên câu kệ: “Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ (kiếp trước con là con ếch).” Ở đây, pure có nghĩa là trong kiếp trước. Từ “udake (trong nước)” này là sự chỉ bày về nơi sanh của mình vào lúc ấy. Bằng câu “udake maṇḍūko (con ếch ở trong nước)” này, sự loại trừ loài ếch trên cạn thuộc loại uddhamāyika đã được thực hiện. Gāvo caranti etthāti gocaro (nơi đàn bò đi ăn), là nơi tìm kiếm cỏ của đàn bò. Tuy nhiên, ở đây, gocaro giống như là gocara (nơi đi ăn), vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro (loài có nước là nơi đi ăn). Quả vậy, có loài nào đó đi trong nước như là con rùa v.v... cũng không phải là loài có nước là nơi đi ăn, vì thế từ “vārigocaro” đã được nói đến để phân biệt. Tava dhammaṃ suṇantassa (trong khi đang lắng nghe Pháp của ngài) có nghĩa là trong khi đang lắng nghe Pháp của ngài, vị đang thuyết giảng với giọng nói Phạm thiên ngọt ngào như tiếng chim karavīka, bằng cách nắm giữ tướng ở âm thanh rằng: “Đây được gọi là Pháp.” Và đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa không quan tâm. Avadhi vacchapālako (người chăn bò con đã giết) có nghĩa là người thanh niên chăn bò, trong khi đang giữ gìn đàn bò con, đã đi đến gần tôi, trong khi đang đứng dựa vào cây gậy, đã đè cây gậy xuống trên đầu tôi rồi đã giết tôi. Sitaṃ katvāti ‘‘tathā parittatarenāpi puññānubhāvena evaṃ ativiya uḷārā lokiyalokuttarā sampattiyo labbhantī’’ti pītisomanassajāto bhāsurataradhavalavipphurantadassanakiraṇāvalīhi bhiyyoso mattāya taṃ padesaṃ obhāsento sitaṃ katvā. Pītisomanassavasena hi so – Sitaṃ katvā (sau khi mỉm cười) có nghĩa là sau khi mỉm cười, làm cho nơi ấy được rực sáng một cách vượt bậc bằng những dãy tia sáng của răng lấp lánh, trắng ngần, chói sáng hơn, trong khi có hỷ và hoan hỷ được sanh khởi (với suy nghĩ) rằng: “Do oai lực của phước thiện dù chỉ nhỏ nhoi như thế mà các tài sản thuộc hiệp thế và siêu thế vô cùng to lớn như vậy vẫn có thể đạt được.” Quả vậy, do hỷ và hoan hỷ nên vị ấy – ‘‘Muhuttaṃ [Pg.249] cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me; Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me. “Xin ngài hãy nhìn xem thần thông và danh tiếng của con, (thành quả) của sự trong sạch của tâm trong chốc lát. Xin ngài hãy nhìn xem oai lực của con, xin ngài hãy nhìn xem sắc đẹp và ánh hào quang của con. ‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama; Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 859-860); “Thưa ngài Gotama, còn những vị nào đã lắng nghe Pháp của ngài trong một thời gian dài, các vị ấy đã đạt được trạng thái không lay động, là nơi mà sau khi đi đến sẽ không còn sầu muộn.” Imā dve gāthā vatvā pakkāmi. Sau khi nói lên hai câu kệ này, vị ấy đã ra đi. 141. Yaṃ pana kiñcīti ettha yanti aniyamitavacanaṃ. Tathā kiñcīti. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmā yaṃ kiñcīti ñeyyassa anavasesapariyādānaṃ kataṃ hoti. Panāti vā visesatthadīpako nipāto. Tena ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā saṅkhepato, vitthārato ca satthu catusaccābhisambodho vutto. ‘‘Buddho’’ti pana iminā tadaññassapi ñeyyassāvabodho. Purimena vā satthu paṭivedhañāṇānubhāvo, pacchimena desanāñāṇānubhāvo. Pīti upari vuccamāno viseso jotīyati. Sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo. Tassa anto aggaphalaṃ, tattha bhavaṃ tasmiṃ laddhe laddhabbato vimokkhantikañāṇaṃ, sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ. Evaṃ pavattoti ettha – 141. Ở đây, trong câu “yaṃ pana kiñci,” từ yaṃ là lời nói không xác định. Tương tự là từ kiñci. Từ pana chỉ là sự trang điểm cho lời nói. Do đó, bằng câu “yaṃ kiñci,” sự thâu tóm không còn sót lại đối với các pháp cần được biết đã được thực hiện. Hoặc từ pana là một bất biến từ chỉ rõ ý nghĩa đặc biệt. Do đó, bằng từ “sammāsambuddho” này, sự toàn giác về bốn chân lý của đức Đạo sư đã được nói đến một cách tóm tắt và một cách chi tiết. Còn bằng từ “buddho” này là sự liễu tri về các pháp cần được biết khác ngoài ấy. Hoặc bằng từ ngữ ở trước là oai lực về trí tuệ chứng ngộ của đức Đạo sư, bằng từ ngữ ở sau là oai lực về trí tuệ thuyết giảng. Như vậy, ý nghĩa đặc biệt được nói đến ở trên được làm cho sáng tỏ. Sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho (sự giải thoát vì được thoát khỏi các pháp đối nghịch một cách hoàn toàn), là đạo cao tột. Tassa anto (sự kết thúc của sự giải thoát ấy) là quả cao tột. Trí tuệ sanh lên ở đấy, do cần phải được thành tựu khi quả ấy đã được chứng đắc, là vimokkhantikañāṇa (trí tuệ ở cuối sự giải thoát), là toàn bộ Phật trí cùng với trí toàn giác. Ở đây, trong câu “evaṃ pavatto” – ‘‘Sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehikataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192) – “Buddho (là bậc Giác Ngộ) do có sự toàn giác, buddho do có sự thấy biết tất cả, buddho do không phải là người được người khác hướng dẫn, buddho do có sự lan tỏa, buddho theo ý nghĩa là bậc đã tận trừ các lậu hoặc, buddho theo ý nghĩa là bậc không bị ô nhiễm, buddho vì là bậc đã hoàn toàn ly tham, buddho vì là bậc đã hoàn toàn ly sân, buddho vì là bậc đã hoàn toàn ly si, buddho vì là bậc đã hoàn toàn không còn phiền não, buddho vì là bậc đã đi trên con đường độc nhất, buddho vì là bậc đã một mình chứng ngộ sự giác ngộ chân chánh không gì vượt qua, buddho do đã loại trừ sự không giác ngộ và do đã thành tựu được sự giác ngộ. Danh từ ‘buddho’ này không phải là tên do người mẹ đặt cho, không phải do người cha đặt cho, không phải do người anh đặt cho, không phải do người chị đặt cho, không phải do bạn bè và các quan chức đặt cho, không phải do bà con huyết thống đặt cho, không phải do các vị Sa-môn và Bà-la-môn đặt cho, không phải do chư thiên đặt cho. Đây là sự chế định ở cuối sự giải thoát của các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là sự chế định được thực chứng cùng với sự thành tựu trí toàn giác ở tại cội Bồ-đề, đó là ‘buddho (bậc Giác Ngộ).’” Ayaṃ [Pg.250] niddesapāḷinayo. Yasmā cettha tassā paṭisambhidāpāḷiyā bhedo natthi, tasmā dvīsu ekenāpi atthasiddhīti dassanatthaṃ ‘‘paṭisambhidānayo vā’’ti aniyamattho vā-saddo vutto. Đây là phương pháp của Pāḷi bộ Niddesa. Và vì ở đây không có sự khác biệt với Pāḷi bộ Paṭisambhidā ấy, do đó để chỉ rõ rằng: “Sự thành tựu về ý nghĩa có được do một trong hai,” nên từ vā có ý nghĩa không xác định đã được nói là: “hoặc là phương pháp của bộ Paṭisambhidā.” Tattha yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho suddhakattuvasena. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho hetukattuvasena, hetuattho cettha antonīto. Ở đây, giống như ở đời người hiểu biết được gọi là “avagato (người đã hiểu biết),” cũng vậy, buddho là bậc đã giác ngộ các chân lý, theo ý nghĩa là tác nhân. Giống như những ngọn gió làm khô lá được gọi là “paṇṇasusā (những ngọn gió làm khô lá),” cũng vậy, buddho là bậc làm cho chúng sanh được giác ngộ, theo ý nghĩa là tác nhân gây ra, và ở đây ý nghĩa tác nhân gây ra được bao hàm bên trong. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti attho. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhanīto sayameva buddhattā buddhoti attho. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti attho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi chahi pariyāyehi niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ buddhiatthatāya buddhiatthānampi gamanatthatā labbhatīti ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuccatīti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, atha kho sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti attho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantaraṃ. Tattha yathā rattaguṇayogato ratto paṭo, evaṃ buddhaguṇayogato buddhoti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi atthānugatāyaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evamettha imināpi kāraṇena bhagavā buddhoti veditabbaṃ. “Do toàn giác nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do trí tuệ có khả năng giác ngộ tất cả các pháp nên gọi là Buddha. “Do thấy tất cả nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do đã thấy tất cả các pháp bằng tuệ nhãn nên gọi là Buddha. “Do không cần người khác chỉ dạy nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do không được người khác làm cho giác ngộ mà tự mình giác ngộ nên gọi là Buddha. “Do làm phát sanh nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do làm phát sanh nhiều đức tính khác nhau, theo nghĩa nở ra như hoa sen, nên gọi là Buddha. “Do được gọi là người đã diệt tận lậu hoặc nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Bằng sáu phương pháp như vậy v.v..., giống như người đã tỉnh thức khỏi giấc ngủ, do đã tỉnh thức khỏi giấc ngủ là tất cả phiền não nên được gọi là Buddha. “Do đã đi trên con đường độc nhất nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Do các động từ căn có nghĩa là ‘đi’ cũng có nghĩa là ‘biết’, và các động từ căn có nghĩa là ‘biết’ cũng có được nghĩa là ‘đi’, nên được nói là Buddha do đã đi trên con đường độc nhất. “Do tự mình chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác nên gọi là Buddha” có nghĩa là: Không phải là Buddha do được người khác làm cho giác ngộ, mà là do tự mình chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác nên gọi là Buddha. “Do đã loại trừ sự vô minh và đạt được trí tuệ nên gọi là Buddha” (có nghĩa là): buddhi, buddhaṃ, bodho không có nghĩa khác nhau. Trong đó, giống như tấm vải được gọi là ‘đỏ’ do có phẩm chất màu đỏ, cũng vậy, được gọi là ‘Buddha’ do có phẩm chất giác ngộ, điều này được nói để làm rõ. Sau đó, câu “Buddha, đây không phải là tên...” được nói để làm cho biết rằng “đây là một chế định tùy theo ý nghĩa”. Như vậy, ở đây nên hiểu rằng Đức Thế Tôn là Buddha cũng do nguyên nhân này. 142. Assāti bhagavato. Guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuttavacanamidaṃ bhagavāti. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya [Pg.251] niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya, accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānanti. 142. Assa là của Đức Thế Tôn. “Danh xưng thể hiện sự tôn kính đối với bậc đáng kính, tối thượng hơn tất cả chúng sanh, đặc biệt về đức hạnh” có nghĩa là: Từ bhagavā này là lời nói được nói ra do sự tôn kính đối với bậc đáng kính, bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh chính vì Ngài đặc biệt với tất cả các đức tính như giới v.v... Thật vậy, Đức Thế Tôn, bậc nương tựa của thế gian, do đã đầy đủ các đức tính đặc biệt như giới có oai lực vô lượng, không thể so sánh, và do là người vô cùng hữu ích cho chúng sanh cùng với chư thiên và nhân loại với sự thành tựu về nỗ lực vô song, đi đầu trong việc loại bỏ mọi điều bất lợi, chuyên tâm sắp đặt lợi ích và hạnh phúc không còn dư sót, nên là nơi tôn kính tối thượng của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới. Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho. “Từ bhagavā là cao quý” có nghĩa là: Từ ngữ chỉ sự cao quý được gọi là “cao quý” do đi cùng với đức tính cao quý. Hoặc là, vacanaṃ có nghĩa là “cái được nói ra”. Do đó, ý nghĩa được nói đến bởi từ bhagavā là cao quý, đó là ý nghĩa. Trong câu “Từ bhagavā là tối thượng” cũng theo phương pháp này. “Xứng đáng được tôn kính” có nghĩa là: có sự đáng kính do có đức tính đáng kính, hoặc là, xứng đáng được tôn kính một cách đặc biệt, nên gọi là gāravayutto, có nghĩa là xứng đáng được tôn kính. Guṇavisesahetukaṃ ‘‘bhagavā’’ti idaṃ bhagavato nāmanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato vibhajitukāmo nāmaṃyeva tāva atthuddhāravasena dassento ‘‘catubbidhaṃ vā nāma’’ntiādimāha. Tattha āvatthikanti avatthāya viditaṃ taṃ taṃ avatthaṃ upādāya paññattaṃ voharitaṃ. Tathā liṅgikaṃ tena tena liṅgena voharitaṃ. Nemittikanti nimittato āgataṃ. Adhiccasamuppannanti yadicchāya pavattaṃ, yadicchāya āgataṃ yadicchakaṃ. Paṭhamena ādi-saddena bālo, yuvā, vuḍḍhoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, dutiyena muṇḍī, jaṭīti evamādiṃ, tatiyena bahussuto, dhammakathiko, jhāyīti evamādiṃ, catutthena aghamarisanaṃ pāvacananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Nemittika’’nti vuttamatthaṃ byatirekavasena patiṭṭhāpetuṃ ‘‘na mahāmāyāyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vimokkhantika’’nti iminā idaṃ nāmaṃ ariyāya jātiyā jātakkhaṇeyeva jātanti dasseti. Yadi vimokkhantikaṃ, atha kasmā aññehi khīṇāsavehi asādhāraṇanti āha ‘‘saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā’’ti. Buddhānañhi arahattaphalaṃ nipphajjamānaṃ sabbaññutaññāṇādīhi sabbehi buddhaguṇehi saddhiṃyeva nipphajjati. Tena vuttaṃ ‘‘vimokkhantika’’nti. Sacchikā paññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyānimittā paññatti. Atha vā sacchikā paññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te satthu paccakkhabhūtāti guṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ vohāramattenāti adhippāyo. Muốn phân tích chi tiết ý nghĩa đã được nói tóm tắt rằng “Tên ‘bhagavā’ này của Đức Thế Tôn có đức tính đặc biệt làm nguyên nhân”, trước hết ngài trình bày về chính cái tên bằng cách nêu ra ý nghĩa, và nói câu “Tên có bốn loại...” v.v... Trong đó, āvatthika (tên theo giai đoạn) là tên được biết đến theo giai đoạn, được chế định, được gọi theo từng giai đoạn đó. Tương tự, liṅgika (tên theo tướng mạo) là tên được gọi theo từng tướng mạo đó. Nemittika (tên theo dấu hiệu) là tên đến từ dấu hiệu. Adhiccasamuppanna (tên ngẫu nhiên) là tên phát sanh theo ý muốn; yādicchakaṃ là tên đến theo ý muốn. Bằng từ ādi thứ nhất, bao gồm “trẻ con, thanh niên, người già” v.v...; bằng từ thứ hai, “người cạo đầu, người bện tóc” v.v...; bằng từ thứ ba, “người đa văn, người thuyết pháp, người nhập thiền” v.v...; bằng từ thứ tư, “lời cầu nguyện trong kinh Vệ-đà để chịu đựng hoặc xua tan điều ác” v.v... Để xác lập ý nghĩa đã nói là “nemittika” theo cách phủ định, câu “không phải do Mahāmāyā...” đã được nói. Bằng từ “vimokkhantika” (cuối cùng là giải thoát), ngài chỉ ra rằng tên này sanh ra ngay trong khoảnh khắc sanh bằng sự sanh của bậc Thánh. Nếu (tên này) là vimokkhantika, vậy tại sao nó không chung với các vị A-la-hán khác? (Để trả lời), ngài nói “cùng với sự chứng đắc toàn giác trí”. Vì quả A-la-hán của các vị Phật khi thành tựu thì thành tựu cùng với tất cả các Phật đức như toàn giác trí v.v... Do đó, được gọi là “vimokkhantika”. Sacchikā paññatti (chế định do chứng ngộ) là chế định có sự chứng ngộ tất cả các pháp làm dấu hiệu. Hoặc là, sacchikā paññatti là chế định được thành tựu một cách trực tiếp. Vì chế định đó có những đức tính nào làm dấu hiệu, những đức tính đó đã trở thành trực tiếp đối với Bậc Đạo Sư, do đó, chế định đó cũng giống như các đức tính, được gọi là đã được chứng ngộ, chứ không phải chỉ là cách gọi của người khác, đó là chủ ý. 143. Vadantīti [Pg.252] mahātherassa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya. Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Akāsi bhagganti rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsi, bhaggavāti attho. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti sammadeva bhāvitasabhāvassa. Paccatte cetaṃ sāmivacanaṃ. 143. “Các ngài nói”: Do sự tôn kính đối với Đại Trưởng lão, ngài nói bằng số nhiều; hoặc là, liên quan đến sự lặp lại được thực hiện bởi các vị kết tập kinh điển. Ngài có bhaga (phước đức) được phân loại thành quyền uy v.v..., nên gọi là bhagī. “Ngài đã bẻ gãy” có nghĩa là: Ngài đã làm cho các ác pháp như tham ái v.v... bị bẻ gãy, có nghĩa là bhaggavā (người đã bẻ gãy). “Bằng nhiều phương pháp” có nghĩa là: bằng nhiều tiến trình tu tập như thân tu tập v.v... “Của người có tự thân được tu tập tốt” có nghĩa là: của người có bản chất đã được tu tập một cách chân chánh. Và từ này ở sở thuộc cách nhưng có nghĩa là chủ cách. Niddese vuttanayenāti etthāyaṃ niddesanayo – Trong câu “theo phương pháp đã nói trong Niddesa”, đây là phương pháp của Niddesa – ‘‘Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ. Apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 83). “‘Bhagavā’ là một từ ngữ biểu thị sự tôn kính. Hơn nữa, Ngài là Bhagavā vì đã bẻ gãy tham ái, là Bhagavā vì đã bẻ gãy sân hận, là Bhagavā vì đã bẻ gãy si mê, là Bhagavā vì đã bẻ gãy ngã mạn, là Bhagavā vì đã bẻ gãy tà kiến, là Bhagavā vì đã bẻ gãy ái dục, là Bhagavā vì đã bẻ gãy phiền não. Ngài là Bhagavā vì đã phân tích, phân loại, và phân biệt pháp bảo. Ngài là Bhagavā vì đã chấm dứt các cõi hữu. Ngài là Bhagavā vì đã tu tập thân, tu tập giới, tu tập tâm, tu tập tuệ. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì đã thường trú ở những trú xứ trong rừng, nơi hoang vắng, xa xôi, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng vẻ, kín đáo cho con người, thích hợp cho việc độc cư. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được các vật dụng như y, vật thực khất thực, sàng tọa, và dược phẩm trị bệnh. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được vị của ý nghĩa, vị của Pháp, vị của giải thoát, của tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn thiền vô sắc. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thiền định thứ lớp. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được mười pháp tu tập tưởng, mười biến xứ, định niệm hơi thở vô ra, và thiền định về sự bất tịnh. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo Tám ngành. Hoặc, Ngài là Bhagavā vì là người có được mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, sáu thần thông, và sáu Phật pháp. ‘Bhagavā’ không phải là danh xưng do mẹ đặt… đây là một chế định có thật, tức là Bhagavā.” Ettha [Pg.253] ca ‘‘gāravādhivacana’’ntiādīni yadipi gāthāyaṃ āgatapadānukkamena na niddiṭṭhāni, yathārahaṃ pana tesaṃ sabbesampi niddesabhāvena veditabbāni. Tattha gāravādhivacananti garūnaṃ garubhāvavācakaṃ vacanaṃ. Bhajīti bhāgaso kathesi. Tenāha ‘‘vibhajī’’ti. Dhammaratananti maggaphalādiariyadhammaratanaṃ. Puna bhajīti sevi. Bhāgīti bhāgadheyyavā. Puna bhāgīti bhajanasīlo. Attharasassāti atthasannissayassa rasassa. Vimuttāyatanasīse hi ṭhatvā dhammaṃ kathentassa, suṇantassa ca tadatthaṃ ārabbha uppajjanakapītisomanassaṃ attharaso. Dhammaṃ ārabbha dhammaraso. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘labhati atthavedaṃ, labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 6.10). Vimuttirasassāti vimuttibhūtassa, vimuttisannissayassa vā rasassa. Saññābhāvanānanti aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti cha asādhāraṇañāṇāni sandhāya vuttaṃ. Tattha tattha ‘‘bhagavā’’ti saddasiddhi niruttinayena veditabbā. Và ở đây, mặc dù các từ “gāravādhivacana” v.v... không được giải thích theo thứ tự các từ xuất hiện trong kệ, nhưng nên hiểu rằng chúng là phần giải thích cho tất cả các từ ấy một cách thích hợp. Trong đó, “gāravādhivacana” là lời nói biểu thị trạng thái đáng tôn kính của các bậc đáng tôn kính. “Bhaji” có nghĩa là Ngài đã thuyết giảng từng phần. Do đó, có nói là “vibhaji”. “Dhammaratana” là pháp bảo của bậc Thánh, tức là đạo, quả, v.v... Lại nữa, “bhaji” có nghĩa là đã thường trú. “Bhāgī” là người có phước báu. Lại nữa, “bhāgī” là người có thói quen thực hành. “Attharasassa” (của vị của ý nghĩa) là của vị nương vào ý nghĩa. Thật vậy, hỷ và hoan hỷ phát sinh liên quan đến ý nghĩa ấy đối với người đang thuyết pháp, sau khi đã đứng vững trên nền tảng của giải thoát, và đối với người đang nghe, được gọi là vị của ý nghĩa (attharaso). Liên quan đến Pháp thì gọi là vị của Pháp (dhammaraso). Về điều này, có lời dạy rằng: “Vị ấy đạt được sự hiểu biết về ý nghĩa, đạt được sự hiểu biết về Pháp” (A. Ni. 6.10). “Vimuttirasassa” (của vị của giải thoát) là của vị đã trở thành giải thoát, hoặc của vị nương vào giải thoát. “Saññābhāvanānaṃ” (của các pháp tu tập tưởng) là của mười pháp tu tập tưởng, như là vô thường tưởng, v.v... “Channaṃ buddhadhammānaṃ” (của sáu Phật pháp) được nói đến để chỉ sáu trí tuệ bất cộng. Trong mỗi trường hợp, sự hình thành của từ “bhagavā” nên được hiểu theo phương pháp từ nguyên học. 144. Yadipi ‘‘bhāgyavā’’tiādīhi padehi vuccamāno attho ‘‘bhagī bhajī’’ti niddesagāthāya saṅgahito eva, tathāpi padasiddhi atthavibhāgaatthayojanādisahito saṃvaṇṇanānayo tato aññākāroti vuttaṃ ‘‘ayaṃ pana aparo nayo’’ti. Ādikanti ādi-saddena vaṇṇavikāro, vaṇṇalopo, dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti byākaraṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇaṃ hi pakkhipanaṃ. Pārappattanti paramukkaṃsagataṃ pāramibhāvappattaṃ. Bhāgyanti kusalaṃ. Tattha maggakusalaṃ lokuttarasukhanibbattakaṃ, itaraṃ lokiyasukhanibbattakaṃ, itarampi vā vivaṭṭūpanissayaṃ pariyāyato lokuttarasukhanibbattakaṃ siyā. 144. Mặc dù ý nghĩa được diễn tả bằng các từ như “bhāgyavā” v.v... đã được bao hàm trong câu kệ giải thích “bhagī bhajī”, tuy nhiên, phương pháp chú giải bao gồm sự hình thành từ, phân tích ý nghĩa, áp dụng ý nghĩa, v.v... có một hình thức khác với phần giải thích đó. Vì vậy, có nói rằng: “Đây là một phương pháp khác”. Trong từ “ādika” (v.v...), từ “ādi” bao gồm ba đặc điểm này: sự biến đổi âm, sự lược bỏ âm, và sự kết hợp với ý nghĩa của một ngữ căn. “Saddanayena” (theo phương pháp ngữ pháp) có nghĩa là theo phương pháp văn phạm. Do các từ như “pisodara” thuộc nhóm từ bất quy tắc (ākatigaṇa), nên có nói rằng “sau khi lấy đặc điểm của việc được xếp vào nhóm pisodara”. Chính sự xếp vào là đặc điểm. Thật vậy, việc làm cho nó được bao hàm trong đó được gọi là sự xếp vào. “Pārappattaṃ” (đã đến bờ kia) có nghĩa là đã đạt đến sự tột bậc, đã đạt đến trạng thái ba-la-mật. “Bhāgya” (phước) có nghĩa là thiện. Trong đó, thiện của đạo tạo ra hạnh phúc siêu thế; thiện khác tạo ra hạnh phúc thế gian. Hoặc, thiện khác, có sự giải thoát làm cận y duyên, cũng có thể gián tiếp tạo ra hạnh phúc siêu thế. Lobhādayo ekakavasena gahitā. Tathā viparītamanasikāro vipallāsabhāvasāmaññena, ahirikādayo dukavasena. Lobhādayo ca puna ‘‘tividhākusalamūla’’nti tikavasena gahitā. Kāyaduccaritādi-taṇhāsaṃkilesādirāgamalādirāgavisamādikāmasaññādikāmavitakkāditaṇhāpapañcādayo tividhaduccaritādayo. Subhasaññādikā catubbidhavipariyesā. ‘‘Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta[Pg.254], senāsana, itibhavābhavahetu vā’’ti (a. ni. 4.9) evamāgatā cattāro taṇhuppādā. ‘‘Buddhe kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khīlajāto’’ti (dī. ni. 3.319; ma. ni. 1.185; a. ni. 5.205; 9.71; vibha. 941) evamāgatāni pañca cetokhīlāni. ‘‘Kāme avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatā pañca vinibandhā. Rūpābhinandanādayo pañcābhinandanā. Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṃ, pāpicchatā, sandiṭṭhiparāmāsoti imāni cha vivādamūlāni. Rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā. Tham, v.v... được thu nạp theo cách đơn lẻ. Tương tự như vậy, tác ý sai lạc (được thu nạp) do có điểm chung là bản chất điên đảo, còn vô tàm, v.v... (được thu nạp) theo cách từng đôi. Và tham, v.v... lại được thu nạp theo cách từng ba là "ba bất thiện căn". Thân ác hạnh, v.v..., tham uế nhiễm, v.v..., tham cấu uế, v.v..., tham bất bình, v.v..., tưởng về dục, v.v..., tầm về dục, v.v..., tham hý luận, v.v... là ba ác hạnh, v.v... Tưởng về tịnh, v.v... là bốn điên đảo. Bốn sự phát sanh của ái được đề cập đến như vầy: "Hoặc tham ái của vị tỳ khưu khi phát sanh, phát sanh do nhân y; hoặc do nhân vật thực; hoặc do nhân sàng tọa; hoặc do nhân hữu này hữu kia". Năm tâm hoang vu được đề cập đến như vầy: "Hoài nghi đối với đức Phật, đối với Pháp, đối với Tăng, đối với học giới; phẫn nộ, không hoan hỷ, tâm bị tổn thương, sanh lòng chai cứng đối với các vị đồng phạm hạnh". Năm trói buộc được đề cập đến: "Chưa ly tham trong các dục, chưa ly tham trong thân, chưa ly tham trong sắc; sau khi ăn no bụng thỏa thích, sống chuyên tâm vào lạc nằm, lạc nghiêng mình, lạc ngủ nghỉ; thực hành phạm hạnh với ước nguyện sanh vào một hội chúng chư thiên nào đó". Hân hoan trong sắc, v.v... là năm sự hân hoan. Phẫn nộ, gièm pha, tật đố, xảo trá, ác dục, chấp thủ tà kiến của mình, đây là sáu căn nguyên tranh cãi. Ái đối với sắc, v.v... là sáu thân ái. Kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchābhavarāgamānāvijjā sattānusayā. Micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattā. ‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānādayo’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359) ete nava taṇhāmūlakā. Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Ajjhattikassa upādāya ‘‘asmī’’ti hoti, ‘‘itthasmī’’ti, ‘‘evasmī’’ti, ‘‘aññathāsmī’’ti, ‘‘bhavissa’’nti, ‘‘itthaṃ bhavissa’’nti, ‘‘evaṃ bhavissa’’nti, ‘‘aññathā bhavissa’’nti, ‘‘asasmī’’ti, ‘‘sātasmī’’ti, ‘‘siya’’nti, ‘‘itthaṃ siya’’nti, ‘‘evaṃ siya’’nti, ‘‘aññathā siya’’nti, ‘‘apāhaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ itthaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ evaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ aññathā siya’’nti hotīti aṭṭhārasa, bāhirassupādāya ‘‘iminā asmī’’ti hoti, ‘‘iminā itthasmī’’ti, ‘‘iminā evasmī’’ti, ‘‘iminā aññathāsmī’’tiādikā (vibha. 975-976) vuttanayā aṭṭhārasāti chattiṃsa, atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasatataṇhāvicaritāni. Dục tham, sân, kiến, nghi, hữu tham, mạn, vô minh là bảy tùy miên. Tà kiến, v.v... là tám tà tánh. "Duyên ái có sự tìm cầu, duyên tìm cầu có sự được lợi, duyên được lợi có sự quyết định, duyên quyết định có dục tham, duyên dục tham có sự tham đắm, duyên tham đắm có sự chiếm hữu, duyên chiếm hữu có sự bỏn xẻn, duyên bỏn xẻn có sự bảo vệ, do nhân bảo vệ có sự cầm gậy, v.v...", đây là chín pháp lấy ái làm gốc. Bốn thường kiến, bốn bán thường kiến, bốn hữu biên vô biên kiến, bốn ngụy biện luận, hai vô nhân sanh luận, mười sáu tưởng luận, tám vô tưởng luận, tám phi tưởng phi phi tưởng luận, bảy đoạn kiến, năm hiện tại Niết-bàn luận, đây là sáu mươi hai tà kiến. Do chấp thủ vào nội phần, có (quan niệm) "tôi là", "tôi là thế này", "tôi là như vậy", "tôi là khác đi"; "sẽ là", "sẽ là thế này", "sẽ là như vậy", "sẽ là khác đi"; "tôi là thường hằng", "tôi là không thường hằng"; "mong rằng sẽ là", "mong rằng sẽ là thế này", "mong rằng sẽ là như vậy", "mong rằng sẽ là khác đi"; "mong rằng tôi sẽ không là", "mong rằng tôi sẽ không là thế này", "mong rằng tôi sẽ không là như vậy", "mong rằng tôi sẽ không là khác đi", như vậy là mười tám. Do chấp thủ vào ngoại phần, có (quan niệm) "do cái này tôi là", "do cái này tôi là thế này", "do cái này tôi là như vậy", "do cái này tôi là khác đi", v.v... theo cách đã nói là mười tám, (tổng cộng) là ba mươi sáu. Ba mươi sáu (thuộc) quá khứ, ba mươi sáu (thuộc) vị lai, ba mươi sáu (thuộc) hiện tại, như vậy là một trăm lẻ tám ái hành. Pabheda-saddo [Pg.255] paccekaṃ sambandhitabbo. Tatthāyaṃ yojanā – lobhappabhedā dosappabhedā yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedāti. Sabbāni sattānaṃ darathapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni abhañjīti yojanā. Ārammaṇādivibhāgato hi pavattiākāravibhāgato ca anantappabhedā kilesāti. Saṅkhepatoti ettha samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇavasena sabbathā appavattikaraṇena abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamaccumārañca abhañji bhagge akāsi. Parissayānanti upaddavānaṃ. Sampati, āyatiñca sattānaṃ anatthāvahattā māraṇaṭṭhena vibādhanaṭṭhena kilesāva māroti kilesamāro. Vadhakaṭṭhena khandhāva māroti khandhamāro. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādi (saṃ. ni. 3.85). Jātijarādimahābyasananibbattanena abhisaṅkhārova māroti abhisaṅkhāramāro. Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇamāraṇaṭṭhena devaputtova māroti devaputtamāro. Sattānaṃ jīvitassa, jīvitaparikkhārānañca jānikaraṇena mahābādharūpattā maccu eva māroti maccumāro. Từ "phân loại" (pabheda) nên được liên kết với từng (pháp). Ở đây, cách kết hợp là như vầy: các loại tham, các loại sân, cho đến các loại của một trăm lẻ tám ái hành. Cách kết hợp là: (Ngài) đã bẻ gãy tất cả trăm ngàn phiền não, vốn gây ra sự phiền muộn và nóng nảy cho chúng sanh. Vì rằng, do sự phân chia về đối tượng, v.v... và do sự phân chia về cách thức diễn tiến, các phiền não có vô số loại. Ở đây, trong câu "tóm lại", (Ngài) đã bẻ gãy, đã phá vỡ: phiền não ma bằng cách làm cho chúng hoàn toàn không khởi sanh thông qua sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt; uẩn ma bằng cách đoạn trừ tập đế và liễu tri; hành ma bằng cách làm cho chúng hoàn toàn không khởi sanh thông qua việc làm cho chúng thiếu vắng trợ duyên; và thiên tử ma cùng tử ma bằng cách đập tan quân lực và vượt qua lãnh địa. (Parissayānaṃ) có nghĩa là các tai ương. Hiện tại và tương lai, do mang lại điều bất lợi cho chúng sanh, do có ý nghĩa giết chết, do có ý nghĩa bức hại, chính các phiền não là ma, nên gọi là phiền não ma. Do có ý nghĩa sát hại, chính các uẩn là ma, nên gọi là uẩn ma. Thật vậy, đã được nói như sau: "Không biết đúng như thật về sắc sát hại là 'sắc sát hại'", v.v... Do tạo ra các đại họa như sanh, già, v.v..., chính các hành là ma, nên gọi là hành ma. Trở thành nhân của sự ô nhiễm, do có ý nghĩa giết chết các đức hạnh, chính thiên tử là ma, nên gọi là thiên tử ma. Do làm tổn thất mạng sống và các vật dụng của đời sống của chúng sanh, do có bản chất là một căn bệnh lớn, chính cái chết là ma, nên gọi là tử ma. Satapuññalakkhaṇadharassāti anekasatapuññanibbattamahāpurisalakkhaṇavahato rūpakāyasampatti dīpitā hoti, itarāsaṃ phalasampadānaṃ mūlabhāvato, adhiṭṭhānabhāvato ca. Dhammakāyasampatti dīpitā hoti, pahānasampadāpubbakattā ñāṇasampadādīnaṃ. Bhāgyavatāya lokiyānaṃ bahumatabhāvo. Bhaggadosatāya parikkhakānaṃ bahumatabhāvoti yojanā. Evaṃ ito paresupi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbaṃ. Puññavantaṃ hi gahaṭṭhā khattiyādayo abhigacchanti, pahīnadosaṃ pabbajitatāpasaparibbājakādayo ‘‘dosavinayāya dhammaṃ desetī’’ti. Abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakārasabbhāvato. Rūpakāyaṃ tassa pasādacakkhunā, dhammakāyaṃ paññācakkhunā disvā dukkhadvayassa paṭippassambhanato upagatānañca tesaṃ āmisadānadhammadānehi upakāritā, ‘‘pubbe āmisadānadhammadānehi mayā ayaṃ [Pg.256] lokaggabhāvo adhigato, tasmā tumhehipi evameva paṭipajjitabba’’nti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ niyojanena abhigatānaṃ lokiyalokuttarasukhehi saṃyojanasamatthatā ca dīpitā hoti. Satapuññalakkhaṇadharassāti (có nghĩa là) người mang các tướng đại nhân được sinh ra từ vô số trăm công đức, sự thành tựu sắc thân được chỉ ra, vì là nền tảng và là chỗ đứng cho các thành tựu quả khác. Sự thành tựu pháp thân được chỉ ra, vì sự thành tựu đoạn trừ đi trước các thành tựu về trí tuệ v.v... Do là bậc có phước báu, nên được hàng thế tục kính trọng. Do đã bẻ gãy các phiền não, nên được các bậc thẩm xét kính trọng, đây là cách liên kết. Tương tự, ở những phần sau cũng nên liên kết theo thứ tự. Thật vậy, các gia chủ như vua chúa v.v... đến gần bậc có công đức, các vị xuất gia như đạo sĩ, du sĩ v.v... (đến gần) bậc đã đoạn trừ phiền não, (với ý nghĩ) rằng: "Ngài thuyết pháp để điều phục phiền não". Và (chỉ ra) năng lực trong việc loại bỏ khổ thân và khổ tâm cho những người đã đến gần, vì có sự giúp đỡ bằng tài thí và pháp thí. Sau khi thấy sắc thân của Ngài bằng mắt tịnh tín, và thấy pháp thân bằng mắt trí tuệ, do sự lắng dịu của hai loại khổ, và (chỉ ra) sự giúp đỡ bằng tài thí và pháp thí cho những người đã đến gần. "Trước đây, do tài thí và pháp thí, ta đã đạt được địa vị tối thượng trong thế gian này. Vì vậy, các ngươi cũng nên thực hành như vậy", bằng cách khuyến khích thực hành đúng đắn như vậy, và năng lực liên kết những người đã đến gần với hạnh phúc thế gian và siêu thế cũng được chỉ ra. Sakacitte issariyaṃ attano cittassa vasībhāvāpādanaṃ, yena paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññitādivihārasiddhi, adhiṭṭhāniddhiādiko iddhividhopi cittissariyameva cittabhāvanāya vasībhāvappattiyā ijjhanato. Aṇimālaghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Lahubhāvo laghimā ākāse padasā gamanādinā. Mahattaṃ mahimā kāyassa mahantatāpādanaṃ. Iṭṭhadesappatti patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato, aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti yatthakāmāvasāyitā. ‘‘Kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Evamidaṃ aṭṭhavidhaṃ lokiyasammataṃ issariyaṃ. Taṃ pana bhagavato iddhividhantogadhaṃ, anaññasādhāraṇañcāti āha ‘‘sabbākāraparipūraṃ atthī’’ti. Quyền năng trong tâm mình là làm cho tâm của mình đạt đến trạng thái thuần thục, nhờ đó thành tựu được các cách an trú như có tưởng không nhàm chán trong các đối tượng nhàm chán v.v..., các loại thần thông như thần thông quyết định v.v... cũng chính là quyền năng của tâm, vì chúng được thành tựu khi tâm đạt đến sự thuần thục do tu tập. Trong câu "Aṇimālaghimādikaṃ", bằng từ "ādi" (v.v...), sáu loại này cũng được bao gồm: mahimā, patti, pākammaṃ, īsitā, vasitā, yatthakāmāvasāyitā. Trong đó, aṇimā là làm cho thân trở nên nhỏ như nguyên tử. Laghimā là sự nhẹ nhàng, như đi bằng chân trên không trung v.v... Mahimā là sự to lớn, làm cho thân trở nên to lớn. Patti là đến được nơi mong muốn. Pākammaṃ là hoàn thành điều mong muốn bằng cách quyết định v.v... Īsitā là quyền làm chủ, khả năng tự mình điều khiển. Vasitā là sự thuần thục trong các loại thần thông. Yatthakāmāvasāyitā là đạt đến sự kết thúc ở bất cứ nơi nào, dù đang đi trên không hay đang làm bất cứ điều gì khác. Người ta cũng nói rằng (đó là) "sự biểu hiện hình dạng của một cậu bé v.v...". Như vậy, tám loại quyền năng này được thế gian công nhận. Nhưng quyền năng đó của Đức Thế Tôn thì được bao gồm trong thần thông biến hóa và không chung với người khác, nên nói rằng "có sự viên mãn về mọi phương diện". Kesañci padesavutti, ayathābhūtaguṇasannissayattā aparisuddho ca yaso hoti, na evaṃ tathāgatassāti dassetuṃ ‘‘lokattayabyāpako’’tiādi vuttaṃ. Tattha idha adhigatasatthuguṇānaṃ āruppe uppannānaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā bhagavato guṇe anussarantānaṃ yaso pākaṭo hotīti āha ‘‘lokattayabyāpako’’ti. Yathābhuccaguṇādhigatattā eva ativiya parisuddho. Anavasesalakkhaṇānubyañjanādisampattiyā sabbākāraparipūrā. Sabbaṅgapaccaṅgasirī sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. ‘‘Tiṇṇo tāreyya’’ntiādinā yaṃ yaṃ etena lokanāthena icchitaṃ manovacīpaṇidhānavasena, patthitaṃ kāyapaṇidhānavasena. Tathevāti paṇidhānānurūpameva. Vīriyapāramibhāvappatto, ariyamaggapariyāpanno ca sammāvāyāmasaṅkhāto payatto. Danh tiếng của một số người chỉ tồn tại ở một khu vực, và không trong sạch vì dựa vào những phẩm chất không có thật, để chỉ ra rằng (danh tiếng) của Như Lai không như vậy, nên câu "lan khắp ba cõi" v.v... được nói đến. Trong đó, đối với những vị đã chứng đắc các đức tính của Bậc Đạo Sư ở đây (cõi người) và đã sanh vào cõi vô sắc, khi họ tùy niệm các ân đức của Đức Thế Tôn bằng (câu) "Itipi so bhagavā" v.v..., danh tiếng của Ngài trở nên hiển nhiên, nên nói rằng "lan khắp ba cõi". (Danh tiếng) vô cùng trong sạch chính vì được đạt đến bằng những phẩm chất chân thật. Viên mãn về mọi phương diện do sự thành tựu các tướng chính và tướng phụ v.v... không thiếu sót. Vẻ đẹp của tất cả các chi phần lớn nhỏ là sự rực rỡ của tất cả các chi phần lớn nhỏ. Bằng (câu) "Đã vượt qua, mong cho chúng sanh vượt qua" v.v..., bất cứ điều gì được Bậc Lãnh Đạo Thế Gian này mong muốn bằng sự phát nguyện qua ý và lời, và ao ước bằng sự phát nguyện qua thân. "Như vậy" có nghĩa là đúng như lời phát nguyện. Sự nỗ lực được gọi là chánh tinh tấn là (sự nỗ lực) đã đạt đến trạng thái tinh tấn ba-la-mật và được bao gồm trong thánh đạo. Bhedehīti sabbattikadukapadasaṃhitehi pabhedehi. Paṭiccasamuppādādīhīti ādi-saddena na kevalaṃ vibhaṅgapāḷiyaṃ āgatā satipaṭṭhānādayova saṅgahitā, atha kho saṅgahādayo, samayavimuttādayo, ṭhapanādayo[Pg.257], tikapaṭṭhānādayo ca saṅgahitāti veditabbaṃ. Dukkhasaccassa pīḷanaṭṭho taṃsamaṅgino sattassa hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Saṅkhataṭṭho sameccasambhūyapaccayehi katabhāvo. Santāpaṭṭho dukkhadukkhatādīhi santappanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmaṭṭho jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Samudayassa āyūhanaṭṭho dukkhassa nibbattanavasena sampiṇḍanaṃ. Nidānaṭṭho ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti nidadantassa viya samuṭṭhāpanaṃ. Saṃyogaṭṭho saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ. Palibodhaṭṭho maggādhigamassa nivāraṇaṃ. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggasabhāvattā tato vinissaṭatā, tannissaraṇanimittatā vā. Vivekaṭṭho sabbasaṅkhāravisaṃyuttatā. Asaṅkhataṭṭho kenacipi paccayena anabhisaṅkhatatā. Amataṭṭho niccasabhāvattā maraṇābhāvo, sattānaṃ maraṇābhāvahetutā vā. Maggassa niyyānaṭṭho vaṭṭadukkhato niggamanaṭṭho. Hetuattho nibbānassa sampāpakabhāvo. Dassanaṭṭho accantasukhumassa nibbānassa sacchikaraṇaṃ. Ādhipateyyaṭṭho catusaccadassane sampayuttānaṃ ādhipaccakaraṇaṃ, ārammaṇādhipatibhāvo vā visesato maggādhipativacanato. Satipi hi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādiṃ avatvā ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva vuttaṃ, tasmā viññāyati ‘‘atthi maggassa ārammaṇādhipatibhāve viseso’’ti. Ete ca pīḷanādayo soḷasākārā nāma. Kasmā panettha aññesu rogagaṇṭhādiākāresu vijjamānesu eteva pariggayhantīti? Salakkhaṇato ca saccantaradassanato ca āvibhāvato. Svāyamattho parato saccakathāyameva āvi bhavissati. Bhedehīti (với các sự phân loại) là với các sự phân loại được tính đếm bằng tất cả các mẫu tam và mẫu nhị. Paṭiccasamuppādādīhīti (về Duyên khởi, v.v...), với từ ādi (v.v...) không chỉ có các pháp như Niệm xứ, v.v... đã được đề cập trong Pāli tạng Phân Tích được bao gồm, mà còn phải được biết rằng các pháp như Tóm lược (saṅgaha), v.v... (trong bộ Dhātukathā), các pháp như Giải thoát theo thời (samayavimutta), v.v... (trong bộ Puggalapaññatti), các pháp như Sự thiết lập (ṭhapanā), v.v... (trong bộ Kathāvatthu), và các pháp như Nền tảng của mẫu tam (tikapaṭṭhāna), v.v... cũng được bao gồm. Về Khổ đế, ý nghĩa bức bách (pīḷanaṭṭho) là sự làm tổn hại, sự làm cho không phát triển đối với chúng sanh có đầy đủ yếu tố ấy. Ý nghĩa hữu vi (saṅkhataṭṭho) là trạng thái được tạo tác bởi các duyên hội đủ và cùng sanh khởi. Ý nghĩa thiêu đốt (santāpaṭṭho) là sự làm cho nóng nảy, sự làm cho thiêu đốt bởi khổ khổ, v.v... Ý nghĩa biến hoại (vipariṇāmaṭṭho) là trạng thái phải bị biến đổi theo hai cách là do sự già và do sự chết. Về Tập đế, ý nghĩa tích tập (āyūhanaṭṭho) là sự gom góp lại theo cách làm sanh khởi khổ. Ý nghĩa nguồn sanh (nidānaṭṭho) là sự làm cho phát sanh giống như người đang chỉ ra rằng: “Đây là khổ ấy.” Ý nghĩa trói buộc (saṃyogaṭṭho) là sự kết hợp với khổ luân hồi. Ý nghĩa chướng ngại (palibodhaṭṭho) là sự ngăn cản việc chứng đắc đạo. Về Diệt đế, ý nghĩa thoát ly (nissaraṇaṭṭho) là do có bản chất từ bỏ tất cả các sanh y nên là sự thoát ra khỏi các pháp ấy, hoặc là nhân của sự thoát ly khỏi các pháp ấy. Ý nghĩa viễn ly (vivekaṭṭho) là sự không tương ưng với tất cả các pháp hữu vi. Ý nghĩa vô vi (asaṅkhataṭṭho) là sự không bị tạo tác bởi bất cứ duyên nào. Ý nghĩa bất tử (amataṭṭho) là do có bản chất thường hằng nên là sự không có sự chết, hoặc là nhân của sự không có sự chết đối với các chúng sanh. Về Đạo đế, ý nghĩa xuất ly (niyyānaṭṭho) là ý nghĩa đi ra khỏi khổ luân hồi. Ý nghĩa là nhân (hetuattho) là trạng thái làm cho chứng đạt được Níp-bàn. Ý nghĩa thấy rõ (dassanaṭṭho) là sự thể chứng Níp-bàn vốn vô cùng vi tế. Ý nghĩa làm chủ (ādhipateyyaṭṭho) là sự làm chủ các pháp tương ưng trong việc thấy rõ bốn đế, hoặc là trạng thái làm đối tượng trưởng, đặc biệt là do lời dạy về đạo làm trưởng. Vì rằng, dầu cho có trạng thái làm đối tượng trưởng của các thiền, v.v... nhưng đã không nói rằng: “Các pháp có thiền làm trưởng,” v.v... mà chỉ nói rằng: “Các pháp có đạo làm trưởng.” Do đó, được hiểu rằng: “Có sự đặc biệt trong trạng thái làm đối tượng trưởng của đạo.” Và các pháp này, bức bách, v.v... được gọi là mười sáu hành tướng. Tại sao ở đây, trong khi có sự hiện hữu của các hành tướng khác như là bệnh hoạn, ung nhọt, v.v... mà chỉ có các pháp này được tiếp nhận? Là do sự hiển bày từ tự tướng và từ sự thấy rõ các đế khác. Ý nghĩa này sẽ được hiển bày về sau trong chính chương nói về các đế. Dibbavihāro kasiṇādiārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni. Mettādijjhānāni brahmavihāro. Phalasamāpatti ariyavihāro. Kāmehi vivekaṭṭhakāyatāvasena ekībhāvo kāyaviveko. Paṭhamajjhānādinā nīvaraṇādīhi vivittacittatā cittaviveko. Upadhiviveko nibbānaṃ. Aññeti lokiyābhiññādike. Thiên trú (dibbavihāra) là các thiền sắc giới có các đối tượng là kasina, v.v... Phạm trú (brahmavihāra) là các thiền về từ, v.v... Thánh trú (ariyavihāra) là quả định. Thân viễn ly (kāyaviveko) là sự ở một mình theo cách có thân thể ở nơi vắng lặng khỏi các dục. Tâm viễn ly (cittaviveko) là trạng thái có tâm vắng lặng khỏi các triền cái, v.v... bằng sơ thiền, v.v... Sanh y viễn ly (upadhiviveko) là Níp-bàn. Aññeti (vị ấy biết) là (biết) các pháp như là các thắng trí thế gian, v.v... Kilesābhisaṅkhāravasena bhavesu paribbhamanaṃ, so ca taṇhāppadhānoti vuttaṃ ‘‘taṇhāsaṅkhātaṃ gamana’’nti. Vantanti ariyamaggamukhena uggiritaṃ puna apaccāvamanavasena chaḍḍitaṃ. Bhagavāti vuccati niruttinayenāti dassento āha ‘‘yathā…pe… mekhalā’’ti. Sự lang thang trong các cõi sống là do năng lực của các phiền não hành, và sự lang thang ấy có ái làm chủ yếu, vì thế đã được nói là: “Sự đi được gọi là ái.” Vanta (đã nôn ra) là đã mửa ra bằng miệng của thánh đạo, đã từ bỏ theo cách không nuốt vào trở lại. Vị ấy đã nói: “yathā…pe… mekhalā” để chỉ ra rằng: “Bhagavā được nói theo phương pháp từ nguyên.” Aparo [Pg.258] nayo – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā. Phương pháp khác: Bhagavā là do có các phần (bhāga). Bhagavā là do đã tu tập (bhata). Bhagavā là do đã lui tới các phần (bhāge vani). Bhagavā là do đã đi đến các phần (bhāge vani). Bhagavā là do có người phục vụ (bhatta). Bhagavā là do đã nôn ra các phần (bhage vami). Bhagavā là do đã nôn ra các phần (bhāge vami). Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā; Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino. Bậc Chiến Thắng là Bhagavā (Thế Tôn) do có các phần (bhāga), do đã tu tập (bhata), và do đã lui tới các phần (bhāge vani), do có người phục vụ (bhatta), do đã nôn ra các phần (bhage vami), tương tự do đã nôn ra các phần (bhāge vami). Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattaviññāṇaṭṭhitidesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamā, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātapaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakāraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa [Pg.259] dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaññāsa kusaladhammā, sattasattatiñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti. Tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā. Trong các từ ấy, làm thế nào Bhagavā có nghĩa là ‘người có các phần đức hạnh’? Những pháp uẩn, những phần đức hạnh bắt đầu bằng giới, những pháp ấy không chung với người khác, là vô thượng, hiện hữu, có thể tìm thấy nơi đức Như Lai. Thật vậy, nơi Ngài có giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến; tàm, quý; tín, tấn; niệm, tỉnh giác; giới thanh tịnh, kiến thanh tịnh; chỉ, quán; ba thiện căn; ba thiện hạnh; ba chánh tư duy; ba tưởng vô tội; ba giới; bốn niệm xứ; bốn chánh cần; bốn như ý túc; bốn thánh đạo; bốn thánh quả; bốn vô ngại giải; các trí phân định bốn loài; bốn thánh chủng; bốn trí vô sở úy; năm cần chi; chánh định có năm chi; chánh định có năm trí; năm căn; năm lực; năm giới xuất ly; năm trí căn cứ giải thoát; năm tưởng làm cho giải thoát chín muồi; sáu xứ tùy niệm; sáu sự tôn trọng; sáu giới xuất ly; sáu thường trú; sáu pháp vô thượng; sáu tưởng thuộc phần thâm nhập; sáu thắng trí; sáu trí bất cộng; bảy pháp bất thối; bảy thánh pháp; bảy thánh tài; bảy giác chi; bảy pháp của bậc chân nhân; bảy sự tiêu trừ nghiệp; bảy tưởng; bài thuyết giảng về bảy hạng người đáng cúng dường; bài thuyết giảng về bảy thức trú; bài thuyết giảng về bảy lực của bậc lậu tận; bài thuyết giảng về tám nhân chứng đắc trí tuệ; tám sự hoàn hảo; tám sự vượt qua pháp thế gian; tám sự khởi đầu nỗ lực; bài thuyết giảng về tám phi thời; tám tư duy của bậc đại nhân; bài thuyết giảng về tám thắng xứ; tám giải thoát; chín pháp có như lý tác ý làm gốc; chín chi thanh tịnh tinh cần; bài thuyết giảng về chín chúng sanh trú; chín sự chế ngự oán hận; chín tưởng; chín sự khác biệt; chín sự trú tuần tự; mười pháp làm chỗ nương tựa; mười biến xứ; mười thiện nghiệp đạo; mười sự hoàn hảo; mười thánh trú; mười pháp vô học; mười lực của Như Lai; mười một lợi ích của tâm từ; mười hai hành tướng của pháp luân; mười ba đức đầu đà; mười bốn Phật trí; mười lăm pháp làm cho giải thoát chín muồi; niệm hơi thở vô hơi thở ra có mười sáu cách; mười sáu pháp không gây hối tiếc về sau; mười tám Phật pháp; mười chín trí quán xét; bốn mươi bốn đối tượng của trí; năm mươi trí sanh diệt; hơn năm mươi pháp thiện; bảy mươi bảy đối tượng của trí; đại kim cang trí đi vào hai triệu bốn trăm ngàn định; các trí thuyết giảng về sự quán xét, thẩm tra Vô Tận Tương Ưng Duyên Khởi; và các trí biểu hiện rõ ràng ý muốn v.v... của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới; v.v... như vậy, các phần đức hạnh, các phần công đức có vô số, vô lượng sai biệt, không chung với người khác, là vô thượng, hiện hữu, có thể tìm thấy. Do đó, vì nơi Ngài có các phần đức hạnh với sự phân chia như đã nói, nên đáng lẽ phải nói là ‘bhāgavā’, nhưng nguyên âm ‘ā’ đã được rút ngắn lại và được gọi là ‘bhagavā’. Trước hết, Bhagavā có nghĩa là ‘người có các phần đức hạnh’ là như vậy. Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato; Vijjanti sugate tasmā, ‘‘bhagavā’’ti pavuccati. Bởi vì tất cả các phần đức hạnh, bắt đầu bằng giới, hiện hữu nơi bậc Thiện Thệ một cách không dư sót; do đó, Ngài được gọi là ‘Bhagavā’. Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo, nayana, dhana, rajja, puttadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo, saṅkhepato vā sabbe puññasambhārañāṇasambhārabuddhakārakadhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyāni yathā hānabhāgiyā, saṃkilesabhāgiyā, ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakārakadhamme vuttanayena bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā. Làm thế nào Bhagavā có nghĩa là ‘người đã tích lũy’? Những pháp nào cần được viên mãn bởi các vị Đại Bồ-tát, là những vị đã nỗ lực vì lợi ích của toàn thể thế gian, đã hội đủ tám pháp như thân người v.v..., đã lập đại nguyện vì Chánh Đẳng Giác, (những pháp ấy là): mười ba-la-mật, tức là bố thí ba-la-mật, giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả ba-la-mật; mười cận ba-la-mật; mười thượng ba-la-mật, tức là ba mươi ba-la-mật; bốn nhiếp pháp bắt đầu bằng bố thí; bốn quyết định bắt đầu bằng chân thật; năm đại thí xả, tức là xả bỏ thân mình, mắt, tài sản, vương quốc, vợ con; v.v... như là sự nỗ lực trong quá khứ, sự thực hành trong quá khứ, sự thuyết pháp, sự thực hành vì lợi ích quyến thuộc, sự thực hành vì lợi ích thế gian, sự thực hành vì lợi ích Phật quả; hoặc nói tóm lại, tất cả các pháp tạo thành Phật, là tư lương phước đức và tư lương trí tuệ; những pháp ấy, kể từ khi lập đại nguyện cho đến bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, không thuộc phần thoái thất, phần ô nhiễm, hay phần dừng lại, mà trái lại, chỉ thuộc phần thù thắng hơn nữa; như vậy, những pháp ấy đã được Ngài tích lũy, thu thập một cách trân trọng, liên tục, không dư sót. Vì nơi Ngài có những pháp đã được tích lũy (bhatā) như vậy, nên đáng lẽ phải nói là ‘bhatavā’, nhưng theo quy tắc ngữ âm, chữ ‘ta’ đã được đổi thành chữ ‘ga’ và được gọi là ‘bhagavā’. Hoặc, ‘bhatavā’ có nghĩa là: Ngài đã thực hành (bhari), đã thu thập (sambhari), đã làm cho viên mãn (paripūresi) chính những pháp tạo thành Phật đã được nói đến theo cách đã trình bày. Theo cách này, Bhagavā cũng có nghĩa là ‘người đã tích lũy’. Sammāsambodhiyā [Pg.260] sabbe, dānapāramiādike; Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato. Bậc Nương Tựa đã tích lũy tất cả các tư lương cho Chánh Đẳng Giác, bắt đầu bằng bố thí ba-la-mật; do đó, Ngài cũng được xem là ‘Bhagavā’. Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ, attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu, kusalādīsu, khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhuṃ pariññeyyaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā anekapariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.21) sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, ‘‘kinti nu kho te veneyyasantānesu patiṭṭhapeyya’’nti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Thế nào là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các phần (bhāge)? Có những phần thiền chứng được sử dụng hằng ngày với số lượng là hai triệu bốn trăm ngàn, Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành thường xuyên các phần ấy một cách không dư sót vì lợi ích cho thế gian và vì sự an trú lạc trong hiện tại của chính mình, luôn luôn, thường xuyên. Vì vậy, Ngài là Bhagavā do đã lui tới (vani) các phần (bhāge). Hoặc là, trong các pháp cần được thắng tri, trong các pháp thiện v.v..., và trong các uẩn v.v..., có bốn loại phần pháp cần được chứng ngộ một cách tóm tắt theo cách liễu tri v.v... Còn một cách chi tiết, có nhiều phần cần liễu tri qua câu ‘con mắt cần được liễu tri... cho đến... già và chết cần được liễu tri’; có các phần cần đoạn tận qua câu ‘sự sanh khởi của con mắt cần được đoạn tận... cho đến... sự sanh khởi của già và chết cần được đoạn tận’; có các phần cần chứng ngộ qua câu ‘sự đoạn diệt của con mắt... cho đến... sự đoạn diệt của già và chết cần được chứng ngộ’; và có nhiều loại pháp là phần cần tu tập qua câu ‘con đường đưa đến sự đoạn diệt của con mắt’ v.v..., và qua câu ‘bốn niệm xứ’ v.v... Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành tất cả các pháp ấy một cách thích đáng bằng cách hành xứ, tu tập, và thực hành. Như vậy cũng gọi là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các phần (bhāge). Hoặc là, có những phần đức hạnh, những phần đức hạnh này là các uẩn pháp như giới v.v... vốn chung cho các vị đệ tử. Ngài đã mong mỏi, đã ước nguyện với lòng đại bi rằng: ‘Làm thế nào ta có thể thiết lập chúng trong dòng tâm của chúng sanh cần được giáo hóa?’ Và sự ước nguyện ấy của Ngài đã mang lại kết quả như ý. Như vậy cũng gọi là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các phần (bhāge). Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato; Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato. Bởi vì Đức Như Lai đã gần gũi, đã mong mỏi các phần pháp cần biết, thiền chứng, và đức hạnh vì lợi ích của chúng sanh, do đó Ngài là Bhagavā. Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakārakadhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto [Pg.261] pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vitthārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena, jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evampi bhage vanīti bhagavā. Thế nào là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các tài sản (bhage)? Trước hết, một cách tóm tắt, các tài sản thế gian và siêu thế được gọi là bhagā, bởi vì chúng được gần gũi, được sử dụng tùy theo sự sung túc bởi những người đã tạo phước và có đầy đủ sự tinh tấn. Trong đó, trước hết về tài sản thế gian, Đức Như Lai, trước khi giác ngộ, khi còn là Bồ-tát, đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành những tài sản đã đạt đến đỉnh cao tột bậc. An trú trong đó, Ngài đã làm cho các Phật pháp được thuần thục trong khi không ngừng tích lũy các pháp tạo nên Phật một cách không dư sót. Còn khi đã thành Phật, Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành cả những tài sản ấy vốn liên quan đến hạnh phúc không tỳ vết, và cả những tài sản siêu thế không thể sánh bằng. Còn một cách chi tiết, Ngài đã lui tới, đã gần gũi, đã thực hành các tài sản không thể sánh bằng, có nhiều loại, bằng cách như: quyền lực của vị vua địa phương, tài sản của chuyển luân vương, tài sản của vua trời v.v...; và bằng cách như: các pháp siêu nhân như thiền, giải thoát, định, nhập định, trí kiến, tu tập đạo, chứng ngộ quả v.v... Như vậy cũng gọi là Bhagavā vì Ngài đã lui tới (vani) các tài sản (bhage). Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthū; Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato. Những tài sản nào ở trong đời, và những tài sản siêu thế nào có nhiều, Đấng Chánh Giác đã gần gũi tất cả những tài sản ấy, vì lý do đó, Ngài cũng được biết là Bhagavā. Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgi bhāvato sabbasattuttamo sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhādianaññasādhāraṇaguṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpināsuvipulena, suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā, ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu supatiṭṭhitabhāvato, dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgibhāvato ca ‘‘rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasanno’’ti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vāti. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha – Thế nào là Bhagavā vì Ngài là bhattavā (người có những người tôn thờ)? Ngài là bhattavā vì có nhiều người tôn thờ với lòng tôn thờ vững chắc đối với Ngài. Thật vậy, Đức Như Lai, vì Ngài sở hữu những đức tính đặc biệt không thể đo lường, không thể sánh bằng, có năng lực vô song như đại bi, nhất thiết trí v.v...; vì là bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh; vì Ngài là người vô cùng hữu ích cho chúng sanh bao gồm chư thiên và nhân loại với sự thành tựu về nỗ lực không gì hơn được, với việc tránh xa mọi điều bất lợi làm đầu, và với việc chuyên tâm sắp đặt lợi ích và hạnh phúc một cách trọn vẹn; vì Ngài có thân tướng được trang hoàng bằng các đức tính đặc biệt không thể sánh bằng như ba mươi hai tướng đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm v.v...; vì Ngài sở hữu tiếng tán thán vô cùng rộng lớn và trong sạch, vang rộng khắp ba cõi, có được nhờ các đức tính chân thật, diễn ra theo cách ‘Đức Thế Tôn là như vậy...’; vì Ngài an trú vững chắc trong sự thiểu dục, tri túc v.v... đã đạt đến đỉnh cao; và vì Ngài sở hữu các đức tính đặc biệt không gì hơn được như mười lực, bốn vô sở úy v.v...; nên trong thế gian có bốn loại người lấy làm tiêu chuẩn (người có đức tin dựa vào sắc tướng, người có đức tin dựa vào danh tiếng, người có đức tin dựa vào khổ hạnh, người có đức tin dựa vào pháp), Ngài làm phát sinh đức tin từ mọi phía. Do đó, Ngài là nơi nương tựa của lòng tôn kính, sự quý trọng, sự kính trọng, là nơi nương tựa của tình thương tột bậc và lòng tôn thờ vững chắc của vô lượng chúng sanh bao gồm chư thiên và nhân loại. Những ai đã an trú trong lời giáo huấn của Ngài, có được niềm tin bất động, lòng tôn thờ của họ không thể bị lay chuyển bởi bất cứ ai, dù là Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma vương, hay Phạm thiên. Thật vậy, họ không từ bỏ niềm tin nơi Ngài ngay cả khi phải hy sinh mạng sống, hoặc không từ bỏ mệnh lệnh của Ngài, vì có lòng tôn thờ vững chắc. Do đó, Ngài đã nói: ‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78); ‘Người trí nào thật vậy biết ơn, đền ơn, là bạn lành, và có lòng tôn thờ vững chắc.’ ‘‘Seyyathāpi[Pg.262], bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca. Và: ‘Này các Tỳ khưu, ví như đại dương có bản chất ổn định, không vượt qua bờ; cũng vậy, này các Tỳ khưu, học giới nào đã được Ta chế định cho các đệ tử, học giới ấy, các đệ tử của Ta không vi phạm ngay cả vì lý do mạng sống.’ Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā. Như vậy, từ ‘bhattavā’ thành ‘bhagavā’ theo phương pháp từ nguyên học, bằng cách lược bỏ một chữ ‘ta’ và biến đổi chữ (ta) còn lại thành chữ ‘ga’. Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino; Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccati. Bởi vì đối với Bậc Đạo Sư, người sở hữu những đức tính siêu việt, người tìm cầu lợi ích cho thế gian, có nhiều người tôn thờ, do đó Ngài được gọi là Bhagavā. Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle (jā. 1.15.211 ādayo) hatthipālakumārakāle (jā. 1.15.337 ādayo) ayogharapaṇḍitakāle (jā. 1.15.363 ādayo) mūgapakkhapaṇḍitakāle (jā. 2.22.1 ādayo) cūḷasutasomakāleti (jā. 2.17.195 ādayo) evamādīsu nekkhammapāramipūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattaattabhāvānaṃ parimāṇaṃ natthi. Carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsasattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā. Thế nào là Bhagavā (Thế Tôn) vì Ngài đã nôn ra (vami) các bhaga (vận may)? Bởi vì Như Lai, ngay cả khi còn là Bồ-tát trong các tiền kiếp, trong khi viên mãn các pháp ba-la-mật, đã nôn ra, khạc nhổ, từ bỏ không luyến tiếc như một cục đờm đối với sự huy hoàng, quyền uy, và danh vọng được gọi là ‘bhaga’. Thật vậy, đối với Ngài, trong thời làm hoàng tử Somanassa, hoàng tử Hatthipāla, nhà hiền triết Ayoghara, nhà hiền triết Mūgapakkha, vua Cūḷasutasoma, v.v..., do năng lực viên mãn xuất ly ba-la-mật, không thể tính đếm được số thân mạng đã từ bỏ sự huy hoàng của vương vị tương đương với vương vị của chư thiên. Ngay cả trong thân mạng cuối cùng, Ngài đã không xem trọng dù chỉ bằng một cọng cỏ, không luyến tiếc, từ bỏ sự huy hoàng của chuyển luân vương đã nằm trong tầm tay, quyền uy trên bốn châu lục tương đương với quyền thống trị cõi trời, và danh vọng rực rỡ với bảy báu vốn nương vào tài sản của chuyển luân vương, rồi xuất gia cao thượng và đã chứng đắc vô thượng chánh đẳng chánh giác. Do đó, Ngài là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các bhaga (vận may) này như là sự huy hoàng v.v... Hoặc là, các tinh tú được gọi là bhāni. Vì chúng đi hay vận hành tương ứng với các tinh tú ấy, nên được gọi là bhagā. Đó là những vẻ huy hoàng nương vào các thế giới đặc biệt của chúng sanh như núi Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta, v.v..., vì chúng tồn tại suốt một kiếp. Đức Thế Tôn cũng đã nôn ra các bhagā (vẻ huy hoàng) ấy bằng cách vượt qua các trú xứ của chúng sanh cư ngụ ở đó và bằng cách đoạn trừ dục tham ái liên quan đến chúng. Theo cách này, Ngài cũng là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các bhaga (vận may). Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ; Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato. Bởi vì bậc Thiện Thệ đã từ bỏ sự huy hoàng của chuyển luân vương, danh vọng, quyền uy, lạc thú, và vẻ tráng lệ của thế gian; do đó, Ngài là Bhagavā. Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāvadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena, atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā ‘‘sabbaṃ papañcaṃ, sabbaṃ yogaṃ, sabbaṃ [Pg.263] ganthaṃ, sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ …pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicāra’’ntiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttaṃ hetaṃ – Thế nào là Bhagavā (Thế Tôn) vì Ngài đã nôn ra (vami) các phần (bhāge)? Các phần (bhāgā) có nghĩa là các phần pháp tự tánh (sabhāvadhammakoṭṭhāsā). Chúng có nhiều loại, theo phương diện uẩn, xứ, giới, v.v...; và trong đó, lại theo phương diện sắc, thọ, v.v...; và theo phương diện quá khứ, v.v... Và Đức Thế Tôn, trong khi chứng đạt bất tử giới sau khi đã đoạn tận tất cả hý luận, tất cả ách phược, tất cả triền phược, tất cả kiết sử, đã nôn ra, khạc nhổ, từ bỏ chúng không luyến tiếc, và không nuốt lại. Thật vậy, Ngài, bằng cách phân tích các pháp theo từng từ ngữ qua các đoạn như: ‘địa đại có mặt khắp nơi, thủy đại, hỏa đại, phong đại, mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, nhãn thức... cho đến... ý thức, nhãn xúc... cho đến... ý xúc, thọ sanh từ nhãn xúc... cho đến... thọ sanh từ ý xúc, tưởng sanh từ nhãn xúc... cho đến... tưởng sanh từ ý xúc, tư sanh từ nhãn xúc... cho đến... tư sanh từ ý xúc, sắc ái... cho đến... pháp ái, sắc tầm... cho đến... pháp tầm, sắc tứ... cho đến... pháp tứ,’ đã nôn ra, khạc nhổ, và từ bỏ tất cả các phần pháp không còn sót lại bằng sự xả ly không luyến tiếc. Vì điều này đã được nói rằng – ‘‘Yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183). ‘Này Ānanda, điều gì đã được từ bỏ, nôn ra, giải thoát, đoạn trừ, xả ly, việc Như Lai sẽ nuốt lại điều đó – trường hợp này không xảy ra.’ Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ – Theo cách này, Ngài cũng là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các phần. Hoặc là, ‘Ngài đã nôn ra các phần’ có nghĩa là Ngài đã nôn ra, khạc nhổ, xả ly, từ bỏ không luyến tiếc, thông qua cửa miệng là thánh đạo tuệ, tất cả các pháp — thiện và bất thiện, có tội và không có tội, thấp kém và cao thượng, các pháp có phần tương đương đen và trắng. Và Ngài đã thuyết giảng Chánh pháp cho những người khác vì mục đích đạt được trạng thái tương tự. Và điều này cũng đã được nói rằng – ‘‘Dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240). ‘Này các Tỳ khưu, ngay cả các pháp (thiện) các ông cũng phải từ bỏ, huống nữa là các phi pháp (bất thiện). Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông Chánh pháp ví như chiếc bè, là để vượt qua, không phải để nắm giữ.’ v.v... Evampi bhāge vamīti bhagavā. Theo cách này, Ngài cũng là Bhagavā vì Ngài đã nôn ra các phần. Khandhāyatanadhātādi-dhammabhedā mahesinā; Kaṇhā sukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato. Bởi vì bậc Đại Sĩ đã nôn ra các loại pháp như uẩn, xứ, và giới, cùng các pháp đen (bất thiện) và trắng (thiện); do đó, Ngài cũng được biết là Bhagavā. Tena vuttaṃ – Do đó, đã được nói rằng – ‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā; Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti. ‘Bậc Toàn Thắng là Bhagavā vì Ngài có các vận may (bhāgavā), đã phá vỡ các phần (bhatavā bhāge), đã tu tập các phần (bhage... bhattavā), đã nôn ra các vận may (bhage vami), và cũng đã nôn ra các phần (bhāge vami).’ Ettha ca yasmā saṅkhepato attahitasampattiparahitapaṭipattivasena duvidhā buddhaguṇā, tāsu attahitasampatti pahānasampadāñāṇasampadābhedato duvidhā, ānubhāvasampadādīnaṃ tadavinābhāvena tadantogadhattā. Parahitapaṭipatti payogāsayabhedato [Pg.264] duvidhā. Tattha payogato lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammūpadeso, āsayato paṭiviruddhesupi niccaṃ hitesitā, ñāṇaparipākakālāgamanādiparahitapaṭipatti ca, āmisapaṭiggahaṇādināpi atthacariyā parahitapaṭipatti hotiyeva. Tasmā tesaṃ vibhāvanavasena pāḷiyaṃ ‘‘araha’’ntiādīnaṃ padānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Và ở đây, vì các Phật đức một cách tóm tắt có hai loại theo phương diện tự lợi thành tựu và lợi tha thực hành. Trong đó, tự lợi thành tựu có hai loại do sự phân biệt giữa đoạn trừ thành tựu và trí tuệ thành tựu; bởi vì các thành tựu như oai lực v.v..., do không thể tách rời khỏi hai thành tựu ấy, nên được bao hàm trong đó. Lợi tha thực hành có hai loại do sự phân biệt giữa phương tiện và tâm ý. Trong đó, về phương diện phương tiện, đó là sự thuyết giảng Chánh pháp dẫn đến thoát khỏi mọi khổ đau với tâm không mong cầu lợi lộc, cung kính, v.v... Về phương diện tâm ý, đó là sự thường xuyên mong muốn lợi ích ngay cả đối với những người chống đối, và sự lợi tha thực hành như chờ đợi thời điểm trí tuệ của họ chín muồi v.v... Ngay cả qua việc nhận vật phẩm cúng dường v.v..., việc thực hành lợi ích cũng chính là lợi tha thực hành. Do đó, cần phải hiểu việc sử dụng các thuật ngữ như ‘arahaṃ’ (A-la-hán) v.v... trong Pāli là theo cách giải thích về các Phật đức ấy. Tattha ‘‘araha’’nti iminā padena pahānasampadāvasena bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sammāsambuddho, lokavidū’’ti ca imehi padehi ñāṇasampadāvasena. Nanu ca ‘‘lokavidū’’ti imināpi sammāsambuddhatā vibhāvīyatīti? Saccaṃ vibhāvīyati, atthi pana viseso, ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā sabbaññutaññāṇānubhāvo vibhāvito, ‘‘lokavidū’’ti pana iminā āsayānusayañāṇādīnampi ānubhāvo vibhāvitoti. ‘‘Vijjācaraṇasampanno’’ti iminā sabbāpi bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sugato’’ti pana iminā samudāgamato paṭṭhāya bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi padehi bhagavato parahitapaṭipatti vibhāvitā. ‘‘Buddho’’ti iminā bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Evañca katvā ‘‘sammāsambuddho’’ti vatvā ‘‘buddho’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘attanāpi bujjhi aññepi satte bodhesī’’tiādi. ‘‘Bhagavā’’ti ca imināpi samudāgamato paṭṭhāya bhagavato sabbā attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Trong các ân đức ấy, do danh hiệu "A-la-hán" (arahaṃ), sự thành tựu tự lợi của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ về phương diện thành tựu đoạn trừ. Do các danh hiệu "Chánh Đẳng Giác" (sammāsambuddho) và "Thế Gian Giải" (lokavidū), (sự thành tựu tự lợi) được làm sáng tỏ về phương diện thành tựu trí tuệ. (Hỏi:) Chẳng phải do danh hiệu "Thế Gian Giải" (lokavidū), quả vị Chánh Đẳng Giác cũng được làm sáng tỏ hay sao? (Đáp:) Đúng vậy, được làm sáng tỏ, nhưng có sự khác biệt. Do danh hiệu "Chánh Đẳng Giác" (sammāsambuddho), oai lực của nhất thiết chủng trí được làm sáng tỏ. Còn do danh hiệu "Thế Gian Giải" (lokavidū), oai lực của các trí như ý hướng tùy miên trí v.v... cũng được làm sáng tỏ. Do danh hiệu "Minh Hạnh Túc" (vijjācaraṇasampanno), tất cả sự thành tựu tự lợi của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Còn do danh hiệu "Thiện Thệ" (sugato), kể từ lúc khởi đầu, sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Do các danh hiệu "Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư" (anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ), sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Do danh hiệu "Phật" (buddho), sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Và vì làm như vậy, sau khi nói "Chánh Đẳng Giác" (sammāsambuddho), việc nói "Phật" (buddho) trở nên hợp lý. Chính vì thế, Ngài đã nói: "Tự mình đã giác ngộ, cũng làm cho các chúng sanh khác giác ngộ" v.v... Và cũng do danh hiệu "Thế Tôn" (bhagavā), kể từ lúc khởi đầu, tất cả sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha của đức Thế Tôn được làm sáng tỏ. Aparo nayo – hetuphalasattūpakāravasena saṅkhepato tividhā buddhaguṇā. Tattha ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidū’’ti imehi padehi phalasampattivasena buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi sattūpakāravasena buddhaguṇā pakāsitā. ‘‘Buddho’’ti iminā phalavasena, sattūpakāravasena ca buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Sugato bhagavā’’ti pana imehi padehi hetuphalasattūpakāravasena buddhaguṇā vibhāvitāti veditabbaṃ. Một phương pháp khác: Tóm lại, các ân đức của Phật có ba loại theo phương diện nhân, quả, và sự giúp ích chúng sanh. Trong đó, do các danh hiệu "A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, Minh Hạnh Túc, Thế Gian Giải" (arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidū), các ân đức của Phật được làm sáng tỏ về phương diện thành tựu quả. Do các danh hiệu "Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư" (anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ), các ân đức của Phật được công bố về phương diện giúp ích chúng sanh. Do danh hiệu "Phật" (buddho), các ân đức của Phật được làm sáng tỏ về phương diện quả và phương diện giúp ích chúng sanh. Còn do các danh hiệu "Thiện Thệ, Thế Tôn" (sugato bhagavā), các ân đức của Phật được làm sáng tỏ về phương diện nhân, quả, và giúp ích chúng sanh. Nên hiểu như vậy. 145. Tassāti [Pg.265] buddhānussatikammaṭṭhānikassa yogino. Evanti ‘‘tatrāyaṃ nayo’’tiādinā vuttappakārena. Tasmiṃ samayeti buddhaguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ, pariyuṭṭhānappattehi rāgehi sahitaṃ cittaṃ araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvato, pariyuṭṭhitarāganti attho. Yaṃ vā rāgassa pariyuṭṭhānaṃ, taṃ taṃsahite citte upacaritanti daṭṭhabbaṃ. Etasmiṃ pakkhe rāgenāti rāgena hetunāti attho. Ujugatamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā, cittassa ca anujubhāvakarānaṃ māyādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā onatiunnativirahato ujubhāvameva kataṃ. Atha vā ujugatamevāti kammaṭṭhānassa vīthiṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamanato majjhimasamathanimittapaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārammaṇaṃ katvā. 145. Tassa: (Của vị ấy) là của vị hành giả có đề mục niệm Phật. Evaṃ: (Như vậy) là theo cách đã được nói đến bắt đầu bằng "tatrāyaṃ nayo". Tasmiṃ samaye: (Vào lúc ấy) là vào lúc tưởng niệm các ân đức của Phật. Rāgapariyuṭṭhitaṃ: (Tâm bị tham ái ám ảnh) là tâm bị tham ái ám ảnh, hoặc tâm đi cùng với các tham ái đã đạt đến trạng thái ám ảnh, giống như khu rừng bị bọn cướp (chiếm cứ), nên được gọi là bị nó ám ảnh, vì nó là nơi chốn cho sự ám ảnh sanh khởi; nghĩa là (tâm) bị tham ái ám ảnh. Hoặc, sự ám ảnh của tham ái được dùng theo nghĩa ẩn dụ cho tâm đi cùng với nó, nên hiểu như vậy. Trong trường hợp này, rāgena có nghĩa là do nhân tham ái. Ujugatameva: (Trở nên ngay thẳng) là vì sự cong vẹo của thân v.v... đã được loại bỏ từ trước, và vì không có sự lừa dối v.v... là những thứ làm cho tâm không ngay thẳng; hoặc vì không có sự ám ảnh của tham ái v.v... nên không có sự cúi xuống và vươn lên, do đó nó được làm cho ngay thẳng. Hoặc, ujugatameva (trở nên ngay thẳng) là vì đã đi vào con đường của đề mục thiền, do sự ra đi của hôn trầm và trạo cử, do sự đạt đến tướng tịnh chỉ trung bình, nên nó đã đi đến trạng thái ngay thẳng. Tathāgataṃ ārabbha: (Hướng về đức Như Lai) là lấy các ân đức của đức Như Lai làm đối tượng. Iccassāti iti assa. ‘‘So bhagavā itipi araha’’ntiādinā pubbe vuttappakārena buddhaguṇe anuvitakkayatoti sambandho. Evanti ‘‘neva tasmiṃ samaye’’tiādinā vuttanayena. Buddhaguṇapoṇāti buddhaguṇaninnā. ‘‘Vitakkavicārā pavattantī’’ti etena buddhaguṇasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vitakkāhataṃ, vitakkapariyāhataṃ, punappunaṃ anumajjanañca karotīti dasseti. Pīti uppajjatīti bhāvanāvasena upacārajjhānanipphādikā balavatī pīti uppajjati. Pītimanassa vuttappakārapītisahitacittassa. Kāyacittadarathāti kāyacittapassaddhīnaṃ paṭipakkhabhūtā sukhumāvatthā uddhaccasahagatā kilesā. Paṭippassambhantīti sannisīdanti. Anukkamena ekakkhaṇeti yadā buddhaguṇārammaṇā bhāvanā uparūpari visesaṃ āvahantī pavattati, tadā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva honti, suvisadāni saddhādīni indriyāni honti, bhāvanāya paguṇatāya vitakkavicārā sātisayaṃ paṭukiccāva honti, balavatī pīti uppajjati, pītipadaṭṭhānā passaddhi savisesā jāyati, passaddhakāyassa samādhipadaṭṭhānaṃ sukhaṃ thirataraṃ hutvā pavattati, sukhena anubrūhitaṃ cittaṃ kammaṭṭhāne sammadeva samādhiyati. Evaṃ anukkamena pubbabhāge vitakkādayo uparūpari paṭupaṭutarabhāvena pavattitvā bhāvanāya majjhimasamathapaṭipattiyā indriyānañca ekarasabhāvena paṭutamāni hutvā ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā – Iccassa: là iti assa. Liên kết là: (đối với vị ấy) là đối với vị hành giả đang suy xét các ân đức của Phật theo cách đã được nói trước đây, bắt đầu bằng "so bhagavā itipi arahaṃ". Evaṃ: (Như vậy) là theo cách đã được nói, bắt đầu bằng "neva tasmiṃ samaye". Buddhaguṇapoṇā: (Hướng về các ân đức của Phật) là nghiêng về các ân đức của Phật. "Vitakkavicārā pavattantī" (Tầm và tứ khởi lên): Do câu này, Ngài chỉ ra rằng vị ấy làm cho đề mục thiền được gọi là ân đức của Phật bị tầm tác động, bị tầm tác động khắp nơi, và được xoa đi xoa lại nhiều lần. Pīti uppajjati (Hỷ sanh khởi): Do năng lực của sự tu tập, hỷ mạnh mẽ có khả năng tạo ra cận hành thiền sanh khởi. Pītimanassa: (Của người có tâm hoan hỷ) là của người có tâm đi cùng với hỷ đã nói trên. Kāyacittadarathā: (Sự nóng nảy của thân và tâm) là các phiền não đi cùng với trạo cử, ở trạng thái vi tế, là đối nghịch của thân khinh an và tâm khinh an. Paṭippassambhanti: (Chúng được lắng dịu) là chúng lắng xuống. Anukkamena ekakkhaṇe: (Tuần tự trong một khoảnh khắc) là khi sự tu tập lấy ân đức của Phật làm đối tượng, mang lại sự đặc biệt ngày càng cao hơn, thì lúc đó các triền cái chỉ bị trấn áp, các phiền não chỉ lắng xuống, các căn như tín v.v... trở nên rất trong sáng, do sự thuần thục của việc tu tập, tầm và tứ trở nên đặc biệt sắc bén trong chức năng, hỷ mạnh mẽ sanh khởi, khinh an có hỷ làm nhân gần sanh khởi một cách đặc biệt, đối với người có thân khinh an, lạc là nhân gần của định trở nên vững chắc hơn và tiếp diễn, tâm được lạc làm cho tăng trưởng sẽ được định tĩnh một cách tốt đẹp trong đề mục thiền. Như vậy, tuần tự trong giai đoạn đầu, tầm v.v... sau khi khởi lên với mức độ sắc bén ngày càng cao, do sự đạt đến tịnh chỉ trung bình của sự tu tập và do các căn có cùng một vai trò, chúng trở nên sắc bén nhất và trong một khoảnh khắc, các thiền chi sanh khởi. Liên quan đến điều này, đức Thế Tôn đã nói: ‘‘Yasmiṃ[Pg.266], mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10). "Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh đệ tử niệm tưởng đến Như Lai, vào lúc ấy tâm của vị ấy không bị tham ái ám ảnh... (vân vân)... tâm của người có lạc được định tĩnh." (A. Ni. 6.10) Kasmā panettha jhānaṃ appanāpattaṃ na hotīti āha ‘‘buddhaguṇānaṃ pana gambhīratāyā’’tiādi. Gambhīre hi ārammaṇe gambhīre udake patitanāvā viya samathabhāvanā patiṭṭhaṃ na labhati, ‘‘gambhīratāyā’’ti ca iminā sabhāvadhammatāpi saṅgahitā. Sabhāvadhammo hi gambhīro na paññatti. Nanu ca tajjāpaññattivasena sabhāvadhammo gayhatīti? Saccaṃ gayhati pubbabhāge, bhāvanāya pana vaḍḍhamānāya paññattiṃ samatikkamitvā sabhāveyeva cittaṃ tiṭṭhati. Nanu ca sabhāvadhammepi katthaci appanā samijjhati dutiyāruppajjhānādīti? Saccaṃ samijjhati, tañca kho ekappakāre ārammaṇe, idaṃ pana nānappakāranti dassento ‘‘nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāyā’’ti āha. Evampi yathā nānappakāresu kesādikoṭṭhāsesu manasikāraṃ pavattentassa ekasmiṃyeva koṭṭhāse appanāvasena bhāvanā avatiṭṭhati, evamidha kasmā na hotīti? Visamoyaṃ upaññāso. Tattha hi satipi koṭṭhāsabahubhāve ekappakāreneva bhāvanā vattati paṭikkūlākārasseva gahaṇato, idha pana nānappakārena guṇānaṃ nānappakārattā, na ayamekasmiṃyeva guṇe ṭhātuṃ sakkoti bhāvanābalena paccakkhato buddhaguṇesu upaṭṭhahantesu saddhāya balavabhāvato. Teneva hi ‘‘adhimuttatāyā’’ti vuttaṃ. Yadi upacārappattaṃ jhānaṃ hoti, kathaṃ buddhānussatīti vuttanti āha ‘‘tadeta’’ntiādi. Tại sao ở đây thiền không đạt đến an chỉ? Ngài nói: “Do vì các Phật đức thâm sâu” v.v… Thật vậy, trong đối tượng thâm sâu, sự tu tập chỉ tịnh không có được chỗ đứng, giống như con thuyền bị rơi vào vùng nước sâu. Và do từ ngữ “do vì thâm sâu” này, bản chất pháp thực tánh cũng được bao gồm. Thật vậy, pháp thực tánh thì thâm sâu, không phải là chế định. Chẳng phải pháp thực tánh được nắm bắt do năng lực của chế định tương ứng đó hay sao? Đúng là được nắm bắt trong giai đoạn đầu, nhưng khi sự tu tập tăng trưởng, tâm vượt qua chế định và chỉ an trú trong thực tánh. Chẳng phải trong một vài pháp thực tánh, an chỉ được thành tựu, như trong thiền Vô sắc thứ hai v.v… hay sao? Đúng là được thành tựu, nhưng điều đó là trong một đối tượng đơn loại, còn điều này thì đa loại. Để chỉ rõ điều này, ngài nói: “Do vì có khuynh hướng tùy niệm các đức tánh đa dạng”. Dù vậy, cũng giống như người đang thực hành tác ý trong các thể trược đa dạng như tóc v.v…, sự tu tập được an lập do năng lực an chỉ chỉ trong một thể trược duy nhất, tại sao ở đây lại không như vậy? Sự so sánh này không tương đồng. Thật vậy, ở đó, mặc dù có nhiều thể trược, sự tu tập diễn tiến chỉ theo một cách duy nhất do vì chỉ nắm bắt tướng bất tịnh. Nhưng ở đây, (sự tu tập diễn tiến) theo nhiều cách do vì các đức tánh có nhiều loại. Vị này không thể an trú chỉ trong một đức tánh duy nhất, vì khi các Phật đức hiện khởi một cách trực tiếp do năng lực tu tập, tín trở nên mạnh mẽ. Thật vậy, chính vì thế mà được nói là “do vì có khuynh hướng”. Nếu thiền đạt đến cận định, tại sao lại được gọi là niệm Phật? Ngài nói: “Điều đó là thế này” v.v… Sagāravo hoti sappatisso, satthu guṇasarīrassa paccakkhato upaṭṭhahanato. Tatoyeva saddhāvepullaṃ aveccappasādasadisaṃ saddhāmahattaṃ. Buddhaguṇānaṃ anussaraṇavasena bhāvanāya pavattattā sativepullaṃ. Tesaṃ paramagambhīratāya, nānappakāratāya ca paññāvepullaṃ. Tesaṃ uḷārapuññakkhettatāya puññavepullañca adhigacchati. Pītipāmojjabahulo hoti pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyattā buddhānussatiyā. Bhayabheravasaho buddhaguṇārammaṇāya satiyā bhayabheravābhibhavanato. Tenāha bhagavā ‘‘anussaretha sambuddhaṃ, bhayaṃ tumhāka no siyā’’ti (saṃ. ni. 1.249 thokaṃ visadisaṃ). Dukkhādhivāsanasamattho buddhānussatiyā sarīradukkhassa padumapalāse udakassa viya vinivaṭṭanato[Pg.267]. Saṃvāsasaññanti sahavāsasaññaṃ. Buddhabhūmiyaṃ cittaṃ namati buddhaguṇānaṃ mahantabhāvassa paccakkhato upaṭṭhānato. Buddhānussatibhāvanāya sabbadā buddhaguṇānaṃ citte viparivattanato vuttaṃ ‘‘sammukhā satthāraṃ passato viyā’’ti. Uttari appaṭivijjhantoti imāya bhāvanāya upari taṃ adhiṭṭhānaṃ katvā saccāni appaṭivijjhanto. Sugatiparāyaṇoti sugatisamparāyo. Vị ấy trở nên có lòng tôn kính, có lòng vâng phục, do vì đức thân của Bậc Đạo Sư hiện khởi một cách trực tiếp. Chính vì thế, tín được quảng đại, sự vĩ đại của tín giống như niềm tin bất động. Do vì sự tu tập diễn tiến bằng cách tùy niệm các Phật đức, niệm được quảng đại. Do vì các đức ấy vô cùng thâm sâu và đa dạng, tuệ được quảng đại. Vị ấy đạt được cả phước quảng đại, do vì các đức ấy là ruộng phước cao thượng. Vị ấy có nhiều hỷ và hoan hỷ, do vì niệm Phật là nền tảng của hỷ giác chi. Vị ấy có thể chịu đựng được sự sợ hãi và kinh hoàng, do vì niệm có đối tượng là Phật đức chế ngự được sự sợ hãi và kinh hoàng. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Hãy tùy niệm Bậc Chánh Đẳng Giác, sự sợ hãi sẽ không có nơi các ngươi”. Vị ấy có khả năng kham nhẫn khổ, do vì niệm Phật làm cho khổ của thân được lăn đi như giọt nước trên lá sen. Tưởng cùng ở (saṃvāsasaññanti) là tưởng cùng chung sống (sahavāsasaññaṃ). Tâm hướng về Phật địa, do vì sự vĩ đại của các Phật đức hiện khởi một cách trực tiếp. Do vì các Phật đức luôn xoay chuyển trong tâm nhờ sự tu tập niệm Phật, nên được nói là “như đang nhìn thấy Bậc Đạo Sư đối diện”. Không thể chứng ngộ cao hơn (uttari appaṭivijjhanto) là không chứng ngộ các chân lý sau khi đã lấy sự tu tập này làm nền tảng ở mức độ cao hơn. Hướng đến thiện thú (sugatiparāyaṇo) là có thiện thú làm cảnh giới tương lai. Appamādanti appamajjanaṃ sakkaccaṃ anuyogaṃ. Kayirāthāti kareyya. Sumedhasoti sundarapañño. Evaṃ mahānubhāvāyāti vuttappakārena nīvaraṇavikkhambhanādisamatthena satthari sagāravabhāvādihetubhūtena mahatā sāmatthiyena samannāgatāya. Không dể duôi (appamādanti) là không xao lãng, là sự chuyên cần một cách kính trọng. Nên làm (kayirātha) là nên thực hành (kareyya). Bậc trí tuệ (sumedhaso) là người có trí tuệ tốt đẹp. Có đại oai lực như vậy (evaṃ mahānubhāvāya) là (niệm Phật) được phú bẩm năng lực vĩ đại, là nguyên nhân của lòng tôn kính v.v… đối với Bậc Đạo Sư, có khả năng trấn áp các triền cái v.v… theo cách đã được nói. 2. Dhammānussatikathāvaṇṇanā 2. Luận giải về Niệm Pháp 146. Dhammānussatinti ettha padattho, sabhāvattho ca ādito vuttoyevāti taṃ anāmasitvā bhāvanāvidhānameva dassetuṃ ‘‘dhammānussatiṃ bhāvetukāmenāpī’’tiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha buddhānussatiyaṃ viya ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti na vuttaṃ. Nanu etā paṭipāṭiyā cha anussatiyo ariyasāvakānaṃ vasena desanaṃ āruḷhāti? Saccametaṃ, evaṃ santepi ‘‘parisuddhasīlādiguṇānaṃ puthujjanānampi ijjhantī’’ti dassanatthaṃ ‘‘aveccappasādasamannāgatenā’’ti idha na vuttaṃ, ariyasāvakānaṃ pana sukhena ijjhantīti. Tathāpi pāḷiyaṃ āgatattā ca buddhānussatiniddese vuttanti daṭṭhabbaṃ, ayañca vicāro parato āgamissateva. 146. Ở đây, trong từ “niệm Pháp” (dhammānussatiṃ), vì nghĩa của từ và nghĩa của thực tánh đã được nói đến ở phần đầu, nên không đề cập đến chúng, mà để chỉ rõ phương pháp tu tập, ngài đã bắt đầu bằng câu “Vị muốn tu tập niệm Pháp” v.v… Tại sao ở đây không nói “người có niềm tin bất động” (aveccappasādasamannāgatena) như trong niệm Phật? Chẳng phải sáu pháp tùy niệm này theo thứ tự đã được thuyết giảng theo phương diện của các bậc Thánh đệ tử hay sao? Điều này đúng là như vậy, tuy nhiên, để chỉ rõ rằng “(các pháp tùy niệm này) cũng thành tựu cho cả các phàm nhân có các đức hạnh như giới thanh tịnh v.v…”, nên ở đây không nói “người có niềm tin bất động”. Nhưng đối với các bậc Thánh đệ tử thì chúng thành tựu một cách dễ dàng. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng (từ ngữ ấy) đã được nói trong phần luận giải về niệm Phật vì nó đã xuất hiện trong Pāli. Và sự thảo luận này sẽ được đề cập ở phần sau. 147. Pariyattidhammopīti pi-saddena lokuttaradhammaṃ sampiṇḍeti. Itaresūti sandiṭṭhikādipadesu. Lokuttaradhammovāti avadhāraṇaṃ nippariyāyena sandiṭṭhikādiatthaṃ sandhāya vuttaṃ, pariyāyato panete pariyattidhammepi sambhavanteva. Tathā hi pariyattidhammo bahussutena āgatāgamena paramena satinepakkena samannāgatena paññavatā ādikalyāṇatādivisesato sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Ācariyapayirupāsanāya vinā na labbhāti ce? Lokuttaradhammepi samāne kalyāṇamittasannissayeneva sijjhanato, tathā satthusandassanepi. ‘‘Sandiṭṭhiyā jayatī’’ti ayaṃ panattho titthiyanimmaddane nippariyāyatova labbhati[Pg.268], kilesajaye pariyāyato paramparāhetubhāvato. ‘‘Sandiṭṭhaṃ arahatī’’ti ayampi attho labbhateva, sabbaso saṃkilesadhammānaṃ pahānaṃ, vodānadhammānaṃ paribrūhanañca uddissa pavattattā. Ayañca attho ‘‘ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, saupādānāya saṃvattanti no anupādānāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’’’nti (cūḷava. 406; a. ni. 8.53), ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240) ca evamādīhi suttapadehi vibhāvetabbo. Akālikādhigamupāyatāya akāliko. Vijjamānatāparisuddhatāhi ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Tato eva vaṭṭadukkhanittharaṇatthikehi attano citte upanayanaṃ, cittassa vā tattha upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko. Vimuttāyatanasīse ṭhatvā paricayena sammadeva atthavedaṃ, dhammavedañca labhantehi paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Evaṃ sandiṭṭhikādipadesu pariyattidhammampi pakkhipitvā manasikāro yujjateva. 147. Trong câu Pariyattidhammopi, từ pi (cũng) bao gồm cả Pháp siêu thế. Câu Itaresu (trong các trường hợp khác) có nghĩa là trong các thuật ngữ như sandiṭṭhika v.v. Sự xác định Lokuttaradhammova (chỉ có Pháp siêu thế) được nói đến theo nghĩa đen, liên quan đến ý nghĩa của sandiṭṭhika v.v., tuy nhiên, theo nghĩa bóng, những (ý nghĩa) này cũng có thể hiện hữu trong Pháp học. Thật vậy, Pháp học là sandiṭṭhika (thiết thực hiện tại) vì người có trí, bậc đa văn, thông thạo kinh điển, có chánh niệm và thận trọng tột bậc có thể 'tự mình thấy rõ' qua các đặc tính như thiện ở đoạn đầu v.v. Nếu nói rằng không thể đạt được nếu không hầu cận bậc đạo sư thì sao? (Điều này) cũng tương tự trong Pháp siêu thế, vì nó chỉ được thành tựu nhờ nương tựa thiện hữu tri thức; cũng vậy trong việc diện kiến bậc Đạo Sư. Còn ý nghĩa này 'người ấy chiến thắng nhờ thấy biết trực tiếp' được hiểu theo nghĩa đen trong việc nhiếp phục ngoại đạo; trong việc chiến thắng phiền não, (nó được hiểu) theo nghĩa bóng, vì là nhân gián tiếp. Ý nghĩa này 'xứng đáng được thấy' cũng có thể được hiểu, vì nó được thực hành với mục đích đoạn trừ tất cả các pháp ô nhiễm và tu tập các pháp thanh tịnh. Và ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng các đoạn kinh như: 'Này Gotamī, những pháp nào bà biết rằng: «Các pháp này đưa đến tham ái, không đưa đến ly tham; đưa đến trói buộc, không đưa đến ly trói buộc; đưa đến tích lũy, không đưa đến không tích lũy.» Này Gotamī, bà hãy nhất quyết ghi nhớ rằng: «Đây không phải là Pháp, đây không phải là Luật, đây không phải là lời dạy của bậc Đạo Sư»' và 'Này các Tỳ khưu, các pháp cũng cần phải được từ bỏ, huống nữa là phi pháp.' Là akāliko (không có thời gian) vì là phương tiện để chứng đắc pháp vô thời. Là ehipassiko (đến để mà thấy) vì xứng đáng với phương cách 'hãy đến mà xem' do sự hiện hữu và thanh tịnh của nó. Chính vì vậy, nó là opaneyyiko (có tính hướng thượng) vì nó xứng đáng được những người muốn thoát khỏi khổ luân hồi hướng vào tâm mình, hoặc tâm được hướng đến đó. Là 'được người trí tự mình chứng nghiệm', những người sau khi đứng trên đỉnh cao của các nền tảng giải thoát, nhờ thực hành, tự mình đạt được niềm vui trong ý nghĩa và niềm vui trong Giáo pháp. Như vậy, việc tác ý bằng cách bao gồm cả Pháp học vào trong các thuật ngữ như sandiṭṭhika v.v. là hoàn toàn thích hợp. Sāti gāthā. Samantabhadrakattāti sabbabhāgehi sundarattā. Dhammassāti sāsanadhammassa. Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu ‘‘gāthā’’ti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘paṭhamena pādena ādikalyāṇā’’tiādimāha. ‘‘Ekānusandhika’’nti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ, itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti. Nidānenāti kāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena. Nigamanenāti ‘‘idamavocā’’tiādikena (saṃ. ni. 1.249), ‘‘iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti (a. ni. 10.27) vā yathāvuttatthanigamanena. Từ Sā (ấy) là chỉ bài kệ. Samantabhadrakattā (hoàn toàn tốt đẹp) có nghĩa là tốt đẹp trong mọi phần. Dhammassa (của Pháp) có nghĩa là của Giáo pháp. Mặc dù theo chân đế, không có cái gì gọi là một tập hợp tách rời khỏi các bộ phận của nó, nhưng khi một số bộ phận được xem xét dưới dạng một tập hợp, chúng có tên gọi là 'kệ' (gāthā). (Vị Chú giải sư) xem bộ phận đó như thể tách biệt khỏi tập hợp, áp dụng cách nói về sở hữu và vật sở hữu, và khi muốn trình bày điều này, ngài đã nói 'thiện ở đoạn đầu bởi câu đầu tiên' v.v. Câu 'có một mạch văn' này được nói liên quan đến một bài kinh có một mạch văn, mà theo mạch văn đó, không có quá nhiều phân đoạn. Nhưng đối với bài kinh khác (có nhiều mạch văn), các phần đầu, giữa và cuối được xác định bởi chính sự phân chia của pháp được thuyết giảng. Nidānena (bởi phần duyên khởi) có nghĩa là bởi đoạn văn giới thiệu có đặc tính chỉ ra thời gian, địa điểm, hội chúng v.v. Nigamanena (bởi phần kết luận) có nghĩa là bởi phần tóm tắt những gì đã được nói, chẳng hạn như 'Thế Tôn đã thuyết như vậy' hoặc 'Điều đã được nói như vậy, là được nói duyên theo điều này.' Ayaṃ kathā visesato suttapiṭakasaṃvaṇṇanāti katvā suttapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇādikaṃ dassetvā idāni suttapiṭakavinayapiṭakānaṃ vasena taṃ dassetuṃ ‘‘sanidānasauppattikattā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sanidānasauppattikattāti yathāvuttanidānena sanidānatāya, saaṭṭhuppattikatāya [Pg.269] ca. Veneyyānaṃ anurūpatoti sikkhāpadapaññattiyā, dhammadesanāya ca taṃtaṃsikkhāpadabhāvena paññāpiyamānassa veneyyajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānassa anurūpato. Atthassāti desiyamānassa ca sīlādiatthassa. ‘‘Taṃ kissa hetu (saṃ. ni. 1.249)? Seyyathāpi, bhikkhave’’tiādinā (saṃ. ni. 3.95) tattha tattha hetūpamāgahaṇena hetudāharaṇayuttato. Vì cho rằng 'Luận giải này đặc biệt là chú giải Tạng Kinh', sau khi đã trình bày các phẩm chất như thiện ở đoạn đầu v.v. của Pháp theo Tạng Kinh, bây giờ để trình bày điều đó theo Tạng Kinh và Tạng Luật, ngài đã nói 'vì có duyên khởi và có nguyên nhân phát sinh' v.v. Ở đây, sanidānasauppattikattā (vì có duyên khởi và có nguyên nhân phát sinh) có nghĩa là vì có duyên khởi như đã nói và vì có nguyên nhân phát sinh. Veneyyānaṃ anurūpato (vì phù hợp với chúng sanh cần được giáo hóa) có nghĩa là sự phù hợp của (Luật) được chế định dưới hình thức các học giới này hay học giới khác, và của (Pháp) được thuyết giảng phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa, thông qua việc chế định học giới và thuyết giảng Pháp. Atthassa (của ý nghĩa) có nghĩa là của ý nghĩa về giới v.v. đang được thuyết giảng. Do có liên quan đến nhân và ví dụ, bằng cách nêu lên nhân và ví dụ ở chỗ này chỗ kia qua các câu như 'Vì sao vậy? Ví như, này các Tỳ khưu' v.v. Evaṃ suttavinayavasena pariyattidhammassa ādimajjhapariyosānakalyāṇataṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘sakalopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāsanadhammoti – Như vậy, sau khi đã trình bày phẩm chất thiện ở đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối của Pháp học theo Tạng Kinh và Tạng Luật, bây giờ để trình bày điều đó bằng cách gộp chung cả ba Tạng, ngài đã nói 'toàn bộ' v.v. Ở đây, Giáo pháp là – ‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) – 'Không làm mọi điều ác, thành tựu các hạnh lành, giữ tâm ý trong sạch, đó là lời dạy của chư Phật.' Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo. Sīlena ādikalyāṇo sīlamūlakattā sāsanassa. Samathādīhi majjhekalyāṇo tesaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato. Nibbānena pariyosānakalyāṇo tadadhigamato uttarikaraṇīyābhāvato. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ, samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhīhi ādikalyāṇo’’ti. Paññā pana anubodhapaṭivedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo’’ti āha. Tassa nipphatti phalaṃ, kiccaṃ nibbānasacchikiriyā, tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti. Phalaggahaṇena vā saupādisesanibbānamāha, itarena itaraṃ, tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti. Pháp học là pháp làm sáng tỏ lời dạy của bậc Đạo Sư đã được nói như trên. Thiện ở đoạn đầu nhờ giới, vì giới là gốc rễ của giáo pháp. Thiện ở đoạn giữa nhờ thiền chỉ v.v., vì chúng là phần trung tâm của sự thành tựu giáo pháp. Thiện ở đoạn cuối nhờ Niết-bàn, vì sau khi chứng đắc Niết-bàn thì không còn gì phải làm nữa. Trong giáo pháp, chánh hạnh có được là nhờ trí tuệ, và gốc rễ của trí tuệ ấy là giới và định; do đó, ngài nói 'thiện ở đoạn đầu nhờ giới và định.' Nhưng trí tuệ có hai loại là tùy giác và thông đạt; bao gồm cả hai, ngài nói 'thiện ở đoạn giữa nhờ thiền quán và các đạo.' Sự hoàn tất của nó là quả, phận sự là chứng ngộ Niết-bàn, và để chỉ ra rằng sau đó không còn gì phải làm, ngài nói 'thiện ở đoạn cuối nhờ quả và Niết-bàn.' Hoặc, bằng cách đề cập đến 'quả', ngài muốn nói đến Hữu dư y Niết-bàn; bằng cách đề cập đến cái kia (Niết-bàn), ngài muốn nói đến cái còn lại (Vô dư y Niết-bàn). Và vì cả hai đều là sự kết thúc của sự thành tựu giáo pháp, ngài nói 'thiện ở đoạn cuối nhờ quả và Niết-bàn.' Buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā, tāya ādikalyāṇo tappabhavattā. Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānaṃ, pāripūrī ca dhammasudhammatā, tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā. Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti, tāya pariyosānakalyāṇo, tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato. Tanti sāsanadhammaṃ. Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito, tathattāya tathabhāvāya. So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividho[Pg.270], ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato. Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato, itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā, guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā, tadubhayāvaratāya, tadosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā. Sự giác ngộ viên mãn của đức Phật là trạng thái Chánh Đẳng Giác, do trạng thái ấy (giáo pháp) là tốt đẹp ở đoạn đầu, vì có nguồn gốc từ đức Phật ấy. Sự đoạn trừ hoàn toàn các phiền não, sự trong sạch, và sự viên mãn là pháp tánh tốt đẹp của các pháp, do pháp tánh ấy (giáo pháp) là tốt đẹp ở đoạn giữa, vì có các pháp ấy làm cốt lõi. Sự thực hành đúng theo như lời bậc Đạo Sư đã chỉ dạy là sự khéo thực hành của Tăng chúng, do sự thực hành ấy (giáo pháp) là tốt đẹp ở đoạn cuối, do sự thực hành ấy mà giáo pháp được thiết lập vững chắc trong thế gian. Giáo pháp là Thánh điển. (Cụm từ) `tathattāya` có nghĩa là: Pháp được đức Thế Tôn thuyết giảng để đạt đến trạng thái như thật, để có được trạng thái như vậy. Trạng thái ấy lại có ba loại: Chánh Đẳng Giác, Độc Giác, và Thinh Văn Giác, vì ngoài ba loại này ra, không có cách nào khác để chứng đắc Níp-bàn. Trong ba loại ấy, do sự tối thượng về mọi đức hạnh và do là cội nguồn của hai loại giác ngộ còn lại, nên sự tốt đẹp ở đoạn đầu (được nói) là do sự giác ngộ thứ nhất; do sự trung bình về các đức hạnh, nên sự tốt đẹp ở đoạn giữa (được nói) là do sự giác ngộ thứ hai; do sự thấp hơn cả hai loại trên và do là điểm kết thúc của giáo pháp, nên sự tốt đẹp ở đoạn cuối được nói là do sự giác ngộ thứ ba. Esoti sāsanadhammo. Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasambhavato. Vuttaṃ hetaṃ – Eso tức là giáo pháp. (Nói rằng) "do sự chế ngự các triền cái" là vì đối với người đang lắng nghe diệu pháp, sau khi đã đứng vững trong nền tảng giải thoát cao thượng, có thể có sự chế ngự các triền cái. Quả vậy, điều này đã được nói đến: ‘‘Yathā yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 5.26). “Này chư hiền, khi bậc Đạo Sư hoặc một vị đồng phạm hạnh đáng kính nào khác thuyết pháp cho vị tỳ khưu theo cách nào, thì theo cách đó, vị ấy đạt được sự hân hoan khi hiểu nghĩa, đạt được sự hân hoan khi hiểu pháp ở trong đó.” (A. Ni. 5.26). ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī’’ti (saṃ. ni. 5.219) – “Này các tỳ khưu, vào lúc nào vị Thánh đệ tử lắng tai nghe pháp, vào lúc ấy, năm triền cái của vị ấy được đoạn trừ.” (Saṃ. Ni. 5.219) – Ca ādi. Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa ca vipassanāsukhassa ca sampādanato. Vuttampi cetaṃ – Và vân vân. (Nói rằng) "do mang lại an lạc của chỉ và quán" là vì làm cho thành tựu an lạc của chỉ và an lạc của quán. Điều này cũng đã được nói đến: ‘‘So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukha’’ntiādi (dī. ni. 1.279; ma. ni. 2.138). “Vị ấy ly dục, ly các pháp bất thiện, (chứng và trú thiền thứ nhất), một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ,” vân vân (Dī. Ni. 1.279; Ma. Ni. 2.138). Tathā – Tương tự: ‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ; Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti ca. (dha. pa. 374, 373); “Khi nào quán xét, sự sanh diệt của các uẩn; Vị ấy đạt được hỷ và duyệt, đối với những người hiểu biết, đó là bất tử; Đối với người minh sát chánh pháp, có một sự thích thú phi nhân.” (Dha. Pa. 374, 373); Tathāpaṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati, yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipanno sāsanadhammo. Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato. Esa bhagavā vuttanayena tividhakalyāṇaṃ dhammaṃ desento yaṃ sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca pakāseti, taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjananti yojanā. Tathāpaṭipanno có nghĩa là: giáo pháp được thực hành theo cách mang lại an lạc của chỉ và quán, hoặc được thực hành đúng theo như lời bậc Đạo Sư đã chỉ dạy. (Nói rằng) "do mang lại trạng thái như vậy" là vì mang lại trạng thái như vậy (bất động) đối với các đối tượng khả ái... bằng phương tiện xả sáu chi, hoặc do mang lại sự không bị ô nhiễm bởi các pháp thế gian. Đức Thế Tôn ấy, khi thuyết giảng giáo pháp có ba sự tốt đẹp theo cách đã nói, đã làm sáng tỏ phạm hạnh giáo pháp và phạm hạnh đạo lộ nào, thì phạm hạnh ấy, một cách tương xứng, là sātthaṃ (có ý nghĩa) do sự thành tựu về nghĩa, và là sabyañjanaṃ (có văn tự) do sự thành tựu về văn tự. Đây là cách kết nối (câu cú). Tattha [Pg.271] avisesena tisso sikkhā, sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ naciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādi (pārā. 18). Sabbasikkhānaṃ maṇḍabhūtasikkhattayasaṅgahito ariyamaggo maggabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti (mahāva. 23; saṃ. ni. 5.186). Yathānurūpanti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahaṃ hi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ. Maggabrahmacariye vattabbameva natthi. Atthasampattiyāti sampannatthatāya. Sampattiattho hi idha saha-saddo. Itaraṃ pana yathāvuttenatthena sātthaṃ, sabyañjanañca. Ye panettha ‘‘vacanasabhāvaṃ sātthaṃ, atthasabhāvaṃ sabyañjana’’nti vibhajitvā vadanti, taṃ na sundaraṃ, tathā vibhattassa pariyattidhammassa abhāvato. Saddatthā hi abhinnarūpā viya hutvā viniyogaṃ gacchanti. Tathā hi nesaṃ lokiyāmissībhāvaṃ paṭijānanti. Satipi vā bhede ‘‘sabyañjana’’nti ettha yadi tulyayogo adhippeto ‘‘saputto āgato’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘atthapaṭisaraṇā, bhikkhave, hotha, mā byañjanapaṭisaraṇā’’ti atthappadhānavādo bādhito siyā, atha vijjamānatāmattaṃ ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu viya byañjanasampatti aggahitā siyā. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva attho gahetabbo. Trong đó, một cách không phân biệt, ba học giới và toàn bộ Thánh điển là phạm hạnh giáo pháp. Nhắm đến điều này mà có lời nói: “Bạch ngài, phạm hạnh của chư Phật, chư Thế Tôn nào đã không tồn tại lâu dài?” vân vân (Pārā. 18). Thánh đạo, được bao gồm trong tam học là tinh túy của tất cả các học giới, là phạm hạnh đạo lộ. Nhắm đến điều này mà có lời nói: “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong” (Mahāva. 23; Saṃ. Ni. 5.186). Yathānurūpaṃ có nghĩa là một cách tương xứng. Quả vậy, phạm hạnh giáo pháp, bao gồm tam học, là sātthaṃ (có ý nghĩa) do sự thành tựu về nghĩa. Đối với phạm hạnh đạo lộ, không cần phải nói gì thêm. Atthasampattiyā có nghĩa là do có ý nghĩa đã thành tựu. Quả vậy, ở đây từ saha có nghĩa là "thành tựu". Còn phần khác (Thánh điển) thì vừa là sātthaṃ vừa là sabyañjanaṃ theo ý nghĩa đã nói. Những ai ở đây phân chia và nói rằng “sātthaṃ có bản chất là lời nói, sabyañjanaṃ có bản chất là ý nghĩa”, điều đó không đúng, vì không có giáo pháp học được phân chia như vậy. Quả vậy, từ và nghĩa, sau khi trở nên như thể không thể tách rời, mới đi vào sử dụng. Quả vậy, các học giả thế gian cũng thừa nhận sự hòa trộn của chúng. Hoặc dù có sự khác biệt, nếu ở đây trong từ sabyañjanaṃ, sự kết hợp tương đương được ngụ ý, như trong các ví dụ “người cha đến cùng với con trai”, thì khi đó, chủ trương xem nghĩa là chính yếu trong câu “Này các tỳ khưu, hãy nương tựa vào nghĩa, đừng nương tựa vào văn tự” sẽ bị bác bỏ. Còn nếu (ngụ ý) chỉ là sự hiện hữu, như trong các ví dụ “có lông, có cánh”, thì sự thành tựu về văn tự sẽ không được nắm bắt. Do đó, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã được nói trong Chú giải. Sātthaṃ sabyañjananti ettha nettinayenāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsana…pe… sabyañjana’’nti vuttaṃ. Tattha yadipi nettiyaṃ byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti ‘‘akkharaṃ pada’’ntiādinā (netti. 4 dvādasapada) byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni, idha pana pāḷiyaṃ ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanapakāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ ‘‘maññamāno bhikkhu baddho mārassa, amaññamāno mutto’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.64) viya. Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ. Tenāha ‘‘aññātaṃ bhagavā’’tiādi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ. Ādikammasmiṃ hi ayaṃ pasaddo ‘‘paññapeti paṭṭhapetī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.20) viya. Tikkhindriyāpekkhaṃ cetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato. Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjati[Pg.272]. Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ, sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni. Yathā ‘‘kusalā dhammā’’ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vitthārato vivaraṇavasena, vibhajanavasena ca puna vacanaṃ. Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ, vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni. Yathā ‘‘phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 2) vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā’’tiādinā (dha. sa. 2) uttānīkiriyā, paññāpanā ca. Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato. ‘‘Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato’’tipi pāṭho. Ở đây, trong câu ‘sātthaṃ sabyañjanaṃ’ (có ý nghĩa, có văn tự), để trình bày ý nghĩa theo phương pháp của tạng Vô Ngại Giải (Netti), nên đã nói ‘saṅkāsana…đn… sabyañjanaṃ’. Trong đó, mặc dù trong tạng Vô Ngại Giải, việc nắm bắt ý nghĩa của văn tự là thông qua chính văn tự, nên các thuật ngữ về văn tự như ‘akkharaṃ padaṃ’ (âm, từ) v.v… đã được nêu ra trước tiên, nhưng ở đây, vì trong Pāḷi đã nói là ‘sātthaṃ sabyañjanaṃ’, nên để trình bày các thuật ngữ về ý nghĩa trước, đã nói là ‘saṅkāsanapakāsanā’ (trình bày tóm tắt, trình bày sơ khởi) v.v… Trong đó, việc trình bày hay soi sáng một cách tóm tắt là saṅkāsana, giống như trong các câu: ‘Này Tỳ khưu, người có ngã mạn thì bị Māra trói buộc, người không có ngã mạn thì được giải thoát’ v.v… Quả vậy, chỉ với bấy nhiêu đó, vị Tỳ khưu ấy đã liễu ngộ. Do đó, ngài đã nói: ‘Bạch Thế Tôn, con đã hiểu rõ’ v.v… Việc trình bày lần đầu tiên là pakāsana. Quả vậy, tiếp đầu ngữ ‘pa’ này có nghĩa là khởi đầu, giống như trong các từ ‘paññapeti, paṭṭhapeti’ (làm cho biết, thiết lập) v.v… Và cặp thuật ngữ này nhắm đến người có lợi căn, vì nó là một đề mục (uddesa). Quả vậy, người có lợi căn liễu ngộ được ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt và sơ khởi. Việc nói chi tiết về điều đã được nói tóm tắt, và việc nói lại điều đã được nói một lần, là vivaraṇa (giải rộng) và vibhajanā (phân tích). Ví như, đối với ý nghĩa đã được nói tóm tắt và chỉ một lần là ‘các pháp thiện’, việc nói lại một cách chi tiết qua cách giải rộng và cách phân tích bằng câu ‘Thế nào là các pháp thiện? Vào lúc tâm thiện Dục giới (phát sanh)’ v.v… Cặp thuật ngữ này nhắm đến người có trung căn, vì nó là một sự giải thích (niddesa). Việc trình bày chi tiết hơn về điều đã được giải rộng, việc làm cho biết bằng nhiều cách về điều đã được phân tích, và việc làm cho tâm của các đệ tử được hoan hỷ, là uttānīkaraṇa (làm cho rõ ràng) và paññāpanā (làm cho biết). Ví như, đối với ý nghĩa đã được giải rộng và phân tích qua câu ‘có xúc’ v.v…, việc làm cho rõ ràng và làm cho biết bằng câu ‘Thế nào là xúc vào lúc ấy? Cái gì vào lúc ấy là xúc, sự xúc chạm, sự tiếp xúc’ v.v… Cặp thuật ngữ này nhắm đến người có độn căn, vì nó là một sự đối giải (paṭiniddesa). Cũng có dị bản là: ‘Paññāpanapaṭṭhapanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapakāsanaatthapadasamāyogato’. Kathaṃ panāyaṃ pāṭhavikappo jātoti? Vuccate – nettipāḷiyaṃ āgatanayena purimapāṭho. Tattha hi – Nhưng dị bản này đã phát sanh như thế nào? Xin thưa – dị bản trước là theo phương pháp đã được trình bày trong Pāḷi của tạng Vô Ngại Giải. Quả vậy, ở đó (có nói): ‘‘Saṅkāsanā pakāsanā,Vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti; Etehi chahi padehi,Attho kammañca niddiṭṭha’’nti. (netti. 4 dvādasapada) – ‘Trình bày tóm tắt, trình bày sơ khởi, / Giải rộng, phân tích, làm cho rõ ràng, làm cho biết; / Bởi sáu thuật ngữ này, / Ý nghĩa và tác dụng đã được chỉ rõ.’ Desanāhārayojanāya ca etassevatthassa ‘‘saṅkāsanā pakāsanā’’tiādinā āgataṃ. Pacchimo pana ‘‘paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti ‘passathā’ti cāhā’’ti (saṃ. ni. 2.20) sutte āgatanayena byañjanamattakato. Evañca nesaṃ dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso, na atthato. Tathā hi saṅkhepato ‘‘paṭhamaṃ ñāpanaṃ paññāpanaṃ, paṭhamameva ṭhapanaṃ paṭṭhapana’’nti imāni padāni saṅkāsanapakāsanapadehi atthato avisiṭṭhāni. Yañca purimapāṭhe chaṭṭhaṃ padaṃ ‘‘pakārato ñāpana’’nti paññāpanaṃ vuttaṃ, taṃ dutiyapāṭhe pakāsanapadena ‘‘nibbisesaṃ pakārato kāsana’’nti katvā. Yasmā ñāpanakāsanāni atthāvabhāsanasabhāvatāya abhinnāni, sabbesañca veneyyānaṃ cittassa tosanaṃ, buddhiyā ca nisānaṃ yāthāvato vatthusabhāvāvabhāsane jāyatīti. Evaṃ atthapadarūpattā pariyattiatthassa yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ sāsanaṃ. Và trong phần ứng dụng của phương pháp Thuyết thị dẫn (Desanāhāra), chính ý nghĩa này cũng đã được trình bày qua các từ ‘saṅkāsanā pakāsanā’ v.v… Còn dị bản sau thì chỉ khác biệt về mặt văn tự, theo phương pháp đã được trình bày trong kinh: ‘làm cho biết, thiết lập, giải rộng, phân tích, làm cho rõ ràng, và nói rằng: ‘hãy thấy’’. Như vậy, sự khác biệt của hai dị bản này là về văn tự, chứ không phải về ý nghĩa. Quả vậy, (theo ngữ nguyên) ‘sự làm cho biết lần đầu là paññāpana’, ‘sự thiết lập ngay từ đầu là paṭṭhapana’, do đó các thuật ngữ này không khác biệt về ý nghĩa so với các thuật ngữ saṅkāsana và pakāsana. Và thuật ngữ thứ sáu trong dị bản trước, được gọi là paññāpana với nghĩa là ‘sự làm cho biết bằng nhiều cách’, cũng không có gì khác biệt so với thuật ngữ pakāsana trong dị bản thứ hai, khi được hiểu là ‘sự trình bày bằng nhiều cách’. Bởi vì ‘sự làm cho biết’ và ‘sự trình bày’ không khác nhau, do cùng có bản chất là làm sáng tỏ ý nghĩa; và đối với tất cả các chúng sanh cần được giáo hóa, sự hoan hỷ của tâm và sự sắc bén của trí tuệ sẽ phát sanh khi bản chất của sự vật được soi sáng đúng như thật. Như vậy, vì ý nghĩa của giáo pháp (pariyatti) có hình thức là các thuật ngữ về ý nghĩa, nên giáo huấn (sāsana) được gọi là ‘có ý nghĩa’ (sātthaṃ) do sự kết hợp của sáu thuật ngữ về ý nghĩa đã được nói đến. Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyāti [Pg.273] ettha uccāraṇavelāyaṃ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ. ‘‘Ekakkharaṃ padaṃ akkhara’’nti eke ‘‘ā evaṃ kira ta’’ntiādīsu ā-kārādayo viya. ‘‘Visuddhakaraṇānaṃ manasā desanāvācāya akkharaṇato akkhara’’nti aññe. Vibhattiyantaṃ atthañāpanato padaṃ. Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. ‘‘Kiriyāpadaṃ abyayakārakavisesanayuttaṃ vākya’’nti hi vadanti. Pakārato vākyavibhāgo ākāro. Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. Nibbacanavitthāro nissesupadesato niddeso. Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ. Trong câu ‘do sự hoàn hảo về âm, từ, văn tự, thể cách, ngữ nguyên, và sự giải thích’, thì ở đây: một mẫu tự (vaṇṇa) trong một từ chưa được phát âm xong là akkhara (âm). Một số vị cho rằng: ‘Một từ có một âm là akkhara’, giống như âm ‘ā’ v.v… trong câu ‘ā evaṃ kira ta’. Các vị khác lại cho rằng: ‘Đối với những bậc có giác quan thanh tịnh, bài pháp trong tâm, vì không được ‘trút ra’ (akkharaṇa) bằng lời nói, nên gọi là akkhara’. Từ có kết thúc bằng biến cách ngữ (vibhatti) được gọi là pada (từ) vì nó làm cho biết ý nghĩa. Cái làm hiển lộ (byañjeti) ý nghĩa được diễn đạt bởi các từ đã được nói một cách tóm tắt được gọi là byañjana (văn tự), tức là câu (vākya). Quả vậy, các vị ấy nói rằng: ‘Câu là (tập hợp các từ) được kết hợp với động từ, bất biến từ, các từ có quan hệ cú pháp và tính từ’. Sự phân chia câu theo nhiều cách là ākāra (thể cách). Sự giải thích từ nguyên được diễn đạt bằng thể cách là nirutti (ngữ nguyên). Sự giải thích chi tiết về từ nguyên, vì là sự chỉ dạy không còn sót lại, nên là niddesa (sự giải thích). Do sự hoàn hảo (sampatti), tức là sự đầy đủ (sampannatā), của các thuật ngữ về văn tự này, bắt đầu bằng akkhara, nên (giáo huấn) được gọi là ‘có văn tự’ (sabyañjana). Tatrāyamassa atthapadasamāyogo, byañjanasampatti ca – akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttānīkaroti, niddesehi paññapeti, tathā akkharehi ugghāṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ. Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti, vipañciyamāno vipañcitaññuṃ, niyyamāno neyyaṃ. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, nayanamante. Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhaveneyyavinayanoti. Evampi tividhakalyāṇoyaṃ dhammo atthabyañjanapāripūriyā ‘‘sāttho sabyañjano’’ti veditabbo ‘‘paripuṇṇo, parisuddho’’ti ca. Trong đó, đây là sự kết hợp các thuật ngữ về ý nghĩa và sự hoàn hảo về văn tự của Phạm hạnh này: (Vị Thầy) trình bày tóm tắt bằng các âm, trình bày sơ khởi bằng các từ, giải rộng bằng các văn tự (câu), phân tích bằng các thể cách, làm cho rõ ràng bằng các ngữ nguyên, làm cho biết bằng các sự giải thích. Tương tự như vậy, sau khi khai mở bằng các âm, vị ấy giáo hóa người ugghaṭitaññu (liễu ngộ qua tóm tắt) bằng các từ; sau khi giải rộng bằng các văn tự, vị ấy giáo hóa người vipañcitaññu (liễu ngộ qua giải rộng) bằng các thể cách; sau khi dẫn dắt bằng các ngữ nguyên, vị ấy giáo hóa người neyya (cần được dẫn dắt) bằng các sự giải thích. Và như vậy, Pháp này, khi được trình bày tóm tắt, sẽ giáo hóa người ugghaṭitaññu; khi được giải rộng, sẽ giáo hóa người vipañcitaññu; khi được dẫn dắt, sẽ giáo hóa người neyya. Trong đó, sự trình bày tóm tắt là phần đầu, sự giải rộng là phần giữa, sự dẫn dắt là phần cuối. Như vậy, (Pháp này) được thuyết giảng theo ba cách trong ba thời điểm, loại bỏ ba loại lỗi lầm, mang lại ba loại đức hạnh, và giáo hóa ba loại chúng sanh cần được giáo hóa. Cũng vậy, Pháp này, tốt đẹp ở ba phương diện, cần được hiểu là ‘có ý nghĩa, có văn tự’ do sự viên mãn về ý nghĩa và văn tự, và cũng (cần được hiểu là) ‘viên mãn, hoàn toàn thanh tịnh’. Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho. Dhammo tanti. Paṭivedho tantiyā, tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Desanā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Atha vā attho nāma hetuphalaṃ. Dhammo hetu. Desanā paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpo, anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedho abhisamayo, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehi [Pg.274] sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tesu paṭivedhassāpi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti atthaguṇadīpanato. Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato. Trong các vấn đề như sự sâu sắc về ý nghĩa, v.v..., ý nghĩa (attha) được gọi là ý nghĩa của Thánh điển (tanti). Pháp (dhamma) là Thánh điển. Sự chứng ngộ (paṭivedha) là sự thấu hiểu đúng như thật về Thánh điển và ý nghĩa của Thánh điển. Sự thuyết giảng (desanā) là sự thuyết giảng Thánh điển đã được xác định bằng tâm. Lại nữa, những điều này, tức là ý nghĩa, v.v..., vì rằng đối với những người có trí tuệ kém cỏi, chúng khó thâm nhập và không thể tìm được chỗ đứng, giống như đại dương đối với con thỏ, v.v..., do đó, chúng sâu sắc. Hoặc là, ý nghĩa (attha) được gọi là quả của nhân. Pháp (dhamma) là nhân. Sự thuyết giảng (desanā) là chế định, là sự diễn đạt về các pháp đúng theo pháp, hoặc là sự trình bày theo cách xuôi, ngược, tóm tắt, chi tiết, v.v... Sự chứng ngộ (paṭivedha) là sự liễu ngộ, là sự thấu hiểu các pháp phù hợp với ý nghĩa, các ý nghĩa phù hợp với các pháp, các chế định phù hợp với đường lối chế định, hoặc là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần được thâm nhập của các pháp ấy. Và những điều này, tức là ý nghĩa, v.v..., vì rằng đối với những người trí tuệ kém cỏi, không tích lũy các thiện pháp, chúng khó thâm nhập và không thể tìm được chỗ đứng, giống như đại dương đối với con thỏ, v.v..., do đó, chúng sâu sắc. Trong số đó, vì sự chứng ngộ cũng y cứ vào ý nghĩa, nên đã được nói rằng: “Có ý nghĩa (sāttha) do sự sâu sắc về ý nghĩa và sự sâu sắc về chứng ngộ,” vì nó làm sáng tỏ phẩm chất của ý nghĩa. Vì Pháp và sự thuyết giảng ấy y cứ vào văn tự, nên đã được nói rằng: “Có văn tự (sabyañjana) do sự sâu sắc về Pháp và sự sâu sắc về thuyết giảng,” vì nó làm sáng tỏ sự hoàn hảo của văn tự. Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sāttha’’nti, atthasampattiyā asati tadabhāvato. Dhammoti tanti. Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ. Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjananti, asati byañjanasampattiyā tadabhāvato. Parikkhakajanappasādakanti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ, tasmā sātthaṃ. Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhippavattiyā. Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya, sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘gambhīro duddaso’’tiādi (mahāva. 8). Lokiyajanappasādakanti sabyañjananti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ, tasmā sabyañjanaṃ. Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati, idhāpi phalena hetuno anumānaṃ. Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya, sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā. Trí tuệ đạt đến sự phân biệt trong các ý nghĩa là Nghĩa vô ngại giải. Trí tuệ đạt đến sự phân biệt trong Nghĩa, Pháp, và Ngữ vô ngại giải là Biện tài vô ngại giải. Do đó, vì vô ngại giải này cũng có ý nghĩa làm đối tượng, nên Ngài nói: “Có ý nghĩa (sāttha) do là đối tượng của Nghĩa vô ngại giải và Biện tài vô ngại giải,” vì khi không có sự hoàn hảo về ý nghĩa thì chúng không thể có. Pháp là Thánh điển. Ngữ là lời nói sau khi đã xác định các từ của Thánh điển. Các trí tuệ đạt đến sự phân biệt trong đó là Pháp vô ngại giải và Ngữ vô ngại giải. Do đó, Ngài nói: “Có văn tự (sabyañjana) do là đối tượng của Pháp vô ngại giải và Ngữ vô ngại giải,” vì khi không có sự hoàn hảo về văn tự thì chúng không thể có. Trong câu “làm cho những người hay xét đoán phát sinh tịnh tín,” từ iti có nghĩa là nguyên nhân. Vì nó mang lại tịnh tín cho những người hay xét đoán, những người tìm kiếm điều thiện, do đó, nó có ý nghĩa. (Nghĩa là) hoàn hảo về ý nghĩa. Đây là sự suy luận về nguyên nhân từ kết quả, giống như suy luận về việc mưa ở thượng nguồn qua việc nước sông dâng đầy. Còn tính chất có ý nghĩa của nó cần được biết do nó được bậc hiền trí cảm nhận; điều đó cần được biết do tính chất cực kỳ sâu sắc, tinh tế, vi diệu. Điều này đã được nói: “Sâu sắc, khó thấy,” v.v... (Trong câu) “làm cho hạng người thế gian phát sinh tịnh tín” (có nghĩa là) có văn tự, vì nó mang lại tịnh tín cho hạng người thế gian, do đó, nó có văn tự. Vì hạng người thế gian hài lòng với sự hoàn hảo của văn tự; ở đây cũng là sự suy luận về nguyên nhân từ kết quả. Còn tính chất có văn tự của nó cần được biết do nó đáng tin cậy; điều đó cần được biết do tính chất tốt đẹp ở đoạn đầu, v.v... Atha vā paṇḍitavedanīyato sāttha’’nti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha, tato parikkhakajanappasādakaṃ. Saddheyyato sabyañjananti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ, tato lokiyajanappasādakanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gambhīrādhippāyato sātthanti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato. Uttānapadato sabyañjananti subodhasaddatāya byañjanasampannaṃ, paramagambhīrassapi atthassa veneyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato. Sabbopesa paṭhamassa atthadvayassa pabhedo daṭṭhabbo, tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ. Tathā hettha [Pg.275] vikappassa, samuccayassa vā aggahaṇaṃ. Upanetabbassāti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato. Sakalaparipuṇṇabhāvenāti sabbabhāgehi paripuṇṇatāya. Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa. Hoặc là, (trong câu) “có ý nghĩa do được bậc hiền trí cảm nhận,” Ngài nói về sự hoàn hảo về ý nghĩa do là nền tảng gần của trí tuệ; do đó, nó làm cho những người hay xét đoán phát sinh tịnh tín. (Trong câu) “có văn tự do đáng tin cậy,” (Ngài nói về) sự hoàn hảo về văn tự do là nền tảng gần của đức tin; do đó, nó làm cho hạng người thế gian phát sinh tịnh tín. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. (Trong câu) “có ý nghĩa do có chủ ý sâu sắc,” (nghĩa là) hoàn hảo về ý nghĩa do chủ ý không đáy, không bờ bến; nếu không thì không có điều đó. (Trong câu) “có văn tự do có từ ngữ rõ ràng,” (nghĩa là) hoàn hảo về văn tự do có từ ngữ dễ hiểu, vì nó làm cho ý nghĩa, dù rất sâu sắc, trở nên dễ hiểu đối với chúng sanh cần được giáo hóa. Tất cả điều này nên được xem là sự phân tích chi tiết của hai ý nghĩa đầu tiên, và nó đã được giải thích như vậy ở những nơi khác. Do đó, ở đây không dùng từ vā (hoặc) có nghĩa là lựa chọn, hay từ ca (và) có nghĩa là kết hợp. (Về từ) upanetabbassa (không cần thêm vào), vì không có ý nghĩa trong sáng chưa được nói đến cần phải thêm vào. (Về từ) sakalaparipuṇṇabhāvena (hoàn toàn viên mãn), do sự viên mãn về mọi phương diện. (Về từ) apanetabbassa (không cần bớt đi), (vì không có) pháp ô nhiễm. Paṭipattiyāti sīlavisuddhiyādisammāpaṭipattiyā, tannimittaṃ. Adhigamabyattitoti saccapaṭivedhena adhigamaveyyattiyasabbhāvato sātthaṃ kapilavatādi viya tucchaṃ niratthakaṃ ahutvā atthasampannanti katvā. Pariyattiyāti pariyattidhammaparicayena. Āgamabyattitoti durakkhātadhammesu paricayaṃ karontassa viya sammohaṃ ajanetvā bāhusaccaveyyattiyasabbhāvato sabyañcanaṃ. Byañjanasampattiyā hi sati āgamabyattīti. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttatoti sīlādīhi pañcahi dhammakoṭṭhāsehi avirahitattā. Kevalaparipuṇṇaṃ anavasesena samantato puṇṇaṃ pūritaṃ. Nirupakkilesatoti diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Nittharaṇatthāyāti vaṭṭadukkhato nissaraṇāya. Lokāmisanirapekkhatoti kathañcipi taṇhāsannissayassa anissayanato. (Về từ) paṭipattiyā (do sự thực hành), (nghĩa là) do sự thực hành chân chánh như giới thanh tịnh, v.v...; do nguyên nhân đó. (Về từ) adhigamabyattito (do sự tỏ tường về chứng đắc), (nghĩa là) do sự hiện hữu của sự thành thạo trong chứng đắc thông qua việc thâm nhập chân lý, nên có kết quả (sātthaṃ), không trở nên trống rỗng, vô ích như khổ hạnh của Kapila, v.v..., mà được xem là hoàn hảo về kết quả. (Về từ) pariyattiyā (do học tập), (nghĩa là) do sự thực hành Pháp học. (Về từ) āgamabyattito (do sự tỏ tường về giáo điển), (nghĩa là) không tạo ra sự thực hành trong các pháp được thuyết giảng sai lầm, mà do sự hiện hữu của sự thành thạo trong đa văn, nên có văn tự (sabyañjanaṃ). Vì khi có sự hoàn hảo về văn tự thì có sự tỏ tường về giáo điển. (Về từ) sīlādipañcadhammakkhandhayuttato (do hợp thành từ năm pháp uẩn như giới, v.v.), (nghĩa là) do không tách rời khỏi năm phần pháp là giới, v.v... (Về từ) kevalaparipuṇṇaṃ (hoàn toàn viên mãn), (nghĩa là) viên mãn, đầy đủ từ mọi phía, không còn sót lại. (Về từ) nirupakkilesato (do không có phiền não), (nghĩa là) do không có các phiền não như tà kiến, ngã mạn, v.v... (Về từ) nittharaṇatthāya (vì mục đích giải thoát), (nghĩa là) để thoát khỏi khổ đau của vòng luân hồi. (Về từ) lokāmisanirapekkhato (do không quyến luyến thế lợi), (nghĩa là) do không nương tựa vào nơi nương tựa là ái dục theo bất kỳ cách nào. Evaṃ ādikalyāṇatādiapadesena satthu purimavesārajjadvayavasena dhammassa svākkhātataṃ vibhāvetvā idāni pacchimavesārajjadvayavasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto’’ti vatvā tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha vipallāsamāpajjatīti tesaṃ dhamme ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ vipākādīnaṃ antarāyikattābhāvato ekaṃsena apāyūpapattihetutāya abhāvato. Niyyānikattābhāvatoti atammayatābhāvato, saṃsārato ca niyyānikāti vuttadhammānaṃ ekaccayaññakiriyāpakatipurisantaraññāṇādīnaṃ tato niyyānikattābhāvato viparīto eva hoti. Tenāti atthassa vipallāsāpajjanena. Te aññatitthiyā. Tathābhāvānatikkamanatoti kammantarāyādīnaṃ pañcannaṃ antarāyikabhāvassa ariyamaggadhammānaṃ niyyānikabhāvassa kadācipi anativattanato. Như vậy, sau khi đã làm sáng tỏ đặc tính khéo thuyết giảng (svākkhātataṃ) của giáo pháp do năng lực của hai vô úy đầu tiên của bậc Đạo Sư bằng cách chỉ ra sự tốt đẹp ở đoạn đầu v.v..., bây giờ để trình bày đặc tính ấy bằng năng lực của hai vô úy sau, ngài đã nói câu "yathā hītiādi" (như là v.v...) để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy theo phương pháp phủ định (byatirekamukhena), sau khi đã nói rằng: "Hoặc là được khéo thuyết giảng (svākkhāto) vì không có sự sai lạc về ý nghĩa". Trong đó, (câu) "vipallāsamāpajjati" (trở nên sai lạc) là do các pháp được gọi là "gây chướng ngại" (antarāyikā) trong giáo pháp của họ không có tính chất gây chướng ngại cho quả báo v.v..., và do hoàn toàn không phải là nhân sanh vào ác đạo. (Câu) "niyyānikattābhāvato" (do không có tính chất hướng xuất) là do không có trạng thái thành tựu việc ấy (atammayatābhāvato), và do các pháp được gọi là "hướng xuất khỏi vòng luân hồi" như một số nghi lễ tế tự, trí tuệ về sự khác biệt giữa bản thể và con người v.v... không có tính chất hướng xuất khỏi vòng luân hồi ấy, nên (giáo pháp của họ) chỉ là sai lạc. (Câu) "tena" (do đó) là do sự sai lạc về ý nghĩa. "Te" (họ) là các ngoại đạo khác. (Câu) "tathābhāvānatikkamanato" (do không vượt qua được trạng thái ấy) là do không bao giờ vượt qua được tính chất gây chướng ngại của năm pháp chướng ngại nghiệp v.v... và tính chất hướng xuất của các pháp thánh đạo. Nibbānānurūpāya paṭipattiyāti adhigantabbassa sabbasaṅkhatavinissaṭassa nibbānassa anurūpāya sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya sapubbabhāgāya sammāpaṭipattiyā [Pg.276] akkhātattāti yojanā. Paṭipadānurūpassāti sabbadukkhaniyyānikabhūtā ārammaṇakaraṇamattenāpi kilesehi anāmasanīyā yādisī paṭipadā, tadanurūpassa. Supaññattāti sīlādikkhandhattayasaṅgahitā sammādiṭṭhiādippabhedā micchādiṭṭhiādīnaṃ pahāyikabhāvena suṭṭhu sammadeva vihitā. Saṃsandati kilesamalavisuddhitāya sameti. Evaṃ magganibbānānaṃ paṭipadāpaṭipajjanīyabhāvehi aññamaññānurūpatāya svākkhātataṃ dassetvā idāni tividhassāpi lokuttaradhammassa paccekaṃ svākkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ariyamaggo cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha antadvayanti sassatucchedaṃ, kāmasukhaattakilamathānuyogaṃ, līnuddhaccaṃ, patiṭṭhānāyūhananti evaṃ pabhedaṃ antadvayaṃ. Anupagammāti anupagantvā, anupagamanahetu vā. Paṭipassaddhakilesānīti suṭṭhu vūpasantakilesāni, paṭipassaddhippahānavasena sammadeva pahīnadosāni. Sassatādisabhāvavasenāti ‘‘sassatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi amatañca tāṇañca leṇañcā’’tiādinā tesu tesu suttesu sassatādibhāvakittanavasena. (Câu) "nibbānānurūpāya paṭipattiyā" (bởi pháp hành tương ứng với Niết-bàn) nên được liên kết cú pháp như sau: "akkhātattā" (vì đã được thuyết giảng) "sammāpaṭipattiyā" (pháp chánh hành) "sapubbabhāgāya" (cùng với giai đoạn chuẩn bị), "sabbasaṅkhāranissaraṇūpāyabhūtāya" (là phương tiện để thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi), "anurūpāya" (tương ứng) "nibbānassa" (với Niết-bàn) "adhigantabbassa" (cần được chứng đắc), "sabbasaṅkhatavinissaṭassa" (đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi). (Câu) "paṭipadānurūpassa" (tương ứng với pháp hành) có nghĩa là: pháp hành nào là phương tiện hướng xuất khỏi mọi khổ đau, không thể bị phiền não chạm đến dù chỉ bằng cách lấy làm đối tượng, thì (pháp quả) tương ứng với pháp hành ấy. (Câu) "supaññatta" (được khéo chế định) có nghĩa là: được sắp đặt một cách tốt đẹp và chân chánh bằng cách đoạn trừ tà kiến v.v..., bao gồm ba uẩn như giới v.v..., có các loại như chánh kiến v.v... "Saṃsandati" (tương hợp) có nghĩa là "sameti" (tương đồng) do sự thanh tịnh khỏi cấu uế phiền não. Như vậy, sau khi đã trình bày đặc tính khéo thuyết giảng do sự tương ứng lẫn nhau giữa đạo và Niết-bàn qua trạng thái là pháp hành và pháp cần được chứng đắc, bây giờ để trình bày đặc tính khéo thuyết giảng của mỗi loại trong ba loại pháp siêu thế, ngài đã nói câu "ariyamaggo cettha" (thánh đạo ở đây) v.v... Trong đó, (câu) "antadvayaṃ" (hai cực đoan) là hai cực đoan có các loại như: thường kiến và đoạn kiến; hưởng thụ dục lạc và khổ hạnh ép xác; hôn trầm và trạo cử; trụ lại và cố gắng. (Câu) "anupagamma" (không đi đến) có nghĩa là "anupagantvā" (không đi đến), hoặc là do nguyên nhân không đi đến. (Câu) "paṭipassaddhakilesāni" (có các phiền não đã được an tịnh) có nghĩa là: có các phiền não đã được lắng dịu tốt đẹp, có các lỗi lầm đã được đoạn trừ một cách chân chánh bằng cách đoạn trừ theo kiểu an tịnh. (Câu) "sassatādisabhāvavasena" (do trạng thái thường hằng v.v...) là do năng lực của việc tuyên bố trạng thái thường hằng v.v... trong các kinh điển đó, bằng (câu) như: "Này các Tỳ-khưu, Ta sẽ thuyết cho các ngươi pháp thường hằng, pháp bất tử, pháp che chở, và pháp ẩn náu" v.v... 148. ‘‘Rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo’’ti iminā ‘‘ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā’’ti sayaṃ attanā anaññaneyyena daṭṭhabboti sandiṭṭhi, sandiṭṭhi eva sandiṭṭhiko. 148. Bằng câu "cần được thấy bởi chính bậc thánh nhân, người đang thực hiện sự vắng mặt của tham ái v.v...", (có nghĩa là) "cần được thấy bởi chính mình, không cần người khác chỉ dạy" rằng: "Do thánh đạo này, các pháp như tham ái v.v... của ta đã được đoạn trừ". Do đó, (pháp ấy) là "sandiṭṭhi" (tự mình thấy), và chính "sandiṭṭhi" là "sandiṭṭhiko" (có đặc tính tự mình thấy). Tena tena ariyasāvakena parasaddhāya parassa saddahanena paraneyyena gantabbataṃ hitvā ñāpetabbataṃ pahāya paccavekkhaṇañāṇena karaṇabhūtena. Pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi yathā sambojjhaṅgo. Ariyamaggo attanā sampayuttāya sandiṭṭhiyā kilese jayati, ariyaphalaṃ tāya eva attano kāraṇabhūtāya, nibbānaṃ ārammaṇakaraṇena attano visayībhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayatīti yojanā. (Cần được thấy) bởi mỗi vị thánh đệ tử, bằng trí tuệ quán xét vốn là công cụ, sau khi đã từ bỏ việc phải đi đến (biết) bằng niềm tin nơi người khác, bằng sự tin tưởng người khác, bằng sự dẫn dắt của người khác, sau khi đã từ bỏ việc phải được người khác cho biết. Cái thấy được tán thán là "sandiṭṭhi" (cái thấy của chính mình), giống như (trường hợp) "sambojjhaṅgo". Nên liên kết cú pháp như sau: Thánh đạo chiến thắng các phiền não bằng "sandiṭṭhi" (trí tuệ) tương ưng với chính nó; thánh quả (chiến thắng các phiền não) bằng chính trí tuệ ấy vốn là nguyên nhân của mình; Niết-bàn chiến thắng các phiền não bằng "sandiṭṭhi" (trí tuệ) đã trở thành đối tượng của mình qua việc lấy làm đối tượng. Bhāvanābhisamayavasena maggadhammo. Sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadhammo. Phalampi heṭṭhimaṃ sakadāgāmivipassanādīnaṃ paccayabhāvena upari maggādhigamassa upanissayabhāvato pariyāyato ‘‘dissamāno vaṭṭabhayaṃ nivattetī’’ti vattabbataṃ labhati. Pháp đạo (là sandiṭṭhika) do năng lực của sự liễu ngộ bằng tu tập. Pháp Niết-bàn (là sandiṭṭhika) do năng lực của sự liễu ngộ bằng chứng thực. Ngay cả quả vị thấp hơn, do là duyên cho tuệ quán Nhất lai v.v... và là y chỉ duyên cho việc chứng đắc đạo quả cao hơn, cũng được gọi một cách gián tiếp là "khi được thấy, nó ngăn chặn sự nguy hiểm của vòng luân hồi". 149. Nāssa [Pg.277] kāloti nāssa āgametabbo kālo atthi. Yathā hi lokiyakusalassa ‘‘upapajje, aparapariyāye’’tiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi, na evametassāti attho. Tenāha ‘‘na pañcāhā’’tiādi. Pakaṭṭhoti dūro. Phaladānaṃ pati kālo pakaṭṭho assāti kāliko, kālantaraphaladāyī. Tenāha ‘‘attano phaladāne’’ti. Pattoti upanīto. Idanti ‘‘akāliko’’ti padaṃ. 149. (Câu) "nāssa kālo" (không có thời gian cho nó) có nghĩa là: không có thời gian cần phải chờ đợi cho pháp này. Ý nghĩa là: giống như đối với thiện pháp thế gian, có thời gian cần phải chờ đợi để cho quả, như (được nói) "trong đời sau, trong một thời điểm khác" v.v..., nhưng đối với pháp này thì không như vậy. Do đó, ngài nói câu "na pañcāhā" (không phải năm ngày) v.v... (Câu) "pakaṭṭho" (xa) có nghĩa là "dūro" (xa). (Pháp) được gọi là "kāliko" (có thời gian) vì thời gian để cho quả của nó thì xa, (tức là) cho quả trong một thời gian khác. Do đó, ngài nói "attano phaladāne" (trong việc cho quả của mình). (Câu) "patto" (đã đến) có nghĩa là "upanīto" (đã được mang đến). (Câu) "idaṃ" (điều này) là chỉ từ "akāliko" (không có thời gian). 150. Vidhinti vidhānaṃ, ‘‘ehi passā’’ti evaṃpavattavidhivacanaṃ. Vijjamānattāti paramatthato upalabbhamānattā. Parisuddhattāti kilesamalavirahena sabbathā visuddhattā. Amanuññampi kadāci payojanavasena yathāsabhāvappakāsanena dassetabbaṃ bhaveyyāti tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘manuññabhāvappakāsanenā’’ti. 150. (Câu) "vidhiṃ" (sự hướng dẫn) có nghĩa là "vidhānaṃ" (sự sắp đặt), là lời hướng dẫn diễn ra như "hãy đến và thấy". (Câu) "vijjamānattā" (do có thật) có nghĩa là do có thể tìm thấy được về mặt chân đế. (Câu) "parisuddhattā" (do thanh tịnh) có nghĩa là do hoàn toàn trong sạch vì không có cấu uế phiền não. Để chỉ ra sự không có trường hợp (như sau): "Ngay cả điều không đáng ưa thích đôi khi cũng nên được trình bày do mục đích, bằng cách chỉ ra đúng như bản chất của nó", ngài đã nói "manuññabhāvappakāsanena" (bằng cách chỉ ra trạng thái đáng ưa thích). 151. Upanetabboti upaneyyo, upaneyyova opaneyyikoti imassa atthassa adhippetattā āha ‘‘upanetabboti opaneyyiko’’ti. Citte upanayanaṃ uppādananti āha ‘‘idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjatī’’ti. Citte upanayananti pana ārammaṇabhūtassa dhammassa ārammaṇabhāvūpanayane adhippete asaṅkhatepi yujjeyya ‘‘ārammaṇakaraṇasaṅkhātaṃ upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko’’ti. Allīyananti phusanaṃ. Nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti adhippāyo. 151. (Câu) "upanetabbo" (cần được hướng đến) có nghĩa là "upaneyyo" (cần được hướng đến). Vì ý nghĩa "chính 'upaneyyo' là 'opaneyyiko'" được chủ trương, nên ngài nói "upanetabbo có nghĩa là opaneyyiko". Việc hướng vào trong tâm có nghĩa là làm cho phát sanh, do đó ngài nói "điều này phù hợp với pháp siêu thế hữu vi". Tuy nhiên, trong câu "hướng vào trong tâm", nếu chủ trương việc hướng pháp đã trở thành đối tượng vào trạng thái làm đối tượng, thì (từ này) cũng phù hợp với pháp vô vi, (với ý nghĩa là) "được gọi là 'opaneyyiko' vì nó xứng đáng với việc hướng vào được gọi là sự lấy làm đối tượng". (Câu) "allīyanaṃ" (sự dính mắc) có nghĩa là "phusanaṃ" (sự xúc chạm). Chủ ý là: (Pháp) đưa bậc thánh nhân đến Niết-bàn. 152. Viññūhīti vidūhi, paṭividdhasaccehīti attho. Te pana ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ugghaṭitaññūādīhī’’ti. ‘‘Paccatta’’nti etassa ‘‘pati attanī’’ti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘attani attanī’’ti. Veditabboti vuttaṃ, kathaṃ veditabboti āha ‘‘bhāvito me’’tiādi. Tattha ‘‘me’’ti iminā ‘‘paccatta’’nti padena vuttamatthaṃ anvayato dassetvā puna byatirekena dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. ‘‘Viññūhī’’ti idaṃ antogadhāvadhāraṇanti dassento ‘‘bālānaṃ pana avisayo cesā’’ti āha. 152. “Viññūhi” có nghĩa là “bởi những người có trí, bởi những người đã thâm nhập các chân lý”. Vả lại, các vị ấy chắc chắn là những hạng ugghaṭitaññū v.v... nên ngài đã nói ‘bởi những hạng ugghaṭitaññū v.v...’. Đối với từ ‘paccattaṃ’ này, ý nghĩa nên được hiểu theo cách dùng của sở thuộc cách là ‘pati attani’ (nơi mỗi tự thân), vì vậy ngài đã nói ‘attani attani’ (nơi mỗi tự thân). Đã được nói là ‘cần phải được biết’, (nhưng) cần phải được biết như thế nào? (Để trả lời,) ngài đã nói ‘bhāvito me’ (đã được tôi tu tập) v.v... Trong ấy, sau khi đã trình bày theo chiều thuận ý nghĩa đã được nói bằng từ ‘paccattaṃ’ qua từ ‘me’ này, để trình bày lại theo chiều nghịch, ngài đã nói ‘na hi’ v.v..., điều ấy thật dễ hiểu. Để trình bày rằng từ ‘viññūhi’ này có sự nhấn mạnh ngầm chứa bên trong, ngài đã nói ‘bālānaṃ pana avisayo cesā’ (vả lại, đây không phải là đối tượng của những kẻ phàm phu). Evaṃ ādikalyāṇatādinā aññamaññassa anurūpadesanāya dhammassa svākkhātataṃ dassetvā idāni purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ kāraṇavacananti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha sandiṭṭhikattāti yasmā [Pg.278] ayaṃ dhammo vuttanayena sāmaṃ daṭṭhabbo, sandiṭṭhiyā kilese viddhaṃseti, sandassanañca arahati, tasmā svākkhāto durakkhāte titthiyadhamme tadabhāvato. Iminā nayena sesapadesupi yathārahaṃ attho daṭṭhabbo. Sau khi đã trình bày tính chất khéo thuyết của Pháp bằng (cách giải thích) tính chất toàn thiện ở đoạn đầu v.v... và bằng sự thuyết giảng tương ứng với nhau, bây giờ, để trình bày rằng mỗi từ đứng sau là lời giải thích nguyên nhân cho mỗi từ đứng trước, ngài đã nói ‘apicā’ v.v... Trong ấy, (Pháp) được gọi là khéo thuyết vì có tính chất sandiṭṭhika (thiết thực hiện tại), bởi vì Pháp này cần được tự mình thấy theo phương pháp đã nói, (vì) nó phá tan các phiền não bằng trí tuệ thấy rõ, và (vì) nó xứng đáng được thấy; (ngược lại với) giáo pháp của ngoại đạo được thuyết một cách vụng về, do không có tính chất ấy. Theo phương pháp này, ý nghĩa cũng nên được hiểu một cách thích hợp ở các từ còn lại. 153. Tassevantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. 153. Điều gì cần phải nói trong (các từ) ‘tasseva’ v.v..., điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong chương Niệm Phật. 3. Saṅghānussatikathāvaṇṇanā 3. Chú giải về Chương Niệm Tăng 154. Ariyasaṅghaguṇāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo ca so saṅgho ca, ariyānaṃ vā saṅgho ariyasaṅgho, tassa guṇā. 154. (Giải thích về) các đức tính của Thánh Tăng: Vị ấy vừa là bậc Thánh (ariyo), vừa là Tăng chúng (saṅgho) vì xa lìa các phiền não, vì không đi đến điều bất lợi, vì đi đến điều lợi ích, và vì được thế gian cùng với chư thiên tìm đến nương tựa. Hoặc là, đoàn thể của các bậc Thánh là Thánh Tăng (Ariyasaṅgha). (Đây là) các đức tính của vị ấy. 155. Yaṃ sammāpaṭipadaṃ paṭipanno ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’ti vuccati. Sā ariyamaggapaṭipadā paṭipakkhadhamme anivattidhamme katvā pajahanato payojanābhāvā sayampi anivattidhammā, adhigantabbassa ca nibbānassa ekaṃsato anulomīti. Tato eva apaccanīkā, anudhammabhūtā ca, tassā ca paṭipannattā ariyasaṅgho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dassetuṃ ‘‘suṭṭhu paṭipanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘anivattipaṭipada’’nti iminā ujuppaṭipattiṃ dasseti. Punappunaṃ nivattane hi sati ujuppaṭipatti na hoti. ‘‘Anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipada’’nti iminā ñāyappaṭipattiṃ. Paṭipajjitabbassa hi nibbānassa anulomanena, apaccanīkatāya cassā ñāyato. ‘‘Dhammānudhammapaṭipada’’nti iminā sāmīcippaṭipattiṃ anucchavikabhāvadīpanato. Etena paṭhamapadassa papañcaniddeso, itarāni tīṇi padānīti dasseti. Tenāha ‘‘yasmā panā’’tiādi. 155. Người đã thực hành chánh hạnh nào thì được gọi là ‘người thực hành tốt đẹp’. Thánh đạo lộ trình ấy, vì từ bỏ các pháp đối nghịch bằng cách làm cho chúng không còn quay trở lại, nên tự thân nó cũng là pháp không quay trở lại, và chắc chắn thuận theo Niết Bàn cần được chứng đắc. Chính vì thế, nó không đối nghịch và là pháp tùy thuận. Và để trình bày rằng vì đã thực hành lộ trình ấy nên Thánh Tăng được gọi là ‘Suppaṭipanno’, ngài đã nói ‘suṭṭhu paṭipanno’ v.v... Trong ấy, bằng từ ‘anivattipaṭipadā’ (lộ trình không quay lại), ngài trình bày sự thực hành ngay thẳng (ujuppaṭipatti). Bởi vì khi có sự quay lui nhiều lần thì không có sự thực hành ngay thẳng. Bằng (các từ) ‘anulomapaṭipadā’ (lộ trình thuận theo) và ‘apaccanīkapaṭipadā’ (lộ trình không đối nghịch), ngài trình bày sự thực hành hợp lý (ñāyappaṭipatti). Bởi vì sự hợp lý của nó là do sự thuận theo và không đối nghịch với Niết Bàn cần được thực hành để đạt đến. Bằng từ ‘dhammānudhammapaṭipadā’ (lộ trình tùy pháp và thuận pháp), ngài trình bày sự thực hành thích đáng (sāmīcippaṭipatti), vì nó cho thấy tính chất thích hợp. Bằng điều này, ngài trình bày rằng ba từ còn lại là sự giải thích chi tiết cho từ đầu tiên. Do đó, ngài đã nói ‘yasmā pana’ v.v... Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanena kiccasiddhito ariyabhāvāvahaṃ savanaṃ sakkaccasavanaṃ nāmāti vuttaṃ ‘‘sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā’’ti, tena ariyā eva nippariyāyato satthu sāvakā nāmāti dasseti. Sīladiṭṭhisāmaññatāyāti ariyena sīlena, ariyāya ca diṭṭhiyā samānabhāvena. Ariyānañhi sīladiṭṭhiyo majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ninnānākaraṇaṃ maggenāgatattā. Tena [Pg.279] te yattha katthaci ṭhitāpi saṃhatāva. Tenāha ‘‘saṅghātabhāvamāpanno’’ti. Māyāsāṭheyyādipāpadhammasamucchedena uju. Tato eva gomuttavaṅkābhāvena avaṅkā. Candalekhāvaṅkābhāvena akuṭilā. Naṅgalakoṭivaṅkābhāvena ajimhā. Avaṅkādibhāvena vā uju. Parisuddhaṭṭhena ariyā. Apaṇṇakabhāvena ñāyati kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo. Vaṭṭadukkhaniyyānāya anucchavikattā. Anurūpattā sāmīci opāyikātipi saṅkhaṃ samaññaṃ gatā sammāpaṭipatti, tāya samaṅgitāya suppaṭipannā ‘‘sammā paṭipajjantī’’ti katvā. Vattamānattho hi ayaṃ paṭipanna-saddo yathā ‘‘sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’ti (pu. pa. 206). Atītaṃ paṭipadanti yathāvuttamaggasammāpaṭipattiṃ vadati. Ubhayena ca sāmaññaniddesena, ‘‘suppaṭipannā ca suppaṭipannā ca suppaṭipannā’’ti ekasesanayena vā gahitānaṃ samūho ‘‘suppaṭipanno’’ti vuttoti dasseti. Vì phận sự được thành tựu do thực hành đúng như lời chỉ dạy, nên sự lắng nghe mang lại trạng thái bậc Thánh được gọi là sự lắng nghe một cách cung kính, do đó đã nói ‘sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā’ (những người lắng nghe một cách cung kính là thinh văn). Bằng điều đó, ngài trình bày rằng chỉ có các bậc Thánh mới thực sự là thinh văn của Bậc Đạo Sư. ‘Sīladiṭṭhisāmaññatā’ (sự tương đồng về giới và kiến) có nghĩa là sự tương đồng về thánh giới và thánh kiến. Bởi vì giới và kiến của các bậc Thánh, do đã đến bằng đạo, nên không có sự khác biệt, giống như vàng đã được cắt ở giữa. Do đó, dù các vị ấy ở bất cứ nơi đâu, họ vẫn hòa hợp. Vì vậy, ngài đã nói ‘đã đạt đến trạng thái hòa hợp’. (Họ) ngay thẳng (uju) do đã đoạn trừ các ác pháp như xảo trá, lừa lọc v.v... Chính vì thế, (họ) không cong vạy (avaṅka) như đường đi của nước tiểu bò, không quanh co (akuṭila) như đường cong của mặt trăng, không xiên xẹo (ajimha) như đầu lưỡi cày. Hoặc là, (họ) ngay thẳng (uju) do có tính chất không cong vạy v.v... (Họ) là bậc Thánh (ariyā) theo nghĩa thanh tịnh. Do tính chất không sai lầm, (hành giả) đi đến, tiến đến Niết Bàn; hoặc là, Niết Bàn ấy được biết, được thâm nhập bởi (lộ trình) này, vì vậy (lộ trình này) là hợp lý (ñāyo). Chánh hạnh đã đi đến tên gọi và danh xưng là thích đáng (sāmīci) vì thích hợp để thoát khỏi khổ luân hồi, là tương xứng (anurūpa), là có phương tiện (opāyikā). (Các vị ấy) là những người thực hành tốt đẹp (suppaṭipannā) do đã được trang bị chánh hạnh ấy, vì (họ) ‘thực hành một cách chân chánh’. Bởi vì từ ‘paṭipanna’ này có nghĩa ở thì hiện tại, như trong câu ‘người đang thực hành để chứng ngộ quả Dự lưu’. ‘Atītaṃ paṭipadaṃ’ (lộ trình đã qua) nói đến chánh hạnh của đạo như đã được nói. Và ngài trình bày rằng tập hợp của những vị được hiểu bằng cả hai cách, hoặc bằng sự chỉ định chung, hoặc bằng phương pháp ekasesa (lược bỏ từ đồng dạng) là ‘suppaṭipannā ca suppaṭipannā ca suppaṭipannā’ (những người đang thực hành tốt đẹp và những người đã thực hành tốt đẹp là những người thực hành tốt đẹp), được gọi là ‘suppaṭipanno’. Evaṃ ādipadatthaniddesabhāvena itarapadānaṃ atthaṃ vatvā idāni catunnampi padānaṃ avomissakaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathānusiṭṭhanti satthārā yathā anusiṭṭhaṃ, tathā anusāsanīanurūpanti attho. Apaṇṇakapaṭipadanti avirajjhanakapaṭipadaṃ, anavajjapaṭipattinti attho. Ettha ca svākkhāte dhammavinaye apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipannattāti evaṃ sambandhitabbaṃ. Purimapadena sambandhe dutiyapadaṃ na vattabbaṃ siyā, nanu ca dutiyapadena sambandhepi paṭhamaṃ padaṃ na vattabbaṃ siyāti? Na tassa paṭhamaṃ apekkhitattā. Sā pana sāvakānaṃ apaṇṇakapaṭipadā yathānusiṭṭhaṃ paṭipadāti dassanatthaṃ ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā’’ti vattabbaṃ. Ubhayassāpi vā suppaṭipannabhāvasādhanattā ubhayaṃ vuttaṃ. Tathā hi pi-saddena ubhayaṃ samuccinoti. Như vậy, sau khi đã nói ý nghĩa của các từ còn lại bằng cách giải thích chi tiết ý nghĩa của từ đầu tiên, bây giờ để trình bày ý nghĩa riêng biệt của cả bốn từ, ngài đã nói ‘apicā’ v.v... Trong ấy, ‘yathānusiṭṭhaṃ’ (đúng như lời chỉ dạy) có nghĩa là: như Bậc Đạo Sư đã chỉ dạy, như vậy, phù hợp với lời giáo huấn. ‘Apaṇṇakapaṭipadā’ (lộ trình không sai lầm) có nghĩa là lộ trình không thiếu sót, sự thực hành không đáng chê trách. Và ở đây, nên được liên kết như sau: ‘vì đã thực hành lộ trình không sai lầm trong Pháp và Luật đã được khéo thuyết’. Nếu liên kết với từ trước, thì từ thứ hai không cần phải nói. (Chất vấn:) Chẳng phải nếu liên kết với từ thứ hai, thì từ đầu tiên cũng không cần phải nói sao? Không phải vậy, vì từ đầu tiên ấy được mong đợi trước. Vả lại, để trình bày rằng lộ trình không sai lầm ấy của các vị thinh văn là lộ trình đúng như lời chỉ dạy, nên cần phải nói ‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā’ (vì đã thực hành đúng như lời chỉ dạy). Hoặc là, cả hai (từ) đều được nói vì chúng chứng minh cho tính chất thực hành tốt đẹp của cả hai. Thật vậy, bằng từ ‘pi’, ngài bao gồm cả hai. Kilesajimhavasena antadvayagāhoti sabbaso taṃ pahāya sammāpaṭipadā kāyādivaṅkappahāyinī ujuppaṭipatti hotīti āha ‘‘majjhimāya paṭipadāya…pe… ujuppaṭipanno’’ti. Do năng lực của sự quanh co là phiền não nên có sự chấp thủ hai cực đoan. Vì vậy, sau khi đã đoạn trừ hoàn toàn sự chấp thủ ấy, chánh đạo có tính chất đoạn trừ sự quanh co của thân v.v., là sự thực hành ngay thẳng. Do đó, ngài đã nói: “Bằng trung đạo… cho đến… là bậc thực hành ngay thẳng.” Ñāyo nāma yuttappattapaṭipatti, nibbānañca, sabbasaṅkhārasamathatāya ādittaṃ celaṃ, sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi paṭipajjitabbamevāti āha ‘‘ñāyo vuccati nibbāna’’nti. Nibbāyanakiriyāmukhena cettha nibbānaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ[Pg.280], maggañāṇādīhi vā ñāyati paṭivijjhīyati sacchikarīyati cāti ñāyo nibbānanti evamettha attho daṭṭhabbo. Sự thực hành thích hợp và tương xứng, và Niết-bàn, được gọi là ñāya (pháp). Vì là sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi, nên dù phải xả bỏ y phục hay đầu đang bị cháy, vẫn phải thực hành. Do đó, ngài đã nói: “Niết-bàn được gọi là ñāya.” Ở đây, nên hiểu rằng Niết-bàn được nói đến theo phương diện của hành động dập tắt. Hoặc, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vầy: Niết-bàn được gọi là ñāya vì được biết, được thâm nhập, và được chứng ngộ bằng đạo tuệ v.v. Guṇasambhāvanāya parehi kayiramānaṃ paccupaṭṭhānādisāmīcikammaṃ arahantīti sāmīcikammārahā. Các ngài xứng đáng với hành động cung kính như nghênh đón v.v. được thực hiện bởi người khác do sự tán dương đức hạnh, vì vậy (các ngài) là bậc xứng đáng với hành động cung kính. 156. Yadidanti antogadhaliṅgavacanabhedo nipātoti tassa vacanabhedena atthamāha ‘‘yā imānī’’ti. Evanti pakāratthe nipāto, iminā pakārenāti attho. Tena itarāni tīṇi yugaḷāni dassitāni hontīti āha ‘‘evaṃ cattāri purisayugaḷāni hontī’’ti. Etanti etaṃ ‘‘purisapuggalā’’ti bahuvacanavasena vuttaṃ padaṃ. Purisā ca te puggalā ca purisapuggalā. Tattha ‘‘purisā’’ti iminā paṭhamāya pakatiyā gahaṇaṃ, ‘‘puggalā’’ti pana dutiyāyapi sattasāmaññenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Catunnaṃ paccayānaṃ kīdisānaṃ? Ānetvā hunitabbānanti adhikārato pākaṭoyamattho. Dātabbanti vā paccattavacanaṃ ‘‘catunnaṃ paccayāna’’nti padaṃ apekkhitvā sāmivasena pariṇāmetabbaṃ, aññathā yesaṃ kesañci catunnaṃ paccayānaṃ ‘‘āhuna’’nti samaññā siyā. Āhunaṃ arahatīti vā āhuneyyo. Sakkādīnampi vā āhavananti sakkādīhipi diyyamānaṃ dānaṃ. Yattha hutaṃ mahapphalanti yasmiṃ āvahanīyaggimhi hutaṃ dadhiādi āhuneyyaggigahapataggidakkhiṇeyyaggīsu hutato uḷāraphalanti tesaṃ brāhmaṇānaṃ laddhi. Hutanti dinnaṃ. Nikāyantareti sabbatthikavādinikāye. 156. Từ “yadidaṃ” là một bất biến từ có sự phân biệt về giới và số được bao hàm bên trong. Vì vậy, ngài nói ý nghĩa của nó bằng cách phân biệt số là “yā imāni”. Từ “evaṃ” là một bất biến từ có nghĩa là “loại, cách thức”, nghĩa là “bằng cách này”. Do đó, ba đôi còn lại được chỉ ra, vì vậy ngài nói: “Như vậy có bốn đôi nam nhân.” Từ “etaṃ” này được nói ở số nhiều là “purisapuggalā”. Họ là nam nhân và họ là cá nhân, nên là “nam nhân cá nhân”. Trong đó, bằng từ “purisā” là sự nắm bắt bản chất thứ nhất (nam giới); còn bằng từ “puggalā” là sự nắm bắt cả bản chất thứ hai (nữ giới) theo nghĩa chúng sanh nói chung. Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Bốn vật dụng nào? Những vật dụng nên được mang đến và cúng dường. Ý nghĩa này rõ ràng theo mạch văn. Hoặc, từ “dātabbaṃ” ở chủ cách nên được biến đổi theo sở thuộc cách, tùy thuộc vào từ “catunnaṃ paccayānaṃ”; nếu không, bất kỳ bốn vật dụng nào cũng có thể có tên gọi là “āhuna”. Hoặc, bậc xứng đáng với vật dâng cúng là “āhuneyyo”. Hoặc, “āhavana” của cả Sakka v.v. là vật thí được dâng cúng bởi cả Sakka v.v. “Vật cúng dường ở đâu có quả lớn” có nghĩa là: vật như sữa đông v.v. được cúng dường trong ngọn lửa āvahanīya có quả lớn hơn vật được cúng dường trong các ngọn lửa āhuneyyaggi, gahapataggi, và dakkhiṇeyyaggi. Đó là quan điểm của các Bà-la-môn ấy. “Hutaṃ” có nghĩa là được cúng dường. “Trong bộ phái khác” có nghĩa là trong bộ phái Sarvāstivāda (Nhất thiết hữu bộ). Ṭhapetvā 165 teti te piyamanāpe ñātimitte apanetvā, tesaṃ adatvāti adhippāyo. Esa eso. Ekabuddhantare ca dissatīti ekasmiṃ buddhantare vītivatte dissati. Ca-saddena kadāci asaṅkhyeyyepi kappe vītivatteti dasseti. Abbokiṇṇanti paṭipakkhehi avomissaṃ, kiriyāvisesakañcetaṃ. Piyamanāpattakaradhammā nāma sīlādayo, te ariyasaṅghe suppatiṭṭhitā. Ayaṃ hettha adhippāyo – ñātimittā vippayuttā na cirasseva samāgacchanti, anavaṭṭhitā ca tesu piyamanāpatā, na evamariyasaṅgho. Tasmā saṅghova pāhuneyyoti. Pubbakāranti aggakiriyaṃ. Sabbappakārenāti ādaragāravabahumānādinā, deyyadhammassa sakkaccakaraṇādinā [Pg.281] ca sabbena pakārena. Svāyaṃ pāhavanīya-saddo ‘‘pāhuneyyo’’ti vuccati pariyāyabhāvena. “Ṭhapetvā te” có nghĩa là loại trừ những người thân và bạn bè thân yêu ấy, ý nghĩa là không cho họ. “Esa” là “eso”. “Và được thấy trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật” có nghĩa là được thấy khi một khoảng thời gian giữa hai vị Phật đã trôi qua. Bằng từ “ca”, ngài chỉ ra rằng đôi khi (được thấy) khi cả một a-tăng-kỳ kiếp đã trôi qua. “Abbokiṇṇaṃ” có nghĩa là không pha trộn với các pháp đối nghịch, và đây là một trạng từ. Các pháp tạo ra sự thân yêu và quý mến được gọi là giới v.v., chúng được thiết lập vững chắc trong Thánh chúng. Đây là ý nghĩa ở đây: Thân bằng quyến thuộc bị chia ly không bao lâu lại gặp nhau, và sự thân yêu quý mến nơi họ không bền vững; Thánh chúng không như vậy. Vì vậy, chỉ có Tăng chúng mới là bậc đáng được nghênh đón. “Pubbakāraṃ” có nghĩa là hành động tối thượng. “Bằng mọi cách” có nghĩa là bằng mọi cách thức như tôn trọng, kính nể, quý mến nhiều, và bằng cách thực hiện cẩn trọng đối với vật thí v.v. Chính từ “pāhavanīya” này được gọi là “pāhuneyyo” theo nghĩa tương đương. Dakkhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhi vaḍḍhantīti dakkhiṇā. Tathābhāvakaraṇena dakkhiṇaṃ arahati. Yathā uḷārātivipuludrayalābhena visodhitaṃ nāma hoti, evaṃ dakkhiṇā vipulaphalatāyāti vuttaṃ ‘‘mahapphalakaraṇatāya visodhetī’’ti. Nhờ vật thí này, chúng sanh tăng trưởng với những tài sản như ý muốn, vì vậy gọi là “dakkhiṇā” (vật cúng dường). (Bậc thọ thí) xứng đáng với vật cúng dường do việc làm cho (người thí) được tăng trưởng như vậy. Giống như (một món nợ) được gọi là đã thanh toán nhờ thu được lợi nhuận lớn lao và dồi dào, cũng vậy, vật cúng dường (thanh lọc) do có quả lớn. Vì vậy, đã được nói rằng: “Thanh lọc do tạo ra quả lớn.” Puññatthikehi añjali karaṇīyā etthāti añjalikaraṇīyo. Sự chắp tay nên được thực hiện đối với vị này bởi những người mong cầu phước báu, vì vậy (ngài) là bậc đáng được chắp tay. Yadipi pāḷiyaṃ ‘‘anuttara’’nti vuttaṃ. Natthi ito uttaraṃ visiṭṭhanti hi anuttaraṃ. Samampissa pana natthīti dassento ‘‘asadisa’’nti āha. Khittaṃ vuttaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyati rakkhati, khipanti vapanti ettha bījānīti vā khettaṃ, kedārādi, khettaṃ viya khettaṃ, puññānaṃ khettaṃ puññakkhettaṃ. Sesaṃ buddhānussatiyaṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ. Mặc dù trong Pāli đã nói là “vô thượng”. Thật vậy, “vô thượng” là vì không có gì cao hơn, đặc biệt hơn thế này. Nhưng để chỉ ra rằng ngay cả sự tương đương với ngài cũng không có, ngài đã nói là “vô song”. (Ruộng) bảo vệ, gìn giữ hạt giống đã được gieo, đã được vãi bằng cách làm cho có quả lớn; hoặc, nơi người ta gieo, vãi hạt giống, nên gọi là “khettaṃ” (ruộng), như ruộng lúa v.v. Giống như ruộng, là ruộng; ruộng phước của chúng sanh, là ruộng phước. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần Niệm Phật. 4. Sīlānussatikathāvaṇṇanā 4. Giải Thích Về Chương Niệm Giới 158. Aho vata sīlāni akhaṇḍāni, aho vata acchiddānīti evaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Aho vatāti ca sambhāvane nipāto. Tenāha ‘‘akhaṇḍatādiguṇavasenā’’ti. Akhaṇḍabhāvādisampattivasenāti attho. Parassa sīlāni anussariyamānāni piyamanāpabhāvāvahanena kevalaṃ mettāya padaṭṭhānaṃ honti, na visuṃ kammaṭṭhānanti āha ‘‘attano sīlāni anussaritabbānī’’ti. Cāgādīsupi eseva nayo. 158. “Ôi, thật thay, các giới của ta không bị sứt mẻ! Ôi, thật thay, không bị thủng!” – nên được kết hợp như vậy ở mọi nơi. Và “aho vata” là một bất biến từ chỉ sự tán thán. Do đó, ngài nói: “Do năng lực của các đức hạnh như không sứt mẻ v.v.”, có nghĩa là do năng lực của sự thành tựu các trạng thái không sứt mẻ v.v. Các giới của người khác khi được tùy niệm, do mang lại trạng thái thân yêu và quý mến, chỉ trở thành nền tảng cho tâm từ, không phải là một đề mục thiền riêng biệt. Vì vậy, ngài nói: “Nên tùy niệm các giới của chính mình.” Trong các pháp như thí xả v.v. cũng có cùng phương pháp này. Yesanti sīlādīnaṃ. Paṭipāṭiyā samādāne samādānakkamena, ekajjhaṃ samādāne uddesakkamena sīlānaṃ ādiantaṃ veditabbaṃ. Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Vinivedhavasena chinnasāṭako vinividdhasāṭako. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni vā asabalāni. Tathā akammāsāni. Sattavidhamethunasaṃyogo heṭṭhā sīlakathāyaṃ vutto eva. Kodhūpanāhādīhīti ādi-saddena makkhapaḷāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyamānātimānādayo gahitā. Tāniyeva akhaṇḍādiguṇāni sīlāni. Sīlassa taṇhādāsabyato [Pg.282] mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Tato eva taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti. Tenāha ‘‘bhujissabhāvakaraṇena bhujissānī’’ti. ‘‘Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ devaññataro vā, tattha nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evamādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ayaṃ te sīlesu dosoti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni. Ở đây là của các giới, v.v... Khi thọ trì theo thứ tự, cần được biết phần đầu và phần cuối của các giới theo trình tự thọ trì; khi thọ trì đồng loạt, (cần được biết) theo trình tự đề mục. (Câu) pariyante chinnasāṭako viya (ví như tấm vải bị rách ở biên) là giống như tấm vải bị rách ở mép vải hoặc ở tua vải, và đây là ví dụ không tương đồng. Các ví dụ còn lại cũng (cần được hiểu) như vậy. Tấm vải bị rách theo cách thức xuyên thủng là tấm vải bị đâm thủng. Cần liên kết với (câu) 'ví như con bò cái có màu sắc không đồng loại'. Hoặc (các giới) không có đốm lang là asabalāni (không đốm lang). Tương tự, (các giới) không có vết chấm là akammāsāni (không vết chấm). Sự tương giao dâm dục theo bảy cách đã được nói đến ở phần dưới trong chương nói về giới. Trong câu kodhūpanāhādīhi, từ ādi (v.v...) bao gồm phẫn nộ, não hại, ganh tỵ, xan tham, dối trá, xảo quyệt, mạn, quá mạn, v.v... đã được bao gồm. Chính những giới ấy có các phẩm chất không bị sứt mẻ, v.v... Sự giải thoát khỏi ách nô lệ của ái dục đối với giới chính là sự tạo ra trạng thái có y cứ nơi sự thoát khỏi luân hồi. Chính vì thế, người thành tựu giới ấy được gọi là người tự do, người tự chủ, người được giải thoát. Do đó, ngài đã nói: 'Do làm cho có trạng thái được giải thoát nên (gọi là) bhujissāni (các giới đưa đến giải thoát)'. Do không bị ái và tà kiến chấp thủ với (ý nghĩ) như vầy: 'Với giới này, mong rằng tôi được sanh làm vị trời hoặc một vị trời nào đó, ở nơi ấy (tôi sẽ) thường còn, bền vững, vĩnh cửu', và 'sự thanh tịnh có được nhờ giới', v.v... (nên các giới này) không thể bị chấp thủ, không thể bị khiển trách bằng cách chỉ ra rằng 'đây là lỗi lầm trong các giới của ngươi' với bất cứ sự hư hỏng nào trong bốn loại hư hỏng. Những giới có mục đích làm phát sanh định được gọi là samādhisaṃvattanikāni (những giới làm phát sanh định). 159. Sikkhāya sagāravoti sīladhanaṃ nissāya paṭiladdhasamādānattā sātisayaṃ sikkhāya sagāravo sappatisso hoti. Sabhāgavuttīti sampannasīlehi sabhāgavuttiko, tāya eva vā sikkhāya sabhāgavutti. Yo hi sikkhāgāravarahito, so tāya visabhāgavutti nāma hoti vilomanato. Yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭisanthāro. Sikkhāya sagāravattā eva tattha appamatto hoti. Attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti evamādīni bhayāni imassa dūrasamussāritānīti āha ‘‘attānuvādādibhayavirahito’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. 159. Về câu sikkhāya sagāravo (có lòng tôn trọng đối với học giới): do đã đạt được sự thọ trì vững chắc nhờ nương vào tài sản là giới, nên vị ấy có lòng tôn trọng và kính phục một cách đặc biệt đối với học giới. Về câu sabhāgavutti (có lối sống tương đồng): vị ấy có lối sống tương đồng với những người có giới hạnh viên mãn, hoặc có lối sống tương đồng với chính học giới ấy. Bởi vì người nào không có lòng tôn trọng đối với học giới, người ấy được gọi là có lối sống không tương đồng với học giới ấy do sự đối nghịch. Sự hàn gắn bằng pháp và tài vật theo cách thức để không có sự rạn nứt của mình đối với người khác được gọi là sự giao hảo. Chính do có lòng tôn trọng đối với học giới nên vị ấy không dể duôi trong học giới ấy. Ngài nói attānuvādādibhayavirahito (không còn các nỗi sợ hãi như tự khiển trách, v.v...) là vì những nỗi sợ hãi như: nỗi sợ bị tự khiển trách, nỗi sợ bị người khác khiển trách, nỗi sợ bị trừng phạt, nỗi sợ cõi khổ, v.v... đã được vị này loại bỏ xa. Phần còn lại thì dễ hiểu. 5. Cāgānussatikathāvaṇṇanā 5. Giải về chương Tùy niệm sự bố thí 160. Pakatiyāti sabhāvena. Cāgādhimuttenāti deyyadhammapariccāge yuttappayuttena tanninnena tappoṇena. Niccaṃ sadā pavattā dānasaṃvibhāgā yassa so niccapavattadānasaṃvibhāgo, tena. Idhāpi ‘‘pakatiyā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yaṃ parassa paṭiyattaṃ diyyati, taṃ dānaṃ. Yaṃ attanā paribhuñjitabbato saṃvibhajati, so saṃvibhāgo. Ito dāni pabhutīti ito paṭṭhāya dāni ajjatagge ajjadivasaṃ ādiṃ katvā. Adatvā na bhuñjissāmīti dānasamādānaṃ katvā. Taṃdivasanti tasmiṃ bhāvanārambhadivase. Tattha nimittaṃ gaṇhitvāti tasmiṃ dāne pariccāgacetanāya pavattiākārassa sallakkhaṇavasena nimittaṃ gahetvā. Vigatamalamaccheratādiguṇavasenāti vigatāni malamaccherāni etasmāti vigatamalamacchero, cāgo, tassa bhāvo vigatamalamaccheratā. Tadādīnaṃ guṇānaṃ, sampattīnaṃ, ānisaṃsānaṃ vā vasena. 160. Pakatiyā nghĩa là do bản tánh. Cāgādhimuttena nghĩa là người thường xuyên chuyên tâm, hướng tâm, xuôi tâm về sự xả thí vật dụng đáng cho. Người có sự bố thí và chia sớt thường xuyên diễn ra, người ấy là niccapavattadānasaṃvibhāgo. Do người ấy. Ở đây cũng vậy, cần đem từ pakatiyā đến để liên kết. Vật được sắm sẵn cho người khác mà được cho đi, đó là sự bố thí (dāna). Vật được chia sớt từ những gì mình đáng được thọ dụng, đó là sự chia sớt (saṃvibhāga). Ito dāni pabhuti nghĩa là kể từ nay, bắt đầu từ hôm nay. Sau khi đã thọ trì sự bố thí rằng: 'Nếu chưa cho, tôi sẽ không ăn'. Taṃdivasaṃ nghĩa là vào ngày bắt đầu thực hành thiền ấy. Tattha nimittaṃ gaṇhitvā nghĩa là sau khi đã nắm bắt tướng trong sự bố thí ấy bằng cách ghi nhận rõ ràng tướng trạng diễn tiến của tư tâm xả thí. Về câu vigatamalamaccheratādiguṇavasena (do các phẩm chất như sự không có cấu uế và bỏn xẻn, v.v...): cấu uế và bỏn xẻn đã rời khỏi người này, nên gọi là vigatamalamacchero, tức là sự xả thí; trạng thái của người ấy là vigatamalamaccheratā. Do các phẩm chất ấy, v.v..., hoặc do các thành tựu, hoặc do các quả báu. Sataṃ [Pg.283] dhammaṃ anukkamanti sādhūnaṃ bodhisattānaṃ dhammaṃ paveṇiṃ anu anu kamanto okkamanto, avokkamanto vā. Ye ime dāyakassa lābhā āyuvaṇṇasukhabalapaṭibhānādayo, piyabhāvādayo ca bhagavatā saṃvaṇṇitā pakittitā. Manussattaṃ vāti vā-saddo avuttavikappattho, tena indriyapāṭavabhāvakammassakatāñāṇādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Về câu sataṃ dhammaṃ anukkamanti (bước theo pháp của bậc thiện trí): là đang bước lên, bước xuống, hoặc không vượt qua, không đi trệch khỏi pháp, khỏi truyền thống của các bậc thiện trí, các vị Bồ-tát. Những lợi lộc này của người thí chủ là tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, sức mạnh, biện tài, v.v... và sự khả ái, v.v... đã được Đức Thế Tôn tán dương, tuyên thuyết. Trong câu manussattaṃ vā, từ vā có nghĩa là lựa chọn điều chưa được nói đến; do đó, cần được hiểu là bao gồm cả sự lanh lợi của các căn, trí tuệ về nghiệp là của riêng mình, v.v... Maccheramalenāti maccherasaṅkhātena malena. Atha vā maccherañca malañca maccheramalaṃ, tena maccherena ceva lobhādimalena cāti attho. Pajāyanavasenāti yathāsakaṃ kammanibbattanavasena. Kaṇhadhammānanti lobhādiekantakāḷakānaṃ pāpadhammānaṃ. Vigatattāti pahīnattā. Vigatamalamaccherena cetasāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Sotāpannassa satoti gehaṃ āvasantassa sotāpannassa samānassa. Nissayavihāranti nissāya viharitabbavihāraṃ, devasikaṃ vaḷañjanakakammaṭṭhānanti attho. Abhibhavitvāti agāraṃ āvasantānaṃ aññesaṃ uppajjanakarāgādiupakkilese abhibhuyya. Maccheramalena nghĩa là với cấu uế được gọi là bỏn xẻn. Hoặc là, bỏn xẻn và cấu uế là maccheramalaṃ; nghĩa là với sự bỏn xẻn ấy và với cấu uế là tham, v.v... Pajāyanavasena nghĩa là do sự sanh khởi từ nghiệp của riêng mình. Kaṇhadhammānaṃ nghĩa là của các ác pháp hoàn toàn đen tối như tham, v.v... Vigatattā nghĩa là do đã được đoạn trừ. Câu vigatamalamaccherena cetasā là sử dụng cách ở nghĩa chỉ đặc tính. Sotāpannassa sato nghĩa là của vị Dự lưu đang sống tại gia, là người tương đồng. Nissayavihāraṃ nghĩa là nơi trú nên nương tựa để sống, nghĩa là đề mục thiền định được thực hành hằng ngày. Abhibhavitvā nghĩa là sau khi đã chế ngự các phiền não như tham, v.v... thường sanh khởi nơi những người khác đang sống tại gia. Yo kiñci dentopi sāpekkhova deti, so muttacāgo na hoti, ayaṃ pana na evanti ‘‘muttacāgo’’ti vuttaṃ. Vissaṭṭhacāgoti nirapekkhapariccāgoti attho. Yathā pāṇātipātabahulo puggalo ‘‘lohitapāṇī’’ti vuccati, evaṃ dānabahulo puggalo ‘‘payatapāṇī’’ti vuttoti dassento ‘‘dātuṃ sadā dhotahatthoyevā’’ti āha. Tattha sadāti niccaṃ, abhiṇhanti attho. Pariccāgoti deyyadhammapariccāgoti adhikārato viññāyati. Yaṃ yaṃ deyyadhammaṃ pare yācanakā. Yācane yogo yācanayogo, parehi yācituṃ yuttoti attho. Yājena yuttoti dānena yutto sadā pariccajanato. Ubhayeti yathāvutte dāne, saṃvibhāge ca rato abhirato. Người nào dù cho bất cứ vật gì nhưng vẫn cho với lòng luyến tiếc, người ấy không phải là người có sự xả thí rộng rãi (muttacāgo). Còn vị này thì không như vậy, do đó được gọi là muttacāgo. Vissaṭṭhacāgo nghĩa là sự xả thí không luyến tiếc. Để chỉ ra rằng: 'Giống như người thường xuyên sát sanh được gọi là người có bàn tay vấy máu (lohitapāṇī), cũng vậy, người thường xuyên bố thí được gọi là người có bàn tay thanh tịnh (payatapāṇī)', ngài đã nói: 'luôn có bàn tay đã được rửa sạch để cho'. Trong đó, sadā có nghĩa là thường xuyên, luôn luôn. Pariccāgo được hiểu theo văn mạch là sự xả thí vật dụng đáng cho. Bất cứ vật dụng đáng cho nào mà những người xin khác... Yācanayogo là sự thích hợp trong việc xin; nghĩa là thích hợp để được người khác xin. Yājena yutto nghĩa là tương ứng với sự bố thí, do thường xuyên xả thí. Ubhaye nghĩa là hoan hỷ, thích thú trong cả hai việc đã nói: sự bố thí và sự chia sớt. 161. Yathā parisuddhasīlassa puggalassa akhaṇḍatādiguṇavasena attano sīlassa anussarantassa sīlānussatibhāvanā ijjhati, evaṃ parisuddhauḷārapariccāgassa puggalassa anupakkiliṭṭhameva attano pariccāgaṃ anussarantassa bhāvanā ijjhatīti dassetuṃ ‘‘vigatamalamaccheratādiguṇavasenā’’tiādi vuttaṃ, taṃ vuttatthameva. 161. Cũng giống như đối với người có giới trong sạch, khi đang tùy niệm về giới của mình do năng lực của các đức tính như không bị sứt mẻ v.v..., sự tu tiến tùy niệm giới được thành tựu; cũng như vậy, đối với người có sự xả thí cao thượng và trong sạch, khi đang tùy niệm về sự xả thí của mình vốn không bị ô nhiễm, sự tu tiến được thành tựu. Để chỉ rõ điều này, (chú giải) đã nói đoạn bắt đầu bằng «do năng lực của các đức tính như đã ly cấu uế và xan tham v.v...». Điều ấy có ý nghĩa đã được nói đến. Bhiyyosoti [Pg.284] uparipi. Mattāya pamāṇassa mahatiyā mattāya, vipulena pamāṇenāti attho. Cāgādhimuttoti pariccāge adhimutto ninnapoṇapabbhāro. Tato eva alobhajjhāsayo katthacipi anabhisaṅgacitto. Paṭiggāhakesu mettāyanavasena pariccāgo hotīti mettāya mettābhāvanāya anulomakārī anurūpapaṭipatti. Visāradoti visado attanova guṇena katthacipi amaṅkubhūto abhibhuyya vihārī. Sesaṃ suviññeyyameva. Về từ `bhiyyoso` (hơn nữa), (có nghĩa là) cũng ở trên. `Mattāya` (với mức độ) là của sự đo lường, với mức độ lớn; có nghĩa là với mức độ rộng lớn. Về từ `cāgādhimutto` (người hướng tâm đến sự xả thí), (có nghĩa là) người hướng tâm đến sự xả thí, có tâm thiên về, xu hướng, hướng đến (sự xả thí). Chính do vì vậy, vị ấy có khuynh hướng vô tham, có tâm không dính mắc vào bất cứ đâu. (Câu) ‘sự xả thí có được do năng lực của việc thực hành tâm từ đối với những người thọ nhận’ (có nghĩa là) sự thực hành thích hợp, thuận theo tâm từ, sự tu tiến tâm từ. Về từ `visārado` (người trong sạch), (có nghĩa là) người trong sạch, do chính đức tính của mình nên không bị bối rối ở bất cứ đâu, là người sống chế ngự. Phần còn lại dễ hiểu. 6. Devatānussatikathāvaṇṇanā 6. Giải về phẩm Tùy niệm Thiên nhân 162. Ariyamaggavasenāti ariyamaggassa adhigamavasena. Samudāgatehīti sammadeva taduppattito uddhaṃ āgatehi. Yādisā hi ariyānaṃ santāne lokiyāpi saddhādayo, na tādisā kadācipi pothujjanikā saddhādayo. Dibbantīti devā. Cattāro mahārājāno etesanti catumahārājā, te eva cātumahārājikā. Tettiṃsa sahapuññakārino tatthūpapannāti taṃsahacaritaṃ ṭhānaṃ tāvatiṃsaṃ, tannivāsinopi devā taṃsahacaraṇato eva tāvatiṃsā. Dukkhato yātā apayātāti yāmā. Tusāya pītiyā itā upagatāti tusitā. Bhogānaṃ nimmāne rati etesanti nimmānaratino. Paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattino. Brahmānaṃ kāyo samūho brahmakāyo, tappariyāpannatāya tattha bhavāti brahmakāyikā. Tatuttarīti tato brahmakāyikehi uttari, upari parittābhādike sandhāya vadati. Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘yathārūpāya maggenāgatāya saddhāya samannāgatā, sīlena sutena cāgena paññāya samannāgatā ito cutā tattha upapannā tā devatā, mayhampi tathārūpā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā ca saṃvijjatī’’ti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā sakkhiṃ otārentena viya attano saddhādiguṇā anussaritabbā. 162. Về từ `ariyamaggavasena` (do năng lực của Thánh đạo), (có nghĩa là) do năng lực của việc chứng đắc Thánh đạo. Về từ `samudāgatehi` (đã phát sanh), (có nghĩa là) đã phát sanh một cách chân chánh, sau khi Thánh đạo ấy sanh khởi. Quả vậy, các pháp tín v.v... dù là pháp thế gian trong tâm của bậc Thánh như thế nào, thì các pháp tín v.v... của phàm nhân không bao giờ được như vậy. (Họ) vui chơi nên được gọi là `devā` (chư thiên). Bốn vị thiên vương là của họ, nên (cõi trời ấy) là `Catumahārājā` (Tứ Đại Thiên Vương); chính họ là `Cātumahārājikā`. Ba mươi ba vị cùng làm phước đã sanh ở đó, nên trú xứ có liên quan đến họ được gọi là `Tāvatiṃsa` (Đao Lợi); và chư thiên trú ngụ ở đó cũng được gọi là `Tāvatiṃsa` do có liên quan đến trú xứ ấy. Đã đi, đã lìa khỏi khổ, nên (họ) là `Yāmā` (Dạ Ma). Đã đến, đã đạt được hỷ, nên (họ) là `Tusitā` (Đâu Suất). Có sự hoan hỷ trong việc hóa hiện các dục trần, nên (họ) là `Nimmānaratino` (Hóa Lạc Thiên). Làm chủ các dục trần do người khác hóa hiện, nên (họ) là `Paranimmitavasavattino` (Tha Hóa Tự Tại Thiên). Tập hợp của các Phạm thiên là `brahmakāyo` (phạm thân); do thuộc về nơi ấy, nên sanh ở đó được gọi là `Brahmakāyikā` (Phạm Chúng Thiên). Về từ `tatuttari` (cao hơn nữa), (có nghĩa là) cao hơn, ở trên các vị Phạm Chúng Thiên ấy; (ngài) nói đến các vị Phạm thiên như Quang Thiểu Thiên v.v... Về câu `devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā` (lấy chư thiên làm nhân chứng), (có nghĩa là) nên tùy niệm về các đức tính như tín v.v... của mình bằng cách lấy chư thiên làm nhân chứng, giống như đưa ra người làm chứng, (với sự suy niệm rằng): «Chư thiên ấy, do được trang bị với đức tin, giới, văn, thí, tuệ như thế nào mà đã đến nhờ Thánh đạo, từ đây sau khi mệnh chung, đã sanh vào cõi trời ấy; nơi ta cũng có đức tin, giới, văn, thí, tuệ như vậy hiện hữu». Yadi evaṃ sutte (a. ni. 6.10) ubhayaguṇānussaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘sutte panā’’tiādi. Tattha kiñcāpi vuttanti ‘‘attano ca, tāsañca devatāna’’nti ubhayaṃ samadhuraṃ viya sutte (a. ni. 6.10) kiñcāpi vuttaṃ. Atha [Pg.285] kho taṃ ‘‘devatānaṃ saddhañca sīlañcā’’tiādivacanaṃ. Sakkhiṭṭhāne ṭhapetabbanti ‘‘vutta’’nti parato padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kimatthaṃ pana sakkhiṭṭhāne ṭhapananti āha ‘‘devatānaṃ attano saddhādīhi samānaguṇadīpanatthanti veditabba’’nti. Kasmā pana sutte yathārutavasena atthaṃ aggahetvā evaṃ attho gayhatīti āha ‘‘aṭṭhakathāyañhī’’tiādi. Nếu như vậy, trong kinh (A.N. 6.10) nói đến việc tùy niệm đức tính của cả hai, điều đó như thế nào? Sau khi tác ý đến câu hỏi này, ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng «sutte panā» (còn trong kinh). Về câu `kiñcāpi vuttaṃ` (mặc dù đã được nói), (có nghĩa là) mặc dù trong kinh (A.N. 6.10) đã nói đến cả hai «của mình và của các chư thiên ấy» dường như ngang bằng nhau. Tuy nhiên, lời nói ấy bắt đầu bằng «đức tin và giới của chư thiên», nên được liên kết bằng cách đem từ `vuttaṃ` (đã được nói) ở sau đến (để giải thích) câu `sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā` (lấy làm nhân chứng). Việc lấy làm nhân chứng có mục đích gì? Ngài đã nói «nên hiểu là để chỉ ra các đức tính của chư thiên tương đồng với đức tin v.v... của mình». Tại sao lại hiểu ý nghĩa như vậy mà không lấy theo nghĩa văn tự trong kinh? Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng «aṭṭhakathāyañhī» (quả vậy, trong Chú giải). 163. Tasmāti yasmā aṭṭhakathāyaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇānussaraṇaṃ daḷhaṃ katvā vuttaṃ, sīlacāgānussatīsu viya idhāpi attano guṇānussaraṇaṃ jhānuppattinimittaṃ yuttaṃ, tasmā. Pubbabhāge bhāvanārambhe. Aparabhāgeti yathā bhāventassa upacārajjhānaṃ ijjhati, tathā bhāvanākāle. Yadi attano eva idha guṇā anussaritabbā, kathamayaṃ devatānussatīti āha ‘‘devatānaṃ guṇasadisasaddhādiguṇānussaraṇavasenā’’ti. Tena sadisakappanāya ayaṃ bhāvanā ‘‘devatānussatī’’ti vuttā, na devatānaṃ, tāsaṃ guṇānaṃ vā anussaraṇenāti dasseti. Pubbabhāge vā pavattaṃ devatāguṇānussaraṇaṃ upādāya ‘‘devatānussatī’’ti imissā samaññā veditabbā. Tathā hi vakkhati ‘‘pubbabhāge devatā ārabbha pavattacittavasenā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. 163. Về từ `tasmā` (do đó), (có nghĩa là) vì trong Chú giải, việc tùy niệm đức tính của mình sau khi lấy chư thiên làm nhân chứng đã được nói một cách chắc chắn, và cũng như trong tùy niệm giới và tùy niệm thí, ở đây việc tùy niệm đức tính của mình là nhân sanh khởi thiền là điều hợp lý, do đó. `Pubbabhāge` (trong giai đoạn đầu) là lúc bắt đầu tu tiến. Về từ `aparabhāge` (trong giai đoạn sau), (có nghĩa là) trong khi tu tiến, khi cận hành thiền được thành tựu. Nếu ở đây chỉ tùy niệm các đức tính của mình, tại sao đây lại gọi là tùy niệm thiên nhân? Ngài đã nói «do năng lực của việc tùy niệm các đức tính như tín v.v... tương đồng với đức tính của chư thiên». Do đó, ngài chỉ ra rằng sự tu tiến này được gọi là «tùy niệm thiên nhân» do sự so sánh tương đồng, chứ không phải do việc tùy niệm chư thiên hay các đức tính của họ. Hoặc nên hiểu tên gọi «tùy niệm thiên nhân» của pháp tùy niệm này là dựa vào việc tùy niệm đức tính của chư thiên xảy ra trong giai đoạn đầu. Quả vậy, ngài sẽ nói «do năng lực của tâm sanh khởi lấy chư thiên làm đối tượng trong giai đoạn đầu». Phần còn lại dễ hiểu. Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā Giải về phẩm Tạp luận 164. Etāsanti etāsaṃ buddhānussatiādīnaṃ channaṃ anussatīnaṃ. Vitthāradesanāyanti vitthāravasena pavattadesanāyaṃ, mahānāmasuttaṃ (a. ni. 6.10; 11.11) sandhāya vadati. Bhagavātiādīnaṃ atthanti bhagavātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yaṃ taṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako, sampāpako vā. Yonena ñāyamāno arahattattho, taṃ phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuphalavibhāgo veditabbo. Dhammānussatiādīsupi ‘‘ādimajjhapariyosānakalyāṇattā’’tiādinā, ‘‘yasmā pana sā sammāpaṭipadā’’tiādinā ca tattha tattha hetuapadeso katoyevāti. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuhetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ. Guṇeti attano guṇe. 164. Về từ `etāsaṃ` (của những pháp này), (có nghĩa là) của sáu pháp tùy niệm này, là Phật tùy niệm v.v... Về câu `vitthāradesanāyaṃ` (trong bài thuyết giảng rộng rãi), (có nghĩa là) trong bài thuyết giảng được trình bày một cách rộng rãi; ngài nói đến kinh Mahānāma (A.N. 6.10; 11.11). Về câu `bhagavātiādīnaṃ atthaṃ` (ý nghĩa của các từ như Bhagavā v.v...), (có nghĩa là) ý nghĩa của các từ như Bhagavā v.v... Hoặc, về từ `atthaveda` (cảm nghiệm ý nghĩa), (ngài) nói đến hỷ sanh khởi do duyên vào nhân-quả. Về từ `dhammaveda` (cảm nghiệm pháp), (ngài nói đến) hỷ sanh khởi do duyên vào nhân. Quả vậy, đối với vị hành giả đang tùy niệm rằng «(Ngài là) A-la-hán do sự xa lìa (phiền não)», sự xa lìa phiền não của Đức Thế Tôn chính là nhân. Và ở đây, nhân được hiểu là nhân làm cho biết, không phải là nhân tác thành hay nhân thành tựu. Ý nghĩa A-la-hán được biết đến nhờ nhân đó, chính là quả. Theo phương pháp này, nên hiểu sự phân biệt nhân và quả trong các từ khác. Trong các pháp tùy niệm như Pháp tùy niệm v.v..., việc chỉ ra nhân đã được thực hiện ở từng nơi qua các câu như «vì là pháp toàn thiện ở đoạn đầu, đoạn giữa, và đoạn cuối» và «vì đó là chánh đạo». Về từ `dhammūpasaṃhitaṃ` (liên quan đến pháp), (có nghĩa là) liên quan đến các đức tính được gọi là nhân và quả của nhân đã được nói đến. Về từ `guṇe` (về các đức tính), (có nghĩa là) về các đức tính của mình. 165. Ariyasāvakānaññeva [Pg.286] ijjhantīti ariyasāvakānaṃ ijjhantiyevāti uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, avadhāraṇañca tesaṃ sukhasiddhidassanatthaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ hī’’tiādi. Na puthujjanānaṃ sabbena sabbaṃ ijjhantīti. Tathā hi vakkhati ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Yadi evaṃ, kasmā mahānāmasuttādīsu (a. ni. 6.10; 11.11) bahūsu suttesu ariyasāvakaggahaṇaṃ katanti? Tesaṃ bahulavihāratāyāti ācariyā. 165. Cụm từ "Ariyasāvakānaññeva ijjhanti" (chỉ thành tựu đối với các bậc Thánh đệ tử) nên được hiểu là sự xác định ở từ phía sau, tức là "ariyasāvakānaṃ ijjhanti yeva" (chỉ thành tựu đối với các bậc Thánh đệ tử). Và sự xác định này là để cho thấy sự thành tựu một cách dễ dàng của các vị ấy. Do đó, ngài đã nói "tesaṃ hi" (quả vậy, đối với các vị ấy), v.v... (Điều này) không có nghĩa là đối với hàng phàm phu thì hoàn toàn không thành tựu. Thật vậy, ngài sẽ nói "evaṃ santepi" (dù là như vậy), v.v... Nếu vậy, tại sao trong nhiều bài kinh như Mahānāmasutta, v.v... lại đề cập đến bậc Thánh đệ tử? Các vị A-xà-lê (giải thích rằng): (Việc đề cập như vậy) là do các vị ấy thường an trú (trong các pháp niệm này). Nikkhantanti niggataṃ nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti palibodhato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ katvā, pādakaṃ katvāti attho. Visujjhantīti paramatthavisuddhiṃ pāpuṇanti. "Nikkhantaṃ" (đã thoát ra) có nghĩa là đã ra khỏi, đã thoát ly. "Muttaṃ" (đã giải thoát) có nghĩa là đã được buông xả. "Vuṭṭhitaṃ" (đã vượt lên) có nghĩa là đã lìa xa. Tất cả những điều này được nói đến với ý nghĩa chỉ là sự trấn áp (phiền não). "Gedhamhā" (từ sự tham ái) có nghĩa là từ chướng ngại. Bằng từ "idaṃ pi" (cả điều này nữa), ngài nói đến cận định đã đạt được nhờ vào niệm Phật. "Ārammaṇaṃ karitvā" (lấy làm đối tượng) có nghĩa là lấy làm duyên, lấy làm nền tảng. "Visujjhanti" (được thanh tịnh) có nghĩa là họ đạt đến sự thanh tịnh chân thật. Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā sampīḷe saṃkaṭe gharāvāse. Okāsādhigamo lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Anussatiyo eva anussatiṭṭhānāni. Visuddhidhammāti visujjhanasabhāvā, visujjhituṃ vā bhabbā. Paramatthavisuddhidhammatāyāti paramatthavisuddhiyā nibbānassa bhabbabhāvena. Upakkamenāti payogena. Pariyodapanāti visodhanā. "Sambādhe" (trong sự chật chội) có nghĩa là trong đời sống tại gia, vốn bị bức bách và chật hẹp bởi tham ái, phiền não, v.v... "Okāsādhigamo" (sự có được cơ hội) là cơ hội cần phải có được để chứng ngộ pháp siêu thế. Chính các pháp niệm là các trú xứ của niệm. "Visuddhidhammā" (các pháp thanh tịnh) có nghĩa là có bản chất thanh tịnh, hoặc có khả năng được thanh tịnh. "Paramatthavisuddhidhammatāya" (do là pháp có sự thanh tịnh chân thật) có nghĩa là do có khả năng (đạt đến) Niết-bàn, là sự thanh tịnh chân thật. "Upakkamena" (bằng phương tiện) có nghĩa là bằng sự nỗ lực. "Pariyodapanā" (sự làm cho trong sạch) có nghĩa là sự gột rửa. 166. Evaṃ santepīti evaṃ mahānāmasuttādīsu anekesu suttesu ariyasāvakasseva vasena chasu anussatīsu desitāsupi. Yassānubhāvenāti yassa cittappasādassa balena. Pītiṃ paṭilabhitvāti anussavavasena buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā. 166. "Evaṃ santepi" (dù là như vậy) có nghĩa là: dù cho trong nhiều bài kinh như Mahānāmasutta, v.v..., sáu pháp niệm đã được thuyết giảng chỉ dành cho bậc Thánh đệ tử. "Yassānubhāvena" (nhờ oai lực của điều đó) có nghĩa là nhờ sức mạnh của tâm tịnh tín đó. "Pītiṃ paṭilabhitvā" (sau khi có được hỷ) có nghĩa là sau khi làm phát sinh hỷ với đối tượng là Đức Phật, thông qua việc nghe truyền lại. Chaanussatiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về sáu pháp niệm đã hoàn tất. Iti sattamaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải thích chương thứ bảy. 8. Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā 8. Phần giải thích về các đề mục thiền niệm Maraṇassatikathāvaṇṇanā Phần giải thích về niệm sự chết 167. Itoti [Pg.287] devatānussatiyā. Sā hi chasu anussatīsu sabbapacchā niddiṭṭhattā āsannā, paccakkhā ca. Anantarāyāti tadanantaraṃ uddiṭṭhattā vuttaṃ. Maraṇassa sati maraṇassatīti maraṇaṃ tāva dassetuṃ ‘‘tattha maraṇa’’ntiādi vuttaṃ. Kāmañcettha khandhānaṃ bhedo ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) vacanato cutikhandhānaṃ vināso maraṇanti vattabbaṃ, visesato pana taṃ jīvitindriyassa vināsabhāvena kammaṭṭhānikānaṃ paccupatiṭṭhatīti ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti vuttaṃ. Tenevāha niddese ‘‘kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo’’ti (vibha. 236; dī. ni. 2.390; ma. ni. 1.92, 123). Tattha ekabhavapariyāpannassāti ekena bhavena paricchinnassa. Jīvitindriyassa upacchedoti jīvitindriyappabandhassa vicchedo āyukkhayādivasena antaradhānaṃ. Samucchedamaraṇanti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātanti saṅkhatadhammānaṃ udayavayaparicchinnassa pavattikhaṇassa bhaṅgo nirodhoti saṅkhaṃ gataṃ. Khaṇikamaraṇanti yathāvuttakhaṇavantaṃ tasmiṃyeva khaṇe labbhamānaṃ maraṇaṃ. Yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā, tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro sammutimaraṇaṃ. Na taṃ idha adhippetanti taṃ samucchedakhaṇikasammutimaraṇaṃ idha maraṇānussatiyaṃ nādhippetaṃ abāhullato, anupaṭṭhahanato, asaṃvegavatthuto cāti adhippāyo. 167. "Ito" (từ đây) có nghĩa là từ niệm thiên. Quả vậy, pháp niệm ấy vì được trình bày sau cùng trong sáu pháp niệm nên gần gũi và hiện tiền. "Anantarāya" (kế tiếp) được nói đến vì nó được nêu ra ngay sau đó. "Niệm về sự chết là niệm sự chết", để chỉ ra sự chết trước tiên, ngài đã nói "tattha maraṇaṃ" (trong đó, sự chết là), v.v... Mặc dù ở đây, nên nói rằng: "Sự chết là sự tan rã của các uẩn", theo như câu "già và chết được bao gồm trong hai uẩn", và "sự chết là sự hoại diệt của các uẩn lúc lâm chung". Tuy nhiên, đặc biệt đối với các hành giả, sự chết ấy hiện khởi với bản chất là sự hoại diệt của mạng quyền, do đó đã nói là "sự đoạn tuyệt của mạng quyền". Chính vì vậy, trong phần Niddesa, ngài đã nói: "sự quẳng bỏ thân xác, sự đoạn tuyệt của mạng quyền". Trong đó, "ekabhavapariyāpannassa" (thuộc về một kiếp sống) có nghĩa là được giới hạn bởi một kiếp sống. "Sự đoạn tuyệt của mạng quyền" có nghĩa là sự chấm dứt dòng tương tục của mạng quyền, sự biến mất do hết tuổi thọ, v.v... "Cái chết đoạn tận" là cái chết hoàn toàn đoạn tuyệt dòng tương tục của bậc A-la-hán. "Được gọi là sự tan rã trong từng sát-na của các hành" có nghĩa là sự tan rã, sự diệt tận của sát-na diễn tiến, vốn được giới hạn bởi sanh và diệt của các pháp hữu vi, được gọi là (cái chết sát-na). "Cái chết sát-na" là cái chết có được ngay trong chính sát-na đó, sát-na đã được nói đến. "Cái chết quy ước" là cách gọi "chết" dựa vào sự biến mất của sự tươi tốt, v.v..., ngay cả khi dòng tương tục của các uẩn mà dựa vào đó có tên gọi là cây cối, v.v... vẫn chưa bị cắt đứt. "Điều đó không được chủ ý ở đây" có nghĩa là: cái chết đoạn tận, cái chết sát-na, và cái chết quy ước đó không được chủ ý ở đây trong pháp niệm sự chết, vì chúng không phổ biến, không hiện khởi (rõ ràng), và không phải là đối tượng của sự kinh cảm. Đó là ý nghĩa. Adhippetaṃ satiyā ārammaṇabhāvena. Āyuādīnaṃ khayakāle maraṇaṃ kālamaraṇaṃ. Tesaṃ aparikkhīṇakāle maraṇaṃ akālamaraṇaṃ. ‘‘Kālamaraṇaṃ puññakkhayenā’’ti idaṃ yathādhikāraṃ sampattibhavavasena vuttaṃ, vipattibhavavasena pana ‘‘pāpakkhayenā’’ti vattabbaṃ. (Cái chết) được chủ ý với tư cách là đối tượng của niệm. Cái chết vào lúc tuổi thọ, v.v... đã cạn kiệt là cái chết đúng thời. Cái chết vào lúc những thứ đó chưa cạn kiệt là cái chết phi thời. Câu "cái chết đúng thời là do hết phước" này được nói tùy theo trường hợp, theo khía cạnh của sự thành tựu. Còn theo khía cạnh của sự bất thành, nên nói là "do hết ác nghiệp". Āyusantānajanakapaccayasampattiyāti āyuppabandhassa pavattāpanakānaṃ āhārādipaccayānaṃ sampattiyaṃ. Vipakkavipākattāti attano phalānurūpaṃ dātabbavipākassa dinnattā. Gatikālāhārādisampattiyā abhāvenāti [Pg.288] devānaṃ viya gatisampattiyā, paṭhamakappiyānaṃ viya kālasampattiyā, uttarakurukādīnaṃ viya āhārasampattiyā ca abhāvena. Ādi-saddena utusukkasoṇitādiṃ pariggayhati. Ajjatanakālapurisānaṃ viyāti viya-saddo aṭṭhāne paṭṭhapito, ajjatanakālapurisānaṃ vassasatamattaparimāṇassa viya āyuno khayavasenāti yojanā. Evaṃ hi anāgatepi paramāyuno saṅgaho kato hoti, atīte pana gatisampattiyā viya kālāhārādisampattiyā bhāvena anekavassasahassa parimāṇopi āyu ahosi. Ayañca vibhāgo vattamānassa antarakappassa vasena vuttoti daṭṭhabbaṃ. Kalāburājādīnanti ādi-saddena nandayakkhanandamāṇavakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Taṃ sabbampīti yaṃ ‘‘kālamaraṇaṃ akālamaraṇaṃ, tatthāpi puññakkhayamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ ubhayakkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇa’’nti vuttappabhedaṃ maraṇaṃ, taṃ sabbampi. "Āyusantānajanakapaccayasampattiyā" (do sự đầy đủ của các duyên tạo ra dòng tương tục của tuổi thọ) có nghĩa là trong sự đầy đủ của các duyên như vật thực, v.v..., vốn làm cho dòng tương tục của tuổi thọ được tiếp diễn. "Vipakkavipākattā" (do quả đã chín muồi) có nghĩa là do quả dị thục cần phải cho đã được cho, tương xứng với năng lực của nó. "Gatikālāhārādisampattiyā abhāvena" (do không có sự đầy đủ về cõi, thời, vật thực, v.v...) có nghĩa là do không có sự đầy đủ về cõi như chư thiên, sự đầy đủ về thời như những người đầu kiếp, và sự đầy đủ về vật thực như những người ở Uttarakuru, v.v... Bằng từ "ādi" (v.v...), nên bao gồm cả thời tiết, tinh huyết, v.v... Trong câu "ajjatanakālapurisānaṃ viya", từ "viya" (như) được đặt không đúng chỗ; nên kết nối là: "do sự cạn kiệt tuổi thọ như của những người thời nay, vốn có giới hạn khoảng một trăm năm". Quả vậy, khi (kết nối) như vậy, tuổi thọ tối đa trong tương lai cũng được bao gồm. Còn trong quá khứ, do có sự đầy đủ về cõi, thời, vật thực, v.v..., tuổi thọ đã có đến hàng nhiều ngàn năm. Và nên hiểu rằng sự phân chia này được nói theo trung kiếp hiện tại. Trong câu "Kalāburājādīnaṃ", bằng từ "ādi" (v.v...), nên hiểu là bao gồm cả dạ xoa Nanda, thanh niên Nanda, v.v... "Taṃ sabbampi" (tất cả những cái chết đó) có nghĩa là: tất cả những cái chết có các loại đã được nói đến là "cái chết đúng thời, cái chết phi thời; và trong đó lại có cái chết do hết phước, cái chết do hết tuổi thọ, cái chết do hết cả hai, và cái chết do bị sát hại". 168. Yonisoti upāyena. Manasikāroti maraṇārammaṇo manasikāro. Yena pana upāyena manasikāro pavattetabbo, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ayoniso pavattayato’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayoniso pavattayatoti anupāyena satiṃ, saṃvegaṃ, ñāṇañca anupaṭṭhapetvā maraṇaṃ anussarato. Tadetaṃ sabbampīti sokapāmojjānaṃ uppajjanaṃ, saṃvegassa anuppajjanaṃ, santāsassa uppajjanañca yathākkamaṃ satisaṃvegañāṇaviharato hoti. Yo hi ‘‘maraṇaṃ nāmetaṃ jātassa ekantika’’nti paṇḍitānaṃ vacanaṃ sarati, tattha saṃvegajāto hoti sampajāno ca, tassa iṭṭhajanamaraṇādinimittaṃ sokādayo anokāsāva. Tasmāti yasmā ayoniso manasikāraṃ pavattayato ete dosā, tasmā. Tattha tatthāti araññasusānādīsu. Hatamatasatteti corādīhi hate, sarasena mate ca satte. Diṭṭhapubbā sampatti yesaṃ te diṭṭhapubbasampattī, tesaṃ diṭṭhapubbasampattīnaṃ. Yojetvāti upaṭṭhapetvā. Ekaccassāti tikkhindriyassa ñāṇuttarassa. 168. "Yonisoti" là bằng phương pháp. "Manasikāroti" là tác ý có sự chết làm đối tượng. Nhưng để chỉ ra phương pháp mà tác ý nên được tiến hành, bằng cách trình bày theo lối phủ định, câu "ayoniso pavattayato" v.v... đã được nói đến. Ở đây, "ayoniso pavattayato" là đối với người tùy niệm về cái chết mà không có phương pháp, không làm cho niệm, chấn động tâm (saṃvega), và trí tuệ hiện khởi. "Tadetaṃ sabbampīti" là tất cả những điều này: sự khởi sanh của sầu muộn và hân hoan, sự không khởi sanh của chấn động tâm, và sự khởi sanh của kinh hãi, theo thứ tự, là do thiếu niệm, chấn động tâm, và trí tuệ. Thật vậy, vị nào nhớ lại lời của bậc hiền trí rằng: "Cái chết này là điều chắc chắn đối với người đã sanh", vị ấy có chấn động tâm khởi sanh và có tỉnh giác ở đó. Đối với vị ấy, sầu muộn v.v... do nhân duyên như cái chết của người thân yêu, không có cơ hội (khởi sanh). "Tasmāti" là vì người thực hành tác ý không như lý có những lỗi này, do đó. "Tattha tatthāti" là ở trong rừng, nghĩa địa v.v... "Hatamatasatteti" là những chúng sanh bị giết bởi kẻ cướp v.v..., và những chúng sanh chết tự nhiên. "Diṭṭhapubbasampattī" là những người mà sự thành tựu của họ đã được thấy trước đây; "tesaṃ diṭṭhapubbasampattīnaṃ" là của những người có thành tựu đã được thấy trước đây. "Yojetvāti" là sau khi làm cho hiện khởi. "Ekaccassāti" là đối với một số người có quyền năng sắc bén, có trí tuệ siêu việt. 169. Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ghātakassa viya pati pati upaṭṭhānato āsannabhāvato. Sampattivipattitoti ārogyādisampattīnaṃ viya jīvitasampattiyā vipajjanato. Upasaṃharaṇatoti paresaṃ maraṇaṃ dassetvā attano [Pg.289] maraṇassa upanayanato. Kāyabahusādhāraṇatoti sarīrassa bahūnaṃ sādhāraṇabhāvato. Āyudubbalatoti jīvitassa dubbalabhāvato. Animittatoti maraṇassa vavatthitanimittābhāvato. Addhānaparicchedatoti kālassa paricchannabhāvato. Khaṇaparittatoti jīvitakkhaṇassa ittarabhāvato. 169. "Vadhakapaccupaṭṭhānatoti" là do sự hiện diện (của cái chết) như một đao phủ, do sự hiện diện liên tục trước mặt, do sự gần kề. "Sampattivipattitoti" là do sự hủy hoại của sự thành tựu về mạng sống, giống như (sự hủy hoại) của các thành tựu về sức khỏe v.v... "Upasaṃharaṇatoti" là do sự áp dụng vào cái chết của chính mình sau khi chỉ ra cái chết của người khác. "Kāyabahusādhāraṇatoti" là do thân thể này là của chung cho nhiều (hiểm họa). "Āyudubbalatoti" là do mạng sống yếu ớt. "Animittatoti" là do cái chết không có dấu hiệu xác định. "Addhānaparicchedatoti" là do thời gian (tuổi thọ) có giới hạn. "Khaṇaparittatoti" là do khoảnh khắc của sự sống là ngắn ngủi. Vadhakapaccupaṭṭhānatoti ettha viya-saddo luttaniddiṭṭhoti dassento ‘‘vadhakassa viya paccupaṭṭhānato’’ti vatvā tamevatthaṃ vivaranto ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha cārayamānoti āgurento paharaṇākāraṃ karonto. Paccupaṭṭhitova upagantvā ṭhito samīpe eva. Jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti ‘‘yathā hi ahicchattakamakuḷaṃ uggacchantaṃ paṃsuvirahitaṃ na hoti, evaṃ sattā nibbattantā jarāmaraṇavirahitā na hontī’’ti ettakena upamā. Ahicchattakamakuḷaṃ kadāci katthaci paṃsuvirahitampi bhaveyya, sattā pana kathañcipi jarāmaraṇavirahitā na hontīti khaṇikamaraṇaṃ tāva upamābhāvena dassetvā idhādhippetaṃ maraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā yadime sattā jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti, nibbattisamanantarameva maritabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tathā hī’’tiādi. Avassaṃ maraṇatoti avassaṃ maritabbato, ekantena maraṇasabbhāvato vā. Pabbateyyāti pabbatato āgatā. Hārahārinīti pavāhe patitassa tiṇapaṇṇādikassa ativiya haraṇasīlā. Sandatevāti savati eva. Vattatevāti pavāhavasena vattati eva na tiṭṭhati. Trong câu "Vadhakapaccupaṭṭhānatoti", để chỉ ra rằng từ "viya" đã bị lược bỏ, sau khi nói "vadhakassa viya paccupaṭṭhānato" (do sự hiện diện như của đao phủ), và trong khi giải thích rộng ý nghĩa đó, ngài đã nói câu "yathā hī" v.v... Ở đó, "cārayamānoti" là đang la hét, đang làm ra vẻ tấn công. "Paccupaṭṭhitova" là đã đến gần và đứng ngay bên cạnh. Chúng sanh được sanh ra mang theo già và chết, ví dụ được hiểu qua câu này: "Như nụ nấm mọc lên không thể không dính đất, cũng vậy, chúng sanh khi sanh ra không thể không có già và chết". Nụ nấm đôi khi ở nơi nào đó cũng có thể không dính đất, nhưng chúng sanh thì không thể nào không có già và chết. Sau khi chỉ ra cái chết trong từng khoảnh khắc bằng ví dụ như vậy, để chỉ ra cái chết (chấm dứt mạng căn) được nói đến ở đây, câu "tathā hī" v.v... đã được nói. Hoặc là, ngài đã nói câu "tathā hī" v.v... nhắm đến sự chất vấn rằng: "Nếu những chúng sanh này sanh ra mang theo già và chết, thì chúng phải chết ngay sau khi sanh". "Avassaṃ maraṇatoti" là do chắc chắn phải chết, hoặc do sự tồn tại chắc chắn của cái chết. "Pabbateyyāti" là (dòng sông) đến từ núi. "Hārahārinīti" là có tính chất cuốn trôi mạnh mẽ cỏ, lá v.v... rơi vào dòng chảy. "Sandatevāti" là chỉ chảy đi. "Vattatevāti" là chỉ trôi đi theo sức mạnh của dòng chảy, không dừng lại. Yamekarattinti yassaṃ ekarattiyaṃ, bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, accantasaṃyoge vā. Paṭhamanti sabbapaṭhamaṃ paṭisandhikkhaṇe. Gabbheti mātukucchiyaṃ. Māṇavoti satto. Yebhuyyena sattā rattiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantīti rattiggahaṇaṃ. Abbhuṭṭhitovāti uṭṭhitaabbho viya, abhimukhabhāvena vā uṭṭhitova maraṇassāti adhippāyo. So yātīti so māṇavo yāti, paṭhamakkhaṇato paṭṭhāya gacchateva. Sa gacchaṃ na nivattatīti so evaṃ gacchanto khaṇamattampi na nivattati, aññadatthu maraṇaṃyeva upagacchati. "Yamekarattinti" là trong một đêm nào; nên hiểu là đối cách được dùng với nghĩa của vị trí cách, hoặc với nghĩa liên tục không gián đoạn. "Paṭhamanti" là đầu tiên hết, trong khoảnh khắc tái tục. "Gabbheti" là trong bụng mẹ. "Māṇavoti" là chúng sinh. Việc dùng từ "đêm" là vì phần lớn chúng sinh thụ thai vào ban đêm. "Abbhuṭṭhitovāti" là như đám mây đã dâng lên, hoặc ý nghĩa là đã dâng lên đối diện với cái chết. "So yātīti" là chúng sinh đó đi, đi mãi kể từ khoảnh khắc đầu tiên (tái tục). "Sa gacchaṃ na nivattatīti" là chúng sinh đó đi như vậy, không quay lại dù chỉ một khoảnh khắc, mà chỉ đi đến cái chết. Kunnadīnanti pabbatato patitānaṃ khuddakanadīnaṃ. Pāto āporasānugatabandhanānanti purimadivase divā sūriyasantāpena anto anupavisitvā puna rattiyaṃ bandhanamūlaṃ upagatena āporasena tintasithilabandhanatāya pāto āporasānugatabandhanānaṃ. "Kunnadīnanti" là của những con sông nhỏ chảy xuống từ núi. "Pāto āporasānugatabandhanānanti" là vào buổi sáng, của những (trái cây) có cuống bị chất lỏng (thủy đại) thấm vào, do cuống bị ẩm ướt và lỏng lẻo bởi chất lỏng là thủy đại đã đi vào bên trong do sức nóng mặt trời vào ban ngày hôm trước rồi lại đến gốc cuống vào ban đêm. Accayantīti [Pg.290] atikkamanti. Uparujjhatīti nirujjhati. Udakameva odakaṃ, udakoghaṃ vā. Yasmā accayanti ahorattā, tasmā jīvitaṃ uparujjhati. Yasmā jīvitaṃ uparujjhati, tasmā āyu khīyati maccānaṃ. Papatatoti papatanato bhayaṃ sāmikānaṃ rukkhe ṭhatvā kamme viniyuñjitukāmānaṃ, heṭṭhā paviṭṭhānaṃ vā. Uggamanaṃ pati uggamananimittaṃ. Mā maṃ amma nivāraya pabbajjāyāti adhippāyo. "Accayantīti" là trôi qua. "Uparujjhatīti" là bị đoạn diệt. "Udakameva odakaṃ" là "udakaṃ" (nước) chính là "odakaṃ", hoặc là dòng nước lũ. Vì ngày và đêm trôi qua, nên mạng sống bị đoạn diệt. Vì mạng sống bị đoạn diệt, nên tuổi thọ của chúng sinh bị hao mòn. "Papatatoti" là nỗi sợ hãi từ sự rơi rụng, đối với những người chủ muốn sử dụng (trái cây) khi chúng còn ở trên cây, hoặc đối với những người đi vào bên dưới. "Uggamanaṃ pati" là do nhân duyên mặt trời mọc. Ý nghĩa là "Thưa mẹ, xin đừng ngăn cản con xuất gia". Koci mittamukhasatturandhagavesī saha vattamānopi na haneyya, ayaṃ pana ekaṃsena hanatiyevāti dassetuṃ ‘‘sahajātiyā āgatato’’ti vatvā ‘‘jīvitaharaṇato cā’’ti vuttaṃ. Để chỉ ra rằng: "Một kẻ thù nào đó mang bộ mặt bạn bè, tìm kiếm cơ hội, dù đang sống cùng cũng có thể không giết; nhưng cái chết này thì chắc chắn sẽ giết", sau khi nói "sahajātiyā āgatato" (do đến cùng với sự sanh), câu "jīvitaharaṇato cā" (và do đoạt lấy mạng sống) đã được nói. 170. Nanti sampattiṃ. Sukhīti dibbasadisehi bhogehi, ādhipateyyena ca sukhasamaṅgī. Dehabandhenāti sarīrena. Asokoti asokamahārājā. Sokamāgatoti socitabbataṃ gato. 170. "Nanti" là sự thành tựu. "Sukhīti" là người có được hạnh phúc với tài sản giống như của chư thiên và với quyền lực. "Dehabandhenāti" là bằng thân thể. "Asokoti" là đại đế Asoka. "Sokamāgatoti" là đã đi đến tình trạng đáng sầu muộn. Ārogyaṃ yobbanānaṃ. Byādhijarāpariyosānatā jīvitassa maraṇapariyosānatāya udāharaṇavasena ānītā, paccayabhāgavasena vā. Lokoyeva lokasannivāso yathā sattāvāsāti, sannivasitabbatāya vā sattanikāyo lokasannivāso. Anugatoti anubandho paccatthikena viya. Anusaṭoti anupaviṭṭho upavisena viya. Abhibhūtoti ajjhotthaṭo maddahatthīhi viya. Abbhāhatoti pahaṭo bhūtehi viya. Của sức khỏe và tuổi trẻ. Sự kết thúc bằng bệnh tật và già nua được nêu ra như là ví dụ cho sự kết thúc bằng cái chết của sự sống, hoặc do bởi là phần nhân duyên. Chính thế gian là nơi cư ngụ của thế gian, giống như (câu) "nơi ở của chúng sanh", hoặc do bởi là nơi phải cùng nhau chung sống, đoàn chúng sanh là nơi cư ngụ của thế gian. (Bị) theo sau có nghĩa là bị đeo bám như bởi kẻ thù. (Bị) xâm nhập có nghĩa là bị thấm vào như bởi chất độc được bôi. (Bị) áp đảo có nghĩa là bị chà đạp như bởi những con voi say. (Bị) tấn công có nghĩa là bị đánh đập như bởi các loài ma quỷ. Selāti silāmayā, na paṃsuādimayā. Vipulāti mahantā anekayojanāyāmavitthārā. Nabhaṃ āhaccāti vipulattā eva ākāsaṃ abhivihacca sabbadisāsu pharitvā. Anupariyeyyunti anuvicareyyuṃ. Nippothentāti attanā āghātitaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā. Adhivattantīti adhibhavanti. Kulena vā rūpena vā sīlena vā sutena vā saddhādīhi vā seṭṭhoti sambhāvanāya khattiyādīsu na kañci parivajjeti. Tehi eva nihīnoti avamaññamānāya suddādīsu na kañci parivajjeti. Aññadatthu sabbameva abhimaddati nimmathati. Daṇḍādiupāyā ca tattha avisayā evāti dassetuṃ ‘‘na tattha hatthīnaṃ bhūmī’’tiādi vuttaṃ. Tattha mantayuddhenāti [Pg.291] āthabbaṇavedavihitena mantasaṅgāmappayogena. Dhanenāti dhanadānena. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena sāmaṃ, bhedañca saṅgaṇhāti. Những ngọn núi có nghĩa là (những ngọn núi) làm bằng đá, không phải làm bằng đất bụi v.v... To lớn có nghĩa là vĩ đại, có chiều dài và chiều rộng nhiều do-tuần. Chạm đến bầu trời có nghĩa là do bởi sự to lớn nên đã chạm đến không gian, lan tỏa khắp mọi phương hướng. Chúng sẽ lăn đi khắp nơi có nghĩa là chúng sẽ di chuyển khắp nơi. Nghiền nát có nghĩa là làm cho vật bị chính mình va chạm trở thành bột mịn. Chúng lấn át có nghĩa là chúng chế ngự. Nó không chừa một ai trong dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... với sự tôn vinh rằng "người này cao quý" do bởi dòng dõi, hoặc sắc đẹp, hoặc giới hạnh, hoặc học vấn, hoặc các đức tính như đức tin v.v... Nó không chừa một ai trong dòng dõi Thủ-đà-la v.v... với sự khinh miệt rằng "người này thấp hèn" do bởi chính những điều ấy. Trái lại, nó nghiền nát, nó hủy diệt tất cả. Và để chỉ ra rằng các phương tiện như hình phạt v.v... ở đây đều không phải là đối tượng (có thể áp dụng), câu "ở đó không phải là địa bàn của voi" v.v... đã được nói. Ở đó, bằng trận chiến thần chú có nghĩa là bằng việc áp dụng cuộc chiến thần chú được thực hiện bởi kinh Vệ-đà Athabbana. Bằng của cải có nghĩa là bằng việc bố thí của cải. Từ "vā" có ý nghĩa lựa chọn điều chưa được nói. Do đó, nó bao gồm cả (phương sách) hòa giải và ly gián. 171. Parehi saddhiṃ attano upasaṃharaṇatoti parehi matehi saddhiṃ ‘‘tepi nāma matā, kimaṅgaṃ pana mādisā’’ti attano maraṇassa upanayanato. Yasamahattatoti parivāramahattato, vibhavamahattato ca. Puññamahattatoti mahāpuññabhāvato. Thāmamahattatoti vīriyabalamahattato. Yudhiṭṭhilo dhammaputto. Cānuro yo baladevena nibbuddhaṃ katvā mārito. 171. Do bởi sự so sánh bản thân với người khác có nghĩa là do bởi sự liên hệ cái chết của bản thân với những người khác đã chết rằng: "Ngay cả những người ấy cũng đã chết, huống nữa là những người như ta". Do bởi sự vĩ đại về danh tiếng có nghĩa là do bởi sự vĩ đại về đoàn tùy tùng và do bởi sự vĩ đại về tài sản. Do bởi sự vĩ đại về phước báu có nghĩa là do bởi trạng thái có phước báu lớn. Do bởi sự vĩ đại về sức mạnh có nghĩa là do bởi sự vĩ đại về sức mạnh tinh tấn. Yudhiṭṭhila là con trai của thần Dhamma. Cānura là người đã bị Baladeva giết sau khi giao đấu vật. Saha iddhīhīti vejayantakampananandopanandadamanādīsu diṭṭhānubhāvāhi attano iddhīhi saddhiṃ maccumukhaṃ paviṭṭho. Cùng với các thần thông có nghĩa là đã đi vào miệng thần chết cùng với các thần thông của chính mình, những thần thông có oai lực đã được thấy trong việc làm rung chuyển cung điện Vejayanta, điều phục rồng Nandopananda, v.v... Kalaṃ nagghanti soḷasinti soḷasannaṃ pūraṇabhāgaṃ na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyasmato therassa sāriputtassa paññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgaṃ soḷasadhā gahetvā laddhaṃ ekabhāgasaṅkhātaṃ kalaṃ sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā aññesaṃ sattānaṃ paññā na agghantīti. Không bằng một phần mười sáu có nghĩa là không đáng giá bằng một phần để đủ mười sáu. Điều này được nói ra có nghĩa là: sau khi chia trí tuệ của Trưởng lão Sāriputta khả kính thành mười sáu phần, rồi từ đó lấy một phần chia làm mười sáu, trí tuệ của các chúng sanh khác, ngoại trừ bậc Chánh Đẳng Giác, không đáng giá bằng một phần nhỏ được gọi là một phần đã nhận được ấy. Sabbassāpi saṃkilesapakkhassa samugghāto ñāyena āraddhavīriyassa hotīti āha ‘‘ñāṇavīriyabalenā’’ti. Sammādiṭṭhisammāvāyāmesu hi siddhesu aṭṭhaṅgiko ariyamaggo siddhova hotīti. Ekākībhāvena khaggavisāṇakappā. Paratoghosena vinā sayameva bhūtā paṭividdhākuppāti sayambhuno. Vì sự đoạn trừ hoàn toàn tất cả phần phiền não xảy ra cho người có tinh tấn đã được khởi sự một cách hợp lý, nên ngài nói "bằng sức mạnh của trí tuệ và tinh tấn". Bởi vì khi chánh kiến và chánh tinh tấn được thành tựu, Bát Thánh Đạo cũng được thành tựu. Do bởi trạng thái đơn độc, các vị ấy giống như sừng tê giác. Các vị ấy được gọi là Sayambhū (Tự Giác Ngộ) vì các vị ấy đã tự mình trở thành người đã thâm nhập vào quả vị bất động (A-la-hán) mà không cần đến âm thanh (giáo pháp) từ người khác. Hatthagatasuvaṇṇavalayānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanaṃ vaṃsakaḷīrassa katthaci asattatāti evamādikaṃ taṃ taṃ nimittaṃ kāraṇaṃ āgamma. Vīmaṃsantāti pavattinivattiyo upaparikkhantā. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena mahesayo. Ekacariyanivāsenāti ekacariyanivāsamattena, na sīlādinā. Khaggamigasiṅgasamā upamā yesaṃ, khaggamigasiṅgaṃ vā samūpamā yesaṃ te khaggasiṅgasamūpamā. Dựa vào các dấu hiệu và nguyên nhân này khác, chẳng hạn như sự va chạm lẫn nhau của những chiếc vòng vàng trên tay, sự không dính mắc vào bất cứ đâu của măng tre. Các vị thẩm sát có nghĩa là các vị đang xem xét sự sinh khởi và sự đoạn diệt. Các vị là bậc Đại sĩ (Mahesi) vì có ý nghĩa là tìm cầu các uẩn cao thượng như giới uẩn v.v... Bằng việc sống độc cư có nghĩa là chỉ bằng việc sống và thực hành một mình, chứ không phải bằng giới hạnh v.v... Các vị ấy được gọi là "khaggasiṅgasamūpamā" (có ví dụ tương tự sừng tê giác) vì các vị ấy có sự ví dụ tương tự như sừng của con tê giác, hoặc vì các vị ấy có sự ví dụ tương tự là sừng của con tê giác. Tambanakhatuṅganakhatādiasītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi suppatiṭṭhitapādatādīhi dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi vicitro acchariyabbhuto rūpakāyo etassāti asīti…pe… rūpakāyo. Saha vāsanāya sabbesaṃ kilesānaṃ [Pg.292] pahīnattā sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanehi samiddho dhammakāyo etassāti sabbākāra…pe… dhammakāyo. Ṭhānasoti taṅkhaṇeyeva. Vị này có sắc thân kỳ diệu, phi thường, được trang hoàng bởi tám mươi vẻ đẹp phụ như móng tay màu đồng, móng tay cao v.v... và bởi ba mươi hai tướng của bậc đại nhân như bàn chân đặt bằng phẳng v.v..., do đó gọi là "asīti...pe... rūpakāyo" (có sắc thân... tám mươi...). Vị này có pháp thân viên mãn với các bảo vật đức hạnh như giới uẩn hoàn toàn thanh tịnh về mọi phương diện, do bởi đã đoạn trừ tất cả phiền não cùng với các tập khí, do đó gọi là "sabbākāra...pe... dhammakāyo" (có pháp thân... mọi phương diện...). Lập tức có nghĩa là ngay trong khoảnh khắc ấy. Evaṃ mahānubhāvassāti evaṃ yathāvuttarūpakāyasampattiyā, dhammakāyasampattiyā ca viññāyamānavipulāparimeyyabuddhānubhāvassa, vasaṃ nāgataṃ anupagamanavasenāti adhippāyo. Của vị có oai lực vĩ đại như vậy có nghĩa là (của đức Phật) có oai lực của Phật rộng lớn, vô lượng, được biết đến qua sự thành tựu sắc thân và sự thành tựu pháp thân như đã nói. Ý nói là không đến dưới quyền lực do bởi không đi đến gần. Maraṇaṃ sāmaññaṃ etassāti maraṇasāmañño, tassa bhāvo maraṇasāmaññatā, tāya. Vị này có cái chết là điểm chung, nên gọi là "maraṇasāmañño" (có cái chết chung). Trạng thái của vị ấy là "maraṇasāmaññatā" (tính chất có cái chết chung). Do bởi tính chất ấy. 172. Kimikulānanti kimisamūhānaṃ, kimijātīnaṃ vā. Jīyantīti jaraṃ pāpuṇanti. 172. Các loài giòi bọ có nghĩa là các bầy giòi, hoặc các loài giòi. Chúng già đi có nghĩa là chúng đi đến sự già nua. Nikkhanteti vītivatte. Paṭihitāyāti paccānugatāya. So mamassa antarāyoti sā yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, atha kho mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā ṭhitassa satthusāsanamanasikārassa antarāyo assa bhaveyya. Byāpajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakā maraṇakāle sandhibandhanacchedanakavātā satthakavātā. Khi đã ra đi có nghĩa là khi đã trôi qua. Khi đã trở lại có nghĩa là khi đã quay về. Đó sẽ là chướng ngại cho ta có nghĩa là cái chết như đã nói ấy không chỉ đơn thuần là sự qua đời, mà còn có thể là chướng ngại cho việc tác ý đến giáo pháp của Bậc Đạo Sư của ta, người đang có được khoảnh khắc vô cùng khó được. Sẽ bị hoại diệt có nghĩa là sẽ đi đến sự hủy hoại. Các loại gió cắt đứt các mối nối và dây chằng vào lúc chết, chúng cắt các chi lớn nhỏ như bằng con dao nhỏ, được gọi là "gió dao". 173. Abalanti balahīnaṃ. Dubbalanti tasseva vevacanaṃ. Abhāvattho hi ayaṃ du-saddo ‘‘dussīlo (a. ni. 5.213; a. ni. 10.75) duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya. Tadetaṃ āyu. Assāsapassāsānaṃ samavuttitā aparāparaṃ pavesanikkhamova. Bahi nikkhantanāsikavāte anto apavisante, paviṭṭhe vā anikkhamanteti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikavātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ. Adhimattatāya accāsannaadhiṭṭhānādinā. Tadabhāvo hi iriyāpathānaṃ samavuttitā. Atisītena abhibhūtassa kāyassa vipajjanaṃ mahiṃsaraṭṭhādīsu himapātakālena dīpetabbaṃ. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Atiuṇhena abhibhūtassa vipajjanaṃ marukantāre uṇhābhitattāya pacchiṃ, tattha ṭhapitaṃ upari sāṭakaṃ, puttañca akkamitvā matāya itthiyā dīpetabbaṃ. Mahābhūtānaṃ samavuttitā pakopābhāvo[Pg.293]. Pathavīdhātuādīnaṃ pakopena sarīrassa vikārāpatti parato dhātukammaṭṭhānakathāyaṃ āgamissati. Yuttakāleti bhuñjituṃ yuttakāle khuddābhibhūtakāle. 173. Abalanti có nghĩa là suy giảm sức lực. Dubbalanti là từ đồng nghĩa của chính nó. Quả thật, tiếp đầu ngữ du- này có nghĩa là không có, giống như trong các trường hợp như ‘dussīlo’ (không có giới), ‘duppañño’ (không có trí tuệ). Mạng sống ấy. Sự vận hành đồng đều của hơi thở ra và hơi thở vào chính là sự đi vào và đi ra nối tiếp nhau. Khi hơi thở mũi đã đi ra bên ngoài mà không đi vào bên trong, hoặc khi đã đi vào mà không đi ra, được nói giống như sự đi vào và đi ra của chỉ một hơi thở, điều đó nên được hiểu là do sự tương đồng về bản chất của hơi thở mũi. Do mức độ quá mức bởi việc ngồi quá lâu, đứng quá lâu, v.v. Quả thật, sự không có điều đó là sự vận hành đồng đều của các oai nghi. Sự hoại diệt của thân bị áp đảo bởi cái lạnh quá mức nên được minh họa bằng thời kỳ tuyết rơi ở xứ Mahiṃsa, v.v. Quả thật, ở đó chúng sanh có thân bị phá vỡ bởi cái lạnh, đạt đến sự tận diệt của mạng sống. Sự hoại diệt (của thân) bị áp đảo bởi cái nóng quá mức nên được minh họa bằng (câu chuyện về) người phụ nữ đã chết trong sa mạc sau khi ngồi đè lên cái giỏ, cái áo choàng được đặt trong đó, và đứa con, do bị cái nóng thiêu đốt. Sự vận hành đồng đều của các đại chủng là sự không bị khuấy động. Sự biến đổi của thân do sự khuấy động của địa đại, v.v. sẽ được đề cập sau này trong phần luận về đề mục các đại. Yuttakāle có nghĩa là vào thời điểm thích hợp để ăn, vào thời điểm bị cơn đói áp đảo. 174. Avavatthānatoti kālādivasena vavatthānābhāvato. Vavatthānanti cettha paricchedo adhippeto, na asaṅkarato vavatthānaṃ, nicchayo cāti āha ‘‘paricchedābhāvato’’ti. Na nāyareti na ñāyanti. 174. Avavatthānato có nghĩa là do không có sự phân định về phương diện thời gian, v.v. Và ở đây, vavatthānaṃ (sự phân định) được hiểu là sự giới hạn, chứ không phải là sự xác lập do không hỗn tạp, và cũng không phải là sự quyết định, vì vậy ngài nói ‘paricchedābhāvato’ (do không có sự giới hạn). Na nāyare có nghĩa là không được biết đến. Ito paranti ettha paranti paraṃ aññaṃ kālanti attho. Tena orakālassāpi saṅgaho siddho hoti. Paramāyuto orakālaṃ eva cettha ‘‘para’’nti adhippetaṃ. Tato paraṃ sattānaṃ jīvanassa abhāvato ‘‘vavatthānābhāvato’’ti vattuṃ na sakkāti. Abbudapesītiādīsu ‘‘abbudakāle pesikāle’’tiādinā kāla-saddo paccekaṃ yojetabbo. Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā. Tenāha ‘‘pubbaṇhepi hī’’tiādi. Idheva dehena patitabbanti sambandho. Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme, gāme jātānaṃ nagare, vane jātānaṃ janapade, janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato. Ito cutenāti ito gatito cutena. Idha imissaṃ gatiyaṃ. Yantayuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati, evaṃ loko gatipañcakanti ettakena upamā. Trong câu ‘ito paraṃ’ này, ‘paraṃ’ có nghĩa là một khoảng thời gian khác sau đó. Do đó, sự bao gồm cả khoảng thời gian trước đó cũng được thành tựu. Và ở đây, ‘paraṃ’ được hiểu là chỉ khoảng thời gian trước so với tuổi thọ tối đa. Vì không có sự sống của chúng sanh sau đó (vượt quá tuổi thọ tối đa), nên không thể nói là ‘do không có sự phân định’. Trong các từ như ‘abbudapesī’, từ ‘kāla’ nên được kết hợp riêng rẽ thành ‘vào thời kỳ abbuda’, ‘vào thời kỳ pesi’, v.v. Ở đây, ‘kālo’ (thời gian) được hiểu là thời điểm như buổi sáng, v.v. Do đó, ngài nói ‘pubbaṇhepi hī’, v.v. Mối liên hệ là ‘phải ngã xuống với thân này ngay tại đây’. Anekappakārato có nghĩa là theo nhiều cách khác nhau: những người sinh ở thành thị (chết) ở làng quê, những người sinh ở làng quê (chết) ở thành thị, những người sinh trong rừng (chết) ở thôn xóm, những người sinh ở thôn xóm (chết) trong rừng, v.v. Ito cutena có nghĩa là chết từ cõi này. Idha có nghĩa là trong cõi này. Yantayuttagoṇo viya có nghĩa là: giống như con bò được attelage vào cối xay không vượt qua được cối xay, cũng vậy, thế gian (chúng sanh) không vượt qua được năm cõi. Ví dụ chỉ có chừng đó. 175. Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato upari ‘‘dasa vā vassāni, vīsati vā’’tiādinā dutiyaṃ vassasataṃ apāpuṇanto appakaṃ vā jīvatīti attho. Gamanīyoti gandhabbo upapajjanavasena. Samparāyoti paraloko. 175. Appaṃ vā bhiyyo có nghĩa là: sống thêm một chút trên một trăm năm, hoặc mười năm, hoặc hai mươi năm, v.v., mà không đạt đến một trăm năm thứ hai. Gamanīyo có nghĩa là phải đi theo phương diện tái sanh. Samparāyo có nghĩa là thế giới bên kia. Hīḷeyyāti paribhaveyya na sambhāveyya. Nanti āyuṃ. Suporisoti sādhupuriso paññavā. Careyyāti sucaritaṃ careyya. Tenāha ‘‘ādittasīsovā’’ti. Hīḷeyya có nghĩa là nên khinh miệt, không nên tôn trọng. Naṃ có nghĩa là mạng sống. Suporiso có nghĩa là người thiện, người có trí tuệ. Careyya có nghĩa là nên thực hành thiện hạnh. Do đó, ngài nói ‘ādittasīsovā’ (như người có đầu bị cháy). Sattahi upamāhīti – Bằng bảy ví dụ – ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, tiṇagge ussāvabindu sūriye uggacchante khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikaṃ hoti. Udake udakapubbuḷaṃ. Udake [Pg.294] daṇḍarāji. Nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī. Balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā akasireneva vameyya. Divasaṃ santatte ayokaṭāhe maṃsapesi pakkhittā khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti. Gāvī vajjhā āghātanaṃ nīyamānā yaṃ yadeva pādaṃ uddharati, santikeva hoti vadhassa, santikeva maraṇassa, evamevaṃ kho, brāhmaṇa, govajjhūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇa’’nti (a. ni. 7.74) – “Này Bà-la-môn, ví như giọt sương trên ngọn cỏ, khi mặt trời mọc, nó nhanh chóng tan biến, không tồn tại lâu. (Ví như) bong bóng nước trên mặt nước. (Ví như) vệt gậy vẽ trên nước. (Ví như) con sông miền núi, chảy xa, dòng chảy xiết, cuốn trôi mọi thứ. (Ví như) người đàn ông mạnh mẽ, vo viên cục đờm trên đầu lưỡi, có thể nhổ ra một cách dễ dàng. (Ví như) miếng thịt được đặt vào chảo sắt nung nóng suốt ngày, nó nhanh chóng tan biến, không tồn tại lâu. (Ví như) con bò cái sắp bị giết, được dẫn đến lò mổ, mỗi bước chân nó nhấc lên, nó càng gần đến sự giết chóc, càng gần đến cái chết. Cũng vậy, này Bà-la-môn, mạng sống của con người giống như con bò sắp bị giết, ngắn ngủi, chóng qua, nhiều đau khổ, nhiều phiền não. Nên được hiểu biết bằng trí tuệ, nên làm điều thiện, nên thực hành phạm hạnh, không có sự bất tử cho người đã sanh.” – Evamāgatāhi imāhi sattahi upamāhi alaṅkataṃ. Được trang hoàng bởi bảy ví dụ này đã được nêu ra như vậy. Rattindivanti ekaṃ rattindivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggapaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahuṃ vata me kataṃ assāti bahuṃ vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya. Tadantaranti taṃ khaṇaṃ tattakaṃ velaṃ. Ekaṃ piṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Dandhanti mandaṃ cirāya. Avissāsiyo avissāsanīyo. Rattindivaṃ có nghĩa là một ngày và đêm. Bhagavato sāsanaṃ có nghĩa là lời giáo huấn của Bậc Đạo Sư đưa đến sự chứng ngộ Thánh đạo. Bahuṃ vata me kataṃ assā có nghĩa là: mong rằng nhiều lợi ích cho bản thân, phận sự của người xuất gia, đã được tôi thực hiện. Tadantaraṃ có nghĩa là khoảnh khắc đó, khoảng thời gian chừng đó. Ekaṃ piṇḍapātaṃ có nghĩa là vật thực khất thực đủ để duy trì trong một ngày. Dandhaṃ có nghĩa là chậm chạp, lâu. Avissāsiyo có nghĩa là không đáng tin cậy. 176. Citte dharanteyeva sattānaṃ jīvitavohāro, cittassa ca atiittaro khaṇo lahuparivattibhāvato. Yathāha bhagavā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48; kathā. 335). Tasmā sattānaṃ jīvitaṃ ekacittakkhaṇikattā lahusaṃ ittaranti dassento ‘‘paramatthato’’tiādimāha. Tattha ‘‘paramatthato’’ti iminā yāyaṃ ‘‘yo ciraṃ jīvati, so vassasata’’ntiādinā sattānaṃ (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 1.145; a. ni. 7.74) jīvitappavatti vuttā, sā pabandhavisayattā vohāravasenāti taṃ paṭikkhipati. ‘‘Atiparitto’’ti iminā – 176. Chỉ khi tâm còn tồn tại thì mới có sự quy ước về mạng sống của chúng sanh, và khoảnh khắc của tâm thì rất ngắn ngủi do bản chất thay đổi nhanh chóng. Như Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ-khưu, Ta không thấy một pháp nào khác thay đổi nhanh chóng như tâm này”. Do đó, để chỉ ra rằng mạng sống của chúng sanh là nhanh chóng, ngắn ngủi vì chỉ kéo dài một sát-na tâm, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘paramatthato’ (về phương diện chân đế). Trong đó, bằng từ ‘paramatthato’ này, ngài bác bỏ dòng chảy của mạng sống của chúng sanh đã được nói đến bằng câu ‘người nào sống lâu, người đó sống một trăm năm’, v.v., vì dòng chảy đó được nói theo phương diện quy ước do là đối tượng của sự liên tục. Bằng từ ‘atiparitto’ này – ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, cattāro daḷhadhammā dhanuggahā susikkhitā katahatthā katūpāsanā catuddisā ṭhitā assu, atha puriso āgaccheyya ‘ahaṃ imesaṃ…pe… katūpāsanānaṃ catuddisā kaṇḍe khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī’ti. Yathā [Pg.295] ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, tato sīghataro. Yathā ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti, tāsaṃ devatānaṃ javo, tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyantī’’ti (saṃ. ni. 2.228) – “Này các Tỳ khưu, ví như có bốn người xạ thủ có cung tên chắc chắn, đã được huấn luyện kỹ càng, đã thực hành thành thạo, đã biểu diễn tài nghệ, đứng ở bốn phương. Khi ấy, có một người đến và nói: ‘Tôi sẽ bắt lấy và mang về những mũi tên được bắn đi từ bốn phương bởi những xạ thủ... đã biểu diễn tài nghệ này, trước khi chúng chạm đất.’ Này các Tỳ khưu, tốc độ của người ấy, và tốc độ của mặt trăng và mặt trời, (các hành của tuổi thọ) còn nhanh hơn thế. Này các Tỳ khưu, tốc độ của người ấy, và tốc độ của mặt trăng và mặt trời, và tốc độ của các vị chư thiên bay trước mặt trăng và mặt trời, các hành của tuổi thọ còn tiêu hoại nhanh hơn thế nữa.” (Tương Ưng Bộ 2.228) – Evaṃ vuttaṃ parittampi paṭikkhipati. Tatra hi gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsannipātatopi parittako rūpajīvitindriyassa so khaṇo vutto, cittassa pana ativiya parittataro, yassa upamāpi natthi. Tenevāha ‘‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā, yāva lahuparivattaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48). Jīvitakkhaṇoti jīvanakkhaṇo. Ekacittappavattimattoyeva ekassa cittassa pavattimatteneva sattānaṃ paramatthato jīvanakkhaṇassa paricchinnattā. Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Tattha pavattamānanti pavattantaṃ. Ekacittakkhaṇikanti ekacittakkhaṇamattavantaṃ. Tasmiṃ citte niruddhamatteti yena vattamānacittakkhaṇena ‘‘jīvatī’’ti vuccati, tasmiṃ citte nirodhaṃ bhaṅgaṃ pattamatte taṃsamaṅgī satto niruddho matoti vuccati. Vuttamevatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ nāma cittakkhaṇavasenevāti dasseti. Ngài bác bỏ cả khoảnh khắc ngắn ngủi đã được nói đến như vậy. Ở đây, quả vậy, khoảnh khắc ấy của sắc mạng quyền được nói là ngắn ngủi hơn cả sự va chạm của những lưỡi dao cạo được buộc vào đầu và chân của các vị thiên tử đang thích thú trong việc di chuyển, chạy đối diện nhau từ trên xuống dưới; nhưng khoảnh khắc của tâm thì lại cực kỳ ngắn ngủi hơn nữa, đến nỗi không có ví dụ nào có thể so sánh được. Vì thế, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, ví dụ cũng không dễ làm, tâm biến chuyển nhanh chóng đến mức như vậy.” (Tăng Chi Bộ 1.48). Sát-na sinh mạng là sát-na sống. (Sự sống) chỉ là sự diễn tiến của một tâm duy nhất, vì sát-na sống của chúng sanh về phương diện chân đế được phân định chỉ bằng sự diễn tiến của một tâm. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ, ngài nói câu bắt đầu bằng “yathā nāma”. Ở đây, ‘đang diễn tiến’ (pavattamānaṃ) nghĩa là đang diễn ra (pavattantaṃ). ‘Một sát-na tâm’ (ekacittakkhaṇikaṃ) nghĩa là chỉ có một sát-na tâm (ekacittakkhaṇamattavantaṃ). ‘Khi tâm ấy vừa diệt’ (tasmiṃ citte niruddhamatte) nghĩa là, khi tâm ở hiện tại mà nhờ đó được gọi là ‘đang sống’ vừa đạt đến sự diệt, sự hoại diệt, thì chúng sanh tương ưng với tâm ấy được gọi là đã diệt, đã chết. Để làm rõ ý nghĩa đã được nói đến bằng Chánh tạng, câu bắt đầu bằng “yathāha” đã được nói. Do đó, Ngài chỉ ra rằng trong cả ba thời, sự sống của chúng sanh về phương diện chân đế thực sự chỉ tùy thuộc vào sát-na tâm. Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Sukhadukkhāti sukhadukkhavedanā. Upekkhāpi hi sukhadukkhāsu eva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato. Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā vuttā. Kevalāti attanā, niccabhāvena vā avomissā. Ekacittasamāyuttāti ekekena cittena sahitā. Lahuso vattati khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati. ‘Mạng sống’ (jīvitaṃ) là mạng quyền. ‘Thọ khổ và thọ lạc’ (sukhadukkha) là các cảm thọ khổ và lạc. Quả vậy, thọ xả cũng được bao gồm trong thọ khổ và thọ lạc do bản chất khả ý và bất khả ý. Với từ ‘thân thể’ (attabhāvo), ngoại trừ mạng sống, cảm thọ và thức, các pháp còn lại được nói đến. ‘Riêng biệt’ (kevalā) nghĩa là không pha trộn với tự ngã hay với bản chất thường hằng. ‘Tương ưng với một tâm’ (ekacittasamāyuttā) nghĩa là đi cùng với từng tâm một. ‘Khoảnh khắc diễn ra nhanh chóng’ (lahuso vattati khaṇo) nghĩa là, theo cách đã nói, do tính chất chỉ có một sát-na tâm, khoảnh khắc của mạng sống v.v... diễn ra nhanh chóng, vô cùng ngắn ngủi. Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ ‘‘niruddhā’’ti vattabbā ye khandhā. Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhantassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā. Sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā. Kathaṃ? Gatā appaṭisandhikā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā. Yathā [Pg.296] hi cutikhandhā na nivattanti, evaṃ tato pubbepi khandhā, tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo. ‘Những uẩn nào đã diệt của người đang chết’ (ye niruddhā marantassa) nghĩa là những uẩn nào của chúng sanh đang mệnh chung, sau khi chết, được gọi là ‘đã diệt’. ‘Hoặc của người đang sống ở đây’ (tiṭṭhamānassa vā idha) nghĩa là những uẩn nào đã diệt do đạt đến sự hoại diệt của người đang sống, đang tồn tại trong vòng luân hồi ở đây. Tất cả chúng đều giống nhau, tất cả chúng đều hoàn toàn giống nhau. Như thế nào? Đã qua đi, không tái tục, đã biến mất vì không có sự tái tục trở lại. Quả vậy, cũng như các uẩn lúc chết không quay trở lại, các uẩn trước đó cũng vậy. Do đó, ý nghĩa là mạng sống của chúng sanh chỉ có một sát-na tâm. Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ajāto nāma hoti. Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti. Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti niruddhassa appaṭisandhikattā. Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā yā taṃ taṃ dharantaṃ cittaṃ upādāya ‘‘tisso jīvati, phusso jīvatī’’ti vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti, sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā. Tathā hi vadanti ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76). ‘Không sanh bởi cái chưa sanh khởi’ (anibbattena na jāto) nghĩa là không sanh bởi tâm chưa sanh, được gọi là chưa sanh. ‘Sống bởi tâm hiện tại’ (paccuppannena... jīvati), đang diễn ra, được gọi là đang sống. ‘Thế gian chết khi tâm hoại diệt’ (cittabhaṅgā mato loko) nghĩa là, giống như tâm tử, do sự đạt đến hoại diệt của mỗi một tâm, thế gian này về phương diện chân đế được gọi là đã chết, vì cái đã diệt thì không tái tục. Dù là như vậy, chế định là chân đế. Chế định về dòng tương tục, vốn là đối tượng của cách nói ‘Tisso đang sống, Phusso đang sống’ do nương vào mỗi một tâm đang tồn tại, chế định ấy ở đây là chân đế, là thực tại tối hậu. Quả vậy, họ nói: “Danh và tánh không già đi.” (Tương Ưng Bộ 1.76). 177. Aññataraññatarena ākārena. Cittanti kammaṭṭhānārammaṇaṃ cittaṃ. Āsevanaṃ labhatīti bhāvanāsevanaṃ labhati, bahiddhā vikkhepaṃ pahāya ekattavasena maraṇārammaṇameva hotīti. Tenāha ‘‘maraṇārammaṇā sati santiṭṭhatī’’ti. Sabhāvadhammānaṃ bhedo sabhāvadhammagatiko evāti āha ‘‘sabhāvadhammattā pana ārammaṇassā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’ntiādi (saṃ. ni. 2.20). Saṃvejanīyattāti saṃvegajananato mahābhūtesu mahāvikāratā viya gayhamānā maraṇaṃ anussariyamānaṃ uparūpari ubbegameva āvahatīti tattha na bhāvanācittaṃ appetuṃ sakkoti. Yadi sabhāvadhammattā appanaṃ na pāpuṇāti, lokuttarajjhānaṃ ekaccāni arūpajjhānāni ca kathanti āha ‘‘lokuttarajjhānaṃ panā’’tiādi. Visuddhibhāvanānukkamavasenāti heṭṭhimavisuddhiyā ānubhāvena adhigatātisayāya paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhāvanāya, sabbasaṅkhārehi nibbindanavirajjanādivisaṃyogādhimuttiappanāya ca paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ vigamoti evaṃbhūtassa visuddhibhāvanānukkamassa vasena lokuttarajjhānaṃ appanāppattameva hoti. Ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotīti aññesaṃ sabhāvadhammārammaṇakammaṭṭhānānaṃ viya cittassa samādhāne byāpāro natthi. Yathāsamāhitena pana cittena ārammaṇasamatikkamanamattameva bhāvanāya kātabbaṃ, tasmā sabhāvadhammepi āruppajjhānaṃ appetīti. 177. Bằng một cách nào đó. Tâm là tâm có đề mục là nghiệp xứ. Đạt được sự thực hành có nghĩa là đạt được sự thực hành tu tập; từ bỏ sự phóng dật bên ngoài, bằng cách nhất tâm, nó chỉ có đề mục là sự chết. Do đó, ngài nói: “Niệm an trú trên đề mục sự chết”. Sự tan rã của các pháp tự nhiên chỉ là bản chất của các pháp tự nhiên, do đó ngài nói: “Tuy nhiên, do tính chất pháp tự nhiên của đề mục”. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh” v.v... Do tính chất gây ra sự chấn động (saṃvega) có nghĩa là do tạo ra sự chấn động. Giống như sự biến đổi lớn lao trong các đại chủng được nhận thức, khi sự chết được niệm tưởng, nó chỉ mang lại sự kinh sợ ngày càng tăng, do đó tâm tu tập không thể an trú vào đó. Nếu do tính chất pháp tự nhiên mà không đạt đến an chỉ, thì làm sao thiền siêu thế và một số thiền vô sắc (có thể đạt đến)? Do đó, ngài nói: “Còn thiền siêu thế” v.v... Bằng cách tuần tự tu tập thanh tịnh có nghĩa là: bằng sự tu tập đạo tri kiến thanh tịnh đã đạt được sự vượt trội nhờ oai lực của thanh tịnh thấp hơn, và sự hướng tâm đến việc không dính mắc như nhàm chán, ly tham v.v... đối với tất cả các pháp hữu vi, và sự đoạn trừ các ác pháp đối nghịch với an chỉ; do sự tuần tự tu tập thanh tịnh như vậy, thiền siêu thế chắc chắn đạt đến an chỉ. Ở đó chỉ có sự vượt qua đề mục có nghĩa là không có sự nỗ lực trong việc định tâm giống như các đề mục nghiệp xứ khác có pháp tự nhiên làm đối tượng. Tuy nhiên, với tâm đã được định tĩnh, chỉ cần thực hiện việc vượt qua đề mục bằng sự tu tập, do đó, thiền vô sắc cũng an trú vào các pháp tự nhiên. Satataṃ [Pg.297] appamatto hoti saṃvegabahulattā, tato evassa sabbabhavesu anabhiratisaññāpaṭilābho. Jīvitanikantiṃ jahāti maraṇassa avassaṃbhāvitādassanato. Pāpagarahī hoti aniccasaññāpaṭilābhato, tato eva asannidhibahulatā, vigatamalamaccheratā ca. Tadanusārenāti aniccasaññāparicayānusārena. Abhāvitamaraṇāti abhāvitamaraṇānussaraṇā. Abhayo asammūḷho kālaṃ karoti pageva maraṇasaññāya sūpaṭṭhitattā. Vị ấy thường xuyên không dể duôi do có nhiều sự chấn động, chính vì thế vị ấy đạt được tưởng không hoan hỷ trong tất cả các cõi hữu. Vị ấy từ bỏ sự luyến ái trong đời sống do thấy được tính chất chắc chắn xảy ra của cái chết. Vị ấy trở thành người khiển trách điều ác do đạt được vô thường tưởng, chính vì thế vị ấy không có nhiều sự tích trữ, và có sự keo kiệt và cấu uế đã được loại trừ. Theo đó có nghĩa là theo sự thực hành thuần thục vô thường tưởng. (Những người) không tu tập niệm chết có nghĩa là những người không tu tập niệm tưởng về sự chết. Do tử tưởng đã được thiết lập vững chắc từ trước, vị ấy mệnh chung không sợ hãi, không si mê. Kāyagatāsatikathāvaṇṇanā Giải thích về chương Niệm Thân. 178. Buddhā uppajjanti etthāti buddhuppādo, buddhānaṃ uppajjanakālo, tasmā. Aññatra taṃ ṭhapetvā, aññasmiṃ kāleti attho. Na pavattapubbanti apavattapubbaṃ. Tato eva sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ. Nanu ca sunettasatthārādayo (a. ni. 6.54; 7.66, 73), aññe ca tāpasaparibbājakā sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jāniṃsu. Tathā hi sumedhatāpasena sarīraṃ jigucchantena vuttaṃ – 178. Chư Phật xuất hiện ở đây, nên gọi là sự xuất hiện của chư Phật, do đó, là thời kỳ xuất hiện của chư Phật. Ngoài ra, có nghĩa là, để cái đó sang một bên, vào một thời điểm khác. Chưa từng xảy ra trước đây, nên gọi là chưa từng xảy ra. Chính vì thế, nó không phải là lĩnh vực của tất cả các ngoại đạo. Chẳng phải các vị đạo sư như Sunetta và các vị ẩn sĩ, du sĩ khác đã biết thân này là "bất tịnh" hay sao? Thật vậy, ẩn sĩ Sumedha, trong khi ghê tởm thân này, đã nói rằng – ‘‘Yannūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ; Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko’’ti. (bu. vaṃ. 2.8) – “Chắc chắn rằng, sau khi vứt bỏ thân thối tha này, đầy dẫy các loại tử thi, ta sẽ đi, không luyến tiếc, không mong muốn.” Ādi. Kāmaṃ bodhisattā, aññe ca tāpasādayo sarīraṃ ‘‘asubha’’nti jānanti, kammaṭṭhānabhāvena pana na jānanti. Tena vuttaṃ ‘‘aññatra buddhuppādā’’tiādi. Saṃvegāya saṃvattati yāthāvato kāyasabhāvappavedanato. Atthāyāti diṭṭhadhammikādiatthāya. Yogakkhemāyāti catūhi yogehi khemabhāvāya. Satisampajaññāyāti sabbattha satiavippavāsāya ca sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti vipassanāñāṇādhigamāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti tisso vijjā, cittassa adhimutti nibbānaṃ, cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya. Amatassa nibbānassa adhigamahetutāya, amatasadisātappakasukhasahitatāya ca kāyagatāsati ‘‘amata’’nti vuttā. Paribhuñjantīti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti. Parihīnanti jinaṃ. Viraddhanti anadhigamena virajjhitaṃ. Āraddhanti sādhitaṃ nipphāditaṃ. Anekehi ākārehi tesu tesu suttantesu pasaṃsitvā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho[Pg.298]. Kattha pana niddiṭṭhanti? Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo). Tattha hi ‘‘kathaṃ bhāvitā ca bhikkhave’’tiādinā ayaṃ desanā āgatā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bhikkhave, kena pakārena kāyagatāsatibhāvanā bhāvitā, kena ca pakārena punappunaṃ katā ānāpānajjhānādīnaṃ nipphattiyā mahapphalā, tesaṃ tesaṃ vijjābhāgiyānaṃ, abhiññāsacchikaraṇīyānañca dhammānaṃ, aratiratisahanatādīnañca saṃsiddhiyā mahānisaṃsā ca hotīti? Ānāpānapabbanti ānāpānakammaṭṭhānāvadhi. Esa nayo sesesupi. V.v... Thật vậy, các vị Bồ tát và các vị ẩn sĩ khác biết thân này là "bất tịnh", nhưng họ không biết nó như là một đề mục nghiệp xứ. Do đó, đã được nói "ngoài thời chư Phật xuất hiện" v.v... Nó dẫn đến sự chấn động do sự tuyên bố về bản chất thực sự của thân. Vì lợi ích có nghĩa là vì lợi ích trong hiện tại v.v... Vì sự an ổn khỏi các ách có nghĩa là vì sự an ổn khỏi bốn ách. Vì niệm và tỉnh giác có nghĩa là vì niệm không rời xa ở mọi nơi và vì tỉnh giác ở bảy nơi. Vì sự chứng đắc tri kiến có nghĩa là vì sự chứng đắc tuệ quán. Vì sự chứng ngộ quả minh và giải thoát có nghĩa là để chứng ngộ ba minh, sự giải thoát của tâm là Níp-bàn, và bốn quả Sa-môn. Niệm thân được gọi là "bất tử" vì là nhân để chứng đắc Níp-bàn bất tử, và vì nó đi kèm với lạc thú của sự tinh cần tương tự như bất tử. Thọ hưởng có nghĩa là họ sử dụng bằng cách nhập thiền. Suy giảm có nghĩa là bị đánh bại. Bỏ lỡ có nghĩa là bị bỏ lỡ do không chứng đắc. Bắt đầu có nghĩa là đã thực hiện, đã hoàn thành. Mối liên hệ là: đề mục nghiệp xứ niệm thân đó đã được chỉ ra, sau khi được tán thán bằng nhiều cách trong các kinh điển khác nhau. Nhưng nó được chỉ ra ở đâu? Trong Kinh Niệm Thân. Thật vậy, ở đó bài pháp này đã đến qua câu "Này các Tỳ khưu, niệm thân được tu tập như thế nào" v.v... Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đó: Này các Tỳ khưu, sự tu tập niệm thân được tu tập bằng cách nào, và được thực hành lặp đi lặp lại bằng cách nào mà có quả lớn, lợi ích lớn cho sự thành tựu của các thiền hơi thở v.v..., cho sự thành tựu của các pháp thuộc về minh, các pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí, và sự chịu đựng được sự không hoan hỷ và hoan hỷ v.v...? Phần hơi thở là giới hạn của đề mục nghiệp xứ hơi thở. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Dhātumanasikārakammaṭṭhānena yadipi upacārasamādhi ijjhati, sammasanavāro pana tattha sātisayoti dhātumanasikārapabbampi ‘‘vipassanāvasena vutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’’ti (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) tattha tattha asubhāniccatādīhi saddhiṃ kāye ādīnavassa vibhāvanavasena desanāya āgatattā ‘‘navasivathika…pe… vuttānī’’ti vuttaṃ. Ettha uddhumātakādīsūti etesu sivathikapabbesu āgatauddhumātakādīsu. Ānāpānassativasenāti ānāpānassatibhāvanāvasena. Yo upari ‘‘karīsaṃ matthaluṅga’’nti matthaluṅgakoṭṭhāso gayhati, taṃ idha pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154) aṭṭhimiñjeneva saṅgaṇhitvā desanā āgatāti dassento ‘‘matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā’’ti āha. Idhāti imasmiṃ anussatiniddese. Kāyaṃ gatā, kāye vā gatā sati kāyagatāsatīti satisīsena idaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ adhippetanti yojanā. Với đề mục tác ý về các giới, mặc dù cận định được thành tựu, nhưng phần quán xét ở đây lại ưu việt hơn, do đó cũng có lời giải thích rằng chương về tác ý các giới cũng được nói theo phương diện minh sát. Do trong các đoạn kinh đây đó, bài thuyết giảng đã đến bằng cách trình bày sự nguy hại trong thân cùng với các pháp như bất tịnh, vô thường v.v... qua câu: “Thân này cũng có pháp như vậy, sẽ là như vậy, không vượt khỏi cái như vậy”, nên được nói là “chín đề mục tử thi...đã được thuyết giảng”. Ở đây, uddhumātakādīsu (tử thi sình trương v.v...) có nghĩa là trong các tử thi sình trương v.v... đã được đề cập trong các chương về tử thi này. Ānāpānassativasenāti (theo phương diện niệm hơi thở) có nghĩa là theo phương diện tu tập niệm hơi thở. Để chỉ ra rằng phần óc não, mà ở trên được đề cập là “phân, óc não”, ở đây trong Chánh tạng đã được thuyết giảng bằng cách bao gồm nó chỉ trong tủy xương, nên ngài đã nói “sau khi bao gồm óc não vào trong tủy xương”. Idhā (ở đây) có nghĩa là trong phần giải về tùy niệm này. Sự liên kết ý nghĩa là: Niệm đi đến thân, hoặc niệm đi trong thân được gọi là niệm thân (kāyagatāsati), do đó, với niệm làm chính, đề mục ba mươi hai thể trược này được ám chỉ. 179. Catumahābhūtikanti catumahābhūtasannissayaṃ. Pūtikāyanti pūtibhūtaṃ paramaduggandhakāyaṃ. Ṭhānagamanāvatthaṃ sarīraṃ sandhāya, tassa vā avayavesu sabbaheṭṭhimaṃ pādatalanti vuttaṃ ‘‘uddhaṃ pādatalā’’ti. Tiriyaṃ tacaparicchinnanti ettha nanu kesalomanakhānaṃ, tacassa ca atacaparicchinnatā atthīti? Kiñcāpi atthi, tacaparicchinnabahulatāya pana kāyassa tacaparicchinnatā hotīti evaṃ vuttaṃ. Taco pariyanto assāti tacapariyantoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva, tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti [Pg.299] dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyanto vuttoti veditabbo. 179. Catumahābhūtikanti (thuộc về bốn đại giới) có nghĩa là nương tựa vào bốn đại giới. Pūtikāyanti (thân hôi thối) có nghĩa là thân đã trở nên hôi thối, thân có mùi hôi thối cùng cực. Ngài nói “uddhaṃ pādatalā” (từ lòng bàn chân trở lên) là để ám chỉ thân thể trong trạng thái đứng và đi, hoặc vì trong các bộ phận của thân, lòng bàn chân là phần thấp nhất. Trong câu “tiriyaṃ tacaparicchinnanti” (bề ngang được bao bọc bởi da), phải chăng tóc, lông, móng và cả da nữa đều không bị da bao bọc? Mặc dù đúng là như vậy, nhưng vì phần lớn của thân được da bao bọc nên nó được nói như thế. Hoặc, với câu “tacapariyantoti” (có da làm giới hạn), có nghĩa là “da là giới hạn của nó”, thì chỉ có da, một bộ phận của thân, được kể đến. Và tóc v.v... có liên quan đến da, có gốc rễ ăn sâu vào đó, cũng có da làm giới hạn. Do đó, cần phải hiểu rằng toàn bộ thân, là tập hợp của ba mươi hai thể trược, được nói là có da làm giới hạn. Atthīti vacanavipallāsena vuttaṃ, nipātapadaṃ vā etaṃ. Tasmā tīsupi saṅkhāsu tadevassa rūpaṃ. Tenāha ‘‘saṃvijjantī’’ti. Akkharacintakehi sarīre kāya-saddaṃ vaṇṇantehipi asucisamudāyabhāveneva icchitabboti dassento ‘‘asucisañcayato’’ti vatvā puna naṃ niruttinayena dassetuṃ ‘‘kucchitāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha āyabhūtatoti uppattiṭṭhānabhūtattā. ‘‘Pūraṃ nānappakārassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ke pana te pakārā? Yehi nānappakāraṃ asuci vutta’’nti te kesādike dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘kesā lomā’’tiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ete kesādayo dvattiṃsākārā’’ti. Ākārā pakārāti hi eko atthoti. Evaṃ sambandhoti ‘‘atthi imasmiṃ kāye nakhā’’tiādinā sabbakoṭṭhāsesu ‘‘atthi imasmiṃ kāye’’ti padattayena sambandho veditabbo. Atthi (có) được nói do chuyển đổi văn phạm về số, hoặc đây là một bất biến từ. Do đó, trong cả ba số (ít, nhiều, hai), hình thức của nó vẫn như vậy. Vì thế, ngài nói “saṃvijjanti” (chúng hiện hữu). Để chỉ ra rằng ngay cả các nhà ngữ pháp học, khi giải thích từ kāya (thân) trong cơ thể, cũng nên hiểu nó chỉ với ý nghĩa là sự tích tụ của các vật bất tịnh, ngài đã nói “asucisañcayato” (do sự tích tụ các vật bất tịnh), rồi để giải thích nó theo từ nguyên học, ngài lại nói “kucchitānaṃ” (của những thứ đáng chê bai) v.v... Ở đó, āyabhūtatoti (là nơi sanh khởi) có nghĩa là do là nơi phát sinh. “Pūraṃ nānappakārassā” (đầy những loại khác nhau) đã được nói đến. “Những loại đó là gì, mà nhờ chúng vật bất tịnh được gọi là có nhiều loại?” Để chỉ ra những loại đó là tóc v.v..., trong Chánh tạng đã nói “kesā lomā” (tóc, lông) v.v... Để làm sáng tỏ ý nghĩa này, ngài nói “ete kesādayo dvattiṃsākārā” (đây là tóc v.v..., ba mươi hai thể). Vì ākārā (thể) và pakārā (loại) có cùng một nghĩa. Evaṃ sambandhoti (sự liên kết là như vậy) có nghĩa là cần phải hiểu sự liên kết của cụm ba từ “atthi imasmiṃ kāye” (có trong thân này) với tất cả các thể phần, theo cách “atthi imasmiṃ kāye nakhā” (có móng trong thân này) v.v... Paritoti tiriyaṃ, samantato vā pādatalakesamūlesu ca tacassa labbhanato. Sucibhāvanti sucino sabbhāvaṃ, sucimeva vā. Parito (xung quanh) có nghĩa là theo chiều ngang, hoặc khắp mọi nơi, vì da có thể được tìm thấy cả ở lòng bàn chân và chân tóc. Sucibhāvanti (tính chất trong sạch) có nghĩa là sự hiện hữu của vật trong sạch, hoặc chỉ là vật trong sạch. 180. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Manasikārakosallepi eseva nayo. 180. Phương pháp bảy loại mà nhờ đó hành giả trở nên thiện xảo trong việc học thuộc được gọi là “sự thiện xảo trong việc học thuộc”, hoặc trí tuệ phát sinh từ phương pháp đó (cũng được gọi như vậy). Đối với sự thiện xảo trong việc tác ý, phương pháp cũng tương tự. Sajjhāyantā vāti sajjhāyaṃ karontā eva. Tesaṃ kira cattāro māse sajjhāyantānaṃ sajjhāyamaggeneva koṭṭhāse upadhārentānaṃ paṭipāṭiyā dvattiṃsākārā vibhūtatarā hutvā khāyiṃsu, paṭikkūlasaññā saṇṭhāsi, te tasmiṃ nimitte jhānaṃ appetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā dassanamaggaṃ paṭivijjhiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘sajjhāyantā va sotāpannā ahesu’’nti. Sajjhāyantā vā (trong khi tụng đọc) có nghĩa là đang thực hiện việc tụng đọc. Tương truyền rằng, đối với hai vị trưởng lão ấy, trong khi tụng đọc suốt bốn tháng, chỉ bằng con đường tụng đọc và quán xét các thể phần, ba mươi hai thể trược đã tuần tự hiện ra một cách rõ ràng hơn. Tưởng về sự ghê tởm (paṭikkūlasaññā) được thiết lập. Các vị ấy đã áp đặt thiền trên tướng ấy, phát triển minh sát với thiền làm nền tảng, và đã chứng ngộ đạo kiến (tức Tu-đà-hoàn đạo). Do đó, có lời nói rằng: “Họ đã trở thành bậc Nhập Lưu ngay trong khi đang tụng đọc”. Paricchinditvāti tacapañcakādivaseneva paricchedaṃ katvā. Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha. Ettha ca maṃsaṃ, nhāru, aṭṭhi, aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ, aṭṭhi, nhāru, maṃsaṃ, taco, dantā, nakhā, lomā, kesāti evaṃ vakkapañcakādīsu anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto. Svāyaṃ sammohavinodaniyaṃ [Pg.300] (vibha. aṭṭha. 356) visuṃ tipañcāhaṃ, purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyo vutto, tattha ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimo hoti, sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ. Paricchinditvāti (sau khi phân định) có nghĩa là sau khi đã phân định theo nhóm năm lấy da làm cuối v.v... Do óc não có nhiều địa đại, ngài đã nói về việc đưa nó vào Chánh tạng ở cuối sau phần phân. Và ở đây, sau khi nói về việc tụng đọc theo chiều thuận trong các nhóm năm như nhóm năm vakkapañcaka (thịt, gân, xương, tủy xương, thận), ngài đã nói về việc tụng đọc theo chiều nghịch có liên quan đến các nhóm năm, nhóm sáu trước đó. Phương pháp tụng đọc này, trong bộ Sammohavinodanī, được nói là tụng đọc trong sáu giai đoạn năm ngày: ba giai đoạn năm ngày riêng lẻ, và ba giai đoạn năm ngày hợp chung với các nhóm trước. Ở đó, cần phải hiểu rằng nó được nói theo cách chỉ ra phần đầu và phần cuối. Vì ngay cả trong việc tụng đọc thuận và nghịch, việc tụng đọc nghịch cũng là phần cuối cùng. Hoặc cũng cần biết rằng đây là một cách tụng đọc khác. Hatthasaṅkhalikāti aṅgulipantimāha. Hatthasaṅkhalikāti (chuỗi mắt xích tay) có nghĩa là hàng ngón tay. Manasā sajjhāyoti cittena cintanamāha, yaṃ mānasaṃ ‘‘jappana’’nti vuccati, sammadeva ajjhāyoti vā sajjhāyo, cintananti attho. Cirataraṃ suṭṭhu pavattanena paguṇabhūtā kammaṭṭhānatanti samāvajjitvā manasi karontassa ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā katthaci asajjamānā nirantarameva upaṭṭhāti, tadanusārena tadatthopi vibhūtataro hutvā khāyatīti āha ‘‘vacasā sajjhāyo hi…pe… paṭivedhassa paccayo hotī’’ti. Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa. Manasā sajjhāyo (tụng đọc bằng ý) có nghĩa là sự suy tư bằng tâm, điều mà được gọi là “jappana” (sự lẩm nhẩm) trong tâm. Hoặc sajjhāyo có nghĩa là “sammadeva ajjhāyo” (suy xét một cách chân chánh), nghĩa là sự suy tư. Đối với người suy xét và tác ý, bản văn đề mục thiền, khi đã trở nên thuần thục do thực hành đúng đắn và lâu dài, sẽ hiện khởi một cách liên tục từ đầu đến cuối mà không bị vướng mắc ở bất kỳ thể phần nào. Theo đó, ý nghĩa của nó cũng hiện ra rõ ràng hơn. Do đó, ngài đã nói: “Việc tụng đọc bằng lời nói là duyên cho sự chứng ngộ”. Lakkhaṇapaṭivedhassāti (của sự chứng ngộ đặc tướng) có nghĩa là của sự chứng ngộ đặc tướng bất tịnh. Paṭikkūlasabhāvasallakkhaṇassa kassaci vaṇṇaggahaṇamukhena koṭṭhāsā vavatthānaṃ gacchanti, kassaci saṇṭhānaggahaṇamukhena, kassaci disāvibhāgaggahaṇamukhena, kassaci patiṭṭhitokāsaggahaṇamukhena, kassaci sabbaso paricchijjaggahaṇamukhenāti vaṇṇādito sallakkhaṇaṃ uggahakosallāvahaṃ vuttanti taṃ dassento ‘‘kesādīnaṃ vaṇṇo vavatthapetabbo’’tiādimāha. Đối với một vài người, các thể phần đi đến sự xác định bằng cách nắm bắt màu sắc, là cách ghi nhận rõ ràng về bản chất đáng ghê tởm; đối với một vài người, (đi đến sự xác định) bằng cách nắm bắt hình dạng; đối với một vài người, bằng cách nắm bắt sự phân chia phương hướng; đối với một vài người, bằng cách nắm bắt vị trí được thiết lập; đối với một vài người, bằng cách nắm bắt sự phân định về mọi phương diện. Vì vậy, sự ghi nhận rõ ràng từ màu sắc v.v... được nói là mang lại sự thiện xảo trong việc nắm bắt. Để chỉ rõ điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Màu sắc của tóc v.v... cần được xác định.” Attano bhāgo sabhāgo, sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo, heṭṭhuparitiriyapariyantehi, sakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho. Amissakatāvasenāti koṭṭhāsantarehi avomissakatāvasena. Asabhāgo hi idha ‘‘visabhāgo’’ti adhippeto, na viruddhasabhāgo. Svāyamattho kesādisaddato eva labbhati. Saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti ‘‘kesā’’ti vutte ‘‘akesā na hontī’’ti ayamattho viññāyati. Ke pana te akesā? Lomādayo, na ca ghaṭādīsu pasaṅgopakaraṇeneva tesaṃ nivattitattā. Phần của chính nó là đồng phần (sabhāga). Sự phân định bằng đồng phần là sự phân định đồng phần (sabhāgapariccheda). Nghĩa là sự phân định bằng các giới hạn bên dưới, bên trên, và ngang, và bằng các sợi tóc riêng lẻ v.v... trong phần của chính nó. (Cụm từ) ‘bằng cách không pha trộn’ nghĩa là bằng cách không bị pha trộn với các thể phần khác. Thật vậy, ở đây ‘bất đồng phần’ (asabhāga) được hiểu là ‘dị phần’ (visabhāga), chứ không phải là ‘phần đối nghịch’ (viruddhasabhāga). Ý nghĩa này được hiểu từ chính từ ngữ ‘tóc’ v.v... Do vì ‘từ ngữ nói lên ý nghĩa của nó bằng cách loại trừ ý nghĩa của các từ ngữ khác’, nên khi nói ‘tóc’, ý nghĩa ‘không phải tóc thì không có (ở đây)’ được hiểu. Vậy, những thứ không phải tóc đó là gì? Là lông v.v... Và không có sự áp dụng đến các vật như bình, ghè v.v... vì chúng đã được loại trừ bởi chính văn cảnh. Paṭikkūlavaseneva kathitaṃ dhātuvibhāgassa sāmaññatopi agahitattā. Tattheva visuṃ dhātukammaṭṭhānassa kathitattā ca dhātuvibhaṅgo pakkusātisuttaṃ [Pg.301] (ma. ni. 3.342) vibhaṅgappakaraṇe dhātuvibhaṅgapāḷi (vibha. 172 ādayo) ca. Yassa vaṇṇato upaṭṭhāti kesādi, taṃ puggalaṃ sandhāya jhānāni kesādīsu vaṇṇakasiṇārammaṇāni vibhattāni. Ñatvā ācikkhitabbanti yadatthaṃ vuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhātuvasenā’’tiādi vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ paṭikkūlamanasikārapabbe. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153 ādayo) hi paṭikkūlamanasikārapabbaṃ gahetvā idha kāyagatāsatibhāvanā niddisīyati. (Đề mục này) được thuyết giảng chỉ theo phương diện đáng ghê tởm, vì sự phân tích các giới không được đề cập đến, ngay cả một cách tổng quát. Và cũng vì đề mục thiền về giới đã được thuyết giảng riêng biệt ngay tại đó. Phân tích Giới (Dhātuvibhaṅga) là kinh Pakkusāti và đoạn Pāḷi Phân tích Giới trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga). Đối với người nào mà tóc v.v... hiện khởi theo phương diện màu sắc, thì nhắm đến người đó mà các tầng thiền có đối tượng là biến xứ màu sắc trong tóc v.v... đã được phân tích. Để chỉ ra mục đích của câu nói “sau khi biết, nên giải thích”, câu bắt đầu bằng “ở đó, theo phương diện giới” đã được nói đến. ‘Ở đây’ nghĩa là trong chương này về tác ý đến sự đáng ghê tởm. Thật vậy, trong kinh Niệm Thân (Kāyagatāsatisutta), sau khi lấy chương tác ý đến sự đáng ghê tởm, ở đây sự tu tập niệm thân được chỉ dẫn. 181. Na ekantarikāyāti ekantarikāyapi na manasi kātabbaṃ, pageva dvantarikādināti adhippāyo. Na bhāvanaṃ sampādeti, lakkhaṇapaṭivedhaṃ na pāpuṇāti ekantarikāya manasi karontoti sambandho. 181. (Cụm từ) ‘Không phải cách một’ có nghĩa là: không nên tác ý cách một, huống hồ là cách hai v.v... đó là chủ ý. Người tác ý cách một thì không hoàn thành được sự tu tập, không đạt đến sự thấu triệt đặc tướng; đây là sự liên kết (của câu). Okkamanavissajjananti paṭipajjitabbavissajjetabbe magge. Pucchitvāva gantabbaṃ hoti gahetabbavissajjetabbaṭṭhānassa asallakkhaṇato. Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ pāpuṇātīti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā manasikāramattaṃ hotīti adhippāyo. Avibhūtaṃ pana hoti paṭikkūlākārassa suṭṭhu asallakkhaṇato. Tato eva na visesaṃ āvahati. (Cụm từ) ‘Sự đi vào và đi ra’ (có nghĩa là) trên con đường cần phải đi và cần phải rời bỏ. Do không ghi nhận được nơi cần phải nắm bắt và nơi cần phải rời bỏ, nên phải hỏi rồi mới đi. (Cụm từ) ‘Đề mục thiền đạt đến sự kết thúc’ có chủ ý là: chỉ đơn thuần là sự tác ý từ đầu cho đến cuối. Tuy nhiên, nó trở nên không rõ ràng do không ghi nhận kỹ càng phương diện đáng ghê tởm. Chính vì thế, nó không mang lại sự chứng đắc đặc biệt. Kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchatīti paṭipāṭiyā sabbakoṭṭhāse manasi karotoyeva vibhūtā hutvā upaṭṭhahanti. Te sātisayaṃ pāṭikkūlato manasi karontassa kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ gaccheyya, imassa pana ativiya dandhaṃ manasi karoto vibhūtato upaṭṭhānameva natthi, kuto paṭikkūlatāya saṇṭhānaṃ. Tenāha ‘‘visesādhigamassa paccayo na hotī’’ti. Sở dĩ đề mục thiền không đi đến chỗ hoàn tất là vì đối với người chỉ tác ý tất cả các thể trược theo thứ tự, chúng chỉ hiện khởi một cách rõ ràng. Đối với người tác ý về chúng như là vật đáng ghê tởm một cách đặc biệt, đề mục thiền có thể đi đến chỗ hoàn tất. Nhưng đối với vị này, người tác ý một cách quá chậm chạp, ngay cả sự hiện khởi một cách rõ ràng cũng không có, huống chi là sự an lập của tính cách đáng ghê tởm. Do đó, ngài đã nói: “(Đó) không phải là duyên để chứng đắc pháp thù thắng.” Bahiddhā puthuttārammaṇeti ‘‘asuci paṭikkūla’’nti kesādīsu pavattetabbaṃ asubhānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi idha ‘‘bahiddhā puthuttārammaṇamevā’’ti veditabbā. Rūpādayo hi nīlādivasena puthusabhāvatāya puthuttārammaṇaṃ nāma, nānārammaṇanti attho. Asamādhānaṃ cetaso virūpo khepoti vikkhepo. So satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā sakkaccaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi karontena paṭibāhitabbo. Parihāyatīti hāyati. Paridhaṃsatīti vinassati. Trong (cụm từ) ‘đối tượng đa dạng bên ngoài’: sau khi từ bỏ sự quán bất tịnh cần được thực hành trên tóc v.v... là ‘bất tịnh, đáng ghê tởm’, thì ngay cả tóc v.v... khi được nắm bắt theo phương diện tịnh v.v... cũng cần được biết ở đây là ‘chính là đối tượng đa dạng bên ngoài’. Thật vậy, các sắc v.v... được gọi là đối tượng đa dạng (puthuttārammaṇa) vì có bản chất đa dạng theo phương diện xanh v.v...; nghĩa là đối tượng khác nhau (nānārammaṇa). Sự không định tĩnh, sự phóng đi sai lệch của tâm là phóng dật (vikkhepa). Trạng thái ấy cần được ngăn chặn bởi người đang tác ý đề mục thiền một cách cẩn trọng, sau khi đã thiết lập vững chắc niệm. ‘Bị suy giảm’ (parihāyati) nghĩa là bị sút kém (hāyati). ‘Bị hủy hoại’ (paridhaṃsati) nghĩa là bị tiêu vong (vinassati). Yā [Pg.302] ayaṃ kesā lomātiādikā lokasaṅketānugatā. Paṇṇattīti aṭṭha dhamme upādāya paṇṇatti. Taṃ kesādipaṇṇattiṃ. Atikkamitvāti paṭikkūlabhāvanāya atikkamitvā ugghāṭetvā. Tassā ugghāṭitattā tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse paṭikkūlato upaṭṭhahante ‘‘paṭikkūla’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – manussā viya yogāvacaro. Udapānaṃ viya koṭṭhāsā. Tālapaṇṇādisaññāṇaṃ viya kesādipaññatti. Tena manussānaṃ udapāne nhānapivanādi viya yogāvacarassa pubbabhāge kesā lomāti paṇṇattivasena manasikāro. Abhiṇhasañcārena manussānaṃ saññāṇena vinā udapāne kiccakaraṇaṃ viya yogāvacarassa manasikārabalena paṇṇattiṃ atikkamitvā paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetvā bhāvanānuyogo. Pubbabhāge…pe… pākaṭo hotīti ‘‘kesā lomā’’tiādinā (ma. ni. 3.154) bhāvanamanuyuñjantassa kesādipaññattiyā saddhiṃyeva koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlabhāvo pubbabhāge pākaṭo hoti. Athāti pacchā bhāvanāya vīthipaṭipannakāle. Paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetabbanti koṭṭhāsānaṃ paṭikkūlākāreyeva bhāvanācittaṃ pavattetabbaṃ. Cái mà đi theo quy ước của thế gian như là ‘tóc, lông’ v.v... ‘Chế định’ (paṇṇatti) là sự chế định nương vào tám pháp. (Vượt qua) chế định về tóc v.v... đó. ‘Sau khi vượt qua’ nghĩa là sau khi vượt qua và lột bỏ bằng sự tu tập về tính đáng ghê tởm. Do nó đã được lột bỏ, khi mỗi thể phần hiện khởi với tính cách đáng ghê tởm, tâm cần được an lập là ‘đáng ghê tởm’. Bây giờ, để giải thích ý nghĩa đó bằng ví dụ, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘ví như’. Ở đây, sự liên kết của ví dụ là như sau: hành giả giống như những người dân. Các thể phần giống như cái giếng. Chế định về tóc v.v... giống như dấu hiệu bằng lá cọ v.v... Sự tác ý của hành giả trong giai đoạn đầu theo chế định ‘tóc, lông’ giống như việc tắm, uống nước v.v... của người dân tại giếng nhờ vào dấu hiệu đó. Sự chuyên tâm tu tập của hành giả, sau khi đã vượt qua chế định bằng sức mạnh của tác ý và an lập tâm chỉ trên phương diện đáng ghê tởm, giống như việc người dân làm công việc của họ tại giếng mà không cần dấu hiệu do thường xuyên đi lại. (Câu) ‘Trong giai đoạn đầu... trở nên rõ ràng’ có nghĩa là: đối với người đang thực hành tu tập với ‘tóc, lông’ v.v..., tính đáng ghê tởm của các thể phần trở nên rõ ràng trong giai đoạn đầu cùng với chế định về tóc v.v... ‘Sau đó’ (athā) nghĩa là về sau, vào lúc sự tu tập đã đi vào đúng lộ trình. (Câu) ‘Tâm cần được an lập chỉ trên phương diện đáng ghê tởm’ có nghĩa là tâm tu tập cần được hướng đến chỉ trên phương diện đáng ghê tởm của các thể phần. Anupubbena muñcanaṃ anupubbamuñcanaṃ, anupaṭṭhahantassa anupaṭṭhahantassa muñcananti attho. Kathaṃ pana anupaṭṭhānaṃ hotīti āha ‘‘ādikammikassā’’tiādi. Pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhatīti idaṃ kammaṭṭhānaṃ tantianusārena ādito kammaṭṭhānamanasikāro pavattatīti katvā vuttaṃ. Tathā hissa manasā sajjhāyo viya manasikāro te te koṭṭhāse āmaṭṭhamatte katvā gacchati, na lakkhaṇasallakkhaṇavasena. Yadā pana ne lakkhaṇasallakkhaṇavasena suṭṭhu upadhārento manasi karoti, tadā keci upaṭṭhahanti, keci na upaṭṭhahanti. Tattha paṭipajjanavidhiṃ dassento ‘‘athassā’’tiādimāha. Tattha kammanti manasikārakammaṃ tāva kātabbaṃ. Kīva ciranti? Yāva dvīsu upaṭṭhitesu, tesampi dvinnaṃ eko suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati tāva. Anupubbamuñcanaṃ là buông bỏ theo thứ tự, có nghĩa là buông bỏ từng phần không hiện khởi. Để trả lời câu hỏi: "Nhưng làm thế nào sự không hiện khởi xảy ra?", ngài đã nói: "ādikammikassā" v.v... Câu "chỉ dừng lại ở phần cuối cùng" này được nói ra vì cho rằng sự tác ý đề mục bắt đầu từ đầu theo thứ tự của kinh điển về đề mục thiền. Thật vậy, sự tác ý của vị ấy, giống như việc đọc thầm bằng ý, chỉ lướt qua các phần ấy rồi đi tiếp, chứ không phải bằng cách ghi nhận rõ các đặc tướng. Nhưng khi vị ấy tác ý, xem xét kỹ chúng bằng cách ghi nhận rõ các đặc tướng, thì một số phần hiện khởi, một số phần không hiện khởi. Ở đây, để chỉ ra phương pháp thực hành, ngài đã nói: "athassā" v.v... Trong đó, "công việc" (kammaṃ) là công việc tác ý cần phải được làm trước tiên. (Hỏi:) Bao lâu? (Đáp:) Cho đến khi trong hai phần đã hiện khởi, một trong hai phần ấy hiện khởi rõ ràng hơn. Ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvāti pubbe viya ekatthakatāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ[Pg.303], āditālañca āgantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho. Ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvā có nghĩa là: không phải như trước kia, do một tiếng la hét ở một nơi mà tuần tự nhảy xuống tất cả các cây thốt nốt, rồi đứng dậy, đứng dậy, đi đến cây thốt nốt cuối cùng và cây thốt nốt đầu tiên, mà là do tiếng la hét được thực hiện ngay tại mỗi nơi, (con khỉ) đứng dậy từ chính nơi đó. Dve bhikkhāti dvīsu gehesu laddhabhikkhā. Dve bhikkhā là vật thực khất thực nhận được ở hai nhà. Appanātoti appanākārato dvattiṃsākāre appanā honti. Kiṃ paccekaṃ koṭṭhāsesu hoti udāhu aññathāti vicāraṇāyaṃ āha ‘‘appanākoṭṭhāsato’’ti, koṭṭhāsato koṭṭhāsatoti attho. Tenāha ‘‘kesādīsū’’tiādi. Appanāto là theo phương diện an chỉ. An chỉ xảy ra trong 32 thể trược. Khi có sự xem xét rằng: "An chỉ xảy ra trong từng phần riêng lẻ hay theo cách khác?", ngài đã nói "appanākoṭṭhāsato", có nghĩa là, từ phần này đến phần khác. Do đó, ngài đã nói "kesādīsu" v.v... Adhicittanti samathavipassanācittaṃ. Adhicittaṃ là tâm chỉ và tâm quán. Anuyuttenāti yuttappayuttena, bhāventenāti attho. Kālenakālanti kāle kāle. Samādhinimittaṃ upalakkhitasamādhānākāro samādhi eva. Manasi kātabbanti citte kātabbaṃ, uppādetabbanti attho. Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ, taṃ āvajjitabbanti attho. Paggahanimittaupekkhānimittesupi eseva nayo. Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso. Taṃ bhāvanā cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa saṃvattanassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Taṃ vā manasikaraṇacittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ atthīti attho. Mudunti subhāvitabhāvena mudubhūtaṃ, vasībhāvappattanti attho. Muduttā eva kammaññaṃ kammakkhamaṃ kammayoggaṃ. Pabhassaranti upakkilesavigamena parisuddhaṃ, pariyodātanti attho. Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena na ca pabhijjanasabhāvaṃ suddhantaṃ viya suvaṇṇaṃ viniyogakkhamaṃ. Tenāha ‘‘sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyā’’ti. Anuyuttena có nghĩa là bởi người đã chuyên cần, tinh tấn; bởi người đang tu tiến. Kālenakālaṃ là vào mỗi thời điểm thích hợp. Samādhinimittaṃ chính là định có trạng thái định tĩnh đã được ghi nhận. Manasi kātabbaṃ có nghĩa là cần phải được thực hiện trong tâm, cần phải được làm cho phát sinh. Hoặc samādhinimittaṃ là đối tượng, là nguyên nhân của định; có nghĩa là, đối tượng ấy cần được hướng đến. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp sách tấn tướng và xả tướng. Ṭhānaṃ atthi là phần còn lại của câu. Tâm tu tiến ấy có thể dẫn đến sự biếng nhác; có nghĩa là, có cơ sở, có nguyên nhân cho sự dẫn đến ấy. Hoặc tâm tác ý ấy có thể dẫn đến sự biếng nhác; có nghĩa là, có cơ sở, có nguyên nhân cho điều đó. Muduṃ có nghĩa là đã trở nên mềm mại do được tu tập tốt, đã đạt đến trạng thái thuần thục. Chính vì sự mềm mại mà nó trở nên dễ sử dụng, kham nhẫn trong công việc, thích hợp cho công việc. Pabhassaraṃ có nghĩa là trong sạch, thanh tịnh do đã thoát khỏi các phiền não phụ. Na ca pabhaṅgu là do đã đạt đến trạng thái dễ sử dụng nên không có bản chất dễ vỡ, giống như vàng đã được luyện kỹ, thích hợp cho việc sử dụng. Do đó, ngài đã nói: "được định tĩnh một cách chân chánh để đoạn tận các lậu hoặc". Ukkaṃ bandhatīti mūsaṃ sampādeti. Ālimpetīti ādīpeti jāleti. Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ assa suvaṇṇakārassa anubhoti pahoti sādheti. Assa vā suvaṇṇassa atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti. Ukkaṃ bandhati là chuẩn bị nồi nấu kim loại. Ālimpeti là đốt lên, làm cho cháy lên. Tañca là lợi ích, mục đích được gọi là các loại trang sức ấy có thể thành tựu, có thể hoàn thành cho người thợ vàng đó. Hoặc người thợ vàng đạt được, thành tựu được lợi ích của vàng ấy (tức là các loại trang sức). Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññā sacchikaraṇīyassa. Yassa paccakkhaṃ atthi, so sakkhi. Sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā, sakkhibhavananti vuttaṃ hoti. Sakkhi ca so [Pg.304] bhabbo cāti vā sakkhibhabbo. Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo, tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti tasmiṃ tasmiṃ pubbahetuādike kāraṇe sati. Abhiññā sacchikaraṇīyassa là của pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí, tức là bằng trí tuệ như thần túc thông v.v..., của pháp cần được thể nghiệm như việc trải nghiệm thần túc thông v.v... Người nào có sự trực nhận, người đó là nhân chứng (sakkhi). Sakkhibhabbatā là khả năng của người nhân chứng; có nghĩa là, trở thành nhân chứng. Hoặc sakkhibhabbo là người ấy vừa là nhân chứng (sakkhi) vừa có khả năng (bhabbo). Thật vậy, vị này có khả năng đối với thần túc thông v.v..., và là nhân chứng trong đó, nên gọi là sakkhibhabbo. Trạng thái của vị ấy là sakkhibhabbatā, (vị ấy) đạt đến trạng thái đó. Sati sati āyatane là khi có nguyên nhân ấy, nguyên nhân ấy, như là nhân quá khứ v.v... Sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesadarathavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti uddhaṭaṃ cittaṃ uddhaccapātato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti, uttejeti vā. Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni (a. ni. aṭṭha. 1.1.418; itivu. aṭṭha. 37) paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ sammadeva bhāvanāvīthiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kañci byāpāraṃ akatvā samappavattesu yugesu sārathi viya ajjhupekkhati upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro. Sītibhāvaṃ là Niết-bàn, hoặc là sự lắng dịu của phiền não và nhiệt não. Niggaṇhāti là chế ngự tâm phóng dật bằng cách bảo vệ nó khỏi rơi vào sự trạo cử. Paggaṇhāti là sách tấn tâm thụ động bằng cách bảo vệ nó khỏi rơi vào sự biếng nhác. Sampahaṃseti là làm cho tâm quân bình được hoan hỷ, hoặc khích lệ trong sự vận hành như vậy bằng trí tuệ. Hoặc khi tâm không có hứng thú, không đi vào việc tu tập, lúc đó, sau khi quán xét các đối tượng gây xúc động như sanh v.v..., vị ấy làm cho tâm hoan hỷ, khích lệ. Ajjhupekkhati là nhưng khi tâm không thụ động, không phóng dật, đã đi vào lộ trình tu tập một cách đúng đắn, lúc đó, không thực hiện bất kỳ nỗ lực nào trong việc sách tấn, chế ngự, hay làm hoan hỷ, vị ấy xả bỏ, trở thành người có tâm xả, giống như người đánh xe đối với cặp ngựa chạy đều. Paṇītādhimuttiko là người có tâm hướng về, thiên về, xuôi về đạo và quả cao thượng, vi diệu. Suggahitaṃ katvāti yathāvuttaṃ uggahakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ suṭṭhu uggahitaṃ pariyāpuṇanādinā supariggahitaṃ katvā. Suṭṭhu vavatthapetvāti manasikārakosallasaṅkhātaṃ vidhiṃ sammadeva sallakkhaṇavasena upadhāretvā. Visesanti pubbenāparaṃ bhāvanāya visesaṃ. Punappunaṃ parivattetvāti kammaṭṭhānatantiṃ paguṇabhāvaṃ pāpento bhiyyo bhiyyo vācāya, manasā ca parivattetvā. Gaṇṭhiṭṭhānanti yathā rukkhassa dubbinibhedo araññassa vā gahanabhūto padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati, evaṃ kammaṭṭhānatantiyā atthato dubbinibhedo gahanabhūto ca padeso ‘‘gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vuccati. Taṃ paripucchanādiladdhena ñāṇapharasunā chinditvā. Suggahitaṃ katvāti (sau khi đã nắm giữ kỹ) có nghĩa là: sau khi đã học thuộc kỹ, đã nắm giữ kỹ phương pháp được gọi là sự khéo léo trong việc học thuộc như đã nói, bằng cách học hỏi v.v... Suṭṭhu vavatthapetvāti (sau khi đã xác định kỹ) có nghĩa là: sau khi đã suy xét một cách chân chánh phương pháp được gọi là sự khéo léo trong tác ý bằng cách ghi nhận kỹ. Visesanti (sự đặc biệt) có nghĩa là: sự đặc biệt trong việc tu tập sau này so với trước đây. Punappunaṃ parivattetvāti (sau khi đã lặp đi lặp lại) có nghĩa là: sau khi đã lặp đi lặp lại nhiều lần bằng lời nói và bằng ý, trong khi làm cho bản văn đề mục thiền trở nên thuần thục. Gaṇṭhiṭṭhānanti (chỗ khúc mắc) có nghĩa là: cũng như phần khó chẻ của cây hoặc nơi rậm rạp của khu rừng được gọi là "chỗ khúc mắc", cũng vậy, phần khó phân tích về mặt ý nghĩa và rắc rối của bản văn đề mục thiền được gọi là "chỗ khúc mắc". Taṃ chinditvā (sau khi đã chặt đứt chỗ ấy) bằng chiếc búa trí tuệ có được nhờ sự hỏi han v.v... Nimittanti kammaṭṭhānanimittaṃ, asubhākāro. Edisena payojanena luñcanampi anavajjanti dassetuṃ ‘‘luñcitvā’’ti vuttaṃ. Chinnaṭṭhāneti muṇḍitaṭṭhāne. Vaṭṭatiyeva nissaraṇajjhāsayena olokanato. Ussadavasenāti aphalitānaṃ, phalitānaṃ vā bahulatāvasena. Disvāva nimittaṃ gahetabbaṃ dassanayogyatāya tacapañcakassa, itaresu sutvā ca ñatvā ca nimittaṃ gahetabbaṃ. Nimittanti (tướng) có nghĩa là: tướng của đề mục thiền, tướng bất tịnh. Để chỉ ra rằng "việc nhổ (tóc) cũng không có lỗi với mục đích như vậy", (kinh) đã nói là "luñcitvā (sau khi nhổ)". Chinnaṭṭhāneti (ở chỗ đã cắt) có nghĩa là: ở chỗ đã cạo. Vaṭṭatiyeva (là thích hợp) vì nhìn với ý muốn xuất ly. Ussadavasenāti (do sự trội vượt) có nghĩa là: do sự nhiều của tóc chưa bạc hoặc tóc đã bạc. Đối với năm thể trược, vì thích hợp cho việc thấy, nên nắm giữ tướng sau khi đã thấy. Đối với các phần khác, nên nắm giữ tướng sau khi đã nghe và đã biết. Koṭṭhāsavavatthāpanakathāvaṇṇanā Tán giải về chương xác định các thể trược 182. Addāriṭṭhakavaṇṇāti [Pg.305] abhinavāriṭṭhaphalavaṇṇā. Kaṇṇacūḷikāti uparikaṇṇasakkhalikāya parabhāgaṃ sandhāya vuttaṃ. Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, kathaṃ? Dve kesā ekato natthīti. 182. Addāriṭṭhakavaṇṇāti (có màu như trái bồ hòn đen) có nghĩa là: có màu như trái bồ hòn đen mới. Kaṇṇacūḷikāti (chỏm tai) có nghĩa là: được nói đến để chỉ phần bên ngoài của vành tai trên. Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā (được phân định với nhau theo chiều ngang). Như thế nào? (Được phân định rằng): "Không có hai sợi tóc ở cùng một chỗ". Āsayoti nissayo, paccayoti attho. Āsayoti (nơi trú ngụ) có nghĩa là: nơi nương tựa, là duyên. 184. Asambhinnakāḷakā aññena vaṇṇena asammissakāḷakā. 184. Asambhinnakāḷakā (đen không pha trộn) có nghĩa là: tóc đen không pha trộn với màu khác. 185. Pattasadisattā nakhā eva nakhapattāni. Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘dve nakhā ekato natthī’’ti āha. 185. Vì giống như lá cây, chính móng tay được gọi là nakhapattāni (lá móng). Câu "Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā (các móng được phân định với nhau theo chiều ngang)" được nói đến để chỉ sự tồn tại riêng biệt. Quả vậy, để chỉ ra ý nghĩa ấy, (kinh) đã nói rằng: "Không có hai móng ở cùng một chỗ". 186. Dantapāḷiyāti dantāvaliyā. Yānakaupatthambhinīti sakaṭassa dhuraṭṭhāne upatthambhakadaṇḍo. Dantānaṃ ādhārabhūtā aṭṭhi hanukaṭṭhi. 186. Dantapāḷiyāti (hàng răng) có nghĩa là: dãy răng. Yānakaupatthambhinīti (cái chống đỡ của cỗ xe) có nghĩa là: cây gậy chống ở đầu càng xe. Xương làm nền tảng cho các răng là hanukaṭṭhi (xương hàm). 187. Saṅkaḍḍhiyamānāti sampiṇḍiyamānā. Kosakārakakoso upalliṇḍupoṭṭalakaṃ, yaṃ ‘‘koseyyaphala’’ntipi vuccati. Puṭabandhaupāhano sakalapiṭṭhipādacchādanaupāhano. Ānisadaṃ āsanapadeso. Tūṇiro sarāvāso. Galakañcukaṃ kaṇṭhattāṇaṃ. Kīṭakulāvakaṃ kharamukhakuṭi. 187. Saṅkaḍḍhiyamānāti (khi được kéo lại) có nghĩa là: khi được vo tròn lại. Kosakārakakoso (cái kén của con tằm) là upalliṇḍupoṭṭalakaṃ (cái tổ của loài côn trùng tên upalliṇḍu), cái mà cũng được gọi là "koseyyaphala (trái tơ)". Puṭabandhaupāhano (đôi giày bít mũi) là sakalapiṭṭhipādacchādanaupāhano (đôi giày che kín cả mu bàn chân). Ānisadaṃ (ống đựng tên) là āsanapadeso (nơi để mũi tên). Tūṇiro (ống đựng tên) là sarāvāso (nơi ở của mũi tên). Galakañcukaṃ (áo giáp cổ) là kaṇṭhattāṇaṃ (vật bảo vệ cổ). Kīṭakulāvakaṃ (tổ côn trùng) là kharamukhakuṭi (tổ của loài côn trùng có miệng cứng). Anulomena paṭilomena cāti ettha aṃsapadesato paṭṭhāya bāhuno piṭṭhipadesena otaraṇaṃ anulomo, maṇibandhato paṭṭhāya bāhuno purimabhāgena ārohanaṃ paṭilomo. Teneva nayenāti dakkhiṇahatthe vuttena nayena anulomena paṭilomena cāti attho. Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ. Antomukhacammādikoṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ, taṃ ‘‘sukhuma’’nti vuttaṃ. Tañhi vuttanayena ñāṇena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hoti. Idha chavipi tacagatikā evāti ‘‘taco upari ākāsena paricchinno’’ti vutto. Trong câu "Anulomena paṭilomena ca (bằng chiều thuận và chiều nghịch)", việc đi xuống bằng phần sau của cánh tay, bắt đầu từ vùng vai, là anulomo (chiều thuận); việc đi lên bằng phần trước của cánh tay, bắt đầu từ cổ tay, là paṭilomo (chiều nghịch). Teneva nayenāti (bằng phương pháp ấy) có nghĩa là: bằng chiều thuận và chiều nghịch theo phương pháp đã nói ở tay phải. Sukhumampīti (cũng vi tế) có nghĩa là: vi tế hơn lớp da thô đã nói. Hoặc, trong các thể trược như da trong miệng v.v..., cái gì khó nhận biết vì được phân định bởi da, cái đó được gọi là "sukhuma (vi tế)". Quả vậy, thể trược ấy trở nên rõ ràng đối với người đang thấy sau khi đã mở lớp da ra bằng trí tuệ theo phương pháp đã nói. Ở đây, da mỏng cũng có bản chất như da dày, do đó được nói rằng "da được phân định bởi hư không ở bên trên". 188. Nisadapoto [Pg.306] silāputtako. Uddhanakoṭīti mattikāpiṇḍena katauddhanassa koṭi. Tālaguḷapaṭalaṃ nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikādīsu limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ. Sukhumanti yathāvuttamaṃsato sukhumaṃ. Paṇhikamaṃsādithūlānaṃ sakalasarīrassa kisānaṃ yebhuyyena maṃsena paṭicchāditattā vuttaṃ ‘‘tiriyaṃ aññamaññena paricchinna’’nti. 188. Nisadapoto (hòn đá mài con) là silāputtako (hòn đá con). Uddhanakoṭīti (mép lò) có nghĩa là: mép của cái lò được làm bằng cục đất sét. Tālaguḷapaṭalaṃ nāma (cái gọi là bánh đường thốt nốt) là tấm bánh được lấy ra sau khi đã phết nhựa trái thốt nốt chín lên lá thốt nốt v.v..., làm cho khô, rồi bóc ra. Sukhumanti (vi tế) có nghĩa là: vi tế hơn thịt đã nói, như thịt gót chân v.v... Vì toàn thân của người mập và phần lớn (cơ thể) của người ốm được che phủ bởi thịt, nên được nói là "tiriyaṃ aññamaññena paricchinna (được phân định với nhau theo chiều ngang)". 189. Jālākāro kañcuko jālakañcuko. Visuṃ vavatthitabhāveneva nhārū tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā. 189. Jālākāro kañcuko (áo giáp hình lưới) là jālakañcuko. Chỉ do sự tồn tại riêng biệt mà các sợi gân được phân định với nhau theo chiều ngang. 190. Dantānaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīnī’’ti vuttaṃ. Ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi, ekaṃ ūruṭṭhīti eka-ggahaṇaṃ ‘‘ekekasmiṃ pāde’’ti adhikatattā. Evaṃ timattānīti evaṃ mattasaddehi ānisadaṭṭhiādīni idha avuttānipi dassetīti veditabbaṃ. Evañca katvā ‘‘atirekatisataaṭṭhikasamussaya’’nti (visuddhi. 1.122) idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti. 190. Vì các răng được kể riêng, nên đã nói "ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīnī (ngoại trừ ba mươi hai xương răng)". Trong câu "Ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi, ekaṃ ūruṭṭhi (một xương đầu gối, một xương đùi)", việc dùng từ "eka (một)" là do liên quan đến (ý nghĩa) "trong mỗi bàn chân". Trong câu "Evaṃ timattāni (có chừng ấy)", nên hiểu rằng bằng các từ "evaṃ" và "matta", (kinh) cũng chỉ ra các xương không được nói ở đây như xương ống tên v.v... Và do làm như vậy, câu nói này "atirekatisataaṭṭhikasamussaya (tập hợp hơn ba trăm khúc xương)" cũng được hoàn thành. Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni. Dhanukadaṇḍo dārakānaṃ kīḷanakakhuddakadhanukaṃ. Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānanti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo. Tena ūruṭṭhinā patiṭṭhitaṃ ṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino, taṃ aggacchinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ. Kīḷāgoḷakāni (những viên bi chơi) là những viên bi đồ chơi được buộc bằng dây và va vào nhau. Dhanukadaṇḍo (cây cung) là cây cung nhỏ đồ chơi của trẻ con. Trong đó, câu "jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhāna (nơi xương ống chân được thiết lập)" có chủ ý là "nơi nó đi vào và nằm trong xương đầu gối". Nơi nào của xương hông mà xương đùi ấy được thiết lập, nơi đó giống như trái mù u lớn bị cắt phần đầu. Kumbhakārena nipphāditaṃ uddhanaṃ kumbhakārikauddhanaṃ. Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitaṃ sīsamayaṃ paṭṭakaṃ. Yena suttaṃ kantanti, tasmiṃ takkamhi vijjhitvā ṭhapitagoḷakā vaṭṭanā nāma, vaṭṭanānaṃ āvaḷi vaṭṭanāvaḷi. Uddhanaṃ nipphāditaṃ kumbhakārena (cái lò được người thợ gốm làm ra) là kumbhakārikauddhanaṃ (lò của thợ gốm). Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ (cuộn lá chì) là tấm lá bằng chì được cuộn lại và đặt xuống. Những quả cầu được xỏ vào và đặt trên trục (takkam) mà người ta dùng để kéo sợi (suttaṃ kantanti) được gọi là vaṭṭanā (con suốt); một hàng các con suốt là vaṭṭanāvaḷi (hàng con suốt). Maṇḍalākārena chinnavaṃsakaḷīrakhaṇḍāni vaṃsakaḷīracakkalakāni. Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ. Maṇḍalākārena chinnavaṃsakaḷīrakhaṇḍāni (những miếng măng tre được cắt theo hình tròn) được gọi là vaṃsakaḷīracakkalakāni (bánh xe măng tre). Avalekhanasatthakaṃ (con dao róc) là ucchutacāvalekhanasatthakaṃ (con dao nhỏ dùng để róc vỏ mía). 192. Vakkabhāgena paricchinnanti vakkapariyantena bhāgena paricchinnaṃ. Ito paresupi evarūpesu eseva nayo. 192. Vakkabhāgena paricchinnaṃ (được phân định bởi phần của quả cật) có nghĩa là: được phân định bởi phần cuối của quả cật. Đối với các thể trược tương tự sau đây, phương pháp cũng như vậy. 193. Yaṃ nissāyāti yaṃ lohitaṃ nissāya, nissayanissayopi ‘‘nissayo’’tveva vuccati. Bhavati hi kāraṇakāraṇepi kāraṇavohāro yathā ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti. Atha vā yasmiṃ rūpakalāpe hadayavatthu[Pg.307], tampi lohitagatikameva hutvā tiṭṭhatīti ‘‘yaṃ nissāyā’’ti vuttaṃ. 193. “Yaṃ nissāya” (nương vào cái nào) là nương vào máu nào. Cái nương của cái nương cũng được gọi là “cái nương”. Thật vậy, trong cái nhân của cái nhân cũng có cách gọi là nhân, giống như câu “làng bị cháy do bọn trộm”. Hoặc là, trong sắc tổng hợp nào có sắc ý vật, sắc tổng hợp ấy cũng có tính chất của máu mà tồn tại, vì vậy được nói là “nương vào cái nào”. 194. Paṇḍukadhātukanti paṇḍusabhāvaṃ. 194. “Paṇḍukadhātukaṃ” (có yếu tố nhợt nhạt) là có bản chất nhợt nhạt. 195. Pariyonahanamaṃsanti paṭicchādakamaṃsaṃ. 195. “Pariyonahanamaṃsaṃ” (thịt bao bọc) là thịt bao phủ. 196. Udarajivhāmaṃsanti jivhāsaṇṭhānaṃ udarassa matthakapasse tiṭṭhanakamaṃsaṃ. ‘‘Nīla’’nti vatvā nīlaṃ nāma bahudhātukanti āha ‘‘nigguṇḍipupphavaṇṇa’’nti. 196. “Udarajivhāmaṃsaṃ” (thịt lưỡi dạ dày) là thịt có hình dạng lưỡi nằm ở phần trên của dạ dày. Sau khi nói “màu xanh”, vì cái gọi là màu xanh có nhiều yếu tố, nên ngài đã nói “màu hoa ô rô”. 197. Papphāsamaṃsanti yathāṭhāne eva lambitvā thokaṃ parivattakamaṃsaṃ. Nirasanti nihīnarasaṃ. Nirojanti nippabhaṃ, ojārahitaṃ vā. 197. “Papphāsamaṃsaṃ” (thịt phổi) là thịt treo lủng lẳng ở đúng vị trí và hơi xoay chuyển. “Nirasaṃ” (không vị) là không có vị. “Nirojaṃ” (không tươi) là không có ánh sáng, hoặc không có dưỡng chất. 198. Obhaggāti avabhujitvā ṭhitā. Sakkharasudhāvaṇṇanti marumbehi katasudhāvaṇṇaṃ. ‘‘Setasakkharasudhāvaṇṇa’’ntipi pāṭho, setasakkharavaṇṇaṃ, sudhāvaṇṇañcāti attho. 198. “Obhaggā” (cong xuống) là cong xuống mà đứng. “Sakkharasudhāvaṇṇaṃ” (màu vôi sỏi) là có màu vôi được làm bằng sỏi. Cũng có bản đọc là “setasakkharasudhāvaṇṇaṃ”, nghĩa là có màu sỏi trắng và màu vôi. 199. Antassa ābhujitvā ābhujitvā ṭhitappadesā antabhogaṭṭhānāni. Tesaṃ bandhanabhūtaṃ antaguṇaṃ nāmāti dassento āha ‘‘antaguṇanti antabhogaṭṭhānesu bandhana’’nti. Kuddālapharasukammādīni karontānaṃ antabhoge agaḷante ekato ābandhitvā, kiṃ viya? Yantasuttakamiva yantaphalakānīti. Kimiva tattha ṭhitanti āha ‘‘pādapuñchana…pe… ṭhita’’nti. Purimañcettha ābandhanassa, dutiyaṃ ṭhānākārassa nidassananti daṭṭhabbaṃ. 199. Những chỗ của ruột nằm cuộn đi cuộn lại là các khúc ruột. Để chỉ ra rằng cái buộc nối chúng lại được gọi là màng ruột, ngài đã nói: “Antaguṇaṃ (màng ruột) là cái buộc nối ở các khúc ruột”. Nó buộc các khúc ruột lại với nhau để chúng không bị tuột ra khi người ta làm các công việc như cuốc, đẽo, v.v. Giống như cái gì? Giống như sợi dây máy buộc các tấm ván máy. Để trả lời câu hỏi “Nó nằm ở đó giống như cái gì?”, ngài đã nói: “nằm... như giẻ chùi chân...”. Ở đây, nên hiểu rằng ví dụ trước là để minh họa cho sự buộc nối, ví dụ sau là để minh họa cho hình dạng nằm. 200. Asitaṃ nāma bhuttaṃ odanādi. Pītaṃ nāma pivanavasena ajjhohaṭapānakādi. Khāyitaṃ nāma saṃkhāditaṃ piṭṭhamūlaphalakhajjādi. Sāyitaṃ nāma assāditaṃ ambapakkamadhuphāṇitādi. 200. “Asitaṃ” (vật đã ăn) là cơm v.v. đã được ăn. “Pītaṃ” (vật đã uống) là thức uống v.v. đã được nuốt vào theo cách uống. “Khāyitaṃ” (vật đã nhai) là bánh, củ, quả, vật cứng v.v. đã được nhai. “Sāyitaṃ” (vật đã nếm) là xoài chín, mật ong, đường phèn v.v. đã được nếm. Yatthāti yasmiṃ udare. Yanti ca udarameva paccāmasati. Yattha pānabhojanādīni patitvā tiṭṭhatīti sambandho. Suvānavamathu sārameyyavantaṃ. Vivekanti vibhāgaṃ. “Yattha” (nơi nào) là trong dạ dày nào. Và từ “yaṃ” cũng chỉ đến dạ dày. Sự liên kết là: nơi mà thức uống, thức ăn v.v. rơi vào và nằm lại. “Suvānavamathu” (chất nôn của chó) là chất nôn của chó (“sārameyyavantaṃ”). “Vivekaṃ” (sự phân tách) là sự phân chia. 201. Heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ [Pg.308] antareti purimabhāgavasena nābhiyā heṭṭhāpadesassa pacchimabhāgavasena heṭṭhimapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe. Veḷunāḷikasadiso padesoti adhippāyo. 201. “Heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare” (ở giữa rốn và gốc xương sống) là ở giữa vùng dưới rốn theo phần phía trước và các đốt sống lưng dưới theo phần phía sau. Ý nghĩa là vùng giống như ống tre. 202. Samohitanti nicitaṃ. 202. “Samohitaṃ” (được tích tụ) là được tích tụ. 204. Pūtibhāvaṃ āpannaṃ kukkuṭaṇḍaṃ pūtikukkuṭaṇḍaṃ. Uddeko pittādīhi vinā kevalo uddhaṅgamavāto. 204. Trứng gà đã đạt đến trạng thái thối rữa được gọi là “pūtikukkuṭaṇḍaṃ” (trứng gà thối). “Uddeko” (ợ hơi) là chỉ có gió đi lên mà không có mật v.v. 205. Ācāmo avassāvanakañjikaṃ. 205. “Ācāmo” là nước cơm (“avassāvanakañjikaṃ”). 206. Vakkahadayayakanapapphāse temayamānanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇeneva temeti, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇenāti daṭṭhabbaṃ. 206. Trong câu “vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ” (làm ẩm thận, tim, gan, phổi), nên hiểu rằng gan được làm ẩm chỉ bằng cách làm đầy phần dưới, còn các phần khác (thận, tim, phổi) được làm ẩm bằng cách rỉ ra từng chút một ở trên chúng. 207. Utuvikāro uṇhavalāhakādihetuko. Visamacchinno bhisādikalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati, evamevaṃ sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari, heṭṭhā, tiriyañca sedaṃ visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna-ggahaṇaṃ kataṃ. 207. Sự biến đổi của thời tiết có nguyên nhân là mây nóng v.v. Việc dùng từ “visamacchinna” (bị cắt không đều) được thực hiện để chỉ ra rằng: giống như một bó ngó sen v.v. bị cắt không đều sẽ làm nước chảy ra không đều, cũng vậy, thân thể này làm mồ hôi chảy ra không đều từ các lỗ chân lông v.v. ở trên, ở dưới, và ở ngang. 208. Visamāhāranti tadāpavattamānasarīrāvatthāya asappāyāhāraṃ, atikaṭukaaccuṇhādivisabhāgāhāraṃ vā. Sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 356) pana ‘‘visabhāgāhāra’’ntveva vuttaṃ tadā pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā. 208. “Visamāhāraṃ” (thức ăn không điều hòa) là thức ăn không thích hợp với trạng thái cơ thể đang diễn ra lúc đó, hoặc là thức ăn không tương hợp như quá cay, quá nóng v.v. Còn trong sách Sammohavinodanī, chỉ nói là “thức ăn không tương hợp”, vì nó không tương hợp với các yếu tố đang diễn ra lúc đó. 209. ‘‘Nhānakāle’’ti idaṃ udakassa upari sinehassa sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ. Paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānāti visaṭaṃ hutvā paribbhamantasinehabindusaṇṭhānā. Utuvisabhāgo bahiddhāsamuṭṭhāno. Dhātuvisabhāgo antosamuṭṭhāno. Te padesāti te hatthatalādipadesā. 209. Câu “lúc tắm” này được nói để chỉ ra sự phát sinh của chất nhờn trên mặt nước. “Paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānā” (có hình dạng của giọt dầu lan ra và xoay tròn) là sau khi lan ra, chúng có hình dạng của giọt dầu đang xoay tròn. Sự không tương hợp của thời tiết có nguồn gốc bên ngoài. Sự không tương hợp của các yếu tố có nguồn gốc bên trong. “Te padesā” (những vùng đó) là những vùng đó như lòng bàn tay v.v. 210. Kiñcīti uṇhādirasānaṃ aññataraṃ āhāravatthu. Nesanti sattānaṃ. Hadayaṃ āgilāyatīti visabhāgāhārādiṃ paṭicca hadayappadeso vivattati. 210. “Kiñci” (một cái gì đó) là một vật thực nào đó trong các vị như nóng v.v. “Nesaṃ” (của chúng) là của chúng sinh. “Hadayaṃ āgilāyati” (tim bị bệnh) là do duyên với thức ăn không tương hợp v.v., vùng tim bị biến đổi. 211. Dadhino [Pg.309] vissandanaaccharaso dadhimuttaṃ. Gaḷitvāti sanditvā. Tālumatthakavivarena otaritvāti matthakavivarato āgantvā tālumatthakena otaritvā. 211. Nước trong chảy ra từ sữa chua là “dadhimuttaṃ” (nước sữa chua). “Gaḷitvā” (sau khi nhỏ giọt) là sau khi chảy. “Tālumatthakavivarena otaritvā” (đi xuống qua khe hở trên vòm miệng) là đến từ khe hở trên đỉnh đầu rồi đi xuống qua vòm miệng. 212. Telaṃ viya sakaṭassa nābhiakkhasīsānaṃ aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā. Kaṭakaṭāyantīti ‘‘kaṭa kaṭā’’ti saddaṃ karonti. Anuravadassanaṃ hetaṃ. Dukkhantīti dukkhitāni sañjātadukkhāni honti. 212. Giống như dầu thực hiện công việc bôi trơn cho trục và đầu trục của xe, (chất nhờn) thực hiện công việc bôi trơn cho các khớp xương. “Kaṭakaṭāyanti” (kêu răng rắc) là chúng tạo ra tiếng “kaṭa kaṭa”. Đây là từ tượng thanh. “Dukkhanti” (bị đau) là chúng bị đau khổ, có sự đau khổ đã phát sinh. 213. Samūlakūlamāsaṃ jhāpetvā chārikaṃ avassāvetvā gahitayūso māsakhāro. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā. Ravaṇaghaṭaṃ nāma pakatiyā sammukhameva hoti. Yassa pana āraggamattampi udakassa pavisanamukhaṃ natthi, taṃ dassetuṃ ‘‘amukhe ravaṇaghaṭe’’ti vuttaṃ. Āyūhananti samīhanaṃ. 213. Nước cốt lấy được sau khi đốt đậu ván cả rễ rồi lọc tro được gọi là “māsakhāro” (nước tro đậu). Nơi vứt bỏ nước rửa chén, chất thải trong bụng mẹ v.v. được gọi là “candanikā” (hố rác). Cái gọi là bình Yavana thông thường không có miệng. Để chỉ cái bình mà không có cả miệng cho nước vào dù chỉ bằng đầu mũi dùi, nên được nói là “trong bình Yavana không có miệng”. “Āyūhanaṃ” (sự cố gắng) là sự cố gắng. 214. Evañhītiādi yathāvuttāya uggahakosallapaṭipattiyā nigamanaṃ. Idāni yathāvuttaṃ manasikārakosallapaṭipattimpi nigamanavasena gahetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘anupubbato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṇṇattisamatikkamāvasāneti kesādipaṇṇattisamatikkamavasena pavattāya bhāvanāya avasāne. Apubbāpariyamivāti ekajjhamiva. Kesāti iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, evamādinā iminā pakārena vāti attho. Te dhammāti vaṇṇādivasena vavatthāpitā paṭikkūlākārato upaṭṭhitā koṭṭhāsadhammā. 214. Câu bắt đầu bằng “Evañhi” là phần kết luận cho sự thực hành thiện xảo trong việc nắm bắt như đã được nói. Bây giờ, để kết luận cả sự thực hành thiện xảo trong việc tác ý như đã được nói và đưa đề mục thiền đến đỉnh cao, ngài đã bắt đầu câu “anupubbato” v.v. Trong đó, “paṇṇattisamatikkamāvasāne” (vào lúc cuối của sự vượt qua chế định) là vào lúc cuối của sự tu tập đã diễn ra theo cách vượt qua chế định về tóc v.v. “Apubbāpariyaṃ iva” (như không có trước sau) là giống như đồng thời. Trong từ “kesā”, từ “iti” có nghĩa là bắt đầu, hoặc có nghĩa là loại/cách thức, tức là “v.v.” hoặc “theo cách này”. “Te dhammā” (các pháp ấy) là các pháp là các thể phần đã được xác định theo màu sắc v.v. và đã hiện khởi từ phương diện đáng ghê tởm. Bahiddhāpīti sasantānato bahipi, parasantānakāyepīti attho. Manasikāraṃ upasaṃharatīti yathāvuttaṃ paṭikkūlamanasikāraṃ upaneti. Yathā idaṃ, tathā etanti. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesūti yathā attano kāye, evaṃ paresampi kāye sabbesu kesādikoṭṭhāsesu paṭikkūlavasena vibhūtabhāvena upaṭṭhitesūti attho. Ayamettha kasiṇesu vaḍḍhanasadiso yogino bhāvanāviseso dassito. Bahiddhāpi (cũng ở bên ngoài) có nghĩa là: cũng ở bên ngoài dòng tương tục của chính mình, tức là trong thân thuộc dòng tương tục của người khác. Manasikāraṃ upasaṃharati (hướng sự tác ý đến) có nghĩa là: hướng đến sự tác ý về tính bất tịnh như đã được nói. Giống như (thân) này, (thân kia) cũng như vậy. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesu (khi tất cả các thể trược đã trở nên hiện rõ như vậy) có nghĩa là: khi tất cả các thể trược từ tóc trở đi trong thân của người khác cũng hiện khởi với tính cách bất tịnh, một cách rõ ràng, giống như trong thân của chính mình. Ở đây, pháp tu tập đặc biệt này của hành giả, tương tự như việc khuếch trương đề mục kasiṇa, đã được chỉ ra. Anupubbamuñcanādīti ādi-saddena suttantanayena vibhāvitaṃ vīriyasamatāyojanaṃ saṅgaṇhāti. Punappunaṃ manasi karototi vuttanayena attano [Pg.310] kāye kesādike ‘‘paṭikkūlā paṭikkūlā’’ti abhiṇhaso manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamathāni visadāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ balappattehi sattahi saddhammehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti. Tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, so taṃyeva nimittaṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto appanaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ ‘‘anukkamena appanā uppajjatī’’ti. Sabbākāratoti vaṇṇādivasena pañcadhāpi. Sāti appanā. Trong câu Anupubbamuñcanādi (từ bỏ tuần tự v.v.), từ ādi (v.v.) bao hàm cả việc quân bình tinh tấn đã được giải thích theo phương pháp của kinh tạng. Punappunaṃ manasi karoti (tác ý lặp đi lặp lại) có nghĩa là: đối với vị hành giả đang làm phát sanh sự tác ý một cách thường xuyên về các thể trược từ tóc trở đi trong thân của mình rằng 'bất tịnh, bất tịnh' theo phương pháp đã nói, khi các căn như tín v.v. vận hành một cách thanh tịnh, đã đạt được sự vắng lặng, thì bấy giờ, do sự xa lìa của các pháp đối nghịch như vô tín v.v., các thiền chi như tầm v.v., được bảy thiện pháp đã đạt đến sức mạnh phi thường hỗ trợ, trở nên sắc bén hơn và xuất hiện. Do là pháp đối nghịch trực tiếp của chúng (các thiền chi), các triền cái cùng với các ác pháp có cùng nền tảng với chúng liền bị trấn áp. Tâm được định tĩnh bởi cận định. Vị ấy, khi thực hành, tu tập, làm cho sung mãn chính tướng ấy, sẽ đạt đến an chỉ định. Do đó, đã được nói rằng: 'an chỉ định sanh khởi theo tuần tự'. Sabbākārato (bởi tất cả các phương diện) có nghĩa là: bởi cả năm phương diện, tức là về màu sắc v.v. Sā (nó) chính là an chỉ định. Yadi panetaṃ kammaṭṭhānaṃ aviññāṇakāsubhakammaṭṭhānāni viya paṭhamajjhānavasena sijjhati, atha kasmā ‘‘kāyagatāsatī’’ti vuttanti āha ‘‘evaṃ paṭhamajjhānavasenā’’tiādi. Nānāvaṇṇasaṇṭhānādīsu dvattiṃsāya koṭṭhāsesu pavattamānāya satiyā kiccamettha sātisayanti āha ‘‘satibalena ijjhanato’’ti. Nếu đề mục thiền này thành tựu nhờ sơ thiền, giống như các đề mục thiền bất tịnh về tử thi vô tri giác, vậy tại sao lại được gọi là 'niệm thân'? (Để trả lời), ngài đã nói: 'evaṃ paṭhamajjhānavasena' (như vậy, nhờ sơ thiền) v.v. Ở đây, phận sự của niệm, vốn vận hành trong ba mươi hai thể trược có màu sắc, hình dáng v.v. khác nhau, là phi thường, do đó ngài đã nói: 'satibalena ijjhanato' (vì nó thành tựu nhờ sức mạnh của niệm). Pantasenāsanesu, adhikusalesu ca aratiṃ, kāmaguṇesu ca ratiṃ sahati abhibhavatīti aratiratisaho sarīrasabhāvacintanena anabhiratiyā pahīnattā. Tathā koṭṭhāsabhāvanāya attasinehassa parikkhīṇattā bhayabheravaṃ sahati, sītādīnañca adhivāsakajātiko hoti. Attasinehavasena hi purisassa bhayabheravaṃ hoti, dukkhassa ca anadhivāsanaṃ. Imaṃ pana koṭṭhāsabhāvanamanuyuttassa na kevalaṃ paṭhamajjhānamattameva, uttaripi paṭivedho atthīti dassetuṃ ‘‘kesādīna’’ntiādi vuttaṃ. Vị ấy chịu đựng, chế ngự được sự không hoan hỷ trong các trú xứ xa vắng và trong các thiện pháp cao thượng, và sự hoan hỷ trong các dục trưởng, nên được gọi là aratiratisaho (người chinh phục sự không hoan hỷ và sự hoan hỷ), bởi vì sự không hoan hỷ đã được từ bỏ nhờ việc suy niệm về bản chất thực của thân. Tương tự, do sự ái luyến bản thân đã được đoạn tận nhờ tu tập về các thể trược, vị ấy chịu đựng được sự sợ hãi và kinh hoàng, và trở thành người có bản chất kham nhẫn với lạnh v.v. Quả vậy, chính do sự ái luyến bản thân mà một người có sự sợ hãi và kinh hoàng, và không kham nhẫn được với khổ. Nhưng để chỉ ra rằng đối với người chuyên tâm tu tập về các thể trược này, không chỉ có sơ thiền mà còn có sự chứng ngộ cao hơn, nên đã nói 'kesādīnaṃ' (của tóc v.v.) và các câu tiếp theo. Ānāpānassatikathāvaṇṇanā Giải Thích Về Chương Niệm Hơi Thở 215. Yaṃ taṃ evaṃ pasaṃsitvā ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhanti sambandho. Tattha yasmā ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādikāya pucchāpāḷiyā atthe vibhāvite thomanāpāḷiyāpi attho vibhāvitoyeva hoti bhedābhāvato, tasmā taṃ laṅghitvā ‘‘kathaṃ bhāvito cā’’tiādinā ārabhati. Tattha hi ito pasaṃsābhāvo ‘‘ayampi kho’’ti vacanañca viseso. Tesu pasaṃsābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ pasaṃsitvā’’ti vuttaṃ. Pasaṃsā ca tattha abhirucijananena ussāhanatthā. Tañhi sutvā bhikkhū ‘‘bhagavā imaṃ samādhiṃ anekehi ākārehi pasaṃsati, santo [Pg.311] kirāyaṃ samādhi paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro pāpadhamme ca ṭhānaso antaradhāpetī’’ti sañjātābhirucayo ussāhajātā sakkaccaṃ anuyuñjitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ maññanti. ‘‘Ayampi kho’’ti padassa ye ime mayā nibbānamahāsarassa otaraṇatitthabhūtā kasiṇajjhānaasubhajjhānādayo desitā, na kevalaṃ te eva, ayampi khoti bhagavā attano paccakkhabhūtaṃ samādhiṃ desanānubhāvena tesampi bhikkhūnaṃ āsannaṃ, paccakkhañca karonto sampiṇḍanavasena evamāhāti sambandhamukhena attho veditabbo. 215. Mối liên hệ là: 'Đề mục thiền niệm hơi thở nào đã được tán thán như vậy, đã được chỉ dạy'. Ở đây, vì khi ý nghĩa của đoạn văn câu hỏi bắt đầu bằng 'kathaṃ bhāvito' (được tu tập như thế nào?) được giải thích, thì ý nghĩa của đoạn văn tán thán cũng được giải thích, do không có sự khác biệt, nên ngài bỏ qua đoạn đó và bắt đầu với 'kathaṃ bhāvito ca' (và được tu tập như thế nào?). Quả vậy, ở đoạn văn tán thán đó, sự khác biệt so với đoạn này là sự hiện hữu của lời tán thán và câu 'ayampi kho' (cả pháp này nữa). Trong số những điểm khác biệt đó, để chỉ ra sự hiện hữu của lời tán thán, ngài đã nói 'evaṃ pasaṃsitvā' (sau khi tán thán như vậy). Và lời tán thán ở đây có mục đích khuyến khích bằng cách làm phát sanh sự hoan hỷ. Quả vậy, sau khi nghe điều đó, các vị Tỳ-khưu nghĩ rằng: 'Đức Thế Tôn tán thán pháp định này bằng nhiều cách. Định này quả là tịch tịnh, vi diệu, không cần thêm thắt, và là một trú xứ an lạc, lại còn làm cho các ác pháp biến mất ngay lập tức.' Do đó, với sự hoan hỷ và nỗ lực phát sanh, họ nghĩ rằng nên chuyên tâm thực hành một cách cẩn trọng. Về cụm từ 'Ayampi kho', ý nghĩa nên được hiểu theo mối liên hệ như sau: Đức Thế Tôn, khi làm cho pháp định mà Ngài đã trực tiếp chứng ngộ trở nên gần gũi và hiển nhiên đối với các vị Tỳ-khưu ấy bằng năng lực thuyết pháp của mình, đã nói như vậy một cách tóm tắt rằng: 'Không chỉ có các pháp như thiền kasiṇa, thiền bất tịnh v.v. mà Ta đã thuyết giảng, vốn là bến đỗ để đi vào đại dương Niết-bàn, mà cả pháp định này nữa (cũng là bến đỗ)'. Soḷasavatthukanti catūsu anupassanāsu catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasaṭṭhānaṃ. Sabbākāraparipūroti kammaṭṭhānapāḷiyā padattho piṇḍattho upamā codanā parihāro payojananti evamādīhi sabbehi ākārehi paripuṇṇo. Niddesoti kammaṭṭhānassa nissesato vitthāro. Soḷasavatthukaṃ (có mười sáu nền tảng) có nghĩa là có mười sáu cơ sở, do có bốn bộ bốn trong bốn pháp tùy quán. Sabbākāraparipūro (tròn đủ mọi phương diện) có nghĩa là tròn đủ về mọi phương diện như: ý nghĩa của từng từ, ý nghĩa tổng hợp, ví dụ, sự chất vấn, sự giải đáp, và lợi ích của đoạn kinh về đề mục thiền. Niddeso (sự chỉ dẫn) là sự giải thích chi tiết, không thiếu sót về đề mục thiền. 216. Kathanti idaṃ pucchanākāravibhāvanapadaṃ. Pucchā cettha kathetukamyatāvasena aññāsaṃ asambhavato. Sā ca upari desanaṃ āruḷhānaṃ sabbesaṃ pakāravisesānaṃ āmasanavasenāti imamatthaṃ dassento ‘‘kathanti…pe… kamyatāpucchā’’ti āha. Kathaṃ bahulīkatoti etthāpi ‘‘ānāpānassatisamādhī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tattha kathanti ānāpānassatisamādhibahulīkāraṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bahulīkato ānāpānassatisamādhīti tathāpuṭṭhadhammanidassananti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidisati. Tathā santabhāvādayopi tassa yehi bhāvanābahulīkārehi siddhā, taggahaṇeneva gahitā hontīti dassetuṃ ‘‘kathaṃ bahulīkato…pe… vūpasametīti etthāpi eseva nayo’’ti vuttaṃ. 216. Từ 'kathaṃ' (như thế nào) này là từ biểu thị hình thức câu hỏi. Và ở đây, câu hỏi này là do ý muốn được nghe giải thích, vì không thể có các câu hỏi khác. Và câu hỏi đó có mục đích bao quát tất cả các phương diện đặc biệt đã được trình bày trong bài giảng ở trên. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói: 'kathanti…pe… kamyatāpucchā' (kathaṃ… là câu hỏi do ý muốn được nghe). Ở câu 'kathaṃ bahulīkato' (được làm cho sung mãn như thế nào?), cũng cần phải thêm từ 'ānāpānassatisamādhi' (định niệm hơi thở) vào để liên kết. Ở đó, 'kathaṃ' là câu hỏi do ý muốn được giải thích chi tiết về việc làm cho sung mãn định niệm hơi thở theo nhiều phương diện khác nhau. 'Bahulīkato ānāpānassatisamādhi' là sự chỉ ra pháp đã được hỏi như vậy. Ngài áp dụng tương tự ý nghĩa này bằng câu 'eseva nayo' (cũng theo cách này). Tương tự, để chỉ ra rằng các trạng thái như sự tịch tịnh v.v. cũng được thành tựu nhờ sự tu tập và làm cho sung mãn nào của pháp định ấy, thì chúng cũng được bao hàm khi đề cập đến sự tu tập và làm cho sung mãn đó, nên đã được nói: 'kathaṃ bahulīkato…pe… vūpasametīti etthāpi eseva nayo' (ở câu 'được làm cho sung mãn như thế nào... làm cho an tịnh', cũng theo cách này). ‘‘Puna ca paraṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu (ma. ni. 2.247) uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā’’ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito, uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano, bhāvito paguṇabhāvaṃ āpādito, vaḍḍhitoti attho[Pg.312]. Ānāpānapariggāhikāyāti dīgharassādivisesehi saddhiṃ assāsapassāse paricchijjagāhikāya, te ārabbha pavattāya, satiyaṃ paccayabhūtāyanti attho. Purimasmiñhi atthe samādhissa satiyā sahajātādipaccayabhāvo vutto sampayuttavacanato, dutiyasmiṃ pana upanissayabhāvopi. Upacārajjhānasahagatā hi sati appanāsamādhissa upanissayo hotīti. Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito, tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvaṃ āpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattīyati. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ kato’’ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), ‘‘vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vutto eva hoti, evamidhāpīti āha ‘‘ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo’’ti. Ubhayapadaniyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Trong các câu như: “Này Udāyi, lại nữa, con đường thực hành đã được Như Lai tuyên thuyết cho các vị đệ tử, khi đã thực hành theo đó, các vị đệ tử của Như Lai tu tập bốn niệm xứ” (ma. ni. 2.247), sự tu tập (bhāvanā) được nói đến với ý nghĩa là làm cho phát sanh và làm cho tăng trưởng. Do đó, để trình bày ý nghĩa theo cả hai phương diện ấy, ngài đã nói: “Bhāvito có nghĩa là uppādito (được làm cho phát sanh) hoặc vaḍḍhito (được làm cho tăng trưởng)”. Trong đó, bhāvito là do đã đi đến (ito gato) trạng thái (bhāvaṃ) hiện hữu (vijjamānataṃ); có nghĩa là uppādito, chỉ vừa mới chứng đắc. Còn pháp đã phát sanh (uppanno) và đã được thực hành (laddhāsevano) thì gọi là bhāvito, tức là đã được đưa đến (āpādito) trạng thái thuần thục (paguṇabhāvaṃ), có nghĩa là vaḍḍhito (được làm cho tăng trưởng). Ānāpānapariggāhikāya có nghĩa là: do niệm (satiyā) có khả năng nắm bắt (pariggāhikāya) hơi thở vô và hơi thở ra (assāsapassāse) cùng với các đặc điểm như dài, ngắn v.v... (dīgharassādivisesehi saddhiṃ), và do niệm ấy sanh khởi (pavattāya) lấy các hơi thở ấy làm đối tượng (te ārabbha), và là nhân duyên (paccayabhūtāya). Thật vậy, trong ý nghĩa thứ nhất, do có từ “tương ưng” (sampayutta), nên trạng thái làm duyên câu sanh v.v... (sahajātādipaccayabhāvo) của niệm đối với định đã được nói đến. Còn trong ý nghĩa thứ hai, trạng thái làm duyên y chỉ (upanissayabhāvo) cũng được nói đến. Vì rằng, niệm tương ưng với thiền cận định (upacārajjhānasahagatā sati) là duyên y chỉ (upanissayo) cho định an chỉ (appanāsamādhissa). Bahulīkato có nghĩa là được thực hành nhiều lần. Qua đó, ngài nói đến việc đạt được các năng lực tự tại như hướng tâm v.v... (āvajjanādivasībhāvappattiṃ). Thật vậy, định nào đã được đưa đến trạng thái tự tại (vasībhāvaṃ āpādito), định ấy được thực hành nhiều lần (punappunaṃ pavattīyati) do có thể nhập vào (samāpajjitabbato) trong từng khoảnh khắc mong muốn (icchiticchitakkhaṇe). Do đó, có câu nói: “punappunaṃ kato (được làm đi làm lại nhiều lần)”. Giống như trong các câu như: “idheva, bhikkhave, samaṇo (này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn)” (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), và “vivicceva kāmehi (ly dục)” (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123), bất biến từ eva được nói ở từ đầu tiên cũng được xem như đã được nói ở các từ thứ hai v.v...; cũng vậy, ở đây cũng thế. Do đó, ngài nói: “ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo (nên hiểu sự xác định bằng bất biến từ eva ở cả hai nơi)”. Để trình bày phẩm chất có được do sự xác định ở cả hai từ, câu bắt đầu bằng “ayañhi” đã được nói đến. Asubhakammaṭṭhānanti asubhārammaṇajhānamāha. Taṃ hi asubhesu yogakammabhāvato, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘asubhakammaṭṭhāna’’nti vuccati. ‘‘Kevala’’nti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. Paṭivedhavasenāti jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati, yathāsabhāvato paṭivijjhīyati cāti ‘‘paṭivedho’’ti vuccati. Oḷārikārammaṇattāti bībhacchārammaṇattā. Paṭikkūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā. Pariyāyenāti kāraṇena, lesantarena vā. Ārammaṇasantatāyāti anukkamena vicetabbataṃ pattaṃ ārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Sante hi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha ‘‘santo vūpasanto nibbuto’’ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇadhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā. Asubhakammaṭṭhāna (đề mục bất tịnh): Bằng từ này, ngài nói đến thiền có đối tượng bất tịnh. Thật vậy, thiền ấy được gọi là “đề mục bất tịnh” (asubhakammaṭṭhāna) vì là công việc thực hành (yogakamma) trong các đối tượng bất tịnh (asubhesu), và vì là nguyên nhân (kāraṇabhāvato) của các sự an lạc đặc biệt (sukhavisesānaṃ) cho hành giả (yogino). Bằng từ “kevalaṃ (chỉ)”, ngài loại trừ đối tượng. Paṭivedhavasena có nghĩa là: do năng lực thâm nhập của thiền. Thật vậy, thiền (jhānaṃ), khi thành tựu (ijjhantaṃ) nhờ sự tu tập đặc biệt (bhāvanāvisesena), chỉ sanh khởi (pavattati) trong khi đang thâm nhập (paṭivijjhantameva) đối tượng (visayaṃ) của chính nó; và vì nó được thâm nhập (paṭivijjhīyati) theo đúng thực tánh (yathāsabhāvato), nên được gọi là “sự thâm nhập” (paṭivedho). Oḷārikārammaṇattā có nghĩa là: do có đối tượng ghê tởm (bībhacchārammaṇattā). Paṭikkūlārammaṇattā có nghĩa là: do có đối tượng đáng ghê tởm (jigucchitabbārammaṇattā). Pariyāyena có nghĩa là: do nguyên nhân (kāraṇena), hoặc bằng một cách nói khác (lesantarena). Ārammaṇasantatāya (do sự tịch tịnh của đối tượng): Ngài nói điều này nhắm đến (sandhāya) trạng thái vô cùng vi tế (paramasukhumataṃ) của đối tượng (ārammaṇassa) đã đạt đến (pattaṃ) trạng thái cần được quán xét (vicetabbataṃ) theo thứ tự (anukkamena). Thật vậy, pháp (dhammo) sanh khởi (pavattamāno) trong đối tượng (ārammaṇe) tịch tịnh (sante), lắng dịu (sannisinne), thì tự thân nó (sayampi) cũng lắng dịu (sannisinnova). Do đó, ngài nói: “santo vūpasanto nibbuto (tịch tịnh, an tịnh, tịch diệt)”, có nghĩa là đã dập tắt mọi phiền não thiêu đốt (nibbutasabbapariḷāho). Sự tịch tịnh (santatā) của các pháp có đối tượng ấy (tadārammaṇadhammānaṃ) do sự tịch tịnh của đối tượng (ārammaṇasantatāya) cần được trình bày (dīpetabbā) qua các pháp quán xét (paccavekkhaṇāhi) có các pháp siêu thế làm đối tượng (lokuttaradhammārammaṇāhi). Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako. Asecanakattā anāsittako. Anāsittakattā eva abbokiṇṇo asammisso parikammādinā. Tato eva pāṭiyekko visuṃyeveko. Āveṇiko asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ [Pg.313] vuttaṃ. Parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ, parikammanti ca kasiṇakaraṇādīni nimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ idha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantamappaṇītaṃ siyā. Upacārena vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇavigamena, aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādisamannā…pe… paṇīto cāti yojanā. Kecīti uttaravihāravāsike sandhāyāha. Anāsittakoti upasecanena na āsittako. Tenāha ‘‘ojavanto’’ti, ojavantasadisoti attho. Madhūroti iṭṭho, cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena, upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe ‘‘appitappitakkhaṇe’’ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhaṭe appahīne. Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva. Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ, taṃ pana jhānakattukassa idhādhippetattā pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha ‘‘vikkhambhetī’’ti. Vūpasametīti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘suṭṭhu upasametī’’ti. Đối với định này, không có bất cứ sự tưới tẩm (secanaṃ) nào mang lại (āvahaṃ) trạng thái tịch tịnh và cao thượng, nên gọi là asecanako (không cần tưới tẩm). Do không cần tưới tẩm (asecanakattā) nên là anāsittako (không được pha thêm). Chính vì không được pha thêm (anāsittakattā eva) nên là abbokiṇṇo (không bị gián đoạn), asammisso (không bị pha trộn) với các pháp chuẩn bị (parikamma) v.v... Chính vì thế nên là pāṭiyekko (riêng biệt), visuṃyev'eko (chỉ một mình riêng rẽ). Āveṇiko (đặc thù), asādhāraṇo (không chung). Tất cả những điều này được nói ra để trình bày trạng thái tịch tịnh (santabhāvaṃ) tự bản chất (sarasato eva) của nó. Hoặc, pháp chuẩn bị (parikammaṃ) là nguyên nhân của trạng thái tịch tịnh (santabhāvanimittaṃ). Và parikammaṃ là công việc bắt đầu từ việc làm kasina cho đến khi tướng đồng dạng (nimitta) phát sanh. Ý muốn nói rằng, pháp chuẩn bị như vậy không có ở đây (trong định niệm hơi thở). Vì rằng, khi ấy, đề mục (kammaṭṭhānaṃ) do không có hương vị (nirassādattā) nên có thể không tịch tịnh (asantaṃ), không cao thượng (appaṇītaṃ). Hoặc, nên hiểu rằng: ở đây không có sự tịch tịnh (santatā) bằng (pháp) cận hành (upacārena). Giống như trong khoảnh khắc cận hành (upacārakkhaṇe), sự tịch tịnh (santatā) của các thiền khác (paresaṃ) có được là do sự vắng mặt của các triền cái (nīvaraṇavigamena) và do sự xuất hiện của các thiền chi (aṅgapātubhāvena), nhưng đối với định này thì không như vậy. Trái lại, nên hiểu rằng: định này... cao thượng ngay từ lúc bắt đầu tác ý (ādisamannāhārato... paṇīto ca). Keci (một số vị): Ngài nói điều này nhắm đến các vị ở Uttaravihāra (Bắc Tự). Anāsittako có nghĩa là: không được tưới tẩm (na āsittako) bằng sự thêm vào (upasecanena). Do đó, ngài nói “ojavanto (có hương vị)”, có nghĩa là tương tự như vật có hương vị. Madhūro có nghĩa là: đáng ưa thích (iṭṭho). Việc thành tựu sự chứng đắc tâm sở lạc (cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ) nên được hiểu theo năng lực của tam thiền và tứ thiền; hoặc, do xả (upekkhāya) có trạng thái tịch tịnh (santabhāvena) và có xu hướng đến an lạc (sukhagatikattā), nên được hiểu theo năng lực của tất cả các thiền. Còn việc thành tựu sự chứng đắc thân lạc (kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ) nên được thấy theo năng lực của trạng thái thân được thấm nhuần bởi sắc cao thượng do thiền sanh (jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena), và điều đó (nên được thấy) vào lúc xuất thiền. Trong trường hợp này, từ “appitappitakkhaṇe” nên được xem là biến cách thứ bảy (bhummavacanaṃ) với ý nghĩa nguyên nhân (hetumhi). Avikkhambhite có nghĩa là: những pháp chưa được loại bỏ (anīhaṭe), chưa được đoạn trừ (appahīne) khỏi dòng tâm thức của mình (sakasantānato) bằng thiền (jhānena). Akosallasambhūte có nghĩa là: akosallaṃ được gọi là vô minh (avijjā), (các pháp) sanh từ đó (tato sambhūte). Thật vậy, tất cả các ác pháp (sabbe pāpadhammā) đều có vô minh đi trước (avijjāpubbaṅgamā). Khaṇeneva có nghĩa là: chỉ bằng chính khoảnh khắc sanh khởi của nó. Trong câu antaradhāpeti, sự làm cho biến mất (antaradhāpanaṃ) là sự hủy diệt (vināsanaṃ). Nhưng ở đây, vì chủ thể được nhắm đến là thiền, nên nó là sự đoạn trừ các phiền não triền miên (pariyuṭṭhānappahānaṃ). Do đó, ngài nói “vikkhambheti (trấn áp)”. Vūpasameti có nghĩa là: làm cho an tịnh (upasameti) một cách đặc biệt (visesena). Và sự làm cho an tịnh một cách đặc biệt chính là sự làm cho an tịnh một cách trọn vẹn (sammadeva upasamanaṃ). Do đó, ngài nói “suṭṭhu upasameti (làm cho an tịnh tốt đẹp)”. Nanu ca aññopi samādhi attano pavattikkhaṇeneva paṭipakkhadhamme antaradhāpeti vūpasameti, atha kasmā ayameva samādhi evaṃ visesetvā vuttoti? Pubbabhāgato paṭṭhāya nānāvitakkavūpasamasabbhāvato. Vuttañhetaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Apica tikkhapaññassa ñāṇuttarassetaṃ kammaṭṭhānaṃ, ñāṇuttarassa ca kilesappahānaṃ itarehi sātisayaṃ, yathā saddhādhimuttehi diṭṭhippattassa. Tasmā imaṃ visesaṃ sandhāya ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vuttaṃ. Atha vā nimittapātubhāve sati khaṇeneva aṅgapātubhāvasabbhāvato ayameva samādhi ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vutto. Yathā taṃ mahato akālameghassa uṭṭhitassa dhārānipāte khaṇeneva pathaviyaṃ [Pg.314] rajojallassa vūpasamo. Tenāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, mahāakālamegho uṭṭhito’’tiādi (saṃ. ni. 5.985; pārā. 165). Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyāva hotīti āha ‘‘nibbedhabhāgiyattā’’ti. Buddhānaṃ pana ekaṃsena nibbedhabhāgiyāva hoti. Imameva hi kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā sabbepi sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘anupubbena ariyamaggavuddhippatto’’ti. Chẳng phải định khác cũng làm cho các pháp đối nghịch biến mất, làm cho an tịnh ngay trong khoảnh khắc sanh khởi của nó hay sao? Vậy tại sao chỉ có định này được nói một cách đặc biệt như vậy? Vì kể từ giai đoạn đầu, nó có khả năng làm an tịnh các tầm khác nhau. Điều này đã được nói rằng: “Niệm hơi thở cần được tu tập để đoạn trừ các tầm.” (A. Ni. 9.1; Udā. 31). Hơn nữa, đây là đề mục của bậc có trí tuệ sắc bén, có trí tuệ siêu việt. Và việc đoạn trừ phiền não của bậc có trí tuệ siêu việt thì vượt trội hơn những người khác, giống như (việc đoạn trừ phiền não) của bậc Kiến Đáo (diṭṭhippatta) so với các bậc Tín Giải Thoát (saddhādhimutta). Do đó, nhắm đến sự đặc biệt này mà đã nói rằng: “làm cho biến mất, làm cho an tịnh ngay tại chỗ.” Hoặc là, khi tướng hiện khởi, do có sự hiện khởi của các thiền chi ngay trong khoảnh khắc, chính định này được nói là “làm cho biến mất, làm cho an tịnh ngay tại chỗ.” Giống như khi một đám mây lớn trái mùa nổi lên, do dòng mưa tuôn xuống, bụi bặm và rác rưởi trên mặt đất được an tịnh ngay trong khoảnh khắc. Do đó, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, ví như một đám mây lớn trái mùa nổi lên...” (Saṃ. Ni. 5.985; Pārā. 165). Việc tu tập thiền của người trong giáo pháp này phần lớn thuộc về phần thấu triệt, vì vậy Ngài nói “do thuộc về phần thấu triệt.” Nhưng đối với các vị Phật, (việc tu thiền) chắc chắn thuộc về phần thấu triệt. Vì sau khi tu tập chính đề mục này, tất cả các vị Chánh Đẳng Giác đều chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Định này là nền tảng cho Thánh đạo, sau khi tăng trưởng tuần tự, nó giống như đã đạt đến trạng thái Thánh đạo, vì vậy Ngài nói “đã đạt đến sự tăng trưởng của Thánh đạo một cách tuần tự.” Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati. Heṭṭhā papañcavasena vuttamatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dassento ‘‘ayaṃ panettha saṅkhepattho’’ti āha, piṇḍatthoti vuttaṃ hoti. Nhưng ý nghĩa này chỉ thích hợp theo cách của các quán về ly tham, diệt, và từ bỏ. Để trình bày bằng cách tóm tắt lại ý nghĩa đã được nói một cách chi tiết ở dưới cho dễ nắm bắt, Ngài đã nói: “Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây,” có nghĩa là, ý nghĩa tổng hợp đã được nói. 217. Tamatthanti taṃ ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādinā pucchāvasena saṅkhepato vuttamatthaṃ. ‘‘Idha tathāgato loke uppajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.190; ma. ni. 1.291; a. ni. 3.61) idha-saddo lokaṃ upādāya vutto, ‘‘idheva tiṭṭhamānassā’’tiādīsu (dī. ni. 2.369) okāsaṃ, ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) padapūraṇamattaṃ, ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pana sāsanaṃ, ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhū’’ti idhāpi sāsanamevāti dassento ‘‘bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassāti sabbappakāraggahaṇaṃ soḷasa pakāre sandhāya. Te hi imasmiṃyeva sāsane. Bāhirakā hi jānantā ādito catuppakārameva jānanti. Tenāha ‘‘aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano’’ti, yathāvuttassa puggalassa nissayabhāvapaṭisedhanoti attho. Etena ‘‘idha bhikkhave’’ti idaṃ antogadhevasaddanti dasseti. Santi hi ekapadānipi sāvadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenevāha ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi so, yo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni. 217. (Cụm từ) tam atthaṃ (ý nghĩa ấy) có nghĩa là ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua câu hỏi bắt đầu bằng “tu tập như thế nào?”. Trong các câu như “Này, Như Lai sanh ra ở đời này” (Dī. Ni. 1.190; Ma. Ni. 1.291; A. Ni. 3.61), từ idha (ở đây, này) được nói với ý nghĩa là “thế gian”. Trong các câu như “ngay khi đang đứng ở đây” (Dī. Ni. 2.369), (từ idha) có nghĩa là “nơi chốn”. Trong các câu như “Này các Tỳ khưu, ở đây ta đã dùng xong, đã được mời” (Ma. Ni. 1.30), (từ idha) chỉ là một từ đệm. Nhưng trong các câu như “Ở đây, vị Tỳ khưu học thuộc Pháp” (A. Ni. 5.73), (từ idha) có nghĩa là “giáo pháp”. Trong câu “Này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu”, từ idha cũng có nghĩa là “giáo pháp”. Để chỉ rõ điều này, sau khi nói “Này các Tỳ khưu, trong giáo pháp này, vị Tỳ khưu”, và để làm rõ ý nghĩa đó, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ayañhī”. Trong đó, việc dùng từ “tất cả các loại” trong câu “người làm phát sanh định niệm hơi thở bằng tất cả các loại” là nhắm đến mười sáu loại. Vì mười sáu loại ấy chỉ có trong giáo pháp này. Vì những người ngoại đạo, nếu có biết, thì họ chỉ biết bốn loại đầu tiên. Do đó, Ngài nói “để phủ định tình trạng tương tự ở giáo pháp khác,” nghĩa là, để phủ định việc (giáo pháp khác) là nơi nương tựa cho hạng người đã được nói đến. Bằng điều này, Ngài chỉ ra rằng câu “Này các Tỳ khưu, ở đây” bao hàm một từ eva (chỉ). Vì có những từ đơn lẻ cũng mang ý nghĩa nhấn mạnh, ví dụ như “kẻ ăn gió” (nghĩa là chỉ ăn gió). Chính vì vậy, Ngài đã nói “Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn”... Vì người làm phát sanh định niệm hơi thở bằng tất cả các loại là người có các pháp làm cho tư cách Sa-môn được viên mãn. Parappavādā (các tà thuyết) là các quan điểm, các lập trường của các ngoại đạo khác. Araññādikasseva [Pg.315] bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassa hī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Yathā thanehi sabbaso khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Rūpasaddādike paṭicca uppajjanako assādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. Để chỉ ra rằng chỉ có rừng v.v... mới là trú xứ thích hợp cho việc tu tập, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “imassa hi”. Con bò khó thuần hóa, chưa được thuần hóa, gọi là kūṭagoṇo (bò chứng). Con bò cái mà sữa hoàn toàn không chảy ra từ vú, con bò cái cản trở việc vắt sữa như vậy, gọi là kūṭadhenu (bò cái chứng). Sự thỏa thích sanh khởi do duyên vào sắc, thanh v.v... là vị của sắc trần v.v... “Đối tượng đã quen thuộc trước đây” có nghĩa là đối tượng đã quen thuộc trước khi xuất gia, hoặc trong vòng luân hồi vô thủy. Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānasallakkhaṇasampavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho. Nibandheyya (nên cột) có nghĩa là bandheyya (nên buộc). Satiyā (bằng niệm) có nghĩa là bằng niệm được vận hành đúng đắn trong việc ghi nhận đề mục thiền. Ārammaṇe (trên đối tượng) có nghĩa là trên đối tượng thiền. Daḷhaṃ (vững chắc) có nghĩa là thiraṃ (kiên cố); nghĩa là, làm cho (tâm) đạt đến sức mạnh theo cách mà định, bao gồm cận hành và an chỉ, của người hành thiền có niệm được thành tựu. Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa ceva aññakammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ. (Là nơi nương tựa gần cho việc chứng đắc pháp đặc biệt và hiện tại lạc trú) có nghĩa là: là nơi nương tựa gần cho cả việc chứng đắc pháp đặc biệt của tất cả các vị Phật, một số vị Phật Độc Giác, và các vị Phật Thanh Văn, và cho cả việc hiện tại lạc trú của những vị đã chứng đắc pháp đặc biệt bằng một đề mục thiền khác. Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato. Đức Thế Tôn giống như một vị thầy am tường về địa lý, vì Ngài chỉ dạy nơi ở thích hợp cho các hành giả. Bhikkhu dīpisadiso araññe ekiko viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato. Phalamuttamanti sāmaññaphalamāha. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ. Vị Tỳ khưu giống như con báo, vì sống một mình trong rừng, chế ngự các pháp đối nghịch và thành tựu mục đích mong muốn. Bằng câu “quả tối thượng”, Ngài nói đến bốn quả Sa-môn. (Là mảnh đất thích hợp cho sự tinh tấn nhanh chóng) có nghĩa là là mảnh đất thích hợp để tạo ra sự nhanh chóng trong nỗ lực tu tập. 218. Evaṃ vuttalakkhaṇesūti abhidhammapariyāyena (vibha. 530), suttantapariyāyena ca vuttalakkhaṇesu. Rukkhasamīpanti ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlanti vuccatī’’ti evaṃ vuttaṃ rukkhassa samīpaṭṭhānaṃ. Avasesasattavidhasenāsananti pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjanti evaṃ vuttaṃ. 218. (Trong các đặc tính đã được nói như vậy) có nghĩa là trong các đặc tính đã được nói theo pháp môn A-tỳ-đàm (Vibh. 530) và pháp môn Kinh tạng. (Gần gốc cây) là nơi gần cây đã được nói như sau: “Đến chừng nào mà vào buổi trưa, bóng cây lan tỏa xung quanh, và khi không có gió, lá cây rơi xuống, chừng ấy được gọi là gốc cây.” (Bảy loại trú xứ còn lại) là các trú xứ đã được nói như sau: núi, khe núi, hang núi, nghĩa địa, rừng rậm, ngoài trời, và đống rơm. Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti gimhādiututtayassa, semhādidhātuttayassa, mohādicariyattayassa ca anukūlaṃ. Tathā hi gimhakāle ca araññaṃ anukūlaṃ, hemante rukkhamūlaṃ, vassakāle suññāgāraṃ, semhadhātukassa semhapakatikassa araññaṃ, pittadhātukassa rukkhamūlaṃ[Pg.316], vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ, mohacaritassa araññaṃ, dosacaritassa rukkhamūlaṃ, rāgacaritassa suññāgāraṃ anukūlaṃ. Alīnānuddhaccapakkhikanti asaṅkocāvikkhepapakkhikaṃ. Sayanañhi kosajjapakkhikaṃ, ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhikāni, na evaṃ nisajjā. Tato evassa santatā. Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena, assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṭṭhapanena, ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena dassento. Ūrubaddhāsananti ūrūnamadhobandhanavasena nisajjā. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjā-vacaneneva bodhitanti ‘‘ujuṃ kāya’’nti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato, payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Na paṇamantīti na onamanti. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅghati, tato eva pubbenāparaṃ visesuppattiyā vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Idha pari-saddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhitvāti attho. Parīti pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16) viya. Niyyānaṭṭho paṭipakkhato niggamanaṭṭho. Tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho. Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti có nghĩa là thích hợp với ba loại thời tiết bắt đầu là mùa nóng, thích hợp với ba loại thể chất bắt đầu là đàm, và thích hợp với ba loại tánh hạnh bắt đầu là si. Thật vậy, vào mùa nóng thì trú xứ trong rừng là thích hợp, vào mùa đông thì gốc cây là thích hợp, vào mùa mưa thì ngôi nhà trống là thích hợp. Đối với người có thể chất đàm, có bản chất đàm thì trú xứ trong rừng là thích hợp; đối với người có thể chất mật thì gốc cây là thích hợp; đối với người có thể chất gió thì ngôi nhà trống là thích hợp. Đối với người có tánh si thì trú xứ trong rừng là thích hợp; đối với người có tánh sân thì gốc cây là thích hợp; đối với người có tánh tham thì ngôi nhà trống là thích hợp. Alīnānuddhaccapakkhikanti có nghĩa là thuộc về phe không co rút, không phóng dật. Thật vậy, sự nằm thuộc về phe giải đãi; sự đứng và sự kinh hành thuộc về phe phóng dật; sự ngồi thì không như vậy. Do đó, sự ngồi này là sự liên tục. Ngài đang trình bày sự vững chắc của thế ngồi bằng cách ngồi kiết-già; sự dễ dàng trong việc diễn tiến của hơi thở vô và hơi thở ra bằng cách giữ phần thân trên được thẳng; phương pháp nắm bắt đề mục bằng cách an trú niệm ở phía trước. Ūrubaddhāsananti là thế ngồi do bởi sự trói buộc hai đùi ở phía dưới. Việc giữ phần thân dưới không thẳng đã được biết đến chỉ bằng lời nói về thế ngồi, do đó trong câu ‘‘ujuṃ kāyaṃ – thân thẳng,’’ từ kāya có đối tượng là phần thân trên, nên ngài đã nói ‘‘uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā – sau khi giữ phần thân trên được thẳng.’’ Và để trình bày việc giữ thẳng đó về phương diện tự thân và về phương diện mục đích, câu bắt đầu là ‘‘aṭṭhārasā’’ đã được nói đến. Na paṇamantīti có nghĩa là chúng không cúi xuống. Na paripatatīti có nghĩa là không rời khỏi, không vượt qua con đường (hành thiền); do đó, nó đi đến sự tăng trưởng, sự phát triển do bởi sự phát sinh đặc biệt từ trước đến sau. Ở đây, từ pari- có cùng nghĩa với từ abhi-, nên ngài đã nói ‘‘kammaṭṭhānābhimukhaṃ – hướng đến đề mục thiền,’’ có nghĩa là: sau khi ngăn chặn các đối tượng khác nhau ở bên ngoài, chỉ hướng đến đề mục thiền. Parīti có nghĩa là nắm giữ, giống như trong các câu bắt đầu là ‘‘pariṇāyikā.’’ Niyyānaṭṭho có nghĩa là thoát ra khỏi đối nghịch. Do đó, pariggahitaniyyānanti có nghĩa là: sau khi làm cho niệm được ghi nhận không quên lãng, từ bỏ sự quên lãng về mọi phương diện, và sau khi làm cho sự thận trọng của niệm tối thượng được an trú. 219. Satovāti satiyā samannāgato eva saranto eva assasati nāssa kāci sativirahitā assāsappavatti hotīti attho. Sato passasatīti etthāpi satova passasatīti eva-saddo ānetvā vattabbo. Satokārīti sato eva hutvā, satiyā eva vā kātabbassa kattā, karaṇasīlo vā. Yadi ‘‘satova assasati sato passasatī’’ti etassa vibhaṅge (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) vuttaṃ, atha kasmā ‘‘assasati passasati’’cceva avatvā ‘‘satokārī’’ti vuttaṃ? Ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya. Paṭhamacatukke padadvayameva hi vattamānakālavasena āgataṃ, itarāni anāgatakālavasena. Tasmā ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya sabbattha (paṭi. ma. 1.165 ādayo) ‘‘satokāri’’cceva vuttaṃ. 219. Satovāti có nghĩa là: vị ấy thở vô chỉ khi có niệm, chỉ khi đang ghi nhớ; đối với vị ấy không có sự diễn tiến của hơi thở vô nào mà không có niệm. Trong câu sato passasati này cũng vậy, nên đem từ eva đến và cần được hiểu là satova passasati. Satokārīti có nghĩa là chỉ khi có niệm, hoặc là người thực hiện việc cần làm chỉ với niệm, hoặc có thói quen thực hiện (với niệm). Nếu trong phần phân tích của câu ‘‘satova assasati sato passasati – thở vô có niệm, thở ra có niệm’’ đã được nói đến, vậy tại sao không nói chỉ là ‘‘assasati passasati’’ mà lại nói là ‘‘satokārī’’? Do bởi mong muốn thuyết giảng một cách đồng nhất. Thật vậy, trong bốn pháp đầu tiên, chỉ có hai từ đến theo thì hiện tại, các từ khác (đến) theo thì vị lai. Do đó, do bởi mong muốn thuyết giảng một cách đồng nhất, ở tất cả mọi nơi, chỉ từ ‘‘satokārī’’ đã được nói đến. Dīghaṃ [Pg.317] assāsavasenāti dīghaassāsavasena vibhattialopaṃ katvā niddeso. Dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti vikkhepassa paṭipakkhabhāvato ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmacittassa ekaggabhāvaṃ pajānato. Sati upaṭṭhitā hotīti ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇenāti yathāvuttāya satiyā, yathāvuttena ca ñāṇena. Idaṃ vutta hoti – dīghaṃ assāsaṃ ārammaṇabhūtaṃ avikkhittacittassa, asammohato vā pajānantassa tattha sati upaṭṭhitā eva hoti, taṃ sampajānantassa ārammaṇakaraṇavasena, asammohavasena vā sampajaññaṃ, tadadhīnasatisampajaññena taṃsamaṅgī yogāvacaro satokārī nāma hotīti. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti paṭinissaggānupassī hutvā assasanassa vasena. ‘‘Paṭinissaggānupassīassāsavasenā’’ti vā pāṭho. Tassa paṭinissaggānupassino assāsā paṭinissaggānupassīassāsā, tesaṃ vasenāti attho. Vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāso. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso, anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāso. Ayameva ca nayo – Dīghaṃ assāsavasenāti là sự chỉ định được thực hiện bằng cách không biến mất vĩ ngữ trong câu dīghaassāsavasena. Hoặc dīghanti là do bởi hơi thở vô đã được đức Thế Tôn nói đến. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti có nghĩa là đối với người đang tuệ tri trạng thái nhất tâm của tâm vốn có tên là ‘‘avikkhepo – không phóng dật’’ do bởi là trạng thái đối nghịch với sự phóng dật. Sati upaṭṭhitā hotīti có nghĩa là (niệm) đã đến và an trú trên đối tượng. Tāya satiyā tena ñāṇenāti có nghĩa là với niệm đã được nói đến và với trí tuệ đã được nói đến. Điều này đã được nói đến: đối với người có tâm không phóng dật, hoặc đối với người đang tuệ tri một cách không si mê về hơi thở vô dài vốn là đối tượng, niệm của vị ấy chỉ được an trú ở đó; đối với người đang tỉnh giác về điều ấy, tỉnh giác có được do bởi việc lấy làm đối tượng hoặc do bởi không si mê; do bởi niệm và tỉnh giác phụ thuộc vào điều ấy, vị hành giả thành tựu điều ấy được gọi là satokārī. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti có nghĩa là sau khi trở thành người quán chiếu sự từ bỏ, do bởi sự thở vô. Hoặc bản văn là ‘‘Paṭinissaggānupassīassāsavasenā.’’ Ý nghĩa của bản văn ấy là: các hơi thở vô của vị hành giả quán chiếu sự từ bỏ được gọi là paṭinissaggānupassīassāsā, do bởi các hơi thở vô ấy. Theo Luật tạng, sự thở phát sinh bên trong là hơi thở vô, sự thở phát sinh bên ngoài là hơi thở ra. Nhưng theo Kinh tạng, mặc dù phát sinh bên ngoài, do bởi thở vào bên trong nên là hơi thở vô; mặc dù phát sinh bên trong, do bởi thở ra bên ngoài nên là hơi thở ra. Và chỉ có phương pháp này – ‘‘Assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157) – ‘‘Đối với người đang theo dõi phần đầu, phần giữa, và phần cuối của hơi thở vô bằng niệm, do bởi tâm bị phóng dật vào bên trong, cả thân và tâm đều bị bồn chồn, bị rung động, và bị dao động,’’ và ‘‘Đối với người đang theo dõi phần đầu, phần giữa, và phần cuối của hơi thở ra bằng niệm, do bởi tâm bị phóng dật ra bên ngoài, cả thân và tâm đều bị bồn chồn, bị rung động, và bị dao động’’ – Imāya pāḷiyā sameti. Phù hợp với bản văn Pāli này. Paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, tasmā pavattikkamena assāso paṭhamaṃ vuttoti vadanti. Tāluṃ āhacca nibbāyatīti tāluṃ āhacca nirujjhati. Tena kira sampatijāto bāladārako khipitaṃ karoti. Evaṃ tāvātiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ. Keci ‘‘evaṃ tāvāti anena pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti adhippāyo’’ti vadanti. Các vị (chú giải sư) nói rằng: ‘‘Trước tiên, gió bên trong đi ra ngoài, do đó theo trình tự diễn tiến, hơi thở vô (assāso) được nói đến trước tiên.’’ Tāluṃ āhacca nibbāyatīti có nghĩa là sau khi chạm vào vòm miệng, nó chấm dứt. Do đó, nghe nói đứa trẻ sơ sinh hắt hơi. Câu bắt đầu là evaṃ tāva là phần kết luận cho ý nghĩa đã được nói đến. Một số vị nói rằng: ‘‘Ý định là: bằng câu bắt đầu là evaṃ tāva này, nên hiểu rằng theo trình tự diễn tiến, hơi thở vô (assāso) là gió đi ra ngoài.’’ Addhānavasenāti [Pg.318] kāladdhānavasena. Ayaṃ hi addhāna-saddo kālassa, desassa ca vācako. Tattha desaddhānaṃ udāharaṇabhāvena dassetvā kāladdhānavasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha okāsaddhānanti okāsabhūtaṃ addhānaṃ. Pharitvāti byāpetvā. Cuṇṇavicuṇṇāpi anekakalāpabhāvena. Dīghaṃ addhānanti dīghaṃ padesaṃ. Tasmāti saṇikaṃ pavattiyā dīghasantānatāya ‘‘dīghā’’ti vuccanti. Ettha ca hatthiādisarīre, sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhena kāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā. ‘‘Saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti’’, ‘‘sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamantī’’ti ca vacanato. Manussesūti samānappamāṇesupi manussasarīresu. Dīghaṃ assasantīti dīghaṃ assāsappabandhaṃ pavattentīti attho. Passasantīti etthāpi eseva nayo. Sunakhasasādayo viya rassaṃ assasanti ca passasanti cāti yojanā. Idaṃ pana dīghaṃ, rassañca assasanaṃ, passasanañca tesaṃ sattānaṃ sarīrasabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Tesanti sattānaṃ. Teti assāsapassāsā. Ittaramaddhānanti appakaṃ kālaṃ. Addhānavasenāti là do năng lực của thời gian trường. Thật vậy, từ addhāna này là từ chỉ thời gian và không gian. Trong hai loại ấy, sau khi đã trình bày không gian trường như là ví dụ, để làm rõ sự dài ngắn của hơi thở vô, hơi thở ra do năng lực của thời gian trường, (đoạn) bắt đầu bằng "yathā hi" đã được nói đến. Trong đó, okāsaddhānanti là không gian trường đã trở thành cơ hội. Pharitvāti là sau khi đã lan khắp. Dù đã bị nghiền nát thành nhiều nhóm. Dīghaṃ addhānanti là một vùng dài. Tasmāti là do đó, do sự diễn tiến chậm rãi, do có dòng tương tục dài, chúng được gọi là "dài". Và ở đây, nên được hiểu là sự dài ngắn của hơi thở vô, hơi thở ra trong thân của voi v.v., và trong thân của chó v.v. đã được nói đến chỉ do năng lực của thời gian trường, vốn được đặc trưng bởi không gian trường. Do đã được nói rằng: "Sau khi làm đầy một cách chậm rãi, chúng đi ra một cách chậm rãi" và "Sau khi làm đầy một cách nhanh chóng, chúng đi ra một cách nhanh chóng". Manussesūti là trong thân của loài người, dù có kích thước tương đương. Dīghaṃ assasantīti có nghĩa là họ làm cho dòng hơi thở vô dài diễn tiến. Ở từ passasantīti cũng có phương pháp tương tự. Nên liên kết câu là: "Giống như chó, thỏ v.v., họ thở vô ngắn và thở ra ngắn". Nhưng nên được thấy rằng việc thở vô dài và ngắn này, và việc thở ra (dài và ngắn) này là bản chất thân thể của các chúng sanh ấy. Tesanti là của các chúng sanh. Teti là các hơi thở vô, hơi thở ra ấy. Ittaramaddhānanti là một khoảng thời gian ngắn. Navahākārehīti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kho ekacco assāsaṃ suṭṭhu sallakkheti, ekacco passāsaṃ, ekacco tadubhayanti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena. Keci pana ‘‘assasatipi passasatipīti ekajjhaṃ vacanaṃ bhāvanāya nirantaraṃ pavattidassanattha’’nti vadanti. Chandavasena pubbe viya tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahākārehi. Navahākārehīti (Bằng chín phương diện): Đối với người đang nỗ lực tu tập, người chưa đạt được sự đặc biệt từ trước đến sau, có ba phương diện đã được nói đến lúc đầu chỉ do năng lực của thời gian trường. Và ba phương diện ấy là do năng lực của ba hạng người này: "một người ghi nhận rõ hơi thở vô, một người (ghi nhận rõ) hơi thở ra, một người (ghi nhận rõ) cả hai". Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "Lời nói gộp chung 'thở vô và thở ra' là nhằm mục đích cho thấy sự diễn tiến không gián đoạn của việc tu tập". Do năng lực của dục, có ba (phương diện) như trước; cũng vậy, do năng lực của hân hoan (có ba phương diện). (Tổng cộng) bằng chín phương diện này. Kāmaṃ cettha ekassa puggalassa tayo eva ākārā labbhanti, tantivasena pana sabbesaṃ pāḷiāruḷhattā, tesaṃ vasena parikammassa kātabbattā ca ‘‘tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehī’’ti vuttaṃ. Evaṃ pajānatoti evaṃ yathāvuttehi ākārehi assāsapassāse pajānato, tattha manasikāraṃ pavattentassa. Ekenākārenāti dīghaṃ assāsādīsu catūsu ākāresu ekena ākārena, navasu tīsu vā ekena. Tathā hi vakkhati – Dù rằng ở đây, đối với một người, chỉ có ba phương diện là có thể đạt được, nhưng do năng lực của dòng thuyết giảng, do tất cả (các phương diện) đã được đưa vào Pāli, và do việc chuẩn bị phải được thực hiện theo năng lực của tất cả chúng, (câu) "ở đây, vị tỳ khưu này... bằng chín phương diện" đã được nói đến. Evaṃ pajānatoti là đối với người biết hơi thở vô, hơi thở ra bằng các phương diện đã được nói đến như vậy, người làm cho sự tác ý khởi lên ở đó. Ekenākārenāti là bằng một phương diện trong bốn phương diện bắt đầu bằng hơi thở vô dài, hoặc bằng một trong chín, hoặc một trong ba. Thật vậy, sẽ được nói rằng: ‘‘Dīgho rasso ca assāso, passāsopi ca tādiso; Cattāro vaṇṇā vattanti, nāsikagge va bhikkhuno’’ti. "Hơi thở vô dài và ngắn, và hơi thở ra cũng như vậy; bốn loại này diễn tiến ngay tại chóp mũi của vị tỳ khưu". Ayaṃ [Pg.319] bhāvanā assāsapassāsakāyānupassanāti katvā vuttaṃ ‘‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatī’’ti. Sau khi xem rằng việc tu tập này là sự tùy quán thân hơi thở vô, hơi thở ra, đã được nói rằng: "việc tu tập niệm xứ tùy quán thân được thành tựu". Idāni pāḷivaseneva te nava ākāre, bhāvanāvidhiñca dassetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kathaṃ pajānātīti pajānanavidhiṃ kathetukamyatāya pucchati. Dīghaṃ assāsanti vuttalakkhaṇaṃ dīghaṃ assāsaṃ. Addhānasaṅkhāteti ‘‘addhāna’’nti saṅkhaṃ gate dīghe kāle, dīghaṃ khaṇanti attho. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhāta-saddo ‘‘theyyasaṅkhāta’’ntiādīsu (pārā. 91) viya, tasmā addhānasaṅkhāteti addhānakoṭṭhāse, desabhāgeti attho. Chando uppajjatīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. Chandavasenāti tathāpavattachandassa vasena savisesaṃ bhāvanamanuyuñjantassa kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ gamentassa. Tato sukhumataranti yathāvuttachandappavattiyā purimato sukhumataraṃ. Bhāvanābalena hi paṭippassaddhadarathapariḷāhatāya kāyassa assāsapassāsā sukhumatarā hutvā pavattanti. Pāmojjaṃ uppajjatīti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāvena ārammaṇassa santataratāya, kammaṭṭhānassa ca vīthipaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddikādibhedā taruṇapīti uppajjati. Cittaṃ vivattatīti anukkamena assāsapassāsānaṃ ativiya sukhumatarabhāvappattiyā anupaṭṭhahane vicetabbākārappattehi cittaṃ vinivattatīti keci. Bhāvanābalena pana sukhumatarabhāvappattesu assāsapassāsesu tattha paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hotīti. Sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā. Bây giờ, để trình bày chín phương diện ấy và phương pháp tu tập chỉ theo năng lực của Pāli, (đoạn) bắt đầu bằng "yathā ha" đã được bắt đầu. Trong đó, bằng (câu) "làm thế nào vị ấy biết?", ngài hỏi do muốn nói về phương pháp biết. Dīghaṃ assāsanti là hơi thở vô dài có đặc tính đã được nói. Addhānasaṅkhāteti có nghĩa là trong một thời gian dài, đã được tính là "trường", (tức là) trong một khoảnh khắc dài. Hoặc từ saṅkhāta là một từ đồng nghĩa với "phần", giống như trong (các câu) bắt đầu bằng "theyyasaṅkhāta", do đó, addhānasaṅkhāte có nghĩa là trong phần trường, trong phần không gian. Chando uppajjatīti: Do việc tu tập mang lại sự đặc biệt từ trước đến sau, do đã có được sự thích thú, dục thiện, có đặc tính là ý muốn làm một cách vượt trội, khởi lên ở đó. Chandavasenāti: Do năng lực của dục khởi lên như vậy, đối với người đang nỗ lực tu tập một cách đặc biệt, người làm cho đề mục nghiệp xứ tăng trưởng, phát triển. Tato sukhumataranti: (Hơi thở) vi tế hơn so với trước, do sự diễn tiến của dục đã được nói đến. Thật vậy, do năng lực của sự tu tập, do sự lắng dịu của phiền não và nóng bức của thân, hơi thở vô và hơi thở ra trở nên vi tế hơn và diễn tiến. Pāmojjaṃ uppajjatīti: Do trạng thái vi tế hơn của hơi thở vô, hơi thở ra, do trạng thái tĩnh lặng hơn của đối tượng, và do đề mục nghiệp xứ đã đi vào đúng lộ trình, sự hân hoan đi cùng với tâm tu tập, tức là hỷ non trẻ có các loại như tiểu hỷ v.v., khởi lên. Cittaṃ vivattatīti: Một số vị nói rằng: do hơi thở vô, hơi thở ra tuần tự đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế, khi chúng không hiện khởi, khi chúng đạt đến trạng thái cần phải tìm kiếm, tâm quay đi khỏi chúng. Nhưng do năng lực của sự tu tập, khi hơi thở vô, hơi thở ra đã đạt đến trạng thái vi tế hơn, khi tướng tương tự khởi lên ở đó, tâm quay đi khỏi hơi thở vô, hơi thở ra tự nhiên. Upekkhā saṇṭhātīti: Khi định có các loại cận hành và an chỉ khởi lên trong tướng tương tự ấy, do không có sự nỗ lực để tạo ra thiền nữa, sự thờ ơ (xả) xảy ra. Và nên biết rằng xả này là xả trung bình ở đó. Imehi navahi ākārehīti imehi yathāvuttehi navahi pakārehi pavattā. Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti dīghākārā assāsapassāsā cuṇṇavicuṇṇāpi samūhaṭṭhena kāyo. Assāsapassāse nissāya uppannanimittampettha assāsapassāsasamaññameva vuttaṃ. Upaṭṭhānaṃ satīti ārammaṇaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. Anupassanā [Pg.320] ñāṇanti samathavasena nimittassa anupassanā, vipassanāvasena assāsapassāse, tannissayañca kāyaṃ ‘‘rūpa’’nti, cittaṃ taṃsampayuttadhamme ca ‘‘arūpa’’nti vavatthapetvā nāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ, tattha yathābhūtāvabodho. Kāyo upaṭṭhānanti so kāyo ārammaṇakaraṇavasena upagantvā sati ettha tiṭṭhatīti upaṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca ‘‘kāyo upaṭṭhāna’’nti iminā itarakāyassāpi saṅgaho hoti yathāvuttasammasanacārassāpi idha icchitattā. No satīti so kāyo sati nāma na hoti. Sati upaṭṭhānañceva sati ca saraṇaṭṭhena, upatiṭṭhanaṭṭhena ca. Tāya satiyāti yathāvuttāya satiyā. Tena ñāṇenāti yathāvutteneva ñāṇena. Taṃ kāyanti taṃ assāsapassāsakāyañceva tannissayarūpakāyañca. Anupassatīti jhānasampayuttañāṇena ceva vipassanāñāṇena ca anu anu passati. Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti tena anupassanena yathāvutte kāye ayaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti vuccati. Imehi navahi ākārehīti (với chín phương cách này) có nghĩa là: được tiến hành với chín cách thức này như đã được nói. Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti (hơi thở vô ra dài là thân) có nghĩa là: hơi thở vô ra có hình thái dài, dù bị phân tán thành từng mảnh nhỏ, vẫn được gọi là thân theo nghĩa là một tập hợp. Ở đây, ngay cả tướng phát sanh nương vào hơi thở vô ra cũng được gọi bằng chính danh từ hơi thở vô ra. Upaṭṭhānaṃ satīti (niệm là sự an trú) có nghĩa là: niệm được gọi là sự an trú (upaṭṭhāna) vì nó đi đến đối tượng và đứng vững ở đó. Anupassanā ñāṇanti (tùy quán là trí tuệ) có nghĩa là: theo phương diện chỉ, đó là sự tùy quán tướng; theo phương diện quán, sau khi xác định hơi thở vô ra và thân nương vào nó là “sắc,” tâm và các pháp tương ưng với nó là “danh,” sự tùy quán danh sắc chính là trí tuệ, trong đó là sự liễu tri đúng như thật. Kāyo upaṭṭhānanti (thân là niệm xứ) có nghĩa là: thân ấy được gọi là niệm xứ (upaṭṭhāna) vì niệm, sau khi đi đến bằng cách lấy nó làm đối tượng, đã an trú tại đó. Và ở đây, qua câu “thân là niệm xứ” này, thân khác cũng được bao gồm, vì ở đây cũng mong muốn (bao gồm cả) phạm vi quán xét như đã nói. No satīti (không phải là niệm) có nghĩa là: thân ấy không được gọi là niệm. Niệm vừa là sự an trú, vừa là niệm theo nghĩa ghi nhớ và theo nghĩa hiện diện. Tāya satiyāti (bởi niệm ấy) có nghĩa là: bởi niệm như đã được nói. Tena ñāṇenāti (bởi trí tuệ ấy) có nghĩa là: bởi chính trí tuệ như đã được nói. Taṃ kāyanti (thân ấy) có nghĩa là: thân hơi thở vô ra ấy và thân sắc chất nương vào nó. Anupassatīti (vị ấy tùy quán) có nghĩa là: vị ấy thấy đi thấy lại bằng trí tuệ tương ưng thiền và bằng trí tuệ minh sát. Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti (do đó được gọi là sự tu tập niệm xứ tùy quán thân trong thân) có nghĩa là: do sự tùy quán ấy đối với thân như đã được nói, điều này được gọi là sự tu tập niệm xứ tùy quán thân. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ yathāvutte assāsapassāsakāye, tassa nissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā anudakabhūtāya marīciyā udakānupassanā viya na aniccādisabhāve kāye niccādibhāvānupassanā, atha kho yathārahaṃ aniccadukkhānattāsubhabhāvassevānupassanā. Atha vā kāye ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā gahetabbassa kassaci abhāvato tādisaṃ ananupassitvā kāyamattasseva anupassanā kāyānupassanā, tāya kāyānupassanāya sampayuttā satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā vaḍḍhanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti. Điều này có nghĩa là: sự tùy quán thân này đối với thân hơi thở vô ra như đã nói và đối với thân do nghiệp sanh làm nền tảng cho nó, không phải là sự tùy quán về bản chất thường hằng v.v... trong một thân có bản chất vô thường v.v..., giống như sự tùy quán nước trong ảo ảnh vốn không phải là nước. Mà đúng hơn, đó chính là sự tùy quán về chính trạng thái vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh một cách thích đáng. Hoặc là, vì trong thân không có bất cứ điều gì có thể nắm bắt là “tôi,” “của tôi,” “đàn bà,” hay “đàn ông,” nên không tùy quán những điều như vậy mà sự tùy quán chỉ riêng về khối thân được gọi là thân tùy quán; niệm tương ưng với thân tùy quán ấy chính là sự an trú, là niệm xứ; sự tu tập, sự phát triển niệm xứ ấy được gọi là sự tu tập niệm xứ tùy quán thân. Esa nayoti ‘‘navahi ākārehī’’tiādinā vuttavidhiṃ rassa-pade atidisati. Etthāti etasmiṃ yathādassite ‘‘kathaṃ dīghaṃ assasanto’’tiādinā (ma. ni. 3.148; saṃ. ni. 5.986; pārā. 165) āgate pāḷinaye. Idhāti imasmiṃ rassapadavasena āgate pāḷinaye. Esa nayo (đây là phương pháp) có nghĩa là: vị ấy áp dụng phương pháp đã được nói trong câu “navahi ākārehīti” (với chín phương cách) v.v... cho đề mục về hơi thở ngắn (rassa). Ettha (ở đây) có nghĩa là: trong phương pháp Pāḷi này đã được trình bày như đã chỉ ra trong câu “kathaṃ dīghaṃ assasanto” (thế nào là khi thở vô dài) v.v... Idha (ở đây) có nghĩa là: trong phương pháp Pāḷi này đã được trình bày theo cách của đề mục về hơi thở ngắn. Ayanti yogāvacaro. Addhānavasenāti dīghakālavasena. Ittaravasenāti parittakālavasena. Imehi ākārehīti imehi navahi ākārehi. Ayaṃ (vị này) có nghĩa là: vị hành giả. Addhānavasena (theo thời gian) có nghĩa là: theo khoảng thời gian dài. Ittaravasena (theo khoảnh khắc) có nghĩa là: theo khoảng thời gian ngắn. Imehi ākārehi (với những phương cách này) có nghĩa là: với chín phương cách này. Tādisoti [Pg.321] dīgho, rasso ca. Cattāro vaṇṇāti cattāro ākārā, te ca dīghādayo eva. Nāsikagge va bhikkhunoti gāthābandhasukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ ‘‘nāsikagge vā’’ti, vā-saddo aniyamattho, tena uttaroṭṭhaṃ saṅgaṇhāti. Tādiso (như vậy) có nghĩa là: dài và ngắn. Cattāro vaṇṇā (bốn loại) có nghĩa là: bốn phương cách, và chúng chính là dài v.v... Nāsikagge va bhikkhuno (này Tỳ khưu, ở chóp mũi) được nói rút ngắn lại để dễ dàng cho việc kết cấu kệ ngôn. Trong câu “nāsikagge vā” (ở chóp mũi hoặc), từ “vā” có nghĩa là không cố định, do đó nó bao gồm cả môi trên. 220. Sabbakāyapaṭisaṃvedīti sabbassa kāyassa paṭi paṭi paccekaṃ sammadeva vedanasīlo jānanasīlo, tassa vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedamānoti attho. Tattha tattha sabba-ggahaṇena assāsādikāyassa anavasesapariyādāne siddhepi anekakalāpasamudāyabhāvato tassa sabbesampi bhāgānaṃ saṃvedanadassanatthaṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ. Tattha sakkaccakārībhāvadassanatthaṃ saṃ-saddaggahaṇanti imamatthaṃ dassento ‘‘sakalassā’’tiādimāha. Tattha yathā samānepi assāsapassāsesu yogino paṭipattividhāne paccekaṃ sakkaccaṃyeva paṭipajjitabbanti dassetuṃ visuṃ desanā katā, evaṃ tamevatthaṃ dīpetuṃ satipi atthassa samānatāya ‘‘sakalassā’’tiādinā padadvayassa visuṃ visuṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbaṃ. Pākaṭaṃ karontoti vibhūtaṃ karonto, sabbaso vibhāventoti attho. Pākaṭīkaraṇaṃ vibhāvanaṃ tattha asammuyhanaṃ ñāṇeneva nesaṃ pavattanena hotīti dassento ‘‘evaṃ viditaṃ karonto’’tiādimāha. Tattha tasmāti yasmā ñāṇasampayuttacitteneva assāsapassāse pavatteti, na vippayuttacittena, tasmā evaṃbhūto sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti vuccati buddhādīhīti yojanā. Cuṇṇavicuṇṇavisaṭeti anekakalāpatāya cuṇṇavicuṇṇabhāvena visaṭe. Ādi pākaṭo hoti satiyā, ñāṇassa ca vasena tathā pubbābhisaṅkhārassa pavattattā. Tādisena bhavitabbanti catutthapuggalasadisena bhavitabbaṃ, pageva satiṃ, ñāṇañca paccupaṭṭhapetvā tīsupi ṭhānesu ñāṇasampayuttameva cittaṃ pavattetabbanti adhippāyo. 220. Sabbakāyapaṭisaṃvedī (cảm giác toàn thân) có nghĩa là: người có tính chất cảm nhận, tính chất biết rõ toàn bộ thân hơi thở một cách riêng biệt, từng phần, và đúng đắn; hoặc là, đối với vị này có sự biết đúng đắn từng phần một; hoặc là, người biết nó một cách riêng biệt, từng phần, và đúng đắn. Trong các trường hợp đó, mặc dù việc dùng từ sabba (toàn bộ) đã bao hàm trọn vẹn thân hơi thở v.v..., nhưng vì nó là một tập hợp của nhiều tổng hợp sắc (kalāpa), nên từ paṭi được dùng để chỉ sự cảm nhận tất cả các phần của nó. Ở đó, để chỉ trạng thái hành động một cách cẩn trọng, từ saṃ được dùng. Để chỉ ý nghĩa này, ngài đã nói “sakalassa” (của toàn thể) v.v... Ở đó, cần phải hiểu rằng: cũng như mặc dù phương pháp thực hành của hành giả đối với hơi thở vô và hơi thở ra là như nhau, nhưng một bài giảng riêng đã được thuyết để chỉ ra rằng mỗi thứ cần được thực hành một cách cẩn trọng; tương tự như vậy, để làm sáng tỏ chính ý nghĩa đó, mặc dù ý nghĩa là như nhau, lời giải thích ý nghĩa của hai từ đã được thực hiện riêng biệt qua câu “sakalassa” v.v... Pākaṭaṃ karonto (làm cho rõ ràng) có nghĩa là: làm cho hiển lộ, làm cho hiển lộ về mọi mặt. Sự làm cho rõ ràng là sự làm cho hiển lộ; để chỉ ra rằng sự không mê mờ ở đó xảy ra do việc khiến chúng vận hành chỉ bằng trí tuệ, ngài đã nói “evaṃ viditaṃ karonto” (làm cho biết như vậy) v.v... Ở đó, tasmā (do đó) có nghĩa là: vì vị ấy khiến hơi thở vô ra vận hành chỉ bằng tâm tương ưng với trí tuệ, chứ không phải bằng tâm không tương ưng, do đó, người như vậy được các vị Phật v.v... gọi là người thực tập ‘tôi sẽ thở vô, cảm giác toàn thân; tôi sẽ thở ra, cảm giác toàn thân.’ Đây là cách nối kết. Cuṇṇavicuṇṇavisaṭe (trải rộng ra thành từng mảnh nhỏ) có nghĩa là: trải rộng ra trong trạng thái phân tán thành từng mảnh nhỏ do có nhiều tổng hợp sắc. Phần đầu trở nên rõ ràng nhờ vào sức mạnh của niệm và trí, cũng như nhờ sự vận hành của sự chuẩn bị trước đó. Tādisena bhavitabbaṃ (nên trở thành người như vậy) có nghĩa là: nên trở thành người giống như hạng người thứ tư; chủ ý là, sau khi đã thiết lập niệm và trí từ trước, nên khiến cho tâm chỉ tương ưng với trí tuệ vận hành trong cả ba giai đoạn (đầu, giữa, cuối). Evanti vuttappakārena sabbakāyapaṭisaṃvedanavaseneva. Ghaṭatīti ussahati. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti, manasikāraṃ pavattetīti attho. Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāventassa. Saṃvaroti sati[Pg.322], vīriyampi vā. Tāya satiyāti yā ānāpāne ārabbha pavattā sati, tāya. Tena manasikārenāti yo so tattha satipubbaṅgamo bhāvanāmanasikāro, tena saddhinti adhippāyo. Āsevatīti ‘‘tisso sikkhāyo’’ti vutte adhikusaladhamme āsevati. Tadāsevanañhettha sikkhananti adhippetaṃ. Evanti: (Như vậy) có nghĩa là theo cách đã được nói, chỉ bằng năng lực cảm nhận rõ toàn thân hơi thở. Ghaṭatīti: (Cố gắng) có nghĩa là nỗ lực. Vāyamatīti: (Tinh tấn) có nghĩa là thực hiện sự tinh tấn, làm cho tác ý khởi lên. Tathābhūtassāti: (Của người như vậy) có nghĩa là của người đang tu tập niệm hơi thở. Saṃvaroti: (Sự thu thúc) là niệm, hoặc cũng là tinh tấn. Tāya satiyāti: (Bằng niệm ấy) có nghĩa là bằng niệm nào khởi lên lấy hơi thở làm đối tượng. Tena manasikārenāti: (Bằng tác ý ấy) có ý nghĩa là cùng với tác ý tu tập nào có niệm đi trước ở nơi đó. Āsevatīti: (Thực hành) có nghĩa là thực hành các thiện pháp cao thượng đã được nói là ‘ba học pháp’. Ở đây, việc thực hành ấy được chủ trương là sự học tập. Purimanayeti purimasmiṃ bhāvanānaye, paṭhamavatthudvayeti adhippāyo. Tatthāpi kāmaṃ ñāṇuppādanaṃ labbhateva assāsapassāsānaṃ yāthāvato dīgharassabhāvāvabodhasabbhāvato, tathāpi taṃ na dukkaraṃ yathāpavattānaṃ tesaṃ gahaṇamattabhāvatoti tattha vattamānakālappayogo kato. Idaṃ pana dukkaraṃ purisassa khuradhārāyaṃ gamanasadisaṃ, tasmā sātisayenettha pubbābhisaṅkhārena bhavitabbanti dīpetuṃ anāgatakālappayogo katoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇuppādanādīsūti ādi-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. Keci panettha ‘‘saṃvarasamādānānaṃ saṅgaho’’ti vadanti. Purimanayeti: (Theo phương pháp trước) có ý nghĩa là trong phương pháp tu tập trước, trong hai đề mục đầu tiên. Ngay cả ở đó, quả thật việc làm cho trí sanh khởi chắc chắn có được do có sự liễu tri về trạng thái dài-ngắn của hơi thở vào-ra một cách như thật; tuy nhiên, việc đó không khó vì chỉ là việc ghi nhận chúng như chúng đang diễn ra, do đó ở đó việc sử dụng thì hiện tại đã được thực hiện. Nhưng điều này thì khó, giống như việc một người đi trên lưỡi dao cạo; vì vậy, để chỉ rõ rằng ‘ở đây cần phải có sự chuẩn bị trước một cách đặc biệt’, việc sử dụng thì tương lai đã được thực hiện. Để trình bày ý nghĩa này, câu ‘tattha yasmā’ v.v... đã được nói. Trong câu ‘ñāṇuppādanādīsu’, bằng từ ‘ādi’ (v.v...), bao gồm cả việc làm an tịnh thân hành, cảm nhận rõ hỷ, v.v... Một số vị ở đây nói rằng ‘đó là sự bao gồm việc thu thúc và thọ trì’. Kāyasaṅkhāranti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyappaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. Yo pana ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.102) evamāgato kāyasaṅkhāro cetanālakkhaṇo satipi dvārantaruppattiyaṃ yebhuyyavuttiyā, tabbahulavuttiyā ca kāyadvārena lakkhito, so idha nādhippeto. Passambhentotiādīsu pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthavacanaṃ, tasmā passambhanaṃ nāma vūpasamanaṃ, tañca tathāpayoge asati uppajjanārahassa oḷārikassa kāyasaṅkhārassa payogasampattiyā anuppādananti daṭṭhabbaṃ. Tatrāti ‘‘oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento’’ti ettha. Apariggahitakāleti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tato eva kāyacittānampi apariggahitakāle. ‘‘Nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’ti hi iminā kāyapariggaho, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā cittapariggaho vutto. Tenevāha ‘‘kāyopi cittampi pariggahitā hontī’’ti. Kāyoti karajakāyo. Sadarathāti sapariḷāhā, sā [Pg.323] ca nesaṃ sadarathatā garubhāvena viya oḷārikatāya avinābhāvinīti āha ‘‘oḷārikā’’ti. Balavatarāti sabalā thūlā. Santā hontīti cittaṃ tāvaṃ bahiddhā vikkhepābhāvena ekaggaṃ hutvā kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā pavattamānaṃ santaṃ hoti vūpasantaṃ, tato eva taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā lahumudukammaññabhāvappattā, tadanuguṇatāya sesaṃ tisantatirūpanti evaṃ citte, kāye ca vūpasante pavattamāne tannissitā assāsapassāsā santasabhāvā anukkamena sukhumatarasukhumatamā hutvā pavattanti. Tena vuttaṃ ‘‘yadā panassa kāyopī’’tiādi. Kāyasaṅkhāranti: (Thân hành) là hơi thở vào-ra. Quả vậy, nó dù do tâm sanh, nhưng do có sự diễn tiến liên hệ đến thân do nghiệp sanh nên được tạo tác bởi thân ấy, vì vậy được gọi là thân hành. Còn thân hành nào được nói đến trong câu ‘thân hành, khẩu hành’ (ma. ni. 1.102) có tư làm tướng trạng, dù có sanh khởi ở các môn khác nhưng được ghi nhận qua thân môn do sự diễn tiến phổ biến và thường xuyên ở đó, thì thân hành ấy không được chủ trương ở đây. Trong các từ ‘passambhento’ v.v..., mỗi từ phía sau là lời giải nghĩa cho mỗi từ phía trước; vì vậy, cái gọi là làm an tịnh chính là làm lắng dịu, và cần được hiểu rằng việc ấy là sự không làm sanh khởi thân hành thô vốn có thể sanh khởi khi không có nỗ lực như vậy, do sự thành tựu của nỗ lực. Tatrāti: (Ở đó) là trong câu ‘làm an tịnh thân hành thô’. Apariggahitakāleti: (Trong lúc chưa được nắm bắt) là trong lúc đề mục thiền chưa được bắt đầu, cũng từ đó là trong lúc thân và tâm cũng chưa được nắm bắt. Quả vậy, bằng câu ‘Ngồi kiết-già, giữ thân thẳng’ này, sự nắm bắt thân đã được nói; bằng câu ‘hướng niệm trước mặt’ này, sự nắm bắt tâm đã được nói. Do đó, ngài nói ‘cả thân và tâm đều được nắm bắt’. Kāyoti: (Thân) là thân do nghiệp sanh. Sadarathāti: (Bị dao động) là có sự nóng nảy, và sự dao động ấy của chúng không thể tách rời với sự thô thiển, giống như với sự nặng nề, nên ngài nói ‘oḷārikā’ (thô thiển). Balavatarāti: (Mạnh hơn) là có sức mạnh, thô. Santā hontīti: (Trở nên an tịnh) là trước hết, tâm do không có sự phóng dật ra bên ngoài, trở nên nhất tâm, khi đang diễn tiến sau khi đã nắm bắt đề mục thiền thì trở nên an tịnh, đặc biệt an tịnh; cũng từ đó, các sắc pháp do tâm ấy sanh đạt đến trạng thái nhẹ nhàng, mềm mại, dễ sử dụng; do sự tương ứng với điều đó, các sắc còn lại trong ba dòng cũng vậy. Như vậy, khi tâm và thân đang diễn tiến trong trạng thái an tịnh, hơi thở vào-ra nương vào chúng có bản chất an tịnh, tuần tự trở nên vi tế hơn, vi tế nhất rồi diễn tiến. Do đó, đã được nói ‘yadā panassa kāyopī’ (khi thân của vị ấy...) v.v... Ābhujanaṃ ābhogo, ‘‘passambhemī’’ti paṭhamāvajjanā. Sammā anu anu āharaṇaṃ samannāhāro, tasmiṃyeva atthe aparāparaṃ pavattaāvajjanā. Tasseva atthassa manasi karaṇaṃ citte ṭhapanaṃ manasikāro. Vīmaṃsā paccavekkhaṇā. Ābhujanaṃ (sự hướng tâm) là ābhogo (sự hướng tâm), là sự hướng tâm lần đầu ‘ta sẽ làm an tịnh’. Sammā anu anu āharaṇaṃ (sự mang đến một cách chánh đáng, lặp đi lặp lại) là samannāhāro (sự chú ý), là sự hướng tâm diễn tiến liên tục trong chính đối tượng ấy. Tasseva atthassa manasi karaṇaṃ (sự tác ý đến chính đối tượng ấy), citte ṭhapanaṃ (sự đặt vào trong tâm) là manasikāro (tác ý). Vīmaṃsā (sự thẩm xét) là paccavekkhaṇā (sự quán xét). Sāraddheti sadarathe sapariḷāhe. Adhimattanti balavaṃ oḷārikaṃ. Liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāroti hi adhippeto. ‘‘Adhimattaṃ hutvā pavattatī’’ti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. Sukhumanti etthāpi eseva nayo. Kāyamhīti ettha ‘‘citte cā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Sāraddheti: (Khi bị kích động) có nghĩa là khi bị dao động, khi bị nóng nảy. Adhimattanti: (Quá mức) có nghĩa là mạnh mẽ, thô. Được nói với sự thay đổi về tính (ngữ pháp), quả vậy, (danh từ nam tính) ‘kāyasaṅkhāro’ được chủ trương. Hoặc từ này là trạng từ (cho động từ) ‘diễn tiến một cách quá mức’. Ngay cả ở từ ‘sukhumam’ (vi tế) cũng theo phương pháp này. Ở từ ‘kāyamhi’ (trong thân), cần phải mang từ ‘citte ca’ (và trong tâm) đến để liên kết. 221. Paṭhamajjhānato vuṭṭhāya kariyamānaṃ dutiyajjhānassa nānāvajjanaṃ parikammaṃ paṭhamajjhānaṃ viya dūrasamussāritapaṭipakkhanti katvā taṃsamuṭṭhāno kāyasaṅkhāro paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷārikoti sadiso vutto. Esa nayo sesūpacāradvayepi. Atha vā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamāya paṭipajjato dukkhāpaṭipadādivasena kilamato yogino kāyakilamathacittūpaghātādivasena, vitakkādisaṅkhobhena ca sapariphandatāya cittappavattiyā dutiyajjhānādiupacāresu kāyasaṅkhārassa oḷārikatā veditabbā. Atisukhumoti aññattha labbhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne atikkantasukhumo. Sukhumabhāvopissa tattha natthi, kuto oḷārikatā appavattanato. Tenāha ‘‘appavattimeva pāpuṇātī’’ti. 221. Sự chuẩn bị có sự hướng tâm khác biệt của thiền thứ hai, được thực hiện sau khi xuất khỏi thiền thứ nhất, vì cho rằng có các pháp đối nghịch đã được loại trừ xa giống như thiền thứ nhất, nên thân hành do sự chuẩn bị ấy sanh trong thiền thứ nhất và trong cận định của thiền thứ hai được nói là thô một cách tương tự. Phương pháp này cũng áp dụng cho hai cận định còn lại. Hoặc là, cần phải hiểu sự thô thiển của thân hành trong các cận định của thiền thứ hai v.v... là do sự diễn tiến của tâm có sự rung động, do sự mệt mỏi của thân, sự tổn hại của tâm v.v..., và do sự khuấy động của tầm v.v... của hành giả đang mệt mỏi vì khổ hành đạo v.v... khi đang thực hành để chứng đắc thiền thứ hai v.v... Atisukhumoti: (Vô cùng vi tế) có nghĩa là thân hành có được ở nơi khác, trong thiền thứ tư thì vượt qua cả sự vi tế. Ngay cả trạng thái vi tế của nó cũng không có ở đó, huống chi là sự thô thiển? (Lý do là) do không diễn tiến. Do đó, ngài nói ‘chỉ đạt đến sự không diễn tiến’. Lābhissa [Pg.324] sato anupubbasamāpattisamāpajjanavelaṃ, ekāsaneneva vā sabbesaṃ jhānānaṃ paṭilābhaṃ sandhāya majjhimabhāṇakā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Tattha hi sopacārānaṃ jhānānaṃ uparūpari visesavantatā, santatā ca sambhaveyya, ekāvajjanūpacāraṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ. Evañhi heṭṭhā vuttavādena imassa vādassa avirodho siddho bhinnavisayattā. Sabbesaññevāti ubhayesampi. Yasmā te sabbepi vuccamānena vidhinā passaddhimicchantiyeva. ‘‘Apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhatī’’ti idaṃ sadisasantānatāya vuttaṃ. Na hi te eva oḷārikā assāsādayo sukhumā honti. Passambhanākāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttoyeva. Đối với người đã đắc thiền, vào lúc nhập các thiền tuần tự, hoặc nhắm đến sự chứng đắc tất cả các thiền chỉ trong một lần ngồi, các vị tụng giả Trung Bộ cho rằng (hơi thở) vi tế hơn ngay cả trong cận định của các thiền cao hơn so với các thiền thấp hơn. Thật vậy, trong trường hợp đó, sự đặc thù và sự tĩnh lặng của các thiền cùng với cận định có thể xảy ra ở các bậc cao hơn, hoặc là, điều này được nói nhắm đến cận định có cùng một sự hướng tâm. Vì như vậy, sự không mâu thuẫn của luận điểm này với luận điểm đã được nói ở dưới được thành tựu do có đối tượng khác nhau. (Cụm từ) "Sabbesaññeva" có nghĩa là của cả hai (vị thầy). Bởi vì tất cả các vị ấy đều mong muốn sự an tịnh bằng phương pháp sẽ được nói đến. Câu "thân hành đang diễn tiến trong lúc chưa được nắm bắt sẽ được an tịnh trong lúc được nắm bắt" này được nói do sự tương tự của dòng tương tục. Thật vậy, không phải chính những hơi thở vào thô thiển ấy trở nên vi tế. Tuy nhiên, cách thức an tịnh của chúng đã được nói ở dưới. Mahābhūtapariggahe sukhumoti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Sakalarūpapariggahe sukhumo bhāvanāya uparūpari paṇītabhāvato. Tenevāha ‘‘rūpārūpapariggahe sukhumo’’ti. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāti kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanato paṭṭhāya balavavipassanā. Tato oraṃ dubbalavipassanā. Pubbe vuttanayenāti ‘‘apariggahitakāle’’tiādinā samathanaye vuttena nayena ‘‘apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro mahābhūtapariggahe paṭippassambhatī’’tiādinā vipassanānayepi paṭippassaddhi yojetabbāti vuttaṃ hoti. Câu "vi tế trong khi nắm bắt các đại chủng" được nói nhắm đến sự chuyên tâm vào minh sát bằng phương diện bốn đại. (Hơi thở) vi tế trong khi nắm bắt toàn bộ sắc pháp là do sự cao thượng tuần tự của sự tu tập. Do đó, ngài nói: "vi tế trong khi nắm bắt sắc và vô sắc". Cụm từ "minh sát có các tướng làm đối tượng" chỉ cho sự quán xét các tổng hợp. Kể từ tuệ yếm ly trở đi là minh sát có năng lực. Trước đó là minh sát yếu ớt. Cụm từ "theo phương pháp đã nói trước đây" có nghĩa là: theo phương pháp đã được nói trong phần chỉ tịnh bằng câu bắt đầu là "trong lúc chưa được nắm bắt", sự an tịnh cũng nên được liên kết ngay cả trong phương pháp minh sát bằng câu bắt đầu là "thân hành đang diễn tiến trong lúc chưa nắm bắt sẽ được an tịnh trong khi nắm bắt các đại chủng". Assāti imassa ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa. Codanāsodhanāhīti anuyogaparihārehi. Evanti idāni vuccamānākārena. (Từ) "Assa" là của câu "làm an tịnh thân hành" này. (Từ) "Codanāsodhanāhi" có nghĩa là bằng những câu hỏi và trả lời. (Từ) "Evaṃ" có nghĩa là theo cách thức đang được nói đến bây giờ. Kathanti yaṃ idaṃ ‘‘passambhayaṃ…pe… sikkhatī’’ti (paṭi. ma. 1.171) vuttaṃ, taṃ kathaṃ kena pakārena kāyasaṅkhārassa passambhanaṃ, yogino ca sikkhanaṃ hotīti kathetukamyatāya pucchitvā kāyasaṅkhāre sarūpato, oḷārikasukhumato, vūpasamato, anuyogaparihārato ca dassetuṃ ‘‘katame kāyasaṅkhārā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāyikāti rūpakāye bhavā. Kāyapaṭibaddhāti kāyasannissitā. Kāye sati honti, asati na honti, tato eva te akāyasamuṭṭhānāpi kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Passambhentoti oḷārikoḷārikaṃ passambhento. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Oḷārikañhi kāyasaṅkhāraṃ avūpasantasabhāvaṃ sannisīdāpento [Pg.325] ‘‘passambhento’’ti vuccati, anuppādanirodhaṃ pāpento ‘‘nirodhento’’ti, suṭṭhu santasabhāvaṃ nayanto ‘‘vūpasamento’’ti. (Từ) "Kathaṃ" (Như thế nào?): Điều này đã được nói rằng "làm an tịnh... học tập", sự an tịnh thân hành ấy và sự học tập của hành giả ấy xảy ra như thế nào, bằng cách nào? Sau khi hỏi với ý muốn được giải thích như vậy, để trình bày về các thân hành về phương diện tự thể, về phương diện thô và tế, về phương diện an tịnh, và về phương diện hỏi đáp, (đoạn văn) bắt đầu bằng "thế nào là các thân hành?" đã được bắt đầu. Trong đó, "kāyikā" là sanh khởi trong thân sắc. "Kāyapaṭibaddhā" là nương tựa vào thân. Khi có thân thì chúng có, khi không có thân thì chúng không có, chính vì thế chúng dù không do thân làm sanh khởi nhưng được thân tác thành, nên gọi là thân hành. "Passambhento" có nghĩa là làm an tịnh cái thô thiển. Hai từ còn lại là đồng nghĩa của chính từ ấy. Thật vậy, người làm cho thân hành thô thiển có tự tánh không an tịnh được lắng dịu thì được gọi là "người làm an tịnh" (passambhento); người làm cho đạt đến sự diệt không sanh lại thì được gọi là "người làm cho đoạn diệt" (nirodhento); người dẫn đến trạng thái an tịnh hoàn toàn thì được gọi là "người làm cho lắng dịu" (vūpasamento). Yathārūpehīti yādisehi. Kāyasaṅkhārehīti oḷārikehi kāyasaṅkhārehi. Ānamanāti abhimukhabhāvena kāyassa namanā. Vinamanāti visuṃ visuṃ passato namanā. Sannamanāti sabbato, suṭṭhu vā namanā. Paṇamanāti pacchato namanā. Iñjanādīni ānamanādīnaṃ vevacanāni, adhimattāni vā abhimukhaṃ calanādīni ānamanādayo, mandāni iñjanādayo. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti tathārūpaṃ ānamanādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento. Tasmiṃ hi passambhite ānamanādayopi passambhitā eva honti. (Từ) "Yathārūpehi" có nghĩa là loại nào. (Từ) "Kāyasaṅkhārehi" có nghĩa là do các thân hành thô thiển. "Ānamanā" là sự cúi xuống của thân về phía trước. "Vinamanā" là sự nghiêng qua các bên khác nhau. "Sannamanā" là sự co lại từ mọi phía, hoặc co lại hoàn toàn. "Paṇamanā" là sự ngửa ra phía sau. "Iñjana" (rung động) v.v... là đồng nghĩa của "ānamanā" v.v...; hoặc là, các sự chuyển động về phía trước v.v... ở mức độ mạnh là "ānamanā" v.v..., còn các (sự chuyển động) yếu ớt là "iñjana" v.v... Cụm từ "làm an tịnh thân hành" có nghĩa là đang làm an tịnh thân hành thô thiển như vậy, vốn là nguyên nhân của sự cúi xuống v.v... Thật vậy, khi thân hành ấy được an tịnh, sự cúi xuống v.v... cũng trở nên được an tịnh. Santaṃ sukhumanti yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa aparipphandanahetūhi ānamanādayo na honti, tathārūpaṃ darathābhāvato santaṃ, anoḷārikatāya sukhumaṃ. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti sāmaññato ekaṃ katvā vadati. Atha vā pubbe oḷārikoḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento anukkamena kāyassa aparipphandanahetubhūte sukhumasukhumatare uppādetvā tepi paṭippassambhetvā paramasukhumatāya koṭippattaṃ yaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambheti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti. (Cụm từ) "An tịnh, vi tế": Do các thân hành loại nào, vốn là nguyên nhân cho sự không rung động của thân, mà sự cúi xuống v.v... không xảy ra, (thân hành) loại ấy là an tịnh do không có sự phiền muộn, là vi tế do không thô thiển. (Ngài) nói (cụm từ) "làm an tịnh thân hành" một cách tổng quát, gộp lại làm một. Hoặc là, trước tiên trong khi làm an tịnh thân hành thô thiển, sau khi tuần tự làm phát sanh các thân hành vi tế và vi tế hơn vốn là nguyên nhân cho sự không rung động của thân, rồi sau khi làm an tịnh cả những thân hành ấy, ngài làm an tịnh thân hành nào đã đạt đến đỉnh cao do sự cực kỳ vi tế, câu "làm an tịnh thân hành an tịnh, vi tế" được nói nhắm đến thân hành đó. Itītiādi codakavacanaṃ. Tattha itīti pakāratthe nipāto. Kirāti arucisūcane, evaṃ ceti attho. Ayañhettha adhippāyo – vuttappakārena yadi atisukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhetīti. Evaṃ santeti evaṃ sati tayā vuttākāre labbhamāne. Vātūpaladdhiyāti vātassa upaladdhiyā. Ca-saddo samuccayattho, assāsādivātārammaṇassa cittassa pabhāvanā uppādanā pavattanā na hoti, te ca tena passambhetabbāti adhippāyo. Assāsapassāsānañca bhāvanāti oḷārike assāsapassāse bhāvanāya paṭippassambhetvā sukhumānaṃ tesaṃ pabhāvanā ca na hoti, ubhayesaṃ tesaṃ tena paṭippassambhetabbato. Ānāpānassatiyāti ānāpānārammaṇāya satiyā ca pavattanaṃ na hoti, ānāpānānaṃ abhāvato. Tato eva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā uppādanāpi na hoti. Na hi kadāci ārammaṇena vinā sārammaṇadhammā sambhavanti. Na ca naṃ tanti ettha nanti nipātamattaṃ[Pg.326]. Taṃ vuttavidhānaṃ samāpattiṃ paṇḍitā paññavanto na ceva samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti yojanā. Evaṃ codako sabbena sabbaṃ abhāvūpanayanaṃ passambhananti adhippāyena codeti. “Itītiādi” là lời của người chất vấn. Ở đây, “iti” là một tiểu từ có nghĩa là “theo cách thức”. “Kira” có nghĩa là biểu thị sự không hài lòng, nghĩa là “nếu như vậy”. Đây là chủ ý ở đây: “Nếu người ấy làm cho thân hành, dù là rất vi tế, được an tịnh theo cách đã nói”. “Evaṃ sante” có nghĩa là “khi sự việc là như vậy, khi cách thức mà ngài đã nói có thể đạt được”. “Vātūpaladdhiyā” là “do sự nhận biết gió”. Từ “ca” có nghĩa là tập hợp; chủ ý là: “Sự phát triển, sự khởi sanh, sự tiếp diễn của tâm có đối tượng là gió hơi thở vào v.v... không xảy ra, và những (thân hành vi tế) ấy cần được người đó làm cho an tịnh”. “Và sự tu tập hơi thở vào hơi thở ra” có nghĩa là: sau khi đã làm an tịnh các hơi thở vào ra thô thiển bằng sự tu tập, sự phát triển các hơi thở vi tế ấy cũng không xảy ra, vì cả hai loại (thô và tế) ấy đều cần được người đó làm cho an tịnh. “Ānāpānassati” có nghĩa là: sự tiếp diễn của niệm có đối tượng là hơi thở vào ra cũng không xảy ra, vì không có hơi thở vào ra. Chính vì thế, sự phát triển, sự khởi sanh của định niệm hơi thở vào ra tương ưng với niệm ấy cũng không xảy ra. Vì rằng các pháp có đối tượng không bao giờ có thể khởi sanh nếu không có đối tượng. Trong câu “Na ca naṃ taṃ”, “naṃ” chỉ là một tiểu từ. Cách kết nối câu là: “Các bậc hiền trí, những người có trí tuệ, không thể nhập vào định ấy theo cách đã nói, và cũng không thể xuất khỏi định ấy”. Như vậy, người chất vấn đã chất vấn với chủ ý rằng “an tịnh” có nghĩa là làm cho (hơi thở) hoàn toàn không còn hiện hữu. Puna iti kirātiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā. Tattha kirāti ‘‘yadī’’ti etassa atthe nipāto. Iti kira sikkhati, mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. Evaṃ santeti evaṃ passambhane sati. Pabhāvanā hotīti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti anukkamena paramasukhumabhāvappattassa vasena nimittuppattiyā ānāpānassatiyā, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā ijjhatevāti adhippāyo. Lại nữa, câu “iti kira” v.v... là lời giải đáp cho sự chất vấn đã được nói đến. Ở đây, “kira” là một tiểu từ có nghĩa là “nếu”. “Iti kira sikkhati” có nghĩa là “nếu thực hành theo cách ta đã nói”. “Evaṃ sante” có nghĩa là “khi có sự an tịnh như vậy”. “Sự phát triển xảy ra” có chủ ý là: mặc dù các thân hành thô thiển được an tịnh, nhưng các thân hành vi tế vẫn còn đó. Do đó, nhờ vào (các thân hành) đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế một cách tuần tự, và nhờ vào sự khởi sanh của tướng, sự phát triển của niệm hơi thở vào ra và định niệm hơi thở vào ra chắc chắn được thành tựu. Yathā kathaṃ viyāti yathāvuttavidhānaṃ taṃ kathaṃ viya daṭṭhabbaṃ, atthi kiñci tadatthasampaṭipādane opammanti adhippāyo. Idāni opammaṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha seyyathāpīti opammatthe nipāto. Kaṃseti kaṃsabhājane. Nimittanti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattākārassāti attho. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Suggahitattāti suṭṭhu gahitattā. Sumanasikatattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā. Sūpadhāritattāti sammadeva upadhāritattā sallakkhitattā. Sukhumakā saddāti anurave āha, ye appakā. Appattho hi ayaṃ ka-saddo. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti sukhumo saddova nimittaṃ sukhumasaddanimittaṃ, tadārammaṇatāyapi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāmaṃ tadāsukhumāpi saddā niruddhā, saddanimittassa pana suggahitattā sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvenāpi cittaṃ pavattati. Ādito paṭṭhāya hi tassa tassa niruddhassa saddassa nimittaṃ avikkhittena cittena upadhārentassa anukkamena pariyosāne atisukhumasaddanimittampi ārammaṇaṃ katvā cittaṃ pavattateva. Cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati tasmiṃ yathāupaṭṭhite nimitte samādhānasabbhāvato. “Yathā kathaṃ viya” có chủ ý là: “Phương pháp đã nói ấy nên được hiểu như thế nào? Có ví dụ nào để làm sáng tỏ ý nghĩa đó không?”. Bây giờ, để đưa ra ví dụ, câu “seyyathāpi” v.v... được nói đến. Ở đây, “seyyathāpi” là một tiểu từ có nghĩa là ví dụ. “Kaṃse” có nghĩa là “trên một cái chậu đồng”. “Nimittaṃ” có nghĩa là “của tướng”, tức là “của cách thức diễn tiến của những âm thanh ấy”. Thật vậy, đây là một từ ở cách thứ hai được dùng với ý nghĩa của cách thứ sáu. “Suggahitattā” là “vì đã được nắm bắt kỹ”. “Sumanasikatattā” là “vì đã được tác ý kỹ, được đặt vào tâm một cách khéo léo”. “Sūpadhāritattā” là “vì đã được xác định, được ghi nhận một cách đúng đắn”. “Sukhumakā saddā” (những âm thanh vi tế) chỉ những tiếng vang theo sau, những âm thanh nhỏ. Thật vậy, hậu tố “ka” ở đây có nghĩa là “nhỏ”. “Sukhumasaddanimittārammaṇatāpi” có nghĩa là: âm thanh vi tế chính là tướng, (gọi là) tướng âm thanh vi tế; và cũng do có tướng đó làm đối tượng. Điều này có nghĩa là gì? Dù cho lúc ấy các âm thanh vi tế đã diệt, nhưng vì tướng của âm thanh đã được nắm bắt kỹ, tâm vẫn tiếp tục diễn tiến với tướng âm thanh vi tế hơn làm đối tượng. Thật vậy, đối với người dùng tâm không tán loạn để xác định tướng của từng âm thanh đã diệt, bắt đầu từ lúc đầu, thì tuần tự cho đến cuối cùng, tâm chắc chắn vẫn tiếp tục diễn tiến, lấy cả tướng âm thanh cực kỳ vi tế làm đối tượng. Tâm không đi đến tán loạn vì có sự định tĩnh vững chắc trên tướng đã hiện khởi như thế. Evaṃ santetiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Tattha yassa suttapadassa saddhiṃ codanāsodhanāhi attho vutto, taṃ uddharitvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘passambhaya’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ vuttanayattā uttānameva. Câu “Evaṃ sante” v.v... được nói ra như là phần kết luận cho ý nghĩa đã được trình bày. Ở đây, sau khi đã trình bày ý nghĩa của một đoạn kinh cùng với phần chất vấn và giải đáp, để chỉ ra các pháp niệm xứ quán thân một cách phân tích, ngài đã trích dẫn đoạn kinh đó và nói câu “passambhayaṃ” v.v... Tất cả những điều đó đều rõ ràng vì đã được giải thích theo phương pháp đã nói. 222. Ādikammikassa [Pg.327] kammaṭṭhānavasenāti samathakammaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Vipassanaṃ kammaṭṭhānaṃ pana itaracatukkesupi labbhateva. Etthāti paṭhamacatukke. Pañcasandhikanti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho. 222. Câu “theo phương diện đề mục của hành giả sơ cơ” được nói liên quan đến đề mục thiền chỉ. Còn đề mục thiền quán thì cũng có thể được tìm thấy trong các nhóm bốn pháp khác. “Ở đây” có nghĩa là “trong nhóm bốn pháp đầu tiên”. “Pañcasandhika” (có năm khớp nối) có nghĩa là “có năm phần”, “có năm đoạn”. Kammaṭṭhānassa uggaṇhananti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ. Tadatthaparipucchā kammaṭṭhānassa paripucchanā. Atha vā ganthato, atthato ca kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ uggaho. Tattha saṃsayaparipucchanā paripucchā. Kammaṭṭhānassa upaṭṭhānanti nimittupaṭṭhānaṃ, evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa ‘‘evamidha nimittaṃ upaṭṭhātī’’ti upadhāraṇaṃ, tathā kammaṭṭhānappanā ‘‘evaṃ jhānamappetī’’ti. Kammaṭṭhānassa lakkhaṇanti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāya sampatti, tato parampi vā sallakkhaṇādivasena matthakappattīti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ. Tenāha ‘‘kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’ti. “Sự học hỏi đề mục” là sự học hỏi kinh sách về đề mục. “Sự hỏi han về ý nghĩa của nó” là sự hỏi han về đề mục. Hoặc là, sự học hỏi đề mục cả về phương diện văn bản và ý nghĩa được gọi là “học hỏi” (uggaha). Ở đây, sự hỏi han về những điểm nghi ngờ được gọi là “hỏi han” (paripucchā). “Sự hiện khởi của đề mục” là sự hiện khởi của tướng; đối với người đang thực hành tu tập, sự xác định rằng “tướng hiện khởi ở đây là như thế này”; tương tự, “sự chứng đạt của đề mục” là (sự xác định rằng) “người ấy chứng đạt thiền như thế này”. “Đặc tính của đề mục” là sự thành tựu trong việc an trú (tâm) sau khi đã nỗ lực tu tập bằng cách đếm, theo dõi và xúc chạm; hoặc là sự đạt đến đỉnh cao sau đó bằng cách ghi nhận (tuệ quán) v.v... Đây là sự ghi nhận đúng đắn về bản chất của đề mục. Do đó, ngài nói: “Điều này có nghĩa là sự xác định bản chất của đề mục”. Attanāpi na kilamati odhiso kammaṭṭhānassa uggaṇhanato. Tato eva ācariyampi na viheseti dhammādhikaraṇampi bhāvanāya matthakaṃ pāpanato. Tasmāti taṃ nimittaṃ attano akilamanaācariyāvihesanahetu. Thokanti thokaṃ thokaṃ. Uggahetabbato uggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ. Ācariyato uggaho ācariyuggaho, tato. Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi. Do học hỏi đề mục từng phần, bản thân cũng không mệt mỏi. Chính vì thế, cũng không làm phiền vị thầy, và cũng vì lý do chánh pháp, do đã đưa sự tu tập đến đỉnh cao. “Tasmā” (do đó) có nghĩa là: vì lý do đó, vì nguyên nhân là bản thân không mệt mỏi và không làm phiền vị thầy. “Thokaṃ” có nghĩa là “từng chút một”. “Uggaho” (sự học hỏi) là vì cần phải học hỏi; (đây là) toàn bộ phương pháp của đề mục, không chỉ đơn thuần là sự học hỏi đã nói trước đây. “Ācariyuggaho” là sự học hỏi từ vị thầy; “tato” (từ đó). “Ekapadampi” có nghĩa là “dù chỉ một phần”. 223. Anuvahanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā. Phusanāti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti, tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇanādi kātabbanti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ. Taṃ hi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti. Tathā hi samādhi ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhitī’’ti (dha. sa. 11.15) niddiṭṭho. Samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ sallakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā. Pavattato, nimittato ca vinivaṭṭanato vivaṭṭanā nāma maggo. Sakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvato [Pg.328] sabbaso suddhīti pārisuddhi phalaṃ. Tesanti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. Paṭipassanāti paṭi paṭi dassanaṃ pekkhanaṃ. Tenāha ‘‘paccavekkhaṇā’’ti. 223. Anuvahanā là sự tiếp diễn không gián đoạn của niệm theo cách tùy quán hơi thở vô hơi thở ra. Phusanā là sự xúc chạm của các hơi thở ấy tại các nơi như chóp mũi, đối với người đang đếm hơi thở, sau khi đã rút lại việc đếm, đang theo dõi chúng bằng niệm, và đang đặt tâm theo cách để có an chỉ định. Bởi vì không có tác ý riêng biệt theo cách xúc chạm như theo cách đếm v.v., để chỉ ra rằng việc đếm v.v. chỉ nên được thực hiện tại chính nơi đã xúc chạm, nên ở đây việc nắm lấy xúc chạm được nói đến. Ngài đã nói "phusanā là nơi xúc chạm" để làm sáng tỏ điều này. Ṭhapanā là sự định tĩnh. Việc đặt tâm một cách đúng đắn vào đối tượng được gọi là ṭhapanaṃ. Thật vậy, định được chỉ rõ là "sự đứng vững, sự an trú của tâm". An chỉ định có định làm chủ đạo, nên ngài nói "ṭhapanā là an chỉ định". Vipassanā là sallakkhaṇā (sự ghi nhận đặc tính) do ghi nhận đặc tính của vô thường v.v. Thánh đạo được gọi là vivaṭṭanā (sự quay lưng) do quay lưng khỏi sự diễn tiến và khỏi tướng. Quả là pārisuddhi (sự thanh tịnh hoàn toàn) do trạng thái lắng dịu tất cả các phiền não. Tesaṃ là của vivaṭṭanā và pārisuddhi. Paṭipassanā là sự thấy, sự nhìn lại từng cái một. Do đó ngài nói "paccavekkhaṇā" (sự phản khán). Khaṇḍanti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Okāseti gaṇanavidhiṃ sandhāyāha. Gaṇananissitova na kammaṭṭhānanissito. ‘‘Sikhāppattaṃ nu kho’’ti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasi karontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. ‘‘Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā’’ti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ. ‘‘Yo upaṭṭhātī’’ti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Pavattamānaṃ pavattamānanti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti. Evanti vuttappakārena upalakkhetvā vāti attho. Pākaṭā honti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato. Khaṇḍaṃ là sự gián đoạn của việc đếm như là một, ba, năm. Okāse: Ngài nói điều này liên hệ đến phương pháp đếm. Chỉ nương tựa vào việc đếm, không nương tựa vào đề mục thiền. Câu "Có phải đã đạt đến đỉnh cao?" được nói theo trường hợp của người tác ý bằng việc đếm trong một thời gian rất dài. Vị ấy, nương vào trạng thái không tán loạn đã đạt được như vậy, có thể nghĩ như thế. Câu "Trong các hơi thở vô và ra, cái nào hiện khởi, hãy nắm lấy cái đó" được nói liên hệ đến người mà chỉ một trong hai hơi thở hiện khởi trước. Nhưng đối với người mà cả hai đều hiện khởi, vị ấy nên nắm lấy cả hai và đếm. Và bằng câu "cái nào hiện khởi", ý nghĩa này cũng được làm sáng tỏ: trong hai luồng gió ở lỗ mũi, luồng nào hiện khởi rõ ràng hơn, luồng đó nên được nắm lấy. Điều này cần được hiểu như vậy. Bằng từ lặp lại "đang diễn tiến, đang diễn tiến", ngài chỉ ra sự ghi nhận không gián đoạn các hơi thở vô và ra. Evaṃ có nghĩa là "sau khi đã ghi nhận theo cách đã nói". Chúng trở nên rõ ràng do không có sự tán loạn ra bên ngoài nhờ vào việc đếm. Palighassa parivattanaṃ, taṃ yattha nikkhipanti, so palighatthambho. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Purimanayenāti sīghagaṇanāya, gopālakagaṇanāyāti attho. Eko dve tīṇi cattāri pañcāti gaṇanāvidhidassanaṃ. Tasmā aṭṭhātiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni. Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Kasmāti tattha kāraṇaṃ, nidassanañca dasseti ‘‘gaṇanapaṭibaddhe hī’’tiādinā. Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ, pājanadaṇḍo. Arittena upatthambhanaṃ arittupatthambhanaṃ, tassa vasena. Vòng khuyên của thanh chặn cửa, nơi người ta đặt nó vào, đó là cột chặn cửa. Tiyāmarattiṃ là một từ chỉ sự sử dụng trong ý nghĩa liên tục. Purimanayena có nghĩa là bằng cách đếm nhanh, bằng cách đếm của người chăn bò. "Một, hai, ba, bốn, năm" là sự trình bày phương pháp đếm. Do đó, ngay cả trong các trường hợp như "tám" v.v., cũng nên bắt đầu từ một và đạt đến tám v.v. một cách riêng biệt. Phải đếm thật nhanh. Tại sao? Ở đó, ngài chỉ ra nguyên nhân và ví dụ bằng câu bắt đầu bằng "gaṇanapaṭibaddhe hi". Ở đó, arittaṃ là cái mà con thuyền được chèo bởi nó, tức là cây sào. Arittupatthambhanaṃ là sự chống đỡ bằng cây sào, theo cách đó. Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha ‘‘nirantaraṃ pavattaṃ viyā’’ti. Anto pavisantaṃ vātaṃ manasi karonto anto cittaṃ paveseti nāma. Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo. Vātabbhāhatanti abbhantaragataṃ vātaṃ bahulaṃ manasi karontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya, medena pūritaṃ viya ca hoti, tathā upaṭṭhāti. Nīharato phuṭṭhokāsaṃ [Pg.329] muñcitvā, tathā pana nīharato vātassa gatisamannesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha ‘‘puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī’’ti. Theo nghĩa đen, sự diễn tiến không gián đoạn chỉ có trong ṭhapanā (an chỉ định), do đó ngài nói "dường như diễn tiến không gián đoạn". Khi tác ý đến luồng gió đi vào bên trong, người ấy được gọi là đưa tâm vào bên trong. Ngay cả khi đưa tâm ra bên ngoài, phương pháp cũng tương tự. Vātabbhāhataṃ: Đối với người tác ý nhiều lần đến luồng gió đi vào bên trong, nơi đó dường như bị gió thổi vào, và dường như được lấp đầy bởi mỡ, nó hiện khởi như vậy. Đối với người đưa (tâm) ra ngoài, sau khi đã rời bỏ nơi xúc chạm, và đối với người đưa ra như vậy, tâm chạy theo các đối tượng khác nhau qua việc tìm kiếm đường đi của luồng gió, do đó ngài nói "tâm bị phân tán trong nhiều đối tượng khác nhau". Etanti etaṃ assāsapassāsajātaṃ. Etaṃ là tập hợp hơi thở vô và hơi thở ra này. 224. Anugamananti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ. Tenevāha ‘‘tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. Nābhi ādi tattha paṭhamaṃ uppajjanato. Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā, na uppattimattavasena. Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva. Yattha yattha ca uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato. Yathāpaccayaṃ pana desantaruppattiyaṃ gatisamaññā. Hadayaṃ majjhanti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ. Nāsikaggaṃ pariyosānanti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsasamaññāya tadavadhibhāvato. Tathā hete ‘‘cittasamuṭṭhānā’’ti vuttā, na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ sambhavo atthi. Tenāha ‘‘abbhantaraṃ pavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī’’ti. Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavasena vuttoti veditabbo. Vikkhepagatanti vikkhepaṃ upagataṃ, vikkhittaṃ asamāhitanti attho. Sāraddhāyāti sadarathabhāvāya. Iñjanāyāti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya. 224. Anugamana là sự tiếp diễn lặp đi lặp lại của niệm, sự theo dõi, theo cách lấy làm đối tượng các hơi thở vô và ra mỗi khi chúng phát sinh. Do đó ngài nói "và điều đó không phải theo cách theo dõi điểm đầu, điểm giữa, và điểm cuối". Rốn là điểm đầu, vì nó phát sinh ở đó trước tiên. Ở đây, ý niệm về điểm đầu là do sự phát sinh đầu tiên, không phải chỉ do sự phát sinh đơn thuần. Thật vậy, chúng phát sinh ở khắp mọi nơi, bắt đầu từ rốn cho đến chóp mũi. Và ở bất cứ nơi nào chúng phát sinh, chúng tan rã ngay tại đó, vì các pháp không có sự di chuyển. Tuy nhiên, tùy theo duyên, sự phát sinh ở một nơi khác được gọi là sự di chuyển. Hadayaṃ majjhaṃ là gần tim, phần trên của nó là điểm giữa. Nāsikaggaṃ pariyosānaṃ là nơi chóp mũi là điểm cuối của nó, vì khái niệm hơi thở vô và ra có giới hạn ở đó. Thật vậy, chúng được gọi là "do tâm tạo", và không có sự tồn tại của các pháp do tâm tạo ở bên ngoài. Do đó ngài nói "đối với luồng gió đi vào bên trong, chóp mũi là điểm đầu". Tuy nhiên, thuật ngữ "đi vào" và "đi ra" nên được hiểu là được nói theo cách tương tự như vậy. Vikkhepagataṃ là đã đi đến sự tán loạn, có nghĩa là bị phân tán, không định tĩnh. Sāraddhāya là để có trạng thái bồn chồn. Iñjanāya là để có sự dao động của việc tác ý đến đề mục thiền. Vikkhepagatena cittenāti hetumhi karaṇavacanaṃ, itthambhūtalakkhaṇe vā. Sāraddhāti sadarathā. Iñjitāti iñjanakā calanakā. Tathā phanditā. Vikkhepagatena cittena là một từ ở công cụ cách trong ý nghĩa nguyên nhân, hoặc trong ý nghĩa chỉ trạng thái. Sāraddhā là bồn chồn. Iñjitā là dao động, rung động. Tương tự, phanditā là rung lắc. Ādimajjhapariyosānavasenāti ādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho. ‘‘Anubandhanāya manasi karontena phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabba’’nti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivarituṃ ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viyā’’tiādimāha. Tattha visuṃ manasikāro natthīti gaṇanāya, anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena, ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi. Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya, phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyeva? Yadipi natthi, gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvena [Pg.330] gahetabbā, evaṃ anubandhanā ṭhapanāya, tāya vinā ṭhapanāya asambhavato. Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī’’ti. Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā’’tiādi. Tattha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento’’ti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti. Tenāha ‘‘gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī’’ti. Tatthevāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva. Teti assāsapassāse. Satiyā anubandhantoti gaṇanāvīthiṃ anugantvā satiyā nibandhanto, phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho. Appanāvasena cittaṃ ṭhapentoti yathā appanā hoti, evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto. Anubandhanāya cātiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā. Svāyamatthoti yvāyaṃ ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento, tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto’’ti ca vutto, so ayamattho. Yā accantāya na minoti na vinicchināti, sā mānassa samīpeti upamā yathā ‘‘goṇo viya gavayo’’ti. Ādimajjhapariyosānavasenāti có nghĩa là ādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbaṃ, (không nên tác ý) theo cách theo dõi đầu, giữa, và cuối. Đây là sự liên kết. Để làm rõ ý nghĩa của câu nói: “Khi tác ý bằng cách theo dõi (anubandhanā), nên tác ý bằng cách xúc chạm (phusanā) và bằng cách an lập (ṭhapanā)”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “gaṇanānubandhanāvasena viyā”. Trong đó, visuṃ manasikāro natthi (không có sự tác ý riêng biệt) có nghĩa là: không có sự tác ý đề mục nghiệp xứ chỉ đơn thuần bằng cách xúc chạm và bằng cách an lập theo thứ tự mà không có sự đếm và sự theo dõi. Chẳng phải là giống như không có sự tác ý bằng cách an lập mà không có sự xúc chạm, thì cũng không có sự tác ý bằng cách đếm mà không có sự xúc chạm sao? Mặc dù không có, nhưng sự đếm (gaṇanā) nên được xem là chính yếu vì là nền tảng của sự tác ý đề mục nghiệp xứ. Tương tự như vậy, sự theo dõi (anubandhanā) đối với sự an lập (ṭhapanā), vì không có sự an lập nếu không có sự theo dõi ấy. Do đó, mặc dù sự xúc chạm có tính chất kế cận (không gián đoạn), nhưng ngài đã lấy sự đếm và sự theo dõi là chính yếu vì chúng là nền tảng, và để chỉ ra rằng các pháp khác (xúc chạm, an lập) không có tính chất nền tảng đó, ngài đã nói: “Vì không có sự tác ý riêng biệt bằng cách xúc chạm và an lập như bằng cách đếm và theo dõi”. Nếu vậy, tại sao chúng lại được đề cập riêng trong phần đề mục? Ngài nói câu bắt đầu bằng “phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā”. Trong đó, bằng câu “phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento” (đếm ngay tại nơi xúc chạm), ngài chỉ ra rằng sự xúc chạm là một phần phụ của sự đếm. Do đó, ngài nói: “tác ý bằng cách đếm và bằng cách xúc chạm”. Tattheva nghĩa là phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva (ngay tại nơi xúc chạm). Te là hơi thở vô, hơi thở ra. Satiyā anubandhanto có nghĩa là: đi theo tiến trình đếm, người ấy buộc chặt bằng niệm, hoặc người ấy chú tâm liên tục vào chúng (hơi thở) ngay tại nơi xúc chạm. Appanāvasena cittaṃ ṭhapento là người an lập, định tâm vào tướng đã hiện khởi theo cách mà an chỉ định phát sinh. Trong câu bắt đầu bằng anubandhanāya ca, cách kết nối là: được nói rằng “tác ý bằng cách theo dõi, bằng cách xúc chạm, và bằng cách an lập”. Svāyamattho có nghĩa là: đây là ý nghĩa đã được nói trong câu “đếm ngay tại nơi xúc chạm” và “sau khi thu nhiếp việc đếm ở đó, người ấy theo dõi chúng bằng niệm”. Upamā (ví dụ) là: cái gì không đo lường, không xác định được một cách tuyệt đối, thì nó ở gần cái đo lường được. Giống như “con bò tót (gavayo) giống như con bò (goṇo)”. 225. Paṅguḷoti pīṭhasappī. Dolā pekholo. Kīḷatanti kīḷantānaṃ. Mātāputtānanti attano bhariyāya, puttassa ca. Ubho koṭiyoti āgacchantassa purimakoṭiṃ, gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo. Majjhanti dolāphalakasseva majjhaṃ. Upanibandhanathambho viyāti upanibandhanathambho, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā, tassa mūle samīpe ṭhatvā. Kathaṃ ṭhatvā? Satiyā vasena. Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti, avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato. Nimitteti nāsikaggādinimitte. Satiyā nisīdantoti sativasena nisīdanto. ‘‘Satiñhi tatthā’’tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ. Tatthāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne. 225. Paṅguḷo là người què đi bằng ghế (pīṭhasappī). Dolā là cái võng (pekholo). Kīḷataṃ là của những người đang chơi. Mātāputtānaṃ là của vợ và con trai của mình (người què). Ubho koṭiyo là cả hai đầu, tức là đầu trước của cái võng đang đi tới và đầu sau của cái võng đang đi lui. Majjhaṃ là phần giữa của tấm ván võng. Upanibandhanathambho viya là giống như cột trụ buộc vào. Cột trụ buộc vào là chóp mũi hoặc tướng ở miệng. Tassa mūle samīpe ṭhatvā là đứng ở gần gốc của nó. Đứng như thế nào? Bằng cách có niệm. Thật vậy, hành giả làm cho niệm được thiết lập vững chắc ở đó thì được gọi là đứng ở đó, vì toàn thể (hành giả) được chỉ định bởi một pháp thành phần (niệm). Nimitte là trong tướng, như là tướng chóp mũi v.v... Satiyā nisīdanto là ngồi với niệm. Nên được nói giống như trong trường hợp đứng (ṭhāne) bằng câu bắt đầu bằng “Satiñhi tatthā”. Tattha là ở nơi xúc chạm. 226. Teti [Pg.331] nagarassa antobahigatā manussā, tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā. 226. Te là những người ở trong và ngoài thành phố, và những vật sở hữu trong tay của họ. 227. Ādito paṭṭhāyāti upameyyatthadassanato paṭṭhāya. Gāthāyaṃ nimittanti upanibandhanānimittaṃ. Anārammaṇamekacittassāti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ, ārammaṇaṃ na hontīti attho. Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa. Ca-saddo byatireke. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Nupalabbhatīti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho, dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva. 227. Ādito paṭṭhāya là bắt đầu từ việc chỉ ra ý nghĩa của đối tượng được so sánh. Trong kệ, nimittaṃ là tướng để buộc niệm vào. Anārammaṇamekacittassāti có nghĩa là không phải là đối tượng của một tâm duy nhất, (chúng) không trở thành đối tượng. Ajānato ca tayo dhamme là đối với người không đạt được ba pháp này, tức là tướng, hơi thở vô, hơi thở ra, bằng cách lấy chúng làm đối tượng. Từ ca có nghĩa là trái ngược. Bhāvanā là sự tu tập định niệm hơi thở. Nupalabbhatīti có nghĩa là na upalabbhati na sijjhati (không đạt được, không thành tựu). Đây là ý nghĩa của kệ chất vấn. Còn kệ thứ hai là kệ giải đáp thì dễ hiểu. Kathanti tāsaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā. Ime tayo dhammātiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti, tathāpi na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti, kathaṃ na ca honti aviditā? Tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati, padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati, nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti, uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti. Từ kathaṃ là câu hỏi do muốn nói, để làm rõ ý nghĩa của những kệ đó. Trong câu bắt đầu bằng ime tayo dhammā, đây là phần giải thích chi tiết ý nghĩa cùng với sự kết hợp các từ: – Làm thế nào ba pháp này, bắt đầu bằng tướng, không phải là đối tượng của một tâm duy nhất? Tuy nhiên, ba pháp này không phải là không được biết đến. Và làm thế nào chúng không phải là không được biết đến? Thật vậy, nếu chúng không được biết đến, thì làm sao tâm không đi đến tán loạn? Và làm sao tinh tấn, là yếu tố chính yếu hoàn thành sự tu tập, có thể được biết đến? Và làm sao hành giả có thể thực hiện được sự nỗ lực, được gọi là sự chuyên tâm tu tập, vốn trấn áp các triền cái và mang lại sự định tĩnh đúng đắn? Và làm sao hành giả có thể đạt được các pháp đặc biệt cao hơn, cả hiệp thế và siêu thế? Idāni tamatthaṃ kakacūpamāya sādhetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā, tathā ca sati kakacadantagati dubbiññeyyāti āha ‘‘same bhūmibhāge’’ti. Kakacenāti khuddakena kharapattena. Tenāha ‘‘puriso’’ti. Phuṭṭhakakacadantānanti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena. Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti. Tenāha ‘‘na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī’’ti. Kakacassa ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā. Pellanakāle tato vigatā ‘‘gatā’’ti vuttā. Na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ, āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato. Padhānanti rukkhassa chedanavīriyaṃ[Pg.332]. Payoganti tasseva chedanakiriyaṃ. Visesanti anekabhāvāpādanaṃ, tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesaṃ. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ cái cưa, đoạn văn bắt đầu bằng “seyyathāpī” (ví như) được nói đến. Khi khúc gỗ bị chao đảo do mặt đất không bằng phẳng, việc cưa cắt sẽ không dễ dàng; và khi như vậy, sự chuyển động của các răng cưa khó có thể biết được, vì thế Ngài nói “trên mặt đất bằng phẳng.” “Bằng cái cưa” (kakacena) nghĩa là bằng cái cưa nhỏ, có lưỡi thô. Do đó, Ngài nói “người đàn ông” (puriso) ở số ít. “Những răng cưa đã chạm vào” (phuṭṭhakakacadantānaṃ) là theo nghĩa những răng cưa đã chạm đi chạm lại. Bằng cách đó, câu văn cho thấy sự an trú niệm của người đàn ông chỉ ngay tại nơi đã được các răng cưa chạm đi chạm lại. Do đó, Ngài nói: “vị ấy không tác ý đến các răng cưa đang đi tới hay đang đi lui.” Vào lúc kéo cưa, (các răng cưa) chuyển động hướng về người đàn ông được gọi là “đi tới” (āgatā). Vào lúc đẩy cưa, (các răng cưa) đi ra xa khỏi người ấy được gọi là “đi lui” (gatā). Và không phải là các răng cưa đi tới hay đi lui mà không được biết đến, vì niệm được an trú trên toàn bộ (đường cưa), và vì không có các răng cưa nào đi tới hay đi lui mà không chạm vào chỗ cần cưa. “Sự tinh tấn” (padhāna) là nghị lực cưa khúc gỗ. “Sự áp dụng” (payoga) là chính hành động cưa cắt ấy. “Sự đặc biệt” (visesa) là việc tạo ra nhiều mảnh, và mục đích đặc biệt cần được hoàn thành nhờ nó. Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ. Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma, tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti upanibandhanānimittaṃ, nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. Evamevāti yathāpi so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti, suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti, evameva. Nāsikagge mukhanimitteti dīghanāsiko nāsikagge itaro mukhaṃ dasanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe. Đoạn văn bắt đầu bằng “yathā rukkho” (như khúc gỗ) là sự kết nối của ví dụ. “Niệm được gọi là sự buộc chặt (upanibandhanā) vì nó buộc chặt tâm vào đối tượng.” Dấu hiệu để niệm ghi nhận hơi thở vô và hơi thở ra được gọi là “dấu hiệu để buộc chặt” (upanibandhanānimitta), tức là chóp mũi hoặc dấu hiệu ở miệng (mukhanimitta). “Cũng vậy” (evameva) có nghĩa là: cũng như người đàn ông kia, trong khi dùng cưa cắt khúc gỗ, dù không tác ý đến các răng cưa đang đi tới đi lui, nhưng nhờ an trú niệm chỉ ngay tại nơi được chạm đi chạm lại, vị ấy vẫn biết các răng cưa đang đi tới đi lui, và không đi chệch khỏi đường mực, hoàn thành được công việc cần làm; cũng vậy. “Tại chóp mũi, tại dấu hiệu ở miệng” (nāsikagge mukhanimitte) có nghĩa là: người có mũi dài (an trú niệm) tại chóp mũi; người khác (tức người có mũi ngắn) thì (an trú niệm) tại môi trên, nơi được đặt tên là “dấu hiệu ở miệng” (mukhanimitta) vì “miệng, răng được che, được đậy bởi cái này.” Idaṃ padhānanti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti, idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti. Upakkilesā pahīyantīti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Vitakkā vūpasamantīti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo. Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. Anusayā byantī hontīti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva hoti, pahīnesu ca saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘saṃyojanā pahīyanti anusayā byantī hontī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho. “Đây là sự tinh tấn” (idaṃ padhānaṃ) có nghĩa là: sự nỗ lực tinh tấn nào mà nhờ đó thân và tâm của hành giả đã khởi sự tinh tấn trở nên dễ sử dụng, kham nhẫn cho công phu thiền định, thích hợp cho công phu thiền định, sự tinh tấn ấy là sự tinh tấn chính yếu. Bằng cách này, câu văn chỉ ra nguyên nhân thông qua kết quả. “Các phiền não được đoạn trừ” (upakkilesā pahīyanti) có nghĩa là các triền cái, vốn là những phiền não của tâm, được đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhana). “Các tầm được an tịnh” (vitakkā vūpasamanti) có nghĩa là do chính điều đó, các tà tầm như dục tầm v.v... đi đến chỗ an tịnh; hoặc là, sau khi chỉ ra sự chứng đắc Sơ thiền qua việc đoạn trừ các triền cái, Ngài nói đến sự chứng đắc Nhị thiền v.v... qua việc ám chỉ sự an tịnh của tầm. “Đây là sự áp dụng” (ayaṃ payogo) có nghĩa là sự chuyên tâm vào đề mục thiền định này, vốn là nhân cho sự chứng đắc thiền, là sự áp dụng. “Các kiết sử được đoạn trừ” (saṃyojanā pahīyanti) có nghĩa là cả mười kiết sử được đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samuccheda) theo tuần tự của các đạo. “Các tùy miên chấm dứt” (anusayā byantī honti) có nghĩa là tương tự, cả bảy tùy miên cũng chấm dứt, không còn sót lại dù chỉ một mảnh nhỏ, bằng cách làm cho chúng đi đến trạng thái không còn sanh khởi. Và ở đây, việc đoạn trừ các kiết sử chỉ xảy ra thông qua sự diệt tận của các tùy miên; và để chỉ ra rằng khi các kiết sử đã được đoạn trừ thì sẽ không còn lại dù chỉ một dấu vết nhỏ nào của các tùy miên, nên câu “các kiết sử được đoạn trừ, các tùy miên chấm dứt” đã được nói đến. “Đây là sự đặc biệt” (ayaṃ viseso) có nghĩa là: kết quả này, bắt đầu bằng việc đoạn trừ các kiết sử, vốn có được một cách tuần tự nhờ vào định này, chính là sự đặc biệt của định này. Yassāti yena. Anupubbanti anukkamena. Paricitāti pariciṇṇā. Ayaṃ hettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitā[Pg.333], tatheva yena dīgharassapajānanādividhinā anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā, tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā. So bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti. Yathā kiṃ abbhā muttova candimā abbhupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti. “Của vị nào” (yassa) nghĩa là bởi vị (tỳ-khưu) nào. “Tuần tự” (anupubbaṃ) nghĩa là theo thứ lớp. “Được thực hành” (paricitā) nghĩa là được trau dồi. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: niệm hơi thở vô-ra, như đã được Đức Phật, Thế Tôn, thuyết giảng, cũng vậy, đã được vị (tỳ-khưu) nào tuần tự thực hành, khéo tu tập bằng phương pháp bắt đầu với việc biết (hơi thở) dài và ngắn, do chính điều đó mà nó trở nên viên mãn, hoàn toàn đầy đủ nhờ sự chu toàn của mười sáu đối tượng. Vị tỳ-khưu ấy soi sáng thế giới này của chính mình, tức thế giới uẩn v.v..., bằng ánh sáng trí tuệ. Giống như gì? Giống như mặt trăng, vua của các vì sao, thoát khỏi mây, tức là mặt trăng thoát khỏi cấu uế của mây. Idhāti kakacūpamāyaṃ. Assāti yogino. Idhāti vā imasmiṃ ṭhāne. Assāti upamābhūtassa kakacassa. Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro, evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva payojanaṃ. “Ở đây” (idha) nghĩa là trong ví dụ cái cưa. “Của vị ấy” (assa) nghĩa là của hành giả. Hoặc “ở đây” (idha) nghĩa là tại nơi này. “Của nó” (assa) nghĩa là của cái cưa, vốn là vật ví dụ. Giống như có sự không tác ý của người đàn ông kia đối với (răng cưa) theo cách đi tới đi lui, cũng vậy, mục đích chỉ là sự không tác ý đối với hơi thở vô và hơi thở ra theo cách đi vào đi ra. 228. Nimittanti paṭibhāganimittaṃ. Avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti appanāvitakkādiavasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti, vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi pāḷiyaṃ ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho, taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ ‘‘appanā’’ti aṭṭhakathāvohāro, jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ, tasmā taṃ ‘‘appanā’’ti dassento ‘‘avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti āha. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘anukkamato…pe… laṅghanākārappattaṃ viya hotī’’ti ettako gantho parihīno. 228. “Tướng” (nimitta) là tợ tướng (paṭibhāganimitta). “Được trang hoàng bởi các thiền chi còn lại” (avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā): có người giải thích là “được trang hoàng bởi các thiền chi còn lại như tầm của an chỉ định (appanāvitakka) v.v...”, nhưng nên nói là “tứ v.v...” (vicārādi), vì theo nghĩa đen, tầm (vitakka) không phải là an chỉ định (appanā). Thật vậy, trong Pāli, nó được giải thích là “sự hướng tâm, sự áp đặt tâm” (appanā byappanā). Hoặc là, vì do tương ưng với nó mà thiền được gọi là “an chỉ định” (appanā) theo cách dùng của Chú giải, và trong các thiền chi, định (samādhi) là chính yếu, do đó, để chỉ định đó là “an chỉ định”, ngài đã nói: “và sự an trí (ṭhapanā) được gọi là an chỉ định (appanā), được trang hoàng bởi các (thiền chi) còn lại, được thành tựu.” Tuy nhiên, đối với một số bản, trong đoạn “kể từ lúc tác ý bằng cách đếm”, một đoạn văn dài chừng này đã bị thiếu: “theo thứ tự... cho đến... dường như đã đạt đến trạng thái nhảy vọt.” Sāraddhakāyassa kassaci puggalassa. Onamati paṭṭikādīnaṃ palambanena. Vikūjatīti saddaṃ karoti. Gattānisadakapparādīnaṃ sandhiṭṭhānesu valiṃ gaṇhāti tattha tattha valitaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto. Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenāti anvayavasena tadatthasādhanaṃ. Tattha kāyadarathe vūpasanteti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo, so idha kāyassa lahubhāvoti adhippeto. Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyopi cittampi lahukaṃ hotī’’ti. Của một người nào đó có thân mệt mỏi. Nó bị chùng xuống do sự buông thõng của các vật như tấm ván trải giường. (Vikūjati) có nghĩa là nó phát ra tiếng kêu. Nó bị nhăn nheo ở các khớp nối của các bộ phận cơ thể, mông, khuỷu tay, v.v.; nó bị nhăn ở chỗ này chỗ kia. Tại sao? Bởi vì thân mệt mỏi thì nặng nề. Do đó, sự đoạn diệt hơi thở thô phù, vốn được thành tựu cùng với sự lắng dịu của thân nhiệt não, được nói đến như là phương tiện thành tựu cho sự lắng dịu ấy theo phương pháp phủ định. Câu "do sự đoạn diệt hơi thở thô phù" là sự thành tựu ý nghĩa ấy theo phương pháp khẳng định. Ở đây, trong câu "khi thân nhiệt não đã lắng dịu", trạng thái nhẹ nhàng v.v. của cả các sắc còn lại trong ba dòng tương tục, do tính chất nhẹ nhàng, mềm mại, và thích ứng của các sắc do tâm sanh, được ngụ ý là sự nhẹ nhàng của thân ở đây. Bởi vì trạng thái nhẹ nhàng này không thể có nếu không có trạng thái nhẹ nhàng v.v. của tâm, cho nên có lời nói rằng: "Thân cũng nhẹ nhàng và tâm cũng nhẹ nhàng". Oḷārike [Pg.334] assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayampi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ. Câu bắt đầu bằng "khi hơi thở thô phù đã được đoạn diệt", và cả phương pháp đã được nói ở dưới, cũng được đưa ra để chỉ rõ phương pháp khảo sát thân hành đã đạt đến trạng thái cần được khảo sát. 229. Uparūpari vibhūtānīti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti. Desatoti pakatiyā phusanadesato, pubbe attanā phusanavasena upadhāritaṭṭhānato. 229. (Uparūpari vibhūtāni) có nghĩa là: do năng lực của sự tu tập, chúng trở nên rõ ràng ở các tầng cao hơn và cao hơn. (Desato) có nghĩa là: từ nơi xúc chạm tự nhiên, từ nơi đã được xác định trước đó bởi chính mình thông qua sự xúc chạm. ‘‘Kattha natthī’’ti ṭhānavasena, ‘‘kassa natthī’’ti puggalavasena vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ ‘‘antomātukucchiya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā udake nimuggassa puggalassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti, evaṃ antomātukucchiyaṃ. Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato, evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ, asaññīsu vā jātānaṃ, tathā nirodhasamāpannānaṃ. Catutthajjhānasamāpannānaṃ pana dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ, tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ. Keci pana ‘‘anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa, rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Atthiyeva te assāsapassāsā pariyesatoti adhippāyo, yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato. Pakatiphuṭṭhavasenāti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena. Nimittaṃ ṭhapetabbanti satiyā tattha tattha sukhappavattanatthaṃ thiratarasañjānanaṃ pavattetabbaṃ. Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati. Imamevāti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpananayena upaṭṭhāpanavidhimeva. Atthavasanti hetuṃ. Atthoti hi phalaṃ, so yassa vasena pavattati, so atthavasoti. Muṭṭhassatissāti vinaṭṭhassatissa. Asampajānassāti sampajaññarahitassa, bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ime te’’ti upadhāretuṃ, sammadeva pajānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo. Để làm rõ ý nghĩa đang được xem xét theo phương diện nơi chốn là "Ở đâu không có?" và theo phương diện cá nhân là "Ai không có?", sau khi gộp chung lại, câu bắt đầu bằng "trong bụng mẹ" đã được nói đến. Trong đó, giống như hơi thở ra vào không diễn ra đối với người bị chìm trong nước do không gian bị bít kín, cũng vậy (hơi thở không diễn ra) trong bụng mẹ. Giống như (hơi thở không diễn ra) đối với người chết do không có tâm làm phát sanh, cũng vậy đối với những người bất tỉnh, bị hôn mê xâm chiếm, hoặc những người sanh trong cõi vô tưởng, và cũng vậy đối với những người đã nhập diệt thọ tưởng định. Còn đối với những người đã nhập thiền thứ tư, sự không phát sanh của chúng (hơi thở) chỉ đơn thuần là do quy luật tự nhiên; cũng vậy đối với những chúng sanh trong cõi sắc và vô sắc. Tuy nhiên, một số vị nói lý do rằng: "(Hơi thở) không có đối với người nhập thiền thứ tư do đã đạt đến trạng thái vi tế tuần tự; và không có đối với chúng sanh trong cõi sắc do sự vi tế của các sắc và của tâm hữu phần trong cõi sắc". Ý nghĩa là: "Hơi thở ra vào của ngươi chắc chắn có, hãy tìm kiếm chúng", bởi vì không có nơi nào mà hơi thở không phát sanh đối với người đã thoát khỏi bảy trường hợp đã nói. (Pakatiphuṭṭhavasena) có nghĩa là theo phương diện nơi xúc chạm tự nhiên. (Nimittaṃ ṭhapetabbam) có nghĩa là sự ghi nhận vững chắc hơn phải được thiết lập bởi niệm ở nơi này nơi kia để cho (niệm) diễn tiến một cách dễ dàng. Vì niệm có sự ghi nhận vững chắc làm nền tảng gần. (Imameva) có nghĩa là chính phương pháp làm cho hiện khởi này, theo cách nhổ gai, đối với thân hành không hiện khởi. (Atthavasam) có nghĩa là nguyên nhân. Vì (attho) là quả, cái gì diễn tiến tùy thuộc vào cái gì, cái đó được gọi là (atthavaso). (Muṭṭhassatissa) có nghĩa là người thất niệm. (Asampajānassa) có nghĩa là người không có tỉnh giác; ý nghĩa là người thiếu niệm và tuệ, những pháp có khả năng xem xét các hơi thở ra vào không hiện khởi một cách tuần tự trong khi đang tu tập, để xác định "đây là chúng", và để biết một cách đúng đắn. 230. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti. Uparūpari [Pg.335] santasukhumabhāvappattito ‘‘balavatī suvisadā sūrā ca satipaññā ca icchitabbā’’ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenāpi sukhumeneva bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento ‘‘tāhi ca panā’’tiādimāha. Tattha gocaramukheti gocarābhimukhe. Anupadanti padānupadaṃ. Caritvāti gocaraṃ gahetvā. Tasmiṃyeva ṭhāneti upanibandhanānimittasaññitaṭṭhāne. Yojetvāti manasikārena yojetvā. Satirasmiyā bandhitvāti vā vuttamevatthamāha ‘‘tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā’’ti. Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti. 230. Một đề mục thiền khác với đề mục này. (Garukam) có nghĩa là nặng nề. Và sự nặng nề của nó là do sự tu tập rất khó thực hiện, vì vậy ngài nói "sự tu tập nặng nề". Do đã đạt đến trạng thái an tịnh và vi tế ở các tầng cao hơn, sau khi nói rằng "niệm và tuệ mạnh mẽ, rất trong sáng và dũng mãnh là điều cần được mong muốn", để chỉ ra rằng phương tiện để thành tựu một mục đích vi tế cũng phải là vi tế, câu bắt đầu bằng "yathā hi" đã được nói đến. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp tìm kiếm hơi thở ra vào không hiện khởi, ngài nói câu bắt đầu bằng "tāhi ca pana". Ở đây, (gocaramukhe) có nghĩa là hướng về đối tượng. (Anupadam) có nghĩa là từng bước một. (Caritvā) có nghĩa là sau khi đã nắm bắt đối tượng. (Tasmiṃyeva ṭhāne) có nghĩa là tại chính nơi được gọi là tướng liên kết. (Yojetvā) có nghĩa là sau khi đã kết nối bằng tác ý. Hoặc ngài nói chính ý nghĩa đã được trình bày là "sau khi đã buộc bằng dây cương niệm" bằng câu "sau khi đã kết nối tại chính nơi đó". Vì trong pháp được ví dụ, nơi buộc và nơi kết nối không được tìm thấy một cách riêng biệt. 231. Nimittanti uggahanimittaṃ, paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādiupamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha. Ekacceti eke ācariyā. 231. (Nimittam) có nghĩa là học tướng hoặc tợ tướng. Vì ở đây cả hai đều được nói gộp chung. Thật vậy, ba ví dụ bắt đầu bằng bông gòn phù hợp với học tướng, phần còn lại phù hợp với cả hai. (Ekacce) có nghĩa là một số vị thầy. Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya pabhārūpaṃ viya. Maṇiguḷikādiupamā paṭibhāge vaṭṭanti. Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha ‘‘tañca paneta’’ntiādi. Suttantanti ekaṃ suttaṃ. Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ, mahāvisayatañca sandhāyāha ‘‘mahatī pabbateyyā nadī viyā’’ti. Atthabyañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha ‘‘ekā vanarāji viyā’’ti. Tenāha bhagavā – ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti (khu. pā. 6.13; su. ni. 236). Nānānusandhikaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhasuttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupajīvitabbanti āha ‘‘sītacchāyo…pe… rukkho viyā’’ti. Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbeva pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato. (Tārakarūpaṃ viya) có nghĩa là giống như hình ảnh ánh sáng của một ngôi sao. Các ví dụ như viên ngọc v.v. phù hợp với tợ tướng. "Làm thế nào mà một đề mục thiền duy nhất này lại hiện khởi theo nhiều cách khác nhau?", vì vậy ngài nói câu bắt đầu bằng "tañca panetaṃ". (Suttantam) có nghĩa là một bài kinh. Đề cập đến sự không gián đoạn do diễn tiến thuần thục và phạm vi rộng lớn, ngài nói "giống như một con sông lớn trên núi". Do sự viên mãn về ý nghĩa và văn tự, một bài kinh tốt đẹp toàn diện, làm say đắm lòng người ở mọi phần, giống như một khu rừng rậm rạp với tất cả các cây đều trổ hoa, vì vậy ngài nói "giống như một dải rừng". Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "Như trong một lùm cây trong rừng có ngọn trổ hoa". Một bài kinh có nhiều mối liên kết, nhiều đoạn tỉnh lược, tinh tế với nhiều phương pháp, và là cửa ngõ của nhiều loại đề mục thiền, nên được những người có nhu cầu nương tựa một cách kính cẩn để sống, vì vậy ngài nói "giống như một cây có bóng mát...". (Saññānānatāya) có nghĩa là do sự đa dạng của các tưởng đã diễn ra ngay cả trước khi tướng hiện khởi. Ime tayo dhammāti assāso, passāso, nimittanti ime tayo dhammā. Natthīti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhanti. Na ca upacāranti upacārampi na pāpuṇāti, pageva appananti adhippāyo. Yassa panāti vijjamānapakkho vuttanayānusārena veditabbo. ‘Ba pháp này’ là: hơi thở vào, hơi thở ra, và tướng. ‘Không có’ có nghĩa là không có, không được tìm thấy do không phải là đối tượng để tác ý theo phương diện đề mục thiền. ‘Và không đi vào cận hành’ có nghĩa là cũng không đạt đến cận hành, huống nữa là an chỉ. Đó là ý nghĩa. Phần (chỉ) sự hiện hữu bắt đầu bằng ‘Yassa pana’ nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā ‘‘nimitta’’ntiādikā gāthā paccānītā. Bây giờ, để xác chứng cho ý nghĩa đã được trình bày, các câu kệ bắt đầu bằng ‘nimittaṃ’ đã xuất hiện trong ví dụ cái cưa được dẫn lại. 232. Nimitteti [Pg.336] yathāvutte paṭibhāganimitte. Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa eva hoti. Tasmā ‘‘punappunaṃ evaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. Vosānaṃ āpajjeyyāti ‘‘nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ, tayidaṃ laddhaṃ, handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya. Visīdeyyāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ, abhabbo maññe visesassā’’ti visādaṃ āpajjeyya. 232. (Cụm từ) ‘Trong tướng’ (nimitte) là trong tợ tướng đã được nói đến. (Cụm từ) ‘Nó là như vậy’ (evaṃ hoti) có nghĩa là nó là như vậy đối với hành giả đang chuyên tâm tu tập. Do đó, nên nói rằng: “Hãy tác ý như vậy lặp đi lặp lại”. (Hành giả) có thể đi đến sự chấm dứt (nghĩa là do dự) (nghĩ rằng): “Cái gọi là tướng thì khó làm cho sanh khởi, cái đó ta đã đắc được rồi. Thôi nào, bây giờ, bất cứ lúc nào, ta sẽ làm cho pháp đặc biệt sanh khởi,” và do đó có thể rơi vào sự co rút. (Hành giả) có thể chán nản (nghĩ rằng): “Đối với ta, người đã chuyên tâm tu tập trong một thời gian lâu như vậy, ngay cả tướng cũng chưa sanh khởi. Ta nghĩ rằng ta không có khả năng (đắc) pháp đặc biệt,” và do đó có thể rơi vào sự chán nản. ‘‘Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimitta’’nti vutte kathaṃ saṅkocāpatti, bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti ‘‘nimittamidaṃ…pe… vattabbo’’ti majjhimabhāṇakā āhu. Evanti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena. Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti (visuddhi. 1.224), tattha anubandhanaṃ, phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvasena bhāvanā hotīti ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti attho. Các vị Trung Bộ Sư nói rằng: “Khi nói về ‘tướng’ đối với người thực hành với ý nghĩ ‘với pháp hành này, ta sẽ giải thoát khỏi già và chết,’ làm sao có sự co rút được? Người ấy chỉ có thể nỗ lực hơn nữa. Do đó, (nên nói) ‘tướng này… v.v…’”. (Cụm từ) ‘Như vậy’ (evaṃ) có nghĩa là bằng cách an trí tâm tu tập chỉ trên tợ tướng theo cách đã nói. (Cụm từ) ‘Kể từ đây’ (ito pabhuti) có nghĩa là kể từ khi tợ tướng này sanh khởi. Điều đã được nói trước đây là: “Tác ý để theo dõi, để tiếp xúc, và để an trí,” ở đó, sau khi từ bỏ việc theo dõi và tiếp xúc, sự tu tập diễn ra bằng cách an trí. Do đó, ý nghĩa là nên tu tập chỉ bằng cách an trí. Porāṇehi vuttovāyamatthoti ‘‘nimitte’’ti gāthamāha. Tattha nimitteti paṭibhāganimitte. Ṭhapayaṃ cittanti bhāvanācittaṃ ṭhapento, ṭhapanāvasena manasi karontoti attho. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti (visuddhi. 1.219; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ. Vibhāvayanti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikaroto antarahitā viya honti. Assāsapassāseti assāsapassāse yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ, assāsapassāsasambhūte vā nimitte. Sakaṃ cittaṃ nibandhatīti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati, appetīti attho. Ye pana ‘‘vibhāvayanti vibhāvento viditaṃ pākaṭaṃ karonto’’ti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto, nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti. Vì ý nghĩa này đã được các vị cổ sư nói đến, nên ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘nimitte’. Trong đó, ‘trong tướng’ (nimitte) là trong tợ tướng. ‘An trí tâm’ (ṭhapayaṃ cittaṃ) có nghĩa là đang an trí tâm tu tập, tức là đang tác ý bằng cách an trí. ‘Các loại khác nhau’ (nānākāraṃ) là các loại khác nhau đã được nói đến như là “bốn màu sắc”. Số ít này được dùng theo nghĩa chung của các loại. ‘Làm cho tan biến’ (vibhāvayanti) có nghĩa là đang làm cho tan biến, làm cho biến mất. Vì kể từ khi tướng sanh khởi, những loại đó đối với người không tác ý đến chúng dường như đã biến mất. ‘Trong hơi thở vào, hơi thở ra’ (assāsapassāse) có nghĩa là đang làm cho tan biến các loại khác nhau trong hơi thở vào, hơi thở ra; hoặc là trong tướng sanh từ hơi thở vào, hơi thở ra. ‘Buộc chặt tâm mình’ (sakaṃ cittaṃ nibandhati) có nghĩa là bằng chính sự an trí đó, người ấy buộc chặt, gắn kết tâm mình, đưa đến an chỉ. Còn những vị nói ý nghĩa của ‘vibhāvayanti’ là ‘đang làm cho rõ, làm cho điều đã biết trở nên hiển lộ,’ điều đó có thể phù hợp theo phương diện giai đoạn đầu. Đây là ý nghĩa ở đây: Vị hành giả dũng mãnh, do có sự kiên trì, trong khi làm cho các loại khác nhau trong hơi thở vào, hơi thở ra trở nên rõ ràng, biết chúng qua các loại khác nhau, làm cho những điều đã biết trở nên hiển lộ; hoặc trong khi làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh các hơi thở vào, hơi thở ra thô thiển, vị ấy an trí tâm vào tướng đã đắc được ở đó, và tuần tự buộc chặt, đưa tâm mình đến an chỉ. Vaṇṇatoti [Pg.337] picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato. Lakkhaṇatoti kharabhāvādisabhāvato, aniccādilakkhaṇato vā. Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho. Nimittassa rakkhaṇaṃ nāma tattha paṭiladdhassa upacārajhānassa rakkhaṇeneva hotīti āha ‘‘punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ viruḷhiṃ gamayitvā’’ti. (Bảo vệ) ‘về phương diện màu sắc’ (vaṇṇato) là theo màu sắc hiện khởi giống như trong các hình tướng như cụm bông gòn, ngôi sao, v.v. (Bảo vệ) ‘về phương diện đặc tính’ (lakkhaṇato) là theo tự tánh như trạng thái thô cứng, v.v., hoặc theo đặc tính vô thường, v.v. Có sự liên kết là “tướng đó cần được bảo vệ”. Cái gọi là sự bảo vệ tướng chỉ xảy ra bằng cách bảo vệ cận hành thiền đã đắc được ở đó, do đó ngài nói: “làm cho tăng trưởng, phát triển bằng cách tác ý lặp đi lặp lại”. 233. Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ. Pārisuddhiṃ pattukāmoti adhigantukāmo, samāpajjitukāmo ca, tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo, sallakkhaṇāvasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ. Nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā hītiādi kāyassa, cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ. Kammāragaggariyāti kammārānaṃ ukkāyaṃ aggidhamanabhastā. Dhamamānāyāti dhamayantiyā, vātaṃ gāhāpentiyāti attho. Tajjanti tadanurūpaṃ. Evamevāti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo, vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā, karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato ‘‘kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā’’ti vuttaṃ. 233. ‘Ở đây’ (ettha) là trong pháp tùy quán thân này. ‘Mong muốn đạt đến sự thanh tịnh’ (pārisuddhiṃ pattukāmo) là mong muốn chứng ngộ và mong muốn nhập vào; ở đó, nên được hiểu là mong muốn chứng ngộ bằng cách xoay chuyển khỏi sự ghi nhận, và mong muốn nhập vào bằng cách ghi nhận. Để chỉ ra một cách chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong câu “sau khi xác định danh sắc, thiết lập minh sát,” câu bắt đầu bằng ‘kathaṃ’ đã được nói. Trong đó, câu bắt đầu bằng ‘yathā hi’ là sự chỉ ra trạng thái sanh khởi của thân, tâm và hơi thở vào, hơi thở ra. ‘Bễ của thợ rèn’ (kammāragaggarī) là ống bễ thổi lửa trong lò của thợ rèn. ‘Khi được thổi’ (dhamamānāya) có nghĩa là khi đang thổi, khi đang làm cho gió được hút vào. ‘Tương ứng với nó’ (tajjaṃ) là phù hợp với điều đó. Trong câu ‘evameva’ này, thân sinh bởi nghiệp nên được xem như bễ của thợ rèn, tâm nên được xem như sự nỗ lực (thổi). Mặc dù hơi thở vào, hơi thở ra có tâm là nguồn sanh, nhưng vì không có thân sinh bởi nghiệp thì chúng không thể diễn ra, nên đã nói rằng “duyên vào thân và tâm, có hơi thở vào, hơi thở ra”. Tassāti nāmarūpassa. Paccayaṃ pariyesatīti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) avijjādikaṃ paccayaṃ vīmaṃsati pariggaṇhāti. Kaṅkhaṃ vitaratīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) ādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti (ma. ni. 1.347; 361; 3.86; a. ni. 4.181) ādinayappavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne. Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa. Udayaṃ pahāyāti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanaṃ ñāṇaṃ patvā ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto. Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto. Maggakkhaṇe [Pg.338] hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati. Tenāha ‘‘yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā’’ti. Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsatitā. Assāti ānāpānakammaṭṭhānikassa. Tassa có nghĩa là của danh sắc ấy. Paccayaṃ pariyesati có nghĩa là vị ấy thẩm sát, nắm bắt duyên bắt đầu bằng vô minh, bằng (phương pháp) bắt đầu với “do vô minh sanh khởi nên sắc sanh khởi.” Kaṅkhaṃ vitarati có nghĩa là vị ấy vượt qua, từ bỏ hoài nghi có mười sáu đối tượng, vốn diễn tiến theo phương pháp bắt đầu bằng “Ta đã có trong quá khứ chăng?” Tuệ tổng hợp theo nhóm (kalāpa-sammasana) vốn diễn tiến theo phương pháp bắt đầu bằng “Bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại.” Pubbabhāge có nghĩa là đã sanh khởi trong giai đoạn đầu của tuệ quán sanh diệt, được bao gồm trong đạo tri kiến thanh tịnh. Obhāsādayo có nghĩa là mười pháp này là hào quang và các pháp khác (tùy phiền não): hào quang, trí, hỷ, khinh an, lạc, thắng giải, sách tấn, xả, niệm hiện khởi, và ái luyến. Udayaṃ pahāya có nghĩa là sau khi đã xả bỏ sự sanh khởi của các pháp hữu vi vốn đã được nắm bắt bởi tuệ quán sanh diệt, vị ấy đạt đến tuệ quán diệt do chỉ quán chiếu sự hoại diệt của chúng, và đang nhàm chán với tuệ nhàm chán, có tuệ quán sự nguy hại đi trước. Đang ly tham, đang giải thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi với đạo tuệ đã sanh khởi ngay sau tuệ chuyển tộc đã sanh khởi vào lúc cuối của sự thực hành thuần thục các tuệ Dục thoát, tuệ Thẩm sát, tuệ Hành xả, và tuệ Thuận thứ. Vì trong sát-na đạo, bậc Thánh được gọi là đang ly tham và đang giải thoát. Do đó, ngài nói “sau khi tuần tự đắc bốn Thánh đạo.” Với sự phân chia của đối tượng cần phải phản khán, được gọi là đạo, quả, Níp-bàn, phiền não đã đoạn trừ, và phiền não còn sót lại, có mười chín loại. Vì đối với bậc A-la-hán, do không có phiền não còn sót lại nên có mười chín loại. Assa có nghĩa là của vị hành giả thực hành đề mục niệm hơi thở. 234. Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi paṭhamacatukkavasena adhigatajhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā. Tesanti tiṇṇaṃ catukkānaṃ. 234. Không có phương pháp tu tập đề mục nào riêng biệt, vì đối với vị đã đắc thiền do theo bốn pháp đầu, (các pháp sau) đã được thuyết giảng theo cách quán thọ, quán tâm, và quán pháp. Tesaṃ có nghĩa là của ba nhóm bốn pháp. Pītipaṭisaṃvedīti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanāsīlo, tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno. Tattha kāmaṃ saṃvedana-ggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti, yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ, taṃ dassetuṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ ‘‘paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī’’ti. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi. Pītipaṭisaṃvedī có nghĩa là vị ấy có thói quen cảm nhận hỷ một cách riêng biệt và chơn chánh; hoặc là, nơi vị này có sự cảm nhận hỷ ấy một cách riêng biệt và chơn chánh; hoặc là, vị ấy đang cảm nhận hỷ ấy một cách riêng biệt và chơn chánh. Ở đây, thật vậy, chỉ bằng việc dùng từ saṃvedana (cảm nhận), trạng thái biết rõ hỷ một cách trân trọng đã được làm cho hiểu. Tuy nhiên, để chỉ ra những cách mà sự cảm nhận hỷ ấy được mong muốn, từ paṭi đã được dùng: “vị ấy được gọi là paṭisaṃvedī vì cảm nhận riêng biệt (paṭi paṭi saṃvedī).” Do đó, ngài nói “bằng hai cách” v.v... Tattha kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotīti pucchāvacanaṃ. Sappītike dve jhāne samāpajjatīti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Tassāti tena. ‘‘Paṭisaṃviditā’’ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgibhāvena. Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena, tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito gahito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato, sāmaññato ca tassā gahaṇassa sukarattāti. Ở đây, “Làm thế nào hỷ được biết rõ về phương diện đối tượng?” là câu hỏi. Vị ấy nhập hai thiền có hỷ có nghĩa là vị ấy tuần tự nhập hai thiền thứ nhất và thứ hai có hỷ đi kèm. Tassa có nghĩa là tena (bởi vị ấy). Vì liên hệ đến từ paṭisaṃviditā, đây là sở thuộc cách trong nghĩa chủ cách. Samāpattikkhaṇe có nghĩa là trong sát-na đang nhập thiền. Jhānapaṭilābhena có nghĩa là do trạng thái hợp đủ với thiền. Ārammaṇato có nghĩa là qua ngõ đối tượng, hỷ được bao gồm trong thiền có đối tượng ấy được biết rõ, vì đối tượng đã được biết rõ. Điều gì đã được nói? Ví như, đối với người đi tìm rắn, khi nơi ở của nó đã được biết rõ, con rắn ấy cũng được xem như đã được biết rõ, đã được bắt, vì việc bắt nó dễ dàng nhờ sức mạnh của bùa chú và thuốc. Cũng vậy, khi đối tượng, là nơi nương của hỷ, đã được biết rõ, hỷ ấy được xem như đã được biết rõ, vì việc nắm bắt nó về phương diện tự tướng và cộng tướng là dễ dàng. Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadappattāya visayato [Pg.339] dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa, sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yaṃ hi yassa visesato, sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti. Tenāha ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti. Nên được dẫn đến và liên kết (với câu hỏi) “Làm thế nào hỷ được biết rõ một cách không si mê?” Vipassanākkhaṇe có nghĩa là trong sát-na thấy về phương diện đối tượng với tuệ quán đã đạt đến sự sắc bén và trong sáng. Lakkhaṇapaṭivedhena có nghĩa là do thấu triệt tự tướng và cộng tướng của hỷ. Vì khi tướng đặc biệt (tự tướng) và tướng chung (cộng tướng) của một pháp nào đó được biết, pháp ấy được xem như đã được biết đúng như thật. Do đó, ngài nói “hỷ được biết rõ một cách không si mê.” Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha dīghaṃ assāsavasenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā, idha pītipaṭisaṃveditāvasena, pītipaṭisaṃveditā ca atthato vibhattā eva. Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy bằng chính kinh văn, ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng “Điều này đã được nói.” Ở đó, trong các đoạn như “do theo hơi thở vô dài,” điều gì cần phải nói, điều đó đã được nói ở dưới. Tuy nhiên, ở đó kinh văn được đưa ra theo cách chỉ rõ hành vi của người có niệm, còn ở đây là theo cách cảm nhận hỷ; và việc cảm nhận hỷ đã được phân tích về mặt ý nghĩa. Hơn nữa, đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Dīghaṃ assāsavasena có nghĩa là đối với người biết do theo hơi thở vô dài đã trở thành đối tượng, sự liên kết là “hỷ ấy được biết rõ.” Biết sự nhất tâm, không tán loạn của tâm có nghĩa là đối với người biết bằng tuệ tương ưng với sự nhất tâm được bao gồm trong thiền, có tên là “không tán loạn.” Vì cũng như hỷ được biết rõ qua ngõ đối tượng, cũng vậy, các pháp tương ưng với nó cũng được biết rõ qua ngõ đối tượng. Niệm được thiết lập có nghĩa là do theo hơi thở vô dài, niệm tương ưng với thiền được thiết lập trên đối tượng của nó, và được gọi là được thiết lập cả trong thiền qua ngõ đối tượng. Tāya satiyā có nghĩa là với niệm ấy đã được thiết lập như vậy, với trí tuệ ấy như đã nói, vì đối tượng đã được biết rõ, do theo đối tượng ấy, hỷ ấy có đối tượng đó được biết rõ. Trong các đoạn như “do theo hơi thở ra dài” v.v... cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu chỉ bằng phương pháp này. Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītipaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato, asammohato ca vibhāgaso dassetuṃ ‘‘āvajjato’’tiādi vuttaṃ. Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjantassa. Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti. Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato. Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Passatoti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa. Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā. Như vậy, để trình bày một cách phân tích về phương diện đối tượng và về phương diện không mê mờ đối với sự cảm nhận hỷ đã được trình bày theo bộ bốn thứ nhất, đoạn văn bắt đầu bằng ‘āvajjato’ đã được nói đến. Ở đây, ‘āvajjato’ có nghĩa là của người đang hướng tâm đến thiền. ‘Sā pīti’ (hỷ ấy) có nghĩa là hỷ ấy thuộc về thiền. ‘Jānato’ có nghĩa là của người biết thông qua đối tượng trong khoảnh khắc nhập định. Mối liên hệ là ‘đối với người ấy, hỷ ấy được cảm nhận rõ ràng’. ‘Passato’ có nghĩa là của người thấy, sau khi xuất khỏi thiền, bằng trí tuệ có bản chất là thấy. ‘Paccavekkhato’ có nghĩa là của người đang quán xét thiền. ‘Cittaṃ adhiṭṭhahato’ có nghĩa là của người đang quyết định tâm thiền rằng: ‘Tôi sẽ là người thành tựu thiền trong khoảng thời gian chừng này’. Như vậy, sự cảm nhận hỷ về phương diện đối tượng đã được trình bày thông qua việc biết rõ thiền theo năng lực của năm pháp thuần thục. Idāni [Pg.340] yehi dhammehi jhānaṃ, vipassanā ca sijjhanti; tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ, vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhimuccatoti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo. Abhiññeyyanti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ. Abhijānatoti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato. Pariññeyyanti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya, maggapaññāya ca parijānato. Pahātabbanti samudayasaccaṃ pahānapariññāya, maggapaññāya ca pajahato. Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, sacchikātabbaṃ nirodhasaccaṃ. Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti, taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā. Bây giờ, để trình bày sự cảm nhận hỷ theo năng lực của các pháp như tín v.v... vốn thuộc về thiền và thuộc về minh sát-đạo, là những pháp nhờ đó thiền và minh sát được thành tựu, đoạn văn bắt đầu bằng ‘saddhāya adhimuccato’ đã được nói đến. Ở đây, ‘adhimuccato’ có nghĩa là của người có lòng tin, ý nói là theo năng lực của chỉ và quán. Trong các câu bắt đầu bằng ‘vīriyaṃ paggaṇhato’ cũng theo phương pháp tương tự. ‘Abhiññeyyaṃ’ (pháp cần được thắng tri) là pháp cần được biết bằng tuệ siêu việt. ‘Abhijānato’ có nghĩa là của người biết bằng đạo tuệ, với minh sát tuệ đi trước. ‘Pariññeyyaṃ’ (pháp cần được liễu tri) có nghĩa là của người liễu tri khổ đế bằng thẩm sát biến tri và đạo tuệ. ‘Pahātabbaṃ’ (pháp cần được đoạn tận) có nghĩa là của người đoạn tận tập đế bằng đoạn trừ biến tri và đạo tuệ. Của người đang tu tập đạo đế cần được tu tập, và của người đang chứng ngộ diệt đế cần được chứng ngộ. Một số vị ở đây nêu lên các pháp cần được thắng tri v.v... chỉ theo năng lực của hỷ, điều đó không hợp lý, vì chủ ý là sau khi nêu lên toàn bộ thiền v.v..., từ đó mới rút ra hỷ. Ettha ca ‘‘dīghaṃ assāsavasenā’’tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘āvajjato’’tiādīhi pañcahi padehi. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhijānato’’tiādīhi pana asammohato. ‘‘Saddhāya adhimuccato’’tiādīhi ubhayathāpīti saṅkhepato samathavasena ārammaṇato, vipassanāvasena asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā, na sarūpato evāti? Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ. Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti. Và ở đây, sự cảm nhận hỷ về phương diện đối tượng đã được nói đến theo bộ bốn thứ nhất qua đoạn văn bắt đầu bằng ‘theo năng lực của hơi thở vô dài’, và cũng như vậy qua năm từ bắt đầu bằng ‘āvajjato’. Còn qua các từ bắt đầu bằng ‘abhijānato abhiññeyyaṃ’ thì (sự cảm nhận hỷ) về phương diện không mê mờ (đã được nói đến). Qua các từ bắt đầu bằng ‘saddhāya adhimuccato’ thì theo cả hai cách. Nên được hiểu rằng, tóm lại, sự cảm nhận hỷ đã được nói đến về phương diện đối tượng theo năng lực của chỉ, và về phương diện không mê mờ theo năng lực của quán. Tại sao ở đây, trong pháp tùy quán thọ, thọ lại được đề cập với hỷ làm tiêu đề, mà không phải chỉ theo tự thân của nó? (Là) để trình bày pháp tùy quán thọ theo bốn cách, sau khi đã phân chia thọ theo năng lực của sự phân chia các cõi v.v... Hơn nữa, Đức Thế Tôn, khi trình bày đề mục thiền về thọ, do hỷ có tính chất thô, đã trình bày với hỷ làm tiêu đề để dễ dàng nắm bắt lạc tương ưng với nó. Eteneva nayena avasesapadānīti ‘‘sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī’’ti padāni pītipaṭisaṃvedipade āgatanayeneva atthato veditabbāni. Sakkā hi ‘‘dvīhākārehi sukhapaṭisaṃveditā hoti, cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato’’tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni pakkhipitvā ‘‘sukhasahagatāni tīṇi jhānāni, cattāri vā jhānāni samāpajjatī’’tiādinā atthaṃ viññātuṃ. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā’’tiādi. Vedanādayoti ādi-saddena saññā gahitā. Tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. Vipassanābhūmidassanatthanti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhānī’’tiādi vuttaṃ [Pg.341] samathe kāyikasukhābhāvato. Soti so passambhanapariyāyena vutto nirodho. ‘‘Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle’’tiādinā (visuddhi. 1.220) vitthārato kāyasaṅkhāre vutto, tasmā vuttanayeneva veditabbo. Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato, idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso. ‘Các từ còn lại cũng theo phương pháp này’ có nghĩa là: các từ ‘cảm nhận lạc’ và ‘cảm nhận tâm hành’ cần được hiểu về mặt ý nghĩa theo đúng phương pháp đã được trình bày trong từ ‘cảm nhận hỷ’. Quả vậy, có thể hiểu được ý nghĩa bằng cách đặt các từ như ‘lạc’ v.v... vào vị trí của ‘hỷ’, bắt đầu với ‘sự cảm nhận lạc, sự cảm nhận tâm hành xảy ra theo hai cách: về phương diện đối tượng...’ và ‘vị ấy nhập vào ba thiền hoặc bốn thiền đi kèm với lạc’ v.v... Do đó, Ngài nói ‘theo năng lực của ba thiền’ v.v... Trong ‘vedanādayo’ (thọ v.v...), từ ‘ādi’ (v.v...) bao hàm cả tưởng. Do đó, Ngài nói ‘hai uẩn’. ‘Để chỉ ra nền tảng của minh sát’ có nghĩa là: để chỉ ra nền tảng của minh sát theo năng lực của việc quán xét các hành tạp, đoạn văn bắt đầu bằng ‘lạc là hai loại lạc’ đã được nói đến, vì trong chỉ không có thân lạc. ‘Nó’ (so) là sự chấm dứt được nói đến theo nghĩa tương đương với sự an tịnh. (Sự chấm dứt) đã được nói đến một cách chi tiết trong phần thân hành qua đoạn bắt đầu bằng ‘Quả vậy, đối với vị Tỳ khưu này, trong thời gian trước đây chưa nắm bắt được...’, do đó, cần được hiểu theo đúng phương pháp đã được nói. Ở đó (sự chấm dứt) đến theo năng lực của thân hành, ở đây (nó) đến theo năng lực của tâm hành, đây chính là sự khác biệt duy nhất. Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pītipadeti ‘‘pītipaṭisaṃvedī’’tiādinā desitakoṭṭhāse. Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā, na pītīti adhippāyo. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (mahāva. 1; ma. ni. 3.126; udā. 1) vacanato cittena paṭibaddhāti cittapaṭibaddhā. Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā, saññāvedanādayo, idha pana upalakkhaṇamattaṃ saññā vedanāva adhippetāti āha ‘‘saññāsampayuttā vedanā’’ti. Sau khi đã trình bày sự an tịnh của tâm hành bằng cách loại suy như vậy, để trình bày điều khác cần được nói trong bộ bốn này, đoạn văn bắt đầu bằng ‘apica’ đã được nói đến. Ở đây, ‘trong từ về hỷ’ có nghĩa là trong phần được thuyết giảng bắt đầu bằng ‘cảm nhận hỷ’. ‘Thọ được nói đến với hỷ làm tiêu đề’ có nghĩa là: thọ tương ưng với nó được nói đến bằng cách chỉ ra hỷ, chứ không phải chính hỷ (được nói đến), đó là ý nghĩa. Nguyên nhân về điều đó đã được nói ở trên. ‘Trong hai từ về tâm hành’ có nghĩa là trong hai từ liên quan đến tâm hành là ‘cảm nhận tâm hành’ và ‘làm an tịnh tâm hành’. Theo như đã được nói ‘do duyên thức có danh sắc’, chúng liên hệ với tâm, nên được gọi là ‘liên hệ với tâm’. Chính vì thế, mặc dù tưởng, thọ v.v... được tâm tạo tác nên được gọi là tâm hành, nhưng ở đây, tưởng chỉ là biểu tượng, chỉ có thọ mới là đối tượng được chủ ý đến, do đó Ngài nói ‘thọ tương ưng với tưởng’. 235. Cittapaṭisaṃvedīti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃveditā hoti ārammaṇato, asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato? Cattāri jhānāni samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā’’ti. Cittaṃ modentoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno, taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā modayamāno. Pamodentotiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato. 235. Ở đây, trong câu "cảm nhận về tâm", sự cảm nhận về tâm có hai phương diện: do đối tượng và do không si mê. Do đối tượng là thế nào? Vị ấy nhập bốn thiền. Trong khoảnh khắc nhập định ấy, tất cả đều dễ dàng được biết rõ theo phương pháp đã được nói đến bắt đầu bằng "do sự chứng đắc thiền". (Do đó) đã nói rằng: "sự cảm nhận về tâm cần được biết đến qua bốn thiền". (Giải thích câu) "làm cho tâm hoan hỷ" (cittaṃ modento) có nghĩa là: làm cho tâm tương ưng thiền hoan hỷ với hỷ tương ưng, hoặc làm cho tâm vipassanā đang sanh khởi, sau khi đã lấy hỷ ấy làm đối tượng, hoan hỷ với chính hỷ ấy đã trở thành đối tượng. Các từ bắt đầu bằng "pamodento" (làm cho vui thích) là đồng nghĩa của chính từ ấy (modayamāno) vì chúng là từ đồng nghĩa của hỷ. Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetīti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca. Ārammaṇaṃ katvāti [Pg.342] uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ pāpento ‘‘āmodeti pamodetī’’ti vuccati. (Giải thích câu) "làm cho tâm hoan hỷ với hỷ tương ưng" (sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodeti) có nghĩa là: với hỷ của thiền, tương ưng với tâm thiền, là hỷ giác chi, có trạng thái hân hoan, vị ấy làm cho chính tâm thiền ấy tăng trưởng bằng năng lực của các duyên như câu sanh duyên và bằng năng lực của thiền duyên, làm cho đạt đến trạng thái vui mừng, hớn hở, làm cho hoan hỷ và làm cho vui thích. (Giải thích câu) "sau khi lấy làm đối tượng" (ārammaṇaṃ katvā) có nghĩa là: hành giả làm cho tâm vipassanā đang sanh khởi, sau khi đã lấy hỷ cao thượng tương ưng thiền làm đối tượng, đạt đến trạng thái vui mừng, hớn hở với chính hỷ ấy đã trở thành đối tượng, thì được gọi là "làm cho hoan hỷ, làm cho vui thích". Samaṃ ṭhapentoti yathā īsakampi līnapakkhaṃ, uddhaccapakkhañca anupagamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ, samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti, evaṃ appanāvasena ṭhapento. Lakkhaṇapaṭivedhenāti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena. Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ uppannāyā’’tiādi. (Giải thích câu) "thiết lập một cách quân bình" (samaṃ ṭhapento) có nghĩa là: thiết lập bằng năng lực của an chỉ định như thế nào để không đi đến phe thụ động hay phe trạo cử dù chỉ một chút, không chìm xuống, không trồi lên; như thế nào để không mất quân bình do sự thực hành quân bình các quyền; hoặc như thế nào để (tâm) được an trú đúng đắn do đạt đến trạng thái bất động nhờ sự đi đến tột đỉnh của định. (Giải thích câu) "do sự thâm nhập các tướng" (lakkhaṇapaṭivedhena) có nghĩa là: do sự thâm nhập, thấu suốt trong từng khoảnh khắc đối với mỗi một tướng như vô thường v.v... (Giải thích câu) "sát-na nhất tâm" (khaṇikacittekaggatā) là định có sự tồn tại chỉ trong một khoảnh khắc. Quả vậy, định ấy cũng, khi sanh khởi liên tục trên đối tượng một cách đồng nhất, không bị đối nghịch pháp áp đảo, giống như đã được an chỉ, nó thiết lập tâm một cách bất động. Do đó, đã nói rằng "do (nhất tâm) đã sanh khởi như vậy" v.v... Mocentoti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto, nīvaraṇāni pajahantoti attho. Vipassanākkhaṇeti bhaṅgānupassanākkhaṇe. Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbasaṅkhāragataṃ aniccato passati, no niccato. Aniccassa dukkhattā, dukkhassa ca anattakattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ. Yañca na abhinanditabbaṃ, na taṃ rañjitabbaṃ. Tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjati. So evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti, no samudeti, nāssa samudayaṃ karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, tathā adiṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti, no samudeti. Nirodhamevassa manasikaroti, no samudayanti attho. So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Tena vuttaṃ ‘‘so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento [Pg.343] …pe… paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā’’ti. (Giải thích câu) "giải thoát" (mocento) có nghĩa là: làm cho viễn ly, làm cho tách biệt, từ bỏ các triền cái bằng năng lực của trấn phục giải thoát. (Giải thích câu) "trong khoảnh khắc vipassanā" (vipassanākkhaṇe) có nghĩa là trong khoảnh khắc của hoại tùy quán. Quả vậy, hoại chính là đỉnh cao của vô thường, do đó, với hoại tùy quán ấy, hành giả thấy tất cả các pháp hữu vi là vô thường, không phải là thường, với tâm làm chủ. Vì cái vô thường là khổ, và cái khổ là vô ngã, nên vị ấy tùy quán chính pháp ấy là khổ, không phải là lạc; tùy quán là vô ngã, không phải là ngã. Hơn nữa, vì cái gì vô thường, khổ, vô ngã, cái đó không nên hoan hỷ. Và cái gì không nên hoan hỷ, cái đó không nên tham đắm. Do đó, theo sự thấy biết về hoại, khi các pháp hữu vi được thấy là "vô thường, khổ, vô ngã", vị ấy nhàm chán đối với chúng, không hoan hỷ; ly tham, không tham đắm. Vị ấy, khi nhàm chán, ly tham như vậy, trước hết đoạn diệt tham ái bằng chính trí thế gian, không làm cho nó sanh khởi, nghĩa là không tạo ra sự sanh khởi của nó. Hoặc là, vị ấy đã ly tham như vậy, đoạn diệt các pháp hữu vi chưa được thấy bằng trí của mình cũng như các pháp hữu vi đã được thấy, không làm cho chúng sanh khởi. Nghĩa là, vị ấy chỉ tác ý đến sự diệt của chúng, không (tác ý) đến sự sanh khởi. Vị ấy thực hành như vậy, từ bỏ, không chấp thủ. Điều gì đã được nói? Quả vậy, sự tùy quán vô thường v.v... này, do từ bỏ các phiền não cùng với các uẩn hành, và do đi vào Niết-bàn, là pháp đối nghịch (với các pháp hữu vi), với sự hướng tâm về đó nhờ thấy lỗi lầm của các pháp hữu vi, nên được gọi là "từ bỏ xả ly" và "đi vào xả ly". Do đó, hành giả đã thành tựu với sự tùy quán ấy, theo phương pháp đã nói, vừa từ bỏ các phiền não, vừa đi vào Niết-bàn. Do đó đã được nói rằng: "Vị ấy, trong khoảnh khắc vipassanā, giải thoát, làm cho giải thoát tâm khỏi thường tưởng bằng vô thường tùy quán... cho đến... giải thoát, làm cho giải thoát tâm khỏi sự chấp thủ bằng từ bỏ xả ly tùy quán, thở vào và thở ra". Tattha aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ. Niccasaññātoti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattāya micchāsaññāya. Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sukhasaññādīsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nanditoti sappītikataṇhāto. Virāgānupassanāyāti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Tena vuttaṃ ‘‘rāgato mocento’’ti. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā. Tenāha ‘‘samudayato mocento’’ti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Ādānatoti niccādivasena gahaṇato, paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo. Ở đây, sự tùy quán về cái vô thường, hoặc tùy quán rằng "vô thường", là vô thường tùy quán. Đây là tên gọi của vipassanā sanh khởi sau khi đã nắm bắt tính vô thường của các pháp trong ba cõi. (Giải thích câu) "khỏi thường tưởng" (niccasaññāto) là (khỏi) tà tưởng sanh khởi rằng "các pháp hữu vi là thường, là hằng hữu". Cần phải hiểu rằng, qua việc đề cập đến tưởng, tâm và tà kiến cũng được bao hàm. Phương pháp này cũng áp dụng cho lạc tưởng v.v... (Giải thích câu) "bằng nhàm chán tùy quán" (nibbidānupassanāya) là bằng sự tùy quán sanh khởi với trạng thái nhàm chán đối với các pháp hữu vi. (Giải thích câu) "khỏi sự hoan hỷ" (nandito) là khỏi ái đi kèm với hỷ. (Giải thích câu) "bằng ly tham tùy quán" (virāgānupassanāya) là bằng sự tùy quán sanh khởi với trạng thái ly tham như vậy. Do đó đã nói rằng "giải thoát khỏi tham ái". (Giải thích câu) "bằng đoạn diệt tùy quán" (nirodhānupassanāya) là bằng sự tùy quán về sự diệt của các pháp hữu vi. Hoặc, sự tùy quán rằng các pháp hữu vi chỉ diệt đi, không sanh khởi trong tương lai do tái sanh, là đoạn diệt tùy quán. Quả vậy, đây là dục muốn giải thoát đã đạt đến sức mạnh. Do đó, Ngài nói "giải thoát khỏi sự sanh khởi". Sự tùy quán sanh khởi với trạng thái từ bỏ xả ly là từ bỏ xả ly tùy quán. (Giải thích câu) "khỏi sự chấp thủ" (ādānato) là khỏi sự nắm giữ theo cách thường hằng v.v..., hoặc khỏi sự nắm giữ sự tái sanh. Ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vậy. 236. Aniccanti anupassī, aniccassa vā anupassanasīlo aniccānupassīti ettha kiṃ panetaṃ aniccaṃ, kathaṃ vā aniccaṃ, kā vā aniccānupassanā, kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento ‘‘aniccaṃ veditabba’’ntiādimāha. 236. Trong câu: “Người tùy quán ‘là vô thường,’ hoặc người có thói quen tùy quán cái vô thường, được gọi là người tùy quán vô thường,” ở đây, thế nào là cái vô thường này? Hoặc do đâu là vô thường? Hoặc thế nào là tùy quán vô thường? Hoặc tùy quán vô thường của cái gì? Bốn điều này cần được làm sáng tỏ. Do đó, để trình bày điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “vô thường cần được biết.” Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ, na niccanti aniccaṃ, udayabbayavantaṃ, atthato saṅkhatā dhammāti āha ‘‘aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā’’ti, uppādavayaññathattasabbhāvāti attho. Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho uppādo. Uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso vayo. Jarāya aññathābhāvo aññathattaṃ. Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi, evaṃ ṭhitisaṅkhātāya bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi, yattha jarāvohāro. Tasmā ekassāpi dhammassa jarā yujjati, yā khaṇikajarāti vuccati. Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo, aññathā ‘‘añño uppajjati, añño bhijjatī’’ti āpajjeyya[Pg.344]. Tayimaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘aññathatta’’nti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato kathayissāma. Trong đó, cái gọi là thường hằng (niccaṃ) là cái kiên cố (dhuvaṃ), vĩnh cửu (sassataṃ), ví như Niết-bàn. Không thường hằng nên là vô thường (aniccaṃ), tức là có sự sanh và diệt. Về mặt ý nghĩa, đó là các pháp hữu vi. Ngài đã nói: “Vô thường chính là năm uẩn. Tại sao? Vì có sự sanh, diệt, và biến khác.” Ý nghĩa là có sự hiện hữu của sanh, diệt, và biến khác. Trong đó, sự sanh khởi của các pháp hữu vi do các nhân duyên, sự hiện hữu từ chỗ chưa từng có, sự đạt được tự thể, được gọi là sanh (uppādo). Sự diệt trong khoảnh khắc, sự hoại diệt của các pháp hữu vi ấy đã sanh khởi, được gọi là diệt (vayo). Sự biến thành khác của trạng thái già được gọi là biến khác (aññathattaṃ). Ví như không có sự khác biệt về vật thể trong trạng thái hoại diệt so với trạng thái sanh khởi đã khác biệt, cũng vậy, không có sự khác biệt về vật thể trong trạng thái được gọi là trụ, tức là trạng thái hướng đến hoại diệt, nơi có danh từ "già." Do đó, sự già của một pháp duy nhất cũng là hợp lý, và nó được gọi là sự già trong khoảnh khắc. Và chắc chắn phải chấp nhận rằng không có sự khác biệt về vật thể trong các trạng thái sanh và diệt. Nếu không, sẽ dẫn đến (lỗi) rằng: “Một cái khác sanh lên, một cái khác hoại diệt.” Ngài nói “biến khác” là nhắm đến sự già trong khoảnh khắc này. Điều gì cần phải nói ở đây, chúng tôi sẽ nói ở phần sau. Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā, tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatāsamaññāti ‘‘aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento ‘‘hutvā abhāvo vā’’tiādimāha. Tattha uppādapubbakattā abhāvassa hutvāgahaṇaṃ. Tena pākabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti. Tenevākārenāti nibbattanākāreneva. Khaṇabhaṅgenāti khaṇikanirodhena. Tassā aniccatāyāti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya. Tāya anupassanāyāti yathāvuttāya aniccānupassanāya. Samannāgatoti samaṅgibhūto yogāvacaro. Do sự hiện hữu của ba tướng nào mà có tên gọi “vô thường” trong các uẩn, thì trong ba tướng ấy có tên gọi “tính vô thường.” Sau khi nói: “Tính vô thường chính là sự sanh, diệt, và biến khác của chính chúng,” để trình bày rằng đặc biệt danh từ “tính vô thường” được dùng cho sự diệt trong khoảnh khắc của các pháp, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “hoặc là sự không hiện hữu sau khi đã hiện hữu.” Trong đó, việc dùng từ “sau khi đã hiện hữu” (hutvā) là vì sự không hiện hữu có sự sanh khởi đi trước. Bằng từ đó, ngài chỉ ra rằng sự không hiện hữu do hoại diệt có sự hiện hữu trước đó (chứ không phải là sự không hiện hữu có từ trước). “Bằng chính cách thức ấy” nghĩa là bằng chính cách thức đã sanh khởi. “Bằng sự hoại diệt trong khoảnh khắc” nghĩa là bằng sự diệt trong khoảnh khắc. “Của tính vô thường ấy” nghĩa là của tính vô thường được gọi là sự hoại diệt trong khoảnh khắc. “Bằng sự tùy quán ấy” nghĩa là bằng sự tùy quán vô thường đã được nói đến. “Người đã thành tựu” nghĩa là hành giả đã đầy đủ. Khayo saṅkhārānaṃ vināso, virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ virāgo, khayo eva virāgo khayavirāgo, khaṇikanirodho. Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti accantavirāgo, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘khayavirāgo saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo, accantavirāgo nibbāna’’nti. Tadubhayavasena pavattāti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya, accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā. Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasena pavatti, tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena, maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena, ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā yasmā virāgānupassī-pade vuttanayānusārena ‘‘dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā’’ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidisati, tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘khayo saṅkhārānaṃ vināso’’tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā. Sự tận diệt (khayo) là sự hoại diệt của các pháp hữu vi. Sự ly tham (virajjanaṃ), sự tan rã của chính chúng, là ly tham (virāgo). Sự tận diệt chính là ly tham, (gọi là) tận diệt-ly tham (khayavirāgo), tức là sự diệt trong khoảnh khắc. Ở đây, khi cái này được chứng ngộ, các pháp hữu vi ly tham, đoạn diệt một cách hoàn toàn, nên (cái đó) là sự ly tham hoàn toàn (accantavirāgo), tức là Niết-bàn. Do đó, ngài nói: “Tận diệt-ly tham là sự hoại diệt trong khoảnh khắc của các pháp hữu vi, ly tham hoàn toàn là Niết-bàn.” “Diễn tiến theo cả hai cách” nghĩa là sự diễn tiến của tuệ quán cần được liên kết theo cách tùy quán tận diệt-ly tham, và sự diễn tiến của đạo cần được liên kết theo cách tùy quán ly tham hoàn toàn. Hoặc, sự diễn tiến của tuệ quán cần được hiểu là theo cách tùy quán tận diệt-ly tham về phương diện đối tượng, và theo cách tùy quán ly tham hoàn toàn về phương diện hướng đến đó. Còn sự diễn tiến của đạo cần được hiểu là theo cách tùy quán tận diệt-ly tham về phương diện không si mê, và theo cách tùy quán ly tham hoàn toàn về phương diện đối tượng. Bằng câu “đây là phương pháp,” vì ngài mở rộng phần giải nghĩa bắt đầu bằng “có hai sự diệt: tận diệt và diệt hoàn toàn” theo phương pháp đã nói trong mục “người tùy quán ly tham,” do đó, cần phải hiểu phần giải nghĩa của nó bằng cách đặt từ “diệt” vào chỗ của “ly tham” theo phương pháp đã nói ở đây, bắt đầu bằng “sự tận diệt là sự hoại diệt của các pháp hữu vi.” Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ pariccāgapaṭinissaggo. Tathā sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ, tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ pakkhandanapaṭinissaggo. Sự từ bỏ (paṭinissajjanaṃ) là sự xả ly cái cần phải đoạn trừ bằng cách đoạn trừ theo chi phần hoặc bằng cách đoạn trừ triệt để; đây là sự từ bỏ-xả ly (pariccāgapaṭinissaggo). Tương tự, sự buông bỏ chính mình vào trong pháp vô vi, nơi từ bỏ tất cả các sanh y; hoặc sự lao vào trong đó do hướng về đó hoặc do lấy đó làm đối tượng; đây là sự từ bỏ-lao vào (pakkhandanapaṭinissaggo). Tadaṅgavasenāti [Pg.345] ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati, pariccajantī ca tathā appavattiyaṃ ye ‘‘nicca’’nti gahaṇavasena kilesā, tammūlakā abhisaṅkhārā, tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ, te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati, tathā dukkhasaññādayo. Tenāha ‘‘vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī’’ti. Trong câu “bằng cách đoạn trừ theo chi phần,” ở đây, trước hết, tùy quán vô thường từ bỏ thường tưởng bằng cách đoạn trừ theo chi phần. Và khi từ bỏ như vậy, trong sự không diễn tiến, những phiền não nào (phát sanh) do cách chấp thủ “là thường,” những hành nghiệp nào có gốc rễ từ đó, và những quả uẩn nào có gốc rễ từ cả hai mà có thể sanh khởi trong tương lai, (tùy quán vô thường) từ bỏ tất cả chúng bằng cách làm cho chúng không diễn tiến. Tương tự đối với tùy quán khổ v.v... Do đó, ngài nói: “Tuệ quán từ bỏ các phiền não cùng với các uẩn và hành nghiệp bằng cách đoạn trừ theo chi phần.” Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhate tebhūmake saṅkhāragate aniccatādidosadassanena. Niccādibhāvena tabbiparīte. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Pakkhandatīti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatīti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā, tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ. Ubhayanti vipassanāñāṇaṃ, maggañāṇañca. Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato ‘‘anupassanā’’ti vuccati. “Bằng cách thấy lỗi của pháp hữu vi” nghĩa là bằng cách thấy lỗi như là vô thường v.v... trong tập hợp các pháp hữu vi thuộc ba cõi. (Thấy) cái đối nghịch với chúng có bản chất là thường hằng v.v... “Do hướng về đó” nghĩa là do chuyên tâm vào đó. “Lao vào” nghĩa là đi vào, giống như đang đi vào. “Từ bỏ các phiền não cùng với các uẩn và hành nghiệp” nghĩa là: khi các phiền não được từ bỏ bởi đạo, các hành nghiệp được gọi là đã từ bỏ do được làm cho không có khả năng cho quả, và các uẩn có gốc rễ từ đó được gọi là đã từ bỏ do không còn thích hợp để sanh khởi. Do đó, được nói rằng đạo từ bỏ tất cả chúng. “Cả hai” là tuệ quán và đạo tuệ. Đạo tuệ cũng được gọi là “tùy quán” vì nó thấy Niết-bàn ngay sau tuệ chuyển tộc. Soḷasavatthuvasena cāti soḷasannaṃ vatthūnaṃ vasenāpi vuccamānasantabhāvādivasenāpīti samuccayattho ca-saddo. ‘‘Ānāpānassati bhāvitā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. “Và bằng cách của mười sáu đối tượng” — ở đây, từ “và” (ca-saddo) có ý nghĩa kết hợp, (nghĩa là) cũng bằng cách của mười sáu đối tượng và cũng bằng cách của các trạng thái tịch tịnh v.v... sẽ được nói đến. Cần phải lấy câu “niệm hơi thở được tu tập” đến và liên kết vào. 237. Assāti ānāpānassatisamādhissa. Kāmavitakkādivitakkupacchedasamatthatāyapi mahānisaṃsatā veditabbāti sambandho. Ayanti ānāpānassatisamādhi. Uccāvacesu ārammaṇesu pavattiyeva ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ. 237. Câu 'Assa' là chỉ cho định niệm hơi thở. Mối liên hệ là: Quả báu to lớn (mahānisaṃsatā) cần được biết (veditabbā) cũng do (api) năng lực cắt đứt (upaccheda) các tầm dục v.v... (kāmavitakkādi). Câu 'Ayaṃ' là chỉ cho định niệm hơi thở. Sự chạy nhảy (vidhāvanaṃ) của tâm (cittassa) đây đó (ito cito ca) chính là sự diễn tiến (pavattiyeva) trong các đối tượng (ārammaṇesu) cao thấp (uccāvacesu). Vijjā nāma maggo. Vimutti phalaṃ. Mūlabhāvo vipassanāya pādakabhāvo. Cattāro satipaṭṭhāne paripūreti kāyānupassanādīnaṃ catunnaṃ anupassanānaṃ vasena tassā bhāvanāya pavattanato. Satta bojjhaṅge paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya vinā satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā abhāvato. Vijjāvimuttiṃ paripūrenti bojjhaṅgabhāvanāya tāsaṃ sikhāppattibhāvato. Carimakānanti antimakānaṃ. Minh (vijjā) chính là đạo (maggo). Giải thoát (vimutti) là quả (phalaṃ). Trạng thái căn bản (mūlabhāvo) là trạng thái nền tảng (pādakabhāvo) của tuệ quán (vipassanāya). (Hành giả) làm cho viên mãn (paripūreti) bốn niệm xứ (cattāro satipaṭṭhāne) do sự tiến hành của pháp hành ấy (tassā bhāvanāya) qua bốn pháp tùy quán (catunnaṃ anupassanānaṃ vasena) là quán thân v.v... (kāyānupassanādīnaṃ). (Hành giả) làm cho viên mãn (paripūrenti) bảy giác chi (satta bojjhaṅge) vì không có (abhāvato) sự viên mãn của pháp hành niệm xứ (satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā) nếu không có (vinā) pháp hành giác chi (bojjhaṅgabhāvanāya). (Hành giả) làm cho viên mãn (paripūrenti) minh và giải thoát (vijjāvimuttiṃ) vì nhờ (bhāvato) pháp hành giác chi (bojjhaṅgabhāvanāya) mà chúng (tāsaṃ) đạt đến đỉnh cao (sikhāppatti). Câu 'carimakānaṃ' có nghĩa là những cái cuối cùng (antimakānaṃ). 238. Nirodhavasenāti [Pg.346] nirujjhanavasena. Bhavacarimakāti bhavavasena carimakā nihīnabhavapavattino. Tathā jhānacarimakā veditabbā. Cuticarimakāti cutiyā carimakā cutikkhaṇapavattino sabbapariyosānakā. Tasmāti tīsu bhavesu nihīne kāmabhave pavattanato. Teti assāsapassāsā. Puratoti heṭṭhā. Yasmā vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) rūpadhammānaṃ soḷasacittakkhaṇāyukatā vibhāvitā, tasmā ‘‘soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā’’ti vuttaṃ. Cuticittassa puratoti vā cuticittaṃ avadhibhāvena gahetvā tato oraṃ soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvāti evaṃ pana atthe gayhamāne sattarasacittakkhaṇāyukatāva assāsapassāsānaṃ vuttā hoti. 238. Câu 'nirodhavasena' có nghĩa là theo cách diệt (nirujjhanavasena). Câu 'bhavacarimakā' có nghĩa là những hơi thở cuối cùng (carimakā) về mặt kiếp sống (bhavavasena), tức là những hơi thở diễn tiến trong kiếp sống thấp kém (nihīnabhavapavattino). Tương tự (tathā), cần hiểu về những hơi thở cuối cùng của thiền (jhānacarimakā). Câu 'cuticarimakā' có nghĩa là những hơi thở cuối cùng (carimakā) về mặt tử (cutiyā), tức là những hơi thở diễn tiến trong sát-na tử (cutikkhaṇapavattino), là những hơi thở cuối cùng của tất cả (sabbapariyosānakā). Câu 'tasmā' có nghĩa là do diễn tiến (pavattanato) trong cõi Dục (kāmabhave), là cõi thấp kém (nihīne) trong ba cõi (tīsu bhavesu). Câu 'te' là chỉ cho những hơi thở vô, hơi thở ra (assāsapassāsā). Câu 'purato' có nghĩa là trước đó (heṭṭhā). Bởi vì (yasmā) trong Chú giải Phân Tích (vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ), tuổi thọ của các pháp sắc (rūpadhammānaṃ) được giải thích (vibhāvitā) là mười sáu sát-na tâm (soḷasacittakkhaṇāyukatā), do đó (tasmā) có câu nói: 'sau khi sanh khởi cùng với tâm thứ mười sáu' (soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā). Hoặc (vā) khi câu 'trước tâm tử' (cuticittassa purato) được hiểu theo nghĩa (atthe gayhamāne) là lấy tâm tử (cuticittaṃ) làm giới hạn (avadhibhāvena gahetvā) rồi 'sau khi sanh khởi cùng với tâm thứ mười sáu (soḷasamena) trước đó (tato oraṃ)', thì tuổi thọ của hơi thở vô, hơi thở ra (assāsapassāsānaṃ) được nói là (vuttā hoti) mười bảy sát-na tâm (sattarasacittakkhaṇāyukatāva). Ime kira imaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuttassa bhikkhuno pākaṭā hontīti ānetvā sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā’’ti. Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cuticittassā’’tiādi vuttaṃ. Mối liên hệ được tạo ra bằng cách dẫn đến câu: 'Những hơi thở này (ime) quả thật (kira) trở nên rõ ràng (pākaṭā honti) đối với vị tỳ khưu (bhikkhuno) đã chuyên tâm (anuyuttassa) vào đề mục thiền này (imaṃ kammaṭṭhānaṃ)'. Về điều đó, ngài nói ra nguyên nhân: 'vì đã nắm bắt kỹ lưỡng (suṭṭhu pariggahitattā) đối tượng niệm hơi thở (ānāpānārammaṇassa)'. Để làm rõ chính ý nghĩa đó (tamevatthaṃ), câu 'cuticittassa' v.v... đã được nói. Tattha āyuantaraṃ nāma jīvitantaraṃ jīvanakkhaṇāvadhi. Dhammatāya evāti sabhāveneva, rucivasenevāti attho. Trong đó (tattha), 'khoảng thời gian của tuổi thọ' (āyuantaraṃ) có nghĩa là 'khoảng thời gian của mạng sống' (jīvitantaraṃ), giới hạn của sát-na sống (jīvanakkhaṇāvadhi). Câu 'dhammatāya eva' có nghĩa là chỉ do tự tánh (sabhāveneva), chỉ do ý muốn (rucivaseneva). Candālokaṃ oloketvāti juṇhapakkhe padosavelāyaṃ samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ, rajatapattasadisavālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ kālo, deso ca mama ajjhāsayasadiso, kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro vahitabbo’’ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā parikkhīṇeti adhippāyo. Lekhaṃ katvāti caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā. Câu 'candālokaṃ oloketvā' có nghĩa là: vào thượng tuần (juṇhapakkhe), vào lúc chập tối (padosavelāyaṃ), sau khi thấy (disvā) bầu trời (gaganatalaṃ) giống như dòng sữa đang được rót ra (āsiñcamānakhīradhāraṃ viya) từ khắp nơi (samantato), và mặt đất (bhūmibhāgaṃ) được trải bằng cát giống như tấm bạc (rajatapattasadisavālikāsanthataṃ), (vị ấy suy nghĩ): 'Ôi, thời điểm này (ayaṃ kālo) thật khả ái (ramaṇīyo vata), và nơi này (deso ca) cũng phù hợp với khuynh hướng của ta (mama ajjhāsayasadiso). Gánh nặng khổ đau này (ayaṃ dukkhabhāro) sẽ phải mang (vahitabbo) bao lâu nữa đây (kīva ciraṃ nu kho)?'. Ý nghĩa (adhippāyo) là sau khi quán xét (upadhāretvā) các hành tuổi thọ (āyusaṅkhāre) của mình đã cạn kiệt (parikkhīṇe). Câu 'lekhaṃ katvā' có nghĩa là sau khi vạch một đường ngang (tiriyaṃ lekhaṃ katvā) trên kinh hành đường (caṅkame). Anuyuñjethāti anuyuñjeyya, bhāveyyāti attho. Câu 'anuyuñjetha' có nghĩa là nên chuyên tâm (anuyuñjeyya), nên tu tiến (bhāveyya). Upasamānussatikathāvaṇṇanā Giải thích về chương Tùy niệm sự tịch tịnh 239. Evanti yathāvuttena virāgādiguṇānussaraṇappakārena. Sabbadukkhūpasamasaṅkhātassāti dukkhadukkhādibhedaṃ sabbampi dukkhaṃ upasammati etthāti sabbadukkhūpasamoti saṅkhātabbassa. 239. Câu 'evaṃ' có nghĩa là theo cách đã nói (yathāvuttena), tức là theo phương cách tùy niệm các đức tính ly tham v.v... (virāgādiguṇānussaraṇappakārena). Câu 'sabbadukkhūpasamasaṅkhātassa' có nghĩa là của pháp cần được gọi (saṅkhātabbassa) là 'sự tịch tịnh của mọi khổ đau' (sabbadukkhūpasamo) vì rằng (iti) ở nơi đây (ettha), tất cả khổ đau (sabbampi dukkhaṃ) có sự phân biệt như khổ khổ v.v... (dukkadukkhādibhedaṃ) đều được lắng dịu (upasammati). ‘‘Paññattidhammā’’tiādīsu asabhāvopi ñāṇena dhārīyati avadhārīyatīti dhammoti vuccatīti tato nivattento ‘‘dhammāti sabhāvā’’ti āha[Pg.347]. Bhavanaṃ paramatthato vijjamānatā bhāvo, saha bhāvenāti sabhāvā, sacchikaṭṭhaparamatthato labbhamānarūpāti attho. Te hi attano sabhāvassa dhāraṇato dhammāti, yathāvuttenaṭṭhena sabhāvāti ca vuccanti. Saṅgammāti paccayasamodhānalakkhaṇena saṅgamena sannipatitvā. Samāgammāti tasseva vevacanaṃ. Paccayehīti anurūpehi paccayehi. Katāti nibbattitā. Akatāti kehicipi paccayehi na katā. Asaṅkhatāti bahuvacanassa kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aggamakkhāyatīti aggo akkhāyati, ma-kāro padasandhikaro. So asaṅkhatalakkhaṇo sabhāvadhammo virāgoti paccetabbo, virajjati ettha saṃkilesadhammoti. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā mānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha ‘‘tamāgamma…pe… vinassantī’’ti. Tattha ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā (dha. sa. 1121; saṃ. ni. 4.108) maññanāvasena pavatto māno eva mānamado. Purisabhāvaṃ nissāya uppajjanakamado purisamado. Ādi-saddena jātimadādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nimmadāti vigatamadabhāvā. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘amadā’’ti vuttaṃ. Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti madanimmadano. Eseva nayo sesapadesupi. Kāmapipāsāti kāmānaṃ pātukamyatā, kāmataṇhā. Kāmaguṇā eva āliyanti ettha sattāti kāmaguṇālayā. Tebhūmakaṃ vaṭṭanti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākavaṭṭaṃ. Esa asaṅkhatadhammo. Aparāparabhāvāyāti aparāparaṃ yoniādito yoniādibhāvāya. Ābandhanaṃ gaṇṭhikaraṇaṃ. Saṃsibbanaṃ tunnakāraṇaṃ. Nikkhamanaṃ, nissaraṇañcassa taṇhāya visaṃyogo evāti āha ‘‘visaṃyutto’’ti. Trong các câu như 'các pháp chế định' (paññattidhammā), dù là pháp không có tự tánh (asabhāvopi) cũng được trí tuệ nắm giữ, xác định (ñāṇena dhārīyati avadhārīyati) nên được gọi là pháp (dhammoti vuccati). Để loại trừ ý nghĩa đó, ngài nói 'pháp tức là tự tánh' (dhammāti sabhāvā). Sự hiện hữu (bhavanaṃ), sự tồn tại theo nghĩa chân đế (paramatthato vijjamānatā) là 'bhāva'. 'Cùng với sự hiện hữu' (saha bhāvena) là 'sabhāvā', có nghĩa là các pháp có hình thái có thể đạt được (labbhamānarūpā) theo nghĩa chân đế, nghĩa là được chứng ngộ (sacchikaṭṭhaparamatthato). Quả vậy (hi), chúng (te) được gọi là 'pháp' (dhammā) vì chúng mang giữ (dhāraṇato) tự tánh (sabhāvassa) của chính mình, và được gọi là 'tự tánh' (sabhāvā) theo ý nghĩa đã nói. Câu 'saṅgamma' có nghĩa là sau khi tụ hội (sannipatitvā) bằng sự kết hợp (saṅgamena) có đặc tính là sự hợp thành của các duyên (paccayasamodhānalakkhaṇa). 'Samāgamma' là đồng nghĩa của từ ấy. 'Paccayehi' là do các duyên tương ứng (anurūpehi). 'Katā' là được tạo tác (nibbattitā). 'Akatā' là không được tạo tác (na katā) bởi bất kỳ duyên nào (kehicipi paccayehi). Nguyên nhân của việc dùng số nhiều trong câu 'asaṅkhatā' đã được nói ở dưới. Câu 'aggamakkhāyati' được tách thành 'aggo akkhāyati' (được gọi là tối thượng), mẫu tự 'ma' là để nối âm (padasandhikaro). Pháp tự tánh (sabhāvadhammo) ấy có đặc tính vô vi (asaṅkhatalakkhaṇo) cần được tin nhận (paccetabbo) là ly tham (virāgo), vì các pháp phiền não (saṃkilesadhammo) phai nhạt (virajjati) ở nơi đây (ettha). Các pháp như mạn, say sưa v.v... (mānamadādayo) đang được đoạn trừ (pahīyamānā) bởi thánh đạo (ariyamaggena) đang diễn tiến (pavattamānena) bằng cách lấy Niết-bàn làm đối tượng (nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā), được gọi là được đoạn trừ (pahīyanti nāma) khi đã đạt đến (patvā) pháp vô vi ấy (taṃ). Do đó, ngài nói 'tamāgamma…pe… vinassantī' (do duyên vào đó... chúng bị hủy diệt). Trong đó (tattha), ngã mạn (māno) diễn tiến (pavatto) qua sự tưởng tượng (maññanāvasena) như 'ta hơn' (seyyohamasmī) v.v... chính là sự say sưa vì ngã mạn (mānamado). Sự say sưa có thể sanh khởi (uppajjanakamado) do nương vào thân phận nam nhân (purisabhāvaṃ) là sự say sưa vì nam tính (purisamado). Với từ 'ādi', cần hiểu là bao gồm cả sự say sưa vì dòng dõi (jātimada) v.v... 'Nimmadā' là do trạng thái đã lìa sự say sưa (vigatamadabhāvā). Quả vậy, để chỉ rõ chính ý nghĩa này, từ 'amadā' đã được nói. Các pháp say sưa (madā) bị làm cho không còn say sưa (nimmadīyanti), đi đến trạng thái không say sưa (amadabhāvaṃ), đi đến sự hủy diệt (vināsaṃ) ở nơi đây (ettha), do đó gọi là 'madanimmadano' (sự dập tắt các cơn say). Phương pháp này cũng tương tự trong các câu còn lại. 'Kāmapipāsā' là sự khao khát (pātukamyatā) các dục (kāmānaṃ), tức là dục ái (kāmataṇhā). Các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇā) là nơi chúng sanh (sattā) dính mắc (āliyanti), do đó gọi là 'kāmaguṇālayā' (nơi trú ẩn của các dục trưởng dưỡng). Vòng luân hồi trong ba cõi (tebhūmakaṃ vaṭṭaṃ) là nghiệp, phiền não và quả trong ba cõi (tīsu bhūmīsu kammakilesavipākavaṭṭaṃ). Pháp vô vi (asaṅkhatadhammo) này (esa). 'Aparāparabhāvāya' là để có trạng thái (bhāvāya) kế tiếp (aparāparaṃ) từ một thai sanh v.v... (yoniādito) đến một thai sanh khác v.v... (yoniādibhāvāya). 'Ābandhanaṃ' là sự cột buộc (gaṇṭhikaraṇaṃ). 'Saṃsibbanaṃ' là sự may vá (tunnakāraṇaṃ). Sự thoát ra (nikkhamanaṃ) và sự ra khỏi (nissaraṇaṃ) pháp ấy chính là sự không tương ưng (visaṃyogo eva) với ái (taṇhāya), do đó ngài nói là 'visaṃyutto' (ly hệ). Ye guṇe nimittaṃ katvā madanimmadanādināmāni nibbāne niruḷhāni, te madanimmadanatādike yathāvutte nibbattitanibbānaguṇe eva gahetvā āha ‘‘madanimmadanatādīnaṃ guṇānaṃ vasenā’’ti, na pana madā nimmadīyanti etenāti evamādike. Te hi ariyamaggaguṇā. Bhagavatā upasamaguṇā vuttāti sambandho. Kattha pana vuttāti? Asaṅkhatasaṃyuttādīsu (saṃ. ni. 4.366 ādayo). Tattha saccanti avitathaṃ. Nibbānaṃ hi kenaci pariyāyena asantabhāvābhāvato ekaṃseneva santattā aviparītaṭṭhena saccaṃ. Tenāha ‘‘ekaṃ hi saccaṃ, na dutiyamatthī’’ti [Pg.348] (su. ni. 890). Pāranti saṃsārassa paratīrabhūtaṃ. Tenevāha ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti (itivu. 69), ‘‘appakā te manussesu, ye janā pāragāmino’’ti (dha. pa. 85) ca. Sududdasanti paramagambhīratāya, atisukhumasantasabhāvatāya ca anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ asakkuṇeyyatāya suṭṭhu duddasaṃ. Natthi ettha jarā, etasmiṃ vā adhigate puggalassa jarābhāvoti ajaraṃ. Tato eva jarādīhi apalokiyatāya thiraṭṭhena dhuvaṃ. Taṇhādipapañcābhāvato nippapañcaṃ. Natthi ettha matanti amataṃ. Asivabhāvakarānaṃ saṃkilesadhammānaṃ abhāvena sivaṃ. Catūhi yogehi anupaddutattā khemaṃ. Visaṅkhārabhāvena acchariyatāya, abhūtapubbatāya ca abbhutaṃ. Sabbāsaṃ ītīnaṃ anatthānaṃ abhāvena anītikaṃ. Niddukkhatāya abyābajjhaṃ. Sabbasaṃkilesamalato accantasuddhiyā visesato suddhīti visuddhi. Catūhipi oghehi anajjhottharaṇīyatāya dīpaṃ. Sakalavaṭṭadukkhato paripālanaṭṭhena tāṇaṃ. Những đức tính nào được lấy làm nhân duyên mà các danh xưng như Madanimmadana (sự dẹp tan kiêu mạn) v.v... được xác lập cho Nibbāna, thì chính là lấy những đức tính của Nibbāna đã được tạo ra như đã nói, như là Madanimmadanatā (trạng thái dẹp tan kiêu mạn) v.v... mà nói rằng: ‘do năng lực của các đức tính như Madanimmadanatā v.v...’, chứ không phải theo cách như ‘các sự say đắm được làm cho hết say đắm bởi pháp này’. Bởi vì đó là những đức tính của Thánh đạo. Nên hiểu mối liên hệ là: ‘Đức Thế Tôn đã thuyết giảng các đức tính an tịnh’. Vậy, đã được thuyết ở đâu? Trong các kinh như Tương Ưng Vô Vi v.v... Trong đó, sacca (chân đế) nghĩa là không sai lệch. Thật vậy, Nibbāna, vì không có trạng thái không an tịnh theo bất kỳ phương diện nào, vì hoàn toàn an tịnh, nên được gọi là sacca (chân đế) theo nghĩa không biến đổi. Do đó, Ngài nói: ‘Chỉ có một chân đế, không có cái thứ hai’. Pāra (bờ kia) là bờ bên kia của luân hồi. Do đó, Ngài nói: ‘Vị Bà-la-môn đã vượt qua, đã đến bờ kia, đứng trên đất liền’ và ‘Trong loài người, ít thay là những người đến được bờ kia’. Sududdasa (rất khó thấy) là rất khó thấy do tính chất vô cùng sâu thẳm, do bản chất vô cùng vi tế và an tịnh, và do không thể thấy được bởi những người chưa tích lũy tư lương trí tuệ. Ajara (không già) là vì ‘không có sự già ở đây’, hoặc vì khi chứng đắc pháp này, cá nhân không còn sự già. Cũng chính vì thế, do không bị hủy hoại bởi già v.v..., nên theo nghĩa vững chắc, gọi là dhuva (bền vững). Nippapañca (vô hí luận) là do không có các pháp hí luận như ái v.v... Amata (bất tử) là vì ‘không có cái chết ở đây’. Siva (an lành) là do không có các pháp phiền não gây ra sự không an lành. Khema (an ổn) là do không bị bốn ách trược não hại. Abbhuta (vi diệu) là do trạng thái vô vi, do tính chất kỳ diệu và chưa từng có. Anītika (vô tai họa) là do không có tất cả các tai họa và điều bất lợi. Abyābajjha (vô não hại) là do không có khổ. Visuddhi (thanh tịnh) là sự thanh tịnh đặc biệt do hoàn toàn trong sạch khỏi mọi cấu uế phiền não. Dīpa (hòn đảo) là do không thể bị bốn bộc lưu nhận chìm. Tāṇa (nơi nương tựa) là theo nghĩa bảo vệ khỏi toàn bộ khổ luân hồi. ‘‘Saccañca vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādikā pāḷi saṃkhittāti veditabbā. Ādi-saddena anantaanāsavanipuṇaajajjaraapalokitaanidassanapaṇītaacchariyaanītikadhammamuttileṇaparāyaṇagambhīrādivacanehi ca bodhitā idha avuttā guṇā saṅgayhanti, tattha natthi etassa uppādanto vā vayanto vāti ananto, asaṅkhatadhammo. Āsavānaṃ anārammaṇatāya anāsavo. Nipuṇañāṇagocaratāya nipuṇo. Saṅkhatadhammo viya jarāya ajajjaritatāya ajajjaro. Byādhiādīhi apalokiyatāya apalokitaṃ. Acakkhuviññāṇaviññeyyatāya anidassano. Atittikaraṭṭhena paṇīto. Apacuratāya acchariyo. Ītīhi anabhibhavanīyasabhāvattā, anītikabhāvahetuto ca anītikadhammo. Vaṭṭadukkhamuttinimittatāya mutti. Saṃsāraṃ bhayato passantehi nilīyanīyato leṇaṃ. Tesaṃyeva parā gatīti parāyaṇo. Pakatiñāṇena aladdhapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Katapuññehipi dukkhena kicchena anubujjhitabbato duranubodho. Sacchikiriyaṃ muñcitvā na takkañāṇena avacaritabboti atakkāvacaro[Pg.349]. Buddhādīhi paṇḍiteheva veditabbato adhigantabbato paṇḍitavedanīyoti evamattho veditabbo. Nên biết rằng đoạn kinh Pāḷi bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng chân đế cho các con’ là được nói tóm tắt. Bởi từ ādi (v.v...), các đức tính không được nói đến ở đây, nhưng được chỉ rõ qua các từ như ananta (vô biên), anāsava (vô lậu), nipuṇa (vi tế), ajajjara (không hư hoại), apalokita (không tan rã), anidassana (vô kiến), paṇīta (cao thượng), acchariya (kỳ diệu), anītikadhamma (pháp vô tai họa), mutti (giải thoát), leṇa (nơi ẩn náu), parāyaṇa (đích đến), gambhīra (sâu thẳm) v.v... cũng được bao gồm. Trong đó, ananta (vô biên) là vì pháp này không có khởi đầu là sự sanh, hay kết thúc là sự diệt; đó là pháp vô vi. Anāsava (vô lậu) là do không phải là đối tượng của các lậu hoặc. Nipuṇa (vi tế) là do là cảnh giới của trí tuệ vi tế. Ajajjaro (không hư hoại) là do không bị mục nát bởi sự già như pháp hữu vi. Apalokita (không tan rã) là do không bị hủy hoại bởi bệnh tật v.v... Anidassana (vô kiến) là do không thể nhận biết bằng nhãn thức. Paṇīto (cao thượng) là theo nghĩa không gây nhàm chán. Acchariyo (kỳ diệu) là do sự hiếm có. Anītikadhamma (pháp vô tai họa) là do có bản chất không thể bị các tai họa xâm chiếm, và là nguyên nhân của trạng thái vô tai họa. Mutti (giải thoát) là do là nhân duyên giải thoát khỏi khổ luân hồi. Leṇa (nơi ẩn náu) là do là nơi ẩn náu cho những người thấy luân hồi là đáng sợ. Parāyaṇa (đích đến) là vì đó là đích đến tối hậu của chính những người ấy. Gambhīro (sâu thẳm) là theo nghĩa không thể dò được, do không thể đạt đến chỗ đứng bằng trí tuệ thông thường. Duranubodho (khó giác ngộ) là do ngay cả những người đã tạo phước cũng phải giác ngộ một cách khó khăn, nhọc nhằn. Atakkāvacaro (bất khả tư nghì) là vì không phải là đối tượng của trí suy luận, ngoại trừ việc trực tiếp chứng ngộ. Paṇḍitavedanīyo (chỉ bậc trí mới biết) là do chỉ có thể được biết, được chứng đắc bởi các bậc hiền trí như chư Phật v.v... Nên hiểu ý nghĩa như vậy. Ariyasāvakasseva ijjhati sacchikiriyābhisamayavasena nibbānaguṇānaṃ pākaṭabhāvato. Aṭṭhāne cāyaṃ eva-saddo vutto, ijjhati evāti yojanā. Sukhasiddhivasena vā evaṃ vuttaṃ ‘‘ariyasāvakassevā’’ti. Tenevāha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Upasamagarukenāti nibbānaninnena. Manasi kātabbā yathāvuttā upasamaguṇā. Sukhaṃ supatītiādīsu vattabbaṃ mettākathāyaṃ āvi bhavissati. Paṇītādhimuttiko hoti nibbānādhimuttattā. Chỉ thành tựu đối với Thánh đệ tử, do các đức tính của Nibbāna trở nên rõ ràng nhờ sự chứng ngộ bằng việc trực nhận. Và từ eva này được nói không đúng chỗ, nên kết hợp là ijjhati eva (chắc chắn thành tựu). Hoặc, được nói như vậy ‘chỉ đối với Thánh đệ tử’ là do sự thành tựu một cách dễ dàng. Chính vì thế, Ngài nói ‘dù là như vậy’ v.v... Upasamagarukena (người tôn trọng sự an tịnh) nghĩa là người hướng về Nibbāna. Nên tác ý đến các đức tính an tịnh như đã nói. Điều cần nói trong các đoạn như ‘ngủ được an lạc’ v.v... sẽ trở nên rõ ràng trong phần nói về tâm từ. Trở thành người có tín giải nơi điều cao thượng là do có tín giải nơi Nibbāna. Anussatikammaṭṭhānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về đề mục tùy niệm đã kết thúc. Iti aṭṭhamaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải thích chương thứ tám. 9. Brahmavihāraniddesavaṇṇanā 9. Giải thích về Phạm trú Mettābhāvanākathāvaṇṇanā Giải thích về việc tu tập tâm từ 240. Mettaṃ [Pg.350] brahmavihāraṃ. Bhāvetukāmenāti uppādetukāmena paccavekkhitabboti sambandho. Sukhanisinnenāti visamaṃ anisīditvā pallaṅkābhujanena sukhanisinnena. 240. Phạm trú là tâm từ. Nên liên kết (câu) với ‘bởi người muốn tu tập’, nghĩa là bởi người muốn làm cho phát sanh, ‘nên quán xét’. Sukhanisinnena (ngồi một cách thoải mái) nghĩa là không ngồi một cách không ngay ngắn, mà ngồi thoải mái trong thế kiết già. Kasmāti paccavekkhaṇāya kāraṇapucchā, aññaṃ adhigantukāmena aññattha ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇā kimatthiyāti adhippāyo. Mettā nāma atthato adoso. Tathā hi adosaniddese ‘‘metti mettāyanā mettāyitatta’’nti (dha. sa. 1062) niddiṭṭhaṃ. Khantīti ca idha adhivāsanakkhanti adhippetā. Sā pana atthato adosappadhānā cattāro arūpakkhandhāti mettāya sijjhamānāya titikkhākhanti siddhā eva hotīti āha ‘‘khanti adhigantabbā’’ti. Tena khantiyaṃ ānisaṃsapaccavekkhaṇā satthikāvāti dasseti. Abhibhūto pariyuṭṭhānena. Pariyādinnacitto kusaluppattiyā okāsālābhena. Ādīnavo daṭṭhabbo pāṇaghātādivasena diṭṭhadhammikasamparāyikādianatthamūlabhāvato. Câu ‘Tại sao?’ là câu hỏi về nguyên nhân của việc quán xét. Ý muốn nói là: ‘Việc quán xét sự nguy hại và lợi ích ở một pháp khác có ích lợi gì cho người muốn chứng đắc một pháp khác?’ Tâm từ, về mặt ý nghĩa, chính là vô sân. Thật vậy, trong phần giải thích về vô sân, đã được chỉ rõ là: ‘sự thương mến, trạng thái thương mến, bản chất thương mến’. Và ở đây, với từ khanti (nhẫn nại), ý muốn nói đến sự nhẫn nại chịu đựng. Và sự nhẫn nại ấy, về mặt ý nghĩa, là bốn uẩn vô sắc với vô sân làm chủ đạo. Do đó, khi tâm từ được thành tựu, thì sự nhẫn nại chịu đựng cũng được thành tựu. Vì vậy, Ngài nói ‘nên chứng đắc sự nhẫn nại’. Bằng câu đó, Ngài chỉ ra rằng việc quán xét lợi ích trong sự nhẫn nại là có ý nghĩa. (Người) bị áp đảo bởi sự trỗi dậy (của phiền não). Tâm bị chiếm đoạt do không có cơ hội cho thiện pháp sanh khởi. Nên thấy sự nguy hại là do nó là gốc rễ của những điều bất lợi trong hiện tại và tương lai v.v... qua việc sát sanh v.v... Khantī paramaṃ tapoti parāpakārasahanādikā titikkhalakkhaṇā khanti uttamaṃ tapo akattabbākaraṇakattabbakaraṇalakkhaṇāya sammāpaṭipattiyā mūlabhāvato. Khantibalaṃ balānīkanti paramaṃ maṅgalabhūtā khanti eva balaṃ etassāti khantibalaṃ. Vuttañhi ‘‘khantibalā samaṇabrāhmaṇā’’ti. Dosādipaṭipakkhavidhamanasamatthatāya anīkabhūtena teneva ca khantibalena balānīkaṃ. Khantyā bhiyyo na vijjatīti attano paresañca anatthapaṭibāhano, atthāvaho ca khantito uttari apassayo natthi. ‘Khantī paramaṃ tapo’ti (Nhẫn nại là khổ hạnh tối thượng), khanti (sự nhẫn nại) có trạng thái là kham nhẫn (titikkhalakkhaṇā), như là chịu đựng sự hãm hại của người khác (parāpakārasahanādikā), là tapo (khổ hạnh) uttamaṃ (tối thượng) vì là nền tảng (mūlabhāvato) cho chánh hạnh (sammāpaṭipattiyā) có đặc tính là không làm điều không nên làm và làm điều nên làm (akattabbākaraṇakattabbakaraṇalakkhaṇāya). ‘Khantibalaṃ balānīkan’ti (Sức mạnh nhẫn nại là đạo quân hùng mạnh), khanti (sự nhẫn nại) là maṅgalabhūtā (điềm lành) paramaṃ (tối thượng), ‘khanti eva balaṃ etassā’ti khantibalaṃ (sự nhẫn nại chính là sức mạnh của vị ấy, nên gọi là sức mạnh nhẫn nại). Vuttañhi (Thật vậy, đã được nói rằng): ‘khantibalā samaṇabrāhmaṇā’ti (Các vị Sa-môn, Bà-la-môn có sức mạnh nhẫn nại). Balānīkaṃ (là đạo quân hùng mạnh) là do chính sức mạnh nhẫn nại ấy (teneva ca khantibalena), vốn như một đạo quân (anīkabhūtena) vì có khả năng tiêu diệt (vidhamanasamatthatāya) các đối nghịch như là sân hận (dosādipaṭipakkha). ‘Khantyā bhiyyo na vijjatī’ti (Không có gì cao hơn nhẫn nại), không có nơi nương tựa nào (apassayo natthi) cao hơn (uttari) sự nhẫn nại (khantito), vốn ngăn trừ điều bất lợi (anatthapaṭibāhano) và mang lại lợi ích (atthāvaho) cho mình và cho người khác (attano paresañca). Vivecanatthāyāti vikkhambhanatthāya. Khantiyā saṃyojanatthāya attānanti adhippāyo. Bhāvanaṃ dūsentīti dosā, puggalāyeva dosā puggaladosā. Yesu bhāvanā na sampajjati, aññadatthu vipajjateva, te eva [Pg.351] vuttā. Paṭhamanti vakkhamānena koṭṭhāsato koṭṭhāsantarupasaṃharaṇanayena vinā sabbapaṭhamaṃ. ‘Vivecanatthāyā’ti có nghĩa là vikkhambhanatthāya (nhằm mục đích trấn áp). Adhippāyo (ý nghĩa) là attānaṃ khantiyā saṃyojanatthāya (nhằm mục đích gắn liền tự thân với sự nhẫn nại). ‘Bhāvanaṃ dūsentī’ti dosā (làm hư hỏng sự tu tập, nên gọi là các pháp làm hư hỏng), puggalā yeva dosā (chính các hạng người là các pháp làm hư hỏng), nên gọi là puggaladosā (các hạng người làm hư hỏng). Yesu bhāvanā na sampajjati, aññadatthu vipajjateva (nơi những người nào mà sự tu tập không thành tựu, trái lại còn bị thất bại), te eva vuttā (chính những người ấy đã được nói đến). ‘Paṭhaman’ti (trước tiên) có nghĩa là sabbapaṭhamaṃ (trước hết tất cả), vinā (không có) phương pháp chuyển đổi từ phần loại này sang phần loại khác (koṭṭhāsato koṭṭhāsantarupasaṃharaṇanayena) sẽ được nói đến sau (vakkhamānena). Piyāyitabbo piyo, tappaṭipakkho appiyo. So saṅkhepato duvidho atthassa akārako, anatthassa kārakoti. Tattha yo attano, piyassa ca anatthassa kārako, so veripuggalo daṭṭhabbo. Yo pana attano, piyassa ca atthassa akārako, appiyassa ca atthassa kārako, ‘‘atthaṃ me nācarī’’tiādinā (dha. sa. 1237), ‘‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’’tiādinā ca āghātavatthubhūto, so appiyo, ananukūlavuttiko aniṭṭhoti attho. Liṅgavisabhāgeti itthiliṅgādinā liṅgena visadise. Odhisoti bhāgaso. ‘‘Tissa dattā’’tiādinā odhisakanti attho. Piyāyitabbo (người đáng được thương yêu) là piyo (người thương), tappaṭipakkho (người đối nghịch với người ấy) là appiyo (người không thương). So (người ấy) tóm tắt (saṅkhepato) có hai loại (duvidho): atthassa akārako (người không làm điều lợi ích) và anatthassa kārako (người làm điều bất lợi). Trong đó (tattha), yo (người nào) là kārako (người làm) điều bất lợi (anatthassa) cho chính mình (attano) và cho người thương (piyassa ca), so (người ấy) nên được xem (daṭṭhabbo) là veripuggalo (hạng người kẻ thù). Yo pana (còn người nào) là akārako (người không làm) điều lợi ích (atthassa) cho chính mình (attano) và cho người thương (piyassa ca), và là kārako (người làm) điều lợi ích (atthassa) cho người không thương (appiyassa ca), trở thành đối tượng của sự oán hận (āghātavatthubhūto) qua các câu như ‘atthaṃ me nācarī’tiādinā (v.v… ‘đã không làm lợi ích cho ta’) và ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’tiādinā (v.v… ‘đã làm lợi ích cho người ta không ưa, không thích’), so (người ấy) là appiyo (người không thương). Attho (ý nghĩa) là ananukūlavuttiko (người có hạnh kiểm không tương hợp), aniṭṭho (người không đáng mong muốn). ‘Liṅgavisabhāge’ti là visadise (nơi người khác) về giới tính (liṅgena), như là nữ giới (itthiliṅgādinā). ‘Odhisoti’ là bhāgaso (theo từng phần). Attho (ý nghĩa) là odhisakaṃ (sự chỉ định riêng) qua các câu như ‘Tissā, Dattā’tiādinā (v.v… ‘cô Tissā, cô Dattā’). Idāni yathāvuttesu chasu puggalesu abhāvetabbatāya kāraṇaṃ dassento ‘‘appiyaṃ hī’’tiādimāha. Tattha appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti dosena bhāvanāya saparissayatamāha. Appiyatā hi piyabhāvassa ujupaṭipakkhā, na ca tassa piyaṭṭhāne ṭhapanena vinā bhāvanā sijjhati. Atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamatīti rāgena bhāvanāya saparissayatamāha atippiyasahāyassa gehassitapemaṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘appamattakepī’’tiādi. Majjhattaṃ iṭṭhāniṭṭhatāhi majjhasabhāvaṃ neva piyaṃ nāppiyanti attho. Garuṭṭhāne piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati majjhatte sambhāvanīyapiyāyitabbatānaṃ abhāvā. Na hi ajjhupekkhitabbe bhāvanīyatā, manāpatā vā paccupaṭṭhāti, piyagarubhāvasampanne ca paṭhamaṃ mettā bhāvetabbā. Kodho uppajjati koṭṭhāsantarabhāvānupanayanato. Idāni (bây giờ), dassento (để chỉ ra) lý do (kāraṇaṃ) không nên tu tập (abhāvetabbatāya) đối với sáu hạng người đã được nói đến (yathāvuttesu chasu puggalesu), ngài đã nói (āha) ‘appiyaṃ hī’tiādi (v.v… ‘vì rằng người không thương’). Trong đó (tattha), bằng câu ‘appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamati’ (vị ấy mệt mỏi khi đặt người không thương vào vị trí người thương), ngài nói lên (āha) sự nguy hiểm (saparissayataṃ) của việc tu tập (bhāvanāya) do sân hận (dosena). Hi (thật vậy), appiyatā (tính chất không được thương) là ujupaṭipakkhā (sự đối nghịch trực tiếp) với piyabhāvassa (tính chất được thương), và sự tu tập (bhāvanā) không thể thành tựu (na sijjhati) nếu không đặt người ấy vào vị trí người thương (vinā tassa piyaṭṭhāne ṭhapanena). Bằng câu ‘atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamati’ (vị ấy mệt mỏi khi đặt người bạn rất thân vào vị trí người trung lập), ngài nói lên (āha) sự nguy hiểm (saparissayataṃ) của việc tu tập (bhāvanāya) do tham ái (rāgena), vì người bạn rất thân (atippiyasahāyassa) là nơi chốn của tình ái quyến luyến gia đình (gehassitapemaṭṭhānabhāvato). Do đó, ngài nói (tenāha) ‘appamattakepī’tiādi (v.v… ‘dù chỉ một chút’). Majjhattaṃ có nghĩa là (attho) người có bản chất trung bình (majjhasabhāvaṃ) do tính chất đáng ưa và không đáng ưa (iṭṭhāniṭṭhatāhi), neva piyaṃ nāppiyaṃ (không phải là người thương cũng không phải là người không thương). ‘Garuṭṭhāne piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati’ (vị ấy mệt mỏi khi đặt [người trung lập] vào vị trí người đáng kính và vị trí người thương) là vì nơi người trung lập (majjhatte) không có (abhāvā) các phẩm chất đáng được tôn trọng và đáng được yêu mến (sambhāvanīyapiyāyitabbatānaṃ). Hi (thật vậy), nơi người đáng được xả ly (ajjhupekkhitabbe), tính chất đáng tu tập (bhāvanīyatā) hay tính chất làm vui lòng (manāpatā) không hiện khởi (na paccupaṭṭhāti), và đối với người đã có sẵn tính chất đáng yêu và đáng kính (piyagarubhāvasampanne ca), tâm từ (mettā) nên được tu tập (bhāvetabbā) trước tiên (paṭhamaṃ). Kodho (sân hận) uppajjati (khởi lên) do không đưa đến trạng thái của phần loại khác (koṭṭhāsantarabhāvānupanayanato). Tamevāti visabhāgaliṅgameva. Liṅgasabhāgeti avisesetvā ‘‘piyapuggale’’ti āha. Bhittiyuddhamakāsīti sīlaṃ adhiṭṭhāya pihitadvāre gabbhe sayanapīṭhe nisīditvā mettaṃ bhāvento mettāmukhena uppannarāgena andhīkato bhariyāya santikaṃ gantukāmo dvāraṃ asallakkhetvā bhittiṃ bhinditvāpi nikkhamitukāmatāya bhittiṃ pahari. Tenāha [Pg.352] ‘‘mettāyanāmukhena rāgo vañcetī’’ti (netti. aṭṭha. 21), ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti ca. ‘Tamevā’ti có nghĩa là visabhāgaliṅgam eva (chỉ người khác phái). ‘Liṅgasabhāge’ti, không phân biệt (avisesetvā), ngài nói (āha) là ‘piyapuggale’ti (nơi người thương). ‘Bhittiyuddhamakāsī’ti (đã giao chiến với bức tường), sau khi thọ trì giới (sīlaṃ adhiṭṭhāya), vị ấy ngồi (nisīditvā) trên giường (sayanapīṭhe) trong một căn phòng đóng kín cửa (pihitadvāre gabbhe) và tu tập tâm từ (mettaṃ bhāvento), bị tham ái khởi lên với tâm từ làm duyên cớ (mettāmukhena uppannarāgena) làm cho mù quáng (andhīkato), muốn đi (gantukāmo) đến chỗ người vợ (bhariyāya santikaṃ), không nhận ra (asallakkhetvā) cánh cửa (dvāraṃ), đã đập (pahari) vào bức tường (bhittiṃ) với ý muốn thoát ra ngoài (nikkhamitukāmatāya) dù phải phá vỡ (bhinditvāpi) bức tường (bhittiṃ). Do đó (tena), ngài nói (āha): ‘mettāyanāmukhena rāgo vañcetī’ti (‘tham ái lừa dối dưới chiêu bài tu tập tâm từ’) và ‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate naran’ti ca (‘khi tham ái chế ngự con người, lúc ấy là bóng tối dày đặc nhất’). Ādānanikkhepaparicchinne addhāpaccuppannabhūte dharamānatāya paccakkhato viya upalabbhamāne khandhappabandhe idha sattādiggahaṇaṃ, na tiyaddhagateti āha ‘‘kālakate panā’’tiādi. Kasmā pana kālakate mettābhāvanā na ijjhatīti? Mettābyāpārassa ayogyaṭṭhānabhāvato. Na hi matapuggalo hitūpasaṃhārāraho. Yattha sati sambhave payogato hitūpasaṃhāro labbheyya, tattheva mānaso hitūpasaṃhāro yujjeyya. Dukkhāpanayanamodappavattīsupi eseva nayoti karuṇābhāvanādīnampi kālakate anijjhanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Aññattha paguṇamettājhāno ācariyassa kālakatabhāvaṃ ajānanto taṃ mettāya pharitukāmo ‘‘ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhatī’’ti vutto. Tenāha ‘‘paguṇāva me mettājhānasamāpattī’’ti. Nimittanti ārammaṇaṃ. Gavesāhīti ‘‘yaṃ puggalaṃ uddissamettaṃ ārabhasi, so jīvati na jīvatī’’ti jānāhīti attho. Mettāyantoti mettaṃ karonto, mettaṃ bhāventoti attho. Idha (ở đây), việc dùng từ chúng sanh v.v… (sattādiggahaṇaṃ) là đối với dòng tương tục của các uẩn (khandhappabandhe) có thể nhận thức được (upalabbhamāne) như thể trực tiếp (paccakkhato viya) do sự hiện hữu (dharamānatāya) của nó, vốn đã trở thành hiện tại về thời gian (addhāpaccuppannabhūte) và được phân định bởi sự nắm giữ (ādāna, tức là tái sanh) và sự đặt xuống (nikkhepa, tức là chết), chứ không phải (na) đối với (dòng tương tục của các uẩn) đã đi vào ba thời (tiyaddhagate). Do đó, ngài nói (āha) ‘kālakate panā’tiādi (v.v… ‘còn đối với người đã chết’). Kasmā pana kālakate mettābhāvanā na ijjhati’ti (Tại sao việc tu tập tâm từ đối với người đã chết lại không thành tựu?). (Là do) Mettābyāpārassa ayogyaṭṭhānabhāvato (vì đó là trường hợp không thích hợp cho hoạt động của tâm từ). Hi (thật vậy), matapuggalo (người đã chết) na hitūpasaṃhārāraho (không phải là người thích hợp để mang lại lợi ích). Yattha (nơi nào) mà việc mang lại lợi ích bằng nỗ lực (payogato hitūpasaṃhāro) có thể đạt được (labbheyya) khi có khả năng (sati sambhave), thì chỉ ở nơi đó (tattheva) việc mang lại lợi ích bằng tâm ý (mānaso hitūpasaṃhāro) mới thích hợp (yujjeyya). Eseva nayo (cũng cùng một phương pháp ấy) trong việc loại trừ khổ đau và trong sự phát sinh hoan hỷ (dukkhāpanayanamodappavattīsupi), do đó, nên hiểu rằng (iti daṭṭhabbaṃ) việc không thành tựu (anijjhanaṃ) của việc tu tập bi, hỷ v.v… (karuṇābhāvanādīnam pi) đối với người đã chết (kālakate) cũng đã được nói đến (vuttaṃ). Ở một nơi khác (aññattha), một vị tỳ khưu trẻ đã thuần thục thiền từ (paguṇamettājhāno), không biết (ajānanto) việc thầy của mình đã qua đời (ācariyassa kālakatabhāvaṃ), muốn biến mãn tâm từ (mettāya pharitukāmo) đến vị ấy (taṃ), đã được nói là (vutto) ‘ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhati’ (bắt đầu tu tập tâm từ đối với vị thầy). Do đó (tena), ngài nói (āha) ‘paguṇāva me mettājhānasamāpattī’ti (sự nhập thiền từ của tôi đã thuần thục). ‘Nimittan’ti là ārammaṇaṃ (đề mục). ‘Gavesāhī’ti có nghĩa là (attho) jānāhi (hãy biết) ‘yaṃ puggalaṃ uddissa mettaṃ ārabhasi, so jīvati na jīvatī’ti (người mà ngươi hướng đến để bắt đầu tu tập tâm từ, người ấy còn sống hay không còn sống). ‘Mettāyanto’ti có nghĩa là (attho) mettaṃ karonto (đang thực hành tâm từ), mettaṃ bhāvento (đang tu tập tâm từ). 241. Attani bhāvanā nāma sakkhibhāvatthāti nānāvidhasukhānubandhaanavajjasukhaabyāsekasukhādi yaṃ attani upalabbhati, taṃ nidassento tassa vattamānatāya āha ‘‘ahaṃ sukhito homī’’ti. Sarīrasukhaṃ nāma anekantikaṃ, īdisassa puggalassa anokāsaṃ cittadukkhanti tadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘niddukkhoti vā’’ti. Homīti sambandho. Tathā averotiādīsu, visesato ca dukkhābhāve sukhasaññā. Sā panāyaṃ niddukkhatā verīnaṃ puggalānaṃ verasaññitānaṃ pāpadhammānaṃ abhāvato, visesato byāpādavirahato īghasaññitāya ītiyā abhāvato, anavajjakāyikasukhasamaṅgitāya ca hotīti dassento āha ‘‘avero abyāpajjo anīgho sukhī’’ti. Attānaṃ pariharāmīti evaṃbhūto hutvā mama attabhāvaṃ pavattemi, yāpemīti attho. 241. ‘Attani bhāvanā nāma sakkhibhāvatthā’ti (việc tu tập đối với tự thân là nhằm mục đích làm nhân chứng), do đó, để chỉ ra (nidassento) sự an lạc (yaṃ sukhaṃ) như là sự an lạc không có tội lỗi, sự an lạc không bị phiền não làm vẩn đục, vốn đi kèm với nhiều loại an lạc khác nhau (nānāvidhasukhānubandhaanavajjasukhaabyāsekasukhādi) được tìm thấy (upalabbhati) nơi chính mình (attani), và do tính chất hiện tại (vattamānatāya) của sự an lạc ấy (tassa), ngài nói (āha) ‘ahaṃ sukhito homī’ti (mong tôi được an lạc). Sarīrasukhaṃ nāma (cái gọi là thân lạc) thì anekantikaṃ (không chắc chắn), và đối với một người như vậy (īdisassa puggalassa), tâm khổ (cittadukkhaṃ) không có cơ hội (anokāsaṃ) (khởi lên), nhắm đến sự vắng mặt của nó (tadabhāvaṃ sandhāya), ngài nói (āha) ‘niddukkho’ti vā (hoặc ‘không có khổ đau’). (Từ này) có liên hệ (sambandho) với homi (mong tôi được). Tương tự (tathā) trong các câu ‘avero’tiādīsu (v.v… ‘không có oan trái’). Và đặc biệt (visesato ca), trong sự vắng mặt của khổ đau (dukkhābhāve) có sự tưởng về an lạc (sukhasaññā). Sā panāyaṃ niddukkhatā (hơn nữa, trạng thái không khổ đau này) có được (hoti) là do sự vắng mặt (abhāvato) của những người oan trái (verīnaṃ puggalānaṃ) và của các ác pháp được xem là oan trái (verasaññitānaṃ pāpadhammānaṃ), đặc biệt (visesato) là do sự thoát khỏi sân hận (byāpādavirahato), do sự vắng mặt (abhāvato) của tai họa (ītiyā) được xem là sự phiền muộn (īghasaññitāya), và do được phú bẩm sự an lạc về thân không có tội lỗi (anavajjakāyikasukhasamaṅgitāya ca). Để chỉ ra điều này, ngài nói (dassento āha) ‘avero abyāpajjo anīgho sukhī’ti (không oan trái, không sân hận, không phiền muộn, được an lạc). ‘Attānaṃ pariharāmi’ti có nghĩa là (attho) evaṃbhūto hutvā (sau khi trở thành như vậy), tôi làm cho tự thể của tôi tiếp diễn (mama attabhāvaṃ pavattemi), tôi duy trì (yāpemi). Evaṃ sante yaṃ vibhaṅge vuttaṃ, taṃ virujjhatīti sambandho. Evaṃ santeti evaṃ sati, yadi attanipi mettā bhāvetabbāti attho. ‘‘Yaṃ vibhaṅge vutta’’nti vatvā [Pg.353] vibhaṅgadesanāya samānagatikaṃ suttapadaṃ āharanto ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādimāha. Tassattho parato āgamissati. Khi như vậy, điều đã được nói trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) sẽ bị mâu thuẫn, đó là mối liên hệ. ‘Evaṃ sante’ có nghĩa là: Nếu như vậy, nếu tâm từ cũng phải được tu tập đối với bản thân. Sau khi nói ‘Điều đã được nói trong bộ Phân Tích’, ngài đã trích dẫn một đoạn kinh có nội dung tương tự với bài thuyết giảng trong bộ Phân Tích và nói câu bắt đầu bằng ‘Và này các Tỳ khưu, thế nào là...’. Ý nghĩa của câu đó sẽ được trình bày ở phần sau. Tanti vibhaṅgādīsu vacanaṃ. Appanāvasenāti appanāvahabhāvanāvasena. Idanti ‘‘ahaṃ sukhito homī’’tiādivacanaṃ. Sakkhibhāvavasenāti ahaṃ viya sabbe sattā attano sukhakāmā, tasmā tesu mayā attani viya sukhūpasaṃhāro kātabboti evaṃ tattha attānaṃ sakkhibhāve ṭhapanavasena. Tenāha ‘‘sacepi hī’’tiādi. Kasmā pana attani bhāvanā appanāvahā na hotīti? Attasinehavasena saparissayabhāvato. Koṭṭhāsantare pana bhāvitabhāvanassa tatthāpi sīmasambhedo hotiyeva. Từ ‘Taṃ’ là lời nói trong bộ Phân Tích v.v... ‘Appanāvasena’ có nghĩa là do năng lực của sự tu tập dẫn đến an chỉ định. ‘Idaṃ’ là lời nói bắt đầu bằng ‘Mong tôi được an lạc’. ‘Sakkhibhāvavasena’ có nghĩa là do năng lực của việc đặt bản thân làm nhân chứng trong trường hợp đó, như sau: ‘Giống như ta, tất cả chúng sanh đều mong cầu hạnh phúc cho bản thân, do đó, ta nên mang lại hạnh phúc cho họ giống như cho chính mình’. Vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘sacepi hi’. Vậy tại sao sự tu tập đối với bản thân lại không dẫn đến an chỉ định? Vì có sự nguy hiểm do năng lực của ái luyến bản thân. Tuy nhiên, đối với người đã tu tập ở một phần khác, sự phá vỡ ranh giới cũng xảy ra ngay cả đối với bản thân người ấy. Sabbā disāti anavasesā dasapi disā. Anuparigamma cetasāti cittena pariyesanavasena anugantvā. Nevajjhagā piyataramattanā kvacīti sabbussāhena pariyesanto atisayena attato piyataraṃ aññaṃ sattaṃ katthaci disāya neva adhigaccheyya na passeyya. Evaṃ piyo puthu attā paresanti evaṃ kassaci attato piyatarassa anupalabbhanavasena puthu visuṃ visuṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ attā piyo. Tasmā tena kāraṇena, attakāmo attano hitasukhaṃ icchanto, paraṃ sattaṃ antamaso kunthakipillikampi, na hiṃse na haneyya, na viheṭheyyāti attho. ‘Sabbā disā’ (tất cả các phương) là tất cả mười phương không sót. ‘Anuparigamma cetasā’ (đi khắp với tâm) là đi theo với tâm bằng cách tìm kiếm. ‘Nevajjhagā piyataramattanā kvaci’ (không tìm thấy ai thân hơn mình ở bất cứ đâu) có nghĩa là: dù tìm kiếm với tất cả nỗ lực, cũng không thể tìm được, không thể thấy được ở bất cứ phương nào một chúng sanh khác đáng yêu quý hơn bản thân mình một cách vượt trội. ‘Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ’ (cũng vậy, bản thân là rất thân đối với những người khác) có nghĩa là: vì không tìm thấy ai đáng yêu quý hơn bản thân, nên đối với mỗi chúng sanh riêng biệt, bản thân của họ là đáng yêu quý. Do đó, vì lý do đó, người mong cầu cho bản thân, mong muốn lợi ích và hạnh phúc cho mình, không nên làm hại, không nên giết, không nên não hại chúng sanh khác, cho đến cả con sâu con kiến. Đó là ý nghĩa. Ayaṃ nayoti sabbehi sattehi, attano ca piyatarabhāvaṃ nidassetvā tesu karuṇāyanaṃ vadatā bhagavatā sukhesitāya ‘‘attānaṃ sakkhibhāve ṭhapetvā sattesu mettā bhāvetabbā’’ti mettābhāvanāya nayadassanaṃ katamevāti attho. ‘Ayaṃ nayo’ (đây là phương pháp) có nghĩa là: Đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra rằng đối với tất cả chúng sanh, chính bản thân họ là đáng yêu quý nhất, và sau khi thuyết về lòng bi mẫn đối với họ, đã thực sự chỉ ra phương pháp tu tập tâm từ rằng: ‘Do sự tìm cầu hạnh phúc, hãy đặt bản thân làm nhân chứng và tu tập tâm từ đối với các chúng sanh’. 242. Sukhapavattanatthanti sukhena akicchena mettāya pavattanatthaṃ. Yvāssāti yo puggalo assa yogino. Piyoti iṭṭho. Manāpoti manavaḍḍhanako. Garūti guṇavisesavasena garukātabbo. Bhāvanīyoti sambhāvetabbo. Ācariyamattoti sīlādinā ācariyappamāṇo. Piyavacanādīnīti ādi-saddena atthacariyādike saṅgaṇhāti. Sīlasutādīnīti ādi-saddena saddhādike, dhutadhammajāgariyānuyogādike ca saṅgaṇhāti. 242. ‘Sukhapavattanatthaṃ’ (để dễ dàng phát sinh) có nghĩa là để tâm từ phát sinh một cách dễ dàng, không khó khăn. ‘Yvāssa’ là người nào đối với vị hành giả ấy. ‘Piyo’ (thân) là người đáng mong mỏi. ‘Manāpo’ (ái) là người làm cho tâm tăng trưởng. ‘Garu’ (kính) là người đáng kính trọng do năng lực của các phẩm chất đặc biệt. ‘Bhāvanīyo’ (trọng) là người đáng tán dương. ‘Ācariyamatto’ (ngang bậc thầy) là người có tầm mức của một vị thầy về giới v.v... Trong từ ‘piyavacanādīni’ (lời nói khả ái v.v...), tiếp vĩ ngữ ‘ādi’ bao gồm cả lợi hành v.v... Trong từ ‘sīlasutādīni’ (giới, văn v.v...), tiếp vĩ ngữ ‘ādi’ bao gồm cả tín v.v... và các pháp đầu đà, sự thực hành tỉnh thức v.v... Kāmanti [Pg.354] yuttappattakāritāsukhasiddhidīpanoyaṃ nipāto. Tenetaṃ dīpeti – tādisaṃ puggalaṃ uddissa bhāvanaṃ ārabhanto yogī yuttappattakārī, sukhena cassa tattha bhāvanā ijjhati, tena pana yoginā tāvatā santoso na kātabboti. Tenāha ‘‘appanā sampajjatī’’tiādi. Sīmāsambhedanti mariyādāpanayanaṃ, attā piyo majjhatto verīti vibhāgākaraṇanti attho. Tadanantaranti tato piyamanāpagarubhāvanīyato, tattha vā mettādhigamato anantaraṃ. Atippiyasahāyake mettā bhāvetabbāti sambandho, garuṭṭhānīye paṭiladdhaṃ mettāmanasikāraṃ atippiyasahāyake upasaṃharitabbanti attho. Sukhūpasaṃhārakatassa taṃ hoti pageva paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhitattā. Atippiyasahāyakato anantaraṃ majjhatte mettā bhāvetabbā majjhattaṃ piyagaruṭṭhāne ṭhapetuṃ sukarabhāvato. ‘‘Atippiyasahāyakato’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Paguṇamanasikārādhigamato paṭṭhāya hissa sopi piyaṭṭhāne eva tiṭṭhati. Majjhattato verīpuggaleti majjhattapuggale mettāyantena tattha paguṇamanasikārādhigamena piyabhāvaṃ upasaṃharitvā tadanantaraṃ verīpuggalaṃ bhāvanāya majjhatte ṭhapetvā tato majjhattato piyabhāvūpasaṃhārena verīpuggale mettā bhāvetabbā. ‘‘Verīpuggale’’ti ca idaṃ purimāvatthaṃ gahetvā vuttaṃ. Ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvāti piyagaruṭṭhānīyo, atippiyo, majjhatto, verīti catūsu puggalakoṭṭhāsesu paṭhamaṃ tāva piyagaruṭṭhānīye mettābhāvanaṃ adhigantvā vasībhāvappattiyā tathāpavattaṃ cittaṃ koṭṭhāsantarūpasaṃhāratthaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ atippiyasahāye atippiyabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvamatte cittaṃ ṭhapentena bhāvanā upasaṃharitabbā, tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ majjhatte udāsinabhāvaṃ vikkhambhetvā piyabhāvaṃ upaṭṭhapetvā bhāvanā upasaṃharitabbā, puna tampi vasībhāvāpādanena muduṃ kammaniyaṃ katvā tadanantaraṃ verimhi verīsaññaṃ vikkhambhetvā majjhattabhāvūpaṭṭhapanamukhena piyabhāvaṃ uppādentena bhāvanā upasaṃharitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tadanantare tadanantare upasaṃharitabba’’nti, jhānacittaṃ upanetabbaṃ uppādetabbanti attho. ‘Kāmaṃ’ là một tiểu từ chỉ rõ sự thực hành điều thích hợp, đúng đắn và sự thành tựu dễ dàng. Do đó, nó chỉ rõ điều này: vị hành giả bắt đầu tu tập hướng đến một người như vậy là người làm điều thích hợp, đúng đắn; và sự tu tập của vị ấy đối với người đó sẽ thành tựu một cách dễ dàng. Tuy nhiên, vị hành giả ấy không nên hài lòng chỉ với chừng đó. Vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘an chỉ định thành tựu’. ‘Sīmāsambheda’ (phá vỡ ranh giới) có nghĩa là loại bỏ giới hạn, tức là không phân chia thành: bản thân, người thân, người trung lập, kẻ thù. ‘Tadanantaraṃ’ (sau đó) là sau người thân ái, đáng kính, đáng trọng đó; hoặc là sau khi đã đạt được tâm từ đối với người đó. Mối liên hệ là: tâm từ nên được tu tập đối với người bạn rất thân. Nghĩa là, tác ý về tâm từ đã đạt được đối với người ở vị trí đáng kính nên được áp dụng cho người bạn rất thân. Điều đó trở nên dễ dàng áp dụng đối với vị ấy vì các pháp đối nghịch đã được chế ngự từ trước. Sau người bạn rất thân, tâm từ nên được tu tập đối với người trung lập, vì dễ dàng đặt người trung lập vào vị trí của người thân ái, đáng kính. Và câu ‘sau người bạn rất thân’ này được nói dựa trên trạng thái trước đó. Vì kể từ khi đạt được tác ý thuần thục, người đó cũng đứng ở vị trí của người thân. Sau người trung lập là kẻ thù: người đang tu tập tâm từ đối với người trung lập, sau khi đã áp dụng trạng thái thân ái cho người đó bằng tác ý thuần thục, sau đó nên đặt kẻ thù vào vị trí trung lập bằng sự tu tập, rồi từ trạng thái trung lập đó, bằng cách áp dụng trạng thái thân ái, nên tu tập tâm từ đối với kẻ thù. Và câu ‘đối với kẻ thù’ này được nói dựa trên trạng thái trước đó. ‘Làm cho tâm trở nên mềm mại, dễ sử dụng trong mỗi phần’ có nghĩa là: trong bốn loại người – người thân ái đáng kính, người rất thân, người trung lập, và kẻ thù – trước hết, sau khi đạt được sự tu tập tâm từ đối với người thân ái đáng kính và đạt đến mức độ thuần thục, làm cho tâm đã vận hành như vậy trở nên mềm mại và dễ sử dụng để áp dụng cho phần khác. Sau đó, đối với người bạn rất thân, chế ngự trạng thái rất thân và đặt tâm vào trạng thái chỉ là thân, rồi áp dụng sự tu tập. Sau khi làm cho tâm đó cũng trở nên mềm mại và dễ sử dụng bằng cách đạt đến mức độ thuần thục, sau đó, đối với người trung lập, chế ngự trạng thái dửng dưng, làm cho trạng thái thân ái khởi lên và áp dụng sự tu tập. Lại nữa, sau khi làm cho tâm đó cũng trở nên mềm mại và dễ sử dụng bằng cách đạt đến mức độ thuần thục, sau đó, đối với kẻ thù, chế ngự tưởng về kẻ thù, và bằng cách làm cho trạng thái trung lập khởi lên làm nền tảng, làm cho trạng thái thân ái sinh khởi, rồi áp dụng sự tu tập. Do đó, đã được nói rằng ‘nên áp dụng lần lượt sau đó’, có nghĩa là tâm thiền nên được hướng đến, nên được làm cho sinh khởi. Verīpuggalo vā natthi kammabalena vā etarahi payogasampattiyā vā sabbaso anatthakarassa abhāvato. Mahāpurisajātikattāti mahāpurisasabhāvattā [Pg.355] cirakālaparicayasamiddhakhantimettānuddayādiguṇasampannatāya uḷārajjhāsayattāti attho. Tādiso hi sabbasaho parāparādhaṃ tiṇāyapi na maññati. Tena vuttaṃ ‘‘anatthaṃ karontepi pare verīsaññāva nuppajjatī’’ti. Tenāti tena yoginā. Atthi verīpuggaloti sambandho. Hoặc không có người oan trái là do năng lực của nghiệp quá khứ, hoặc do sự thành tựu của nỗ lực hiện tại, do hoàn toàn không có người làm điều bất lợi. "Do là bậc đại nhân" có nghĩa là: do có bản tánh của bậc đại nhân, do đã thành tựu các đức tính như nhẫn nại, từ ái, bi mẫn, v.v... nhờ sự thực hành thuần thục trong thời gian dài, do có chí nguyện cao thượng. Quả vậy, người như thế có thể kham nhẫn tất cả, lỗi lầm của người khác cũng không xem trọng bằng cọng cỏ. Do đó đã được nói rằng: “dù người khác làm điều bất lợi, tưởng niệm về kẻ thù vẫn không khởi lên”. "Bởi người ấy" là bởi hành giả ấy. Cần được liên kết với câu ‘có người oan trái’. 243. Purimapuggalesūti piyādīsu jhānassa ārammaṇabhūtesu purimesu puggalesu. Mettaṃ samāpajjitvāti paṭighaṃ vikkhambhetvā uppāditaṃ mettājhānaṃ samāpajjitvā. Mettāyantena paṭighaṃ paṭivinodetabbanti ettha keci pana ‘‘upacārajjhānaṃ sampādetvā’’ti atthaṃ vadanti, tesaṃ upacārajjhānato vuṭṭhānampi icchitabbaṃ siyā ‘‘vuṭṭhahitvā’’ti vuttattā. Pubbe tasmiṃ puggale asatiyā amanasikārena paṭighaṃ anuppādentassa sādhāraṇato taṃ vikkhambhetvā jhānassa uppādanaṃ, samāpajjanañca vuttaṃ. Idāni pana taṃ anussarantassapi manasi karontassapi yathā paṭighaṃ na uppajjati, taṃ vidhiṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ ‘‘taṃ puggalaṃ mettāyantena paṭighaṃ vinodetabba’’nti. Mettāyanameva hi idha paṭighavinodanaṃ adhippetaṃ. Na nibbātīti na vūpasammati. 243. "Đối với những người trước" là đối với những người trước đây, tức những người thân yêu v.v..., là những đối tượng của thiền. "Sau khi nhập tâm từ" là sau khi đã chế ngự sân hận và chứng đắc thiền từ đã được phát sinh. Ở đây, trong câu "nên loại bỏ sân hận bằng cách rải tâm từ", tuy nhiên một số vị nói rằng ý nghĩa là “sau khi thành tựu cận định”. Theo quan điểm của họ, việc xuất khỏi cận định cũng nên được chấp nhận vì đã được nói là “sau khi xuất khỏi”. Trước đây, đã nói về sự phát sinh và chứng đắc thiền sau khi chế ngự sân hận ấy một cách thông thường đối với người không làm phát sinh sân hận đối với người ấy do không chánh niệm, không tác ý. Còn bây giờ, điều này được nói để chỉ ra phương pháp mà theo đó sân hận không phát sinh ngay cả khi đang tưởng nhớ, ngay cả khi đang tác ý đến người ấy: “nên loại bỏ sân hận bằng cách rải tâm từ đến người ấy”. Quả vậy, ở đây, chính việc rải tâm từ được chủ ý là sự loại bỏ sân hận. "Không dập tắt" là không lắng dịu. Anusāratoti anugamanato, paccavekkhaṇatoti attho. Ghaṭitabbanti vāyamitabbaṃ. "Anusārato" có nghĩa là do đi theo sau, do quán xét. "Ghaṭitabbaṃ" là nên cố gắng. Tañca kho ghaṭanaṃ vāyamanaṃ. Iminā idāni vakkhamānena ākārena. Và sự cố gắng, nỗ lực ấy (nên được thực hiện) bằng phương cách này sẽ được nói đến bây giờ. Ubhato dvīsu ṭhānesu daṇḍo etassāti ubhatodaṇḍakaṃ, tena. Ocarakā lāmakācārā pāpapurisā. Tatrāpīti tesupi aṅgamaṅgāni okkantesupi. Tenāti manopadosena. Na sāsanakaro. Sabbapāpassa akaraṇaṃ hi sāsanaṃ. Tassevāti tatopi. Nissakke hi idaṃ sāmivacanaṃ, samuccaye ca eva-saddo, paṭhamaṃ kuddhapurisatopīti attho. Tenāti kujjhanena. Pāpiyoti pāpataro. Sārambhādikassa kilesānubandhassa vatthubhāvato kodhassa sāvajjataṃ ñatvāpi kujjhanato sace kodhe anavajjasaññī kuddhassa puggalassa na paṭikujjheyyāti keci. Ubhinnanti dvinnaṃ puggalānaṃ. Tenāha ‘‘attano ca parassa cā’’ti. Atha vā ubhinnanti ubhayesaṃ lokānaṃ, idhalokaparalokānanti attho. "Ubhatodaṇḍakaṃ" là (cái cưa) có cán ở hai đầu. Bởi cái cưa ấy. "Ocarakā" là những người có hạnh kiểm thấp hèn, "lāmakācārā" là những người có hành vi xấu xa, "pāpapurisā" là những người ác. "Tatrāpi" là ngay cả đối với họ, những người đang cắt các chi phần lớn nhỏ. "Tena" là do sự làm hư hỏng tâm ý. "Không phải là người thực hành giáo pháp". Quả vậy, giáo pháp là không làm mọi điều ác. "Tasseva" là hơn người ấy. Quả vậy, sở hữu cách này được dùng theo nghĩa của xuất xứ cách, và từ ‘eva’ được dùng theo nghĩa kết hợp, ý nghĩa là "còn hơn cả người nổi giận trước". "Tena" là do nổi giận. "Pāpiyo" là xấu xa hơn. Bởi vì là nền tảng cho chuỗi phiền não như tranh đua v.v..., và do nổi giận dù đã biết tính chất có tội lỗi của sân hận. Một số vị nói rằng: nếu người có tưởng là không có tội lỗi trong sự sân hận không nổi giận lại với người đã nổi giận. "Ubhinnanti" là của hai người. Do đó Ngài nói: “của mình và của người khác”. Hoặc là, "ubhinnanti" là của cả hai thế giới, ý nghĩa là của đời này và đời sau. Sapattakantāti [Pg.356] paṭisattūhi icchitā. Sapattakaraṇāti tehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanāyanti kodhano ayaṃ, ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatapaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti etarahi, āyatiṃ cāti. Kodhābhibhavassa ekantikamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇo vā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ. Na pacuratthoti na pahūtadhano. Na bhogavāti upabhogaparibhogavatthurahito. Na yasavāti na kittimā. "Sapattakanta" là được mong muốn bởi kẻ thù. "Sapattakaraṇa" là việc nên làm bởi chúng. "Kodhana" là người có tính hay sân hận. "Kodhanāyaṃ" được tách thành "kodhano ayaṃ", và "ayaṃ" chỉ là một tiểu từ. "Kodhapareto" là bị theo đuổi bởi sân hận, hoặc bị áp đảo. "Trở nên xấu xí" là dù tự nhiên có xinh đẹp, dù có trang điểm, do sự biến dạng của nét mặt v.v..., hiện tại và cả trong tương lai, vẫn trở nên xấu xí. Để chỉ ra rằng kết quả này là chắc chắn của việc bị sân hận áp đảo, sau khi đã dùng sự xác định “hoặc là xấu xí”, lại nói “bị sân hận áp đảo”. "Na pacurattho" là không có nhiều của cải. "Na bhogavā" là không có vật dụng để hưởng thụ và tiêu dùng. "Na yasavā" là không có danh tiếng. Chavālātanti chavadahanālātaṃ, citakāyaṃ santajjanummukkantipi vadanti. Ubhatopadittanti ubhosu koṭīsu daḍḍhaṃ. Majjhe gūthagatanti vemajjhaṭṭhāne sunakhassa vā siṅgālassa vā uhadena gūthena makkhitaṃ. Kaṭṭhatthanti dārukiccaṃ. Neva pharati na sādheti. Tathūpamāhanti tathūpamaṃ tādisaṃ ahaṃ. Imanti ‘‘so ca hoti abhijjhālū’’tiādinā (itivu. 92) heṭṭhā vuttaṃ sandhāya satthā vadati, tasmā kāmesu tibbasārāgatādinā sīlarahitanti adhippāyo. Idha pana byāpannacittaṃ paduṭṭhamanasaṅkappatāvasena yojetabbaṃ. "Chavālātaṃ" là khúc củi dùng để thiêu xác chết. Một số vị cũng nói là khúc củi cháy dở trên giàn thiêu. "Ubhatopadittaṃ" là bị cháy ở cả hai đầu. "Majjhe gūthagataṃ" là bị dính phân được thải ra bởi chó hoặc bởi chó rừng ở khúc giữa. "Kaṭṭhatthaṃ" là việc dùng làm củi. Không thể hoàn thành, không thể thực hiện được. "Tathūpamāhaṃ" là Ta nói ví như thế, giống như thế. "Imaṃ" (điều này): bậc Đạo Sư nói nhắm đến điều đã được nói ở phần trước bằng câu “và người ấy có lòng tham ái” v.v... Do đó, ý muốn nói là người không có giới do có lòng tham đắm mãnh liệt v.v... trong các dục. Tuy nhiên ở đây, nên được hiểu theo phương diện có tâm bị hư hoại, có tư duy và ý định xấu xa. So dāni tvantiādi yathāvuttehi suttapadehi attano ovadanākāradassanaṃ. Câu bắt đầu bằng “Vậy nay ngươi...” là sự chỉ ra phương cách tự khuyên răn chính mình bằng những câu kinh đã được nói đến. 244. Yo yo dhammoti kāyasamācārādīsu yo yo sucaritadhammo. Vūpasantoti saṃyato. Parisuddhoti kilesamalavigamena visuddho. Kilesadāhābhāvena vā upasanto, anavajjabhāvena parisuddho, kāyasamācārasseva upasamo cirakālaṃ saṃyatakāyakammatāya veditabbo. Evaṃ sesesupi. 244. "Pháp nào, pháp nào" là pháp thiện hạnh nào trong thân hành v.v... "Đã được lắng dịu" là được thu thúc. "Trong sạch" là thanh tịnh do sự loại trừ cấu uế của phiền não. Hoặc là tịch tịnh do không có sự thiêu đốt của phiền não, trong sạch do không có tội lỗi. Sự tịch tịnh chỉ riêng của thân hành nên được hiểu là do có thân nghiệp được thu thúc trong thời gian dài. Tương tự như vậy đối với những pháp còn lại. Teti vacīmanosamācāre. "Những pháp ấy" là khẩu hành và ý hành. Soti upasantavacīsamācāro puggalo. Paṭisanthārakusaloti yathā parehi chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭisantharaṇe kusalo. Sakhiloti adhivāsanakhantisaṅkhātena [Pg.357] sakhilabhāvena samannāgato. Sukhasambhāsoti piyakatho. Sammodakoti sammodanīyakathāya sammodanasīlo. Uttānamukhoti vikuṇitamukho ahutvā pītisomanassavasena vikasitamukho. Pubbabhāsīti yena kenaci samāgato paṭisanthāravasena paṭhamaṃyeva ābhāsanasīlo. Madhurena sarena dhammaṃ osāreti sarabhaññavasena. Sarabhāṇaṃ pana karonto parimaṇḍalehi paripuṇṇehi padehi ca byañjanehi ca abyākulehi dhammakathaṃ katheti. "Người ấy" là người có khẩu hành an tịnh. "Khéo chào hỏi" là khéo léo trong việc chào hỏi thân mật theo cách mà không có sự sơ hở với người khác. "Thân thiện" là thành tựu thái độ thân thiện được gọi là sự kham nhẫn chịu đựng. "Nói lời dễ nghe" là người nói lời khả ái. "Hòa nhã" là có thói quen hoan hỷ với lời nói đáng hoan hỷ. "Mặt mày tươi tỉnh" là có gương mặt tươi nở do hỷ và ưu, không phải là người có gương mặt cau có. "Hay chào hỏi trước" là có thói quen bắt chuyện trước tiên bằng cách chào hỏi thân mật khi gặp gỡ với bất kỳ ai. Trì tụng giáo pháp với giọng ngọt ngào theo cách tụng ngâm. Còn khi thực hiện việc tụng ngâm, vị ấy thuyết pháp thoại bằng các từ và các câu tròn trịa, đầy đủ, không rối rắm. Sabbajanassa pākaṭo sakkaccakiriyāyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘yo hī’’tiādi. Okappetvāti saddahitvā. Okappanalakkhaṇā hi saddhā. Ohitasototi avahitasoto, sussusantoti attho. Aṭṭhiṃkatvā atthaṃ katvā, atthiko vā hutvā. Ý là: (vị ấy) hiển nhiên đối với tất cả mọi người bằng hành động cung kính. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'yo hi'. Okappetvā nghĩa là sau khi có đức tin. Quả vậy, đức tin có trạng thái là sự tin tưởng vững chắc. Ohitasoto nghĩa là người lắng tai nghe, người muốn nghe. Aṭṭhiṃkatvā nghĩa là sau khi xem là lợi ích, hoặc trở thành người có mong muốn thiết tha. ‘‘Ekopi na vūpasanto hotī’’ti pāṭho, evarūpo puggalo nirayato nirayaṃ upapajjanto bahukālaṃ tattheva saṃsaratīti dassetuṃ ‘‘aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayaparipūrako bhavissatī’’ti vuttaṃ. Tattha sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā. Avīcimahānirayassa dvāre dvāre cattāro cattāro katvā kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā. Kāruññaṃ upaṭṭhapetabbaṃ mahādukkhabhāgibhāvato. Yasmiṃ puggale avihesābhūtā dukkhāpanayanakāmatā upatiṭṭhati, tattha paṭigho anokāsovāti āha ‘‘kāruññampi paṭicca āghāto vūpasammatī’’ti. Bản văn là 'Ekopi na vūpasanto hotī'. Để chỉ ra rằng: 'hạng người như vậy, tái sanh từ địa ngục này đến địa ngục khác, luân hồi trong đó một thời gian dài', đã được nói rằng: 'sẽ là người làm cho đầy đủ tám đại địa ngục và mười sáu địa ngục phụ'. Trong đó, tám đại địa ngục là Sañjīva, v.v. Mười sáu địa ngục phụ là Kukkuḷa, v.v., được tạo ra bốn cái ở mỗi cửa của đại địa ngục Avīci. Lòng bi mẫn nên được thiết lập do vì (họ) là người có phần đau khổ lớn. Ở người nào mà lòng mong muốn loại trừ đau khổ, vốn là sự không hãm hại, khởi lên, ở người đó, sự phẫn nộ không có cơ hội (để sanh khởi), do đó ngài nói: 'sự oán ghét cũng được lắng dịu nhờ duyên vào lòng bi mẫn'. Imassa ca atthassāti ‘‘yo yo dhammo’’tiādinā vuttassa atthassa. Và 'imassa atthassa' là của ý nghĩa đã được nói bằng (câu) bắt đầu bằng 'yo yo dhammo'. 245. Yaṃ verī dukkhāpetuṃ sakkoti, so tassa vasena ‘‘attano visaye’’ti vutto bhikkhuno kāyo. Kinti kiṃ kāraṇaṃ. Tassāti verino. Avisayeti dukkhaṃ uppādetuṃ asakkuṇeyyatāya agocare. Sacitteti attano citte. Mahānatthakaranti idhalokatthaparalokatthaparamatthānaṃ virādhanavasena mahato vipulassa, nānāvidhassa ca diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa kāraṇaṃ. Mūlanikantananti sīlassa mūlāni nāma hirottappakhantimettānuddayā, tesaṃ chindanaṃ. Kodho hi uppajjamānova pāṇātipātādivasena hirottappādīni ucchindati. Jaḷoti andhabālo. 245. Thân của vị tỳ khưu, cái mà kẻ thù có thể làm cho đau khổ, cái đó được gọi là 'phạm vi của chính mình' do quyền lực của kẻ thù ấy. Kinti là vì lý do gì? Tassa là của kẻ thù. Avisaye là không phải đối tượng, do không thể làm cho đau khổ sanh khởi. Sacitte là trong tâm của mình. Mahānatthakaraṃ là nguyên nhân của sự vô ích lớn lao, rộng lớn, và đa dạng, có sự phân biệt như hiện tại, v.v., do sự hủy hoại các lợi ích ở đời này, lợi ích ở đời sau, và lợi ích tối thượng. Mūlanikantanaṃ là sự chặt đứt các cội rễ của giới, tức là tàm, quý, nhẫn, từ, và bi. Quả vậy, sân hận, ngay khi sanh khởi, liền chặt đứt tàm, quý, v.v., bằng cách sát sanh, v.v. Jaḷo là người ngu si mù quáng. Anariyaṃ [Pg.358] kammanti verinā katamahāparādhamāha. Yo sayanti yo tvaṃ sayampi. Dosetukāmoti kodhaṃ uppādetukāmo. Yadi kari yadi akāsi. Dosuppādenāti dosassa uppādanena. Dukkhaṃ tassa ca nāmāti dukkhañca nāma tassa aparādhakassa. Nāmāti asambhāvane nipāto, tena tassa kāraṇaṃ anekantikanti dasseti. Tenāha ‘‘kāhasi vā na vā’’ti, karissasi na vā karissasīti attho. Ahitaṃ magganti attano ahitāvahaṃ duggatimaggaṃ. Bằng câu 'Anariyaṃ kammaṃ', ngài nói đến lỗi lầm lớn lao đã được kẻ thù thực hiện. Yo sayaṃ là yo tvaṃ sayampi. Dosetukāmo là người muốn làm cho sân hận sanh khởi. Yadi kari là yadi akāsi. Dosuppādena là bằng sự làm cho sân hận sanh khởi. Dukkhaṃ tassa ca nāma là dukkhañca nāma tassa aparādhakassa. Nāma là một tiểu từ có nghĩa là không tán thán (chê bai); bằng từ đó, ngài chỉ ra rằng việc làm (đau khổ) ấy là không chắc chắn. Do đó, ngài nói 'kāhasi vā na vā', nghĩa là 'ngươi sẽ làm hoặc sẽ không làm'. Ahitaṃ maggaṃ là con đường khổ cảnh, mang lại sự bất lợi cho chính mình. Aṭṭhāneti doso tava appiyassa kārāpako, sattu pana tassa vasavattitāya dāsasadisoti aṭṭhānaṃ paccāpakiriyāya. Tasmā tameva dosaṃ chindassu ucchinda. Khaṇikattāti udayavayaparicchinno attano pavattikālasaṅkhāto khaṇo etesaṃ atthīti khaṇikā, tabbhāvato khaṇapabhaṅgubhāvatoti attho. Kassa dānīdha kujjhasīti aparādhakassa santāne yehi khandhehi te aparādho kato, te taṃkhaṇaṃyeva sabbaso niruddhā. Idāni pana aññe tiṭṭhantīti kassa tvaṃ idha kujjhasi. Na hi yuttaṃ anaparādhesu kujjhananti adhippāyo. Taṃ vinā kassa so kareti yo puggalo yassa dukkhaṃ karoti, taṃ dukkhakiriyāya visayabhūtaṃ puggalaṃ vinā kassa nāma so dukkhakārako dukkhaṃ kare kareyya. Sayampi dukkhahetu tvamitīti evaṃ sayampi tvaṃ etassa dukkhassa hetu, evaṃ samāne tassa tuyhañca tassa dukkhassa hetubhāve kiṃ kāraṇā tassa kujjhasi na tuyhanti attho. Aṭṭhāne: Sân hận là tác nhân gây ra điều không hài lòng cho ngươi, còn kẻ thù thì giống như người hầu do ở dưới quyền lực của sân hận ấy, vì vậy đây không phải là lúc để trả đũa. Do đó, hãy chặt đứt, hãy diệt trừ chính sân hận ấy. Khaṇikattā: Vì chúng có một khoảnh khắc, được gọi là thời gian tồn tại của chúng, được giới hạn bởi sự sanh và diệt, nên chúng được gọi là 'sát-na'; nghĩa là do trạng thái đó, do trạng thái tan rã trong từng khoảnh khắc. Kassa dānīdha kujjhasi: Trong dòng tương tục của kẻ phạm lỗi, các uẩn nào đã phạm lỗi với ngươi, chúng đã hoàn toàn diệt ngay trong khoảnh khắc đó. Bây giờ thì các uẩn khác đang tồn tại. Vậy ngươi phẫn nộ với uẩn nào ở đây? Ý là: quả thật không thích hợp để phẫn nộ với những (uẩn) không có lỗi. Taṃ vinā kassa so kare: Người nào làm khổ cho ai, không có người đó là đối tượng của hành động làm khổ, thì kẻ gây khổ ấy có thể làm khổ cho ai được chứ? Sayampi dukkhahetu tvaṃ iti: Như vậy, chính ngươi cũng là nguyên nhân của sự đau khổ này. Khi mà cả người ấy và ngươi đều là nguyên nhân của sự đau khổ đó như nhau, vì lý do gì ngươi chỉ phẫn nộ với người ấy mà không (phẫn nộ) với chính mình? Đó là ý nghĩa. 246. Paralokepi anugāmibhāvato kammaṃyeva sakaṃ santakaṃ etesanti kammassakā, tesaṃ bhāvo kammassakatā. Paccavekkhaṇā nāma nisedhanatthā, nisedhanañca bhāvino kammassāti āha ‘‘yaṃ kammaṃ karissasī’’ti. Paṭighavasena pana pavattakammaṃ pākaṭabhāvato āsannaṃ, paccakkhañcāti āha ‘‘idañcā’’ti. Ca-saddo byatireke, so tassa kammassa phalanissandena ‘‘neva sammāsambodhi’’ntiādinā byatirekato vuccamānamevatthaṃ joteti. Neva samatthanti sambandho. Niraye niyuttaṃ, jātanti vā nerayikaṃ. Attānaṃyeva okirati dosarajenāti adhippāyo. 246. Do trạng thái đi theo ngay cả trong đời sau, chỉ có nghiệp là tài sản riêng của họ, nên họ được gọi là 'kammassakā' (nghiệp là của riêng); trạng thái của họ được gọi là 'kammassakatā' (tính chất nghiệp là của riêng). Sự quán xét có mục đích là ngăn cản, và sự ngăn cản là đối với nghiệp sẽ xảy ra trong tương lai, do đó ngài nói 'yaṃ kammaṃ karissasi'. Tuy nhiên, nghiệp diễn ra do sân hận thì gần gũi và trực tiếp do trạng thái hiển nhiên của nó, do đó ngài nói 'idañca'. Từ 'ca' có nghĩa là phủ định (byatireka); nó làm sáng tỏ ý nghĩa sẽ được nói đến một cách phủ định bằng câu bắt đầu bằng 'neva sammāsambodhiṃ' thông qua kết quả của nghiệp đó. Liên kết là 'neva samatthaṃ'. Nerayikaṃ là người bị ràng buộc trong địa ngục, hoặc người sanh ra (trong đó). Ý là: tự rắc bụi sân hận lên chính mình. 247. Satthu [Pg.359] pubbacariyaguṇā paccavekkhitabbā, satthu gāravenāpi paṭighaṃ vūpasameyyāti. 247. Các đức hạnh về sự thực hành trong quá khứ của Bậc Đạo Sư cần được quán xét, (ý là) sự phẫn nộ cũng có thể được lắng dịu do lòng tôn kính đối với Bậc Đạo Sư. Bodhisattopi samāno nanu te satthā cittaṃ nappadūsesi, pageva abhisambuddhoti adhippāyo. Deviyā paduṭṭhenāti deviyā saddhiṃ padubbhinā micchācāravasena aparaddhena. Yattha susāne chavasarīraṃ chaḍḍīyati, taṃ āmakasusānaṃ. Nikhaññamānoti nikhaṇiyamāno. Purisakāraṃ katvāti āvāṭato nikkhamanatthāya bāhubalena purisakāraṃ katvā. Yakkhānubhāvenāti aḍḍavinicchayena ārādhitacittassa yakkhassa ānubhāvena. Sirigabbhanti vāsāgāre. Ý là: Khi còn là Bồ-tát, Bậc Đạo Sư của ngươi đã không làm ô nhiễm tâm, huống chi là khi đã chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Deviyā paduṭṭhena là người đã phạm lỗi, đã phản bội cùng với hoàng hậu, bằng cách tà dâm. Nghĩa địa nơi tử thi được vứt bỏ, đó được gọi là āmakasusāna. Nikhaññamāno là nikhaṇiyamāno. Purisakāraṃ katvā là sau khi đã nỗ lực với sức mạnh của người nam, bằng sức mạnh của cánh tay, để thoát ra khỏi hố. Yakkhānubhāvena là bằng oai lực của dạ-xoa có tâm đã được làm cho hài lòng bởi sự phán xét công bằng. Sirigabbhaṃ là trong cung điện. Āsīsethevāti yathādhippete atthe ñāyato anavajjato āsaṃ kareyya. Na nibbindeyyāti ‘‘evaṃ kicchāpannassa me kuto sotthibhāvo’’ti na nibbindeyya. Vuttañhi ‘‘āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo’’ti (udā. 53). Yathā icchinti yena pakārena kassaci pīḷaṃ akatvā rajje patiṭṭhitaṃ attānaṃ icchiṃ, tathā ahaṃ ahunti passāmi. Voti hi nipātamattaṃ. Āsīsetheva là nên có hy vọng vào lợi ích như đã dự định, một cách hợp lý và không có lỗi. Na nibbindeyya là không nên chán nản rằng: 'Làm sao có được sự an lành cho ta, người đã rơi vào cảnh khốn cùng như vậy?'. Quả vậy, đã được nói rằng: 'Thưa Đại vương, nghị lực cần được biết đến trong những lúc hiểm nghèo'. Yathā icchiṃ: Ta thấy rằng, bằng cách nào ta đã mong muốn bản thân được an vị trong vương quốc mà không làm hại bất cứ ai, ta đã trở thành như vậy. Vo quả thật chỉ là một tiểu từ. Kāsiraññāti kalābunā kāsirājena. Sakaṇṭakāhīti ayakaṇṭakehi sakaṇṭakāhi. Kāsiraññā là bởi vua xứ Kāsi tên là Kalābu. Sakaṇṭakāhi là bằng những (roi) có gai, bằng những gai sắt. Mahallakoti vuddho vayoanuppatto. Rujjhantīti nirujjhanti. Mahallakoti là vuddho vayoanuppatto (già cả, đã đến tuổi già). Rujjhantīti là nirujjhanti (chúng bị hoại diệt). Cittapariggaṇhanakāloti visevanaṃ kātuṃ adatvā cittassa sammadeva damanakālo. Cittapariggaṇhanakāloti là thời điểm chế ngự tâm một cách chân chánh, không cho phép thực hiện sự lui tới nơi đối nghịch. Puthusallenāti vipulena sallena. Nāgoti hatthināgo. Vadhīti vijjhi, māresīti vā attho. Imaṃ ṭhānaṃ āgantvā mayi evaṃ karaṇaṃ nāma na tava vasena hoti, tasmā kassa vā rañño, rājamattassa vā ayaṃ payogo uyyojanāti attho. Puthusallenāti là vipulena sallena (với mũi tên to lớn). Nāgoti là hatthināgo (voi chúa). Vadhīti có nghĩa là vijjhi (đã bắn), hoặc māresi (đã giết). (Câu trích) "Sau khi đến nơi này, việc làm như vậy đối với ta không phải do ý muốn của ngươi, vì thế, đây là sự xúi giục, sự sai khiến của vị vua nào, hoặc của vị đại thần nào?" có nghĩa là như vậy. Chabbaṇṇarasmīti nīlapītalohitādivasena chabbaṇṇamayūkhā. Chabbaṇṇakiraṇavantadantatāya hi te hatthī ‘‘chaddantā’’ti vuccanti, na chaddantavantatāya. Chabbaṇṇarasmīti là những tia sáng có sáu màu sắc, do các màu xanh, vàng, đỏ v.v... Quả vậy, những con voi ấy được gọi là "Chaddanta" (Sáu Ngà) là do có những chiếc ngà sở hữu những tia sáng sáu màu, chứ không phải do có sáu chiếc ngà. Chātoti jighacchito. Khādeyyāti khādeyyaṃ, ayameva vā pāṭho. Āhitoti [Pg.360] suhito. Sambalanti maggāhāraṃ. Taṃ pana yasmā upacārena pathassa hitanti vuccati, tasmā ‘‘pātheyya’’ntipi vuttaṃ. ‘‘Mittadubbhī vatāyaṃ andhabālo’’ti kāruññena assupuṇṇehi nettehi taṃ purisaṃ udikkhamāno. Chātoti là jighacchito (bị đói). Khādeyyāti là khādeyyaṃ (tôi sẽ ăn), hoặc đây chính là bản văn. Āhitoti là suhito (no đủ). Sambalanti là maggāhāraṃ (lương thực đi đường). Lại nữa, vì vật ấy được gọi theo nghĩa bóng là pathassa hitaṃ (vật lợi ích cho con đường), nên cũng được gọi là pātheyya. (Vừa nghĩ) "Ôi, kẻ ngu muội này thật là kẻ phản bạn!" vừa nhìn người đàn ông ấy với đôi mắt đẫm lệ vì lòng bi mẫn. Mā ayyosi me bhadanteti ettha māti nipātamattaṃ, māti vā paṭikkhepo, tena upari tena kātabbaṃ vippakāraṃ paṭisedheti. Ayyo meti ayyirako tvaṃ mama atithibhāvato. Bhadanteti piyasamudācāro. Tvaṃ nāmetādisaṃ karīti tvampi evarūpaṃ akāsi nāma. Trong câu Mā ayyosi me bhadante, mā chỉ là một tiểu từ, hoặc mā là sự ngăn cấm; do đó, nó ngăn cấm hành vi sai trái sẽ được người ấy thực hiện về sau. Ayyo me là ayyirako tvaṃ mama atithibhāvato (ngươi là bậc đáng kính của ta vì là khách). Bhadante là lời xưng hô thân mật. Tvaṃ nāmetādisaṃ kari là tvampi evarūpaṃ akāsi nāma (ngay cả ngươi cũng đã làm một việc như vậy). Tiracchānabhūtopi pana mahākapi hutvā khemantabhūmiṃ sampāpesīti yojanā. Cách kết nối câu là: Lại nữa, dù là loài bàng sanh, đã là một con khỉ chúa, ngài đã đưa (chúng) đến vùng đất an ổn. Peḷāya pakkhipantepīti khuddakāya peḷāya pādehi koṭetvā pakkhipantepi. Maddantepīti dubbalabhāvakaraṇatthaṃ nānappakārehi maddantepi. Alampāneti evaṃnāmake ahituṇḍike. Peḷāya pakkhipantepi là dù bị bỏ vào trong một cái giỏ nhỏ sau khi bị đá bằng chân. Maddantepi là dù bị chà đạp bằng nhiều cách khác nhau để làm cho suy yếu. Alampāne là đối với người dụ rắn tên như vậy. Pītaṃ vāti ettha vā-saddo avuttatthavikappe, tena odātamañjiṭṭhādiṃ avuttaṃ saṅgaṇhāti. Cittānuvattantoti cittaṃ anuvattanto. Homi cintitasannibho evamayaṃ bahulābhaṃ labhatūti. Ānubhāvena pana thalaṃ kareyya udakaṃ…pe… chārikaṃ kare. Evaṃ pana yadi cittavasī hessaṃ…pe… uttamattho na sijjhatīti tadā attanā tattha diṭṭhaṃ ādīnavaṃ dasseti bhagavā. Tattha uttamatthoti buddhabhāvamāha. Bhojaputtehīti luddaputtehi. Trong câu pītaṃ vā, từ vā có nghĩa là lựa chọn một ý nghĩa chưa được nói đến; do đó, nó bao hàm các màu sắc chưa được đề cập như trắng, đỏ thẫm, v.v. Cittānuvattanto là cittaṃ anuvattanto (chiều theo ý nghĩ). (Ta) trở nên có màu sắc giống như đã được suy nghĩ, với ý rằng: "Mong rằng người này sẽ nhận được nhiều lợi lộc." Lại nữa, với oai lực, (ta) có thể biến đất liền thành nước... thành tro. Lại nữa, "Nếu ta làm chủ được tâm... mục đích tối thượng sẽ không thành tựu," như vậy, khi ấy Đức Thế Tôn chỉ ra sự nguy hại mà chính Ngài đã thấy trong việc đó. Ở đây, uttamattho (mục đích tối thượng) chỉ cho Phật quả. Bhojaputtehi là luddaputtehi (bởi những người con của thợ săn). Aḷārāti yena sayaṃ tadā luddahatthato mocito, taṃ satthavāhaṃ nāmena ālapati. Atikassāti nāsāya āvutarajjuṃ ākaḍḍhitvā. Samparigayhāti kāḷavettalatādīhi sabbaso pariggahetvā, acchariyāni dussahānaṃ sahanavasenāti adhippāyo. Aḷāra là (ngài) gọi tên người trưởng đoàn thương buôn, người mà nhờ đó chính ngài đã được giải thoát khỏi tay những người thợ săn vào lúc ấy. Atikassa là sau khi kéo sợi dây đã xỏ qua mũi. Samparigayha là sau khi hoàn toàn khống chế bằng dây leo mây đen v.v... Ý muốn nói là (thực hiện) những điều kỳ diệu bằng cách chịu đựng những điều khó chịu đựng. Ativiya ayuttaṃ appatirūpaṃ paṭighacittuppādanena kenaci appaṭisamakhantiguṇassa satthusāsanāvokkamanappasaṅgato. (Việc đó) vô cùng không thích hợp, không tương xứng, vì có nguy cơ đi chệch khỏi giáo huấn của Bậc Đạo Sư, người có đức tính nhẫn nại không ai sánh bằng, do việc khởi lên tâm sân hận đối với bất kỳ ai. 248. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro’’tiādinā (saṃ. ni. 2.124; 3.99, 100; 3.5.520; kathā. 75) āgatāni suttapadāni anamataggasaddo, tadattho vā etesanti anamataggiyāni. 248. Các đoạn kinh văn đã được trình bày bắt đầu bằng câu "Này các Tỳ khưu, vòng luân hồi này không thể biết được khởi đầu..." (Tương Ưng Bộ 2.124; 3.99, 100; 3.5.520; Kathāvatthu 75) được gọi là anamataggiyāni vì chúng có từ anamatagga hoặc có ý nghĩa của từ đó. Ajehi [Pg.361] gamanamaggo ajapatho. Saṅkū laggāpetvā te ālambitvā gamanamaggo saṅkupatho. Saṅkūti aṅkusākārena katadīghadaṇḍo vuccati. Ādi-saddena papātamaggaduggamaggādike saṅgaṇhāti. Ubhatobyūḷheti sampahāratthaṃ dvīhipi pakkhehi gāḷhasannāhe. Aññāni ca dukkarāni karitvā dhanāsāya pabbatavidugganadīviduggādipakkhandanavasenāti adhippāyo. Maṃ posesi, upakāraṃ akāsi, tatra nappatirūpaṃ manaṃ padūsetunti evaṃ cittaṃ uppādetabbanti sambandho. Evaṃ cittuppādanañca etarahi dissamānena puttādīnaṃ posanādinā atītassa anumānato gahaṇavasena veditabbaṃ. Con đường đi của loài dê là ajapatha. Con đường đi bằng cách móc các cọc và bám vào chúng là saṅkupatha. Saṅkū được gọi là một cây gậy dài được làm theo hình móc câu. Bằng từ ādi (v.v...), bao hàm các con đường vách đá, đường khó đi, v.v. Ubhatobyūḷhe là được trang bị vũ khí và áo giáp chắc chắn ở cả hai bên để chiến đấu. Ý muốn nói là, sau khi đã làm những việc khó làm khác, vì ham muốn tài sản, bằng cách dấn thân vào những nơi khó đi như núi non, sông ngòi, v.v. Cách kết nối là: "Người ấy đã nuôi dưỡng ta, đã giúp đỡ ta; làm ô uế tâm đối với người ấy là không thích hợp," nên khởi tâm như vậy. Và việc khởi tâm như vậy nên được hiểu là bằng cách suy luận về quá khứ thông qua việc nuôi dưỡng con cái v.v... được thấy ở hiện tại. 249. Mettāyāti mettāsaṅkhātāya, mettāsahitāya vā. Cetovimuttiyāti cittasamādhāne. Āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti adhiṭṭhānavatthuṃ viya katāya. Anuṭṭhitāyāti adhiṭṭhitāya. Paricitāyāti pariciṇṇāya ciṇṇavasībhāvāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu sampāditāya. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā avassaṃbhāvino. Sesaṃ parato āgamissati. 249. Mettāya là mettāsaṅkhātāya (được gọi là tâm từ), hoặc mettāsahitāya (cùng với tâm từ). Cetovimuttiyā là cittasamādhāne (trong sự định tâm). Āsevitāya là ādarena sevitāya (được thực hành với sự tôn trọng). Bhāvitāya là vaḍḍhitāya (được phát triển). Bahulīkatāya là punappunaṃ katāya (được làm đi làm lại). Yānīkatāya là yuttayānaṃ viya katāya (được làm cho như cỗ xe đã thắng). Vatthukatāya là adhiṭṭhānavatthuṃ viya katāya (được làm cho như nền tảng). Anuṭṭhitāya là adhiṭṭhitāya (được thiết lập vững chắc). Paricitāya là pariciṇṇāya ciṇṇavasībhāvāya (được thuần thục, đã đạt đến trạng thái làm chủ). Susamāraddhāya là suṭṭhu sampāditāya (được khéo bắt đầu). Pāṭikaṅkhā là icchitabbā avassaṃbhāvino (nên được mong đợi, chắc chắn sẽ xảy ra). Phần còn lại sẽ được đề cập sau. 250. Dhātuvinibbhogoti sasambhārasaṅkhepādinā dhātūnaṃ vinibbhujanaṃ. Aparādho nāma aparajjhantassa puggalassa rūpadhammamukhena gayhatīti katvā āha ‘‘kiṃ kesānaṃ kujjhasī’’tiādi, kesādivinimuttassa aparajjhanakassa puggalassa abhāvato. Idāni nibbattitaparamatthadhammavaseneva vinibbhogavidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi vuttaṃ. Pañcakkhandhe upādāya, dvādasāyatanāni upādāyāti paccekaṃ upādāya-saddo yojetabbo. Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hotīti yathā āragge sāsapassa, ākāse ca cittakammassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ natthi, evamassa ‘‘verī’’ti parikappite puggale kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti, kesādīnaṃ akujjhitabbato, tabbinimuttassa ca puggalassa abhāvato. 250. Dhātuvinibbhogo là sự phân tích các giới bằng cách tóm lược các thành phần v.v... Vì cho rằng lỗi lầm của một người phạm lỗi được nắm bắt thông qua sắc pháp, nên ngài nói "Tại sao lại tức giận với tóc?" v.v..., bởi vì không có một người phạm lỗi nào tách rời khỏi tóc v.v... Bây giờ, để chỉ ra phương pháp phân tích chỉ bằng các pháp chân đế đã được tạo ra, câu "Hoặc là..." v.v... đã được nói. Từ upādāya nên được kết nối riêng với từng phần: Pañcakkhandhe upādāya (y cứ vào năm uẩn), dvādasāyatanāni upādāya (y cứ vào mười hai xứ). Kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti (không có chỗ đứng cho sân hận) có nghĩa là: giống như không có chỗ đứng cho hạt cải trên đầu mũi kim, và cho bức tranh trong hư không, cũng vậy, không có chỗ đứng cho sân hận đối với người được coi là "kẻ thù" của vị ấy, vì không nên tức giận với tóc v.v..., và vì không có một người nào tách rời khỏi chúng. 251. Saṃvibhāgoti āmisasaṃvibhāgo. Parassāti paccatthikassa. Bhinnājīvoti aparisuddhājīvo. Tassevaṃ karototi evaṃ saṃvibhāgaṃ karontassa tassa dāyakassa. Itarassāti paṭiggāhakassa. ‘‘Mama mātarā upāsikāya [Pg.362] dinno’’ti idaṃ ‘‘dhammiyalābho’’ti etassa kāraṇavacanaṃ. Tena pana tassa āgamanasuddhiṃ dasseti. 251. Saṃvibhāgoti có nghĩa là sự phân chia vật thực. Parassāti có nghĩa là cho kẻ thù. Bhinnājīvoti có nghĩa là có sinh kế không trong sạch. Tassevaṃ karototi có nghĩa là của người thí chủ làm sự phân chia như vậy. Itarassāti có nghĩa là của người nhận. Câu «được mẹ ta, một nữ cận sự, dâng cúng» này là lời giải thích nguyên nhân cho câu «lợi lộc đúng pháp». Và do đó, nó cho thấy sự trong sạch về nguồn gốc của vật ấy. Sabbatthasādhakanti ‘‘attattho parattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho’’ti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) evamādīnaṃ sabbesaṃ atthānaṃ, hitānaṃ, payojanānañca nipphādakaṃ. Unnamanti dāyakā. Namanti paṭiggāhakā. Sabbatthasādhakanti có nghĩa là làm thành tựu tất cả các lợi ích, sự hữu ích, và mục đích, chẳng hạn như: «lợi ích của bản thân, lợi ích của người khác, lợi ích trong hiện tại, lợi ích trong tương lai». Những người thí chủ được nâng cao. Những người thọ nhận thì khiêm hạ. 252. Evanti yathāvuttehi kakacūpamovādānussaraṇādīhi attano ovadanākārehi. Vūpasantapaṭighassāti paṭisaṅkhānabalena vinoditāghātassa. Tasmimpīti verīpuggalepi. Verī-gahaṇeneva cettha appiyapuggalassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ verimhi mettāya siddhāya tasmimpi mettāsiddhito, piyato pana atippiyasahāyakassa visuṃ gahaṇaṃ āsannapaccatthikassa dubbinimocayabhāvadassanatthaṃ. Mettāvasenāti mettāyanavasena. Samacittatanti hitūpasaṃhārena samānacittataṃ. Sīmāsambhedo sā eva samacittatā. Imasmiṃ puggaleti mettākammaṭṭhānikapuggale. Nisinneti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ. 252. Evanti có nghĩa là bằng những cách tự giáo huấn như đã nói, bắt đầu bằng việc tưởng niệm lời giáo huấn ví dụ cái cưa. Vūpasantapaṭighassāti có nghĩa là của người đã loại trừ sân hận bằng sức mạnh của trí tuệ thẩm sát. Tasmimpīti có nghĩa là cũng đối với người thù địch. Ở đây, nên hiểu rằng việc đề cập đến người thù địch cũng bao hàm cả người không đáng mến, bởi vì khi tâm từ đối với người thù địch đã thành tựu, thì tâm từ đối với người kia cũng thành tựu. Tuy nhiên, việc đề cập riêng đến người bạn rất thân ngoài người đáng mến là để cho thấy tình trạng khó tháo gỡ của kẻ thù gần gũi (tức là sự luyến ái). Mettāvasenāti có nghĩa là bằng sức mạnh của việc thực hành tâm từ. Samacittatanti có nghĩa là trạng thái tâm bình đẳng qua việc mang lại lợi ích. Sự phá vỡ ranh giới chính là trạng thái tâm bình đẳng ấy. Imasmiṃ puggaleti có nghĩa là đối với người thực hành đề mục tâm từ. Nisinne là cách dùng vị trí cách trong ý nghĩa «bhāvena bhāvalakkhaṇa» (khi một hành động xảy ra, một hành động khác cũng xảy ra). Hitamajjhatteti piye, majjhatte ca. Catubbidheti catubbidhe jane, yattha katthacīti adhippāyo. Nānattanti piyamajjhattādinānākaraṇaṃ. Hitacittova pāṇinanti kevalaṃ sattesu hitacitto evāti pavuccati, na pana ‘‘mettāya nikāmalābhī’’ti vā ‘‘kusalī’’ti vā pavuccati. Kasmā? Yasmā attādīsu passati nānattanti. Kasmā panāyaṃ hitacitto kusalīti na vuccatīti? Sātisayassa kusalassa vasena kusalibhāvassa adhippetattā. Imassa ca puggalassa mettābhāvanā na visesavatī. Atha vā na nikāmalābhī mettāya yato attādīsu passati nānattaṃ. Kusalīti pavuccati, yasmā hitacittova pāṇinanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gāmasīmādayo viya gāmantarādīhi sattasaṅkhāte mettāvisaye bhāvanāya pubbe aññamaññaṃ asaṃkiṇṇamariyādārūpena ṭhitattā attādayo idha sīmā nāmāti āha ‘‘catasso sīmāyo’’ti. Sambhinnā hontīti ettha vuttaṃ sambhedaṃ dassetuṃ ‘‘samaṃ pharati mettāyā’’tiādi vuttaṃ. Mahāvisesoti mahanto bhāvanāya viseso atisayo. Purimena purimato attādinānattadassinā. Na nāyatīti na ñāyati. Hitamajjhatteti có nghĩa là đối với người thân và người trung lập. Catubbidheti có nghĩa là đối với bốn loại người, hay bất kỳ ai. Nānattanti có nghĩa là sự tạo ra sự khác biệt như người thân, người trung lập, v.v... Hitacittova pāṇinanti có nghĩa là chỉ được gọi là người có tâm lợi ích đối với chúng sinh, chứ không được gọi là «người đạt được tâm từ theo ý muốn» hay là «người thiện xảo». Tại sao? Bởi vì vị ấy thấy sự khác biệt nơi bản thân, v.v... Vậy tại sao người có tâm lợi ích này không được gọi là thiện xảo? Bởi vì trạng thái thiện xảo được hiểu theo nghĩa thiện pháp vượt trội. Và sự tu tập tâm từ của người này không đặc biệt. Hoặc là, vị ấy không phải là người đạt được tâm từ theo ý muốn vì thấy sự khác biệt nơi bản thân, v.v... Vị ấy được gọi là thiện xảo, bởi vì chỉ có tâm lợi ích đối với chúng sinh. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Giống như ranh giới làng, v.v... được thiết lập không lẫn lộn với các làng khác, bởi vì trước khi tu tập, trong đối tượng của tâm từ là chúng sinh, bản thân, v.v... tồn tại với ranh giới không lẫn lộn với nhau, nên ở đây chúng được gọi là ranh giới. Vì vậy, ngài nói «bốn ranh giới». Để cho thấy sự phá vỡ được nói đến trong câu «chúng được phá vỡ», câu «biến mãn một cách bình đẳng với tâm từ», v.v... đã được nói. Mahāvisesoti có nghĩa là sự khác biệt lớn, sự vượt trội do tu tập. So với người trước, người thấy sự khác biệt nơi bản thân, v.v... Na nāyatīti có nghĩa là không được biết. 253. Nimittanti [Pg.363] yathā kasiṇakammaṭṭhānādīsu taṃtaṃkasiṇamaṇḍalādipariggahamukhena bhāvanāvasena laddhaṃ uggahanimittaṃ nissāya jhānassa gocarabhāvena paṭibhāganimittaṃ upatiṭṭhati, na evamidha upaṭṭhitaṃ nimittaṃ nāma atthi. Yo panāyaṃ yathāvutto sīmāsambhedo laddho, sveva nimittaṃ viyāti nimittaṃ. Tasmiṃ hi laddhe bhāvanāya sātisayattā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, upacārasamādhinā cittaṃ samāhitameva. Tenāha ‘‘nimittañca upacārañca laddhaṃ hotī’’ti. Tameva nimittanti sīmāsambhedavasena pavattasamathanimittaṃ. Appakasireneva akiccheneva, pageva paripanthassa visodhitattā. 253. Nimittanti có nghĩa là: Giống như trong các đề mục thiền như kasiṇa, v.v..., sau khi nắm bắt học tướng (uggahanimitta) có được qua sự tu tập bằng cách thọ trì các vòng kasiṇa, v.v..., quang tướng (paṭibhāganimitta) xuất hiện làm đối tượng cho thiền, ở đây không có tướng nào xuất hiện như vậy. Tuy nhiên, sự phá vỡ ranh giới đã đạt được như đã nói, chính nó giống như tướng, nên được gọi là tướng. Quả vậy, khi đạt được điều đó, do sự tu tập đã vượt trội, các triền cái đã được trấn áp, các phiền não đã lắng xuống, tâm đã được định tĩnh bằng cận định. Do đó, ngài nói «tướng và cận định đã được thành tựu». Tameva nimittanti có nghĩa là chính tướng đó, tức là tướng chỉ tịnh khởi lên qua sự phá vỡ ranh giới. Một cách không khó khăn, không mệt nhọc, bởi vì các chướng ngại đã được thanh lọc từ trước. Ettāvatāti ettakena bhāvanānuyogena. Anena yoginā. Pañcaṅgavippahīnantiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vutto eva. Ettāvatāti có nghĩa là với chừng ấy sự chuyên tâm tu tập. Bởi hành giả này. Ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng «pañcaṅgavippahīnaṃ» đã được nói ở dưới. ‘‘Paṭhamajjhānādīnaṃ aññataravasenā’’ti idaṃ vakkhamānāya vikubbanāya tesaṃ sādhāraṇatāya vuttaṃ. Appanāppattacittasseva na upacāramattalābhino. Paguṇabalavabhāvāpādanena vepullādivisesappattassa odhiso, anodhiso ca disāpharaṇādivasena jhānassa pavijambhanā vikubbanā vividhā kiriyāti katvā. Câu «bằng một trong các thiền, bắt đầu từ sơ thiền» này được nói do tính chất chung của chúng đối với thần thông (vikubbanā) sẽ được đề cập. (Điều này thành tựu) chỉ đối với người có tâm đã đạt đến an chỉ định, không phải người chỉ đạt được cận định. Sự phát triển của thiền đã đạt đến các đặc tính như sự quảng đại, v.v... qua việc làm cho nó thuần thục và mạnh mẽ, theo cách biến mãn các phương hướng, v.v..., cả có giới hạn và không có giới hạn, được gọi là vikubbanā, vì nó là hành động đa dạng. 254. Mettāsahagatenāti uppādato yāva bhaṅgā mettāya saha pavattena saṃsaṭṭhena sampayuttenāti attho. Yasmā pana taṃ vuttanayena mettāya sahagataṃ, tāya ekuppādādividhinā sammadeva āgataṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘mettāya samannāgatenā’’ti. Ceto-saddo ‘‘adhicetaso’’tiādīsu (pāci. 153; udā. 37) samādhipariyāyopi hotīti tato visesetuṃ ‘‘cetasāti cittenā’’ti vuttaṃ. Etanti etaṃ padaṃ. Disodhipariggaho sattodhipariggahamukheneva hotīti dassento āha ‘‘ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāyā’’ti. Disāsu hi ṭhitasattā disāgahaṇena gahitā. Tenāha ‘‘ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vutta’’nti. Pharaṇañca sārammaṇassa dhammassa attano ārammaṇassa phassanā paccakkhato dassanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇamevāti āha ‘‘pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā’’ti. Brahmavihārādhiṭṭhitanti mettājhānupatthambhitaṃ. Tathāti niyamanaṃ. Taṃ [Pg.364] aniyamāpekkhasambandhībhāvato upamākāraniyamanaṃ. Dutiyanti upameyyadassanaṃ, upameyyañca nāma upamaṃ, tena sambandhañca vinā natthīti tadubhayampi dassetuṃ ‘‘yathā puratthimādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha tathā dutiyanti ettha pharitvā viharatīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Evaṃ tatiyaṃ catutthanti etthāpi. Tadanantaranti ca pharaṇāpekkhaṃ anantaraggahaṇaṃ, na pharitabbadisāpekkhaṃ disānaṃ aniddiṭṭharūpattā. Pharaṇānukkamena hi tāsaṃ dutiyāditā, na sarūpato. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñci ekaṃ disa’’nti. Itīti evaṃ yathāvuttaṃ catasso, evaṃ uddhaṃ disaṃ pharitvā viharatīti attho. Tenāha ‘‘eteneva nayenā’’ti. Idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.309; 3.230; vibha. 642) adho tiriyanti ettha pi-saddo luttaniddiṭṭhoti dassetuṃ ‘‘adhodisampi tiriyaṃ disampī’’ti vuttaṃ. Eteneva ‘‘dutiya’’ntiādīsupi pi-saddassa luttaniddiṭṭhatā dīpitāti veditabbaṃ. Evamevāti idampi iti-saddasseva atthadassanaṃ. Ettha ca ‘‘adho’’ti iminā yathā nirayesu, nāgabhavanādīsu, yattha tattha vā attano heṭṭhimadisāya sattā gayhanti, evaṃ ‘‘uddha’’nti iminā devaloke, yattha tattha vā attano uparimadisāyaṃ sattā gahitāti veditabbaṃ. 254. Mettāsahagatenāti có nghĩa là: Cùng diễn tiến, hòa trộn, tương ưng với tâm từ, từ lúc sanh cho đến lúc diệt. Hơn nữa, vì rằng tâm ấy câu hành với tâm từ theo cách đã được nói, đã đến cùng với tâm từ ấy một cách đúng đắn theo phương thức đồng sanh v.v..., do đó, đã được nói là ‘với (tâm) thành tựu tâm từ’. Từ ‘ceto’ trong các trường hợp như ‘adhicetaso’ cũng là từ đồng nghĩa của định, để phân biệt với điều ấy, đã được nói là ‘cetasā có nghĩa là cittena (bằng tâm)’. Etanti là từ này. Để trình bày rằng ‘sự nắm bắt có giới hạn về phương hướng chỉ xảy ra thông qua sự nắm bắt có giới hạn về chúng sanh’, ngài đã nói ‘do nương vào chúng sanh đã được nắm bắt trước tiên ở một phương’. Vì rằng các chúng sanh trú ở các phương được nắm bắt bằng sự nắm bắt phương. Do đó, ngài đã nói: ‘đã được nói theo cách biến mãn đến các chúng sanh thuộc về một phương’. Và sự biến mãn của pháp có đối tượng chính là sự xúc chạm, sự thấy một cách trực tiếp, sự nắm bắt, sự thực hiện đối tượng đối với đối tượng của chính nó, do đó ngài đã nói: ‘pharitvā có nghĩa là phusitvā ārammaṇaṃ katvā (sau khi xúc chạm, sau khi thực hiện đối tượng)’. Brahmavihārādhiṭṭhitanti có nghĩa là được nâng đỡ bởi thiền tâm từ. Tathā là sự xác định. Điều ấy, do có sự liên quan phụ thuộc vào điều không xác định, là sự xác định thể cách của ví dụ. Dutiyanti là sự trình bày về đối tượng được so sánh, và đối tượng được so sánh không thể có nếu không có ví dụ và sự liên quan với nó, do đó để trình bày cả hai điều ấy, đã được nói là ‘yathā puratthimādīsū’tiādi (như ở các phương đông v.v...). Ở đây, trong câu ‘tathā dutiyaṃ’, cần phải được liên kết bằng cách đem (các từ) ‘pharitvā viharati’ đến. Cũng như vậy ở (các câu) ‘tatiyaṃ’ và ‘catutthaṃ’. Và trong ‘tadanantaraṃ’, sự nắm bắt (từ) ‘anantara’ là phụ thuộc vào sự biến mãn, không phụ thuộc vào phương cần được biến mãn, vì các phương không có hình thái được chỉ định. Vì rằng tính chất thứ hai v.v... của chúng là theo thứ tự biến mãn, không phải theo tự thể. Do đó, ngài đã nói: ‘bất cứ một phương nào’. Itīti có nghĩa là: ‘như vậy, bốn (phương) đã được nói như thế nào, cũng như vậy, vị ấy an trú biến mãn phương trên’. Do đó, ngài đã nói: ‘cũng bằng phương pháp này’. Điều này cũng là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘iti’. Để trình bày rằng trong Chánh văn, ở câu ‘adho tiriyaṃ’, từ ‘pi’ đã được chỉ định bằng cách tỉnh lược, nên đã được nói là ‘adhodisampi tiriyaṃ disampī’. Cần phải hiểu rằng cũng bằng cách này, tính chất được chỉ định bằng cách tỉnh lược của từ ‘pi’ cũng đã được làm sáng tỏ ở (các từ) ‘dutiyaṃ’ v.v... Evamevāti này cũng là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘iti’. Và ở đây, cần phải hiểu rằng: bằng từ ‘adho’ này, các chúng sanh ở phương dưới của mình, như ở các địa ngục, ở các trú xứ của loài nāga v.v..., hoặc ở bất cứ nơi nào, được nắm bắt; cũng như vậy, bằng từ ‘uddhaṃ’ này, các chúng sanh ở phương trên của mình, như ở cõi trời, hoặc ở bất cứ nơi nào, được nắm bắt. Majjhattādīti ādi-saddena itthipurisaariyānariyadevamanussādike pabhede saṅgaṇhāti. Īsakampi bahi avikkhipamānoti appakampi kammaṭṭhānato bahi vikkhepaṃ anāpajjanto hitūpasaṃhārato aññathā thokampi avattamāno. Sabbattatāyāti vā sabbena attabhāvena yathā sabbabhāvena attani attano attabhāve hitesitā, evaṃ sabbadhi sabbasattesu mettāya pharitvā viharatīti attho. Mettāya vuccamānattā sattavisayo sabba-saddo, so ca dīghaṃ katvā vutto, tasmā sabbasattakāyasaṅkhātā pajā etassa atthīti sabbāvantoti padatthato dassento ‘‘sabbāvantanti sabbasattavanta’’nti āha. Ettha ca sabbadhīti disodhinā, desodhinā ca anodhisopharaṇaṃ vuttaṃ, sabbattatāya sabbāvantanti sattodhinā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anodhiso dassanattha’’nti. Ekamevatthaṃ pakārato pariyāyenti ñāpentīti pariyāyā, vevacanāni. Vipulādisaddā cettha tādisāti adhippāyo. Tenāha ‘‘vipulenāti evamādipariyāyadassanato’’ti. Pariyāyadassane ca pubbe gahitapadānipi [Pg.365] puna gayhanti, yathā ‘‘saddhā saddahanā’’ti (dha. sa. 12) ettha vuttampi saddhāpadaṃ puna indriyādipariyāyadassane ‘‘saddhā saddhindriya’’nti (dha. sa. 12) vuttaṃ. Tathāsaddo vā itisaddo vā na vuttoti ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti etassa anuvattako tathā-saddo ca iti-saddo ca tesaṃ pharaṇānantarādiṭṭhānaṃ aṭṭhānanti katvā te na vuttāti puna ‘‘mettāsahagatena cetasāti vutta’’nti attho. Vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti āha ‘‘nigamanavasena vā etaṃ vutta’’nti. Nanu ca samāpanavasena vuttassevatthassa puna vacanaṃ nigamananti? Nāyaṃ doso odhisoanodhisopharaṇānaṃ samāpane eva vuttattā. Vipulenāti mahantena, mahattañcassa asubhakammaṭṭhānādīsu viya ārammaṇassa ekadesameva aggahetvā anavasesaggahaṇavasenāti āha ‘‘pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā’’ti. Majjhattādīti: Bằng từ ādi, bao gồm các sự phân loại như nam, nữ, Thánh, phàm, chư thiên, nhân loại v.v... Īsakampi bahi avikkhipamānoti có nghĩa là: Không rơi vào sự phóng dật ra bên ngoài đề mục thiền dù chỉ một chút, không hành xử khác với việc mang lại lợi ích dù chỉ một chút. Hoặc sabbattatāyāti có nghĩa là: ‘Như có sự mong muốn lợi ích trong tự thân, trong tự thể của mình, bằng toàn bộ tự thể, bằng tất cả các phần; cũng như vậy, vị ấy an trú biến mãn bằng tâm từ đến tất cả chúng sanh ở khắp mọi nơi’. Do được nói về tâm từ, từ sabba có đối tượng là chúng sanh, và từ ấy được nói bằng cách kéo dài âm, do đó, để trình bày theo nghĩa của từ rằng ‘chúng sanh, được gọi là toàn thể chúng sanh, là của vị ấy, do đó là sabbāvanto’, ngài đã nói: ‘sabbāvantaṃ có nghĩa là sabbasattavantaṃ’. Và ở đây, bằng từ sabbadhi, sự biến mãn không giới hạn bằng cách giới hạn phương hướng và giới hạn khu vực đã được nói, bằng (các từ) sabbattatāya sabbāvantaṃ, (sự biến mãn không giới hạn) bằng cách giới hạn chúng sanh (đã được nói). Vì rằng đã được nói: ‘để trình bày sự không giới hạn’. (Các từ) làm cho biết, giải thích một ý nghĩa duy nhất theo nhiều cách là pariyāyā, là các từ đồng nghĩa (vevacanāni). Chủ ý là các từ vipula v.v... ở đây cũng có tính chất như vậy. Do đó, ngài đã nói: ‘vipulena có nghĩa là để trình bày các từ đồng nghĩa như vậy v.v...’. Và trong việc trình bày các từ đồng nghĩa, các từ đã được nắm bắt trước đó cũng được nắm bắt lại, như trong câu ‘saddhā saddahanā’, từ saddhā đã được nói cũng được nói lại trong phần trình bày các từ đồng nghĩa về quyền v.v... là ‘saddhā saddhindriyaṃ’. Ý nghĩa là: ‘Từ tathā hoặc từ iti đã không được nói đến’, (vì) cho rằng: ‘từ tathā và từ iti là những từ đi theo câu ‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati’, và nơi trú của chúng là sự biến mãn v.v... tiếp theo sau sự biến mãn (có giới hạn) là không thích hợp’, do đó các từ ấy đã không được nói, nên đã nói lại là ‘mettāsahagatena cetasā’. Việc nói lại ý nghĩa đã được nói là sự kết luận, do đó ngài đã nói: ‘hoặc điều này được nói theo cách kết luận’. Chẳng phải việc nói lại ý nghĩa đã được nói theo cách hoàn tất là sự kết luận sao? Đây không phải là lỗi, vì đã được nói chính trong lúc hoàn tất các sự biến mãn có giới hạn và không giới hạn. Vipulenāti có nghĩa là rộng lớn, và tính chất rộng lớn của nó là do không chỉ nắm bắt một phần của đối tượng như trong các đề mục thiền bất tịnh v.v..., mà là do cách nắm bắt không còn sót lại, do đó ngài đã nói: ‘tính chất rộng lớn cần được hiểu theo cách biến mãn’. Kilesavikkhambhanasamatthatādīhi mahattaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandacittavīriyapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Tayidaṃ yasmā ekantato rūpāvacaraṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘bhūmivasena mahaggata’’nti. Niruḷho hi rūpārūpāvacaresu mahaggatavohāro. Paguṇavasenāti pakārato guṇitaṃ bahulīkataṃ paguṇaṃ, tassa vasena, subhāvitabhāvenāti attho. Taṃ hi pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya appamāṇaṃ nāma hoti. Appamāṇasattārammaṇavasenāti aparimāṇasattārammaṇakaraṇavasena. Sayampi verarahitattā, taṃsamaṅgino verābhāvahetuttā ca averaṃ. Tayidaṃ dvayaṃ yato labhati, taṃ dassetuṃ ‘‘byāpādapaccatthikappahānenā’’ti vuttaṃ. Cetaso byāpattivasena hananato byāpajjaṃ, cetasikaṃ asātaṃ, tadabhāvato abyāpajjaṃ. Tenāha ‘‘niddukkha’’nti. Taṃ panassa abyāpajjattaṃ pañcaviññāṇādīnaṃ viya na sabhāvato, atha kho paccatthikavivekatoti dassento ‘‘domanassappahānato’’ti āha. Ayanti idha yathānītaṃ appamaññāvibhaṅge (vibha. 642), tesu tesu ca suttapadesesu (ma. ni. 1.459; 2.309, 315) āgataṃ mettābrahmavihāravikubbanamāha. Được gọi là đáo đại (mahaggataṃ) vì đã đạt đến sự vĩ đại (mahattaṃ gataṃ) do có năng lực trấn áp phiền não v.v..., hoặc vì đã được các bậc vĩ nhân có đầy đủ dục, tâm, cần, tuệ cao thượng đi đến, thực hành (mahantehi... gataṃ paṭipannaṃ). Tâm ấy (tayidaṃ) vì hoàn toàn thuộc sắc giới (yasmā ekantato rūpāvacaraṃ), do đó được nói là “đáo đại theo cảnh giới” (tasmā vuttaṃ ‘‘bhūmivasena mahaggata’’nti). Quả vậy (hi), danh từ đáo đại (mahaggatavohāro) đã trở nên phổ biến (niruḷho) đối với các pháp sắc giới và vô sắc giới (rūpārūpāvacaresu). Do thuần thục (paguṇavasena) nghĩa là (iti attho) do trạng thái được tu tập khéo léo (subhāvitabhāvena); thuần thục (paguṇaṃ) là được làm cho tăng trưởng (guṇitaṃ), được thực hành nhiều lần (bahulīkataṃ) theo nhiều cách khác nhau (pakārato), do sự thuần thục ấy (tassa vasena). Quả vậy (hi), tâm ấy (taṃ) được gọi là vô lượng (appamāṇaṃ nāma hoti) vì không thể nắm bắt được mức độ (pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya). Do lấy vô lượng chúng sanh làm đối tượng (appamāṇasattārammaṇavasenāti) là do việc lấy vô lượng chúng sanh làm đối tượng (aparimāṇasattārammaṇakaraṇavasena). Được gọi là vô oán (averaṃ) vì tự thân nó không có oán thù (sayampi verarahitattā), và vì là nhân cho người thành tựu tâm ấy không có oán thù (taṃsamaṅgino verābhāvahetuttā ca). Để chỉ rõ (taṃ dassetuṃ) vì sao nó có được (yato labhati) hai ý nghĩa này (tayidaṃ dvayaṃ), nên đã nói “do đoạn trừ sân là kẻ đối nghịch” (byāpādapaccatthikappahānenā’’ti vuttaṃ). Vì làm tổn hại (hananato) do hủy hoại (byāpattivasena) tâm (cetaso) nên gọi là sân (byāpajjaṃ), là sự khổ tâm không vừa ý (cetasikaṃ asātaṃ); vì không có sự khổ tâm ấy (tadabhāvato) nên gọi là vô sân (abyāpajjaṃ). Do đó (tena), ngài nói là “vô khổ” (āha ‘‘niddukkha’’nti). Nhưng (pana) trạng thái vô sân ấy (taṃ... abyāpajjattaṃ) của tâm này (assa) không phải do tự tánh (na sabhāvato) như năm thức v.v... (pañcaviññāṇādīnaṃ viya), mà là (atha kho) do vắng lặng kẻ đối nghịch (paccatthikavivekato); để chỉ rõ điều này (iti dassento), ngài nói “do đoạn trừ ưu” (domanassappahānato’’ti āha). Với từ này (ayaṃ), ngài nói về (āha) sự biến hóa của tâm từ phạm trú (mettābrahmavihāravikubbanaṃ) đã được đề cập (āgataṃ) trong Phân Tích Vô Lượng Tâm (appamaññāvibhaṅge) như đã được dẫn đến ở đây (idha yathānītaṃ), và trong các đoạn kinh đây đó (tesu tesu ca suttapadesesu). 255. ‘‘Tathā’’ti iminā imissā ‘‘pañcahākārehi, sattahākārehi, dasahākārehī’’ti ākāravibhāgena paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.22) vuttāya ca vikubbanāya [Pg.366] majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvamupasaṃharati odhisopharaṇaanodhisopharaṇadisāpharaṇavasena desanāya āgatattā. Kevalaṃ panettha paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 2.22) viya sattodhi na gahitoti ayameva viseso. Yampīti vikubbanaṃ sandhāyāha. 255. Với từ “như vậy” (tathā’ti iminā), ngài kết luận (upasaṃharati) sự không khác biệt (bhedābhāvaṃ) giữa sự biến hóa này (imissā... vikubbanāya) và sự biến hóa được nói trong Vô Ngại Giải Đạo (paṭisambhidāyaṃ... vuttāya ca vikubbanāya) bằng cách phân chia các thể loại (ākāravibhāgena) “bằng năm cách, bằng bảy cách, bằng mười cách” (pañcahākārehi... dasahākārehī’’ti), giống như (viya) khối vàng bị cắt ở giữa (majjhe bhinnasuvaṇṇassa), vì lời thuyết giảng đã đến (desanāya āgatattā) theo cách biến mãn có giới hạn, không giới hạn, và theo phương hướng (odhisopharaṇaanodhisopharaṇadisāpharaṇavasena). Chỉ có điều (kevalaṃ) ở đây (ettha), giới hạn chúng sanh (sattodhi) không được lấy (na gahito) như trong Vô Ngại Giải Đạo (paṭisambhidāmagge viya); đây chính là sự khác biệt duy nhất (ayameva viseso). Với từ “cũng vậy” (yampīti), ngài nói (āha) nhắm đến (sandhāya) sự biến hóa (vikubbanaṃ). Idāni bhedābhāvadassanamukhena uddesato ānītaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiṃ niddesato dassetvā tassā anuttānapadavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tattha cā’’tiādimāha. Bây giờ (idāni), sau khi chỉ ra theo cách giải thích (niddesato dassetvā) đoạn Pāḷi trong Vô Ngại Giải Đạo (paṭisambhidāmaggapāḷiṃ) đã được đưa ra theo cách đề mục (uddesato ānītaṃ) bằng phương pháp chỉ ra sự không khác biệt (bhedābhāvadassanamukhena), để giải thích các từ có nghĩa không rõ ràng của đoạn Pāḷi đó (tassā anuttānapadavaṇṇanaṃ kātuṃ), ngài nói “ở đó” (tattha cā’’ti) v.v... (ādimāha). 256. Tattha sabbe sattāti sabba-saddo kāmaṃ padesasabbavisayo, na sabbasabbavisayo yathā ‘‘sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.119-120), ‘‘sattā’’ti pana padena paricchinnaṃ attano visayaṃ asesetvāva pariyādiyatīti āha ‘‘anavasesapariyādānameta’’nti. 256. Ở đó, trong câu “tất cả chúng sanh” (tattha sabbe sattāti), từ “tất cả” (sabba-saddo) có thể (kāmaṃ) có đối tượng là toàn bộ một phần (padesasabbavisayo), chứ không (na) có đối tượng là toàn bộ không trừ sót (sabbasabbavisayo) như trong câu “trí tuệ biết tất cả gọi là toàn tri trí” (yathā ‘‘sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇa’’nti). Tuy nhiên (pana), vì đối tượng của nó (attano visayaṃ) được giới hạn (paricchinnaṃ) bởi từ “chúng sanh” (sattā’’ti padena), nó bao hàm không trừ sót (asesetvāva pariyādiyati); do đó (iti), ngài nói “đây là sự bao hàm không trừ sót” (āha ‘‘anavasesapariyādānameta’’nti). Tatrāti tasmiṃ rūpe. Sattoti sajjanakiccena chandādipariyāyena lobhena āsatto laggo. Tatrāti vā karaṇe bhummaṃ, tena chandādināti attho. “Ở đó” (tatrāti) là trong sắc uẩn ấy (tasmiṃ rūpe). “Chúng sanh” (sattoti) là bị dính mắc (āsatto), bị bám víu (laggo) bởi tham ái (lobhena), đồng nghĩa với dục v.v... (chandādipariyāyena), với chức năng dính mắc (sajjanakiccena). Hoặc (vā) “ở đó” (tatrāti) là sở thuộc cách trong ý nghĩa công cụ cách (karaṇe bhummaṃ), nghĩa là (iti attho) “bởi dục ấy v.v...” (tena chandādinā). Yadi sattatāya sattā, kathaṃ vītarāgesūti āha ‘‘ruḷhīsaddenā’’tiādi. Avītarāgesu ruḷhena, avītarāgesu vā pavattitvā indriyabaddhakhandhasantānatāya taṃsadisesu vītarāgesu ruḷhena saddena. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte katthaci visaye sammutiyā cirakālatāya nimittavirahepi pavatti ruḷhī nāma yathā ‘‘gacchantīti gāvo’’ti, evaṃ sattasaddassāpi ruḷhībhāvo daṭṭhabbo. Bhūtapubbagatiyā vā vītarāgesu sattavohāro daṭṭhabbo. Satvayogatoti ettha satvaṃ nāma buddhi, vīriyaṃ, tejo vā, tena yogato sattā, yathā ‘‘nīlaguṇayogato nīlo paṭo’’ti. Nếu chúng sanh (sattā) được gọi như vậy vì dính mắc (sattatāya), thì làm sao (áp dụng) cho các vị đã ly tham (kathaṃ vītarāgesu)? (Để trả lời), ngài nói “bằng từ ngữ thông dụng” (ruḷhīsaddenā) v.v... (ādi). (Được hiểu) bằng từ ngữ thông dụng (ruḷhena) đối với những người chưa ly tham (avītarāgesu); hoặc (vā) sau khi được áp dụng cho những người chưa ly tham (avītarāgesu pavattitvā), (được hiểu) bằng từ ngữ thông dụng (ruḷhena saddena) được áp dụng cho các vị đã ly tham (vītarāgesu), những người tương tự như họ (taṃsadisesu) do có dòng tương tục của các uẩn liên kết với các căn (indriyabaddhakhandhasantānatāya). Hoặc là (atha vā), sau khi lấy một dấu hiệu nào đó (kiñci nimittaṃ gahetvā), mặc dù có đối tượng khác (aññasmiṃ) cũng có dấu hiệu đó (tannimittayutte... sati pi), sự áp dụng (pavatti) trong một đối tượng nào đó (katthaci visaye) ngay cả khi không có dấu hiệu đó (nimittavirahepi) do sự quy ước lâu đời (sammutiyā cirakālatāya) được gọi là thông dụng (ruḷhī nāma), như “chúng đi, nên gọi là bò” (yathā ‘‘gacchantīti gāvo’’ti); tương tự (evaṃ), trạng thái thông dụng của từ “chúng sanh” (sattasaddassāpi ruḷhībhāvo) cũng nên được hiểu như vậy (daṭṭhabbo). Hoặc (vā), danh từ “chúng sanh” (sattavohāro) đối với các vị đã ly tham (vītarāgesu) nên được hiểu (daṭṭhabbo) theo phương pháp những gì đã từng xảy ra trong quá khứ (bhūtapubbagatiyā). Do liên hệ với dũng lực (satvayogato): ở đây (ettha), dũng lực (satvaṃ nāma) là trí tuệ (buddhi), tinh tấn (vīriyaṃ), hoặc năng lực (tejo vā); do liên hệ với nó (tena yogato), nên gọi là chúng sanh (sattā), như “do liên hệ với phẩm chất màu xanh, nên gọi là tấm vải xanh” (yathā ‘‘nīlaguṇayogato nīlo paṭo’’ti). Pāṇanti etenāti pāṇanaṃ, assāsapassāsā, tassa kammaṃ pāṇanatā, tāya, assāsapassāsasampayogenāti attho. Bhūtattāti kammakilesehi jātattā. Pūraṇato, galanato ca puggalāti neruttā. Sattā hi nibbattantā taṃtaṃsattanikāyaṃ pūrentā viya honti, sabbāvatthanipātitāya ca galanti cavantīti attho. Apariññātavatthukānaṃ ‘‘attā’’ti [Pg.367] bhavati ettha abhidhānaṃ, cittañcāti attabhāvo, sarīraṃ, khandhapañcakameva vā. Tanti khandhapañcakaṃ. Upādāyāti gahetvā upādānaṃ nissayaṃ katvā. Paññattimattasambhavatoti paramatthato asantepi sattasaññite paññattimattena sambhavato. Chúng thở (pāṇanti) bằng cái này (etena), nên gọi là sinh vật (pāṇanaṃ); (cái này) là hơi thở ra, hơi thở vào (assāsapassāsā); hành động của nó (tassa kammaṃ) là sự thở (pāṇanatā); do sự thở ấy (tāya), nghĩa là (iti attho) do sự tương ưng với hơi thở ra, hơi thở vào (assāsapassāsasampayogena). Vì là chúng hữu tình (bhūtattā) là do sanh ra từ nghiệp và phiền não (kammakilesehi jātattā). Các nhà ngữ nguyên học (neruttā) nói rằng (gọi là) nhân (puggala) vì làm cho đầy (pūraṇato) và vì rơi rụng (galanato ca). Quả vậy (hi), chúng sanh (sattā) khi sanh ra (nibbattantā) dường như (viya) làm cho đầy (pūrentā) các loài chúng sanh ấy (taṃtaṃsattanikāyaṃ); và nghĩa là (iti attho) chúng rơi rụng (galanti), hoại diệt (cavanti) trong tất cả các giai đoạn (sabbāvatthanipātitāya ca). Đối với những người chưa liễu tri đối tượng (apariññātavatthukānaṃ), trong đây (ettha) có (bhavati) danh xưng (abhidhānaṃ) và tư tưởng (cittaṃ ca) “đây là tự ngã” (attā’ti), nên gọi là thân (attabhāvo); là thân thể (sarīraṃ), hoặc chỉ là năm uẩn (khandhapañcakameva vā). Đó (taṃ) là năm uẩn (khandhapañcakaṃ). Do duyên (upādāya) là lấy (gahetvā), lấy thủ làm nơi nương tựa (upādānaṃ nissayaṃ katvā). Do sự tồn tại chỉ bằng chế định (paññattimattasambhavatoti) là vì nó tồn tại (sambhavato) chỉ bằng chế định (paññattimattena) trong cái được nhận thức là chúng sanh (sattasaññite), mặc dù không có trong thực tính (paramatthato asantepi). Yathā ca sattāti vacananti yathā satta-saddo yathāvuttenaṭṭhena nippariyāyato padesavuttipi ruḷhīvasena anavasesapariyādāyako. Sesānipīti pāṇādivacanānipi. Tānipi hi rūpārūpabhavūpagacatutthajjhānādisamaṅgīnaṃ assāsapassāsābhāvato avinipātadhammānaṃ pugalanassa abhāvato padesavuttīni. Ruḷhīvasena āropetvā yathāvuttāya ruḷhiyā vasena katthaci visaye avijjamānampi pāṇapuggalabhāvaṃ āropetvā. Yadi sādhāraṇato sattavevacanānīti gahetvā anodhisopharaṇā mettā vuccati, atha kasmā pañcaheva ākārehi vuttāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kāmañcā’’tiādi. Keci panāhu ‘‘na kho panetāni ‘‘sattā’’tiādīni padāni vevacanatāmattaṃ upādāya gahitāni, yato jantuādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyya, atthavisesaṃ pana nimittabhūtaṃ upādāya gahitānī’’ti, te sandhāyāha ‘‘ye panā’’tiādi. Tattha atthatoti sajjanaṭṭhena sattā, pāṇanaṭṭhena pāṇāti evamādiatthato. Tesaṃ taṃ matimattanti dassento āha ‘‘anodhisopharaṇā virujjhatī’’ti. Kasmā? Keci sattā, keci pāṇā, keci puggalāti āpajjanato. Tathā atthaṃ aggahetvāti sattādisaddā sappadesavisayāti evamatthaṃ aggahetvā pubbe vuttanayena nippadesavisayāti evamatthaṃ gahetvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘imesū’’tiādi. Pañcasu ākāresūti ‘‘sabbe sattā’’tiādinā pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 2.22) āgatesu pañcasu bhāvanākāresu. Aññataravasenāti yassa kassaci vasena. Yathā ca sattāti vacananti (cũng như lời nói là chúng sanh) có nghĩa là: Giống như từ satta (chúng sanh), theo ý nghĩa đã được nói đến, dù chỉ có sự hiện hữu trong một phần theo nghĩa đen, nhưng do tập quán sử dụng nên bao hàm tất cả không còn sót lại. Sesānipīti (cả những từ còn lại) có nghĩa là: Cả những lời nói pāṇa (sinh linh), v.v... Tānipi hi (quả vậy, cả những từ ấy) có nghĩa là: Quả vậy, cả những từ ấy cũng chỉ có sự hiện hữu trong một phần, do không có hơi thở ra vào đối với những vị đã thành tựu thiền thứ tư, v.v... đã đi đến sắc hữu và vô sắc hữu, và do không có sự sa đọa đối với các bậc Bất thối chuyển. Ruḷhīvasena āropetvā (sau khi gán cho do tập quán sử dụng) có nghĩa là: Sau khi gán cho bản chất pāṇa (sinh linh) và puggala (bổ-đặc-già-la) vốn không hiện hữu trong một đối tượng nào đó, do tập quán sử dụng đã được nói đến. Nếu tâm từ được gọi là sự biến mãn vô hạn định do được hiểu là những từ đồng nghĩa với satta một cách tổng quát, vậy thì tại sao lại được nói đến chỉ với năm thể cách? Nhắm đến câu chất vấn ấy, ngài đã nói ‘kāmañcā’tiādi (dù rằng, v.v...). Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Quả thật, những từ ngữ như sattā, v.v... này không phải được dùng chỉ với ý nghĩa là từ đồng nghĩa, vì nếu vậy sẽ dẫn đến việc phải dùng cả những từ jantu, v.v...; nhưng chúng được dùng dựa trên một ý nghĩa đặc biệt làm nhân duyên.’ Nhắm đến các vị ấy, ngài đã nói ‘ye panā’tiādi (còn những ai, v.v...). Ở đây, atthatoti (do ý nghĩa) có nghĩa là: Do ý nghĩa như là sattā (chúng sanh) theo nghĩa bám víu, pāṇā (sinh linh) theo nghĩa thở, v.v... Để chỉ ra rằng đó chỉ là quan điểm của họ, ngài đã nói ‘anodhisopharaṇā virujjhatī’ti (sự biến mãn vô hạn định bị mâu thuẫn). Tại sao? Vì sẽ dẫn đến kết luận rằng: một số là chúng sanh, một số là sinh linh, một số là bổ-đặc-già-la. Tathā atthaṃ aggahetvāti (sau khi không hiểu ý nghĩa như vậy) có nghĩa là: Sau khi không hiểu ý nghĩa rằng các từ satta, v.v... có đối tượng cục bộ, mà hiểu theo ý nghĩa rằng chúng có đối tượng không cục bộ theo phương pháp đã nói trước đây. Đó là chủ ý. Do đó, ngài đã nói ‘imesū’tiādi (trong những điều này, v.v...). Pañcasu ākāresūti (trong năm thể cách) có nghĩa là: Trong năm thể cách tu tập được đề cập trong Pāḷi (Paṭi. Ma. 2.22) bắt đầu bằng ‘sabbe sattā’ (tất cả chúng sanh). Aññataravasenāti (do năng lực của một trong số đó) có nghĩa là: Do năng lực của bất kỳ thể cách nào. 257. Idāni dvāvīsatiyā bhāvanākāresu appanā pariggahetvā dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Byāpādarahitāti domanassabyāpādarahitā. Tasmāti yasmā na kevalaṃ yathāvuttaākāravibhāgamattato appanāvibhāgo, tasmā. Imesupi padesūti ‘‘sabbe sattā averā hontū’’tiādikoṭṭhāsesupi. Yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hotīti yadipi pubbabhāge [Pg.368] tattha tattha abhinivese anekakoṭṭhāsavaseneva manasikāraṃ pavatteti, bhāvanāya samijjhanakkhaṇe pana tattha yaṃ paguṇataratāya supākaṭaṃ hoti, tassa vasena appanā hoti, yathā taṃ dvattiṃsākāre. Tattha pana ārammaṇaṃ, idha bhāvanākāroti ayameva viseso. Catunnanti catunnaṃ catunnaṃ. Byāpanicchālopena hi niddiṭṭhaṃ. Esa nayo sesesupi. 257. Bây giờ, để trình bày sau khi nắm bắt an chỉ trong hai mươi hai thể cách tu tập, câu ‘ettha cā’tiādi (và ở đây, v.v...) đã được nói đến. Byāpādarahitāti (không có sân) có nghĩa là: không có sân ưu. Tasmāti (do đó) có nghĩa là: Vì sự phân biệt an chỉ không chỉ đơn thuần do sự phân biệt thể cách đã được nói đến, do đó... Imesupi padesūti (cũng trong những phần này) có nghĩa là: Cũng trong những phần như ‘sabbe sattā averā hontū’ (mong tất cả chúng sanh không có oán thù). Yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hotīti (bất cứ điều gì trở nên rõ ràng) có nghĩa là: Mặc dù trong giai đoạn đầu, khi chú tâm vào từng phần, hành giả tác ý theo năng lực của nhiều phần, nhưng vào lúc tu tập thành tựu, phần nào trong số đó trở nên rất rõ ràng do đã thuần thục hơn, thì an chỉ sanh khởi do năng lực của phần đó, giống như trong trường hợp ba mươi hai thể trược. Tuy nhiên, ở đó là đề mục, còn ở đây là thể cách tu tập, đây chính là sự khác biệt duy nhất. Catunnanti (của bốn) có nghĩa là: của mỗi bốn. Quả vậy, điều này được chỉ ra bằng cách tỉnh lược từ được lặp lại. Esa nayo sesesupi (đây là phương pháp trong những trường hợp còn lại) có nghĩa là: Đây cũng là phương pháp trong những trường hợp còn lại. Liṅgavasena vuttaṃ tesaṃ pacurato labbhamānattā. Tatiyā pana pakati yadipi paṭhamadukena na saṅgahitā, dutiyadukena pana tikena ca saṅgahitā eva. Được nói theo năng lực của giới tính, vì chúng (nam và nữ) thường được tìm thấy nhiều. Còn bản chất thứ ba, mặc dù không được bao gồm trong cặp thứ nhất, nhưng chắc chắn được bao gồm bởi cặp thứ hai và bởi bộ ba. Iti sabbānipīti anodhisopharaṇe vīsati, odhisopharaṇe aṭṭhavīsati, disāpharaṇe cattāri satāni, asīti cāti evaṃ sabbānipi. Sata-saddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Iti sabbānipīti (như vậy, tất cả) có nghĩa là: Như vậy, tất cả là hai mươi trong sự biến mãn vô hạn định, hai mươi tám trong sự biến mãn hữu hạn định, và bốn trăm tám mươi trong sự biến mãn theo phương hướng. Việc chỉ định trung tính là do quy chiếu theo từ sata (trăm). 258. Evaṃ mettābhāvanaṃ vibhāvetvā idāni tattha ānisaṃse vibhāvetuṃ ‘‘itī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sesā janāti mettāya cetovimuttiyā alābhino. Samparivattamānāti dakkhiṇena passena asayitvā sabbaso parivattamānā. Kākacchamānāti ghurughurupassāsavasena vissaraṃ karontā. Sukhaṃ supatīti ettha duvidhāsupanā sayane piṭṭhippasāraṇalakkhaṇā, kiriyāmayacittehi avokiṇṇabhavaṅgappavattilakkhaṇā ca. Tatthāyaṃ ubhayathāpi sukhameva supati. Yasmā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, niddokkamanepi jhānaṃ samāpanno viya hoti. Tenāha ‘‘evaṃ asupitvā’’tiādi. 258. Sau khi đã giải thích về việc tu tập tâm từ như vậy, bây giờ để giải thích về các lợi ích của nó, câu ‘itī’tiādi (như vầy, v.v...) đã được bắt đầu. Ở đây, sesā janāti (những người khác) có nghĩa là: những người không đạt được tâm giải thoát do tâm từ. Samparivattamānāti (trằn trọc) có nghĩa là: không nằm nghiêng về bên phải mà xoay trở khắp nơi. Sukhaṃ supatīti (ngủ một cách an lạc), ở đây giấc ngủ có hai loại: loại có đặc tính duỗi lưng khi nằm, và loại có đặc tính là sự diễn tiến của hữu phần không bị xen tạp bởi các tâm thuộc hành động. Ở đây, vị này ngủ an lạc theo cả hai cách. Vì sau khi nằm xuống một cách nhẹ nhàng, sắp đặt các chi phần lớn nhỏ, vị ấy nằm với tư thế trang nghiêm, ngay cả khi chìm vào giấc ngủ cũng giống như người đã nhập thiền. Do đó, ngài đã nói ‘evaṃ asupitvā’tiādi (không ngủ như vậy, v.v...). Niddākāle sukhaṃ alabhitvā dukkhena suttattā eva paṭibujjhanakāle sarīrakhedena nitthunanaṃ, vijambhanaṃ, ito cito viparivattanañca hotīti āha ‘‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’’ti. Ayaṃ pana sukhena suttattā sarīrakhedābhāvato nitthunanādirahitova paṭibujjhati. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ appaṭibujjhitvā’’tiādi. Sukhapaṭibodho ca sarīravikārābhāvenāti āha ‘‘sukhaṃ nibbikāra’’nti. Do không có được sự an lạc trong lúc ngủ, đã ngủ một cách khổ sở, nên vào lúc thức dậy, do thân thể mệt mỏi, có sự rên rỉ, ngáp, và lăn qua lộn lại, vì vậy ngài đã nói ‘nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī’ti (rên rỉ, ngáp, trằn trọc, họ thức dậy một cách khổ sở). Còn vị này, do đã ngủ một cách an lạc, không có sự mệt mỏi trong thân thể, nên thức dậy mà không có rên rỉ, v.v... Do đó, đã được nói rằng ‘evaṃ appaṭibujjhitvā’tiādi (không thức dậy như vậy, v.v...). Và sự thức dậy an lạc là do không có sự biến dạng của thân thể, nên ngài nói ‘sukhaṃ nibbikāra’nti (an lạc, không biến dạng). ‘‘Bhaddakameva [Pg.369] supinaṃ passatī’’ti idaṃ anubhūtapubbavasena, devatūpasaṃhāravasena cassa bhaddakameva supinaṃ hoti, na pāpakanti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyaṃ vandanto viyā’’tiādi. Dhātukkhobhahetukampi cassa bahulaṃ bhaddakameva siyā yebhuyyena cittajarūpānuguṇatāya utuāhārajarūpānaṃ. Câu ‘Bhaddakameva supinaṃ passatī’ (chỉ thấy những giấc mơ tốt lành) này được nói ra với ý rằng: do năng lực của những gì đã trải nghiệm trước đây, và do năng lực của sự mang đến từ chư thiên, vị ấy chỉ có những giấc mơ tốt lành, không có ác mộng. Và ngay cả giấc mơ do nguyên nhân là sự xáo trộn của các yếu tố, đối với vị ấy, phần lớn cũng sẽ là tốt lành, vì phần lớn vật chất do thời tiết và vật thực tạo ra tương ứng với vật chất do tâm tạo ra. Ure āmuttamuttāhāro viyāti gīvāya bandhitvā ure lambitamuttāhāro viyāti kehici vuttaṃ. Taṃ ekāvalivasena vuttaṃ siyā, anekaratanāvalisamūhabhūto pana muttāhāro aṃsappadesato paṭṭhāya yāva kaṭippadesassa heṭṭhābhāgā palambanto ure āmukkoyeva nāma hoti. Ure āmuttamuttāhāro viyāti (giống như chuỗi ngọc trai đeo trên ngực) có nghĩa là: một số người nói rằng nó giống như một chuỗi ngọc trai được buộc ở cổ và rủ xuống ngực. Điều đó có lẽ được nói theo trường hợp của một chuỗi đơn. Nhưng một chuỗi ngọc trai là tập hợp của nhiều chuỗi đá quý, bắt đầu từ vùng vai rủ xuống đến phần dưới của vùng hông, thì thực sự được gọi là ‘đeo trên ngực’. Tatthevāti pāṭaliputteyeva. Sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā desassa khematāya, tassa tassa padesassa ramaṇīyatāya ca. Tatthevāti (ngay tại đó) có nghĩa là: ngay tại Pāṭaliputta. Có thể ngồi hoặc nằm xuống do sự an toàn của nơi đó, và do sự khả ái của từng địa điểm. Dasāva anto dasanto, vatthassa osānanto. Dasanto là dasā (tua) + anto (cuối), chính tua là phần cuối. Phần cuối cùng của tấm vải. Samappavattavāsanti tattha tattha vihāre samappavattavattavāsaṃ. Thero kira attanā paviṭṭhapaviṭṭhavihāre ‘‘ahamettha āgantuko’’ti acintetvā tattha tattha yathārahaṃ attanā kātabbavattāni paripūrento eva vihāsi. Apare pana bhaṇanti sabbasattesu samappavattamettāvihāravāsaṃ. Ayaṃ hi thero arahattādhigamato pubbepi mettāvihārī ahosi. Samappavattavāsanti (Sự sống được thực hành đồng đều) có nghĩa là sự sống với phận sự được thực hành đồng đều trong các trú xứ đây đó. Nghe nói, vị trưởng lão, trong mỗi trú xứ mà mình đã đi vào, đã không suy nghĩ rằng: “Ta là khách ở đây”, mà đã sống trong khi chỉ làm tròn những phận sự cần được mình thực hành một cách thích đáng ở nơi này nơi kia. Còn những vị khác thì nói rằng (đó là) sự sống với tâm từ được thực hành đồng đều đối với tất cả chúng sanh. Vì vị trưởng lão này, ngay cả trước khi chứng đắc A-la-hán, đã là vị sống với tâm từ. Vanantare ṭhitoti thero kira tathā samappavattavāsavasena caramāno ekadivasaṃ aññataraṃ ramaṇīyaṃ vanantaraṃ disvā tattha aññatarasmiṃ rukkhamūle samāpattiṃ samāpajjitvā yathāparicchedena tato uṭṭhito attano guṇāvajjanahetukena pītisomanassena udānento ‘‘yāvatā upasampanno’’ti gāthaṃ abhāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘vanantare ṭhito’’ti paṭhamagāthā ṭhapitā. Tattha gajjamānakoti sīhagajjitaṃ gajjanto. Guṇamesantoti attano guṇasamudayaṃ gavesanto paccavekkhanto. Vanantare ṭhitoti (Đứng trong khoảng rừng): Nghe nói, vị trưởng lão, trong khi đi lại với cách sống được thực hành đồng đều như vậy, vào một ngày nọ, sau khi thấy một khoảng rừng khả ái nào đó, đã nhập định dưới một gốc cây nào đó tại nơi ấy. Sau khi xuất khỏi định ấy theo thời gian đã định, với hỷ và ưu có nguyên nhân là sự quán xét các đức hạnh của mình, trong khi thốt lên lời cảm hứng, ngài đã nói lên kệ ngôn: “yāvatā upasampanno”. Để chỉ rõ ý nghĩa ấy, kệ ngôn đầu tiên “vanantare ṭhito” đã được đặt ra. Trong đó, gajjamānako có nghĩa là rống lên tiếng rống của sư tử. Guṇamesanto có nghĩa là tìm kiếm, quán xét sự tập khởi các đức hạnh của mình. Maṇilarukkhe nivāsitāya taṃ devataṃ ‘‘maṇiliyā’’ti voharanti, tasmā sā devatāpi ‘‘ahaṃ, bhante, maṇiliyā’’ti āha. Rukkhadevatānaṃ hi yebhuyyena nivāsarukkhavasena vohāro yathā phandanadevatāti. Tatthevāti cittalapabbateyeva. Do trú ngụ ở cây Maṇila, người ta gọi vị thiên nữ ấy là “Maṇiliyā”, vì vậy, vị thiên nữ ấy cũng đã nói rằng: “Bạch ngài, con là Maṇiliyā”. Vì phần lớn tên gọi của các vị thọ thần là do cây trú ngụ, ví như (tên gọi) Phandanadevatā (thần cây Phandana). Tattheva có nghĩa là ngay tại núi Cittala. ‘‘Balavapiyacittatāyā’’ti [Pg.370] iminā balavapiyacittatāmattenapi satthaṃ na kamati, pageva mettāya cetovimuttiyāti dasseti. Bằng lời này: “Balavapiyacittatāyā” (Do có tâm thương yêu mãnh liệt), (chú giải) chỉ ra rằng chỉ bằng việc có tâm thương yêu mãnh liệt, vũ khí đã không thể xâm hại, huống chi là do tâm giải thoát nhờ tâm từ. Khippameva cittaṃ samādhiyati kenaci paripanthena parihīnajjhānassa byāpādassa dūrasamussāritabhāvato khippameva samādhiyati. Āsavānaṃ khayāyāti keci. Sesaṃ suviññeyyameva. Ettha ca kiñcāpi ito aññakammaṭṭhānavasena adhigatajjhānānampi sukhasupanādayo ānisaṃsā labbhanti, yathāha – Tâm định tĩnh một cách nhanh chóng: (Tâm) của người có thiền bị suy giảm do một chướng ngại nào đó được định tĩnh một cách nhanh chóng do sân đã được loại trừ xa. Một số vị nói rằng: (định tĩnh) để đoạn tận các lậu hoặc. Phần còn lại thì dễ hiểu. Và ở đây, mặc dù các quả báo như ngủ an lạc v.v... cũng được thành tựu cho cả những người đã chứng đắc thiền do các đề mục thiền khác với đề mục này, như đã nói: ‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ajjhattaṃ susamāhitā; Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā’’ti. – “Các bậc ẩn sĩ, có tâm định tĩnh tốt đẹp trong nội tâm, ngủ an lạc; các vị đệ tử của Gotama luôn luôn thức dậy một cách tỉnh táo.” Ca ādi, tathāpime ānisaṃsā brahmavihāralābhino anavasesā labbhanti byāpādādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvato brahmavihārānaṃ. Tenevāha ‘‘nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettā cetovimuttī’’tiādi (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). Byāpādādivasena ca sattānaṃ dukkhasupanādayoti tappaṭipakkhabhūtesu brahmavihāresu siddhesu sukhasupanādayo hatthagatā eva hontīti. Và vân vân, tuy vậy, những quả báo này được thành tựu không sót một quả báo nào đối với người chứng đắc Phạm trú, do các Phạm trú là pháp đối trị trực tiếp với sân hận v.v... Chính vì vậy Ngài đã nói: “Này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi sân hận, tức là tâm giải thoát nhờ tâm từ” v.v... Và do sân hận v.v... mà chúng sanh có sự ngủ không an lạc v.v..., vì vậy khi các Phạm trú, là pháp đối trị với chúng, được thành tựu, thì các (quả báo) như ngủ an lạc v.v... trở thành như vật trong lòng bàn tay. Karuṇābhāvanāvaṇṇanā Giải thích về sự tu tập bi 259. Karuṇanti karuṇābrahmavihāraṃ. Nikkaruṇatāyāti vihesāya, ‘‘idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā aññataraññatarena vā sattānaṃ viheṭhanajātiko hotī’’ti evaṃ vuttaviheṭhaneti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Yathā tathā sattānaṃ viheṭhanāya pāpako vipāko idha ceva samparāye ca. Tathā hi yo satte jīvitā voropanena vā aṅgapaccaṅgacchedanena vā dhanajāniyā vā alābhāya vā avāsāya vā anatthāya vā ayasatthāya vā parisaṃsakkanena vā antamaso yathāvajjadassanenapi viheṭheti, tassa so pamādavihāro diṭṭheva dhamme alābhāyapi hoti, laddhassa parihānāyapi hoti, tannimittaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati, avisārado [Pg.371] parisaṃ upasaṅkamati maṅkubhūto, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā duggati pāṭikaṅkhā, sugatiyampi manussabhūto dujjaccopi hoti nīcakuliko, dubbaṇṇopi hoti duddasiko, bahvābādhopi hoti rogabahulo, duggatopi hoti appannapāno, appāyukopi hoti parittajīvitoti evamādianekānatthānubandhitā vihesāya paccavekkhitabbā, tappaṭipakkhato karuṇāya ānisaṃsā paccavekkhitabbā. Tena vuttaṃ ‘‘nikkaruṇatāya ādīnavaṃ karuṇāya ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā’’ti. ‘‘Piyo hī’’tiādinā paṭhamaṃ piyapuggalādīsu anārambhassa kāraṇamāha. Piyaṃ hi puggalaṃ karuṇāyitumārabhantassa na tāva piyabhāvo vigacchati, avigate ca tasmiṃ kuto karuṇāyanā. Tenāha ‘‘piyaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī’’ti. Sesapuggalesupi eseva nayo. Liṅgavisabhāgakālakatānaṃ akhettabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. 259. Karuṇaṃ có nghĩa là bi phạm trú. Nikkaruṇatāya có nghĩa là do sự não hại; nghĩa là sự não hại đã được nói đến như sau: “Ở đây, có người có tính hay não hại chúng sanh bằng tay, bằng cục đất, bằng gậy, bằng vũ khí, hoặc bằng vật này vật khác”. Ādīnavaṃ có nghĩa là lỗi lầm. Quả báo xấu ác của việc não hại chúng sanh bằng cách này hay cách khác (xảy ra) cả ở đời này và đời sau. Thật vậy, người nào não hại chúng sanh bằng cách tước đoạt mạng sống, hoặc cắt đứt tay chân, hoặc làm tổn thất tài sản, hoặc bằng cách cản trở lợi lộc, cản trở chỗ ở, cản trở lợi ích, cản trở danh tiếng, hoặc bằng cách nỗ lực (làm hại), hoặc cuối cùng là bằng cách chỉ ra lỗi lầm như nó có, thì sự sống buông lung ấy của người đó ngay trong hiện tại cũng dẫn đến sự không có lợi lộc, cũng dẫn đến sự mất mát những gì đã có được, tiếng xấu đồn xa do nguyên nhân ấy, người đó đến hội chúng không tự tin, rụt rè, mê muội khi mệnh chung, sau khi thân hoại, ác thú được chờ đợi. Ngay cả trong thiện thú, khi làm người, cũng thuộc dòng dõi thấp kém, sanh trong gia đình hạ tiện, cũng có hình sắc xấu xí, khó nhìn, cũng nhiều bệnh tật, nhiều đau ốm, cũng ít thức ăn thức uống, nghèo khổ, cũng có tuổi thọ ngắn ngủi, sống không lâu. Sự liên hệ đến nhiều điều bất lợi như vậy v.v... của sự não hại cần được quán xét, và các quả báo của bi, là pháp đối trị với nó, cần được quán xét. Do đó, đã được nói rằng: “sau khi quán xét sự nguy hại của vô bi và quả báo của bi”. Bằng (lời) bắt đầu bằng “Piyo hi”, (chú giải) nói lên lý do của việc không bắt đầu (tu tập bi) đối với người thân yêu v.v... trước tiên. Thật vậy, đối với người bắt đầu khởi lòng bi đối với người thân yêu, thì tình trạng thân yêu vẫn chưa biến mất, và khi tình trạng ấy chưa biến mất, thì làm sao có lòng bi (thuần túy) được? Do đó, (chú giải) nói rằng: “chỉ dừng lại ở mức độ thân yêu”. Đối với những người khác cũng theo phương pháp này. Lý do về việc những người khác giới và người đã chết không phải là đối tượng (của bi) đã được nói ở dưới. Yattha pana paṭhamaṃ ārabhitabbā, taṃ pāḷinayeneva dassetuṃ ‘‘kathañca bhikkhū’’tiādi āraddhaṃ. Tattha duggatanti daliddaṃ. So hi bhogapārijuññato sukhasādhanānaṃ abhāvena dukkhaṃ gato upagato duggatoti vuccati. Atha vā duggatanti dukkhena samaṅgibhāvaṃ gataṃ. Durupetanti kāyaduccaritādīhi upetaṃ. Gatikularūpādivasena vā tamabhāve ṭhito duggato. Kāyaduccaritādīhi upetattā tamaparāyaṇabhāve ṭhito durupetoti evamettha attho veditabbo. Paramakicchappattanti ativiya kicchamāpannaṃ mahābyasanaṃ nimuggaṃ. Appeva nāmāti sādhu vata. Còn đối với người nào cần phải bắt đầu (tu tập bi) trước tiên, để chỉ rõ điều đó theo phương pháp của Pāli, (đoạn văn) bắt đầu bằng “kathañca bhikkhū” đã được bắt đầu. Trong đó, duggataṃ có nghĩa là nghèo khổ. Thật vậy, người ấy do tài sản bị tiêu tan hoàn toàn, do không có các phương tiện tạo ra hạnh phúc, đã đi đến, đã đạt đến sự đau khổ, nên được gọi là duggata. Hoặc là, duggataṃ có nghĩa là người đã đi đến tình trạng đồng hành với đau khổ. Durupetaṃ có nghĩa là người có thân ác hạnh v.v... Hoặc người đứng trong tình trạng tăm tối do cõi đi, dòng dõi, hình sắc v.v... là duggata. Do có thân ác hạnh v.v..., người đứng trong tình trạng có cõi đến là tăm tối là durupeta. Ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vậy. Paramakicchappattaṃ có nghĩa là người đã gặp phải sự khốn khổ vô cùng, chìm đắm trong tai họa lớn. Appeva nāma có nghĩa là “lành thay thay”. Vadhetha nanti ‘‘ghātetha naṃ cora’’nti evaṃ pahitāya rañño āṇāya khādanīyampi…pe… denti ‘‘idāneva māriyamāno ettakampi sukhaṃ labhatū’’ti. Susajjitoti sukhānubhavane sannaddho. Vadhetha naṃ (Hãy giết nó): Do mệnh lệnh của vua được ban ra như vầy: “Hãy giết tên trộm đó”, họ cũng cho vật thực... (với ý nghĩ rằng): “Người sắp bị giết ngay bây giờ, mong rằng nó được một chút hạnh phúc này”. Susajjito có nghĩa là được trang bị để hưởng thụ hạnh phúc. Eteneva upāyenāti yena yena vidhinā etarahi yathāvutte paramakicchāpanne āyatiṃ vā dukkhabhāgimhi puggale karuṇāyituṃ karuṇā uppāditā, eteneva nayena. Piyapuggaleti piyāyitabbapuggale. Etarahi vā dissamānaṃ āyatiṃ vā bhāviniṃ dukkhappattiṃ gahetvā karuṇā pavattetabbāti sambandho. Majjhattaverīsupi eseva nayo. Yo hi so karuṇāya vatthubhūto duvidho puggalo vutto, kāmaṃ tattha karuṇābhāvanā sukheneva ijjhati, iminā pana bhikkhunā tattha bhāvanaṃ paguṇataraṃ katvā [Pg.372] sīmāsambhedaṃ kātuṃ tadanantaraṃ piyapuggale, tato majjhatte, tato veripuggale karuṇā bhāvetabbā. Bhāventena ca ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvā tadanantare tadanantare upasaṃharitabbaṃ. Yassa pana veripuggalo vā natthi, mahāpurisajātikattā vā anatthaṃ karontepi verisaññāva nuppajjati, tena majjhatte me cittaṃ kammaniyaṃ jātaṃ, idāni verimhi upasaṃharāmīti byāpārova na kātabbo. Yassa pana atthi, taṃ sandhāyāha ‘‘sace panā’’tiādi. Eteneva upāyenāti (bằng phương pháp này): Bằng phương pháp nào mà lòng bi đã được phát khởi để thương xót người đang ở trong hiện tại, như đã nói, đã lâm vào cảnh khốn khổ cùng cực, hoặc người sẽ có phần đau khổ trong tương lai, thì cũng bằng phương pháp ấy. Piyapuggaleti (đối với người thân): Đối với người đáng được yêu mến. Nên có sự liên kết rằng: Lòng bi nên được tiến hành sau khi nắm lấy sự đạt đến đau khổ đang được thấy trong hiện tại hoặc sẽ xảy ra trong tương lai. Đối với người trung lập và kẻ thù cũng là phương pháp này. Quả vậy, hai loại người nào đã được nói là đối tượng của lòng bi, việc tu tập bi đối với họ chắc chắn thành tựu một cách dễ dàng. Tuy nhiên, vị tỳ khưu này, sau khi làm cho việc tu tập đối với họ được thuần thục hơn để phá vỡ các ranh giới, sau đó lòng bi nên được tu tập đối với người thân, rồi đến người trung lập, rồi đến kẻ thù. Và trong khi tu tập, sau khi làm cho tâm trở nên mềm mại, dễ sử dụng trong mỗi phần, nên lần lượt hướng đến (đối tượng) kế tiếp. Còn đối với người nào không có kẻ thù, hoặc do là bậc đại nhân nên ngay cả khi người khác làm điều bất lợi, tưởng về kẻ thù vẫn không khởi lên, người ấy không cần phải nỗ lực rằng: “Tâm của ta đã trở nên dễ sử dụng đối với người trung lập, bây giờ ta sẽ hướng đến kẻ thù.” Còn đối với người nào có (kẻ thù), nhắm đến người đó, ngài đã nói: “sace panā”tiādi (nếu như) v.v... Tattha pubbe vuttanayenevāti mettākammaṭṭhānikassa (visuddhi. 1.240 ādayo) vuttanayena. Taṃ mettāya vuttanayeneva. Vūpasametabbanti ‘‘athānena purimapuggalesū’’tiādinā (visuddhi. 1.243), ‘‘kakacūpamaovādādīnaṃ anussarato’’tiādinā (visuddhi. 1.243) ca mettābhāvanāya vuttena nayena taṃ paṭighaṃ vūpasametabbaṃ. Evaṃ etarahi mahādukkhappatte sukhitepi akatakusalatāya āyatiṃ dukkhappattiyā vasena karuṇāyanavidhiṃ dassetvā idāni katakalyāṇepi taṃ dassetuṃ ‘‘yopi cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tesanti byasanānaṃ. Vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattāti sammāsambuddhenāpi akkhānena pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyassa anāgatassa āpāyikassa sugatīsupi jātijarādibhedassāti aparimitassa saṃsāradukkhassa anatikkantabhāvato. Sabbathāpi karuṇāyitvāti dukkhappattiyā, sukhappattiyā akatakusalatāya vā katākusalatāya vāti sabbapakārenapi karuṇāya vatthubhāvassa sallakkhaṇena tasmiṃ tasmiṃ puggale karuṇaṃ katvā karuṇābhāvanaṃ vaḍḍhetvā. Vuttanayenevāti ‘‘athānena punappunaṃ mettāyantenā’’tiādinā (visuddhi. 1.243) mettābhāvanāyaṃ vuttena nayena. Taṃ nimittanti sīmāsambhedavasena pavattaṃ samathanimittaṃ. Mettāya vuttanayenevāti yathā mettābhāvanāyaṃ ‘‘appakasirenevā’’tiādinā (visuddhi. 1.253) tikacatukkajjhānavasena appanā ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (visuddhi. 1.253-254) tassā vaḍḍhanā ca vuttā, evamidha karuṇābhāvanāyaṃ tikacatukkajjhānavasena appanā veditabbā ca vaḍḍhetabbā ca, tathevassā vaḍḍhanāvidhipi veditabbāti adhippāyo. Vuttanayenevāti avadhāraṇena ‘‘paṭhamaṃ veripuggalo karuṇāyitabbo’’ti idaṃ yathā pāḷiviruddhaṃ, evaṃ yuttiviruddhampīti imamatthaṃ [Pg.373] dīpeti. Paṭhamaṃ hi veriṃ samanussarato kodho uppajjeyya, na karuṇā. Attāpi sakkhibhāvena karuṇāyanavasena gahetabbo, so kimiti pacchā gayhatīti. ‘‘Appanā vaḍḍhetabbā’’ti iminā ca appanāppattacittasseva ‘‘karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanā ijjhatīti ayamattho dassito. Ở đây, pubbe vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói trước đây) là bằng phương pháp đã được nói cho người có đề mục tâm từ. Taṃ mettāya vuttanayeneva. Vūpasametabbanti (nên được làm cho lắng dịu): Sự phẫn nộ ấy nên được làm cho lắng dịu bằng phương pháp đã được nói trong việc tu tập tâm từ với câu “athānena purimapuggalesū”tiādi (do vị ấy đối với những người trước) v.v... và “kakacūpamaovādādīnaṃ anussarato”tiādi (do niệm tưởng đến lời giáo huấn ví dụ cái cưa) v.v... Như vậy, sau khi đã chỉ ra phương pháp khởi lòng bi đối với người hiện đang gặp đại khổ, và ngay cả đối với người có hạnh phúc do không làm điều thiện nên sẽ gặp đau khổ trong tương lai, bây giờ để chỉ ra điều đó ngay cả đối với người đã làm điều lành, câu “yopi cetthā”tiādi (người nào ở đây) v.v... đã được nói. Tesanti (của họ) là của những tai họa. Vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattāti (vì chưa vượt qua khổ luân hồi): Do chưa vượt qua được cái khổ luân hồi vô hạn, mà ngay cả đức Chánh Đẳng Giác cũng không thể nói cho hết được, là cái khổ trong tương lai ở cõi khổ, và cái khổ có sự phân biệt như sanh, già v.v... ngay cả trong các cõi vui. Sabbathāpi karuṇāyitvāti (sau khi khởi lòng bi trong mọi trường hợp): Sau khi phát triển việc tu tập bi bằng cách khởi lòng thương đối với từng người, bằng cách ghi nhận rõ là đối tượng của lòng bi trong mọi cách, tức là do gặp đau khổ, hoặc do gặp hạnh phúc mà không làm điều thiện, hoặc đã làm điều thiện. Vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói): Bằng phương pháp đã được nói trong việc tu tập tâm từ với câu “athānena punappunaṃ mettāyantenā”tiādi (do vị ấy rải tâm từ nhiều lần) v.v... Taṃ nimittanti (tướng ấy): Tướng chỉ tịnh phát sinh do phá vỡ ranh giới. Mettāya vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói trong tâm từ): Như trong việc tu tập tâm từ, an chỉ định do các thiền ba chi và bốn chi đã được nói với câu “appakasirenevā”tiādi (không khó khăn) v.v..., và sự phát triển của nó đã được nói với câu “ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī”tiādi (an trú biến mãn một phương) v.v...; cũng vậy, ở đây trong việc tu tập bi, an chỉ định do các thiền ba chi và bốn chi nên được biết và nên được phát triển. Ý nghĩa là phương pháp phát triển của nó cũng nên được biết như vậy. Vuttanayenevāti (bằng phương pháp đã nói): Bằng sự xác định này, điều này chỉ ra ý nghĩa rằng câu “trước tiên nên khởi lòng bi đối với kẻ thù” là trái với Pāḷi và cũng trái với lý lẽ. Quả vậy, khi niệm tưởng đến kẻ thù trước tiên, sân sẽ khởi lên, không phải lòng bi. Bản thân cũng nên được lấy làm nhân chứng theo cách khởi lòng bi, tại sao nó lại được lấy sau cùng? Và bằng câu “appanā vaḍḍhetabbā”ti (an chỉ định nên được phát triển) này, ý nghĩa này được chỉ ra rằng thần thông đã được nói với câu “karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī”tiādi (an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với bi) v.v... sẽ thành tựu chỉ đối với người có tâm đã đạt đến an chỉ định. Karuṇāpadamattameva cassā pāḷiyā visesoti taṃ anāmasitvā paṭisambhidāyaṃ vuttavikubbanā, mettāya vuttaānisaṃsā ca idha labbhantīti dassetuṃ ‘‘tato paraṃ…pe… veditabbā’’ti vuttaṃ. Tattha tato paranti ‘‘karuṇāsahagatena cetasā’’ti (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 509; 2.309, 315, 452, 471; 3.230) vuttavikubbanato upari. Sesaṃ vuttanayameva. Và vì chỉ có từ “karuṇā” (bi) là sự khác biệt của đoạn Pāḷi này, nên để chỉ ra rằng thần thông được nói trong Paṭisambhidā và các phước báu được nói trong (phần) tâm từ cũng có được ở đây, mà không cần đề cập đến đoạn Pāḷi ấy, câu “tato paraṃ…pe… veditabbā”ti (phần sau đó... nên được biết) đã được nói. Ở đây, tato paranti (phần sau đó) là phần sau thần thông được nói là “karuṇāsahagatena cetasā”ti (với tâm câu hữu với bi). Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói. Muditābhāvanāvaṇṇanā Chú giải về tu tập Hỷ 260. Piyapuggalādīsūti piyamajjhattaverīsu na ārabhitabbā. Muditābhāvanāti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Na hītiādi tattha kāraṇavacanaṃ. Piyabhāvamattenāti ettha matta-saddo visesanivatti attho, tena somanassapaṭisandhikatādisiddhā niccappahaṃsitamukhatā, pubbabhāsitā, sukhasambhāsatā, sakhilatā, sammodakatāti evamādike muditāya padaṭṭhānabhūte visese ulliṅgeti, īdisehi visesehi virahitoti vuttaṃ hoti. Eva-kārena pana piyapuggalassa sukhasamappitatādiṃ, muditāya ca hetubhūtaṃ pamodappavattiṃ nivatteti. Piyapuggalepi hi paramāya sampattiyā pamudite haṭṭhatuṭṭhe bhikkhuno muditokāsaṃ labheyya. Vakkhati hi ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi. Ādito majjhattapuggalaṃ anussarantassa udāsinatā saṇṭhāti, veriṃ samanussarantassa kodho uppajjati. Tenāha ‘‘pageva majjhattaverino’’ti. 260. Piyapuggalādīsūti (đối với người thân v.v...): Không nên bắt đầu (tu tập hỷ) đối với người thân, người trung lập, kẻ thù. Muditābhāvanāti (việc tu tập hỷ): Nên kết nối bằng cách thay đổi biến cách. Na hītiādi (quả vậy, không) v.v... là lời giải thích lý do ở đó. Trong câu piyabhāvamattenāti (chỉ do là người thân), từ matta có nghĩa là loại trừ đặc tính. Do đó, nó chỉ ra những đặc tính là nền tảng gần của hỷ, như là có khuôn mặt luôn tươi cười, nói trước, nói lời dễ nghe, nói lời dịu dàng, nói lời hoan hỷ, v.v... được thành tựu do có sự tái sanh với tâm hoan hỷ v.v... Có nghĩa là không có những đặc tính như vậy. Còn bằng từ eva, nó loại trừ sự thành tựu hạnh phúc v.v... của người thân, và sự khởi lên của niềm vui là nguyên nhân của hỷ. Quả vậy, ngay cả đối với người thân vui mừng, hân hoan với tài sản tột bậc, vị tỳ khưu cũng có thể có cơ hội cho hỷ. Quả vậy, ngài sẽ nói: “piyapuggalaṃ vā”tiādi (hoặc người thân) v.v... Đối với người niệm tưởng đến người trung lập từ đầu, sự thờ ơ được thiết lập; đối với người niệm tưởng đến kẻ thù, sân khởi lên. Do đó, ngài nói: “pageva majjhattaverino”ti (huống chi là người trung lập và kẻ thù). Pamodappavattiyā soṇḍasadiso sahāyo soṇḍasahāyo. Muditamuditovāti pasādasommatāya ativiya mudito eva. Pasāde hi idaṃ āmeḍitaṃ. Evaṃ aṭṭhakathānayena ādito muditābhāvanāya vatthuṃ dassetvā idāni pāḷinayena dassetuṃ ‘‘piyapuggalaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sukhitanti sañjātasukhaṃ, sukhappattanti attho. Sajjitanti sukhānubhavane sannaddhaṃ paṭiyattasukhasādhanaṃ. Aho sādhūti tassa sattassa sampattiyaṃ [Pg.374] sampajaññapubbapamodanākāradassanaṃ. Puna aho suṭṭhūti tassa pamodanassa bahulīkāradassanaṃ. Piyaṃ manāpanti ettha manāpa-ggahaṇena pāḷiyampi atippiyasahāyako adhippetoti eke. Người bạn giống như người bạn nhậu (soṇḍa) do sự tiếp diễn của niềm hoan hỷ được gọi là soṇḍasahāya (bạn nhậu). Về câu "muditamudito", (có nghĩa là) "vô cùng hoan hỷ" do trạng thái trong sáng và hài lòng. Thật vậy, đây là sự lặp lại (āmeḍita) trong ý nghĩa trong sáng. Như vậy, sau khi đã trình bày đối tượng của sự tu tập hỷ theo phương pháp của Chú giải ngay từ đầu, bây giờ để trình bày theo phương pháp của Pāḷi, câu "piyapuggalaṃ vā" v.v... đã được nói đến. Trong đó, "sukhita" có nghĩa là người có lạc đã sanh khởi, người đã đạt được lạc. "Sajjita" (sẵn sàng) có nghĩa là được trang bị, có phương tiện tạo lạc đã được chuẩn bị để hưởng thụ lạc. "Aho sādhu" (Lành thay!) là sự biểu thị trạng thái hoan hỷ đi trước bởi tỉnh giác đối với sự thành tựu của chúng sanh ấy. Lại nữa, "aho suṭṭhu" (Rất lành thay!) là sự biểu thị việc làm cho niềm hoan hỷ ấy trở nên nhiều lần. Ở đây, trong câu "piyaṃ manāpaṃ", một số vị cho rằng do việc dùng từ "manāpa" (vừa ý), người bạn rất thân thiết cũng được bao hàm trong Pāḷi. Atīteti tasmiṃyeva attabhāve atīte. Anāgateti etthāpi eseva nayo. Na hi bhavantaragate brahmavihārabhāvanā ruhati. Yadi evaṃ, atītānāgate kathanti? Nāyaṃ doso. ‘‘So evāyaṃ datto tisso’’ti addhāpaccuppannatāya vijjamānabhāvena gahetabbato. Kathaṃ panassa anāgate sampatti ārammaṇaṃ hotīti? Ādesādito, paccuppannāya vā payogasampattiyā anumānato laddhāya gahetabbato. "Quá khứ" là (chỉ cho) quá khứ trong chính kiếp sống đó. Ở đây, đối với "vị lai" cũng theo phương pháp tương tự. Thật vậy, sự tu tập Phạm trú không thể khởi lên đối với người đã sang kiếp khác. Nếu vậy, làm thế nào (sự tu tập có thể khởi lên) đối với quá khứ và vị lai? Đây không phải là lỗi. Bởi vì (người ấy) cần được nắm bắt như là hiện hữu, như là hiện tại theo thời gian (addhāpaccuppanna), (nghĩ rằng) "chính là Datta này, chính là Tissa này". Lại nữa, làm thế nào sự thành tựu trong tương lai có thể trở thành đối tượng của vị ấy? (Bởi vì) nó có thể được nắm bắt thông qua sự tiên đoán v.v..., hoặc thông qua sự suy luận từ sự thành tựu trong việc thực hành ở hiện tại. Piyapuggaleti soṇḍasahāyasaññite atippiyapuggale, piyapuggale ca. Duvidhopi cesa idha piyabhāvasāmaññato ‘‘piyapuggalo’’ti vutto. Anukkamenāti atippiyapuggalo piyapuggalo majjhatto verīti catūsu koṭṭhāsesu ekekasmiṃ kammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ, muduṃ, kammaniyañca katvā sesesu upasaṃharaṇānukkamena. Kiñcāpi catūsu janesu samacittatāva sīmāsambhedo sīmā sambhijjati etāyāti katvā. Bhāvanāya pana tathā bahuso pavattamānāya purimasiddhaṃ hetuṃ, itaraṃ phalañca katvā vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Yathāvuttasīmābhāvo vā sīmāsambhedoti vuttaṃ ‘‘samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā’’ti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. "Người thân" là người rất thân, được gọi là bạn nhậu, và người thân. Cả hai loại người này ở đây được gọi là "người thân" do sự tương đồng về trạng thái thân thiết. "Theo thứ tự" có nghĩa là: sau khi đã làm cho đề mục thiền trở nên thuần thục, nhu nhuyến và dễ sử dụng đối với từng phần trong bốn phần là người rất thân, người thân, người trung lập, và kẻ thù, rồi theo thứ tự áp dụng cho các phần còn lại. Mặc dù sự phá vỡ ranh giới (sīmāsambheda) chính là tâm bình đẳng đối với bốn hạng người, được gọi như vậy vì "ranh giới bị phá vỡ bởi tâm ấy". Tuy nhiên, khi sự tu tập diễn ra nhiều lần như vậy, câu "sau khi đã phá vỡ ranh giới bằng tâm bình đẳng" được nói đến bằng cách lấy sự thành tựu trước làm nhân và cái kia làm quả. Hoặc, sự không có ranh giới như đã nói là sự phá vỡ ranh giới, do đó câu "sau khi đã phá vỡ ranh giới bằng tâm bình đẳng" được nói đến. Phần còn lại cần nói ở đây cũng theo phương pháp đã được trình bày ở dưới. Upekkhābhāvanāvaṇṇanā Giải Thích Về Sự Tu Tập Xả 261. Upekkhābhāvananti upekkhābrahmavihārabhāvanaṃ. Yasmā purimabrahmavihārattayanissando catutthabrahmavihāro, tasmā vuttaṃ ‘‘mettādīsu paṭiladdhatikacatukkajjhānenā’’ti. Paguṇatatiyajjhānāti subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃ paguṇaṃ, tathārūpā tatiyabrahmavihārajjhānato. Appaguṇaṃ hi uparijhānassa padaṭṭhānaṃ na hoti. Catukkanayavasena cettha tatiyaggahaṇaṃ. Sukhitā hontūtiādivasenāti ādi-saddena ‘‘niddukkhā hontū’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sattakelāyanaṃ sattesu mamāyanaṃ [Pg.375] mamattakaraṇaṃ, tathā manasikārena yogo sattakelāyanamanasikārayuttattaṃ, tasmā. Mettādīnaṃ rāgagehassitadomanassasomanassānaṃ āsannavuttitāya yathārahaṃ paṭighānunayasamīpacāritā veditabbā. Atha vā ‘‘sukhitā hontu, dukkhato muccantu modantū’’ti hitesitabhāvappattiyā tissannampi anunayassa āsannacāritā. Sati ca tabbipariyāye lohitappakope pubbo viya laddhokāsamevettha paṭighanti avisesena tāsaṃ paṭighānunayasamīpacāritā daṭṭhabbā. 261. "Sự tu tập xả" là sự tu tập xả phạm trú. Bởi vì phạm trú thứ tư là kết quả của ba phạm trú trước, do đó đã nói rằng "với thiền thứ tư trong bộ ba đã đạt được ở tâm từ v.v...". "Thiền thứ ba thuần thục" là (thiền) đã được tu tập tốt, đã đạt đến sự thuần thục, được gọi là thuần thục; (xuất khỏi) thiền phạm trú thứ ba có dạng như vậy. Thật vậy, thiền không thuần thục không thể là nền tảng trực tiếp cho thiền cao hơn. Và ở đây, việc dùng từ "thứ ba" là theo phương pháp tứ thiền. Về câu "theo cách 'mong rằng họ được an lạc' v.v...", cần hiểu rằng từ "v.v..." (ādi) bao gồm cả những câu như "mong rằng họ không còn đau khổ". "Sattakelāyana" (sự quyến luyến chúng sanh) là sự coi chúng sanh là của mình, là hành động tạo ra ngã sở; sự kết hợp với tác ý như vậy là "sattakelāyanamanasikārayuttattaṃ" (sự gắn liền với tác ý quyến luyến chúng sanh). Do sự gần gũi của tâm từ v.v... với tham ái, ưu và hỷ tại gia, cần biết rằng chúng có khuynh hướng gần gũi với sân và ái một cách tương ứng. Hoặc, do đã đạt đến trạng thái mong cầu lợi ích (cho chúng sanh) qua các câu "mong rằng họ được an lạc, mong rằng họ thoát khỏi khổ, mong rằng họ hoan hỷ", cả ba (tâm từ, bi, hỷ) đều có khuynh hướng gần gũi với ái. Và khi điều ngược lại xảy ra, sân hận chắc chắn có cơ hội (khởi lên) ở đây, giống như mủ (xuất hiện) khi máu bị nhiễm độc. Do đó, cần hiểu rằng chúng có khuynh hướng gần gũi với sân và ái một cách không phân biệt. ‘‘Somanassayogena oḷārikattā’’ti idaṃ tatiyajjhānassa vasena vuttaṃ, tato vuṭṭhitassa idamādīnavadassananti. Mettādivasena pana oḷārikabhāve vuccamāne vitakkavicārapītiyogeneva oḷārikatā vattabbā siyā, tāhipi tāsaṃ samāyogasambhavato, upekkhāya ca tadabhāvato. Na vā vattabbā tatiyajjhānikānaṃyeva mettādīnaṃ idhādhippetattā, taṃtaṃjhānasamatikkameneva ca taṃtaṃjhānikā mettādayopi samatikkantā eva nāma honti, jhānasāmaññena viya mettādisāmaññena vohāramattaṃ. Purimāsūti mettākaruṇāmuditāsu. Santabhāvatoti yathāvuttasattakelāyanādianupasantabhāvābhāvato upekkhāya santabhāvato. ‘‘Santabhāvato’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sukhumatā paṇītatā vidūrakilesatā vipulaphalatāti evamādayopi upekkhāya ānisaṃsā daṭṭhabbā. Pakatimajjhattoti kiñci kāraṇaṃ anapekkhitvā pakatiyā sabhāveneva imassa bhikkhuno udāsinapakkhe ṭhito. Ajjhupekkhitvāti attanā katakammavaseneva ayamāyasmā āgato gacchati ca, tvampi attanā katakammavaseneva āgato gacchasi ca, na tassa tava payogena kiñci sukhaṃ vā upanetuṃ, dukkhaṃ vā apanetuṃ labbhā, kevalaṃ panetaṃ cittassa anujukammaṃ, yadidaṃ mettāyanādinā sattesu kelāyanaṃ. Buddhādīhi ariyehi gatamaggo cesa apaṇṇakapaṭipadābhūto, yadidaṃ sabbasattesu majjhattatāti evaṃ paṭipakkhajigucchāmukhena majjhattatāya samupajātagāravabahumānādaro taṃ puggalaṃ punappunaṃ ajjhupekkhati, tattha ca savisesaṃ upekkhaṃ paccupaṭṭhapeti, tassa tathā paṭipajjato pakatiyāpi udāsinattā sātisayaṃ tattha majjhattatā saṇṭhāti[Pg.376]. Bhāvanābalena nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnā eva honti, so taṃ upekkhaṃ piyapuggalādīsu upasaṃharati. Tenāha ‘‘upekkhā uppādetabbā. Tato piyapuggalādīsū’’ti. Ekaṃ puggalanti ettha aññattho eka-saddo ‘‘ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) viya. Ekavacaneneva cettha saṅkhyāviseso siddho, tasmā aññaṃ ekaṃ puggalanti ayamettha attho. Tena attānaṃ nivatteti. ‘‘Neva manāpa’’nti iminā piyapuggalaṃ, atippiyasahāyakañca nivatteti, attānampi vā attani amanāpatāya abhāvato. ‘‘Na amanāpa’’nti iminā appiyaṃ, veripuggalañca, pārisesato majjhattapuggalassa gahaṇaṃ āpannaṃ. Iti ‘‘ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ nāmanāpa’’nti iminā attano, piyādīnañca paṭikkhepamukhena udāsinapuggalaṃ dasseti. Câu «do sự thô thiển vì tương ưng với hỷ» này được nói theo ý nghĩa của thiền thứ ba, đây là sự thấy rõ nguy hiểm của người đã xuất khỏi thiền ấy. Nhưng khi nói về trạng thái thô thiển theo phương diện từ, bi, hỷ, thì sự thô thiển nên được nói là chỉ do sự tương ưng với tầm, tứ, và hỷ, vì có khả năng tương ưng của chúng (từ, bi, hỷ) với những pháp ấy (tầm, tứ, hỷ), và vì đối với xả thì không có sự tương ưng ấy. Hoặc không nên nói như vậy, vì ở đây chủ ý nói đến các pháp từ, bi, hỷ chỉ thuộc thiền thứ ba, và chính do sự vượt qua từng tầng thiền mà các pháp từ, bi, hỷ, v.v... thuộc từng tầng thiền ấy cũng được xem là đã vượt qua. (Sự phân biệt) chỉ là cách gọi theo tính chất chung của thiền, giống như cách gọi theo tính chất chung của từ, bi, hỷ, v.v... «Purimāsu» (trong các pháp trước) nghĩa là trong từ, bi, và hỷ. «Santabhāvato» (do trạng thái an tịnh) là do không có trạng thái không an tịnh như sự quyến luyến chúng sanh đã nói, và do trạng thái an tịnh của xả. Và câu «do trạng thái an tịnh» này nên được xem chỉ là một ví dụ minh họa. Sự vi tế, sự cao thượng, sự xa lìa phiền não, sự có quả báo to lớn, v.v... cũng nên được xem là những lợi ích của xả. «Pakatimajjhatto» (người trung lập tự nhiên) là người đứng về phía dửng dưng đối với vị tỳ khưu này một cách tự nhiên, do bản chất, không trông đợi bất cứ lý do nào. «Ajjhupekkhitvā» (sau khi đã xả) có nghĩa là: «Vị tôn giả này đến và đi chính là do năng lực của nghiệp do chính mình đã tạo; ngươi cũng vậy, đến và đi chính là do năng lực của nghiệp do chính mình đã tạo. Ngươi không thể dùng nỗ lực của mình để mang lại chút hạnh phúc nào hay loại trừ chút đau khổ nào cho vị ấy. Việc quyến luyến chúng sanh bằng tâm từ, v.v... này chỉ là sự không ngay thẳng của tâm. Con đường mà các bậc Thánh, chư Phật, v.v... đã đi, vốn là pháp hành không sai lầm, chính là sự trung lập đối với tất cả chúng sanh.» Như vậy, với lòng kính trọng, quý mến và tôn trọng đối với sự trung lập được phát sinh qua việc ghê tởm pháp đối nghịch, vị ấy xả đối với người đó nhiều lần, và thiết lập một tâm xả đặc biệt ở đó. Đối với người thực hành như vậy, do bản chất dửng dưng tự nhiên, sự trung lập một cách vượt trội được thiết lập vững chắc ở đó. Do năng lực của sự tu tập, các triền cái chỉ bị đè nén, các phiền não chỉ được lắng xuống. Vị ấy hướng tâm xả đó đến những người thân yêu, v.v... Do đó, ngài nói: «Nên phát sinh tâm xả. Sau đó, đối với người thân yêu, v.v...» Ở đây, trong câu «ekaṃ puggalaṃ» (một người), từ «eka» có nghĩa là «khác», giống như trong câu «ittheke abhivadantī» (một số người tuyên bố như vậy). Ở đây, số lượng đặc biệt đã được xác định chỉ bằng số ít, do đó, ý nghĩa ở đây là «một người khác». Do đó, vị ấy loại trừ chính mình. Bằng câu «neva manāpa» (không phải là người đáng ưa thích), vị ấy loại trừ người thân yêu và người bạn rất thân, hoặc cũng có thể là chính mình, vì không có sự không đáng ưa thích nơi chính mình. Bằng câu «na amanāpa» (không phải là người không đáng ưa thích), vị ấy loại trừ người không thân và kẻ thù. Do sự loại trừ, việc chọn lấy người trung lập được thành tựu. Như vậy, bằng câu «ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ nāmanāpaṃ» (một người không đáng ưa thích cũng không không đáng ưa thích), ngài chỉ ra người dửng dưng bằng cách loại trừ chính mình và những người thân yêu, v.v... Vuttanayenāti ‘‘yvāssa pakatimajjhatto’’tiādinā anantaraṃ vuttena nayena. Attasinehassa balavabhāvato veritopi attani majjhattatāya durūpasaṃhārattā ‘‘imesu ca attani cā’’ti attā pacchā vutto. Pathavīkasiṇe vuttanayenevāti ‘‘ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā’’tiādinā (visuddhi. 1.87) pathavīkasiṇe vuttanayena. Yaṃ hi heṭṭhā ‘‘paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāyā’’tiādi (visuddhi. 1.87) vuttaṃ, taṃ heṭṭhā tīsu brahmavihāresu, catutthabrahmavihāre ca ādīnavānisaṃsadassanavasena vuttaṃ. Idaṃ pana tatiyajjhāne ādīnavaṃ, catutthajjhāne ca ānisaṃsaṃ disvā catutthādhigamāya yogaṃ karontassa catutthajjhānassa uppajjanākāradassanaṃ. Tasmā tattha vuttaṃ ‘‘pathavīsaddaṃ apanetvā tadeva nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjatī’’tiādinā yojetabbaṃ. «Vuttanayena» (theo phương pháp đã nói) nghĩa là theo phương pháp đã được nói ngay trước đó, bắt đầu bằng câu «yvāssa pakatimajjhatto» (người nào đối với vị ấy là người trung lập tự nhiên). Do lòng yêu thương bản thân mạnh mẽ, việc áp dụng sự trung lập đối với chính mình còn khó hơn đối với kẻ thù, nên trong câu «imesu ca attani cā» (đối với những người này và đối với chính mình), «chính mình» được nói sau cùng. «Pathavīkasiṇe vuttanayeneva» (giống như phương pháp đã nói trong đề mục đất) nghĩa là theo phương pháp đã nói trong phần đề mục đất, bắt đầu bằng câu «ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā» (sự chứng đắc này có hỷ là kẻ thù gần). Thật vậy, những gì đã được nói ở dưới, bắt đầu bằng «paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāyā» (sau khi xuất khỏi thiền thứ ba đã thuần thục), đã được nói theo phương diện thấy rõ nguy hiểm và lợi ích trong ba phạm trú thấp hơn và trong phạm trú thứ tư. Nhưng điều này là sự trình bày về cách thức phát sinh của thiền thứ tư cho người đang nỗ lực để chứng đắc thiền thứ tư, sau khi đã thấy nguy hiểm trong thiền thứ ba và lợi ích trong thiền thứ tư. Do đó, những gì đã được nói ở đó nên được kết hợp bằng cách loại bỏ từ «đất» và nói rằng «lấy chính tướng ấy làm đối tượng, ý môn hướng tâm phát sinh», v.v... Pathavīkasiṇādīsūti ādi-saddena sesakasiṇāni, assāsapassāsanimittañca saṅgaṇhāti. Kāmaṃ kasiṇānāpānesu uppannassāpi tatiyajjhānassa upekkhābrahmavihārena rūpāvacarajjhānāditāya attheva sabhāgatā, taṃ pana akāraṇaṃ ārammaṇassa visadisatāyāti āha ‘‘ārammaṇavisabhāgatāyā’’ti. Nanu ca aññathāva kasiṇādibhāvanā, aññathā brahmavihārabhāvanāti bhāvanāvasenāpi yathāvuttajjhānānaṃ attheva visadisatāti? Saccametaṃ, bhāvanāvasena pana visadisatā anuppattiyā na ekantikaṃ kāraṇaṃ. Tathā hi aññathāva mettādibhāvanā[Pg.377], aññathā upekkhābhāvanā. Tathāpi sattesu yathāpavattitaṃ hitesitādiākāraṃ byatirekamukhena āmasantī, tato vinivattamānarūpena ajjhupekkhanākārena brahmavihārupekkhā pavattati. Tathā hi vakkhati ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādi (visuddhi. 1.263). Ārammaṇasabhāgatāpi cettha atthīti mettādivasena paṭiladdhatatiyajjhānassa ijjhati upekkhābrahmavihāro. Tena vuttaṃ ‘‘mettādīsū’’tiādi. Tattha mettādīsūti mettādīsu nipphādetabbesu, mettādivasenāti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Trong câu «pathavīkasiṇādīsu» (trong đề mục đất, v.v...), từ «ādi» (v.v...) bao gồm các đề mục kasiṇa còn lại và tướng của hơi thở vô-ra. Thật vậy, đối với thiền thứ ba phát sinh trong các đề mục kasiṇa và hơi thở, vẫn có sự tương đồng với phạm trú xả về phương diện là thiền sắc giới, v.v..., nhưng ngài nói rằng đó không phải là lý do, mà là do sự khác biệt của đối tượng, nên mới nói là «do sự khác biệt của đối tượng». «Chẳng phải sự tu tập kasiṇa, v.v... là một cách, và sự tu tập phạm trú là một cách khác sao? Như vậy, chẳng phải cũng có sự khác biệt của các tầng thiền đã nói về phương diện tu tập hay sao?» Điều này đúng, nhưng sự khác biệt về phương diện tu tập không phải là lý do tuyệt đối cho việc không chứng đắc. Thật vậy, sự tu tập từ, bi, hỷ là một cách, và sự tu tập xả là một cách khác. Tuy nhiên, trong khi quán xét theo cách phủ định về phương diện mong muốn lợi ích, v.v... đã được hướng đến chúng sanh, tâm xả phạm trú vận hành dưới hình thức nhìn với sự quân bình, với bản chất quay lưng lại với điều đó. Thật vậy, ngài sẽ nói: «Chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, do ý muốn của ai mà họ sẽ được an lạc?» v.v... Và vì ở đây cũng có sự tương đồng về đối tượng, nên đối với người đã chứng đắc thiền thứ ba bằng phương tiện từ, bi, hỷ, v.v..., việc thành tựu phạm trú xả là có thể. Do đó, đã nói «mettādīsu» (trong từ, bi, hỷ), v.v... Ở đó, «mettādīsu» có nghĩa là «trong các pháp từ, bi, hỷ, v.v... cần được tạo ra», tức là «bằng phương tiện từ, bi, hỷ, v.v...». Phần còn lại giống như phương pháp đã nói ở dưới. Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā Chú giải về các vấn đề linh tinh 262. Brahmuttamenāti ettha sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti tividhā brahmāno. 262. Ở đây, trong câu "Brahmuttamena", Phạm thiên có ba loại: tục đế Phạm thiên, hóa sanh Phạm thiên, và thanh tịnh Phạm thiên. ‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya; Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe. (jā. 1.14.1); "Thưa ngài Kosiya, bầy vẹt đang ăn cánh đồng lúa chín mọng; thưa ngài Phạm thiên, tôi xin báo cho ngài hay, tôi không thể ngăn cản chúng được." Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti. (pāci. 647) – "Thưa Đại Phạm thiên, hãy du hành đi, các chúng sanh khác cũng đang nấu ăn." Ca evamādīsu hi brahmasaddena sammutibrahmāno vuttā. Và trong những đoạn kinh tương tự, từ "brahma" (Phạm thiên) được dùng để chỉ tục đế Phạm thiên. ‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ; Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’. "Cánh cửa bất tử đã mở ra cho những ai có tai nghe, hãy để họ thể hiện lòng tin. Thưa Phạm thiên, vì nghĩ rằng sẽ nhọc nhằn, nên ta đã không giảng dạy pháp vi diệu, cao thượng này giữa loài người." ‘‘Atha kho brahmā sahampatī’’ti (dī. ni. 2.71; ma. ni. 1.283; 2.340; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) ca evamādīsu brahmasaddena upapattibrahmāno vuttā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādi (ma. ni. 1.148; saṃ. ni. 2.21; a. ni. 4.8; 5.11; paṭi. ma. 2.44) vacanato ‘‘brahma’’nti ariyadhammo vuccati, tato nibbattattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Iti brahmānaṃ uttamo, brahmā ca so uttamo cāti vā [Pg.378] brahmuttamo, bhagavā. Tena kathite ‘‘so mettāsahagatena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471) tattha tattha veneyyānaṃ desite. Itīti evaṃ yathāvuttena bhāvanākkamena ceva atthavaṇṇanākkamena ca viditvā jānitvā. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ taṃtaṃbrahmavihārapaṭiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattha pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattitā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā. Trong câu "Khi ấy, Phạm thiên Sahampati..." và những đoạn kinh tương tự, từ "brahma" được dùng để chỉ hóa sanh Phạm thiên. Dựa theo câu "chuyển vận Phạm luân..." v.v..., "brahma" được gọi là Thánh pháp. Do phát sanh từ đó, không phân biệt, tất cả các bậc Thánh đều được gọi là thanh tịnh Phạm thiên vì là Phạm thiên ở mức độ chân đế. Đặc biệt, dựa theo câu "Này các Tỳ khưu, 'Phạm thiên' là danh xưng của Như Lai", bậc Chánh Đẳng Giác được gọi là Phạm thiên Tối thượng do đã đạt đến đỉnh cao tột bậc về các phẩm chất đã trở thành Phạm thiên trong thế giới cùng với chư thiên. Do đó, ngài là bậc tối thượng trong các Phạm thiên, hoặc ngài vừa là Phạm thiên vừa là bậc tối thượng, nên gọi là Brahmuttama, tức là Đức Thế Tôn. Trong những lời dạy được ngài thuyết giảng cho chúng sanh ở các nơi, như "vị ấy với tâm câu hữu với từ..." v.v... Như vậy, cần phải biết và hiểu rõ theo tiến trình tu tập và tiến trình giải thích ý nghĩa đã được trình bày. Cũng cần phải hiểu về tạp luận (pakiṇṇakakathā) như sau: không nắm giữ ý nghĩa riêng biệt, chỉ định cho từng Phạm trú như trước, mà do tính chất chung, nắm giữ ý nghĩa tạp nhạp, lan rộng ở các nơi, nên tạp luận được tiến hành cũng cần phải được biết đến. Mejjatīti dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ katvā niddisati. Siniyhatīti ettha sattesu byāpajjanavasena lūkhabhāvassa paṭipakkhabhūtaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ hitākārapavattivasena sinehanaṃ daṭṭhabbaṃ, na taṇhāyanavasena. Taṃ hi mohapubbaṅgamaṃ lubbhanasabhāvaṃ, idaṃ pana adussanasabhāvaṃ alobhasampayuttaṃ. Nanu ca taṇhāsinehopi byāpādavirodhī tena sahānavaṭṭhānato. Yadipi tena saha ekasmiṃ citte nappavattati, virodhī pana na hoti appahāyakato. Mejjatīti mitto, hitajjhāsayo khandhappabandho, tappariyāpannatāya mitte bhavā, mitte vā ārammaṇabhūte piye puggale bhavā, mittassa esā pavatti mejjanavasena vāti veditabbā. Câu "mejjati" (thương mến) chỉ định chính pháp làm tác nhân, nhằm mục đích loại trừ một tác nhân khác ngoài pháp. Ở đây, trong câu "siniyhati" (yêu mến), cần hiểu sự yêu mến (sinehana) là trạng thái đối nghịch với sự khô khan do sân hận đối với chúng sanh, được trí tuệ dẫn đầu, và diễn ra theo cách thức hành động vì lợi ích; không phải theo cách thức của ái dục. Vì rằng, ái dục đó có si dẫn đầu và có bản chất tham lam; còn sự yêu mến này thì có bản chất không sân hận và tương ưng với vô tham. Chẳng phải sự yêu mến do ái cũng đối nghịch với sân vì nó không cùng tồn tại với sân sao? Mặc dù nó không khởi lên trong cùng một tâm với sân, nhưng nó không phải là đối nghịch (thực sự) vì không có khả năng loại bỏ sân. "Mejjati" (thương mến) nên là "mitto" (bạn), là chuỗi uẩn có khuynh hướng lợi ích; do thuộc về chuỗi uẩn ấy nên phát sanh trong người bạn; hoặc phát sanh trong người bạn, là người đáng yêu, làm đối tượng; hoặc cần hiểu rằng đây là sự diễn tiến của người bạn theo cách thức thương mến. Karotīti karuṇā, kiṃ karoti, kesaṃ, kiṃ nimittanti āha ‘‘paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampana’’nti. Kampananti ca paresaṃ dukkhaṃ disvā tassa apanetukāmassa asahanākārena cittassa aññathattaṃ. Tayidaṃ sappurisānaṃyeva hotīti āha ‘‘sādhūna’’nti. Sappurisā hi saparahitasādhanena ‘‘sādhū’’ti vuccanti. Vināsetīti adassanaṃ gameti, apanetīti attho. Tenettha hiṃsanaṃ apanayananti dasseti. Paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā hi karuṇā. Pharaṇavasenāti phusanavasena, ārammaṇakaraṇavasenāti attho. Ārammaṇakaraṇañcettha dukkhitesu dukkhāpanayanākārenevāti daṭṭhabbaṃ. "Karoti" (làm) nên là "karuṇā" (bi). Nó làm gì, cho ai, vì nguyên nhân gì? Tác giả nói: "khi người khác đau khổ, nó làm rung động trái tim của người thiện". "Rung động" là sự biến đổi của tâm theo cách không thể chịu đựng được của người muốn loại bỏ khổ đau của người khác sau khi thấy khổ đau đó. Điều này chỉ xảy ra với bậc chân nhân, nên tác giả nói "của người thiện". Bậc chân nhân được gọi là "người thiện" vì họ thực hành lợi ích cho mình và cho người. "Vināseti" (làm cho tiêu tan) có nghĩa là làm cho không thấy, tức là loại bỏ. Do đó, ở đây, tác giả chỉ ra rằng "hiṃsanaṃ" (làm hại) có nghĩa là loại bỏ. Quả vậy, bi có trạng thái là diễn tiến theo cách thức loại bỏ khổ đau của người khác. "Pharaṇavasena" (do sự biến mãn) có nghĩa là do sự tiếp xúc, tức là do sự lấy làm đối tượng. Và ở đây, cần hiểu rằng việc lấy làm đối tượng là chỉ theo cách thức loại bỏ khổ đau nơi những người đau khổ. Modanti tāyāti modanakiriyāya muditāya karaṇabhāvaniddeso, svāyaṃ upacārasiddho, muditāvinimutto natthi tattha koci kattāti tameva kattubhāvena niddisati ‘‘sayaṃ vā modatī’’ti, ayampi upacāraniddesova. Dhammānaṃ avasavattanatoti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘modanamattameva vā tanti muditā’’ti āha. Câu "modanti tāya" (họ hoan hỷ với nó) là sự chỉ định theo cách công cụ đối với hỷ (muditā), là hành động hoan hỷ. Điều này được thành tựu do ẩn dụ, vì không có tác nhân nào tách rời khỏi hỷ, nên tác giả chỉ định chính hỷ làm tác nhân qua câu "hoặc tự nó hoan hỷ". Đây cũng là sự chỉ định theo ẩn dụ. Do các pháp không tuân theo ý muốn, để ngăn chặn ý niệm về sự điều khiển, tác giả nói "hoặc hỷ chỉ đơn thuần là sự hoan hỷ". Piyādīsu [Pg.379] pakkhapātupacchedanamukhena udāsinabhāvasaṅkhātā upapattito ikkhā upekkhā. Tenāha ‘‘averā hontū’’tiādi. Tattha upekkhatīti kattuniddese kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Sự nhìn nhận (ikkhā) một cách thích đáng (upapattito), được gọi là trạng thái trung lập, với mục đích chính là cắt đứt sự thiên vị đối với người thân yêu v.v..., được gọi là xả (upekkhā). Do đó, tác giả nói "mong rằng họ không có oan trái..." v.v... Ở đây, lý do cho sự chỉ định tác nhân trong câu "upekkhati" (xả) đã được nói ở trên. 263. Hito nāma atthacaro, tasmā hitākārappavattilakkhaṇāti sattānaṃ hitacaraṇākārena pavattilakkhaṇā, hitākārassa vā pavattanalakkhaṇā. Hitūpasaṃhārarasāti sattesu hitassa upanayanakiccā, upanayanasampattikā vā. ‘‘Anatthaṃ me acarī’’tiādinā (dha. sa. 1237; vibha. 909) pavattanakassa āghātassa vinayanākārena paccupatiṭṭhati, ñāṇassa gocarabhāvaṃ gacchati, yattha vā sayaṃ uppajjati, tattha āghātavinayanaṃ paccupaṭṭhapetīti āghātavinayapaccupaṭṭhānā. Amanāpānampi sattānaṃ paṭikkūle appaṭikkūlasaññitārūpena, pageva manāpānaṃ yaṃ manāpabhāvadassanaṃ, tathāpavatto yonisomanasikāro, taṃ padaṭṭhānaṃ etissāti manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamoti byāpādassa vikkhambhanavasena vūpasamo. Sampattīti sampajjanaṃ sammadeva nibbatti. Sinehasambhavoti taṇhāsinehassa uppatti. Vipattīti vināso. Mettāmukhena hi rāgo vañceti. 263. "Hita" (lợi ích) có nghĩa là hành động vì lợi ích. Do đó, "có trạng thái là diễn tiến theo cách thức lợi ích" (hitākārappavattilakkhaṇā) có nghĩa là có trạng thái là diễn tiến theo cách thức hành động vì lợi ích của chúng sanh, hoặc có trạng thái là làm phát sanh cách thức lợi ích. "Có phận sự là mang lại lợi ích" (hitūpasaṃhārarasā) có nghĩa là có nhiệm vụ mang lại lợi ích cho chúng sanh, hoặc có sự thành tựu là mang lại lợi ích. Nó biểu hiện qua việc dẹp bỏ oán hận phát sanh từ suy nghĩ "người ấy đã làm điều bất lợi cho ta..." v.v...; nó đi vào phạm vi của trí tuệ; hoặc nơi nào nó tự khởi lên, nơi đó nó làm cho sự dẹp bỏ oán hận biểu hiện, do đó nó "có sự biểu hiện là dẹp bỏ oán hận" (āghātavinayapaccupaṭṭhānā). Ngay cả đối với những chúng sanh không đáng ưa, việc thấy được khía cạnh đáng ưa bằng cách nhận thức điều không đáng ưa là đáng ưa, huống chi là đối với những người đáng ưa; tư duy như lý diễn tiến như vậy, sự thấy được khía cạnh đáng ưa đó là nhân cần thiết của tâm từ, do đó nó "có sự thấy được khía cạnh đáng ưa làm nhân cần thiết" (manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā). Sự lắng dịu của sân (byāpādūpasamo) là thành tựu của nó, tức là sự lắng dịu của sân do sự trấn áp. "Thành tựu" (sampatti) có nghĩa là sự thành công, sự hoàn thành tốt đẹp. "Sự phát sanh của yêu mến" (sinehasambhavo) có nghĩa là sự khởi lên của yêu mến do ái, đó là thất bại của nó. "Thất bại" (vipatti) có nghĩa là sự hủy hoại. Quả vậy, tham ái thường lừa dối dưới vỏ bọc của tâm từ. Karuṇādīnaṃ lakkhaṇādīsu iminā nayena attho veditabbo. Visesamattameva vaṇṇayissāma. Sattānaṃ pavattadukkhassa apanayanākāro. Apanayanaṃ pana hotu vā mā vā, yo dukkhāpanayanākāro, tathāpavattilakkhaṇā dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā. Apanetukāmatāya paresaṃ dukkhassa asahanaṃ anadhivāsanaṃ paradukkhāsahanaṃ. Na vihiṃsā avihiṃsā, sattānaṃ aviheṭhanaṃ. Taṃ paccupaṭṭhapeti, vihiṃsāya vā paṭipakkhabhāvena paccupatiṭṭhatīti avihiṃsāpaccupaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamoti ettha vihiṃsanti etāya satte, vihiṃsanaṃ vā nesaṃ tanti vihiṃsā, sattānaṃ viheṭhanākārena pavatto karuṇāya paṭipakkhabhūto paṭighacittuppādo. Karuṇāmukhena soko vañcetīti āha ‘‘sokasambhavo vipattī’’ti. Ý nghĩa về các tướng trạng v.v... của bi v.v... nên được hiểu theo phương pháp này. Chúng ta sẽ chỉ giải thích điểm đặc biệt. (Bi) là trạng thái loại trừ khổ đau đang diễn ra của chúng sanh. Việc loại trừ có thể xảy ra hoặc không, nhưng trạng thái loại trừ khổ đau nào có, thì (bi) có tướng trạng là diễn tiến như vậy, tức là có tướng trạng diễn tiến với trạng thái loại trừ khổ đau. Do muốn loại trừ, việc không thể chịu đựng, không thể kham nhẫn nỗi khổ của người khác là (phận sự) không chịu đựng nỗi khổ của người khác. Không làm hại là vô hại, là không quấy nhiễu chúng sanh. Nó làm cho điều đó hiện khởi, hoặc nó hiện khởi do là đối nghịch với sự làm hại, vì vậy (bi) có sự vô hại là biểu hiện. Trong câu "sự lắng dịu của sự làm hại" (vihiṃsūpasamo), người ta làm hại chúng sanh bằng cái này (etāya), hoặc nó là sự làm hại (vihiṃsanaṃ) của họ (nesaṃ), vì vậy nó là sự làm hại (vihiṃsā), (đó là) tâm sở sân, là đối nghịch của bi, diễn tiến với trạng thái quấy nhiễu chúng sanh. Sầu muộn lừa dối qua bộ mặt của bi, vì vậy ngài nói "sự bất hạnh là nguồn gốc của sầu muộn". Pamodanalakkhaṇāti parasampattiyā pamodanalakkhaṇā. Anissāyanarasāti issāyanassa usūyanassa paṭipakkhabhāvakiccā. Sattānaṃ sampattiyā, pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca asahanaṃ aramaṇaṃ aratiicceva [Pg.380] saṅgahaṃ gacchati, tassā vihananākārena paccupatiṭṭhati, tassa vā vighātaṃ vūpasamaṃ paccupaṭṭhapetīti arativighātapaccupaṭṭhānā. (Hỷ) có tướng trạng là hoan hỷ với tài sản của người khác. Có phận sự là không ganh tỵ, tức là phận sự đối nghịch với sự ganh tỵ, đố kỵ. Sự không chịu đựng, không thích thú đối với tài sản của chúng sanh, đối với trú xứ xa vắng, và đối với các thiện pháp cao thượng được gọi là bất lạc (arati). Nó hiện khởi với trạng thái loại trừ sự bất lạc ấy, hoặc nó làm cho sự tiêu trừ, sự lắng dịu của bất lạc ấy hiện khởi, vì vậy (hỷ) có sự tiêu trừ bất lạc là biểu hiện. Pahāso gehasitapītivasena pahaṭṭhabhāvo uppilāvitattaṃ. Sattesu samabhāvadassanarasāti piyādibhedesu sabbasattesu udāsinavuttiyā samabhāvasseva dassanakiccā, upapattito ikkhaṇato samabhāveneva tesaṃ gahaṇakiccāti attho. Sattesu paṭikkūlāpaṭikkūlākārānaṃ aggahaṇato tattha paṭighānunayānaṃ vūpasamanākārena vuttiyā tesaṃ vūpasamaṃ vikkhambhanaṃ paccupaṭṭhapetīti paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā. Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānāti ettha ‘‘eva’’nti iminā byatirekamukhena hitūpasaṃhāradukkhāpanayanasampattipamodanākārena paccāmasanto mettādīnaṃ tissannaṃ pavattiākārapaṭisedhanamukhena pavattaṃ kammassakatāñāṇaṃ upekkhābrahmavihārassa āsannakāraṇaṃ, na yaṃ kiñcīti dasseti. Sự vui mừng là trạng thái hân hoan, phấn khởi do sự vui thích tại gia. Có phận sự thấy sự bình đẳng đối với chúng sanh, tức là do thái độ trung lập đối với tất cả chúng sanh trong các sự phân biệt như người thân yêu v.v... nên có phận sự chỉ thấy sự bình đẳng; ý nghĩa là, có phận sự tiếp nhận họ một cách bình đẳng do nhìn nhận theo thực tại. Do không nắm giữ các trạng thái đáng ghét và không đáng ghét nơi chúng sanh, do diễn tiến với trạng thái làm lắng dịu sự chống đối và thiên vị nơi họ, nó làm cho sự lắng dịu, sự chế ngự của chúng hiện khởi, vì vậy (xả) có sự lắng dịu của chống đối và thiên vị là biểu hiện. Trong câu "có sự thấy nghiệp là của riêng làm nền tảng, diễn tiến như vậy", bằng từ "như vậy" (evaṃ), ngài chỉ ra rằng, bằng cách phủ định, trong khi quán xét các trạng thái đem lại lợi ích, loại trừ khổ đau, và hoan hỷ với tài sản, trí tuệ về nghiệp là của riêng, diễn tiến bằng cách phủ định phương thức diễn tiến của ba pháp từ, bi, hỷ, là nhân cần thiết của xả phạm trú, chứ không phải bất cứ (trí tuệ về nghiệp là của riêng) nào. 264. Vipassanāsukhañceva bhavasampatti cāti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro cāti vattabbaṃ. Tampi hi nesaṃ sādhāraṇapayojanaṃ. Tathā ‘‘sukhaṃ supatī’’tiādayo (a. ni. 8.1; 11.15) ekādasānisaṃsā. Te pana heṭṭhā vuttā evāti idha na gahitā. 264. Trong câu "và sự an lạc của thiền quán và sự thành tựu trong các cõi" (vipassanāsukhañceva bhavasampatti ca), cũng nên nói "và sự an trú trong hạnh phúc hiện tại". Vì điều đó cũng là lợi ích chung của chúng. Tương tự, mười một lợi ích bắt đầu bằng "ngủ một cách an lạc". Nhưng những điều đó đã được nói ở trước, vì vậy không được đề cập ở đây. Nissarati apagacchati etenāti nissaraṇaṃ, pahāyakaṃ. Kāmañcetehi pañcapi nīvaraṇāni, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā vikkhambhanavasena pahīyanti, ujuvipaccanīkadassanavasena pana byāpādādayo pāḷiyaṃ (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13) vuttā. Evañca katvā rāganissaraṇatāvacanaṃ upekkhābrahmavihārassa suṭṭhu samatthitaṃ daṭṭhabbaṃ. (Sân hận v.v...) thoát ra, rời khỏi bằng cái này, vì vậy nó là sự xuất ly (nissaraṇaṃ), là cái để từ bỏ. Mặc dù cả năm triền cái và các ác pháp có cùng nền tảng với chúng đều được từ bỏ bằng cách chế ngự bởi những (phạm trú) này, nhưng sân hận v.v... được nói trong Pāli theo cách chỉ ra đối nghịch trực tiếp. Và do đó, nên hiểu rằng lời nói về việc là sự xuất ly khỏi tham ái đối với xả phạm trú là được thiết lập rất tốt. 265. Etthāti etesu brahmavihāresu. Mettā sattesu yathārahaṃ dānapiyavacanādisīlasutādiguṇagahaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā’’ti. Rāgopi tattha yathā tathā guṇaggahaṇamukheneva pavattati manāpasaññāpalobhatoti āha ‘‘guṇadassanasabhāgatāyā’’ti. Tasmā mittamukhasapatto viya tulyākārena dūsanato rāgo mettāya āsannapaccatthiko, so lahuṃ otāraṃ labhati satisammosamattenāpi mettaṃ apanīya tassā vatthusmiṃ uppajjanārahattā[Pg.381]. Tatoti rāgato, rāgassa vā otāralābhato. Sabhāgavisabhāgatāyāti sabhāgassa, sabhāgena vā visabhāgatāya. Sattesu hi manāpākāragāhino mettāsabhāgassa tabbiparītasabhāvo byāpādo tena visabhāgo. Tasmā so otāraṃ labhamāno cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya mettāya dūrapaccatthiko. Tatoti byāpādato. Nibbhayenāti anussaṅkanaparisaṅkanena, laddhapatiṭṭhāya mettāya byāpādena duppadhaṃsiyattāti adhippāyo. Tenāha ‘‘mettāyissatī’’tiādi. 265. Ở đây, tức là trong các phạm trú này. Từ diễn tiến đối với chúng sanh một cách thích hợp, bằng cách nắm giữ các đức tính như bố thí, ái ngữ v.v..., giới, văn v.v... Do đó, đã được nói "có sự thấy trạng thái đáng ưa thích của chúng sanh làm nền tảng". Tham ái cũng diễn tiến ở đó bằng cách này hay cách khác, chỉ bằng cách nắm giữ các đức tính, do sự quyến rũ của tưởng về sự đáng ưa thích, vì vậy ngài nói "do có bản chất tương tự trong việc thấy các đức tính". Do đó, giống như kẻ thù mang bộ mặt bạn bè, do làm hư hỏng với trạng thái tương tự, tham ái là kẻ thù gần của từ. Nó dễ dàng có được cơ hội, do có khả năng sanh khởi trong đối tượng của từ khi từ bị loại bỏ chỉ bằng sự thất niệm. "Do đó" (tato) tức là từ tham ái, hoặc do tham ái có được cơ hội. "Do sự tương tự và không tương tự" (sabhāgavisabhāgatāya) tức là do sự không tương tự với cái tương tự (sabhāgassa), hoặc bởi cái tương tự (sabhāgena). Vì sân hận, có bản chất trái ngược với tham ái vốn có phần tương tự với từ (mettāsabhāgassa) trong việc nắm giữ trạng thái đáng ưa thích nơi chúng sanh, là không tương tự (visabhāgo) với nó (tena). Do đó, nếu nó có được cơ hội, nó sẽ chỉ có được sau một thời gian dài. Giống như kẻ thù đứng ở xa của một người, nó là kẻ thù xa của từ. "Do đó" (tato) tức là từ sân hận. "Không sợ hãi" (nibbhayena) tức là không lo lắng, không e ngại; ý nghĩa là, vì từ đã được thiết lập vững chắc thì khó bị sân hận phá hủy. Do đó, ngài nói "sẽ có từ" v.v... Iṭṭhānanti piyānaṃ. Kantānanti kamanīyānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti taṇhāsannissitānaṃ. Appaṭilābhato samanupassatoti appaṭilābhena ahamime na labhāmīti paritassato. Atītanti atikkantaṃ. Niruddhanti nirodhappattaṃ. Vipariṇatanti sabhāvavigamena vigataṃ. Samanussaratoti anutthunanavasena cintayato. Gehasitanti kāmaguṇanissitaṃ. ‘‘Ādinā’’ti iminā ‘‘sotaviññeyyānaṃ saddāna’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Vipattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādivipattidassanamukhena karuṇā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati yathāvuttadomanassamukhena soko uppajjeyya, so karuṇāya āsannapaccatthiko. Soko hi idha domanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti ettha sattesu dukkhāpanayanakāmatākārassa karuṇāsabhāgassa tesu dukkhūpanayanākāro vihesāsabhāvo visabhāgoti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya karuṇāya dūrapaccatthikā vuttā. Iṭṭhānanti là được yêu thích. Kantānanti là được ưa chuộng. Manāpānanti là làm tăng trưởng tâm ý. Do đó, chúng làm cho tâm hoan hỷ, nên gọi là manoramānaṃ (làm tâm hoan hỷ). Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti là nương tựa vào ái. Appaṭilābhato samanupassatoti là đối với người bị dằn vặt bởi ý nghĩ "ta không có được những thứ này" do không có được. Atītanti là đã trôi qua. Niruddhanti là đã đi đến sự diệt. Vipariṇatanti là đã biến mất do sự mất đi của tự tánh. Samanussaratoti là đối với người suy tư theo cách than vãn. Gehasitanti là nương tựa vào dục đức. Bằng từ ‘‘ādinā’’ này, ngài bao gồm cả những câu như "âm thanh được nhận biết bởi nhĩ thức" v.v... Vipattidassanasabhāgatāyāti (do có cùng bản chất là thấy sự bất hạnh): Lòng bi khởi lên đối với chúng sanh nào qua việc thấy sự bất hạnh về tài sản v.v..., khi có sự tác ý không như lý về chính nhân duyên ấy đối với các chúng sanh ấy, sầu có thể sanh khởi qua ưu đã được nói đến, nỗi sầu ấy là kẻ thù gần của lòng bi. Vì sầu ở đây được nói với ưu làm chính. Sabhāgavisabhāgatāyāti (do có bản chất tương đồng và khác biệt): Ở đây, đối với bản chất của lòng bi là trạng thái muốn loại trừ khổ đau cho chúng sanh, thì bản chất của sự não hại là trạng thái mang đến khổ đau cho chúng sanh ấy là khác biệt. Do sự tương đồng và khác biệt về bản chất ấy, nó (sự não hại) nếu có được cơ hội thì cũng phải rất lâu mới có được. (Sự não hại) được gọi là kẻ thù xa của lòng bi, giống như kẻ thù ở xa của một người. Sampattidassanasabhāgatāyāti yesu sattesu bhogādisampattidassanamukhena muditā pavattati, tesu tannimittameva ayoniso ābhoge sati ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpāna’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) vuttasomanassamukhena pahāso uppajjeyya, so ca muditāya āsannapaccatthiko. Pahāso hi idha somanassasīsena vutto. Sabhāgavisabhāgatāyāti bhogādisampattīhi [Pg.382] muditesu sattesu pamodanākārassa muditāsabhāgassa tattha anabhiramanākārā arati visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya sā otāraṃ labhamānā cireneva labheyyāti purisassa dūre ṭhitasapatto viya muditāya dūrapaccatthikā vuttā. Pamudito cātiādi muditāya siddhāya ayampi arati na hotīti laddhabbaguṇadassanavasena vuttaṃ, na idhādhippetaaratiniggahadassanavasena. Kāyacittavivekapaṭipakkhāya vā aratiyā vikkhambhitāya muditāya paṭipakkhā arati suvikkhambhaneyyā hotīti dassanatthaṃ ekadesena arati dassitāti daṭṭhabbaṃ. Adhikusaladhammesūti samathavipassanādhammesu. Sampattidassanasabhāgatāyāti (do có cùng bản chất là thấy sự thành tựu): Hỷ khởi lên đối với chúng sanh nào qua việc thấy sự thành tựu về tài sản v.v..., khi có sự tác ý không như lý về chính nhân duyên ấy đối với các chúng sanh ấy, sự vui mừng hớn hở có thể sanh khởi qua hỷ đã được nói đến bằng câu "các sắc được nhận biết bởi nhãn thức" v.v..., và sự vui mừng hớn hở ấy là kẻ thù gần của hỷ. Vì sự vui mừng hớn hở ở đây được nói với hỷ làm chính. Sabhāgavisabhāgatāyāti (do có bản chất tương đồng và khác biệt): Đối với bản chất của hỷ là trạng thái vui mừng với các chúng sanh hoan hỷ vì sự thành tựu tài sản v.v..., thì sự không hoan hỷ là trạng thái không vui thích ở đó là khác biệt. Do sự tương đồng và khác biệt về bản chất ấy, nó (sự không hoan hỷ) nếu có được cơ hội thì cũng phải rất lâu mới có được. (Sự không hoan hỷ) được gọi là kẻ thù xa của hỷ, giống như kẻ thù ở xa của một người. Câu "và hoan hỷ" v.v... được nói theo cách chỉ ra phẩm chất nên có được rằng "khi hỷ đã thành tựu, sự không hoan hỷ này cũng không có", chứ không phải theo cách chỉ ra sự chế ngự sự không hoan hỷ được chủ ý ở đây. Hoặc, nên hiểu rằng: để chỉ ra rằng khi sự không hoan hỷ, là đối nghịch của thân viễn ly và tâm viễn ly, đã được chế ngự, thì sự không hoan hỷ, là đối nghịch của hỷ, có thể được chế ngự dễ dàng, nên sự không hoan hỷ được chỉ ra một phần. Adhikusaladhammesūti là trong các pháp chỉ và quán. Bālakaradhammayogato bālassa. Attahitaparahitabyāmūḷhatāya mūḷhassa. Puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjanassa. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa, odhijinā vā sekkhā odhisova kilesānaṃ jitattā. Tena imassa odhijitabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa, vipākajinā vā arahanto appaṭisandhikattā. Tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya anādīnavadassāvino. Āgamādhigamābhāvā assutavato. Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvadassanatthaṃ punapi ‘‘puthujjanassā’’ti vuttaṃ. Evarūpāti vuttākārena sammohapubbikā. Rūpaṃ sā nātivattatīti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātivattatīti adhippāyo. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattāti yathā brahmavihārupekkhā mettādayo viya sattesu hitūpasaṃhārādivasena guṇadose avicārentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattati, evaṃ aññāṇupekkhā sattesu vijjamānampi guṇadosaṃ acintentī kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva pavattatīti dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgā. Tasmā sā lahuṃ otāraṃ labhatīti brahmavihārupekkhāya āsannapaccatthikā vuttā. Sabhāgavisabhāgatāyāti iṭṭhāniṭṭhesu majjhattākārassa upekkhāsabhāgassa [Pg.383] tattha anurodhavirodhapavattiākārā rāgapaṭighā visabhāgāti tāya sabhāgavisabhāgatāya te otāraṃ labhamānā cireneva labheyyunti purisassa dūre ṭhitasapatto viya upekkhābrahmavihārassa dūrapaccatthikā vuttā. Bālassa là của kẻ ngu, do sự liên hệ với các pháp tạo ra sự ngu si. Mūḷhassa là của kẻ si mê, do sự si mê tột độ về lợi ích của mình và lợi ích của người khác. Puthujjanassa là của phàm phu, do các nguyên nhân như sanh ra nhiều phiền não v.v... Anodhijinassa là của người chưa chiến thắng các giới hạn phiền não bằng các giới hạn của đạo, do chưa chiến thắng; hoặc, các bậc hữu học là những người chiến thắng có giới hạn, do đã chiến thắng các phiền não chỉ trong giới hạn. Do đó, ngài phủ nhận trạng thái chiến thắng có giới hạn của người này. Avipākajinassa là của người chưa chiến thắng quả vị, do chưa chiến thắng quả vị sẽ diễn ra trên kiếp thứ bảy v.v...; hoặc, các bậc A-la-hán là những người chiến thắng quả vị, do không còn tái sanh. Do đó, ngài phủ nhận trạng thái vô học của người này. Anādīnavadassāvino là của người không có thói quen thấy sự nguy hại, do không có thói quen thấy sự nguy hại trong si mê tột độ, là gốc rễ của tất cả các pháp ác và có nhiều nguy hại. Assutavato là của người không có văn (học), do không có giáo pháp và chứng pháp. Để chỉ ra trạng thái là phàm phu mù quáng của người ấy, rằng "người như vậy chắc chắn được gọi là phàm phu mù quáng", nên từ ‘‘puthujjanassā’’ lại được nói một lần nữa. Evarūpāti là có si mê tột độ đi trước theo cách đã nói. Rūpaṃ sā nātivattati (nó không vượt qua sắc) có nghĩa là không phải là nguyên nhân để vượt qua các sắc, ý là không vượt qua được phiền não có sắc làm đối tượng. Chính sự vô minh không có hỷ và ưu là vô minh xả. Dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattāti (do có cùng bản chất là không xem xét lỗi và đức): Giống như xả trong tứ vô lượng tâm, cũng như từ v.v..., không xem xét lỗi và đức mà chỉ vận hành theo cách mang lại lợi ích cho chúng sanh, chỉ đơn thuần vận hành theo cách xả bỏ, cũng vậy, vô minh xả không suy xét đến lỗi và đức dù có hiện hữu nơi chúng sanh, mà chỉ vận hành theo cách xả bỏ. Do đó, chúng có cùng bản chất là không xem xét lỗi và đức. Vì vậy, nó (vô minh xả) dễ dàng có được cơ hội, nên được gọi là kẻ thù gần của xả trong tứ vô lượng tâm. Sabhāgavisabhāgatāyāti (do có bản chất tương đồng và khác biệt): Đối với bản chất của xả là trạng thái trung lập đối với các đối tượng khả ái và không khả ái, thì tham và sân, là những trạng thái vận hành theo cách thuận theo và chống đối ở đó, là khác biệt. Do sự tương đồng và khác biệt về bản chất ấy, chúng (tham và sân) nếu có được cơ hội thì cũng phải rất lâu mới có được. (Tham và sân) được gọi là kẻ thù xa của xả trong tứ vô lượng tâm, giống như kẻ thù ở xa của một người. 266. Kattukāmatā chando ādi ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā’’ti (a. ni. 8.83) vacanato, atha vā sattesu hitesitādukkhāpanayanakāmatādinā anavajjābhipatthanāvasena pavattanato ‘‘kattukāmatā chando ādī’’ti vuttaṃ. Upekkhābrahmavihāropi hi sattesu anirākatahitacchandoyeva ‘‘tattha abyāvaṭatā apaṇṇakapaṭipadā’’ti ajjhupekkhanākārena pavattati mātā viya sakiccapasute putte. Nīvaraṇādīti ādi-saddena tadekaṭṭhakilesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Katthaci sattaggahaṇampi saṅkhāraggahaṇameva hoti puggalādhiṭṭhānāya desanāya yathā ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27; khu. pā. 4.1), na evamidhāti āha ‘‘paññattidhammavasena eko vā satto aneke vā sattā ārammaṇa’’nti. Paññattidhammavasenāti paññattisaṅkhātadhammavasena. Kāmañcettha ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) bhāvanāyaṃ sukhādiggahaṇampi labbhati. Taṃ pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 255; theragā. 676; netti. 5) vipassanāya aniccalakkhaṇagahaṇaṃ viya appadhānabhūtaṃ, sattapaññatti eva padhānabhāvena gayhatīti daṭṭhabbaṃ. Upacāre vā patte ārammaṇavaḍḍhanaṃ tatthāpi sīmāsambhedasiddhitoti adhippāyo. 266. Dục muốn làm là khởi đầu, do có câu (kinh) nói rằng: “Các pháp thiện có dục làm căn bản”. Hoặc là, do diễn tiến bằng cách mong mỏi điều không có lỗi lầm đối với chúng sanh, như là mong muốn lợi ích, mong muốn loại trừ khổ đau, v.v., nên được nói rằng: “Dục muốn làm là khởi đầu”. Quả vậy, cả phạm trú xả cũng diễn tiến bằng cách xả bỏ đối với chúng sanh trong khi vẫn có dục về lợi ích không bị từ bỏ, (với ý nghĩ rằng): “Sự không bận tâm ở đó là pháp hành không sai lầm”, giống như người mẹ đối với đứa con đang chuyên tâm vào công việc của mình. Trong câu `nīvaraṇādi` (các triền cái, v.v.), nên hiểu rằng từ `ādi` (v.v.) bao gồm cả các phiền não có cùng một nền tảng với các triền cái ấy. Ở một vài nơi, do bài thuyết giảng dựa trên phương diện cá nhân, việc nắm bắt chúng sanh cũng chính là việc nắm bắt các pháp hành, giống như câu: “Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực”. Để chỉ rằng ở đây không phải như vậy, ngài đã nói: “Một chúng sanh hay nhiều chúng sanh là đối tượng theo phương diện pháp chế định”. `Paññattidhammavasena` nghĩa là theo phương diện pháp được gọi là chế định. Và ở đây, trong việc tu tập với câu “mong rằng họ được an lạc” v.v., việc nắm bắt lạc v.v. cũng có được. Tuy nhiên, nên hiểu rằng việc ấy không phải là chính yếu, giống như việc nắm bắt tướng vô thường trong thiền minh sát với câu “tất cả các pháp hành là vô thường”, mà chính chế định chúng sanh được nắm bắt một cách chính yếu. Hoặc khi đã đạt đến cận hành, có sự phát triển đối tượng, ý muốn nói là vì ở đó cũng thành tựu được việc phá vỡ ranh giới. Ekamāvāsaṃ paricchinditvāti ettha ‘‘satte mettāya pharissāmī’’ti evaṃ ñāṇena paricchedaṃ katvā ekā racchā paricchinditabbāti yojanā. Racchāgahaṇena racchāvāsino sattā gahitā yathā ekaṃ disanti. Evaṃ sabbattha. Trong câu `ekamāvāsaṃ paricchinditvā` (sau khi khoanh vùng một trú xứ), cách cú pháp là: sau khi thực hiện sự khoanh vùng bằng trí tuệ rằng “ta sẽ biến mãn tâm từ đến các chúng sanh (ở đây)”, một con đường nên được khoanh vùng. Bằng việc nắm bắt con đường, các chúng sanh sống trên con đường được nắm bắt, giống như (trong câu) `ekaṃ disaṃ` (một phương). Tương tự như vậy ở tất cả mọi nơi. 267. Kasiṇānaṃ nissandoti kasiṇajjhānānaṃ nissandaphalasadisā āruppā arūpajjhānāni, kasiṇajjhānānaṃ pāripūriyāva sijjhanato. Tehi vinā asijjhanatoti keci. Samādhinissandoti rūpajjhānasamādhīnaṃ, heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ arūpajjhānasamādhīnañca nissando paṭipāṭiyā te adhigantvāva paṭilabhitabbato[Pg.384]. Vipassanānissando vipassanānubhāvena laddhabbato, vipassanāvaseneva ca samāpajjitabbato. Samathavipassanānissando nirodhasamāpatti. Yathāha ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā’’tiādi (visuddhi. 2.868). ‘‘Purimabrahmavihārattayanissando’’ti iminā mettādivasena tīṇi jhānāni adhigantvā ṭhitasseva upekkhābrahmavihāro, na itarassāti dasseti. Tamevatthaṃ upamāya pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. 267. (Câu) `kasiṇānaṃ nissando` (là kết quả của các đề mục kasina) (có nghĩa là) các thiền vô sắc giống như quả kết quả của các thiền kasina, vì chúng chỉ thành tựu do sự viên mãn của các thiền kasina. Một số vị nói rằng: “Vì không có chúng thì không thể thành tựu”. (Câu) `samādhinissando` (là kết quả của định) (có nghĩa là) là kết quả của các định thiền sắc giới và ba định thiền vô sắc giới thấp hơn, vì nó chỉ có thể đạt được sau khi đã chứng đắc tuần tự các định ấy. (Diệt thọ tưởng định là) `vipassanānissando` (kết quả của minh sát) vì nó có thể đạt được nhờ oai lực của minh sát, và chỉ có thể nhập vào bằng năng lực của minh sát. Diệt thọ tưởng định là `samathavipassanānissando` (kết quả của chỉ và quán). Như đã nói: “Do đã được trang bị hai lực” v.v. Bằng câu “là kết quả của ba phạm trú trước”, ngài chỉ ra rằng phạm trú xả chỉ có ở người đã an trú sau khi chứng đắc ba thiền (đầu) bằng tâm từ v.v., chứ không có ở người khác. Để chỉ ra ý nghĩa ấy một cách rõ ràng hơn bằng ví dụ, ngài đã nói `yathā hi` (quả vậy, như) v.v. Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được nói ở phần dưới. 268. Siyāti vuccamānākārena siyā kassaci parivitakko. Etthāti etesu mettādīsu brahmavihāratā veditabbā, itarakammaṭṭhānāni attahitapaṭipattimattāni. Imāni pana ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.22) parahitapaṭipattibhūtāni. Tasmā sattesu sammā paṭipattibhāvena seṭṭhā ete vihārā. Brahmānoti upapattibrahmāno. Te hi idha jhānabhāvanāya vinīvaraṇacittā hutvā brahmaloke uppannā tattha yāvatāyukaṃ vinīvaraṇacittāva honti. Tasmā ‘‘niddosacittā viharantī’’ti vadanti. Brahmānoti vā sakalabuddhaguṇahetubhūtānaṃ dānapāramitādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ paripūraṇavasena brūhitaguṇā mahāsattā bodhisattā. Te hi sabbasattānaṃ hitesanena, ahitāpanayanena, sampattipamodanena, sabbattha vivajjitāgatigamanamajjhattabhāvādhiṭṭhānena ca niddosacittā viharanti. Evanti yathā te upapattibrahmāno, mahābodhisattabrahmāno vā, evaṃ etehi brahmavihārehi sampayuttā samaṅgībhūtā. 268. (Câu) `siyā` (có thể có) (nghĩa là) sự suy tầm của một người nào đó có thể có theo cách đang được nói đến. (Câu) `ettha` (ở đây) (nghĩa là) nên hiểu tính chất phạm trú ở trong các pháp này là từ v.v., các đề mục thiền khác chỉ là sự thực hành liên quan đến lợi ích của bản thân. Còn những pháp này, với câu “mong tất cả chúng sanh được an lạc” v.v., đã trở thành sự thực hành liên quan đến lợi ích của người khác. Do đó, vì là sự thực hành chân chánh đối với chúng sanh, những trú xứ này là cao thượng. `Brahmāno` (các vị Phạm thiên) là các vị Phạm thiên do tái sanh. Quả vậy, các vị ấy ở đây, sau khi có tâm không triền cái do tu tập thiền, sanh lên cõi Phạm thiên, ở đó các vị ấy có tâm không triền cái cho đến hết tuổi thọ. Do đó, người ta nói rằng “các vị ấy sống với tâm không có lỗi lầm”. Hoặc `brahmāno` (các vị Phạm thiên) là các vị Bồ-tát, là những bậc đại chúng sanh có các phẩm hạnh đã được phát triển do sự viên mãn các pháp tạo nên Phật, như ba-la-mật bố thí v.v., là nhân của tất cả các phẩm hạnh của chư Phật. Quả vậy, các vị ấy sống với tâm không có lỗi lầm do tìm cầu lợi ích cho tất cả chúng sanh, do loại trừ điều bất lợi, do hoan hỷ với tài sản (của chúng sanh), và do an trú trong sự trung lập, tránh xa thiên vị ở khắp mọi nơi. (Câu) `evaṃ` (như vậy) (nghĩa là) giống như các vị Phạm thiên do tái sanh hoặc các vị Phạm thiên Bồ-tát ấy (sống), cũng vậy, (những người này) đã tương ưng, đã được trang bị với các phạm trú này. 269. Catassovātiādipañhassāti catassotiādikassa tividhassa pañhassa. Visuddhimaggādivasāti ettha byāpādasaṃkilesādito visujjhanupāyo visuddhimaggo. Ādi-saddena hitūpasaṃhārādimanasikāravisesā saṅgahitā. Āsaṃ mettādīnaṃ. Appamāṇeti pamāṇarahite. Yenāti yena kāraṇena. Tanti tasmā. Da-kāro padasandhikaro. 269. (Câu) `catassovātiādipañhassa` (nghĩa là) của ba loại câu hỏi bắt đầu bằng `catasso` v.v. Trong câu `visuddhimaggādivasā`, phương pháp thanh lọc khỏi sự ô nhiễm của sân hận v.v. là Thanh Tịnh Đạo. Bằng từ `ādi` (v.v.), các loại tác ý đặc biệt như mang lại lợi ích v.v. được bao gồm. `Āsaṃ` (của chúng) (nghĩa là) của tâm từ v.v. (Câu) `appamāṇe` (vô lượng) (nghĩa là) trong (chúng sanh) không có giới hạn. (Câu) `yena` (nghĩa là) do nguyên nhân nào. (Câu) `tan` (nghĩa là) do đó. Phụ âm `da` có chức năng nối từ. Byāpādabahulassa visuddhimaggoti ānetvā sambandhitabbaṃ, ujuvipaccanīkabhāvatoti adhippāyo. Esa nayo sesesupi. Pakkhapātavasena anābhujanamanābhogo majjhattākāroti adhippāyo. Yvāyaṃ catubbidho sattesu [Pg.385] manasikāro vutto, tameva upamāya dassetuṃ ‘‘yasmā ca yathā mātā’’tiādi vuttaṃ. Tattha vuttassāpi hitūpasaṃhārādiatthassa upameyyabhāvaṃ upanetvā dassetuṃ atthupanayanattho ‘‘yasmā cā’’ti ca-saddo. Pariyāyeti vāre, tasmiṃ tasmiṃ kiccavasena parivattanakkameti attho. Abyāvaṭāti anussukkā. Tathāti yathā mātā daharādīsu puttesu, tathā sabbasattesu mettādivasena mettāyanādivasikena bhavitabbanti yojanā. Tasmāti yasmā sabbepi saṃkilesadhammā yathārahaṃ dosamoharāgapakkhiyā, tehi ca visujjhanupāyo appamaññā, hitūpasaṃhārādivasena catubbidho ca sattesu manasikāro, tasmā visuddhimaggādivasā catassova appamaññā. Catassopi etā bhāvetukāmena na ekekanti adhippāyo. Sati hi sabbasaṅgahe kamena bhavitabbaṃ. Hitesitā mettāyananti āha ‘‘evaṃ patthitahitāna’’nti. Sambhāvetvā vāti ‘‘imāya paṭipattiyā ayaṃ nirayādīsu nibbatteyyā’’ti parikappetvā vā. Dukkhāpanayanākaārappavattivasena paṭipajjitabbanti sambandho. Tato paranti tato hitākārappavattiādito paraṃ. Kattabbābhāvatoti catutthassa pakārassa kattabbassa abhāvato. Ayaṃ kamoti ayaṃ imāsaṃ appamaññānaṃ yebhuyyena pavattanakkamoti katvā vuttaṃ, na ‘‘imināva kamena etāsaṃ pavatti, na aññathā’’ti. Mettādīnaṃ hi tissannaṃ bhāvanānaṃ kamaniyamo natthi, yaṃ vā taṃ vā paṭhamaṃ bhāvetuṃ labbhā, desanākkamavasena vā evaṃ vuttaṃ. Nên dẫn đến và liên kết (câu) ‘Đối với người có nhiều sân hận là con đường thanh tịnh’. Ý nghĩa là do có trạng thái đối nghịch trực tiếp. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những (hạng người) còn lại. Do thiên vị, sự không chú tâm là không quan tâm, có nghĩa là thái độ trung lập. Bốn loại tác ý đối với chúng sanh đã được nói đến, để chỉ rõ điều đó bằng ví dụ, nên đã nói: “Bởi vì và như người mẹ” v.v... Ở đây, để dẫn đến và chỉ rõ ý nghĩa đã được nói đến như là sự mang lại lợi ích v.v... là đối tượng được so sánh, nên ca-tự trong câu “yasmā cā” có ý nghĩa là dẫn đến ý nghĩa (so sánh). Pariyāye là trong các lần lượt, ý nghĩa là trong thứ tự thay đổi tùy theo phận sự trong mỗi trường hợp. Abyāvaṭā là không bận tâm. Tathā là như người mẹ đối với các con trai nhỏ tuổi v.v..., cũng vậy, đối với tất cả chúng sanh, nên có (thái độ) do tâm từ v.v..., do có tâm từ v.v... là cách liên kết. Tasmā là bởi vì tất cả các pháp phiền não tùy theo mức độ đều thuộc về phần sân, si, tham, và phương pháp thanh tịnh khỏi chúng là các vô lượng tâm, và bốn loại tác ý đối với chúng sanh do sự mang lại lợi ích v.v..., do đó, do là con đường thanh tịnh v.v... nên có bốn vô lượng tâm. Ý nghĩa là người muốn tu tập cả bốn pháp này, không phải (tu tập) từng pháp một. Vì khi có sự bao gồm tất cả, thì nên có (sự tu tập) theo thứ tự. Mong muốn lợi ích là tâm từ, nên đã nói “evaṃ patthitahitānaṃ”. Sambhāvetvā vā là hoặc sau khi tưởng tượng rằng: “Do sự thực hành này, người này sẽ tái sanh vào địa ngục v.v...”. Nên thực hành do sự diễn tiến theo cách loại bỏ khổ đau, đó là sự liên kết. Tato paraṃ là sau đó, (tức là) sau sự diễn tiến theo cách mang lại lợi ích v.v... Kattabbābhāvato là do không có loại thứ tư cần phải làm. Ayaṃ kamo là đây là thứ tự diễn tiến của các vô lượng tâm này theo phần lớn, được nói như vậy, chứ không phải (nói rằng): “Sự diễn tiến của chúng chỉ theo thứ tự này, không khác được”. Vì đối với sự tu tập ba pháp từ v.v..., không có quy định về thứ tự, có thể tu tập pháp nào trước cũng được, hoặc được nói như vậy là do thứ tự thuyết giảng. Ekasattassāpīti ekassāpi sattassa. Appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttā. Evaṃ pamāṇaṃ aggahetvāti yathā uddhumātakādīsu atirekuddhumātakādibhāvappatte padese nimittaṃ gayhati, evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā. Sakalapharaṇavasenāti niravasesapharaṇavasena. Ekasattassāpi là ekassāpi sattassa. Do không có tợ tướng, nên không có sự nắm bắt có giới hạn, và sự nắm bắt chúng sanh diễn tiến theo tục đế không phải là sự nắm bắt sắc v.v... có giới hạn, do đó, khi đạt đến an chỉ, đối với các pháp từ v.v... là đỉnh cao của sự nắm bắt chúng sanh không sai lầm, dù chỉ có một chúng sanh làm đối tượng, cũng được nói là có hành xứ vô lượng. Evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā là như trong các đề mục tử thi sình trương v.v..., tướng được nắm bắt ở một phần đã đạt đến trạng thái sình trương v.v... quá mức, cũng vậy, là không nắm bắt theo giới hạn. Sakalapharaṇavasena là do sự biến mãn không còn sót lại. 270. Nissaraṇattāti ettha yaṃ yassa nissaraṇaṃ, taṃ tassa ujupaṭipakkhabhūtameva hoti. Yathā kāmānaṃ nekkhammaṃ, rūpānaṃ āruppā, saṅkhārānaṃ nibbānaṃ[Pg.386], evaṃ domanassasahitānaṃ byāpādavihiṃsāratīnaṃ nissaraṇabhūtā mettākaruṇāmuditā na somanassarahitā honti. Nissaraṇaggahaṇeneva ca pubbabhāgiyānaṃ tāsaṃ upekkhāsampayogopi anuññātoti daṭṭhabbaṃ anissaraṇabhāvato. Tathā hi aṭṭhavīsatiyā cittuppādesu karuṇāmuditānaṃ pavattiṃ ācariyā icchanti. Na hi brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattati pārisuddhiupekkhā viya. Na hi kadāci pārisuddhiupekkhā vedanupekkhaṃ vinā vattatīti. 270. Ở đây, trong câu nissaraṇattā, pháp nào là sự xuất ly của pháp nào, thì pháp đó chính là pháp đối nghịch trực tiếp của pháp kia. Như xuất ly là (sự xuất ly) của các dục, các thiền vô sắc là (sự xuất ly) của các sắc, và Níp-bàn là (sự xuất ly) của các hành, cũng vậy, từ, bi, hỷ là sự xuất ly của sân, hại, và bất lạc đi kèm với ưu, nên chúng không phải là không có hỷ. Và chỉ bằng sự nắm bắt sự xuất ly, nên hiểu rằng sự tương ưng với xả của các pháp ấy ở giai đoạn sơ khởi cũng được cho phép, do chúng không phải là sự xuất ly. Thật vậy, các vị luận sư chấp nhận sự diễn tiến của bi và hỷ trong hai mươi tám sự sanh khởi của tâm. Vì phạm trú xả không diễn tiến nếu không có xả thọ, giống như thanh tịnh xả. Vì thanh tịnh xả không bao giờ diễn tiến nếu không có thọ xả. 271. Sātasahagatanti sukhasahagataṃ. Tasmāti yasmā ‘‘tato tvaṃ bhikkhū’’tiādikāya (a. ni. 8.63) desanāya catunnampi appamaññānaṃ savitakkādibhāvo viya upekkhāsahagatabhāvopi viññāyati, tasmā. Catassopi appamaññā catukkapañcakajjhānikāti codakassa adhippāyo. Evañhi satīti yadi mūlasamādhimhi vuttamatthaṃ anantaraṃ vuttatāya brahmavihāresu pakkhipati, evaṃ sante kāyānupassanādayopi catukkapañcakajjhānikā siyuṃ, na pana honti vipassanāvasena desitattāti adhippāyo, hontu kāyānupassanādayo ānāpānabhāvanāvasena catukkapañcakajjhānikāti vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘vedanādīsū’’tiādi. Byañjanacchāyāmattaṃ gahetvāti ‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissatī’’tiādīhi byañjanehi pakāsito eva cittasamādhi ‘‘ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatī’’tiādīhipi byañjanehi pakāsitoti byañjanato labbhamānasamādhicchāyāmattaṃ gahetvā ubhayattha labbhamānaṃ adhippāyaṃ aggahetvāti attho. Suttatthaṃ hi aññathā vadanto ayathāvāditāya satthāraṃ apavadanto nāma hoti. Tenāha ‘‘mā bhagavantaṃ abbhācikkhī’’ti. 271. Sātasahagataṃ là sukhasahagataṃ. Tasmā là bởi vì do bài kinh “tato tvaṃ bhikkhu” v.v..., trạng thái có tầm v.v... của cả bốn vô lượng tâm được biết đến, cũng như trạng thái đi kèm với xả cũng được biết đến, do đó. Ý của người chất vấn là cả bốn vô lượng tâm đều thuộc về tứ thiền và ngũ thiền. Evañhi sati là nếu người ấy gộp ý nghĩa đã được nói trong định căn bản vào các phạm trú do được nói ngay sau đó, trong trường hợp như vậy, các pháp như thân quán niệm v.v... cũng sẽ thuộc về tứ thiền và ngũ thiền, nhưng chúng không phải vậy, ý nghĩa là do chúng được thuyết giảng theo cách của minh sát. E ngại rằng người ấy có thể nói: “Các pháp như thân quán niệm v.v... hãy là thuộc về tứ thiền và ngũ thiền do sự tu tập hơi thở”, nên ngài đã nói “vedanādīsu” v.v... Byañjanacchāyāmattaṃ gahetvā là chỉ nắm bắt cái bóng của văn tự, (nghĩa là) định tâm được biểu thị bằng các văn tự như “tâm giải thoát từ của tôi sẽ được tu tập”, và cũng được biểu thị bằng các văn tự như “tâm của tôi sẽ được an trú nội tâm”, do đó, ý nghĩa là chỉ nắm bắt cái bóng của định có được từ văn tự, mà không nắm bắt ý nghĩa có được ở cả hai nơi. Vì người nói ý nghĩa kinh theo cách khác, do nói không đúng như thật, được gọi là người phỉ báng bậc Đạo Sư. Do đó, ngài đã nói “mā bhagavantaṃ abbhācikkhī”. 272. ‘‘Tayimaṃ dosaṃ pariharitukāmena na sabbaṃ suttaṃ nītatthameva, tasmā garukulato adhippāyo maggitabbo’’ti dassento ‘‘gambhīraṃ hī’’tiādiṃ vatvā tattha ādito paṭṭhāya adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādimāha. Āyācitā dhammadesanā etenāti āyācitadhammadesano, taṃ āyācitadhammadesanaṃ. Evamevāti garahane nipāto, mudā evāti attho. Ajjhattanti gocarajjhatte, kammaṭṭhānārammaṇeti attho[Pg.387]. Yasmā cittekaggatā nāma sasantatipariyāpannā hoti, tasmā atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘niyakajjhattavasenā’’ti vuttaṃ. Cittaṃ ṭhitaṃ bhavissatīti bahiddhā avikkhippamānaṃ ekaggabhāve ṭhitaṃ bhavissati. Tato eva susaṇṭhitaṃ, suṭṭhu samāhitanti attho. Uppannāti avikkhambhitā. Pāpakāti lāmakā. Akusalā dhammāti kāmacchandādayo akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā. Cittaṃ pariyādāya pavattituṃ okāsādānena kusalacittaṃ khepetvā na ca ṭhassantīti yojanā. Iminā yathāvuttassa samādhānassa kāraṇamāha. 272. Để trình bày rằng: "Bởi người muốn tránh khỏi lỗi lầm này, không phải tất cả kinh điển đều là nghĩa đã được xác định (nītatta), do đó, cần phải tìm cầu ý nghĩa từ nơi vị thầy đáng kính," sau khi nói câu "gambhīraṃ hī" v.v..., để trình bày ý nghĩa từ lúc bắt đầu trong bài kinh ấy, ngài đã nói câu "ayañhī" v.v... Pháp thoại đã được thỉnh cầu bởi vị này, vì thế (gọi là) āyācitadhammadesano (người có pháp thoại được thỉnh cầu). (Câu Pāli đề cập đến) người có pháp thoại được thỉnh cầu ấy. Evameva là một bất biến từ trong ý nghĩa khiển trách, có nghĩa là chỉ là vô ích. Ajjhattaṃ (nội tâm) là trong phạm vi nội tại, có nghĩa là trong đối tượng của đề mục thiền. Bởi vì sự nhất tâm được bao gồm trong dòng tương tục của chính mình, do đó trong phần giải nghĩa đã nói là "do năng lực nội tại của chính mình." Tâm sẽ được an trú có nghĩa là tâm không bị phân tán ra bên ngoài, sẽ được an trú trong trạng thái nhất tâm. Chính vì thế (tâm) được khéo an trú, có nghĩa là được khéo định tĩnh. Uppannā (đã sanh khởi) là chưa được chế ngự. Pāpakā (xấu ác) là thấp kém. Akusalā dhammā (các pháp bất thiện) là các pháp bất thiện như dục tham v.v... do có ý nghĩa là sanh khởi từ sự không khéo léo. Cách kết nối câu là: (Các pháp bất thiện) sẽ không tồn tại, sau khi đã làm tiêu hao tâm thiện bằng cách chiếm đoạt và không cho cơ hội để tâm (thiện) sanh khởi. Bằng câu này, ngài nói lên nguyên nhân của sự định tĩnh đã được nói đến. Cittekaggatāmattoti bhāvanamanuyuttena paṭiladdhamattaṃ nātisubhāvitaṃ samādhānaṃ. Taṃ pana upari vuccamānānaṃ samādhivisesānaṃ mūlakāraṇabhāvato ‘‘mūlasamādhī’’ti vutto. Svāyaṃ cittekaggatāmatto ‘‘ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmī’’tiādīsu viya khaṇikasamādhi adhippeto. Yatheva hi aññatthāpi ‘‘āraddhaṃ kho pana me, bhikkhave, vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ…pe… samāhitaṃ cittaṃ ekagga’’nti (a. ni. 8.11; pārā. 11) vatvā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādivacanato (a. ni. 8.11) paṭhamaṃ vuttacittekaggatā ‘‘khaṇikasamādhī’’ti viññāyati, evamidhāpīti. So eva samādhīti mūlasamādhimāha. Cittekaggatāmatto (chỉ là sự nhất tâm) là sự định tĩnh chỉ mới đạt được, chưa được tu tập thuần thục bởi người chuyên tâm tu tập. Lại nữa, sự định tĩnh ấy được gọi là "định căn bản" (mūlasamādhi) vì là nguyên nhân căn bản của các loại định thù thắng sẽ được nói ở trên. Chính sự nhất tâm này được hiểu là sát-na-định (khaṇikasamādhi), giống như trong các câu "ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmī" (Ta an trú tâm, làm lắng dịu tâm, làm cho nhất tâm, định tĩnh tâm ngay trong nội tại) v.v... Thật vậy, cũng như ở nơi khác, sau khi nói rằng: "Này các Tỳ khưu, tinh tấn của ta đã được khởi lên, không thụt lùi... tâm được định tĩnh, nhất tâm," do lời dạy "ly dục, ly bất thiện pháp" v.v..., sự nhất tâm được nói đến trước tiên được hiểu là "sát-na-định," ở đây cũng được hiểu như vậy. Bằng câu "so eva samādhi" (chính sự định ấy), ngài nói đến định căn bản. Assāti bhikkhuno, assa vā mūlasamādhissa. Bhāvananti vaḍḍhanaṃ. Ayaṃ samādhīti ca mūlasamādhiyeva adhippeto. Evaṃ bhāvitoti yathā araṇisahitena uppādito aggi gomayacuṇṇādīhi vaḍḍhito gomayaggiādibhāvaṃ pattopi araṇisahitena uppāditamūlaggītveva vuccati, evamidhāpi mūlasamādhi eva mettādivasena vaḍḍhitoti katvā vuttaṃ. Assa (của vị ấy) là của vị Tỳ khưu, hoặc là của định căn bản ấy. Bhāvanaṃ (sự tu tập) là sự làm cho tăng trưởng. Và câu "ayaṃ samādhi" (định này) cũng được hiểu chính là định căn bản. Evaṃ bhāvito (được tu tập như vậy) được nói ra vì lý do này: cũng như ngọn lửa được tạo ra bởi hai thanh củi cọ xát, dù được làm cho lớn lên bằng bột phân bò v.v... và trở thành lửa phân bò v.v..., vẫn được gọi là ngọn lửa gốc được tạo ra bởi hai thanh củi cọ xát; tương tự như vậy, ở đây cũng thế, chính định căn bản được làm cho tăng trưởng bằng tâm từ v.v... Aññesupi ārammaṇesu pathavīkasiṇādīsu. Tattha yathā mettābhāvanāpubbaṅgamena bhāvanānayena pathavīkasiṇādīsu savitakkādibhāvavasena catukkapañcakajjhānasampāpanavidhinā mūlasamādhissa bhāvanā vuttā, evaṃ karuṇādibhāvanāpubbaṅgamaṃ pathavīkasiṇādīsupi bhāvanāvidhiṃ dassetvā pacchā kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ bhāvanāvidhiṃ dassento āsavakkhayāya dhammaṃ desesi. Tena vuttaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’tiādi. Yadi evaṃ dhammānupassanāpariyosānāya desanāya arahattādhigamāya kammaṭṭhānassa [Pg.388] kathitattā puna ‘‘tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkampī’’tiādi (a. ni. 8.63) kasmā vuttanti? Dhammānupassanāya matthakappattidassanatthaṃ. Sā hi saṅkhārupekkhābhāvena vattamānā yathāvuttajjhānadhamme sammasantī visesato matthakappattā nāma hoti. Phalasamāpattibhūmidassanatthaṃ vuttanti keci. (Tu tập) trong các đối tượng khác như biến xứ đất v.v... Ở đó, cũng như sự tu tập định căn bản đã được nói đến bằng phương pháp tu tập với tâm từ dẫn đầu, bằng phương pháp chứng đạt tứ thiền và ngũ thiền theo năng lực của trạng thái có tầm v.v... trong các biến xứ đất v.v...; tương tự như vậy, sau khi trình bày phương pháp tu tập trong các biến xứ đất v.v... với tâm bi v.v... dẫn đầu, sau đó, trong khi trình bày phương pháp tu tập với quán thân v.v... dẫn đầu, ngài đã thuyết pháp để đoạn tận các lậu hoặc. Do đó, đã nói câu "karuṇā me cetovimutti" (tâm giải thoát của ta là bi) v.v... Nếu vậy, vì đề mục thiền để chứng đắc A-la-hán đã được nói đến bằng bài pháp kết thúc với pháp quán, tại sao lại nói thêm câu "tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkampī" (Này Tỳ khưu, sau đó, con hãy tu tập định này cả khi có tầm...) v.v...? (Được nói) để chỉ ra sự đạt đến đỉnh cao của pháp quán. Thật vậy, pháp quán ấy, khi đang diễn ra với trạng thái hành xả, trong khi quán xét các pháp thiền đã được nói đến, được gọi là đạt đến đỉnh cao một cách đặc biệt. Một số vị nói rằng (câu ấy) được nói để chỉ ra cảnh giới của thiền quả. Puna yato kho tetiādi arahattappattito uddhaṃ laddhabbaphāsuvihāradassanaṃ. Tattha gagghasīti gamissasi. Tasmāti yasmā ‘‘savitakkampī’’tiādikā desanā mettādīnaṃ ārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe samādhiṃ sandhāya vuttā, na appamaññā, tasmā. ‘‘Tathevā’’tiādinā ganthantarenapi tamevatthaṃ samattheti. Tattha tathevāti tikacatukkajjhānavaseneva. Abhidhammeti cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 251 ādayo), appamaññāvibhaṅgādīsu (vibha. 684 ādayo) ca tattha tattha abhidhammappadesesu. Lại nữa, câu "yato kho te" v.v... là sự trình bày về sự an trú thoải mái có thể đạt được sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả. Ở đó, gagghasi có nghĩa là ngươi sẽ đi. Tasmā (do đó) là vì: bài pháp "savitakkampi" v.v... được nói đến nhắm đến định trong một đối tượng khác với đối tượng của tâm từ v.v..., chứ không phải (nhắm đến) các vô lượng tâm, do đó. Bằng câu "tatheva" v.v..., ngài cũng xác lập chính ý nghĩa ấy bằng một bộ luận khác. Ở đó, tatheva (tương tự như vậy) có nghĩa là chỉ bằng năng lực của tam thiền và tứ thiền. Abhidhamme (trong Vi Diệu Pháp) là trong chương Tâm Sanh, và trong các phần như Phân Tích Vô Lượng Tâm v.v..., trong các đoạn Vi Diệu Pháp ở chỗ này chỗ kia. 273. Subhaparamādivasenāti subha-saddo ‘‘subhanteva adhimutto hotī’’ti (paṭi. ma. 1.212; a. ni. 8.66) evaṃ vuttasubhavimokkhaṃ sandhāya vutto uttarapadalopena. Parama-saddo ukkaṃsattho. Subho subhavimokkho paramo ukkaṃso paramā koṭi etissāti subhaparamā, mettācetovimutti, tato paraṃ tāya sādhetabbaṃ natthīti attho. Asādhāraṇassa atthassa adhippetattā vipassanāsukhādayo idha anavasarā. Itaretaravisiṭṭhāpete visesā, pageva parehi. Tenāha ‘‘aññamaññaṃ asadiso ānubhāvaviseso veditabbo’’ti. Visesetvāti aññamaññaṃ visiṭṭhaṃ katvā. 273. Subhaparamādivasena (theo năng lực của tịnh tối thượng v.v...): từ subha (tịnh) được nói đến bằng cách lược bỏ từ phía sau (uttarapadalopa), nhắm đến tịnh giải thoát (subhavimokkha) đã được nói đến như sau: "vị ấy chỉ hướng tâm đến cái tịnh." Từ parama có nghĩa là tối thượng. Tịnh giải thoát là sự tối thượng, là đỉnh cao của tâm giải thoát do từ ái này, vì thế gọi là subhaparamā (tịnh tối thượng), (tức là) tâm giải thoát do từ ái. Có nghĩa là, không có gì cần phải thành tựu cao hơn nữa bằng tâm giải thoát do từ ái ấy. Vì ý nghĩa không phổ thông được nhắm đến, nên lạc của minh sát v.v... không có cơ hội (được đề cập) ở đây. Những sự đặc biệt này cũng đã thù thắng lẫn nhau, huống chi là so với những (sự đặc biệt) khác. Do đó, ngài nói: "nên biết rằng oai lực đặc biệt không tương đồng với nhau." Visesetvā là sau khi làm cho chúng trở nên thù thắng lẫn nhau. Tassa tassa upanissayattāti subhavimokkhādikassa tassa tassa vimokkhassa pakatūpanissayavasena upanissayapaccayabhāvato. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘mettāvihārissā’’tiādi vuttaṃ. Assa mettāvihārissa cittaṃ upasaṃharatoti sambandho. Appaṭikkūlaparicayāti mettābhāvanāvasena sattasaññite yattha katthaci ārammaṇe appaṭikkūlākāreneva gahaṇassa paricitattā. Tassa saṅkhārabhūtampi yaṃ kiñci ārammaṇaṃ appaṭikkūlākāreneva paccupatiṭṭhati, pageva sabhāvato. ‘‘Appaṭikkūla’’nti [Pg.389] tatthassa cittaṃ abhirativasena nirāsaṅkaṃ pavattati, paccanīkadhammehi ca sukhena, suṭṭhu ca vimuccati, yatassa jhānassa vimokkhapariyāyo vutto. Tenāha ‘‘appaṭikkūlesū’’tiādi. Yathāvutto ca attho anatthacaraṇādiadhippāyena sacetane ārammaṇe āghātaṃ uppādentassa paṭikkūlaparicayā acetanepi vātātapādike āghātuppattiyā vibhāvetabbo. Na tato paranti tato subhavimokkhato paraṃ kassaci vimokkhassa upanissayo na hotīti attho. Tassa tassa upanissayattāti (là cận y cho mỗi thứ ấy) là do làm duyên cận y theo cách là cận y tánh cho mỗi loại giải thoát ấy, tức là tịnh giải thoát v.v... Idāni (bây giờ), để trình bày ý nghĩa ấy một cách rõ ràng hơn, nên đoạn văn mettāvihārissā v.v... đã được nói đến. Nên biết sự liên kết là: assa mettāvihārissa cittaṃ upasaṃharato (khi hướng tâm của vị trú trong từ). Appaṭikkūlaparicayāti (do thuần thục trong sự không ghê tởm) là do đã thuần thục trong việc nắm bắt chỉ bằng trạng thái không ghê tởm đối với bất cứ đối tượng nào được chế định là chúng sanh, bằng năng lực của việc tu tập tâm từ. Đối với vị ấy, bất cứ đối tượng nào, dù là pháp hữu vi, cũng đều hiện khởi chỉ bằng trạng thái không ghê tởm, huống nữa là đối tượng không ghê tởm do tự tánh. Về câu ‘Appaṭikkūlaṃ’ (không ghê tởm): ở nơi đó, tâm của vị ấy vận hành không do dự bằng năng lực của sự ưa thích, và được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch một cách dễ dàng và tốt đẹp, do đó tầng thiền của vị ấy được gọi là giải thoát. Vì thế, ngài đã nói appaṭikkūlesū v.v... Và ý nghĩa đã được nói đến nên được làm sáng tỏ bằng sự phát sinh sân hận ngay cả đối với những vật vô tri như gió, nắng nóng v.v... do sự thuần thục trong sự ghê tởm của người đang làm phát sinh sân hận đối với đối tượng hữu tình với ý định làm điều bất lợi v.v... Na tato paraṃ (không có gì cao hơn thế) có nghĩa là: không có cận y cho bất cứ sự giải thoát nào cao hơn tịnh giải thoát ấy. Abhihananti etenāti abhighāto, daṇḍo abhighāto yassa taṃ daṇḍābhighātaṃ, taṃ ādi yassa taṃ daṇḍābhighātādi, daṇḍābhighātādi rūpaṃ nimittaṃ yassa taṃ daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sattadukkha’’nti, daṇḍappahārādijanitaṃ karajarūpahetukaṃ sattānaṃ uppajjanakadukkhanti attho. Rūpe ādīnavo suparividito hoti karuṇāvihārissa rūpanimittattā, dukkhassa karuṇāya ca paradukkhāsahanarasattāti adhippāyo. Tattha ākāse. Cittaṃ pakkhandati sabbaso rūpānaṃ abhāvo vivaramapagamoti. Abhihananti etenāti abhighāto (họ đánh đập bằng cái này, nên gọi là sự đánh đập). Daṇḍo abhighāto yassa taṃ daṇḍābhighātaṃ (cây gậy là phương tiện đánh đập của nó, nên gọi là sự đánh đập bằng gậy). Taṃ ādi yassa taṃ daṇḍābhighātādi (cái đó là khởi đầu của nó, nên gọi là sự đánh đập bằng gậy v.v...). Daṇḍābhighātādi rūpaṃ nimittaṃ yassa taṃ daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ (sắc pháp là sự đánh đập bằng gậy v.v... là tướng trạng của nó, nên gọi là có tướng trạng là sắc pháp bị đánh đập bằng gậy v.v...). Kiṃ pana tanti āha sattadukkhaṃ (nhưng cái đó là gì? Ngài nói: khổ của chúng sanh). Ý nghĩa là: nỗi khổ phát sinh cho chúng sanh, được tạo ra bởi sự đánh đập bằng gậy v.v..., có thân do nghiệp làm nhân. Đối với vị trú trong bi, sự nguy hại trong sắc pháp được biết rất rõ, vì khổ có sắc pháp làm tướng trạng, và vì bi có phận sự là không thể chịu đựng được nỗi khổ của người khác. Đó là chủ ý. Tattha ākāse (ở nơi hư không đó). Cittaṃ pakkhandati (tâm đi vào) với ý rằng: sabbaso rūpānaṃ abhāvo vivaramapagamoti (sự vắng mặt hoàn toàn của các sắc pháp là khoảng trống, là sự ra đi). Tena tenātiādīsu ayaṃ yojanā – tena tena bhogasampattiādinā pāmojjakāraṇena pamuditānaṃ sattānaṃ uppannapāmojjaviññāṇaṃ samanupassantassa yogino ‘‘sādhu vatāyaṃ satto pamodatī’’ti muditāya pavattisambhavato pamuditaviññāṇassa dassanena viññāṇaggahaṇaparicitaṃ cittaṃ hotīti. Trong đoạn tena tenātiādīsu, đây là cách giải thích: Do tâm hỷ có thể khởi lên nơi hành giả đang quán xét thức hân hoan đã phát sinh của chúng sanh đang hoan hỷ với mỗi nguyên nhân của sự hân hoan ấy, như là sự thành tựu tài sản v.v..., với ý nghĩ rằng: “sādhu vatāyaṃ satto pamodatī” (thật tốt thay, chúng sanh này đang hoan hỷ), nên do việc thấy được thức hân hoan, tâm trở nên thuần thục trong việc nắm bắt thức. Anukkamādhigatanti ākāsakasiṇavajje yattha katthaci kasiṇe rūpāvacarajjhānādhigamānukkamena rūpavirāgabhāvanāya adhigataṃ. Ākāsanimittaṃ gocaro etassāti ākāsanimittagocaraṃ, tasmiṃ ākāsanimittagocare paṭhamāruppaviññāṇe. Cittaṃ upasaṃharatoti dutiyāruppādhigamāya bhāvanācittaṃ nentassa, tathā bhāvayatoti attho. Tatthāti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇe. Cittanti viññāṇañcāyatanacittaṃ. Pakkhandatīti anupavisati vimokkhabhāvena appeti. Anukkamādhigatanti (được chứng đắc theo tuần tự) là được chứng đắc bằng cách tu tập ly tham đối với sắc theo tuần tự chứng đắc các thiền sắc giới trong bất kỳ đề mục kasina nào, ngoại trừ không kasina. Ākāsanimittaṃ gocaro etassāti ākāsanimittagocaraṃ (hư không tướng là đối tượng của nó, nên gọi là có hư không tướng làm đối tượng); tasmiṃ ākāsanimittagocare paṭhamāruppaviññāṇe (trong thức vô sắc thứ nhất có hư không tướng làm đối tượng ấy). Cittaṃ upasaṃharatoti (khi hướng tâm) có nghĩa là: của người đang dẫn dắt tâm tu tập để chứng đắc thiền vô sắc thứ hai, hoặc của người đang tu tập như vậy. Tatthāti (ở nơi đó) là trong thức vô sắc thứ nhất ấy. Cittanti (tâm) là tâm Thức Vô Biên Xứ. Pakkhandatīti (đi vào) là thâm nhập, đạt đến bằng trạng thái giải thoát. Ābhogābhāvatoti ‘‘sukhitā hontū’’tiādinā (paṭi. ma. 2.23) sukhāsīsanādivasena ābhujanābhāvato. Sattānaṃ sukhāsīsanādivasena pavattamānā [Pg.390] mettādibhāvanāva paramatthaggahaṇamukhena satte ārammaṇaṃ karoti, upekkhābhāvanā pana tathā appavattitvā kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti āha ‘‘upekkhāvihārissa sukhadukkhādiparamatthaggāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hotī’’ti. Nanu ca ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī’’tiādinā paṭikkhepavasenapi paramatthaggahaṇamukheneva upekkhābrahmavihāropi satte ārammaṇaṃ karotīti? Saccametaṃ, taṃ pana bhāvanāya pubbabhāge, matthakappattiyaṃ pana kevalaṃ ajjhupekkhanavaseneva satte ārammaṇaṃ karotīti savisesaṃ paramatthato avijjamāne eva visaye tassa pavatti. Avijjamānaggahaṇadukkhatā ca ajjhupekkhanavasena appanāppattiyā aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtatāya veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva. Ābhogābhāvatoti (do không có sự hướng tâm) là do không có sự hướng tâm bằng cách mong cầu hạnh phúc v.v... qua câu “sukhitā hontū” (mong rằng họ được an lạc) v.v... Chỉ có việc tu tập tâm từ v.v..., vốn vận hành bằng cách mong cầu hạnh phúc cho chúng sanh, mới lấy chúng sanh làm đối tượng thông qua việc nắm bắt pháp chân đế. Còn việc tu tập xả thì không vận hành như vậy, mà chỉ lấy chúng sanh làm đối tượng bằng năng lực của sự thờ ơ. Vì thế, ngài đã nói: upekkhāvihārissa sukhadukkhādiparamatthaggāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hotīti (đối với vị trú trong xả, do không hướng đến việc nắm bắt pháp chân đế là lạc và khổ v.v..., tâm trở nên khó khăn trong việc nắm bắt cái không hiện hữu). Chẳng phải là phạm trú xả cũng lấy chúng sanh làm đối tượng thông qua việc nắm bắt pháp chân đế, bằng cách phủ định qua câu “kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissantī” (chúng sanh có nghiệp là của riêng, chúng sẽ được an lạc theo ý muốn của ai) v.v... hay sao? Điều đó đúng, nhưng việc đó chỉ xảy ra ở giai đoạn đầu của sự tu tập. Còn khi đã đạt đến đỉnh điểm, nó chỉ lấy chúng sanh làm đối tượng bằng năng lực của sự thờ ơ. Do đó, sự vận hành của nó có sự khác biệt, diễn ra trên một đối tượng thực sự không hiện hữu theo nghĩa chân đế. Và sự khó khăn trong việc nắm bắt cái không hiện hữu nên được hiểu là do nó là đỉnh cao của việc nắm bắt chúng sanh chế định mà không có sự chấp thủ sai lầm, nhờ đạt đến an chỉ bằng năng lực của sự thờ ơ. Phần còn lại cũng tương tự như đã nói. 274. Sabbāpetāti sabbāpi etā appamaññā. Dānādīnanti pāramibhāvappattānaṃ dānādīnaṃ buddhakaradhammānaṃ. Sabbakalyāṇadhammānanti sabbesaṃ anavajjadhammānaṃ, samatiṃsāya pāramitānaṃ, tannimittānaṃ buddhayāniyānañca, sabbehi vā sundarasabhāvānaṃ. Na hi lokiyadhammā buddhakaradhammehi ānubhāvato ukkaṭṭhā nāma atthi, buddhadhammesu vattabbameva natthi. Paripūrikāti parivuddhikarā. Adhiṭṭhānāni viya hi appamaññā sabbāsaṃ pāramitānaṃ pāripūrikarā. ‘‘Hitajjhāsayatāyā’’tiādinā mettābrahmavihārādīnaṃ upekkhābrahmavihārassa adhiṭṭhānabhāvadassanamukhena catūhi appamaññāhi attano santānassa pageva abhisaṅkhatattā mahābodhisattā dānādipāramiyo pūretuṃ samatthā honti, nāññathāti imamatthaṃ dasseti. Imassa dātabbaṃ, imassa na dātabbanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, ‘‘idaṃ dātabbaṃ, idaṃ na dātabbanti ca vibhāgaṃ akatvā’’ti vattabbato. Deyyapaṭiggāhakavikapparahitā hi dānapāramitā. Yathāha – 274. Sabbāpetāti là sabbāpi etā appamaññā (tất cả các vô lượng tâm này). Dānādīnanti là của các pháp tạo thành Phật, tức là bố thí v.v... đã đạt đến trạng thái ba-la-mật. Sabbakalyāṇadhammānanti là của tất cả các pháp không có tội lỗi, của ba mươi ba-la-mật, và của các pháp thuộc Phật thừa có chúng làm nhân, hoặc là của các pháp có bản chất tốt đẹp hơn tất cả. Vì không có pháp thế gian nào được gọi là cao siêu hơn các pháp tạo thành Phật về mặt oai lực; đối với các pháp của chư Phật thì không cần phải nói. Paripūrikāti là những pháp làm cho tăng trưởng. Vì các vô lượng tâm, giống như các pháp quyết định, là những pháp làm cho viên mãn tất cả các ba-la-mật. Bằng đoạn “hitajjhāsayatāyā” v.v..., ngài trình bày ý nghĩa này: do dòng tương tục của các vị Đại Bồ-tát đã được chuẩn bị từ trước bởi bốn vô lượng tâm, thông qua việc trình bày trạng thái nền tảng của từ phạm trú v.v... cho đến xả phạm trú, nên các vị có khả năng hoàn thiện các ba-la-mật như bố thí v.v..., nếu không thì không thể. Nên hiểu rằng không có sự phân biệt “nên cho người này, không nên cho người kia”, vì có câu nói rằng: “không phân biệt rằng vật này nên cho, vật này không nên cho”. Vì bố thí ba-la-mật thì không có sự phân biệt về vật thí và người nhận. Như có lời dạy rằng: ‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato; Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.118); “Cũng như một cái bình chứa đầy, khi bị bất cứ ai úp ngược xuống; Nó trút ra hết tất cả nước, không giữ lại chút nào ở trong đó.” ‘‘Sabbasattāna’’nti idaṃ ‘‘sukhanidāna’’nti imināpi sambandhitabbaṃ, ‘‘dentī’’ti iminā ca. Tena deyyadhammena viya dānadhammenāpi mahāsattānaṃ lokassa bahūpakāratā [Pg.391] vuttā hoti, tathā tassa pariṇāmanato. Tadatthadīpanatthaṃ hi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti vatvāpi ‘‘sabbasattāna’’nti vuttaṃ. Tesanti sabbasattānaṃ. Upaghātanti etthāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ hettha padayojanā – vibhāgaṃ akatvā upaghātaṃ parivajjayantā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ sīlaṃ samādiyantīti. Sattakālavikapparahitā hi sīlapāramitā, lokatthameva cassa phalaṃ pariṇamīyati. Nekkhammaṃ bhajantīti pabbajjaṃ upagacchanti. Pabbajitassa hi sabbaso sīlaṃ paripūrati, na gahaṭṭhassa. Idhāpi ‘‘vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidāna’’nti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Na hi bodhisattā kālavibhāgaṃ katvā pabbajjaṃ anutiṭṭhanti, sīlaṃ vā samādiyanti, nidassanamattañcetaṃ jhānādinekkhammabhajanassāpi icchitabbattā. Sabbasattānaṃ sukhanidānatā heṭṭhā vuttanayāva. Esa nayo sesesupi. Hitāhitesūti atthānatthesu. Asammohatthāyāti sammohaviddhaṃsanāya. Paññaṃ pariyodapentīti yogavihitaṃ vijjāṭṭhānādiṃ assutaṃ suṇantā sutaṃ vodapentā ahaṃkāramamaṃkārādiṃ vidhunantā ñāṇaṃ visodhenti. ‘‘Ahaṃ mamā’’ti vikapparahitā hi paññāpāramitā. Hitasukhatthāyāti sattānaṃ hitasukhādivuddhiyatthameva. Niccanti satataṃ avicchedena paṭipakkhena avokiṇṇaṃ. Vīriyamārabhantīti yathā sattānaṃ anuppannaṃ hitasukhaṃ uppajjati, uppannaṃ abhivaḍḍhati, evaṃ parakkamaṃ karonti. Saṅkocavikkheparahitā hi vīriyapāramitā. ‘‘Vīrabhāvaṃ pattāpī’’ti iminā aparaddhānaṃ niggahasamatthataṃ dasseti. Nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamantīti mammacchedanākārena attani pavattitaṃ nānāvidhaṃ aparādhaṃ sahanti. Attaparavikappavirahitā hi dosasahanā khantipāramitā. Cụm từ ‘‘Sabbasattānaṃ’’ (của tất cả chúng sanh) này nên được liên kết với ‘‘sukhanidānaṃ’’ (là nền tảng của an lạc), và với ‘‘denti’’ (cho đi). Do đó, sự hữu ích lớn lao của các vị Đại Bồ-tát đối với thế gian được nói đến, không chỉ qua vật thí mà còn qua tâm thí, vì sự hồi hướng của tâm ấy như vậy. Thật vậy, để làm rõ ý nghĩa đó, sau khi nói ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ (không phân biệt), lại nói ‘‘sabbasattānaṃ’’. ‘‘Tesaṃ’’ nghĩa là của tất cả chúng sanh. Ở đây, trong cụm từ ‘‘upaghātaṃ’’ (sự hãm hại), cũng nên đem ‘‘vibhāgaṃ akatvā’’ đến để liên kết. Đây là cách kết hợp câu: không phân biệt, tránh xa sự hãm hại, các vị thọ trì giới luật là nền tảng hạnh phúc cho tất cả chúng sanh. Thật vậy, Giới ba-la-mật thì không có sự phân biệt về chúng sanh và thời gian, và quả của nó được hồi hướng chỉ vì lợi ích của thế gian. ‘‘Nekkhammaṃ bhajanti’’ (thực hành xuất ly) nghĩa là đi đến sự xuất gia. Thật vậy, giới luật của người xuất gia được viên mãn trọn vẹn, không phải của người tại gia. Ở đây cũng vậy, nên đem cụm ‘‘vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ’’ đến để liên kết. Thật vậy, các vị Bồ-tát không thực hành xuất gia hay thọ trì giới luật bằng cách phân biệt thời gian, và đây chỉ là sự chỉ dẫn, vì việc thực hành xuất ly như thiền định v.v... cũng được mong muốn. Việc là nền tảng hạnh phúc cho tất cả chúng sanh cũng theo phương pháp đã nói ở trên. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. ‘‘Hitāhitesu’’ (trong điều lợi và không lợi) nghĩa là trong điều hữu ích và vô ích. ‘‘Asammohatthāya’’ (để không si mê) nghĩa là để phá tan sự si mê. ‘‘Paññaṃ pariyodapenti’’ (làm cho trí tuệ trong sạch) nghĩa là: lắng nghe điều chưa nghe về các môn học v.v... được sắp đặt bởi sự thực hành, làm trong sạch điều đã nghe, rũ bỏ ngã kiến, ngã sở kiến v.v..., các vị làm thanh tịnh trí tuệ. Thật vậy, Tuệ ba-la-mật thì không có sự phân biệt ‘‘ta, của ta’’. ‘‘Hitasukhatthāya’’ (vì lợi ích và hạnh phúc) nghĩa là chỉ vì sự tăng trưởng lợi ích, hạnh phúc v.v... của chúng sanh. ‘‘Niccaṃ’’ (thường xuyên) nghĩa là luôn luôn, không gián đoạn, không bị pha trộn bởi pháp đối nghịch. ‘‘Vīriyamārabhanti’’ (khởi lên tinh tấn) nghĩa là: các vị nỗ lực để lợi ích và hạnh phúc chưa sanh khởi của chúng sanh được sanh khởi, và lợi ích hạnh phúc đã sanh khởi được tăng trưởng. Thật vậy, Tinh tấn ba-la-mật thì không có sự co rút và tán loạn. Bằng câu ‘‘Vīrabhāvaṃ pattāpi’’ (dù đã đạt đến trạng thái anh hùng), nó cho thấy khả năng chế ngự những kẻ phạm lỗi. ‘‘Nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamanti’’ (chịu đựng nhiều loại lỗi lầm) nghĩa là các vị chịu đựng nhiều loại lỗi lầm khác nhau xảy ra nơi bản thân mình, như thể bị cắt xé tim gan. Thật vậy, Nhẫn nhục ba-la-mật, sự chịu đựng lỗi lầm, thì không có sự phân biệt mình và người. Paṭiññaṃ na visaṃvādentīti avisaṃvādanasāmaññena sabbassapi anariyavohārassa akaraṇamāha. Paṭiññāte, apaṭiññāte ca diṭṭhādike micchāvikapparahitā hi saccapāramitā. Avicalādhiṭṭhānāti yathāsamādinnesu dānādidhammesu niccalādhiṭṭhāyino acalasamādānādhiṭṭhānā, samādinnesu ca buddhakaradhammesu sammadeva avaṭṭhānaṃ adhiṭṭhānapāramitā. Tesūti sattesu. Avicalāyāti paṭipakkhena akampanīyāya. Evanti yathāvuttena sattesu hitajjhāsayatādiākārena. Yathā ca brahmavihārādhiṭṭhānā pāramiyo, evaṃ adhiṭṭhānādhiṭṭhānāpi. Tathā hi yathāpaṭiññaṃ parānuggahāya pāramīnaṃ [Pg.392] anuṭṭhānena saccādhiṭṭhānaṃ, tappaṭipakkhapariccāgato cāgādhiṭṭhānaṃ, pāramīhi sacittupasamato upasamādhiṭṭhānaṃ, tāhi parahitūpāyakosallato paññādhiṭṭhānaṃ. Evaṃ paccekampi pāramitāsu yathārahaṃ netabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pāramitāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, ativitthārabhayena na vitthārayimha. Tathā dasabalañāṇādiketi. Etāva hontīti etā honti evāti yojanā. ‘‘Paṭiññaṃ na visaṃvādenti’’ (không thất hứa): Bằng sự tương đồng với việc không lừa dối, câu này nói lên việc không thực hành mọi lời nói không cao thượng. Thật vậy, Chân thật ba-la-mật thì không có sự suy lường sai lầm trong những điều đã thấy v.v..., dù đã hứa hay chưa hứa. ‘‘Avicalādhiṭṭhānā’’ (có sự quyết định không lay chuyển) nghĩa là: các vị có sự quyết định không lay chuyển trong các pháp như bố thí v.v... đã được thọ trì, có sự quyết định bằng sự thọ trì không lay chuyển; và sự đứng vững một cách chân chánh trong các pháp tạo nên Phật quả đã được thọ trì chính là Quyết định ba-la-mật. ‘‘Tesu’’ (trong chúng) nghĩa là trong các chúng sanh. ‘‘Avicalāya’’ (không lay chuyển) nghĩa là không thể bị lay chuyển bởi pháp đối nghịch. ‘‘Evaṃ’’ (như vậy) nghĩa là theo cách thức đã nói, như có ý hướng lợi ích cho chúng sanh v.v... Và như các ba-la-mật có Phạm trú làm nền tảng, cũng vậy, chúng cũng có các quyết định làm nền tảng. Thật vậy, do việc thực hành các ba-la-mật để giúp đỡ người khác theo như lời hứa, nên có chân thật quyết định; do việc từ bỏ pháp đối nghịch của chúng, nên có xả ly quyết định; do sự an tịnh tự tâm bằng các ba-la-mật, nên có an tịnh quyết định; do sự khéo léo trong phương tiện lợi ích cho người khác bằng các ba-la-mật ấy, nên có trí tuệ quyết định. Như vậy, cũng nên được hiểu một cách tương ứng trong từng ba-la-mật. Đây là phần tóm tắt. Còn về phần chi tiết, điều gì cần nói trong các ba-la-mật, điều đó nên được biết theo phương pháp đã được nói trong Chú giải Tạng Hạnh, tên là Paramatthadīpanī; chúng tôi không giải rộng vì sợ quá dài dòng. Cũng vậy trong câu ‘‘dasabalañāṇādike’’ (thập lực trí v.v...). ‘‘Etāva honti’’ nên được kết hợp là ‘‘etā honti eva’’ (chỉ có chừng ấy). Brahmavihāraniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về chương Phạm trú đã kết thúc. Iti navamaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải thích chương thứ chín. 10. Āruppaniddesavaṇṇanā 10. Phần giải thích về chương Vô sắc Paṭhamāruppavaṇṇanā Phần giải thích về Vô sắc thứ nhất 275. Uddiṭṭhesūti [Pg.393] ‘‘cattāro āruppā’’ti evaṃ uddiṭṭhesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. Tenevāha ‘‘catūsu āruppesū’’ti. Tattha rūpavivekena arūpaṃ, arūpameva āruppaṃ jhānaṃ, idha pana tadatthaṃ kammaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Taṃ bhāvetukāmo catutthajjhānaṃ uppādetīti sambandho. Rūpādhikaraṇanti rūpahetu. Hetuattho hi ettha adhikaraṇa-saddo ‘‘kāmādhikaraṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.168-169) viya. Daṇḍanaṭṭhena daṇḍo, muggarādi. Parapīḷādhippāyena tassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Sattānaṃ sasanaṭṭhena satthaṃ, āvudhaṃ. Bhaṇḍanaṃ kalaho. Virodho viggaho. Nānāvādo vivādo. Etanti yathāvuttaṃ daṇḍādānādikaṃ. Sabbasoti anavasesato. Āruppe arūpabhāve, āruppe vā bhave. Rūpānaṃyevāti diṭṭhādīnavānaṃ rūpānaṃyeva, na arūpānanti adhippāyo. Nibbidāyāti vikkhambhanavasena nibbindanatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Nirodhāyāti nirujjhanatthāya. Sabbametaṃ samatikkamaṃ sandhāya vuttaṃ. Daṇḍādānādīnanti ādi-saddena adinnādānādikaṃ sabbaṃ rūpahetukaṃ anatthaṃ saṅgaṇhāti, na idha pāḷiyaṃ āgatamevāti daṭṭhabbaṃ. Karajarūpeti yathāvuttādīnavādhikaraṇabhāvayogyaṃ dassetuṃ vuttaṃ, oḷārikarūpeti attho. Ādīnavanti dosaṃ. Tassāti rūpassa. Ālokoti vaṇṇaviseso evāti tattha pavattaṃ paṭibhāganimittaṃ ugghāṭetvā siyā ākāsanimittaṃ uggahetuṃ, na pana paricchinnākāsakasiṇaṃ ugghāṭetvā. Tassa hi ugghāṭanā nāma rūpanimitteneva siyāti āha ‘‘ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū’’ti. Keci pana ‘‘ālokakasiṇampi ṭhapetvā aṭṭhasū’’ti vadanti, tassa pana ṭhapane kāraṇaṃ na dissati, karajarūpaṃ atikkantaṃ hoti tassa anālambanato. 275. Uddiṭṭhesūti có nghĩa là: Trong các pháp đã được chỉ ra như vầy: “Bốn pháp Vô Sắc.” Và đây là cách dùng bhumma (biến cách thứ bảy) trong ý nghĩa niddhāraṇa (sự xác định). Do đó, ngài đã nói: “catūsu āruppesū’ti (trong bốn pháp Vô Sắc).” Ở đây, arūpa (vô sắc) là do sự ly khai khỏi sắc; āruppaṃ chính là thiền vô sắc, nhưng ở đây đề mục nghiệp xứ vì mục đích ấy được chủ trương. Người muốn tu tập đề mục ấy thì làm phát sanh đệ tứ thiền, đây là sự liên kết. Rūpādhikaraṇanti có nghĩa là do nhân là sắc. Thật vậy, ở đây adhikaraṇa-sadda có ý nghĩa là nhân, giống như trong các trường hợp: “kāmādhikaraṇan’ti, v.v...” Daṇḍo có ý nghĩa là sự trừng phạt, là cây gậy, v.v... Daṇḍādānaṃ là sự cầm lấy cây gậy ấy với chủ ý làm tổn hại người khác. Satthaṃ có ý nghĩa là sự sát hại chúng sanh, là vũ khí. Bhaṇḍanaṃ là sự cãi cọ. Virodho là sự chống đối. Nānāvādo là sự tranh luận. Etanti là những điều đã được nói như trên, bắt đầu với daṇḍādāna. Sabbasoti là không có dư sót. Āruppe là trong trạng thái vô sắc, hoặc trong cõi vô sắc. Rūpānaṃyevāti có nghĩa là: Chỉ của các sắc pháp có sự nguy hại đã được thấy, chứ không phải của các pháp vô sắc, đây là chủ ý. Nibbidāyāti là vì mục đích nhàm chán do năng lực chế ngự. Virāgāyāti là vì mục đích ly tham. Nirodhāyāti là vì mục đích đoạn diệt. Tất cả những điều này được nói đến liên quan đến sự vượt qua. Daṇḍādānādīnanti: Bằng ādi-sadda, nên thu gồm tất cả những điều bất thiện có sắc làm nhân, như là sự trộm cắp, v.v..., không chỉ những gì đã được nêu trong Pāḷi ở đây, cần phải được hiểu như vậy. Karajarūpeti được nói để chỉ ra rằng (sắc) là nền tảng cho những sự nguy hại đã được nói đến, có nghĩa là sắc thô. Ādīnavanti là sự nguy hại. Tassāti là của sắc ấy. Ālokoti chính là một loại màu sắc đặc biệt, do đó, sau khi tháo gỡ paṭibhāganimitta (tợ tướng) đã khởi lên ở đó, có thể nắm bắt ākāsanimitta (hư không tướng); chứ không phải sau khi tháo gỡ paricchinnākāsakasiṇa (hư không biến xứ có giới hạn). Thật vậy, sự tháo gỡ của nó chỉ có thể xảy ra bằng rūpanimitta (sắc tướng), do đó ngài đã nói: “ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasū’ti (ngoại trừ hư không biến xứ có giới hạn, trong chín [biến xứ còn lại]).” Tuy nhiên, một số vị nói: “ṭhapetvā ālokakasiṇampi aṭṭhasū’ti (ngoại trừ cả quang biến xứ, trong tám [biến xứ còn lại]),” nhưng không thấy có lý do gì để loại trừ nó, vì karajarūpa (sắc thân) đã được vượt qua do không lấy nó làm đối tượng. Yadi evaṃ kasmā ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ. Nanu paṭhamajjhānādīnipi tassa anālambanavaseneva pavattanti paṭibhāganimittārammaṇattā? Saccametaṃ, oḷārikaṅgappahānato pana santasabhāvena āneñjappattena catutthajjhānena atikkantaṃ suṭṭhu atikkantaṃ nāma hotīti ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti vuttaṃ[Pg.394]. Keci ‘‘assāsapassāsānaṃ nirujjhanato, kāmadhātusamatikkamanato cā’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ, itaresaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ sambhavato, heṭṭhimajjhānānañca akāmadhātusaṃvattanīyato. Tappaṭibhāgamevāti karajarūpapaṭibhāgameva nimittaggāhasambhavato. Sadisañca nāma taṃ na hoti, tasmā kiṃ tassa samatikkamanenāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘kathaṃ? Yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kathanti kathetukamyatāpucchā. Yathāti opammatthe nipāto. Lekhācittanti kāḷavaṇṇādinā kataparikammāya lekhāya cittaṃ. Phalitantaranti vivaraṃ. Disvāti dūrato disvā. Samānarūpasaddasamudācāranti sadisarūpasaṇṭhānasarappayogaṃ. Nếu vậy, tại sao lại nói: “catutthajjhānavasenā’ti (do năng lực của đệ tứ thiền)”? Chẳng phải các thiền như sơ thiền, v.v... cũng diễn tiến do năng lực không lấy nó (sắc thân) làm đối tượng, vì có tợ tướng làm đối tượng sao? Điều này đúng, nhưng do đã từ bỏ các thiền chi thô thiển, nên khi được vượt qua bằng đệ tứ thiền, vốn đã đạt đến trạng thái bất động do có bản chất tịch tịnh, thì được gọi là vượt qua một cách tốt đẹp. Do đó, đã nói: “catutthajjhānavasenā’ti.” Một số vị nói: “Do sự đoạn diệt của hơi thở vô hơi thở ra, và do sự vượt qua khỏi Dục giới.” Điều đó không phải là lý do, vì các sắc do tâm sanh khác vẫn có thể hiện hữu, và các thiền bậc dưới cũng không thuộc về Dục giới. Tappaṭibhāgamevāti có nghĩa là: Chính là tợ tướng của sắc thân, do sự hiện hữu của việc nắm bắt tướng. Và cái tương tự thì không phải là cái đó (cái nguyên bản), do đó, có ích gì trong việc vượt qua nó? Liên quan đến câu hỏi này, đã nói: “kathaṃ? Yathā’ti, v.v...” Ở đây, kathanti là câu hỏi với mong muốn được giải thích. Yathāti là một bất biến từ trong ý nghĩa so sánh. Lekhācittanti là hình vẽ được trang trí bằng đường nét đã được chuẩn bị với màu đen, v.v... Phalitantaranti là khoảng trống. Disvāti là thấy từ xa. Samānarūpasaddasamudācāranti là sự sử dụng hình dáng, hình tướng, và âm thanh tương tự. Ārammaṇavasenāti ‘‘mama cakkhu sobhanaṃ, mama kāyo thiro, mama parikkhārā sundarā’’ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena. Karajarūpasamaṅgikāloti attano attabhāvarūpena ceva ārammaṇarūpena ca samannāgatakālo. Tampīti kasiṇarūpassapi. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Bhayasantāsaadassanakāmatā viya samatikkamitukāmatāti yojanā. Idañca yathāvuttānaṃ nibbidāvirāganirodhānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Te hi tayo apekkhitvā bhayasantāsaadassanakāmatā vuttā. Eko kira sunakho vane sūkarena pahaṭamatto palāto, so arūpadassanavelāya bhattapacanaukkhaliṃ dūrato disvā sūkarasaññāya bhīto uttasanto palāyi, pisācabhīruko puriso rattibhāge aparicite dese matthakacchinnaṃ tālakkhandhaṃ disvā pisācasaññāya bhīto uttasanto mucchito papati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sūkarā…pe… veditabbā’’ti. Ārammaṇavasenāti có nghĩa là: Do năng lực của việc lấy làm đối tượng như vầy: “Mắt của tôi đẹp, thân của tôi khỏe mạnh, các vật dụng của tôi tốt.” Karajarūpasamaṅgikāloti là thời điểm được trang bị cả sắc của tự thân và sắc của đối tượng. Tampīti là của cả sắc biến xứ. Thật vậy, đây là một từ được dùng trong ý nghĩa sở hữu cách. Sự mong muốn vượt qua giống như sự mong muốn không thấy do sợ hãi và kinh hoàng, đây là cách liên kết. Và đây là một từ chung cho sự nhàm chán, ly tham, và đoạn diệt đã được nói đến. Thật vậy, sự mong muốn không thấy do sợ hãi và kinh hoàng được nói đến liên quan đến ba điều đó. Tương truyền, một con chó trong rừng, vừa bị heo rừng húc, đã bỏ chạy. Con chó đó, vào lúc không thấy rõ hình sắc, nhìn thấy cái nồi nấu cơm từ xa, với tưởng là heo rừng, đã sợ hãi, kinh hoàng và bỏ chạy. Một người đàn ông sợ ma, vào ban đêm, ở một nơi không quen thuộc, nhìn thấy một thân cây thốt nốt bị chặt ngọn, với tưởng là ma, đã sợ hãi, kinh hoàng, ngất đi và ngã xuống. Liên quan đến điều đó, đã nói: “sūkarā…pe… veditabbā’ti.” 276. Evanti yathāvuttaṃ opammatthaṃ nigamento āha. Soti yogāvacaro. Tasmiṃ jhāne ādīnavaṃ passatīti sambandho. Rūpanti kasiṇarūpaṃ. Santavimokkhatoti arūpajjhānato. Tāni hi ‘‘ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādīsu (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhāti āgatā. Santatāsiddhi cassa anussutito daṭṭhabbā. Yathevāti eva-kārena yena pakārena etaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ duvaṅgikaṃ, evaṃ āruppānipīti [Pg.395] upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikattaṃ dasseti, na tatiyajjhāne viya duvaṅgikatāmattaṃ. Nanu cetthāpi duvaṅgikatāmattameva bhūmibhedatoti? Nāyaṃ doso upamopameyyabhāvassa bhinnādhikaraṇato. 276. Evanti: Ngài nói (câu này) để kết luận ý nghĩa so sánh đã được nói đến. Soti là hành giả. Thấy sự nguy hại trong thiền ấy, đây là sự liên kết. Rūpanti là sắc biến xứ. Santavimokkhatoti là từ thiền vô sắc. Thật vậy, chúng được gọi là santavimokkhā (những giải thoát tịch tịnh) trong các đoạn kinh như: “ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’ti, v.v...” Và sự thành tựu của trạng thái tịch tịnh của nó cần được hiểu là do nghe truyền lại. Yathevāti: Bằng eva-kāra, ngài chỉ ra rằng, cũng như thiền sắc giới đệ tứ này có hai chi, các thiền vô sắc cũng vậy, có hai chi do năng lực của xả và nhất tâm; chứ không chỉ đơn thuần là có hai chi như trong đệ tam thiền. Chẳng phải ở đây cũng chỉ đơn thuần là có hai chi do sự khác biệt về cảnh giới sao? Đây không phải là lỗi, vì ví dụ và đối tượng được ví dụ có nền tảng khác nhau. Tatthāti tasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne. Nikantinti apekkhaṃ. Pariyādāyāti ādīnavadassanena tasmiṃ jhāne khepetvā, anapekkho hutvāti attho. Santato manasikaraṇeneva paṇītato, sukhumato ca manasikāro siddho hotīti āha ‘‘santato anantato manasi karitvā’’ti. Pattharitvāti pageva vaḍḍhitaṃ, tadā vaḍḍhanavasena vā pattharitvā. Tenāti kasiṇarūpena. Ugghāṭeti kasiṇanti rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ pathavīkasiṇādikasiṇarūpaṃ apaneti. Ugghāṭanavidhiṃ pana dassento ‘‘ugghāṭento hī’’tiādimāha. Tattha saṃvelletīti paṭisaṃharati. Aññadatthūti ekaṃsena. Neva ubbaṭṭatīti neva uṭṭhahati. Na vivaṭṭatīti na vinivaṭṭati. Imassāti imassa kasiṇarūpassa. Amanasikāranti manasi akaraṇaṃ acintanaṃ. Manasikārañca paṭiccāti ‘‘ākāso ākāso’’ti bhāvanāmanasikārañca nissāya. Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ kasiṇarūpaṃ na sabbena sabbaṃ manasi karoto, tena ca phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti manasi karoto yadā taṃ bhāvanānubhāvena ākāsaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadā so kasiṇaṃ ugghāṭeti nāma, tañca tena ugghāṭitaṃ nāma hotīti. Tenāha ‘‘kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyatī’’ti. Sabbametanti tividhampetaṃ ekameva pariyāyabhāvato. Tattha có nghĩa là tasmiṃ rūpāvacaracatutthajjhāne (trong thiền sắc giới thứ tư). Nikanti có nghĩa là apekkhaṃ (sự luyến ái). Pariyādāya có nghĩa là ādīnavadassanena tasmiṃ jhāne khepetvā, anapekkho hutvā (sau khi đã làm cho cạn kiệt trong thiền ấy bằng cách thấy sự nguy hại, trở nên không luyến ái). Do sự tác ý an tịnh, tác ý cao thượng và vi tế được thành tựu chỉ bằng sự tác ý, nên ngài đã nói: “santato anantato manasi karitvā.” Pattharitvā có nghĩa là đã được phát triển từ trước, hoặc trải rộng ra bằng cách phát triển vào lúc đó. Tena có nghĩa là kasiṇarūpena (bởi sắc kasiṇa). Ugghāṭeti kasiṇaṃ có nghĩa là loại bỏ sắc kasiṇa đất v.v... vốn là đối tượng của thiền sắc giới thứ tư. Và để chỉ ra phương pháp loại bỏ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “ugghāṭento hī.” Ở đây, saṃvelleti có nghĩa là paṭisaṃharati (cuộn lại). Aññadatthu có nghĩa là ekaṃsena (một cách dứt khoát). Neva ubbaṭṭati có nghĩa là neva uṭṭhahati (không khởi lên). Na vivaṭṭati có nghĩa là na vinivaṭṭati (không lùi lại). Imassa có nghĩa là imassa kasiṇarūpassa (của sắc kasiṇa này). Amanasikāraṃ có nghĩa là manasi akaraṇaṃ acintanaṃ (sự không tác ý, không suy tư). Manasikārañca paṭicca có nghĩa là nissāya (nhờ vào) bhāvanāmanasikāraṃ (sự tác ý tu tập) rằng “hư không, hư không.” Điều này được nói là: đối với người không tác ý hoàn toàn đến sắc kasiṇa vốn là đối tượng của thiền sắc giới thứ tư, và tác ý đến khoảng không gian đã được tiếp xúc bởi nó rằng “hư không, hư không,” khi ấy do năng lực của sự tu tập, nó hiện khởi thành hư không, lúc đó vị ấy được gọi là loại bỏ kasiṇa, và nó được gọi là đã được loại bỏ bởi vị ấy. Do đó, ngài đã nói: “kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyatīti.” Sabbametaṃ có nghĩa là cả ba điều này chỉ là một do là từ đồng nghĩa. ‘‘Nīvaraṇāni vikkhambhantī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu rūpāvacarapaṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nīvaraṇāni vikkhambhitāni, tato paṭṭhāya cassa na nesaṃ pariyuṭṭhānaṃ. Yadi siyā, jhānato parihāyeyya? Yaṃ paneke vadanti ‘‘attheva sukhumāni arūpajjhānavikkhambhaneyyāni nīvaraṇāni, tāni sandhāyetaṃ vutta’’nti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi mahaggatakusalesu lokuttarakusalesu viya odhiso pahānaṃ nāma atthi. Yo pana rūpāvacarehi āruppānaṃ uḷāraphalatādiviseso, so bhāvanāvisesena santatarapaṇītatarabhāvena tesuyeva purimapurimehi pacchimapacchimānaṃ [Pg.396] viyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vikkhambhantī’’ti pana vacanaṃ vaṇṇabhaṇanavasena vuttaṃ. Tathā hi aññatthāpi heṭṭhā pahīnānaṃ upari pahānaṃ vuccati. Ye pana ‘‘sabbe kusalā dhammā sabbesaṃ akusalānaṃ paṭipakkhāti katvā evaṃ vutta’’nti vadanti, tehi dutiyajjhānūpacārādīsu nīvaraṇavikkhambhanāvacanassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sati santiṭṭhatīti ākāsanimittārammaṇā sati sammā sūpaṭṭhitā hutvā tiṭṭhati. Satisīsena cettha upacārajjhānānuguṇānaṃ saddhāpañcamānaṃ sakiccayogaṃ dasseti. Upacārenāti upacārajjhānena. Idhāpīti rūpāvacaracatutthajjhānaṃ sandhāya sampiṇḍanaṃ. Taṃ hi upekkhāvedanāsampayuttaṃ. Sesanti ‘‘sesāni kāmāvacarānī’’tiādi. Yaṃ idha vattabbamavuttaṃ, taṃ pana pathavīkasiṇaniddese (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttanayānusārena veditabbanti āha ‘‘pathavīkasiṇe vuttanayamevā’’ti. Tại sao lại nói: “Nīvaraṇāni vikkhambhantīti (trấn áp các triền cái)”? Chẳng phải các triền cái đã được trấn áp ngay trong sát-na cận định của thiền sắc giới sơ thiền sao? Và kể từ đó, sự khởi lên của chúng không có nơi vị ấy sao? Nếu có, vị ấy sẽ bị lui sụt khỏi thiền. Còn điều mà một số vị nói rằng: “Thật vậy, có những triền cái vi tế cần được trấn áp bởi thiền vô sắc, và điều này được nói ra nhắm đến chúng,” đó chỉ là quan điểm của họ. Vì trong các thiện tâm đáo đại, không có sự đoạn trừ theo từng phần như trong các thiện tâm siêu thế. Hơn nữa, sự khác biệt về quả cao thượng v.v... của các thiền vô sắc so với các thiền sắc giới nên được hiểu là giống như sự khác biệt của các thiền sau so với các thiền trước ngay trong các thiền vô sắc ấy, do sự khác biệt trong tu tập, do trạng thái an tịnh hơn và cao thượng hơn. Nhưng câu “trấn áp” được nói ra theo cách tán thán phẩm chất. Thật vậy, ở những nơi khác cũng vậy, sự đoạn trừ ở tầng trên đối với những gì đã được đoạn trừ ở tầng dưới được nói đến. Còn những vị nói rằng: “Điều này được nói như vậy vì cho rằng tất cả các pháp thiện là đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện,” thì họ phải nói ra lý do tại sao việc trấn áp triền cái không được đề cập trong cận định của thiền thứ hai v.v... Sati santiṭṭhati có nghĩa là niệm có đối tượng là hư không tướng được thiết lập vững chắc, an trú. Và ở đây, bằng cách lấy niệm làm đầu, ngài chỉ ra sự thực hành phận sự của năm quyền với tín là thứ năm, vốn tương ứng với thiền cận định. Upacārena có nghĩa là upacārajjhānena (bởi thiền cận định). Idhāpi là một sự tóm tắt nhắm đến thiền sắc giới thứ tư. Vì thiền ấy tương ưng với thọ xả. Sesaṃ là câu bắt đầu bằng “sesāni kāmāvacarānīti.” Những gì nên được nói ở đây trong phần giải về vô sắc mà chưa được nói, thì nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về kasiṇa đất. Do đó, ngài nói “pathavīkasiṇe vuttanayamevāti.” Evaṃ yaṃ tattha avisiṭṭhaṃ, taṃ atidisitvā idāni visiṭṭhaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādimāha. Yānapputoḷi kumbhimukhādīnanti oguṇṭhanasivikādiyānānaṃ mukhaṃ yānamukhaṃ, putoḷiyā khuddakadvārassa mukhaṃ putoḷimukhaṃ, kumbhimukhanti paccekaṃ mukha-saddo sambandhitabbo. Ākāsaṃyeva yānamukhādiparicchinnaṃ. Parikammamanasikārenāti parikammabhūtena manasikārena upacārajjhānena. Parikammaṃ anulomaṃ upacāroti ca anatthantarañhetaṃ. Pekkhamāno arūpāvacarajjhānacakkhunā. Như vậy, sau khi đã chỉ dẫn những gì không khác biệt ở đó, bây giờ để chỉ ra những gì khác biệt, ngài nói câu bắt đầu bằng “ayaṃ pana viseso.” Yānapputoḷikumbhimukhādīnaṃ có nghĩa là: mukhaṃ (lối vào) của oguṇṭhanasivikādiyānānaṃ (các loại xe cộ như kiệu có mái che v.v...) là yānamukhaṃ; mukhaṃ (lối vào) của putoḷiyā khuddakadvārassa (cánh cửa nhỏ) là putoḷimukhaṃ; kumbhimukhaṃ (miệng ghè). Như vậy, từ mukha nên được liên kết với từng từ một. Chỉ hư không được giới hạn bởi lối vào của xe cộ v.v... Parikammamanasikārena có nghĩa là parikammabhūtena manasikārena upacārajjhānena (bởi thiền cận định, là sự tác ý trong giai đoạn chuẩn bị). Parikammaṃ, anulomaṃ và upacāro – ba từ này không có nghĩa khác nhau. Pekkhamāno (nhìn thấy) arūpāvacarajjhānacakkhunā (bằng con mắt của thiền vô sắc). 277. Sabbākārenāti rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūpadhammesu, pathavīkasiṇādirūpanimittesu, tadārammaṇajjhānesu ca dosadassanākārena, tesu eva vā rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā. Rūpajjhānampi rūpanti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu (dha. sa. 160; vibha. 625) yathā rūpabhavo rūpaṃ. Rūpīti hi rūpajjhānalābhīti attho. Ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ rūpanti vuccati purimapadalopena yathā ‘‘devadatto datto’’ti. Rūpāni passatīti kasiṇarūpāni jhānacakkhunā passatīti attho. Tasmāti yasmā uttarapadalopena, purimapadalopena ca yathākkamaṃ rūpajjhānakasiṇarūpesu rūpavohāro dissati, tasmā. Rūpe rūpajjhāne taṃsahagatā saññā rūpasaññā. Tadārammaṇassa cāti ca-saddena yathāvuttaṃ rūpāvacarajjhānaṃ sampiṇḍeti, tena [Pg.397] pāḷiyaṃ ‘‘rūpasaññāna’’nti sarūpekasesena niddeso katoti dasseti. Virāgāti jigucchanato. Nirodhāti tappaṭibandhachandarāgavikkhambhanena nirodhanato. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ. Tassa sabbākārena virāgā anavasesānaṃ nirodhāti evaṃ vā ettha yojanā kātabbā. 277. Sabbākārenāti có nghĩa là bằng mọi cách, chẳng hạn như bằng cách thấy sự nguy hại trong các sắc pháp, trong các sắc tướng như kasiṇa đất v.v..., và trong các thiền có đối tượng là chúng, với tất cả các khía cạnh như thấy khả năng phát sinh sự chấp giữ gậy gộc v.v... do sắc tướng; hoặc bằng cách từ bỏ luyến ái, không muốn hướng tâm đến v.v... đối với chính các sắc ấy. Thiền sắc giới cũng được gọi là rūpa do sự lược bỏ từ sau, giống như rūpabhava (sắc hữu) được gọi là rūpa trong các câu như “tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc.” Rūpī có nghĩa là người đắc thiền sắc giới. Đối tượng là sắc kasiṇa cũng được gọi là rūpa do sự lược bỏ từ trước, giống như Devadatta được gọi là Datta. Rūpāni passati có nghĩa là thấy các sắc kasiṇa bằng con mắt thiền. Tasmā (do đó): vì cách dùng từ rūpa được thấy đối với thiền sắc giới và sắc kasiṇa theo thứ tự do sự lược bỏ từ sau và sự lược bỏ từ trước. Trong rūpa tức là thiền sắc giới, tưởng đồng sanh với nó là rūpasaññā (sắc tưởng). Trong tadārammaṇassa ca, bằng từ ca, ngài tóm tắt thiền sắc giới đã nói. Bằng từ ca ấy, ngài chỉ ra rằng trong Pāḷi, sự trình bày được thực hiện bằng sarūpekasesa (phép rút gọn khi các từ có cùng hình thức) là rūpasaññānaṃ. Virāgā có nghĩa là do sự nhàm chán. Nirodhā có nghĩa là do sự diệt tận bằng cách trấn áp dục tham liên quan đến nó. Để làm cho ý nghĩa đã nói trở nên rõ ràng hơn, câu bắt đầu bằng “kiṃ vuttaṃ hoti” đã được nói ra. Hoặc ở đây, nên thực hiện sự kết nối như sau: tassa (của nó) sabbākārena virāgā (do ly tham bằng mọi cách) anavasesānaṃ nirodhā (do sự diệt tận không còn dư sót). ‘‘Ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hotī’’ti idaṃ yasmā imāni jhānāni ārammaṇātikkamena pattabbāni, na aṅgātikkamenāti katvā vuttaṃ. Yasmā panettha saññāsamatikkamo ārammaṇasamatikkamena vinā na hoti, tasmā ‘‘samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotī’’ti āha. Avatvā vuttoti sambandho. Samāpannassātiādīsu kusalasaññāvasena samāpannaggahaṇaṃ, vipākasaññāvasena upapannaggahaṇaṃ, kiriyāsaññāvasena diṭṭhadhammasukhavihāraggahaṇaṃ. Arahato hi jhānāni visesato diṭṭhadhammasukhavihāro. Yadi saññāsamatikkamassa anunipphādiārammaṇasamatikkamo vibhaṅge ca avutto, atha kasmā idha gahitoti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Ārammaṇasamatikkamavasenāpi ayamatthavaṇṇanā katā, ‘‘tadārammaṇassa cetaṃ adhivacana’’ntiādinā vibhaṅge viya saññāsamatikkamameva avatvāti adhippāyo. “Sự vượt qua tưởng không xảy ra đối với người chưa nhàm chán đối tượng” (Ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hotīti), điều này được nói ra vì những thiền này (imāni jhānāni) phải được đạt đến bằng cách vượt qua đối tượng (ārammaṇātikkamena pattabbāni), chứ không phải bằng cách vượt qua các chi thiền (na aṅgātikkamena). Bởi vì ở đây (ettha), sự vượt qua tưởng (saññāsamatikkamo) không xảy ra nếu không có sự vượt qua đối tượng (ārammaṇasamatikkamena vinā na hoti), do đó ngài đã nói: “Và khi các tưởng đã được vượt qua, đối tượng cũng đã được vượt qua” (samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotīti). Mối liên hệ là “được nói ra mà không nói ra” (Avatvā vuttoti sambandho). Trong các từ như “đối với người đã nhập định” (Samāpannassātiādīsu), việc dùng từ “người đã nhập định” (samāpannaggahaṇaṃ) là theo nghĩa tưởng thiện (kusalasaññāvasena); việc dùng từ “người đã tái sanh” (upapannaggahaṇaṃ) là theo nghĩa tưởng quả (vipākasaññāvasena); việc dùng từ “người sống an lạc trong hiện tại” (diṭṭhadhammasukhavihāraggahaṇaṃ) là theo nghĩa tưởng duy tác (kiriyāsaññāvasena). Quả vậy (hi), các thiền của bậc A-la-hán (Arahato jhānāni) đặc biệt là sự an trú trong hiện tại (visesato diṭṭhadhammasukhavihāro). Nếu (yadi) sự vượt qua đối tượng, vốn là hệ quả của sự vượt qua tưởng (saññāsamatikkamassa anunipphādiārammaṇasamatikkamo), lại không được nói đến trong bộ Phân Tích (vibhaṅge ca avutto), vậy thì tại sao (atha kasmā) nó lại được đề cập ở đây (idha gahito)? Để trả lời cho câu hỏi này (anuyogaṃ sandhāya), ngài đã nói: “Bởi vì...” (yasmā panā’tiādi). Ý nghĩa là (adhippāyo): sự giải thích ý nghĩa này (ayamatthavaṇṇanā) cũng được thực hiện theo cách vượt qua đối tượng (Ārammaṇasamatikkamavasenāpi katā), chứ không chỉ nói về sự vượt qua tưởng (saññāsamatikkamameva avatvā) như trong bộ Phân Tích (vibhaṅge viya) qua các câu như “và đây là tên gọi của đối tượng ấy” (tadārammaṇassa cetaṃ adhivacana’’ntiādinā). 278. Paṭighātenāti paṭihananena visayīvisayasamodhānena. Atthaṅgamātiādīsu purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa atthavacanaṃ, tasmā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamo jhānasamaṅgikāle anuppattīti tassa idheva gahaṇe kāraṇaṃ anuyogamukhena dassetuṃ ‘‘kāmañcetā’’tiādi vuttaṃ. Ussāhajananatthaṃ paṭipajjanakānaṃ. Etāsaṃ paṭighasaññānaṃ. Ettha paṭhamāruppakathāyaṃ. Vacanaṃ atthaṅgamavasena. 278. “Do va chạm” (Paṭighātena) nghĩa là do sự đụng chạm (paṭihananena), do sự gặp gỡ giữa căn và cảnh (visayīvisayasamodhānena). Trong các từ như “sự biến mất” (Atthaṅgamātiādīsu), từ đi sau (pacchimaṃ pacchimaṃ) là lời giải thích ý nghĩa cho từ đi trước (purimassa purimassa). Do đó, sự biến mất của các đối ngại tưởng (paṭighasaññānaṃ atthaṅgamo) chính là sự không phát sinh (anuppatti) vào lúc thành tựu thiền (jhānasamaṅgikāle). Để chỉ ra lý do (kāraṇaṃ) cho việc đề cập đến điều này (tassa gahaṇe) ngay tại đây (idheva) bằng cách đặt câu hỏi (anuyogamukhena), ngài đã nói: “Dù rằng những...” (kāmañcetā’tiādi). (Điều này được nói) để khích lệ (Ussāhajananatthaṃ) những người đang thực hành (paṭipajjanakānaṃ). (Đề cập đến) những đối ngại tưởng này (Etāsaṃ paṭighasaññānaṃ). Ở đây, trong phần nói về thiền vô sắc thứ nhất (Ettha paṭhamāruppakathāyaṃ). Lời nói (Vacanaṃ) theo nghĩa biến mất (atthaṅgamavasena). Kiṃ vā pasaṃsākittanena, paṭighasaññānaṃ pana atthaṅgamo idheva vattabbattā vuttoti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvadhammassa abhāvo nāma paṭipakkhena pahīnatāya vā paccayābhāvena vā. Tesu rūpajjhānasamaṅgino paṭighasaññānaṃ abhāvo paccayābhāvamattena, na paṭipakkhādhigamenāti dassento āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Tattha tāti paṭighasaññā[Pg.398]. Rūpāvacaranti rūpāvacarajjhānaṃ. Samāpannassāti samāpajjitvā viharantassa. Kiñcāpi na santīti yojanā. Na pahīnattā na santīti na tadā paṭighasaññā pahīnabhāvena na santi nāma. Tattha kāraṇamāha ‘‘na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattatī’’ti. Nanu ca paṭighasaññāpi arūpadhammā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘rūpāyattā ca etāsaṃ pavattī’’ti. Ayaṃ pana bhāvanāti arūpabhāvanamāha. Dhāretunti avadhāretuṃ. Idhāti arūpajjhāne. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā. ‘‘Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’’tiādinā (a. ni. 8.72; 10.9) santavimokkhatā ca vuttā. Hay cần gì phải tán thán ca tụng (Kiṃ vā pasaṃsākittanena), để chỉ ra rằng sự biến mất của các đối ngại tưởng (paṭighasaññānaṃ pana atthaṅgamo) được nói đến (vutto) là vì nó cần được nói đến ngay tại đây (idheva vattabbattā), ngài đã nói: “Hoặc là...” (atha vā’tiādi). Ở đây (Tattha), sự vắng mặt của một pháp tự tánh (sabhāvadhammassa abhāvo nāma) là do đã được đoạn trừ bởi pháp đối trị (paṭipakkhena pahīnatāya vā) hoặc do sự vắng mặt của duyên (paccayābhāvena vā). Trong hai trường hợp đó (Tesu), để chỉ ra rằng sự vắng mặt của các đối ngại tưởng (paṭighasaññānaṃ abhāvo) đối với người thành tựu thiền sắc giới (rūpajjhānasamaṅgino) chỉ là do sự vắng mặt của duyên (paccayābhāvamattena), chứ không phải do đã đạt được pháp đối trị (na paṭipakkhādhigamena), ngài đã nói: “Mặc dù...” (kiñcāpī’tiādi). Ở đây (Tattha), “chúng” (tā) là các đối ngại tưởng (paṭighasaññā). “Thuộc sắc giới” (Rūpāvacaran) là thiền sắc giới (rūpāvacarajjhānaṃ). “Đối với người đã nhập” (Samāpannassa) là đối với người đang an trú sau khi đã nhập (samāpajjitvā viharantassa). Mối liên hệ là “mặc dù chúng không có” (Kiñcāpi na santīti yojanā). “Chúng không có không phải vì đã được đoạn trừ” (Na pahīnattā na santi) nghĩa là lúc đó (tadā) các đối ngại tưởng không có (na santi nāma) không phải do trạng thái đã được đoạn trừ (pahīnabhāvena). Ngài đã nói ra lý do ở đây (Tattha kāraṇamāha): “Vì sự tu tập thiền sắc giới không dẫn đến sự ly tham đối với sắc” (na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattatīti). Để trả lời cho câu hỏi chất vấn “Chẳng phải các đối ngại tưởng cũng chính là các pháp vô sắc sao?” (Nanu ca paṭighasaññāpi arūpadhammā evāti codanaṃ sandhāya), ngài đã nói: “Và sự diễn tiến của chúng phụ thuộc vào sắc” (rūpāyattā ca etāsaṃ pavattīti). “Sự tu tập này” (Ayaṃ pana bhāvanā) là nói về sự tu tập thiền vô sắc (arūpabhāvanamāha). “Nên hiểu” (Dhāretun) là nên xác định (avadhāretuṃ). “Ở đây” (Idha) là trong thiền vô sắc (arūpajjhāne). Trạng thái bất động (āneñjatā) được nói đến qua các từ như “bất động hành” (Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi). Và trạng thái giải thoát tịch tịnh (santavimokkhatā) cũng được nói đến qua câu: “Những giải thoát nào tịch tịnh, vượt qua các sắc, là các pháp vô sắc...” (Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā’tiādinā). 279. Dosadassanapubbakapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ. Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo, atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti ekantarūpanissitā, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā, anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ. 279. Do các đối ngại tưởng đã được khéo đoạn trừ (paṭighasaññānaṃ suppahīnattā) bằng cách tu tập pháp đối trị với việc thấy lỗi làm đầu (Dosadassanapubbakapaṭipakkhabhāvanāvasena), nên vị ấy không xuất khỏi thiền chứng vô sắc (arūpasamāpattito na vuṭṭhāti) dù có tiếng động lớn (mahatāpi saddena). Nhưng (pana) vì chưa được khéo đoạn trừ như vậy (Tathā na suppahīnattā), nên có thể có sự xuất khỏi tất cả các thiền chứng sắc giới (sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā). Hơn nữa (pana), sơ thiền (paṭhamajjhānaṃ) không thể chịu đựng được cả tiếng động nhỏ (appakampi saddaṃ na sahati), vì vậy đã được nói rằng: “Tiếng động là cái gai đối với người đã nhập thiền ấy” (taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ). Trong trường hợp không có sự tu tập thiền vô sắc (Āruppabhāvanāya abhāve), sự vượt qua (samatikkamo) và sự biến mất (atthaṅgamo) của sắc tưởng và đối ngại tưởng (rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ), những pháp đáng lẽ phải sinh khởi sau khi chết (cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ), được nói đến bằng cách làm cho chúng có trạng thái không sinh khởi (anuppattidhammatāpādanena) cho đến khi (yāva... tāva) sự diễn tiến quả của chính nó chấm dứt (attano vipākappavatti). Nhưng (pana) trong các dị tưởng (Nānattasaññāsu), những tưởng nào (yā) hoàn toàn nương tựa vào sắc (ekantarūpanissitā) không sinh khởi trong cõi ấy (tasmiṃ bhave na uppajjanti), chúng (tā) không sinh khởi (na uppajjanti) là do không có cơ hội (anokāsatāya), chứ không phải (na) do bị ngăn chặn bởi sự tu tập thiền vô sắc (āruppabhāvanāya nivāritattā). Và (ca) một số tưởng (kāci) vẫn sinh khởi (uppajjanti) do chưa bị ngăn chặn (anivāritattā). Do đó (Tasmā), đối với chúng (tāsaṃ), sự không tác ý (amanasikāro), không hướng tâm (anāvajjanaṃ), không quán xét (apaccavekkhaṇaṃ), hoặc (vā) sự không thực hiện (akaraṇaṃ), không cho vào (appavesanaṃ) bên trong dòng hữu phần (bhavaṅgamanassa anto) bởi (tâm) dẫn đến tốc hành tâm (javanapaṭipādakena) đã được nói đến. Tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhepato’’tiādi vuttaṃ. Apica imehi tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇo kathito sotūnaṃ ussāhajananatthaṃ, palobhanatthañca. Ye hi akusalā evaṃgāhino ‘‘sabbassādarahite ākāse pavattitasaññāya ko ānisaṃso’’ti, te tato micchāgāhato nivattetuṃ tīhi padehi jhānassa ānisaṃso kathito. Taṃ hi sutvā tesaṃ evaṃ bhavissati ‘‘evaṃ santā kirāyaṃ samāpatti evaṃ paṇītā, handassā nibbattanatthaṃ ussāhaṃ karissāmī’’ti. Và (Tena ca) để chỉ ra sự vững chắc của định (samādhissa thirabhāvaṃ) do đã vượt qua các sắc pháp là nguyên nhân của việc tác ý đến các dị tưởng (nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā), ngài đã nói: “Tóm lại...” (saṅkhepato’tiādi). Hơn nữa (Apica), bằng ba từ này (imehi tīhi padehi), sự tán thán thiền chứng Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇo) đã được nói đến (kathito) để khích lệ (ussāhajananatthaṃ) và lôi cuốn (palobhanatthañca) người nghe (sotūnaṃ). Quả vậy (hi), đối với những người bất thiện có quan điểm sai lầm rằng (Ye akusalā evaṃgāhino): “Có lợi ích gì (ko ānisaṃso) đối với tưởng khởi lên trong không gian hoàn toàn không có gì đáng quan tâm?” (sabbassādarahite ākāse pavattitasaññāya), để làm cho họ từ bỏ tà kiến đó (te tato micchāgāhato nivattetuṃ), lợi ích của thiền (jhānassa ānisaṃso) đã được nói đến bằng ba từ (tīhi padehi). Quả vậy (hi), sau khi nghe điều đó (Taṃ sutvā), họ sẽ nghĩ rằng (tesaṃ evaṃ bhavissati): “Ồ, thiền chứng này thật tịch tịnh (evaṃ santā kirāyaṃ samāpatti), thật cao thượng (evaṃ paṇītā)! Thôi, ta hãy cố gắng (handa ussāhaṃ karissāmi) để làm cho nó phát sinh (assā nibbattanatthaṃ)!” 280. Assāti [Pg.399] ākāsassa. Uppādo eva anto uppādanto, tathā vayanto. Sabhāvadhammo hi ahutvā sambhavato, hutvā ca vinassanato udayavayaparicchinno. Ākāso pana asabhāvadhammattā tadubhayābhāvato ananto vutto. Ajaṭākāsaparicchinnākāsānaṃ idha anadhippetattā ‘‘ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccatī’’ti āha. Kasiṇaṃ ugghāṭīyati etenāti kasiṇugghāṭo, tadeva kasiṇugghāṭimaṃ. Manasikāravasenāpīti rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇākārena pavattaparikammamanasikāravasenāpi. Anantaṃ pharatīti aggahitaparicchedatāya anantaṃ katvā parikammasamphassapubbakena jhānasamphassena phusati. Yathā bhisaggameva bhesajjaṃ, evaṃ ākāsānantameva ākāsānañcaṃ saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā. Jhānassa pavattiṭṭhānabhāvato ārammaṇaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena ‘‘āyatanamassā’’ti vuttaṃ, adhiṭṭhānaṭṭhe āyatana-saddassa dassanato. Kāraṇākarasañjātidesanivāsatthepi āyatana-saddo idha yujjateva. 280. Assāti có nghĩa là ākāsassa (của hư không). Uppādo eva anto (sự sanh khởi chính là giới hạn), uppādanto (giới hạn là sự sanh khởi), tathā vayanto (tương tự, giới hạn là sự hoại diệt). Quả vậy, pháp có tự tánh (sabhāvadhammo hi) do sanh khởi từ chỗ chưa từng có (ahutvā sambhavato), và do hoại diệt sau khi đã có (hutvā ca vinassanato) nên bị giới hạn bởi sanh và diệt (udayavayaparicchinno). Còn hư không (ākāso pana), vì không phải là pháp có tự tánh (asabhāvadhammattā), do không có cả hai điều ấy (sanh và diệt) (tadubhayābhāvato), nên được gọi là vô biên (ananto vutto). Vì các loại hư không như hư không bất biến và hư không bị giới hạn (ajaṭākāsaparicchinnākāsānaṃ) không được chủ trương ở đây (idha anadhippetattā), ngài nói rằng (āha): ‘‘ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccatī’’ti (“hư không” được gọi là hư không do gỡ bỏ kasiṇa). Kasiṇaṃ ugghāṭīyati etena (kasiṇa được gỡ bỏ bởi cái này), nên gọi là kasiṇugghāṭo (sự gỡ bỏ kasiṇa), chính cái đó là kasiṇugghāṭimaṃ (cái được gỡ bỏ từ kasiṇa). Manasikāravasenāpi (cũng do năng lực tác ý) có nghĩa là: do chỉ nắm bắt sự vắng lặng của sắc (rūpavivekamattaggahaṇena), do không nắm bắt giới hạn (paricchedassa aggahaṇato), với phương thức biến mãn vô biên (anantapharaṇākārena), cũng do năng lực của tác ý chuẩn bị đã khởi lên (pavatta-parikammamanasikāravasenāpi). Anantaṃ pharati (biến mãn cái vô biên) có nghĩa là: do không nắm bắt giới hạn (aggahitaparicchedatāya), làm cho thành vô biên (anantaṃ katvā), chạm đến bằng thiền xúc (jhānasamphassena), với sự chuẩn bị xúc đi trước (parikammasamphassapubbakena). Giống như bhisaggameva chính là bhesajjaṃ (thuốc), tương tự, ākāsānantameva chính là ākāsānañcaṃ, do biến đổi ta-kāra sau phụ âm kép thành ca-kāra (saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā). Vì là nơi sanh khởi của thiền (jhānassa pavattiṭṭhānabhāvato), đối tượng (ārammaṇaṃ) với ý nghĩa là nền tảng (adhiṭṭhānaṭṭhena), được nói là (vuttaṃ) ‘‘āyatanamassā’’ti (“xứ của thiền này”), vì từ āyatana được thấy có nghĩa là nền tảng (adhiṭṭhānaṭṭhe āyatana-saddassaassana). Cũng trong các ý nghĩa là nguyên nhân, nguồn gốc, nơi sanh, nơi ở (kāraṇākarasañjātidesanivāsatthepi), từ āyatana (āyatana-saddo) ở đây cũng thích hợp (idha yujjateva). Viññāṇañcāyatanakathāvaṇṇanā Giải thích về Thức Vô Biên Xứ 281. Ciṇṇo carito paguṇikato āvajjanādilakkhaṇo vasībhāvo etenāti ciṇṇavasībhāvo, tena ciṇṇavasībhāvena. Rūpāvacarasaññaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato, taṃsahagatasaññāmanasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahato, taṃsamatikkameneva tadaññesaṃ samatikkamitabbānaṃ samatikkamasiddhito ca vuttaṃ ‘‘āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā’’ti. Vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato, paṇītabhāvasiddhito ca paṭhamāruppato dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti āha ‘‘no ca viññāṇañcāyatanamiva santā’’ti vakkhati hi ‘‘suppaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idhā’’ti (visuddhi. 1.290). Anantaṃ anantanti kevalaṃ ‘‘anantaṃ ananta’’nti na manasi kātabbaṃ na bhāvetabbaṃ, ‘‘anantaṃ viññāṇaṃ, anantaṃ viññāṇa’’nti pana manasi kātabbaṃ, ‘‘viññāṇaṃ viññāṇa’’nti vā. 281. Ciṇṇavasībhāvo (người đã thực hành thuần thục các pháp tự chủ) là do: vị này (etena) đã thực hành, quen thuộc, thuần thục (ciṇṇo carito paguṇikato) các pháp tự chủ (vasībhāvo) có đặc tính là hướng tâm v.v... (āvajjanādilakkhaṇo). Tena ciṇṇavasībhāvena (bởi vị đã thực hành thuần thục các pháp tự chủ ấy). Được nói rằng (vuttaṃ) “có thiền sắc giới gần kề là kẻ địch” (‘āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā’ti) là do: vì không thể đạt được nếu không vượt qua tưởng sắc giới (rūpāvacarasaññaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato), vì sự khởi lên của tưởng và tác ý đi cùng với nó dẫn đến tình trạng thoái bộ (taṃsahagatasaññāmanasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahato), và chỉ bằng cách vượt qua nó (taṃsamatikkameneva) mới thành tựu việc vượt qua các pháp khác cần phải vượt qua (tadaññesaṃ samatikkamitabbānaṃ samatikkamasiddhito). Ngài nói rằng (āha) thiền vô sắc thứ hai có tự tánh an tịnh hơn (dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti) thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppato) (với câu) “nhưng không an tịnh như Thức Vô Biên Xứ” (‘no ca viññāṇañcāyatanamiva santā’ti) là do: vì sự tu tập tiến hành đúng lộ trình sẽ mang lại sự đặc biệt ngày càng cao hơn (vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato), và do thành tựu được trạng thái vi diệu hơn (paṇītabhāvasiddhito). Quả vậy (hi), sẽ được nói rằng (vakkhati): “ở đây, các tầng (thiền) sau càng vi diệu hơn các tầng trước” (‘suppaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idhā’ti). Về câu anantaṃ anantanti (vô biên, vô biên), không nên chỉ tác ý (na manasi kātabbaṃ), không nên tu tập (na bhāvetabbaṃ) một cách đơn thuần (kevalaṃ) rằng “vô biên, vô biên” (‘anantaṃ ananta’nti). Mà nên (pana) tác ý rằng (manasi kātabbaṃ) “thức vô biên, thức vô biên” (‘anantaṃ viññāṇaṃ, anantaṃ viññāṇa’nti), hoặc (vā) “thức, thức” (‘viññāṇaṃ viññāṇa’nti). Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte viññāṇanimitte. Cittaṃ cārentassāti bhāvanācittaṃ pavattentassa. Ākāsaphuṭe viññāṇeti [Pg.400] kasiṇugghāṭimākāsaṃ pharitvā pavatte paṭhamāruppaviññāṇe ārammaṇabhūte. Appetīti appanāvasena pavattati. Sabhāvadhammepi ārammaṇasamatikkamabhāvanābhāvato idaṃ appanāppattaṃ hoti catutthāruppaṃ viya. Appanānayo panettha vuttanayenevāti ettha dutiyāruppajjhāne purimabhāge tīṇi, cattāri vā javanāni kāmāvacarāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. ‘‘Catutthaṃ pañcamaṃ vā arūpāvacara’’ntiādinā (visuddhi. 1.276) paṭhamāruppajjhāne vuttena nayena, atha vā appanānayoti sabhāvadhammepi ārammaṇe jhānassa appanānayo ārammaṇātikkamabhāvanāvasena āruppaṃ appanaṃ pāpuṇāti, ‘‘appanāppattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotī’’ti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttanayena veditabboti attho. Tasmiṃ nimitte (trong tướng ấy) có nghĩa là trong tướng thức ấy (tasmiṃ viññāṇanimitte) được gọi là thức của thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte). Cittaṃ cārentassa (đối với người làm cho tâm khởi lên) có nghĩa là người làm cho tâm tu tập khởi lên (bhāvanācittaṃ pavattentassa). Ākāsaphuṭe viññāṇe (trong thức đã biến mãn hư không) có nghĩa là trong thức của thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppaviññāṇe) đã trở thành đối tượng (ārammaṇabhūte), đã khởi lên (pavatte) sau khi biến mãn (pharitvā) hư không do gỡ bỏ kasiṇa (kasiṇugghāṭimākāsaṃ). Appetīti (đạt đến) có nghĩa là khởi lên do năng lực của an chỉ (appanāvasena pavattati). Dù là pháp có tự tánh (sabhāvadhammepi), do là sự tu tập vượt qua đối tượng (ārammaṇasamatikkamabhāvanābhāvato), tâm thiền này (idaṃ) giống như thiền vô sắc thứ tư (catutthāruppaṃ viya) đạt đến an chỉ (appanāppattaṃ hoti). Về câu appanānayo panettha vuttanayeneva (phương pháp đạt đến an chỉ ở đây là theo cách đã nói), (có nghĩa là) ở đây, trong thiền vô sắc thứ hai (ettha dutiyāruppajjhāne), theo phương pháp (nayena) đã được nói (vuttena) trong thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppajjhāne) với câu bắt đầu bằng ‘purimabhāge... arūpāvacara’ntiādinā (“ở phần đầu, ba hoặc bốn tốc hành tâm dục giới chỉ tương ưng với thọ xả... tốc hành tâm thứ tư hoặc thứ năm là vô sắc giới” v.v...). Hoặc là (atha vā), appanānayo (phương pháp an chỉ) nên được hiểu (veditabbo) theo phương pháp đã nói (vuttanayena) trong phần giải về Niệm Chết (maraṇānussatiniddese) rằng: phương pháp an chỉ (appanānayo) của thiền (jhānassa) đối với đối tượng (ārammaṇe) dù là pháp có tự tánh (sabhāvadhammepi) là thiền vô sắc đạt đến an chỉ (āruppaṃ appanaṃ pāpuṇāti) do năng lực của sự tu tập vượt qua đối tượng (ārammaṇātikkamabhāvanāvasena), “quả vậy, đối với thiền đã đạt đến an chỉ, ở đó chỉ có sự vượt qua đối tượng mà thôi” (‘appanāppattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hotī’ti). Đó là ý nghĩa (iti attho). 282. Sabbasoti sabbākārena paṭhamāruppe ‘‘āsannarūpajjhānapaccatthikatā, asantasabhāvatā’’ti evamādinā sabbena dosadassanākārena, tattha vā nikantipahānaanāvajjitukāmatādiākārena, sabbaṃ vā kusalavipākakiriyābhedato anavasesanti attho. Svāyamattho heṭṭhā vuttanayena ñātuṃ sakkāti āha ‘‘sabbasoti idaṃ vuttanayamevā’’ti. Jhānassa ākāsānañcāyatanatā bāhiratthasamāsavasena heṭṭhā vuttāti āha ‘‘pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatana’’nti. Ārammaṇassa pana samānādhikaraṇasamāsavasenāti sandassetuṃ ‘‘ārammaṇampī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘purimanayenevā’’ti idaṃ ‘‘nāssa anto’’tiādinā vuttapadasiddhiṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā adhiṭṭhānaṭṭhena, evaṃ sañjātidesaṭṭhenapi āyatana-saddena idha attho yujjatīti dassetuṃ ‘‘tathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sañjāyati etthāti sañjāti, sañjāti eva deso sañjātideso. Jhānaṃ appavattikaraṇena. Ārammaṇaṃ amanasikaraṇena. Ubhayampi vā ubhayatā yojetabbā. Jhānassapi hi anāvajjanaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ amanasikaraṇaṃ, ārammaṇassa ca ārammaṇakaraṇavasena appavattanaṃ appavattikaraṇanti atthassa sambhavato ekajjhaṃ katvā sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā. 282. Sabbaso có nghĩa là: bằng mọi cách (sabbākārena), tức là bằng mọi cách thấy lỗi (sabbena dosadassanākārena) trong thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppe) như là “có thiền sắc giới gần kề là kẻ địch, có tự tánh không an tịnh” v.v... (‘āsannarūpajjhānapaccatthikatā, asantasabhāvatā’ti evamādinā). Hoặc là (vā) trong thiền vô sắc thứ nhất ấy (tattha) bằng cách từ bỏ ái luyến, không muốn hướng đến v.v... (nikantipahāna-anāvajjitukāmatādi-ākārena). Hoặc là (vā) tất cả không còn dư sót (sabbaṃ anavasesaṃ) theo sự phân biệt thiện, quả, và duy tác (kusalavipākakiriyābhedato). Đó là ý nghĩa (iti attho). Ý nghĩa này (svāyamattho) có thể được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước (heṭṭhā vuttanayena ñātuṃ sakkā), vì vậy ngài nói (iti āha) “câu sabbaso này chính là theo phương pháp đã nói” (‘sabbasoti idaṃ vuttanayamevā’ti). Việc thiền là Không Vô Biên Xứ (jhānassa ākāsānañcāyatanatā) đã được nói ở trước theo cách của y chủ phức hợp (bāhiratthasamāsavasena heṭṭhā vuttā), vì vậy ngài nói (iti āha) “theo phương pháp đã nói ở trước, thiền cũng là Không Vô Biên Xứ” (‘pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatana’nti). Còn (pana) để chỉ rõ (sandassetuṃ) (việc đối tượng là Không Vô Biên Xứ) theo cách của đồng chủ phức hợp (ārammaṇassa samānādhikaraṇasamāsavasena), câu bắt đầu bằng ‘ārammaṇampī’tiādi đã được nói (vuttaṃ). Trong đó (tattha), câu ‘purimanayeneva’ti idaṃ (“chính là theo phương pháp trước”) được nói (vuttaṃ) liên quan đến (sandhāya) sự thành tựu của từ đã được nói (vuttapadasiddhiṃ) với câu bắt đầu bằng ‘nāssa anto’tiādinā (“không có giới hạn của nó” v.v...). Để chỉ ra rằng (dassetuṃ) giống như với ý nghĩa là nền tảng (yathā adhiṭṭhānaṭṭhena), tương tự, cũng với ý nghĩa là nơi sanh (evaṃ sañjātidesaṭṭhenapi), với từ āyatana (āyatana-saddena) ý nghĩa ở đây là thích hợp (idha attho yujjati), câu bắt đầu bằng ‘tathā’tiādi đã được nói (vuttaṃ). Trong đó (tattha): sañjāyati etthāti sañjāti (nó sanh khởi ở đây, nên gọi là nơi sanh), sañjāti eva deso sañjātideso (nơi sanh chính là địa điểm, nên gọi là nơi sanh). (Vượt qua) thiền (jhānaṃ) bằng cách không làm cho khởi lên (appavattikaraṇena). (Vượt qua) đối tượng (ārammaṇaṃ) bằng cách không tác ý (amanasikaraṇena). Hoặc cả hai nên được kết hợp theo cả hai cách (vā ubhayampi ubhayatā yojetabbā). Quả vậy (hi), việc không hướng đến thiền (jhānassapi anāvajjanaṃ), hoặc (vā) việc không thực hiện bên trong (anto akaraṇaṃ) dòng hữu phần (bhavaṅgamanassa) là nền tảng cho tốc hành tâm (javanapaṭipādakena) là không tác ý (amanasikaraṇaṃ). Và đối với đối tượng (ca ārammaṇassa), việc không khởi lên (appavattanaṃ) do năng lực của việc lấy làm đối tượng (ārammaṇakaraṇavasena) là không làm cho khởi lên (appavattikaraṇaṃ). Vì ý nghĩa này có thể có (iti atthassa sambhavato), (nên được hiểu) bằng cách gộp chung lại (ekajjhaṃ katvā) với sự chỉ dẫn chung (sāmaññaniddesena), hoặc theo phương pháp tỉnh lược (vā ekasesanayena). Pubbe [Pg.401] anantassa ākāsassa ārammaṇakaraṇavasena paṭhamāruppaviññāṇaṃ attano pharaṇākāreneva ‘‘ananta’’nti manasi kātabbattā ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti vuttanti puna ‘‘manasikāravasena vā ananta’’nti vuttaṃ, sabbaso manasikaraṇavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘anavasesato manasi karonto ‘ananta’nti manasi karotī’’ti. Jhānavibhaṅgepi ayamevattho vuttoti dassento ‘‘yaṃ pana vibhaṅge vutta’’ntiādimāha. Tassā pāḷiyā evaṃ vā attho veditabbo – taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotīti. Ayaṃ panattho yutto viya dissati, taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ tena gahitākāraṃ manasi karoti. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ anantaṃ pharatīti. Yaṃ hi ākāsaṃ paṭhamāruppasamaṅgī viññāṇena anantaṃ pharati, taṃ pharaṇākārasahitameva viññāṇaṃ manasi karonto dutiyāruppasamaṅgī anantaṃ pharatīti vuccati. Trước đây, do thức Vô sắc thứ nhất, bằng cách lấy không gian vô biên làm đối tượng, cần được tác ý là ‘vô biên’ chính bằng cách thức biến mãn của nó, nên được gọi là ‘thức vô biên’. Lại nữa, câu ‘hoặc vô biên do nhờ tác ý’ đã được nói đến, ý muốn nói là do nhờ tác ý một cách toàn diện. Do đó, ngài đã nói: “Trong khi tác ý một cách không còn sót lại, vị ấy tác ý rằng ‘vô biên’.” Để chỉ ra rằng chính ý nghĩa này cũng đã được nói đến trong Tạng Vô Tỷ Pháp, Phân Tích Thiền, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yaṃ pana vibhaṅge vuttaṃ’. Hoặc ý nghĩa của đoạn Pāḷi ấy nên được hiểu như vầy: Vị ấy tác ý bằng thức của Không Vô Biên Xứ về chính cái thức đã biến mãn không gian ấy. Nhưng ý nghĩa này có vẻ thích hợp hơn: Vị ấy tác ý đến cách thức đã được nắm bắt bởi thức đã biến mãn chính không gian ấy. Như vậy, thức ấy biến mãn một cách vô biên. Thật vậy, không gian nào mà người thành tựu thiền Vô sắc thứ nhất biến mãn là ‘vô biên’ bằng thức, thì người thành tựu thiền Vô sắc thứ hai, trong khi tác ý đến chính thức ấy cùng với cách thức biến mãn của nó, được gọi là biến mãn một cách vô biên. Manasikāravasena anantapharaṇākārena idha anantatā, na ākāsassa viya uppādantādiabhāvenāti ‘‘nāssa antoti ananta’’nti ettakamevāha. ‘‘Ruḷhīsaddo’’ti iminā ‘‘viññāṇānañca’’nti etassa padassa atthe viññāṇañca-saddo niruḷhoti dasseti, yathāvuttaṃ vā viññāṇaṃ dutiyāruppajjhānena añcīyati vuttākārena ālambīyatīti viññāṇañcanti evampettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttatthamevāti āha ‘‘sesaṃ purimasadisamevā’’ti. Ở đây, tính chất vô biên là do nhờ tác ý, do cách thức biến mãn vô biên, chứ không phải do không có khởi đầu, kết thúc v.v... như trường hợp của không gian. Do đó, ngài chỉ nói chừng ấy: “Không có kết thúc của nó, vì vậy là vô biên.” Bằng câu “là một từ ngữ thông dụng (ruḷhīsaddo)”, ngài chỉ ra rằng trong ý nghĩa của từ ‘viññāṇānañca’ này, từ ‘viññāṇañca’ đã được xác lập (theo quy ước). Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vầy: Thức đã được nói đến như trên được đạt đến (añcīyati) hay được lấy làm đối tượng (ālambīyati) bởi thiền Vô sắc thứ hai theo cách thức đã được nói, do đó là ‘viññāṇañca’. Vì phần còn lại có ý nghĩa đã được trình bày, ngài nói: “Phần còn lại cũng tương tự như phần trước.” Ākiñcaññāyatanakathāvaṇṇanā Giải Thích Về Vô Sở Hữu Xứ 283. Tatiyāruppakammaṭṭhāne yaṃ heṭṭhā vuttasadisaṃ, taṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ, apubbameva vaṇṇayissāma. Tattha tassevāti yaṃ ārabbha viññāṇañcāyatanaṃ pavattaṃ, tasseva. Kiṃ pana tanti āha ‘‘ākāsānañcāyatanaviññāṇassā’’ti. Etena tato aññaṃ tatiyāruppajjhānassa ārammaṇaṃ natthīti dasseti. ‘‘Ārammaṇabhūtassā’’ti iminā tassa anārammaṇabhūtaṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ nivatteti. Abhāvoti natthitā. Suññatāti rittatā. Vivittākāroti viveko. Tīhi padehi paṭhamāruppaviññāṇassa apagamameva vadati. ‘‘Manasi kātabbo’’ti vatvā [Pg.402] manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘taṃ viññāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha amanasikaritvāti sabbena sabbaṃ manasi akatvā acintetvā. Vā-saddo aniyamattho, tena tīsu pakāresu ekenapi atthasiddhīti dasseti. 283. Trong đề mục Vô sắc thứ ba, phần nào tương tự với những gì đã được nói ở dưới, phần đó nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày; chúng tôi sẽ chỉ giải thích phần mới. Ở đó, câu ‘tasseva’ (của chính nó) có nghĩa là: của chính đối tượng mà nương vào đó Thức Vô Biên Xứ đã khởi lên. Đối tượng đó là gì? Ngài nói: “của thức Không Vô Biên Xứ”. Bằng câu này, ngài chỉ ra rằng không có đối tượng nào khác cho thiền Vô sắc thứ ba ngoài đối tượng đó. Bằng câu “đã trở thành đối tượng”, ngài loại trừ thức Vô sắc thứ hai vốn không phải là đối tượng của nó. ‘Abhāvo’ (sự vắng mặt) là sự không hiện hữu. ‘Suññatā’ (tánh không) là sự trống rỗng. ‘Vivittākāro’ (trạng thái tách biệt) là sự ly khai. Bằng ba từ này, ngài chỉ nói về sự đi qua của thức Vô sắc thứ nhất. Sau khi nói “cần được tác ý”, để chỉ ra phương pháp tác ý, câu bắt đầu bằng “thức ấy” đã được nói đến. Ở đó, ‘amanasikaritvā’ (không tác ý) có nghĩa là hoàn toàn không để trong tâm, không suy nghĩ đến. Từ ‘vā’ có nghĩa là không xác định; qua đó, ngài chỉ ra rằng mục đích được thành tựu bởi bất kỳ một trong ba cách. Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇassa abhāvasaṅkhāte jhānuppattinimitte. Ākāse phuṭeti ākāsaṃ pharitvā pavatte. ‘‘Ākāsaphuṭe’’ti vā pāṭho. Suññavivittanatthibhāveti suññabhāve, vivittabhāve, natthibhāve cāti yena ākārena bhāvitaṃ, tassa gahaṇatthaṃ vuttaṃ. Atha vā suññavivittanatthibhāveti suññavivittatāsaṅkhāte natthibhāve, tena vināsābhāvameva dasseti, na pure abhāvādike. ‘Tasmiṃ nimitte’ (trong tướng ấy) có nghĩa là: trong tướng ấy để thiền khởi lên, được gọi là sự vắng mặt của thức Vô sắc thứ nhất. ‘Ākāse phuṭe’ (biến mãn trong không gian) có nghĩa là: sau khi đã biến mãn không gian, nó đã khởi lên. Hoặc cách đọc là ‘ākāsaphuṭe’. ‘Suññavivittanatthibhāve’ (trong trạng thái không, ly khai, không có) có nghĩa là: câu này được nói ra nhằm mục đích nắm bắt cách thức mà nó đã được tu tập, dù là trong trạng thái không, trạng thái ly khai, hay trạng thái không có. Hoặc là, ‘suññavivittanatthibhāve’ có nghĩa là: trong trạng thái không có, được gọi là tánh không và sự ly khai. Qua đó, ngài chỉ cho thấy sự vắng mặt do đã hoại diệt, chứ không phải sự vắng mặt trước đó v.v... Tasmiṃ hi appanācitteti ākiñcaññāyatanajjhānasampayutte appanāvasena pavatte citte, tasmiṃ vā paṭhamāruppassa apagamasaṅkhāte natthibhāve yathāvutte appanācitte uppanne. So bhikkhu abhāvameva passanto viharatīti sambandho. Puriso katthaci gantvā āgantvā suññameva passati, natthibhāvameva passatīti yojanā. Taṃ ṭhānanti taṃ sannipātaṭṭhānaṃ. ‘‘Parikammamanasikārena antarahite’’ti iminā ārammaṇakaraṇābhāvena tassa antaradhānaṃ na naṭṭhattāti dasseti. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā so puriso tattha sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā gato, tato sabbesu bhikkhūsu kenacideva karaṇīyena apagatesu āgantvā taṃ ṭhānaṃ bhikkhūhi suññameva passati, na bhikkhūnaṃ tatopi apagatakāraṇaṃ, evamayaṃ yogāvacaro pubbe viññāṇañcāyatanajjhānacakkhunā paṭhamāruppaviññāṇaṃ disvā pacchā natthīti parikammamanasikārena tasmiṃ apagate tatiyāruppajjhānacakkhunā tassa natthibhāvameva passanto viharati, na tassa apagamanakāraṇaṃ vīmaṃsati jhānassa tādisābhogābhāvatoti. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. ‘Tasmiṃ hi appanācitte’ (Bởi trong tâm an chỉ ấy) có nghĩa là: trong tâm tương ưng với thiền Vô Sở Hữu Xứ, vận hành theo cách an chỉ; hoặc là, khi tâm an chỉ đã được nói đến như trên khởi lên trong trạng thái không có, được gọi là sự đi qua của thức Vô sắc thứ nhất. Mối liên hệ là: “Vị tỳ khưu ấy trú trong khi chỉ thấy sự vắng mặt.” Cách áp dụng là: “Một người sau khi đi đến nơi nào đó rồi quay trở lại, chỉ thấy sự trống rỗng, chỉ thấy trạng thái không có.” ‘Taṃ ṭhānaṃ’ (nơi ấy) có nghĩa là nơi hội họp ấy. Bằng câu “khi nó đã biến mất do tác ý chuẩn bị”, ngài chỉ ra rằng sự biến mất của nó là do không được lấy làm đối tượng, chứ không phải do đã bị hủy diệt. Ở đây, đây là sự đối chiếu ví dụ: Giống như một người kia sau khi thấy chúng tỳ khưu đang tụ họp ở đó rồi bỏ đi; sau đó, khi tất cả các vị tỳ khưu đã đi nơi khác vì một công việc nào đó, người ấy quay trở lại và chỉ thấy nơi đó vắng bóng các vị tỳ khưu, chứ không thấy lý do các vị tỳ khưu rời khỏi nơi đó. Cũng vậy, vị hành giả này trước đây đã thấy thức Vô sắc thứ nhất bằng thiền nhãn của Thức Vô Biên Xứ, sau đó, khi thức ấy đã đi qua do tác ý chuẩn bị rằng “không có”, vị ấy trú bằng thiền nhãn của thiền Vô sắc thứ ba, chỉ thấy trạng thái không có của thức ấy, chứ không thẩm xét nguyên nhân của sự đi qua ấy, vì thiền không có sự hướng tâm như vậy. Ở đây, trong câu “do vượt qua hoàn toàn Thức Vô Biên Xứ”, những gì cần phải nói nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở dưới. 284. Natthitā pariyāyāsuññavivittabhāvāti ‘‘natthī’’ti padassa atthaṃ vadantena suññavivittapadānipi gahitāni. Āmeḍitavacanaṃ pana bhāvanākāradassanaṃ. Vibhaṅgepi imassa padassa ayamevattho vuttoti dassetuṃ ‘‘yampi vibhaṅge’’tiādi vuttaṃ. Tattha taññeva viññāṇaṃ abhāvetīti yaṃ pubbe ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ, taṃyevāti attho[Pg.403]. Taṃyeva hi ārammaṇabhūtaṃ paṭhamena viya rūpanimittaṃ tatiyenāruppenābhāvetīti. Khayato sammasananti bhaṅgānupassanamāha. Sā hi saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgābhāvameva passantī ‘‘viññāṇampi abhāvetī’’tiādinā vattabbataṃ labhatīti adhippāyenāha ‘‘khayato sammasanaṃ viya vutta’’nti. Assāti pāṭhassa. Puna assāti viññāṇassa. Abhāvetīti abhāvaṃ karoti. Yathā ñāṇassa na upatiṭṭhati, evaṃ karoti amanasikaraṇato. Tato eva vibhāveti vigatabhāvaṃ karoti, vināseti vā yathā na dissati, tathā karaṇato. Teneva antaradhāpeti tirobhāvaṃ gameti. Na aññathāti imissā pāḷiyā evamattho, na ito aññathā ayujjamānakattāti adhippāyo. 284. Trạng thái trống không và vắng lặng là từ đồng nghĩa của sự không hiện hữu, do đó khi giải thích ý nghĩa của từ 'natthī', các từ suñña và vivitta cũng được đề cập đến. Còn câu lặp lại là để chỉ ra cách thức tu tập. Để chỉ ra rằng ý nghĩa này của từ cũng được nói đến trong Phân Tích (Vibhaṅga), câu 'yampi vibhaṅge' v.v... đã được nói đến. Ở đó, câu 'làm cho thức ấy không hiện hữu' có nghĩa là: chính thức Vô sắc thứ nhất mà trước đây đã được tác ý là 'thức là vô biên'. Bởi vì, chính thức ấy, vốn là đối tượng, được làm cho không hiện hữu bởi thiền Vô sắc thứ ba, giống như tướng sắc được làm cho không hiện hữu bởi thiền Vô sắc thứ nhất. Câu 'quán xét theo sự đoạn diệt' nói về quán sát sự hoại diệt (bhaṅgānupassanā). Bởi vì, tuệ quán ấy, khi thấy sự hoại diệt tức là sự không hiện hữu của các pháp hữu vi, nên có thể được gọi bằng các từ như 'cũng làm cho thức không hiện hữu'. Với ý này, ngài đã nói 'được nói đến như là sự quán xét theo sự đoạn diệt'. Từ 'assa' (của nó) là chỉ cho đoạn văn. Lại nữa, từ 'assa' là chỉ cho thức. Từ 'abhāveti' (làm cho không hiện hữu) có nghĩa là làm cho không có. Do không tác ý, vị ấy làm cho nó không hiện khởi đối với trí tuệ. Chính vì thế, vị ấy 'vibhāveti' (làm cho biến mất), tức là làm cho nó có trạng thái đã qua đi, hoặc 'vināseti' (hủy diệt), vì làm cho nó không còn được thấy nữa. Cũng vì thế, vị ấy 'antaradhāpeti' (làm cho biến mất), tức là làm cho nó đi đến sự che khuất. Câu 'na aññathā' (không phải cách khác) có ý nghĩa là: ý nghĩa của đoạn Pāḷi này là như vậy, không nên hiểu khác đi, vì (cách hiểu khác) là không thích hợp. Assāti paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa. Kiñcananti kiñcipi. Sabhāvadhammassa appāvasesatā nāma bhaṅgo eva siyāti āha ‘‘bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthī’’ti. Sati hi bhaṅgamattepi tassa sakiñcanatā siyā. Akiñcananti ca viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanamāha. Sesaṃ vuttanayameva. Từ 'assa' (của nó) là chỉ cho sự không hiện hữu của thức Vô sắc thứ nhất. Từ 'kiñcanaṃ' (một chút gì) có nghĩa là bất cứ cái gì. Sự còn sót lại một chút của một pháp tự tánh chính là sự hoại diệt, do đó ngài nói 'ngay cả một chút hoại diệt cũng không còn sót lại'. Bởi vì, nếu chỉ còn lại một chút hoại diệt, thì nó vẫn còn có một chút gì đó. Và từ 'akiñcanaṃ' (không có một chút gì) nói lên sự làm cho biến mất hoàn toàn, không nắm giữ bất kỳ phương diện nào của thức. Phần còn lại tương tự như đã giải thích. Nevasaññānāsaññāyatanakathāvaṇṇanā Giải Thích về Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ 285. No ca santāti yathā nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā savisesā santā, evamayaṃ ākiñcaññāyatanasamāpatti no ca santā tadabhāvato. Yā ayaṃ khandhesu paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogasarikkhatā, dukkhatāsūlayogādinā gaṇḍasarikkhatā, pīḷājananādinā sallasarikkhatā ca, sā saññāya sati hoti, nāsatīti vuttaṃ ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo, saññā salla’’nti. Sā cettha paṭukiccā pañcavokārabhavato oḷārikasaññā veditabbā. Na kevalaṃ saññā eva, atha kho vedanācetanādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Saññāsīsena pana niddeso kato. Etaṃ santanti etaṃ asantabhāvakararogādisarikkhasaññāvirahato santaṃ. Tato eva paṇītaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘nevasaññānāsaññā’’ti? Tadapadesena [Pg.404] taṃsampayuttajjhānamāha ‘‘ādīnava’’nti. Ettha rogādisarikkhasaññādisabbhāvopi ādīnavo daṭṭhabbo, na āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikatāva. Uparīti catutthāruppe. Sā vāti sā eva. Vattitāti pavattitā nibbattitā vaḷañjitā. 285. Câu 'và không tịch tịnh': Giống như định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là tịch tịnh một cách đặc biệt do đạt đến trạng thái vi tế của hành còn sót lại, định Vô Sở Hữu Xứ này không tịch tịnh (như vậy) do không có trạng thái đó. Trạng thái giống như bệnh tật trong các uẩn do sự duy trì bởi các duyên và do là gốc rễ của bệnh tật; trạng thái giống như khối u do sự liên quan đến khổ tánh, mũi nhọn v.v...; và trạng thái giống như mũi tên do sự sinh khởi phiền não v.v..., trạng thái ấy có mặt khi có tưởng, không có mặt khi không có tưởng, do đó đã được nói rằng: 'tưởng là bệnh, tưởng là khối u, tưởng là mũi tên'. Ở đây, nên hiểu đó là tưởng thô thiển thuộc cõi năm uẩn, có phận sự rõ ràng. Không chỉ riêng tưởng, mà nên hiểu rằng thọ, tư v.v... cũng được bao gồm. Tuy nhiên, sự trình bày được thực hiện với tưởng làm chính. Câu 'đây là tịch tịnh': Điều này là tịch tịnh do vắng bóng tưởng giống như bệnh tật v.v..., vốn là tác nhân của sự không tịch tịnh. Chính vì thế, nó là vi diệu. Vậy đó là gì? Ngài nói: 'phi tưởng phi phi tưởng'. Bằng cách chỉ ra điều đó, ngài nói về thiền tương ưng với nó. Về từ 'ādīnava' (sự nguy hại): Ở đây, sự hiện hữu của tưởng v.v... giống như bệnh tật cũng nên được xem là sự nguy hại, chứ không chỉ là sự đối nghịch của Thức Vô Biên Xứ ở gần. 'Uparī' (bên trên) có nghĩa là trong thiền Vô sắc thứ tư. 'Sā vā' (hoặc cái đó) có nghĩa là chính cái đó. 'Vattitā' (đã được thực hành) có nghĩa là đã được làm cho khởi sinh, đã được thành tựu, đã được sử dụng. Tasmiṃ nimitteti tasmiṃ tatiyāruppasamāpattisaṅkhāte jhānanimitte. Mānasanti cittaṃ ‘‘mano eva mānasa’’nti katvā, bhāvanāmanasikāraṃ vā. Taṃ hi manasi bhavanti mānasanti vuccati. Jhānasampayuttadhammānampi jhānānuguṇatāya samāpattipariyāyo labbhatīti āha ‘‘ākiñcaññāyatanasamāpattisaṅkhātesu catūsu khandhesū’’ti, ārammaṇabhūtesūti adhippāyo. Câu 'tasmiṃ nimitte' (trong tướng ấy) có nghĩa là trong tướng của thiền, tức là định Vô sắc thứ ba. Từ 'mānasaṃ' (thuộc về ý) có nghĩa là tâm, vì 'chính ý là thuộc về ý'; hoặc là sự tác ý tu tập. Bởi vì, cái đó sinh khởi trong ý nên được gọi là 'mānasaṃ'. Vì các pháp tương ưng với thiền cũng phù hợp với thiền, nên chúng cũng được gọi bằng từ đồng nghĩa là 'định', do đó ngài nói 'trong bốn uẩn được gọi là định Vô Sở Hữu Xứ', ý nghĩa là 'trong các uẩn đã trở thành đối tượng'. 286. Yathāvuttaṃ ākiñcaññaṃ ārammaṇapaccayabhāvato āyatanaṃ kāraṇamassāti jhānaṃ ākiñcaññāyatanaṃ, ākiñcaññameva ārammaṇapaccayabhūtaṃ jhānassa kāraṇanti ārammaṇaṃ ākiñcaññāyatananti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. 286. Sự không có gì (ākiñcaññaṃ) như đã nói là xứ (āyatana), là nguyên nhân (kāraṇa) của thiền này do là duyên đối tượng, do đó thiền này được gọi là Vô Sở Hữu Xứ (ākiñcaññāyatana). Hoặc nên hiểu ý nghĩa như sau: chính sự không có gì là nguyên nhân, là duyên đối tượng của thiền, do đó đối tượng được gọi là Vô Sở Hữu Xứ. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở dưới. Yāya saññāya bhāvatoti yādisāya saññāya atthibhāvena. Yā hi sā paṭusaññākiccassa abhāvato saññātipi na vattabbā, saññāsabhāvānātivattanato asaññātipi na vattabbā, tassā vijjamānattāti attho. Tanti taṃ jhānaṃ. Taṃ tāva dassetunti ettha tanti taṃ sasāpaṭipadaṃ, yathāvuttasaññaṃ, tassā ca adhigamupāyanti attho. Nevasaññīnāsaññīti hi puggalādhiṭṭhānena dhammaṃ uddharantena saññāvantamukhena saññā uddhaṭā, aññathā nevasaññānāsaññāyatananti uddharitabbaṃ siyā. Sā pana paṭipadā yattha pavattati, yathā ca pavattati, taṃ dassetuṃ ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ. Ākiñcaññāyatanaṃ hi catutthāruppabhāvanāya pavattiṭṭhānaṃ, saṅkhārāvasesasamāpatti pavattiākāroti. Yatra hi nāmāti yā nāma. Natthibhāvampīti viññāṇassa suññatampi, evaṃ sukhumampīti adhippāyo. Santārammaṇatāyāti santaṃ ārammaṇaṃ etissāti santārammaṇā, tabbhāvo santārammaṇatā, tāya, na jhānasantatāya. Na hi tatiyāruppasamāpatti catutthāruppajjhānato santā. Câu 'yāya saññāya bhāvato' (do sự hiện hữu của tưởng nào) có nghĩa là do sự hiện hữu của loại tưởng nào. Ý nghĩa là: bởi vì tưởng ấy, do không có phận sự của tưởng rõ ràng, nên không thể nói là 'tưởng'; và do không vượt qua bản chất của tưởng, nên không thể nói là 'không phải tưởng', vì nó vẫn hiện hữu. 'Taṃ' (đó) có nghĩa là thiền đó. Trong câu 'taṃ tāva dassetuṃ' (để chỉ ra điều đó), từ 'taṃ' có nghĩa là tưởng như đã nói cùng với con đường thực hành của nó, và phương pháp để chứng đắc nó. Bởi vì, khi trình bày pháp dựa trên nền tảng cá nhân, với câu 'nevasaññīnāsaññī' (người có phi tưởng phi phi tưởng), tưởng được trình bày thông qua người có tưởng. Nếu không, đáng lẽ phải trình bày là 'nevasaññānāsaññāyatana' (Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ). Và để chỉ ra con đường thực hành đó diễn ra ở đâu và như thế nào, câu 'vị ấy tác ý Vô Sở Hữu Xứ là tịch tịnh, tu tập định có hành còn sót lại' đã được nói đến. Bởi vì, Vô Sở Hữu Xứ là nơi diễn ra sự tu tập thiền Vô sắc thứ tư, và định có hành còn sót lại là cách thức diễn ra. 'Yatra hi nāma' (nơi nào mà) có nghĩa là cái nào mà. Câu 'natthibhāvampi' (ngay cả sự không hiện hữu) có ý nghĩa là ngay cả sự trống không của thức, ngay cả sự vi tế như vậy. Câu 'santārammaṇatāya' (do có đối tượng tịch tịnh) được giải thích là: định này có đối tượng tịch tịnh, nên gọi là 'santārammaṇā'; trạng thái đó là 'santārammaṇatā'; do trạng thái đó, chứ không phải do sự tịch tịnh của thiền. Bởi vì, định Vô sắc thứ ba không tịch tịnh hơn thiền Vô sắc thứ tư. Codako [Pg.405] ‘‘yaṃ santato manasi karoti, na tattha ādīnavadassanaṃ bhaveyya. Asati ca ādīnavadassane samatikkamo eva na siyā’’ti dassento ‘‘santato ce manasi karoti, kathaṃ samatikkamo hotī’’ti āha. Itaro ‘‘asamāpajjitukāmatāyā’’ti parihāramāha, tena ādīnavadassanampi atthevāti dasseti. So hītiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha yasmiṃ jhāne abhirati, tattha āvajjanasamāpajjanādipaṭipattiyā bhavitabbaṃ. Sā panassa tatiyāruppe sabbaso natthi, kevalaṃ aññābhāvato ārammaṇakaraṇamattamevāti dassento ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha. Người chất vấn, để chỉ ra rằng: "Pháp nào được tác ý là tịch tịnh, sự thấy biết nguy hại trong pháp ấy không thể có. Và khi không có sự thấy biết nguy hại, sự vượt qua chắc chắn không thể có", đã nói rằng: "Nếu tác ý là tịch tịnh, làm sao có sự vượt qua?". Vị kia đã đưa ra lời giải đáp: "Do ý muốn không nhập vào", qua đó ngài chỉ ra rằng: "Sự thấy biết nguy hại cũng có mặt". Bằng câu bắt đầu bằng "So hi", ngài làm cho ý nghĩa đã được nói đến trở nên rõ ràng hơn. Trong đó, có sự ưa thích trong tầng thiền nào, ở đó phải có sự thực hành hướng tâm, nhập định v.v... Nhưng đối với vị ấy, sự thực hành ấy hoàn toàn không có trong A-ruppa thứ ba, để chỉ ra rằng chỉ đơn thuần là việc lấy đối tượng do không có cái khác, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "kiñcāpi". Samatikkamitvāva gacchatīti tesaṃ sippīnaṃ jīvikaṃ tiṇāyapi amaññamāno te vītivattatiyeva. Soti yogāvacaro. Tanti tatiyāruppasamāpattiṃ. Pubbe vuttanayenāti ‘‘santā vatāyaṃ samāpattī’’tiādinā vuttena nayena santato manasi karonto. Tanti yāya nevasaññīnāsaññī nāma hoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetīti vuccati, taṃ saññaṃ pāpuṇātīti yojanā. Saññāsīsena hi desanā. Paramasukhumanti ukkaṃsagatasukhumabhāvaṃ. Saṅkhārāvasesasamāpattinti ukkaṃsagatasukhumatāya saṅkhārānaṃ sesatāmattaṃ samāpattiṃ. Tenāha ‘‘accantasukhumabhāvappattasaṅkhāra’’nti. Antamaticca accantaṃ. Yato sukhumatamaṃ nāma natthi, tathāparamukkaṃsagatasukhumasaṅkhāranti attho. Paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya hi tacchantiyā viya pavattamānāya bhāvanāya anukkamena saṅkhārā tattha antimakoṭṭhāsataṃ pāpitā, tato paraṃ nirodho eva, na saṅkhārappavattīti. Tena vuccati ‘‘saṅkhārāvasesasamāpattī’’ti. (Câu) "Vượt qua mà đi" có nghĩa là: không xem trọng phương tiện sinh sống của những người thợ thủ công ấy dù chỉ bằng cọng cỏ, vị ấy chắc chắn vượt qua họ. "So" là hành giả. "Taṃ" là định A-ruppa thứ ba. "Theo phương pháp đã nói trước đây" có nghĩa là tác ý là tịch tịnh theo phương pháp đã được nói bằng câu bắt đầu bằng "santā vatāyaṃ samāpattī". "Taṃ" có cách liên kết câu là: do tưởng nào mà được gọi là phi tưởng phi phi tưởng, được gọi là "tu tiến định còn sót lại các hành", vị ấy đạt đến tưởng ấy. Vì rằng bài thuyết giảng này lấy tưởng làm chính. "Paramasukhumaṃ" có nghĩa là trạng thái vi tế đã đạt đến đỉnh cao. "Saṅkhārāvasesasamāpattiṃ" có nghĩa là định chỉ là sự còn sót lại của các hành do sự vi tế đã đạt đến đỉnh cao. Do đó, ngài nói "các hành đã đạt đến trạng thái vô cùng vi tế". "Accantaṃ" là vượt qua giới hạn. Ý nghĩa là các hành vi tế đã đạt đến đỉnh cao tột bậc như vậy, vì không có gì gọi là vi tế hơn cái đó. Vì rằng, kể từ cận định của thiền sơ, bởi sự tu tiến đang diễn ra giống như việc đẽo gọt, các hành theo thứ tự được đưa đến phần cuối cùng ở đó. Sau đó chỉ có sự diệt, không có sự diễn tiến của các hành. Do đó, được gọi là "định còn sót lại các hành". 287. Yaṃ taṃ catukkhandhaṃ. Atthatoti kusalādivisesavisiṭṭhaparamatthato. Visesato adhipaññāsikkhāya adhiṭṭhānabhūtaṃ idhādhippetanti āha ‘‘idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā’’ti. Oḷārikāya saññāya abhāvatoti yadipi catutthāruppavipākasaññāya catutthāruppakusalasaññā oḷārikā, tathā vipassanāmaggaphalasaññāhi, tathāpi oḷārikasukhumatā nāma upādāyupādāya gahetabbāti pañcavokārabhavapariyāpannāya viya catuvokārepi heṭṭhā tīsu bhūmīsu saññāya viya oḷārikāya abhāvato. Sukhumāyāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā sukhumāya saññāya bhāvato vijjamānattā. Nevasaññāti ettha [Pg.406] na-kāro abhāvattho, nāsaññanti ettha na-kāro aññattho, a-kāro abhāvatthova, asaññaṃ anasaññañcāti attho. Pariyāpannattāti ekadesabhāvena antogadhattā. Etthāti catutthāruppe. Dutiye atthavikappe nevasaññāti ettha na-kāro aññattho. Tathā nāsaññāti ettha na-kāro, a-kāro ca aññattho evāti tena dvayena saññābhāvo eva dassitoti dhammāyatanapariyāpannatāya āyatanabhāvo vuttovāti ‘‘adhiṭṭhānaṭṭhenā’’ti vuttaṃ nissayapaccayabhāvato. 287. Bốn uẩn ấy. "Atthato" có nghĩa là theo pháp chân đế đặc biệt với các đặc tính như thiện v.v... Để chỉ ra rằng đặc biệt là nền tảng cho tăng thượng tuệ học được ngụ ý ở đây, ngài nói: "Ở đây, các pháp tâm và tâm sở của người đã nhập định được ngụ ý". "Do không có tưởng thô" có nghĩa là: mặc dù tưởng thiện của A-ruppa thứ tư là thô so với tưởng quả của A-ruppa thứ tư, và cũng thô so với các tưởng của tuệ quán, đạo và quả, tuy nhiên, cái gọi là sự thô và vi tế cần được hiểu bằng cách so sánh tương đối, do đó, do không có tưởng thô giống như tưởng thuộc cõi năm uẩn và giống như tưởng trong ba cõi thấp hơn ngay cả trong cõi bốn uẩn. "Sukhumāya" có nghĩa là do sự hiện hữu của tưởng vi tế vì đã đạt đến trạng thái vi tế còn sót lại của các hành. Ở đây, trong từ "nevasaññā", "na"-kāra có nghĩa là không có; ở đây trong từ "nāsaññā", "na"-kāra có nghĩa khác, còn "a"-kāra có nghĩa là không có. Ý nghĩa là "không có tưởng (thô)" và "không phải không có tưởng (vi tế)". "Pariyāpannattā" có nghĩa là được bao hàm như một phần. "Ettha" là trong A-ruppa thứ tư. Trong cách giải thích ý nghĩa thứ hai, ở đây trong từ "nevasaññā", "na"-kāra có nghĩa khác. Tương tự, ở đây trong từ "nāsaññā", cả "na"-kāra và "a"-kāra đều có nghĩa khác. Do đó, bằng hai chữ cái đó, chỉ có sự hiện hữu của tưởng được chỉ ra. Do được bao hàm trong pháp xứ, bản chất xứ đã được nói đến. (Câu) "adhiṭṭhānaṭṭhena" được nói đến do là duyên y chỉ. Kiṃ pana kāraṇaṃ, yenettha saññāva edisī jātāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘na kevala’’ntiādi. Saññāsīsenāyaṃ desanā katā ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’tiādīsu (dī. ni. 3.341, 359; a. ni. 9.24) viyāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ esa atthoti kañci visesaṃ upādāya sabhāvato atthīti vattabbasseva dhammassa kañci visesaṃ upādāya natthīti vattabbatāsaṅkhāto attho. Nhắm đến câu hỏi: "Nhưng nguyên nhân là gì, do đó ở đây chính tưởng đã trở nên như thế này?", ngài nói câu bắt đầu bằng "na kevalaṃ". Cần được hiểu rằng bài thuyết giảng này được thực hiện lấy tưởng làm chính, giống như trong các đoạn kinh bắt đầu bằng "nānattakāyā nānattasaññino". Như vậy, ý nghĩa này là: ý nghĩa được gọi là "đáng được nói là không có" dựa vào một đặc tính nào đó của chính pháp mà đáng lẽ phải được nói là "có" theo tự tánh dựa vào một đặc tính nào đó. Atithokampi yaṃ telamatthi bhanteti āha akappiyabhāvaṃ upādāya, tadeva natthi, bhante, telanti āha nāḷipūraṇaṃ upādāya. Tenāha ‘‘tattha yathā’’tiādi. Dựa vào tình trạng không thích hợp, vị ấy nói: "Bạch ngài, có dầu", dù rất ít. Dựa vào việc làm đầy ống đựng, vị ấy nói về chính dầu ấy: "Bạch ngài, không có dầu". Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng "tattha yathā". Yadi ārammaṇasañjānanaṃ saññākiccaṃ, taṃ saññā samānā kathamayaṃ kātuṃ na sakkotīti āha ‘‘dahanakiccamivā’’tiādi. Saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā eva hesā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tato eva ca ñāṇassa sugayhāpi na hoti. Tenāha ‘‘nibbidājananampi kātuṃ na sakkotī’’ti. Akatābhinivesoti akatavipassanābhiniveso appavattitasammasanacāro. Pakativipassakoti pakatiyā vipassako. Khandhādimukhena vipassanaṃ abhinivisitvā dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammānaṃ vipassako sakkuṇeyya tabbisayaudayabbayañāṇaṃ uppādetuṃ, yathā pana sakkoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sopī’’tiādi vuttaṃ. Kalāpasammasanavasenevāti catutthāruppacittuppādapariyāpanne phassādidhamme avinibbhujja ekato gahetvā kalāpato samūhato sammasanavasena nayavipassanāsaṅkhātakalāpasammasanavasena. Phassādidhamme vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ sarūpato gahetvā aniccādivasena sammasanaṃ anupadadhammavipassanā[Pg.407]. Evaṃ sukhumattaṃ gatā yathā dhammasenāpatināpi nāma anupadaṃ na vipassaneyyāti attho. Để trả lời câu hỏi: "Nếu việc nhận biết đối tượng là phận sự của tưởng, tại sao tưởng này, vốn là tưởng, lại không thể làm việc đó?", ngài nói câu bắt đầu bằng "dahanakiccamiva". Vì rằng, chính do đã đạt đến trạng thái vi tế còn sót lại của các hành mà tưởng này không thể làm phận sự của tưởng một cách rõ ràng, và chính vì thế nó cũng không dễ dàng được trí tuệ nắm bắt. Do đó, ngài nói: "Cũng không thể làm phát sinh sự nhàm chán". "Akatābhiniveso" có nghĩa là người chưa có sự chuyên tâm vào tuệ quán, người chưa có sự thực hành quán xét diễn ra. "Pakativipassako" là người thực hành tuệ quán một cách tự nhiên. Người thực hành tuệ quán các pháp diễn ra ở các môn cùng với các môn và đối tượng, sau khi chuyên tâm vào tuệ quán với các uẩn v.v... làm cửa ngõ, có thể làm phát sinh trí tuệ về sự sinh diệt có đối tượng là tầng thiền ấy. Nhưng để chỉ ra cách thức mà vị ấy có thể, câu bắt đầu bằng "sopi" đã được nói. "Chỉ bằng cách quán xét theo nhóm" có nghĩa là bằng cách quán xét theo nhóm được gọi là tuệ quán theo phương pháp, tức là bằng cách quán xét theo nhóm, theo tập hợp, không phân tách các pháp như xúc v.v... thuộc về tâm sinh khởi của A-ruppa thứ tư mà nắm bắt chúng chung với nhau. Việc quán xét theo vô thường v.v... sau khi đã phân tách các pháp như xúc v.v... và nắm bắt chúng riêng lẻ theo tự tánh là tuệ quán theo từng pháp. Ý nghĩa là: (các pháp) đã trở nên vi tế đến mức ngay cả vị Tướng quân Chánh pháp cũng không thể quán xét theo từng pháp. Therassāti aññatarassa therassa. Aññāhipīti ettha ayamaparā upamā – eko kira brāhmaṇo aññataraṃ purisaṃ manuññaṃ mattikabhājanaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā yāci ‘‘dehi me imaṃ bhājana’’nti. So surāsittataṃ sandhāya ‘‘nāyyo sakkā dātuṃ, surā ettha atthī’’ti āha. Brāhmaṇo attano samīpe ṭhitaṃ purisaṃ uddissa āha ‘‘tena hi imassa pātuṃ dehī’’ti. Itaro ‘‘natthayyo’’ti āha. Tattha yathā brāhmaṇassa ayogyabhāvaṃ upādāya ‘‘atthī’’tipi vattabbaṃ, pātabbatāya tattha abhāvato ‘‘natthī’’tipi vattabbaṃ jātaṃ, evaṃ idhāpīti daṭṭhabbaṃ. ‘Therassāti’ có nghĩa là ‘aññatarassa therassa’ (của một vị trưởng lão nào đó). ‘Aññāhipīti’: Ở đây, đây là một ví dụ khác – Tương truyền, có một vị Bà-la-môn thấy một người đàn ông đang đứng cầm một cái bát bằng đất sét xinh đẹp, bèn xin rằng: “Hãy cho tôi cái bát này.” Người kia, ám chỉ việc nó đã được đổ rượu vào, nói rằng: “Thưa ngài, không thể cho được, trong này có rượu.” Vị Bà-la-môn nhắm đến người đàn ông đang đứng gần mình, nói rằng: “Vậy thì, hãy cho người này uống.” Người kia nói: “Thưa ngài, không có.” Ở đó, cũng như nên nói là “có” vì sự không thích hợp đối với vị Bà-la-môn, và cũng nên nói là “không có” vì không có (rượu) để uống trong đó, cũng vậy, ở đây cũng cần phải được hiểu như thế. Kasmā panettha yathā heṭṭhā ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti tattha tattha bhāvanākāro gahito, evaṃ koci bhāvanākāro na gahitoti? Keci tāva āhu – ‘‘bhāvanākāro nāma sopacārassa jhānassa yathāsakaṃ ārammaṇe pavattiākāro, ārammaṇañcettha ākiñcaññāyatanadhammā. Te pana gayhamānā ekassa vā pubbaṅgamadhammassa vasena gahetabbā siyuṃ, sabbe eva vā. Tattha paṭhamapakkhe viññāṇassa gahaṇaṃ āpannanti ‘viññāṇaṃ viññāṇa’nti manasikāre catutthāruppassa viññāṇañcāyatanabhāvo āpajjati. Dutiyapakkhe pana sabbaso ākiñcaññāyatanadhammārammaṇatāya jhānassa ‘ākiñcaññaṃ ākiñcañña’nti manasikāre ākiñcaññāyatanatā vā siyā, abhāvārammaṇatā vā. Sabbathā nevasaññānāsaññāyatanabhāvo na labbhatī’’ti. Tadidamakāraṇaṃ tathā jhānassa appavattanato. Na hi catutthāruppabhāvanā viññāṇamākiñcaññaṃ vā āmasantī pavattati, kiñcarahi? Tatiyāruppassa santataṃ. Tại sao ở đây, không có phương thức tu tập nào được đề cập, giống như ở các tầng thiền trước đó, phương thức tu tập đã được đề cập ở mỗi nơi là “hư không là vô biên”, “thức là vô biên”, “không có gì cả”? Một số vị nói rằng: “Phương thức tu tập là cách thức diễn tiến của thiền có cận hành trên đối tượng tương ứng của nó, và ở đây, đối tượng là các pháp của Vô sở hữu xứ. Khi chúng được nắm bắt, chúng có thể được nắm bắt thông qua một pháp đi trước, hoặc tất cả các pháp. Trong trường hợp đầu, việc nắm bắt thức sẽ xảy ra, do đó, khi tác ý ‘thức, thức’, tầng thiền Vô sắc thứ tư sẽ trở thành Thức vô biên xứ. Còn trong trường hợp thứ hai, vì thiền có đối tượng là tất cả các pháp của Vô sở hữu xứ, khi tác ý ‘vô sở hữu, vô sở hữu’, nó có thể trở thành Vô sở hữu xứ, hoặc có đối tượng là sự vắng mặt. Trong mọi trường hợp, trạng thái Phi tưởng phi phi tưởng xứ không thể đạt được.” Điều này không phải là lý do, vì thiền không diễn tiến theo cách đó. Thật vậy, sự tu tập thiền Vô sắc thứ tư không diễn tiến bằng cách tiếp xúc với thức hay vô sở hữu. Vậy thì (nó tiếp xúc với) cái gì? (Nó tiếp xúc với) sự tịch tịnh của thiền Vô sắc thứ ba. Yadi evaṃ, kasmā pāḷiyaṃ ‘‘santa’’nti na gahitanti? Kiñcāpi na gahitataṃ sutte (dī. ni. 2.129; saṃ. ni. 2.152), vibhaṅge (vibha. 606 ādayo) pana gahitameva. Yathāha – ‘‘taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’’ti (vibha. 619). Atha kasmā vibhaṅge viya sutte bhāvanākāro na gahitoti? Veneyyajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Ye hi veneyyā yathā heṭṭhā tīsu [Pg.408] āruppesu ‘‘ananto ākāso, anantaṃ viññāṇaṃ, natthi kiñcī’’ti bhāvanākāro gahito, evaṃ aggahite eva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena sutte tathā desanā katā, suttantagatikāva abhidhamme suttantabhājanīye (vibha. 605 ādayo) uddesadesanā. Ye pana veneyyā vibhajitvā vutteyeva tasmiṃ tamatthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ vasena vibhaṅge bhāvanākāro vutto. Dhammissaro pana bhagavā sammāsambuddho dhammānaṃ desetabbappakāraṃ jānanto katthaci bhāvanākāraṃ gaṇhāti, katthaci bhāvanākāraṃ na gaṇhāti. Sā ca desanā yāvadeva veneyyavinayatthāti ayamettha desanāvilāso. Suttantadesanā vā pariyāyakathāti tattha bhāvanākāro na gahito, abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti tattha bhāvanākāro gahitoti evampettha bhāvanākārassa gahaṇe, aggahaṇe ca kāraṇaṃ veditabbaṃ. Nếu vậy, tại sao trong Pāli, từ “tịch tịnh” không được đề cập? Mặc dù không được đề cập trong Kinh tạng, nhưng trong tạng Phân Tích (Vibhaṅga) thì có đề cập. Như có nói: “Vị ấy tác ý đến chính Vô sở hữu xứ ấy là tịch tịnh, tu tập định còn lại các hành.” Vậy tại sao trong Kinh tạng, phương thức tu tập không được đề cập như trong tạng Phân Tích? Do ý hướng của chúng sanh cần được tế độ và do vẻ đẹp của pháp thoại. Đối với những chúng sanh cần được tế độ mà có thể thấu hiểu được ý nghĩa đó ngay cả khi phương thức tu tập không được đề cập, giống như phương thức tu tập đã được đề cập trong ba tầng thiền Vô sắc trước là “hư không là vô biên”, “thức là vô biên”, “không có gì cả”, thì pháp thoại trong Kinh tạng được thuyết giảng theo cách đó vì lợi ích của họ, và pháp thoại đề mục trong phần phân loại theo Kinh tạng (Suttantabhājanīya) của A-tỳ-đàm cũng theo lối của Kinh tạng. Còn đối với những chúng sanh cần được tế độ mà chỉ có thể thấu hiểu ý nghĩa đó khi nó được giải thích phân tích, thì phương thức tu tập được nói đến trong tạng Phân Tích là vì lợi ích của họ. Hơn nữa, Đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác, là chủ của các pháp, biết rõ cách thức thuyết giảng các pháp, nên có nơi Ngài đề cập đến phương thức tu tập, có nơi Ngài không đề cập. Và pháp thoại đó chỉ nhằm mục đích giáo hóa chúng sanh cần được tế độ, đây chính là vẻ đẹp của pháp thoại. Hoặc, pháp thoại trong Kinh tạng là lời nói có ẩn ý, do đó phương thức tu tập không được đề cập; còn pháp thoại trong A-tỳ-đàm là lời nói không có ẩn ý, do đó phương thức tu tập được đề cập. Như vậy, ở đây cần phải hiểu lý do của việc đề cập và không đề cập đến phương thức tu tập. Apare pana bhaṇanti – ‘‘catutthāruppe visesadassanatthaṃ sutte bhāvanākārassa aggahaṇaṃ, svāyaṃ viseso anupubbabhāvanājanito. Sā ca anupubbabhāvanā pahānakkamopajanitā pahātabbasamatikkamena jhānānaṃ adhigantabbato. Tathā hi kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānāni. Na kevalañca jhānāniyeva, atha kho sabbampi sīlaṃ, sabbāpi paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva sampādetabbato pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desanā āruḷhā. Tathā hi ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā (dī. ni. 1.8, 194) sīlasaṃvaro, ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī’’tiādinā (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.411, 421; 3.15, 75) indriyasaṃvaro, ‘‘neva davāya na madāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23, 422; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 2.63; a. ni. 6.58; mahāni. 206; vibha. 518) bhojane mattaññutā, ‘‘idha bhikkhu micchājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappetī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.8) ājīvapārisuddhi, ‘‘abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā’’tiādinā (dī. ni. 1.217; ma. ni. 1.412, 425; 3.16, 75) jāgariyānuyogo, ‘‘aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya, aniccasaññino, meghiya, anattasaññā [Pg.409] saṇṭhāti, anattasaññī asmimānasamugghātaṃ gacchati, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’tiādinā paññā paṭipakkhadhammappahānavaseneva desitā. Tasmā jhānāni desento bhagavā ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) pahātabbadhammasamatikkamadassanamukheneva desesi. Tena vuttaṃ ‘‘kāmādivivekavitakkavicāravūpasamapītivirāgasomanassatthaṅgamamukhena rūpāvacarajjhānāni desitāni, rūpasaññādisamatikkamamukhena arūpajjhānānī’’ti. Tattha yathā rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvanāvisesādhigatehi vitakkādīhi viya saddhādīhipi tikkhavisadasūrasabhāvehi dhammehi samannāgatattā kāmacchandādīnaṃ nīvaraṇānaṃ, tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ vikkhambhanato uttarimanussadhammabhāvappattaṃ kāmāvacaradhammehi saṇhasukhumaṃ, santaṃ, paṇītañca hoti; dutiyajjhānādīni pana bhāvanāvisesena oḷārikaṅgappahānato tato sātisayaṃ saṇhasukhumasaṇhasukhumatarādibhāvappattāni honti. Tathā arūpāvacaraṃ paṭhamajjhānaṃ rūpavirāgabhāvanābhāvena pavattamānaṃ ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi pākatikaparittadhammehi viya sabbarūpāvacaradhammehi santasukhumabhāvappattaṃ hoti. Ārammaṇasantabhāvenāpi hi tadārammaṇadhammā santasabhāvā honti, seyyathāpi lokuttaradhammārammaṇā dhammā. Lại nữa, các vị khác nói rằng: “Việc không đề cập đến phương cách tu tập trong kinh điển đối với thiền vô sắc thứ tư là nhằm mục đích chỉ ra sự đặc biệt. Sự đặc biệt này được sinh ra từ sự tu tập tuần tự. Và sự tu tập tuần tự ấy được sinh ra theo tiến trình đoạn trừ, bởi vì các tầng thiền được chứng đắc thông qua việc vượt qua các pháp cần được đoạn trừ. Thật vậy, các thiền sắc giới được thuyết giảng với sự ly dục, sự lắng dịu tầm và tứ, sự ly hỷ, sự chấm dứt ưu và hỷ làm khởi điểm; các thiền vô sắc được thuyết giảng với sự vượt qua sắc tưởng v.v... làm khởi điểm. Và không chỉ các thiền mà thôi, mà thật ra toàn bộ giới, toàn bộ tuệ cần được thành tựu chính là do năng lực đoạn trừ các pháp đối nghịch, nên bài pháp được trình bày chính là với việc chỉ ra sự vượt qua các pháp cần được đoạn trừ làm khởi điểm. Thật vậy, sự thu thúc trong giới luật (được thuyết) qua các câu như: ‘Từ bỏ sát sanh, vị ấy từ bỏ sát sanh’; sự thu thúc các căn qua các câu như: ‘Sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, vị ấy không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng’; sự tiết độ trong ăn uống qua các câu như: ‘Không phải để vui đùa, không phải để đam mê’; sự thanh tịnh trong mạng sống qua các câu như: ‘Ở đây, vị tỳ khưu từ bỏ tà mạng, nuôi sống bằng chánh mạng’; sự nỗ lực tỉnh thức qua các câu như: ‘Từ bỏ tham ái ở đời, vị ấy sống với tâm thoát khỏi tham ái’; và tuệ được thuyết giảng chính là do năng lực đoạn trừ các pháp đối nghịch qua các câu như: ‘Vô thường tưởng cần được tu tập để nhổ bật ngã mạn. Này Meghiya, đối với người có vô thường tưởng, vô ngã tưởng được thiết lập. Người có vô ngã tưởng đạt đến sự nhổ bật ngã mạn. Do sự đoạn tận các lậu hoặc, vị ấy tự mình chứng ngộ với thắng trí ngay trong hiện tại, chứng đắc và an trú trong tâm giải thoát, tuệ giải thoát vô lậu.’ Do đó, khi thuyết giảng về các thiền, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng chính là với việc chỉ ra sự vượt qua các pháp cần được đoạn trừ làm khởi điểm, qua các câu như ‘ly dục...’. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Các thiền sắc giới được thuyết giảng với sự ly dục, sự lắng dịu tầm và tứ, sự ly hỷ, sự chấm dứt ưu và hỷ làm khởi điểm; các thiền vô sắc được thuyết giảng với sự vượt qua sắc tưởng v.v... làm khởi điểm.’ Trong ấy, giống như sơ thiền sắc giới, vì được hợp thành bởi các pháp như tầm v.v... được chứng đắc nhờ sự tu tập đặc biệt, cũng như các pháp như tín v.v... có bản chất sắc bén, trong sáng, dũng mãnh, và vì sự trấn áp các triền cái như tham dục v.v... và các ác pháp có cùng nền tảng, đã đạt đến trạng thái là pháp thượng nhân, trở nên vi tế, tế nhị, an tịnh, và cao thượng hơn các pháp dục giới; còn nhị thiền v.v..., do sự đoạn trừ các chi phần thô thiển nhờ sự tu tập đặc biệt, đã đạt đến trạng thái vi tế, tế nhị, và vi tế tế nhị hơn nữa một cách vượt trội so với (sơ thiền). Tương tự như vậy, sơ thiền vô sắc, diễn tiến do bản chất của sự tu tập ly tham đối với sắc, cũng do sự an tịnh của đối tượng và sự an tịnh của các chi phần, đã đạt đến trạng thái an tịnh và vi tế so với tất cả các pháp sắc giới, giống như (so với) các pháp dục giới thông thường. Thật vậy, cũng do bản chất an tịnh của đối tượng mà các pháp lấy đối tượng ấy cũng có bản chất an tịnh, giống như các pháp lấy pháp siêu thế làm đối tượng.” Satipi dhammato, mahaggatabhāvenāpi ca abhede rūpāvacaracatutthato āruppaṃ aṅgatopi santameva, yatassa santavimokkhatā vuttā. Dutiyāruppādīni pana paṭhamāruppādito aṅgato, ārammaṇato ca santasantatarasantatamabhāvappattāni tathā bhāvanāvisesasamāyogato, svāyaṃ bhāvanāviseso paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya taṃtaṃpahātabbasamatikkamanavasena tassa tassa jhānassa santasukhumabhāvaṃ āpādento catutthāruppe saṅkhārāvasesasukhumabhāvaṃ pāpeti. Yato catutthāruppaṃ yathā anupadadhammavipassanāvasena vipassanāya ārammaṇabhāvaṃ upagantvā pakativipassakassāpi nibbiduppattiyā paccayo na hoti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattito, tathā sayaṃ tatiyāruppadhammesu pavattamānaṃ te yāthāvato vibhāvetuṃ na sakkoti, yathā tadaññajjhānāni attano ārammaṇaṃ. Kevalaṃ pana ārabbha pavattimattamevassa tattha hoti[Pg.410], tayidaṃ ārammaṇabhāvenāpi nāma vibhūtākāratāya ṭhātuṃ appahontaṃ ārammaṇakaraṇe kiṃ pahoti. Tasmā tadassa avibhūtakiccataṃ disvā satthā heṭṭhā tīsu ṭhānesu bhāvanākāraṃ vatvā tādiso idha na labbhatīti dīpetuṃ catutthāruppadesanāyaṃ sutte bhāvanākāraṃ pariyāyadesanattā na kathesi. Mặc dù không có sự khác biệt về mặt pháp (tâm sở) và về bản chất là đại hành, thiền vô sắc vẫn an tịnh hơn thiền sắc giới thứ tư về mặt chi phần, do đó nó được gọi là ‘an tịnh giải thoát’. Còn các thiền vô sắc thứ hai v.v..., so với thiền vô sắc thứ nhất v.v..., đã đạt đến trạng thái an tịnh, an tịnh hơn, và an tịnh nhất về mặt chi phần và đối tượng, do sự kết hợp với sự tu tập đặc biệt. Sự tu tập đặc biệt này, bắt đầu từ cận định của sơ thiền, do năng lực vượt qua các pháp cần đoạn trừ tương ứng, mang lại trạng thái an tịnh và vi tế cho mỗi tầng thiền, và đưa đến trạng thái vi tế của các hành còn sót lại ở thiền vô sắc thứ tư. Bởi vì thiền vô sắc thứ tư, do đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, giống như nó không trở thành điều kiện cho sự phát sinh của yếm ly ngay cả đối với một hành giả tu tập minh sát thông thường, sau khi đã trở thành đối tượng của minh sát theo phương pháp minh sát từng pháp một, tương tự như vậy, tự nó, trong khi diễn tiến trên các pháp của thiền vô sắc thứ ba, không thể làm sáng tỏ chúng một cách như thật, giống như các thiền khác (có thể làm sáng tỏ) đối tượng của chúng. Mà chỉ đơn thuần là sự diễn tiến của nó ở đó khi lấy (các pháp ấy) làm đối tượng. Thiền vô sắc thứ tư này, vốn không có khả năng tồn tại với một dạng thức rõ ràng ngay cả khi là đối tượng (của minh sát), thì làm sao có thể có khả năng trong việc lấy (pháp khác) làm đối tượng? Do đó, thấy được chức năng không rõ ràng ấy của nó, bậc Đạo Sư, sau khi đã nói về phương cách tu tập ở ba trường hợp bên dưới, để chỉ ra rằng một phương cách như vậy không thể có được ở đây, đã không trình bày phương cách tu tập trong kinh khi thuyết giảng về thiền vô sắc thứ tư, vì đó là một bài pháp trình bày theo lối ẩn dụ. Yasmā pana sārammaṇassa dhammassa ārammaṇe pavattiākāro atthevāti atisukhumabhāvappattaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘taṃyeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karotī’’ti (vibha. 619) vibhaṅge vuttaṃ yathādhammasāsanabhāvato, pubbabhāgavasena vā vibhaṅge ‘‘santato manasi karotī’’ti vuttaṃ tadā yogino tassa vibhūtabhāvato. Appanāvasena pana sutte bhāvanākāro na gahito avibhūtabhāvato. Kammaṭṭhānaṃ hi kiñci ādito avibhūtaṃ hoti, yathā taṃ? Buddhānussatiādi. Kiñci majjhe, yathā taṃ? Ānāpānassati. Kiñci ubhayattha, yathā taṃ? Upasamānussatiādi. Catutthāruppakammaṭṭhānaṃ pana pariyosāne avibhūtaṃ bhāvanāya matthakappattiyaṃ ārammaṇassa avibhūtabhāvato. Tasmā catutthāruppe imaṃ visesaṃ dassetuṃ satthārā sutte bhāvanākāro na gahito, na sabbena sabbaṃ abhāvatoti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Lại nữa, vì phương thức diễn tiến của pháp có đối tượng trong đối tượng là thực sự có, nên để chỉ rõ phương thức ấy đã trở nên vô cùng vi tế, trong bộ Phân Tích đã nói rằng: “vị ấy tác ý một cách liên tục đến chính Vô Sở Hữu Xứ ấy” do vì (bản thể của) giáo pháp là như vậy; hoặc là, trong bộ Phân Tích đã nói “tác ý một cách liên tục” theo phương diện giai đoạn đầu, vì vào lúc ấy đối với hành giả, điều ấy là hiển nhiên. Tuy nhiên, trong Kinh, phương thức tu tập theo phương diện an chỉ đã không được đề cập do vì không hiển nhiên. Thật vậy, có đề mục thiền không hiển nhiên ở lúc ban đầu, ví như niệm Phật, v.v... Có đề mục không hiển nhiên ở giữa, ví như niệm hơi thở. Có đề mục không hiển nhiên ở cả hai nơi, ví như niệm sự an tịnh, v.v... Còn đề mục thiền Vô sắc thứ tư thì không hiển nhiên ở giai đoạn cuối, vì khi sự tu tập đạt đến đỉnh điểm, đối tượng trở nên không hiển nhiên. Do đó, để chỉ rõ điểm đặc biệt này trong thiền Vô sắc thứ tư, bậc Đạo Sư đã không đề cập đến phương thức tu tập trong Kinh; (việc không đề cập này) không phải là do nó hoàn toàn không có. Cần phải đi đến kết luận ở đây là như vậy. Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā Chú giải về các vấn đề tạp loại 288. Asadisarūpoti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālādīhi rūpaguṇehi aññehi asādhāraṇarūpakāyo, sabhāvattho vā rūpa-saddo ‘‘yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) viya. Tasmā asadisarūpoti asadisasabhāvo, tena dasabalacatuvesārajjādiguṇavisesasamāyogadīpanato satthu dhammakāyasampattiyāpi asadisatā dassitā hoti. Itīti evaṃ vuttappakārena. Tasminti āruppe. Pakiṇṇakakathāpi viññeyyāti pubbe viya asādhāraṇaṃ tattha tattha jhāne patiniyatameva atthaṃ aggahetvā sādhāraṇabhāvato tattha tattheva pakiṇṇakaṃ visaṭaṃ atthaṃ gahetvā pavattā pakiṇṇakakathāpi vijānitabbā. 288. Về câu "sắc thân vô song" (asadisarūpo): (Ngài là) bậc có sắc thân không chung với các chúng sanh khác nhờ vào các phẩm chất của sắc thân như ba mươi hai tướng đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm, hào quang trên đỉnh đầu, v.v... Hoặc là, từ "sắc" (rūpa) có nghĩa là bản thể, giống như trong câu "bất cứ thứ gì ở đời là sắc khả ái, sắc khả ý"... Do đó, "sắc thân vô song" có nghĩa là có bản thể vô song. Nhờ vào từ ấy, do vì nó chỉ ra sự hợp thành với các phẩm chất đặc biệt như mười lực, bốn vô sở úy, v.v..., nên tính chất vô song trong sự thành tựu Pháp thân của bậc Đạo Sư cũng được trình bày. "Iti" có nghĩa là "theo cách đã nói như vậy". "Tasmiṃ" là "trong thiền Vô sắc ấy". Về câu "cũng cần phải hiểu về các vấn đề tạp loại": giống như trước đây, không nắm lấy ý nghĩa không chung vốn đã được quy định riêng trong mỗi tầng thiền, do vì có tính chất chung, cũng cần phải biết về các vấn đề tạp loại đã được trình bày bằng cách nắm lấy ý nghĩa tạp loại, lan rộng chỉ trong mỗi tầng thiền ấy. 289. Rūpanimittātikkamatoti [Pg.411] kasiṇarūpasaṅkhātassa paṭibhāganimittassa atikkamanato. Ākāsātikkamatoti kasiṇugghāṭimākāsassa atikkamanato. Ākāse pavattitaviññāṇātikkamatoti paṭhamāruppaviññāṇassa atikkamanato, na dutiyāruppaviññāṇātikkamanato. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na ca ārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ sato samāpajjati…pe… sato vuṭṭhahitvā taṃyeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taṃyeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taṃyeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ, viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci, yato vā vuṭṭhito, teneva padhānaniddiṭṭhena taṃ-saddassa sambandhe āpanne ‘‘ayañca ārammaṇātikkamabhāvanā’’ti viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ. Tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto. 289. "Vượt qua sắc tướng" nghĩa là do vượt qua quang tướng được gọi là sắc biến xứ. "Vượt qua hư không" nghĩa là do vượt qua hư không vốn là sự loại bỏ biến xứ. "Vượt qua thức sanh khởi trong hư không" nghĩa là do vượt qua thức của thiền Vô sắc thứ nhất, chứ không phải do vượt qua thức của thiền Vô sắc thứ hai. Thật vậy, do vượt qua thức ấy, chính thức ấy bị làm cho biến mất. Vì nếu làm cho thức của thiền Vô sắc thứ hai biến mất, thì chỉ chính thức ấy bị vượt qua, chứ không phải đối tượng của nó. Hơn nữa, việc vượt qua bằng cách làm cho biến mất pháp có đối tượng sau khi thấy sự nguy hại trong đối tượng là không hợp lý. Và trong Pāḷi, đã nói rằng: "vị ấy nhập Thức Vô Biên Xứ một cách chánh niệm... sau khi xuất ra một cách chánh niệm, vị ấy không tu tập chính thức ấy", chứ không nói rằng "vị ấy không tu tập chính Thức Vô Biên Xứ ấy" hay "vị ấy không tu tập chính nó". Tuy nhiên, trong câu "đạt và trú vào Thức Vô Biên Xứ với ý niệm 'thức là vô biên'", cả hai điều đã được nói đến: đối tượng là thức, và tầng thiền Thức Vô Biên Xứ. Trong hai điều ấy, khi từ "ấy" (taṃ) có liên hệ với một trong hai, hoặc khi nó có liên hệ chỉ với chính Thức Vô Biên Xứ được chỉ định là chính yếu, từ đó vị ấy đã xuất ra, và vì "đây là sự tu tập vượt qua đối tượng", nên việc nói đến "thức" là để loại trừ (chính tầng thiền) Thức Vô Biên Xứ. Do đó, sự vượt qua bằng cách không tu tập được nói đến chỉ là đối với thức của thiền Vô sắc thứ nhất mà thôi. 290. Evaṃ santepīti aṅgātikkame asatipi. Suppaṇītatarāti suṭṭhu paṇītatarā, sundarā paṇītatarā cāti vā attho. Satipi catunnaṃ pāsādatalānaṃ, sāṭikānañca tabbhāvato, pamāṇato ca samabhāve uparūpari pana kāmaguṇānaṃ, sukhasamphassādīnañca visesena paṇītatarādibhāvo viya etāsaṃ catunnaṃ samāpattīnaṃ āruppabhāvato, aṅgato ca satipi samabhāve bhāvanāvisesasiddho pana sātisayo uparūpari paṇītatarādibhāvoti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hī’’tiādinā. 290. "Mặc dù là như vậy" nghĩa là mặc dù không có sự vượt qua về chi thiền. "Thanh cao hơn" có nghĩa là rất thanh cao hơn, hoặc là tốt đẹp và thanh cao hơn. Giống như mặc dù bốn tầng lầu là ngang bằng nhau về phương diện là tầng lầu và về kích thước, nhưng ở các tầng trên lại có sự thanh cao hơn, v.v... do sự đặc biệt của các dục trưởng dưỡng và các xúc lạc, v.v...; tương tự như vậy, mặc dù bốn thiền chứng này là ngang bằng nhau về phương diện là thiền Vô sắc và về chi thiền, nhưng vẫn có sự thanh cao hơn, v.v... ở các tầng trên một cách vượt trội, vốn được thành tựu do sự đặc biệt trong tu tập. Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu "ví như", v.v... 291. Nissitoti nissāya ṭhito. Duṭṭhitāti na sammā ṭhitā, dukkhaṃ vā ṭhitā. Tannissitanti tena nissitaṃ, ṭhānanti attho. Tannissitanti vā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissāya ṭhitaṃ purisanti attho. Maṇḍapalaggañhi anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānanti. 291. "Nương tựa" (nissito) nghĩa là đã nương tựa mà đứng. "Đứng không vững" (duṭṭhitā) nghĩa là đứng không vững vàng, hoặc là đứng một cách khó khăn. "Nơi người ấy nương tựa" (tannissitaṃ) có nghĩa là nơi được người ấy nương tựa. Hoặc là, "nơi người ấy nương tựa" có nghĩa là người đang đứng nương tựa vào người kia đang bám vào mái hiên. Thật vậy, giống như việc đứng ở một nơi bên ngoài, vắng lặng, tách rời khỏi người ấy, mà không nương tựa vào người đang bám vào mái hiên; tương tự như vậy, sự tồn tại của thiền Vô sắc thứ ba là ở trong sự vắng lặng, tức sự vắng mặt của thức ấy, thức vốn dĩ bám vào hư không. 292. Ārammaṇaṃ [Pg.412] karoteva, aññābhāvena taṃ idanti ‘‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikarūpāsannākāsārammaṇaviññāṇāpagamārammaṇaṃ, no ca santa’’nti ca diṭṭhādīnavampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ idaṃ nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṃ aññassa tādisassa ārammaṇabhāvayogyassa abhāvena alābhena ārammaṇaṃ karoti eva. ‘‘Sabbadisampati’’nti idaṃ janassa agatikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Vuttinti jīvikaṃ. Vattatīti jīvati. 292. Mặc dù đã thấy sự nguy hại trong Vô Sở Hữu Xứ ấy, vốn có đối tượng là sự vắng mặt của thức (thức này có đối tượng là hư không gần với sắc, và là kẻ thù của Thức Vô Biên Xứ cận kề), và (Vô Sở Hữu Xứ) cũng không phải là an tịnh, nhưng thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này, do không có, do không đạt được một pháp nào khác tương tự thích hợp làm đối tượng, nên vẫn lấy (Vô Sở Hữu Xứ) làm đối tượng. Câu "đi khắp mọi phương" (sabbadisampatiṃ) này được nói ra để chỉ rõ rằng dân chúng không có nơi nào để đi. "Vuttiṃ" nghĩa là sinh kế. "Vattati" nghĩa là sống. 293. Āruḷhotiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yathā koci puriso anekaporisaṃ dīghanisseṇiṃ āruḷho tassa uparimapade ṭhito tassā nisseṇiyā bāhumeva olubbhati aññassa alābhato, yathā ca paṃsupabbatassa, missakapabbatassa vā aggakoṭiṃ āruḷho tassa matthakameva olubbhati, yathā ca giriṃ silāpabbataṃ āruḷho paripphandamāno aññābhāvato attano jaṇṇukameva olubbhati, tathā etaṃ catutthāruppajjhānaṃ taṃ tatiyāruppaṃ olubbhitvā pavattatīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ uttānameva. 293. Trong các đoạn bắt đầu bằng āruḷho, đây là ý nghĩa tóm tắt: Ví như một người nào đó leo lên một chiếc thang dài nhiều tầm người, khi đã đứng ở bậc trên cùng, do không có chỗ vịn nào khác, người ấy phải vịn vào chính thành thang; và ví như người đã leo lên đến đỉnh chóp của một ngọn núi đất, hoặc một ngọn núi đất đá hỗn hợp, người ấy phải vịn vào chính đỉnh núi ấy; và ví như người đã leo lên một ngọn núi đá, trong lúc run rẩy, do không có vật gì khác, người ấy phải vịn vào chính đầu gối của mình; cũng vậy, thiền Vô Sắc thứ tư này sanh khởi bằng cách nương tựa vào thiền Vô Sắc thứ ba ấy. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó tự nó đã rõ ràng. Āruppaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần Chú Giải về Trình Bày Thiền Vô Sắc đã hoàn tất. Iti dasamaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần Chú Giải Chương Thứ Mười. 11. Samādhiniddesavaṇṇanā 11. Chú Giải Trình Bày về Định Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā Chú Giải về Sự Tu Tập Quán Niệm Sự Ghê Tởm trong Vật Thực 294. Uddeso [Pg.413] nāma niddesattho mudumajjhimapaññābāhullato, āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti āha ‘‘ekā saññāti evaṃ uddiṭṭhāya āhāre paṭikkūlasaññāya bhāvanāniddeso anuppatto’’ti. Tatthāyaṃ saññā-saddo ‘‘rūpasaññā saddasaññā’’tiādīsu (mahāni. 14) sañjānanalakkhaṇe dhamme āgato, ‘‘aniccasaññā dukkhasaññā’’tiādīsu vipassanāyaṃ āgato, ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekatthā udāhu nānatthā’’tiādīsu samathe āgato. Idha pana samathassa parikamme daṭṭhabbo. Āhāre hi paṭikkūlākāraggahaṇaṃ, tappabhāvitaṃ vā upacārajjhānaṃ idha ‘‘āhāre paṭikkūlasaññā’’ti adhippetaṃ. Tattha yasmiṃ āhāre paṭikkūlasaññā bhāvetabbā, tattha nibbedavirāguppādanāya tappasaṅgena sabbampi āhāraṃ kiccappabhedādīnavopammehi vibhāvetuṃ ‘‘āharatīti āhāro’’tiādi āraddhaṃ. 294. Phần đề mục (uddesa) có mục đích là để diễn giải (niddesa) do có nhiều người trí tuệ bậc trung và bậc hạ. Và gánh nặng đã đến thì chắc chắn phải được mang vác, vì vậy ngài đã nói: “Phần trình bày về sự tu tập tưởng ghê tởm trong vật thực, đã được nêu ra như là ‘một tưởng,’ nay đã đến lúc trình bày.” Trong đó, từ saññā (tưởng) này, trong các đoạn như rūpasaññā saddasaññā (sắc tưởng, thanh tưởng), được dùng cho pháp có đặc tính là tri nhận (sañjānana); trong các đoạn như aniccasaññā dukkhasaññā (vô thường tưởng, khổ tưởng), nó được dùng trong pháp quán (vipassanā); trong các đoạn như uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekatthā udāhu nānatthā (tưởng tử thi sình trương hay tưởng hình sắc của người hạ tiện, các pháp này có một nghĩa hay có nhiều nghĩa khác nhau?), nó được dùng trong pháp chỉ (samatha). Còn ở đây, nên hiểu nó trong giai đoạn chuẩn bị (parikamma) của pháp chỉ. Thật vậy, ở đây, sự nắm bắt tướng trạng ghê tởm trong vật thực, hoặc cận định được tu tập từ đó, được hiểu là ‘tưởng ghê tởm trong vật thực’. Trong đó, đối với vật thực nào mà tưởng ghê tởm cần được tu tập, để làm sanh khởi sự nhàm chán và ly tham, liên quan đến vật thực ấy, để làm sáng tỏ tất cả vật thực bằng các phương diện như phận sự, sự đa dạng, sự nguy hại và các ví dụ, đoạn văn bắt đầu bằng āharatīti āhāro (nó mang lại, nên gọi là vật thực) đã được bắt đầu. Tattha āharatīti āhārapaccayasaṅkhātena uppattiyā, ṭhitiyā vā paccayabhāvena attano phalaṃ āneti nibbatteti pavatteti cāti attho. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro, vatthuvasena cetaṃ vuttaṃ, lakkhaṇato pana ojālakkhaṇo veditabbo, kabaḷīkāro ca so yathāvuttenatthena āhāro cāti kabaḷīkārāhāro. Esa nayo sesesupi. Phusatīti phasso. Ayaṃ hi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Tathā hi so phusanalakkhaṇoti vuccati. Cetayatīti cetanā, attano sampayuttadhammehi saddhiṃ ārammaṇe abhisandahatīti attho, manosannissitā cetanā manosañcetanā. Upapattiparikappanavasena vijānātīti viññāṇaṃ. Evamettha sāmaññatthato, visesatthato ca āhārā veditabbā. Kasmā panete cattārova vuttā, aññe dhammā kiṃ attano phalassa paccayā na hontīti? No na honti, ime pana tathā ca honti [Pg.414] aññathā cāti samānepi paccayabhāve atirekapaccayā honti, tasmā āhārāti vuccanti. Trong đó, āharati (nó mang lại) có nghĩa là: nó mang lại (āneti), nó làm sanh khởi (nibbatteti), và nó duy trì (pavattetī) quả của chính nó bằng cách làm duyên cho sự sanh khởi hoặc sự tồn tại, được gọi là vật thực duyên (āhārapaccaya). Kabaḷaṃ karīyati (được làm thành miếng), do đó gọi là kabaḷīkāra (đoàn thực). Điều này được nói theo phương diện vật chất (vatthu). Nhưng theo phương diện đặc tính (lakkhaṇa), nên hiểu đó là vật thực có đặc tính là dưỡng tố (ojā). Nó là kabaḷīkāra (đoàn thực) và nó cũng là āhāra (vật thực) theo ý nghĩa đã nói, do đó gọi là kabaḷīkārāhāra (đoàn thực). Phương pháp này cũng áp dụng cho các loại còn lại. Phusati (nó xúc chạm), do đó gọi là phassa (xúc). Thật vậy, pháp này dù là pháp vô sắc, vẫn sanh khởi theo cách thức xúc chạm đối tượng. Do đó, nó được gọi là có đặc tính xúc chạm. Cetayati (nó tác ý), do đó gọi là cetanā (tư). Nghĩa là nó hướng đến đối tượng cùng với các pháp tương ưng của nó. Tư nương vào ý được gọi là ý tư (manosañcetanā). Vijānāti (nó nhận biết) theo phương diện sanh khởi và tưởng tượng, do đó gọi là viññāṇa (thức). Như vậy, ở đây, các loại vật thực nên được hiểu theo nghĩa tổng quát và nghĩa đặc biệt. Nhưng tại sao chỉ có bốn loại này được nói đến? Phải chăng các pháp khác không làm duyên cho quả của chúng? Không phải là không. Nhưng những pháp này vừa làm duyên theo cách đó, vừa theo cách khác, nên dù cùng là duyên, chúng vẫn là những duyên ưu việt hơn. Do đó, chúng được gọi là vật thực (āhāra). Kathaṃ? Etesu hi paṭhamo sayaṃ yasmiṃ kalāpe tappariyāpannānaṃ yathārahaṃ paccayo hontova ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharati, dutiyo tisso vedanā āharati, tatiyo tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharati, catuttho paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharati. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhāro’’tiādi. Ettha ca kammajādibhedabhinnā ojā sati paccayalābhe dve tisso paveṇiyo ghaṭentī ojaṭṭhamakarūpaṃ āharati, sukhavedanīyādibhedabhinno phassāhāro yathārahaṃ tisso vedanā āharati, puññābhisaṅkhārādibhedabhinno manosañcetanāhāro kāmabhavādīsu tīsu bhavesu yathārahaṃ saviññāṇaṃ, aviññāṇañca paṭisandhiṃ āharati, viññāṇāhāro yathāpaccayaṃ paṭisandhikkhaṇe nāmaṃ rūpaṃ, nāmarūpañca āharatīti daṭṭhabbaṃ. Atha vā upatthambhakaṭṭhena ime eva dhammā āhārāti vuttā. Yathā hi kabaḷīkārāhāro rūpakāyassa upatthambhakaṭṭhena paccayo, evaṃ arūpino āhārā sampayuttadhammānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo, arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). Aparo nayo – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā kabaḷīkārāhāro, phassādayo ca tayo dhammā āhārāti vuttā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkārāhāro, nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati (saṃ. ni. 5.183). Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (udā. 1; mahāva. 1; netti. 24). Như thế nào? Trong các loại này, loại thứ nhất, trong khi tự nó là duyên tùy theo mức độ thích hợp cho các pháp thuộc cùng một tổng hợp sắc, đã mang lại sắc bát phần lấy dưỡng tố làm thứ tám; loại thứ hai mang lại ba loại thọ; loại thứ ba mang lại sự tái sanh trong ba cõi hữu; loại thứ tư mang lại danh-sắc vào sát-na tái sanh. Do đó, ngài đã nói: “Đoàn thực,” v.v. Và ở đây, dưỡng tố, được phân biệt do nghiệp sanh v.v., khi có được các duyên, đã kết nối hai hoặc ba dòng tương tục và mang lại sắc bát phần lấy dưỡng tố làm thứ tám; xúc thực, được phân biệt do tương ưng với lạc thọ v.v., đã mang lại ba loại thọ tùy theo mức độ thích hợp; ý tư thực, được phân biệt do là phước hành v.v., đã mang lại sự tái sanh có thức và không có thức trong ba cõi hữu như dục hữu v.v., tùy theo mức độ thích hợp; thức thực, tùy theo duyên, đã mang lại danh, sắc, và danh-sắc vào sát-na tái sanh. Cần phải hiểu như vậy. Hoặc là, chính những pháp này được gọi là ‘vật thực’ vì chúng có ý nghĩa là nâng đỡ. Ví như đoàn thực là duyên cho sắc thân theo nghĩa nâng đỡ, cũng vậy, các vật thực vô sắc là duyên cho các pháp tương ưng của chúng. Thật vậy, đã được nói rằng: “Đoàn thực là duyên cho thân này bằng vật thực duyên. Các vật thực vô sắc là duyên cho các pháp tương ưng và cho các sắc do chúng sanh khởi bằng vật thực duyên.” Một phương pháp khác: Đoàn thực và ba pháp xúc v.v. được gọi là ‘vật thực’ vì chúng là duyên đặc biệt cho dòng tương tục bên trong. Thật vậy, đoàn thực là duyên đặc biệt cho sắc thân của các chúng sanh ăn đoàn thực. Trong danh thân, xúc là duyên đặc biệt cho thọ, ý tư cho thức, và thức cho danh-sắc. Như đã được nói: “Này các Tỳ khưu, ví như thân này tồn tại nhờ vật thực, nương vào vật thực mà tồn tại, không có vật thực thì không tồn tại. Cũng vậy, thọ sanh khởi do duyên xúc, thức sanh khởi do duyên hành, danh-sắc sanh khởi do duyên thức.” Kabaḷīkārāhāreti kabaḷīkāre āhāre nikanti taṇhā, taṃ bhayaṃ anatthāvahato. Gadhitassa hi āhāraparibhogo anatthāya hoti. Hetuatthe bhummaṃ. Evaṃ sesesu. Nikantīti nikāmanā chandarāgo[Pg.415]. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, nikanti eva bhayaṃ nikantibhayaṃ. Kabaḷīkārāhārahetu imesaṃ sattānaṃ chandarāgo bhayaṃ bhayānakaṃ diṭṭhadhammikādibhedassa anatthassa sakalassāpi vaṭṭadukkhassa hetubhāvato. Tenevāha ‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7). Upagamanaṃ appahīnavipallāsassa ārammaṇena samodhānaṃ saṅgati sukhavedanīyādiphassuppatti bhayaṃ bhayānakaṃ tīhi dukkhatāhi aparimuccanato. Tenāha ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā (saṃ. ni. 4.129), tassa vedanāpaccayā taṇhā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (udā. 1). Tattha tattha bhave upapajjati etenāti upapatti, upapajjanaṃ vā upapatti, khipanaṃ bhayaṃ bhayānakaṃ upapattimūlakehi byasanehi aparimuttato. Tenāha ‘‘avidvā, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññupagaṃ bhavati viññāṇaṃ. Apuññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, apuññupagaṃ bhavati viññāṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 2.51). Paṭisandhīti bhavantarādīhi paṭisandhānaṃ, taṃ bhayaṃ bhayānakaṃ paṭisandhinimittehi dukkhehi avimuccanato. Tenāha ‘‘viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64). Trong câu "Kabaḷīkārāhāreti": trong đoàn thực, sự ưa thích (nikanti) chính là ái (taṇhā). Cái đó là sự đáng sợ vì nó mang lại điều bất lợi. Thật vậy, đối với người tham đắm, việc tiêu thụ vật thực dẫn đến điều bất lợi. Ở đây, cách dùng ở vị trí cách có nghĩa là nguyên nhân. Tương tự trong các trường hợp còn lại. "Nikanti" có nghĩa là sự ham muốn, dục tham. Người ta sợ hãi điều này, vì thế nó được gọi là sự đáng sợ; chính sự ưa thích là sự đáng sợ, nên gọi là nỗi sợ về sự ưa thích. Do nhân là đoàn thực, đối với các chúng sanh này, dục tham là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì nó là nguyên nhân của điều bất lợi được phân loại như trong hiện tại v.v... và của toàn bộ khổ luân hồi. Chính vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, nếu có tham, có hỷ, có ái trong đoàn thực, thì thức được an trú và tăng trưởng ở đó" v.v... Sự tiếp cận, đối với người chưa đoạn trừ các điên đảo, là sự gặp gỡ, sự hội ngộ với đối tượng, sự phát sanh của xúc được cảm thọ là lạc v.v... là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì không thoát khỏi ba loại khổ. Vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, do duyên xúc được cảm thọ là lạc, lạc thọ sanh khởi, đối với người ấy, do duyên thọ nên có ái... toàn bộ khối khổ này tập khởi". Do cái này mà chúng sanh sanh khởi trong các cõi hữu khác nhau, nên gọi là sự tái sanh, hoặc sự sanh khởi là sự tái sanh. Sự ném vào là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì không thoát khỏi các tai họa có gốc rễ từ sự tái sanh. Vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, người vô trí, nếu tạo tác phước hành, thì thức đi đến cõi phước. Nếu tạo tác phi phước hành, thì thức đi đến cõi phi phước" v.v... Sự nối liền là sự nối kết với các đời sống khác. Điều đó là sự đáng sợ, là điều kinh khủng, vì không thoát khỏi các khổ đau do các tướng tái sanh làm nhân. Vì thế, Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, nếu có tham, có hỷ, có ái trong thức thực, thì thức được an trú và tăng trưởng ở đó" v.v... Puttamaṃsūpamena ovādena dīpetabbo nicchandarāgaparibhogāya. Evaṃ hi tattha nikantibhayaṃ na hoti. Niccammā gāvī yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upagacchati, tattha tattheva naṃ pāṇino khādantiyeva. Evaṃ phasse sati vedanā uppajjati, vedanā ca dukkhasallādito daṭṭhabbāti phasse ādīnavaṃ passantassa upagamanabhayaṃ na hotīti āha ‘‘phassāhāro niccammagāvūpamena dīpetabbo’’ti. Ekādasahi aggīhi sabbaso ādittā bhavā aṅgārakāsusadisāti passato upapattibhayaṃ na hotīti āha ‘‘manosañcetanāhāro aṅgārakāsūpamena dīpetabbo’’ti. Corasadisaṃ viññāṇaṃ anatthapātato, pahārasadisī vedanā duradhivāsatoti sammadeva passato paṭisandhibhayaṃ na hotīti āha ‘‘viññāṇāhāro sattisatūpamena dīpetabbo’’ti. Cần được giải thích bằng lời giáo huấn với ví dụ thịt con để có sự tiêu thụ không có dục tham. Thật vậy, khi ấy, nỗi sợ về sự ưa thích không sanh khởi ở đó. Con bò bị lột da đi đến nơi nào, ngay tại nơi đó các sinh vật ăn thịt nó. Tương tự như vậy, khi có xúc, thọ sanh khởi. Và thọ cần được thấy như là khổ, mũi tên v.v... Đối với người thấy sự nguy hiểm trong xúc, nỗi sợ về sự tiếp cận không sanh khởi. Vì thế, Ngài nói: "Xúc thực cần được giải thích bằng ví dụ con bò bị lột da". Các cõi hữu hoàn toàn bốc cháy bởi mười một ngọn lửa giống như hố than hừng. Đối với người thấy như vậy, nỗi sợ về sự tái sanh không sanh khởi. Vì thế, Ngài nói: "Tư niệm thực cần được giải thích bằng ví dụ hố than hừng". Thức giống như tên trộm vì nó rơi vào điều bất lợi. Thọ giống như nhát đâm vì khó kham nhẫn. Đối với người thấy đúng đắn như vậy, nỗi sợ về sự nối liền không sanh khởi. Vì thế, Ngài nói: "Thức thực cần được giải thích bằng ví dụ trăm ngọn giáo". Evaṃ [Pg.416] kiccādimukhena āhāresu ādīnavaṃ vibhāvetvā idāni tattha yathādhippetaṃ āhāraṃ niddhāretvā paṭikkūlato manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Upādāyarūpaniddesepi ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 595) āgatattā tato visesento ‘‘asitapītakhāyitasāyitappabhedo’’ti āha, bhūtakathanaṃ vā etaṃ. Tattha asitapītakhāyitasāyitappabhedoti asitabbapātabbakhāyitabbasāyitabbavibhāgo kālabhedavacanicchāya abhāvato yathā ‘‘duddha’’nti. Kabaḷīkāro āhāro vāti avadhāraṇaṃ yathā phassāhārādinivattanaṃ, evaṃ ojāhāranivattanampi daṭṭhabbaṃ. Savatthuko eva hi āhāro idha kammaṭṭhānabhūto, tena āharīyatīti āhāroti evamettha attho daṭṭhabbo. Āharatīti āhāroti ayaṃ panattho nibbattitaojāvasena veditabbo. Imasmiṃ attheti imasmiṃ kammaṭṭhānasaṅkhāte atthe. Uppannā saññāti saññāsīsena bhāvanaṃ vadati. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi (visuddhi. 1.305). Sau khi đã làm rõ sự nguy hiểm trong các loại vật thực theo phương diện phận sự v.v..., bây giờ, để chỉ ra phương pháp tác ý về sự ghê tởm, sau khi đã xác định loại vật thực được nhắm đến trong số đó, câu "imesu panā" v.v... đã được nói. Ngay cả trong phần giải thích về sắc y sinh, vì đã có câu "đoàn thực là vật thực", để làm cho nó khác biệt với điều đó, Ngài đã nói "có sự phân biệt là đồ ăn, đồ uống, đồ nhai, đồ nếm", hoặc đây là một lời nói đúng sự thật. Trong đó, "có sự phân biệt là đồ ăn, đồ uống, đồ nhai, đồ nếm" có nghĩa là sự phân chia thành cái phải được ăn, cái phải được uống, cái phải được nhai, cái phải được nếm, vì không có ý muốn nói đến sự khác biệt về thời gian, giống như trong từ "duddhaṃ". Sự nhấn mạnh trong câu "chỉ có đoàn thực là vật thực" cần được hiểu là để loại trừ xúc thực v.v..., tương tự như vậy, cũng cần hiểu là để loại trừ vật thực là dưỡng tố. Thật vậy, ở đây, chỉ có vật thực có vật cơ sở mới là đối tượng thiền. Do đó, "nó được mang đến", vì thế nó là "vật thực". Ý nghĩa này cần được hiểu như vậy. Còn ý nghĩa này "nó mang lại", vì thế nó là "vật thực", cần được hiểu theo nghĩa dưỡng tố được tạo ra. Trong câu "imasmiṃ atthe": trong ý nghĩa này, tức là trong đối tượng thiền này. "Tưởng đã sanh khởi" nói về sự tu tập với tưởng là chính. Thật vậy, sẽ được nói rằng: "Do cách nắm bắt tướng trạng ghê tởm..." v.v... Kammaṭṭhānaṃ uggahetvāti kammaṭṭhānaṃ pariyattidhammato, atthato ca suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ katvā. Tenāha ‘‘uggahato ekapadampi avirajjhantenā’’ti. Tattha uggahatoti ācariyuggahato. Ekapadampīti ekampi padaṃ, ekakoṭṭhāsampi vā, padesamattampīti attho. Dasahākārehīti kasmā vuttaṃ, nanu antimajīvikābhāvato, piṇḍapātassa alābhalābhesu paritassanagedhādisamuppattito, bhuttassa sammadajananato, kimikulasaṃvaddhanatoti evamādīhipi ākārehi āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbā? Vuttaṃ hetaṃ ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ, abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ ‘piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’’ti (saṃ. ni. 3.80), ‘‘aladdhā ca piṇḍapātaṃ paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ gadhito mucchito ajjhosanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjatī’’ti (a. ni. 3.124), ‘‘bhutto ca āhāro kassaci kadāci maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ āvahati, ukkocakādayo, takkoṭakādayo ca dvattiṃsa dvattiṃsa kulappabhedā kimayo ca naṃ upanissāya jīvantī’’ti. "Sau khi đã học đề mục thiền" có nghĩa là sau khi đã học thuộc lòng, tác ý đúng đắn, và ghi nhớ kỹ đề mục thiền cả về phương diện pháp học và ý nghĩa. Vì thế, Ngài nói: "không sai sót dù chỉ một từ so với những gì đã học". Trong đó, "so với những gì đã học" có nghĩa là so với những gì đã học từ vị thầy. "Dù chỉ một từ" có nghĩa là dù chỉ một từ, hoặc một phần, hoặc một chút. Tại sao lại nói "bằng mười phương diện"? Chẳng phải sự ghê tởm trong vật thực cũng cần được quán xét bằng các phương diện như là: vì là phương tiện sinh nhai thấp hèn nhất, vì sự sanh khởi của lo âu, tham lam v.v... khi không nhận được hoặc nhận được vật thực khất thực, vì gây ra sự mệt mỏi sau khi ăn, và vì nuôi dưỡng các loài giun sán hay sao? Điều này đã được nói: "Này các Tỳ khưu, đây là phương tiện sinh nhai thấp hèn nhất, tức là việc đi khất thực. Này các Tỳ khưu, đây là một lời nguyền rủa trong thế gian: 'Ngươi đi lang thang khất thực với bình bát trong tay'". "Và khi không nhận được vật thực khất thực, vị ấy lo âu; và khi nhận được vật thực khất thực, vị ấy tiêu thụ một cách tham đắm, say mê, dính mắc, không thấy sự nguy hiểm, không có trí tuệ giải thoát". "Và vật thực đã ăn đôi khi mang lại cái chết hoặc khổ đau gần chết". "Và các loài giun sán như ukkocaka, takkoṭaka v.v... có ba mươi hai loại khác nhau sống nhờ vào nó". Vuccate [Pg.417] – antimajīvikābhāvo tāva cittasaṃkilesavisodhanatthaṃ kammaṭṭhānābhinivesato pageva manasi kātabbo ‘‘māhaṃ chavālātasadiso bhaveyya’’nti. Tathā piṇḍapātassa alābhalābhesupi paritassanagedhādisamuppattinivāraṇaṃ pageva anuṭṭhātabbaṃ suparisuddhasīlassa paṭisaṅkhānavato tadabhāvato. Bhattasammado anekantiko, paribhogantogadho vā veditabbo. Kimikulasaṃvaddhanaṃ pana na saṅgahetabbaṃ, saṅgahitameva vā ‘‘dasahākārehī’’ti ettha niyamassa akatattā. Iminā vā nayena itaresampettha saṅgaho daṭṭhabbo yathāsambhavamettha paṭikkūlatāpaccavekkhaṇassa adhippetattā. Tathā hi gharagoḷikavaccamūsikajatukavaccādikaṃ sambhavantaṃ gahitaṃ, na ekantikanti. Tathā pariyesanādīsupi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ. Được nói rằng – trước hết, vì mục đích thanh lọc các phiền não của tâm, ngay từ khi bắt đầu chuyên chú vào đề mục thiền, nên tác ý về tình trạng sinh kế thấp hèn nhất rằng: “Mong rằng ta không giống như người hỏa táng xác chết”. Tương tự, đối với việc không nhận được hay nhận được vật thực khất thực, việc ngăn ngừa sự phát sinh của ái tham, v.v. nên được thực hiện trước, vì đối với người có giới hạnh hoàn toàn trong sạch và có sự quán xét, những điều đó không tồn tại. Sự say sưa trong vật thực nên được hiểu là không chắc chắn, hoặc được bao gồm trong sự thọ dụng. Tuy nhiên, việc nuôi dưỡng loài giòi bọ không nên được bao gồm, hoặc cũng có thể được bao gồm, vì trong câu “bởi mười phương diện” không có quy định cố định nào được đưa ra. Hoặc theo phương pháp này, nên hiểu sự bao gồm của các phương diện khác ở đây, vì ở đây sự quán xét về tính chất đáng ghê tởm được chủ định theo khả năng. Thật vậy, những thứ có thể xảy ra như phân thằn lằn, phân chuột, phân dơi, v.v. được đề cập, chứ không phải là tuyệt đối. Tương tự, trong việc tìm kiếm, v.v. cũng nên được nói đến theo khả năng. Gamanatotiādīsu paccāgamanampi gamanasabhāgattā gamaneneva saṅgahitaṃ. Paṭikkamanasālādiupasaṅkamanaṃ viya pariyesane samānapaṭikkūlaṃ hi asuciṭṭhānakkamanavirūpaduggandhadassanaghāyanādhivāsanehi. Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato. Ubhayaṃ ubhayena āsayati, ekajjhaṃ pavattamānopi kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo, āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro, tato āsayato. Nidadhāti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo, tato nidhānato. Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena aparipakkato. Paripakkatoti yathābhuttassa āhārassa vipakkabhāvato. Phalatoti nibbattito. Nissandatoti ito cito ca vissandanato. Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato. Sabbattha āhāre paṭikkūlatā paccavekkhitabbāti yojanā. Taṃtaṃkiriyānipphattipaṭipāṭivasena cāyaṃ gamanatotiādikā anupubbī ṭhapitā, sammakkhanaṃ pana paribhogādīsu labbhamānampi nissandavasena visesato paṭikkūlanti sabbapacchā ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ. Trong các từ “do đi” v.v., việc trở về cũng được bao gồm trong “việc đi” vì có cùng bản chất với việc đi. Giống như việc đi đến trai đường v.v. sau khi khất thực được bao gồm trong “việc tìm kiếm”. Thật vậy, nó có sự đáng ghê tởm tương tự qua việc đi trên những nơi không sạch sẽ, thấy hình sắc biến dạng, ngửi mùi hôi thối và chịu đựng chúng. “Do đi” là do đi đến làng khất thực với mục đích đi khất thực. “Do tìm kiếm” là do đi đây đó trong làng khất thực để xin vật thực. “Do thọ dụng” là do tiêu thụ vật thực. Hai phương diện này tồn tại riêng biệt với nhau; mặc dù diễn ra đồng thời, nhưng được phân định bởi sức mạnh của nghiệp, do không trộn lẫn với nhau theo giới hạn, nó nằm, nó đứng, nó diễn ra, vì vậy gọi là “āsaya” (nơi chứa), tức là mật, v.v. nằm trên dạ dày (āmāsaya). Thật vậy, chữ “ā” này có nghĩa là giới hạn, do đó là “āsaya”. Vật thực đã ăn được tích tụ và nằm ở đây, vì vậy gọi là “nidhāna” (kho chứa), tức là dạ dày (āmāsaya), do đó là “do kho chứa”. “Do chưa chín” là do chưa được tiêu hóa bởi hỏa giới do nghiệp tạo ra gọi là gahaṇī. “Do đã chín” là do tình trạng đã được tiêu hóa của vật thực đã ăn. “Do kết quả” là do thành tựu. “Do rỉ ra” là do chảy ra từ đây đó. “Do vấy bẩn” là do bôi trét khắp nơi. Cú pháp là: “sự đáng ghê tởm trong vật thực nên được quán xét ở khắp mọi nơi”. Và trình tự này, bắt đầu bằng “do đi” v.v., được thiết lập theo thứ tự hoàn thành của từng hành động tương ứng. Tuy nhiên, “sự vấy bẩn”, mặc dù có thể có trong việc thọ dụng, v.v., nhưng đặc biệt đáng ghê tởm do sự rỉ ra, vì vậy nó được đặt ở cuối cùng, điều này nên được hiểu như vậy. 295. Evaṃ mahānubhāveti idāni vattabbapaṭipattiyā mahānubhāveti vadanti, sabbatthakakammaṭṭhānapariharaṇādisiddhaṃ vā dhammasudhammataṃ purakkhatvā yogāvacarena [Pg.418] evaṃ paṭipajjitabbanti dassento ‘‘evaṃ mahānubhāve nāma sāsane’’tiādimāha. Tattha nāma-saddo sambhāvane daṭṭhabbo. Pabbajitena gāmābhimukhena gantabbanti yojanā. Ayañca gamanādito paccavekkhaṇā yogino na attuddesikāva, atha kho anuddesikāpīti dassento ‘‘sakalaratti’’ntiādinā dhuradvayaṃ pariggahesi. Pariveṇanti pariveṇaṅgaṇaṃ. Vīsatiṃsavāreti ettha santatipaccuppannavasena vāraparicchedoti keci, apare pana ‘‘uṇhāsanenā’’ti vadanti. Nīvaraṇavikkhambhanañhi appattā bhāvanā pharaṇapītiyā abhāvato nisajjāvasena kāyakilamathaṃ na vinodatiyevāti iriyāpathacalanaṃ hotiyeva. Vīsatiṃsaggahaṇaṃ pana yathāsallakkhitabhikkhācaraṇavelāvasena. Atha vā gamanato yāva sammakkhanamanasikāro eko vāro, evaṃ vīsatiṃsavāre kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā. Nijanasambādhānīti janasambādharahitāni, tena appākiṇṇataṃ, appasaddataṃ, appanigghosatañca dasseti. Tato eva pavivekasukhāni janavivekena iṭṭhāni, pavivekassa vā jhānānuyogassa upakārāni. Yasmā chāyūdakasampannāni, tasmā sītalāni. Yasmā sucīni, tasmā ramaṇīyabhūmibhāgānīti purimāni dve pacchimānaṃ dvinnaṃ kāraṇavacanāni. Ariyanti niddosaṃ. Vivekaratinti jhānānuyogaratiṃ. 295. Về câu “có oai lực lớn như vậy”, họ nói rằng “có oai lực lớn” là do sự thực hành sẽ được nói đến bây giờ. Hoặc, để chỉ ra rằng hành giả nên thực hành như vậy sau khi đã đặt lên hàng đầu bản chất tốt đẹp của Giáo pháp, vốn được thành tựu qua việc thực hành đề mục thiền phổ quát, v.v., ngài đã nói câu bắt đầu bằng “trong giáo pháp quả thật có oai lực lớn như vậy”. Ở đây, từ “nāma” nên được hiểu theo nghĩa tán thán. Cú pháp là: “người xuất gia nên đi hướng về làng”. Và sự quán xét này của hành giả, bắt đầu từ việc đi, không chỉ là sự quán xét có chỉ định, mà còn là không có chỉ định, để chỉ ra điều này, ngài đã bao gồm cả hai phận sự bằng câu bắt đầu bằng “suốt cả đêm”. “Pariveṇa” nghĩa là sân tu viện. Về câu “hai mươi, ba mươi lần”, một số người nói rằng sự phân định số lần là theo hiện tại tiếp diễn. Những người khác lại nói “do chỗ ngồi nóng”. Thật vậy, sự tu tập chưa đạt đến sự trấn áp các triền cái, do không có biến mãn hỷ, không thể loại bỏ sự mệt mỏi của thân thể bằng cách ngồi, vì vậy sự thay đổi oai nghi chắc chắn xảy ra. Việc đề cập đến hai mươi, ba mươi lần là tùy theo thời gian đi khất thực đã được ghi nhận. Hoặc, từ lúc đi cho đến khi tác ý về sự vấy bẩn là một lần, như vậy sau khi đã tác ý đề mục thiền hai mươi, ba mươi lần. “Nijanasambādhāni” nghĩa là không có sự chật chội của con người, qua đó chỉ ra sự không đông đúc, không ồn ào, và không huyên náo. Chính vì vậy, chúng là những nơi hạnh phúc của sự độc cư, được mong muốn vì sự xa lánh con người, hoặc là những nơi hỗ trợ cho sự độc cư, tức là việc thực hành thiền. Vì chúng có đủ bóng mát và nước, nên chúng mát mẻ. Vì chúng sạch sẽ, nên chúng là những vùng đất đáng ưa thích. Như vậy, hai câu đầu là lời giải thích nguyên nhân cho hai câu sau. “Ariya” nghĩa là vô tội. “Vivekarati” nghĩa là sự thích thú trong việc thực hành thiền. Kiñcāpi yogāvacarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ nāma sujaggitaṃ susammaṭṭhameva hoti, kadāci pana jagganato pacchā evampi siyāti paṭikkūlatāpaccavekkhaṇāya sambhavadassanatthaṃ ‘‘pādarajagharagolikavaccādisamparikiṇṇa’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha paccattharaṇanti bhūmiyā chavirakkhaṇatthaṃ attharitabbaṃ cimilikādiattharaṇamāha. Jatukā khuddakavagguliyo. Upahatattāti dūsitattā. Tatoti tato tato. Appekadā ulūkapārāvatādīhīti idhāpi ‘‘appekadā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Udakacikkhallādīhīti ādi-saddena kacavarādiṃ saṅgaṇhāti. Pariveṇato vihāraṅgaṇappavesamaggo vihāraracchā. Mặc dù nơi ở của hành giả quả thật đã được lau dọn tốt và quét dọn tốt, nhưng đôi khi sau khi lau dọn, nó vẫn có thể trở nên như vậy, do đó, để chỉ ra khả năng quán xét sự đáng ghê tởm, câu bắt đầu bằng “rải rác với bụi chân, phân thằn lằn, v.v.” đã được nói ra, điều này nên được hiểu như vậy. Ở đây, “paccattharaṇa” (tấm trải) chỉ tấm trải như vải thô, v.v. cần được trải ra để bảo vệ bề mặt của sàn nhà. “Jatukā” là những con dơi nhỏ. “Upahatattā” là do bị làm hỏng. “Tato” nghĩa là từ nơi này nơi kia. Trong câu “đôi khi bởi cú, bồ câu, v.v.”, từ “đôi khi” cũng nên được lấy và kết nối ở đây. Trong câu “bởi nước, bùn, v.v.”, từ “ādi” (v.v.) bao gồm cả rác, v.v. Con đường đi vào sân tu viện từ khuôn viên tu viện là “vihāraracchā” (đường đi trong tu viện). Vitakkamāḷaketi ‘‘kattha nu kho ajja bhikkhāya caritabba’’ntiādinā vitakkanamāḷake. Gāmamagganti gāmagāmimaggaṃ. Khāṇukaṇṭakamaggoti khāṇukaṇṭakavanto maggo. Daṭṭhabbo hotīti dassanena gamanaṃ upalakkheti. “Trong sảnh đường suy tư” là trong sảnh đường suy tư với những suy nghĩ như “hôm nay nên đi khất thực ở đâu nhỉ?”. “Gāmamagga” là con đường dẫn đến làng. “Khāṇukaṇṭakamagga” là con đường có gốc cây và gai nhọn. Câu “nên được thấy” dùng “việc thấy” để chỉ “việc đi”. Gaṇḍaṃ [Pg.419] paṭicchādentenātiādi evamajjhāsayena nivāsanādi kātabbanti vattadassanaṃ, gaṇḍaroginā vātātapādiparissayavinodanatthaṃ gaṇḍaṃ paṭicchādayamānena viya. Atha vā gaṇḍaṃ viya gaṇḍaṃ paṭicchādayamānenāti ekaṃ gaṇḍa-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ bhavati. ‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 9.15; saṃ. ni. 4.103) vacanato gaṇḍoti attabhāvassa pariyāyo, visesato rūpakāyassa dukkhatāsūlayogato, asucipaggharaṇato, uppādajarābhaṅgehi uddhumātakapakkapabhijjanato. Vaṇacoḷakanti vaṇapaṭicchādakavatthakhaṇḍaṃ. Nīharitvāti thavikato uddharitvā. Kuṇapānipīti pi-saddo garahāyaṃ evarūpānipi daṭṭhabbāni bhavantīti, sambhavadassane vā idampi tattha sambhavatīti. Adhivāsetabboti khamitabbo aññathā āhārassa anupalabbhanato. Gāmadvāreti gāmadvārasamīpe, ummārabbhantare vā. Gāmaracchā vinivijjhitvā ṭhitā oloketabbā honti yugamattadassināpi satāti adhippāyo. Cụm từ Gaṇḍaṃ paṭicchādentenātiādi (bằng cách che đậy mụn nhọt, v.v...) là sự trình bày về phận sự rằng việc mặc y v.v... nên được thực hiện với ý định như vậy, giống như người bị bệnh mụn nhọt che đậy mụn nhọt để tránh các hiểm họa như gió, nắng v.v... Hoặc là, nên hiểu bằng cách thêm một từ gaṇḍa và liên kết rằng: "bằng cách che đậy thân thể (gaṇḍa) như là mụn nhọt (gaṇḍa)". Theo lời dạy: "Này các Tỳ khưu, mụn nhọt là tên gọi của năm uẩn thủ này" (A.ṅguttara Nikāya 9.15; Saṃyutta Nikāya 4.103), gaṇḍa (mụn nhọt) là từ đồng nghĩa của tự thể, đặc biệt là của sắc thân, vì nó liên hệ với mũi tên của ba loại khổ, vì nó tiết ra những thứ không sạch sẽ, và vì nó sưng phồng, chín muồi và vỡ ra do sanh, già, hoại. Vaṇacoḷakaṃ (miếng giẻ che vết thương) là mảnh vải che vết thương. Nīharitvā (lấy ra) là lấy ra từ túi. Trong cụm từ Kuṇapānipi, từ pi có nghĩa là khiển trách: "những thứ như vậy cũng phải được thấy"; hoặc có nghĩa là chỉ ra khả năng: "điều này cũng có thể xảy ra ở đó". Adhivāsetabbo (nên kham nhẫn) có nghĩa là nên chịu đựng, nếu không sẽ không nhận được vật thực. Gāmadvāre (ở cổng làng) là ở gần cổng làng, hoặc bên trong ngưỡng cửa. Ý nghĩa là: những con đường làng được thiết lập xuyên suốt cần phải được nhìn, ngay cả đối với người chỉ nhìn trong tầm một ách cày. Paccattharaṇādīti gharagolikavaccādisaṃkiliṭṭhapaccattharaṇādikaṃ. Anekakuṇapapariyosānanti ettha dunnivatthaduppārutamanussasamākulānaṃ gāmaracchānaṃ olokanampi ānetvā vattabbaṃ. Tampi hi paṭikkūlamevāti. Aho vatāti garahane nipāto. Bhoti dhammālapanaṃ. Yāvañcidaṃ paṭikkūlo āhāro yadatthaṃ gamanampi nāma evaṃ jegucchaṃ, duradhivāsanañcāti attho. Paccattharaṇādi (vật trải sàn v.v...) là vật trải sàn v.v... bị dơ bẩn bởi phân thằn lằn v.v... Ở đây, trong câu Anekakuṇapapariyosānaṃ (kết thúc bằng nhiều tử thi), cũng nên thêm vào và nói về việc nhìn thấy những con đường làng đông đúc những người ăn mặc không chỉnh tề. Vì điều đó cũng thật đáng ghê tởm. Aho vata là một tiểu từ chỉ sự khiển trách. Bho là lời gọi trong pháp thoại. Ý nghĩa là: "Vật thực này thật đáng ghê tởm biết bao, mà vì nó, ngay cả việc đi lại cũng đáng ghê tởm và khó kham nhẫn đến thế!". 296. Gamanapaṭikkūlanti gamanameva paṭikkūlaṃ gamanapaṭikkūlaṃ. Adhivāsetvāpīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena ‘‘ettakenāpi mutti natthi, ito parampi mahantaṃ paṭikkūlaṃ sakalaṃ adhivāsetabbamevā’’ti vakkhamānaṃ paṭikkūlaṃ sampiṇḍeti. Saṅghāṭipārutenāti saṅghāṭiyā kappanapārupanena pārutasarīrena. Yatthāti yāsu vīthīsu. Yāva piṇḍikamaṃsāpīti yāva jaṅghapiṇḍikamaṃsappadesāpi. Udakacikkhalleti udakamisse kaddame. Ekena cīvaranti ekena hatthena nivatthacīvaraṃ. Macchā dhovīyanti etenāti macchadhovanaṃ, udakaṃ. Sammissa-saddo paccekaṃ sambandhitabbo. Oḷigallāni ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sakaddamānaṃ sandanaṭṭhānāni, yāni jaṇṇumattaasucibharitānipi honti. Candanikāni kevalānaṃ ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ sandanaṭṭhānāni[Pg.420]. Yatoti oḷigallādito. Tā makkhikāti tattha saṇḍasaṇḍacārino nīlamakkhikā. Nilīyantīti acchanti. 296. Gamanapaṭikkūlaṃ (sự ghê tởm của việc đi lại) là chính sự đi lại là đáng ghê tởm. Trong cụm từ Adhivāsetvāpi (dù đã kham nhẫn), từ pi có nghĩa là tổng hợp; do đó, nó tổng hợp sự ghê tởm sẽ được nói đến sau: "Chỉ với chừng ấy cũng chưa thoát khỏi; sau đây, toàn bộ sự ghê tởm to lớn cũng phải được kham nhẫn". Saṅghāṭipārutena (với người khoác y tăng-già-lê) là với thân được khoác bằng y tăng-già-lê được may cắt. Yattha (nơi nào) là trên những con đường nào. Yāva piṇḍikamaṃsāpi (cho đến cả bắp thịt) là cho đến cả vùng bắp chân. Udakacikkhalle (trong bùn nước) là trong bùn trộn với nước. Ekena cīvaraṃ (bằng một tay... y) là bằng một tay (giữ) y nội. Macchadhovanaṃ (nước rửa cá) là nước mà người ta rửa cá bằng nó. Từ sammissa (trộn lẫn) nên được liên kết với từng từ. Oḷigallāni (cống rãnh) là những nơi chảy của nước rửa bát, chất thải thai nhi v.v... có lẫn bùn, những nơi này có khi đầy chất bẩn đến đầu gối. Candanikāni (cống hở) là những nơi chảy chỉ có nước rửa bát, chất thải thai nhi v.v... Yato (từ đó) là từ cống rãnh v.v... Tā makkhikā (những con ruồi ấy) là những con ruồi xanh bay từng đàn ở đó. Nilīyanti (chúng đậu) là chúng ở đó. Dadamānāpītiādi satipi kesañci saddhānaṃ vasena sakkaccakāre paṭikkūlapaccavekkhaṇāyogyaṃ pana asaddhānaṃ vasena pavattanakaasakkaccakārameva dassetuṃ āraddhaṃ. Tuṇhī honti sayameva riñcitvā gacchissatīti. Gacchāti apehi. Reti ambho. Muṇḍakāti anādarālapanaṃ. Samudācarantīti kathenti. Piṇḍolyassa antimajīvikābhāvenāha ‘‘kapaṇamanussena viya gāme piṇḍāya caritvā nikkhamitabba’’nti. Cụm từ Dadamānāpi (dù đang cho) v.v... được bắt đầu để chỉ ra hành động thiếu tôn trọng xảy ra do những người không có đức tin, điều này thích hợp cho việc quán xét sự ghê tởm, mặc dù có sự tôn trọng từ một số người có đức tin. Họ im lặng với ý nghĩ: "Tự mình chán nản rồi sẽ bỏ đi". Gaccha (đi đi) là hãy đi đi. Re (này) là này ông. Muṇḍaka (gã trọc) là lời gọi thiếu tôn trọng. Samudācaranti (họ nói) là họ nói. Do việc khất thực là phương tiện sinh sống thấp hèn nhất, ngài đã nói: "phải đi khất thực trong làng rồi rời đi như một người khốn khổ". 297. Tatthāti tasmiṃ pattagate āhāre. Lajjitabbaṃ hoti ‘‘ucchiṭṭhaṃ nu kho ayaṃ mayhaṃ dātukāmo’’ti āsaṅkeyyāti, sedo paggharamāno āhārassa vā uṇhatāya, bhikkhuno vā sapariḷāhatāyāti adhippāyo. Sukkhathaddhabhattampīti sukkhatāya thaddhampi bhattaṃ, pageva takkakañjikādinā upasittanti adhippāyo. Tena sedena kilinnatāya paṭikkūlataṃ vadati. 297. Tattha (trong đó) là trong vật thực đó đã ở trong bát. Nên cảm thấy xấu hổ, vì có thể nghi ngờ rằng: "Phải chăng người này muốn cho ta đồ ăn thừa?". Ý nghĩa là: mồ hôi chảy ra do vật thực nóng, hoặc do vị Tỳ khưu bị nóng bức. Sukkhathaddhabhattampi (cả cơm khô cứng) là cơm cứng do khô; huống chi là cơm đã được chan với sữa chua, cháo loãng v.v... Bằng câu đó, ngài nói lên sự ghê tởm do bị ướt đẫm mồ hôi. Tasminti piṇḍapāte. Sambhinnasobheti sabbaso vinaṭṭhasobhe. Vemajjhato paṭṭhāyāti jivhāya majjhato paṭṭhāya. Dantagūthako dantamalaṃ. Vicuṇṇitamakkhitoti ubhayehi dantehi vicuṇṇito kheḷādīhi samupalitto. Evaṃbhūtassa cassa yāyaṃ pubbe vaṇṇasampadā, gandhasampadā, abhisaṅkhārasampadā ca, sā ekaṃsena vinassati, raso pana nasseyya vā na vāti āha ‘‘antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso’’ti. Suvānadoṇiyanti sārameyyānaṃ bhuñjanakaambaṇe. Suvānavamathu viyāti vantasunakhachaḍḍanaṃ viya. Cakkhussa āpāthaṃ atītattā ajjhoharitabbo hotīti ukkaṃsagataṃ tassa paṭikkūlabhāvaṃ vibhāveti. Tasmiṃ (trong đó) là trong vật thực khất thực đó. Sambhinnasobhe (với vẻ đẹp bị phá vỡ) là với vẻ đẹp đã hoàn toàn bị hủy hoại. Vemajjhato paṭṭhāya (bắt đầu từ giữa) là bắt đầu từ giữa lưỡi. Dantagūthako là chất bẩn ở răng. Vicuṇṇitamakkhito (được nghiền nát và phết lên) là được nghiền nát bởi cả hai hàm răng và được trét bởi nước bọt v.v... Đối với vật thực đã trở nên như vậy, sự toàn hảo về màu sắc, hương thơm và sự chế biến trước đây đã hoàn toàn bị hủy hoại; còn vị thì có thể bị hủy hoại hoặc không, do đó ngài nói: "antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso" (với đặc tính màu sắc, hương thơm và sự chế biến đã biến mất). Suvānadoṇiyaṃ (trong máng chó) là trong máng ăn của chó. Suvānavamathu viya (như đồ chó nôn) là giống như đồ chó đã nôn ra. Bằng câu "vì đã vượt ngoài tầm mắt nên có thể nuốt vào", ngài làm rõ trạng thái ghê tởm tột cùng của vật thực đó. 298. Paribhoganti ajjhoharaṇaṃ. Esa āhāro anto pavisamāno bahalamadhukatelamakkhito viya paramajeguccho hotīti sambandho. Antoti koṭṭhassa abbhantare. Nidhānamanupagato āmāsayaṃ appattoyeva āhāro pittādīhi vimissito hotīti āha ‘‘pavisamāno’’ti. Āmāsayapakkāsayavinimutto koyamāsayo nāmāti [Pg.421] āsaṅkaṃ sandhāyāha ‘‘yasmā’’tiādi. Pittamevāsayo pittāsayo. Adhiko hotīti vuttaṃ mandapuññabāhullato lokassa. Evaṃ āsayatoti jeguccho hutvā anto paviṭṭho jegucchatarehi pittādīhi vimissito ativiya jeguccho hotīti evaṃ āsayato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā. 298. Paribhogaṃ (sự tiêu thụ) là sự nuốt vào. Nên liên kết như sau: "Vật thực này, khi đi vào bên trong, trở nên vô cùng đáng ghê tởm, như thể được phết một lớp dầu mật ong đặc". Anto (bên trong) là bên trong dạ dày. Vật thực chưa đến nơi chứa, tức là chưa đến dạ dày, đã bị trộn lẫn với mật v.v..., do đó ngài nói "pavisamāno" (đang đi vào). Để giải tỏa nghi ngờ "Túi chứa này, ngoài dạ dày và ruột già, là gì?", ngài nói "yasmā" (bởi vì) v.v... Chính mật là túi chứa, tức túi mật. Được nói là "nhiều hơn" do phần lớn chúng sanh trong thế gian có ít phước báu. Như vậy, sự ghê tởm về phương diện túi chứa nên được quán xét như sau: (vật thực) đã đáng ghê tởm, khi vào bên trong, lại bị trộn lẫn với mật v.v... là những thứ còn đáng ghê tởm hơn, nên trở nên vô cùng đáng ghê tởm. 299. Nidhānatoti etthāpi eseva nayo. Soti āhāro. Dasavassikenāti jātiyā dasavassena sattena. Okāseti āmāsayasaṅkhāte padese. 299. Trong trường hợp 'sự chứa đựng' này cũng có cùng phương pháp. Nó tức là vật thực. 'Bởi chúng sanh mười tuổi' có nghĩa là bởi chúng sanh có mười năm tuổi đời. Nó được đặt để ở nơi được gọi là dạ dày. 300. Evarūpeti edise, dasavassāni yāva vassasataṃ adhotavaccakūpasadiseti attho. Nidhānanti nidhātabbataṃ. Yathāvuttappakāreti sace pana ‘‘dasavassikenā’’tiādinā (visuddhi. 1.299) yathāvutto pakāro etassāti yathāvuttappakāro, tasmiṃ. Paramandhakāratimiseti ativiya andhakaraṇamahātamasi. Atiduggandhajegucche padese paramajegucchabhāvaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sambandho. Kattha kiṃ viyāti āha ‘‘yathā nāmā’’tiādi. Kālameghena abhivuṭṭhe āvāṭe bahuso vassanena ekaccaṃ asucijātaṃ uppilavitvā vigaccheyyāti akālamegha-ggahaṇaṃ. Tiṇapaṇṇakilañjakhaṇḍa-ggahaṇaṃ na asubhassāpi asubhena sammissatāya asubhabhāvappattidassanatthaṃ. Kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapubbuḷakācitoti gahaṇitejena pakkuthitanippakkatāya samuppannapheṇapubbuḷanicito. Aparipakkatoti aparipakkabhāvato. 300. 'Trong loại như thế này' có nghĩa là: giống như hố phân chưa được rửa ráy trong mười năm cho đến một trăm năm. 'Sự chứa đựng' có nghĩa là trạng thái cần được cất giữ. 'Có đặc tính đã được nói đến như vậy' là vì nếu có đặc tính đã được nói đến như trong câu 'bởi chúng sanh mười tuổi' v.v... thì nơi ấy được gọi là có đặc tính đã được nói đến như vậy; trong nơi ấy. 'Trong bóng tối dày đặc' có nghĩa là trong bóng tối vĩ đại làm cho cực kỳ mù mịt. Mối liên hệ là: nó tồn tại sau khi đã đạt đến trạng thái đáng ghê tởm tột cùng ở một nơi có mùi hôi thối và đáng ghê tởm. Để trả lời câu hỏi 'Ở đâu? Giống như cái gì?', ngài nói 'Ví như' v.v... Việc đề cập đến 'đám mây trái mùa' là vì trong một cái hố bị mưa lớn từ đám mây trái mùa trút xuống, một số vật bất tịnh có thể nổi lên và trôi đi do mưa nhiều lần. Việc đề cập đến các mảnh cỏ, lá, và chiếu rách là để cho thấy rằng ngay cả một vật không phải là bất tịnh cũng có thể đạt đến trạng thái bất tịnh do sự pha trộn với vật bất tịnh. 'Chất đầy bọt và bong bóng sinh ra từ sự sôi sục do sức nóng của vị hỏa' có nghĩa là được tích tụ bởi bọt và bong bóng phát sinh do được nấu sôi bởi sức nóng của lửa tiêu hóa. 'Do chưa được tiêu hóa' có nghĩa là do trạng thái chưa được tiêu hóa. 301. Suvaṇṇarajatādidhātuyo viyāti yathā suvaṇṇarajatādidhātuyo vidhinā tāpiyamānā suvaṇṇarajatādike muñcantiyo suvaṇṇarajatādibhāvaṃ upagacchantīti vuccanti, na evamayaṃ. Ayaṃ pana āhāro kāyagginā paripakko pheṇapubbuḷake muñcanto saṇhaṃ karonti etthāti ‘‘saṇhakaraṇī’’ti laddhanāmake nisade pisitvā nāḷike khuddakaveḷunāḷikāyaṃ vaṇṇasaṇṭhānamattena pakkhippamānapaṇḍumattikā viya karīsabhāvaṃ upagantvā pakkāsayaṃ pūreti, muttabhāvaṃ upagantvā muttavatthiṃ pūretīti yojanā. Gahaṇiyā indhanabhāgo viya kimibhakkhabhāgo ca apākaṭova[Pg.422]. Rasabhāgo phalato pakāsīyati, aparipakkasabhāgā ca teti te anāmasitvā karīsamuttabhāgā evettha dassitā. 301. 'Giống như các quặng vàng, bạc v.v...' có nghĩa là: ví như các quặng vàng, bạc v.v... khi được nung nóng theo phương pháp, chúng được cho là tách ra vàng, bạc v.v... và đạt đến trạng thái của vàng, bạc v.v...; vật thực này không giống như vậy. Nhưng vật thực này, khi được tiêu hóa bởi vị hỏa, nó tiết ra bọt và bong bóng, rồi sau khi được nghiền trên phiến đá được đặt tên là 'saṇhakaraṇī' (vật làm cho mịn), nó giống như đất sét nhạt màu được đổ vào một ống tre nhỏ chỉ về màu sắc và hình dạng, rồi đạt đến trạng thái của phân và làm đầy ruột già, và đạt đến trạng thái của nước tiểu và làm đầy bàng quang; đây là cách diễn giải. Phần làm nhiên liệu cho lửa tiêu hóa và phần làm thức ăn cho vi trùng thì không rõ ràng. Phần dưỡng chất được biểu hiện qua kết quả của nó, và những phần đó có bản chất chưa được tiêu hóa, vì vậy, không đề cập đến chúng, chỉ có các phần phân và nước tiểu được trình bày ở đây. 302. Paṭikkūlassa nāma phalena paṭikkūleneva bhavitabbanti dassento ‘‘sammā paripaccamāno’’tiādimāha. Nakhadantādīnīti ādi-saddena na kevalaṃ tacādīni eva dvattiṃsākārapāḷiyaṃ (ma. ni. 3.154; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) āgatāni, atha kho akkhigūthakaṇṇagūthadantamalajallikāsambhavādīni dvattiṃsakoṭṭhāsavinimuttāni asubhāni saṅgaṇhanto ‘‘nānākuṇapānī’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ. 302. Để chỉ ra rằng 'kết quả của một vật đáng ghê tởm chắc chắn phải là đáng ghê tởm', ngài đã nói 'khi được tiêu hóa đúng cách' v.v... Trong câu 'móng, răng v.v...', nên hiểu rằng: bằng từ 'v.v...', ngài không chỉ bao gồm da v.v... đã được đề cập trong bài kinh về ba mươi hai thể trược, mà còn bao gồm cả những vật bất tịnh không nằm trong ba mươi hai thể trược như ghèn mắt, ráy tai, bựa răng, cáu ghét, tinh dịch v.v... khi ngài nói 'nhiều loại tử thi'. 303. Nissandamānoti vissavanto, paggharantoti attho. Ādinā pakārenāti ettha ādi-saddena nāsikāya siṅghāṇikā, mukhena kheḷo, kadāci pittaṃ, semhaṃ, lohitaṃ vamati, vaccamaggena uccāro, passāvamaggena passāvo, sakalakāye lomakūpehi sedajallikāti evaṃpakāraṃ asuciṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Paṭhamadivase’’ti idaṃ nissandadivasāpekkhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘dutiyadivase nissandento’’ti. Vikuṇitamukhoti jigucchāvasena saṅkucitamukho. Tenāha ‘‘jegucchī’’ti. Maṅkubhūtoti vimanakajāto ‘‘imampi nāma posemī’’ti. Rattoti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmākārena chandarāgena ratto. Giddhoti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddho gedhaṃ āpanno. Gadhitoti dummocanīyabhāvena ganthito viya tattha paṭibaddho. Mucchitoti rasataṇhāya mucchaṃ mohaṃ āpanno. Virattoti vigatarāgo. Aṭṭīyamānoti dukkhiyamāno. Harāyamānoti lajjamāno. Jigucchamānoti hīḷento. 303. 'Rỉ ra' có nghĩa là chảy ra, tuôn ra. Trong câu 'bằng những cách v.v...', bằng từ 'v.v...', ngài bao gồm các loại bất tịnh như: nước mũi từ lỗ mũi, nước bọt từ miệng, đôi khi nôn ra mật, đờm, máu; phân qua đường đại tiện, nước tiểu qua đường tiểu tiện, mồ hôi và cáu ghét từ các lỗ chân lông trên toàn thân. Câu 'vào ngày đầu tiên' được nói với sự quy chiếu đến ngày nó rỉ ra. Do đó, ngài nói 'khi nó rỉ ra vào ngày thứ hai'. 'Với khuôn mặt nhăn nhó' có nghĩa là khuôn mặt co rúm lại do ghê tởm. Do đó, ngài nói 'người ghê tởm'. 'Trở nên bối rối' có nghĩa là trở nên chán nản, nghĩ rằng 'Ta lại nuôi dưỡng cả thứ này sao'. 'Nhiễm trước' có nghĩa là bị nhiễm trước bởi dục tham, là một dạng biến đổi của tâm, giống như vải bị nhuộm bởi thuốc nhuộm. 'Tham lam' có nghĩa là tham lam bởi sự thèm muốn, có bản chất là ham muốn, đã đạt đến sự tham đắm. 'Bị trói buộc' có nghĩa là bị dính mắc vào đó, giống như bị cột lại, do trạng thái khó gỡ ra. 'Say mê' có nghĩa là đã đạt đến sự mê mờ, si mê bởi vị ái. 'Ly tham' có nghĩa là đã hết tham ái. 'Phiền muộn' có nghĩa là đang đau khổ. 'Xấu hổ' có nghĩa là đang hổ thẹn. 'Ghê tởm' có nghĩa là đang khinh miệt. Navadvārehīti pākaṭānaṃ mahantānaṃ vasena vuttaṃ, lomakūpavivarehipi sandatevāti. Nilīyatīti attānaṃ adassento nigūhati, saṅkucati vā. Evanti ekena dvārena pavesanaṃ anekehi dvārehi anekadhā nikkhāmanaṃ, pakāsanaṃ pavesanaṃ, nigūḷhaṃ nikkhāmanampīti somanassajātena pavesanaṃ, maṅkubhūtena nikkhāmanaṃ, sārattena pavesanaṃ, virattena nikkhāmananti imehi pakārehi. 'Bởi chín cửa' được nói theo nghĩa những cửa lớn, rõ ràng; nó cũng chảy ra từ các lỗ chân lông. 'Ẩn náu' có nghĩa là che giấu bản thân, không để lộ ra, hoặc co rúm lại. 'Như vậy' có nghĩa là bằng những cách này: đi vào bằng một cửa và đi ra bằng nhiều cửa theo nhiều cách; đi vào một cách công khai và đi ra một cách kín đáo; đi vào với hỷ lạc và đi ra với sự bối rối; đi vào với sự dính mắc và đi ra với sự ly tham. 304. Paribhogakālepīti [Pg.423] pi-saddena paviṭṭhamattopi nāma pavesadvāraṃ jegucchaṃ karoti, pageva laddhaparivāso paripākappatto itaradvārānīti dasseti. Esa āhāro. Gandhaharaṇatthanti vissagandhāpanayanatthaṃ. Kāyaggināti gahaṇitejānugatena kāyusmānā. Pheṇuddehakanti pheṇāni uṭṭhapetvā uṭṭhapetvā. Paccitvāti paripākaṃ gantvā. Uttaramānoti uppilavanto. Semhādīti ādi-saddena pittādike saṅgaṇhāti. Karīsādīti ādi-saddena sedajallikādike. Imāni dvārāni mukhādīni. Ekaccanti passāvamaggaṃ sandhāya vadati. Cokkhajātikā pana mukhādīnipi dhovitvā hatthaṃ puna dhovantiyeva. Puna ekaccanti vaccamaggaṃ. Dvattikkhattunti dvikkhattuṃ, tikkhattuṃ vā. Ettha ca āhāratthāya gamanapariyesanānaṃ paṭikkūlatā āhāre paṭikkūlatā vuttā. Paribhogassa tannissayato, āsayanidhānānaṃ taṃsambandhato, itaresaṃ tabbikāratoti ayampi viseso veditabbo. Kimibhakkhabhāvopi hissa vikārapakkheyeva ṭhapetabboti. 304. Trong câu 'ngay cả trong lúc thọ dụng', bằng từ 'pi' (ngay cả), ngài chỉ ra rằng: ngay khi vừa đi vào, vật thực đã làm cho cửa vào trở nên đáng ghê tởm, huống chi là các cửa khác khi nó đã ở yên và được tiêu hóa. Vật thực này. 'Để khử mùi' có nghĩa là để loại bỏ mùi tanh. 'Bởi vị hỏa' có nghĩa là bởi hơi nóng của thân thể đi kèm với sức nóng của lửa tiêu hóa. 'Làm nổi bọt' có nghĩa là làm cho bọt nổi lên nhiều lần. 'Sau khi nấu' có nghĩa là sau khi đã đi đến sự tiêu hóa. 'Nổi lên trên' có nghĩa là đang trôi nổi. Trong 'đờm v.v...', bằng từ 'v.v...', ngài bao gồm mật v.v... Trong 'phân v.v...', bằng từ 'v.v...', ngài bao gồm mồ hôi, cáu ghét v.v... Những cửa này là miệng v.v... 'Một số' được nói để chỉ đường tiểu tiện. Nhưng những người ưa sạch sẽ, sau khi rửa miệng v.v..., họ chắc chắn phải rửa lại tay. Lại nữa, 'một số' là chỉ đường đại tiện. 'Hai hoặc ba lần' có nghĩa là hai lần hoặc ba lần. Và ở đây, sự khác biệt này cũng nên được hiểu: sự đáng ghê tởm của việc đi lại và tìm kiếm vì vật thực được gọi là sự đáng ghê tởm trong vật thực. Sự đáng ghê tởm của việc thọ dụng là do nương tựa vào nó, của nơi chứa và nơi cất giữ là do liên quan đến nó, của những thứ khác là do sự biến đổi của nó. Và trạng thái làm thức ăn cho vi trùng của nó cũng nên được đặt vào phần biến đổi. 305. Taṃ nimittanti yathāvuttehi ākārehi punappunaṃ manasi karontassa paṭikkūlākāravasena upaṭṭhitaṃ kabaḷīkārāhārasaññitaṃ bhāvanāya nimittaṃ ārammaṇaṃ, na uggahapaṭibhāganimittaṃ. Yadi hi tattha uggahanimittaṃ uppajjeyya, paṭibhāganimittenapi bhavitabbaṃ. Tathā ca sati appanāppattena jhānena bhavitabbaṃ, na ca bhavati, kasmā? Bhāvanāya nānākārato, sabhāvadhammabhāvena ca kammaṭṭhānassa gambhīrabhāvato. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā’’ti. Ettha hi yadipi paṭikkūlākāravasena bhāvanā pavattati. Ye pana dhamme upādāya kabaḷīkārāhārapaññatti, te eva dhammā paṭikkūlā, na paññattīti paṭikkūlākāraggahaṇamukhenapi sabhāvadhammeyeva ārabbha bhāvanāya pavattanato, sabhāvadhammānañca sabhāveneva gambhīrabhāvato na tattha jhānaṃ appetuṃ sakkoti. Gambhīrabhāvato hi purimasaccadvayaṃ duddasaṃ jātanti. Yadi upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, kathaṃ kammaṭṭhānaṃ ‘‘saññā’’ icceva voharīyatīti āha ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi. 305. Taṃ nimittanti: Tướng ấy là đối tượng, là tướng của sự tu tiến, được gọi là vật thực đoàn thực, hiện khởi lên do năng lực của thể tướng ghê tởm đối với người tác ý nhiều lần bằng các thể tướng đã được nói, chứ không phải là thủ tướng và tợ tướng. Yadi hi tattha uggahanimittaṃ uppajjeyya, paṭibhāganimittenapi bhavitabbaṃ. Tathā ca sati appanāppattena jhānena bhavitabbaṃ, na ca bhavati, kasmā? Bhāvanāya nānākārato, sabhāvadhammabhāvena ca kammaṭṭhānassa gambhīrabhāvato. Vì nếu thủ tướng sanh khởi ở đó, thì cũng phải có tợ tướng. Và khi như vậy, thì phải có thiền đã đạt đến an chỉ, nhưng điều ấy không xảy ra. Tại sao? Do sự tu tiến có nhiều thể tướng, và do đề mục thiền là pháp tự tánh nên có sự sâu xa. Tenāha ‘‘kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā’’ti. Do đó, ngài đã nói: “Do vật thực đoàn thực là pháp tự tánh nên sâu xa.” Ettha hi yadipi paṭikkūlākāravasena bhāvanā pavattati. Ye pana dhamme upādāya kabaḷīkārāhārapaññatti, te eva dhammā paṭikkūlā, na paññattīti paṭikkūlākāraggahaṇamukhenapi sabhāvadhammeyeva ārabbha bhāvanāya pavattanato, sabhāvadhammānañca sabhāveneva gambhīrabhāvato na tattha jhānaṃ appetuṃ sakkoti. Vì ở đây, mặc dù sự tu tiến diễn ra do năng lực của thể tướng ghê tởm, nhưng chế định về vật thực đoàn thực nương vào các pháp nào, chính các pháp ấy là ghê tởm, chứ không phải chế định. Vì vậy, ngay cả qua cửa ngõ nắm bắt thể tướng ghê tởm, do sự tu tiến diễn ra bằng cách lấy chính các pháp tự tánh làm đối tượng, và do các pháp tự tánh tự nó đã sâu xa, nên thiền không thể an chỉ vào đó. Gambhīrabhāvato hi purimasaccadvayaṃ duddasaṃ jātanti. Vì do sự sâu xa mà hai sự thật đầu tiên trở nên khó thấy. Yadi upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, kathaṃ kammaṭṭhānaṃ ‘‘saññā’’ icceva voharīyatīti āha ‘‘paṭikkūlākāraggahaṇavasena panā’’tiādi. Nếu tâm được định tĩnh bằng cận định, tại sao đề mục thiền lại được gọi là “tưởng”? (Để trả lời câu hỏi này) ngài đã nói: “paṭikkūlākāraggahaṇavasena pana…” v.v… Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘imañca panā’’tiādi vuttaṃ. Rasataṇhāyāti madhurādirasavisayāya taṇhāya. Patilīyatīti saṅkucati anekākāraṃ tattha paṭikkūlatāya saṇṭhitattā. Patikuṭatīti apasakkati [Pg.424] na visarati. Pativattatīti nivattati. Kantāranittharaṇatthikoti mahato dubbhikkhakantārassa nittharaṇappayojano. Vigatamadoti mānamadādīnaṃ abhāvena nimmado, madābhāvaggahaṇeneva cassa davamaṇḍanavibhūsanādīnampi abhāvo gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Kabaḷīkārāhārapariññāmukhenāti vuttanayena paṭikkūlākārato kabaḷīkārāhārassa paricchijja jānanadvārena. Pañcakāmaguṇiko rāgoti anativattanaṭṭhena pañcasu kāmaguṇesu niyutto, tappayojano vā rāgo. Pariññaṃ samatikkamaṃ gacchati. Rasataṇhāya hi sammadeva vigatāya rūpataṇhādayopi vigatā eva honti bhojane mattaññutāya ukkaṃsagamanato. Sati ca visayisamatikkame visayo samatikkanto eva hotīti āha ‘‘so pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti. Rūpāyatanādīsu hi pariññaṃ gacchantesu tannissayabhūtāni, taggāhakā pasādā ca sukheneva pariññaṃ gacchantīti. Aparipakkādīti ādi-saddena āsayanidhānānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha aparipakkaṃ tāva udariyameva. Āsayaggahaṇena pittasemhapubbalohitānaṃ, paripakkaggahaṇena karīsamuttānaṃ, phalaggahaṇena kesādīnaṃ sabbesaṃ pariggaho siddho hotīti āha ‘‘kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchatī’’ti. Asubhasaññāyāti asubhabhāvanāya, aviññāṇakaasubhabhāvanānuyogassāti attho. Anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti paṭikkūlākāraggahaṇena kāyassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato. Imaṃ pana paṭipattinti imaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanaṃ. Amatapariyosānatanti nibbānaniṭṭhitaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāsaṅkhātaṃ upacārajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nibbānādhigamanti attho. Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘imañca panā’’tiādi vuttaṃ. Bây giờ, để chỉ ra quả báu của sự tu tiến này, câu “imañca pana…” v.v… đã được nói. Rasataṇhāyāti madhurādirasavisayāya taṇhāya. (Từ bỏ) ái đối với vị là ái có đối tượng là các vị ngọt v.v… Patilīyatīti saṅkucati anekākāraṃ tattha paṭikkūlatāya saṇṭhitattā. Co rút lại do tính chất ghê tởm được thiết lập ở đó theo nhiều thể tướng. Patikuṭatīti apasakkati na visarati. Lùi lại, không lan rộng. Pativattatīti nivattati. Quay lui. Kantāranittharaṇatthikoti mahato dubbhikkhakantārassa nittharaṇappayojano. Người có mục đích vượt qua hoang địa là người có mục đích vượt qua hoang địa nạn đói lớn. Vigatamadoti mānamadādīnaṃ abhāvena nimmado, madābhāvaggahaṇeneva cassa davamaṇḍanavibhūsanādīnampi abhāvo gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Người đã từ bỏ sự say đắm là không còn say đắm do không có sự say đắm về ngã mạn v.v…, và cần phải hiểu rằng chính nhờ việc nắm bắt sự không có say đắm mà sự không có các việc như vui đùa, trang điểm, trang sức v.v… của vị ấy cũng đã được bao hàm. Kabaḷīkārāhārapariññāmukhenāti vuttanayena paṭikkūlākārato kabaḷīkārāhārassa paricchijja jānanadvārena. Qua cửa ngõ liễu tri vật thực đoàn thực là qua cửa ngõ biết bằng cách phân định vật thực đoàn thực theo thể tướng ghê tởm theo phương pháp đã nói. Pañcakāmaguṇiko rāgoti anativattanaṭṭhena pañcasu kāmaguṇesu niyutto, tappayojano vā rāgo. Tham ái trong năm dục trưởng dưỡng là tham ái gắn liền với năm dục trưởng dưỡng theo nghĩa không vượt qua, hoặc là tham ái có mục đích là năm dục trưởng dưỡng ấy. Pariññaṃ samatikkamaṃ gacchati. Đi đến sự vượt qua, sự liễu tri. Rasataṇhāya hi sammadeva vigatāya rūpataṇhādayopi vigatā eva honti bhojane mattaññutāya ukkaṃsagamanato. Vì khi ái đối với vị đã được từ bỏ hoàn toàn, thì ái đối với sắc v.v… cũng được từ bỏ, do sự biết tiết độ trong vật thực đã đi đến mức tột cùng. Sati ca visayisamatikkame visayo samatikkanto eva hotīti āha ‘‘so pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti. Và khi có sự vượt qua đối tượng sở hữu (tức là tham ái), thì đối tượng (tức là năm dục trưởng dưỡng) cũng được vượt qua. Vì vậy, ngài đã nói: “Vị ấy liễu tri sắc uẩn qua cửa ngõ liễu tri năm dục trưởng dưỡng.” Rūpāyatanādīsu hi pariññaṃ gacchantesu tannissayabhūtāni, taggāhakā pasādā ca sukheneva pariññaṃ gacchantīti. Vì khi sắc xứ v.v… đi đến sự liễu tri, thì các sắc thần kinh làm nơi nương tựa cho chúng và bắt lấy chúng cũng đi đến sự liễu tri một cách dễ dàng. Aparipakkādīti ādi-saddena āsayanidhānānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Trong câu “aparipakka…” v.v…, cần phải hiểu rằng từ “ādi” cũng bao hàm cả nơi chứa và nơi tích trữ. Tattha aparipakkaṃ tāva udariyameva. Trong đó, “chưa tiêu hóa” chính là thức ăn mới. Āsayaggahaṇena pittasemhapubbalohitānaṃ, paripakkaggahaṇena karīsamuttānaṃ, phalaggahaṇena kesādīnaṃ sabbesaṃ pariggaho siddho hotīti āha ‘‘kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchatī’’ti. Việc nắm bắt “nơi chứa” là (nắm bắt) mật, đàm, mủ, máu; việc nắm bắt “đã tiêu hóa” là (nắm bắt) phân và nước tiểu; việc nắm bắt “kết quả” là sự bao gồm tất cả các thể trược như tóc v.v… được thành tựu. Vì vậy, ngài đã nói: “Sự tu tiến niệm thân cũng đi đến viên mãn.” Asubhasaññāyāti asubhabhāvanāya, aviññāṇakaasubhabhāvanānuyogassāti attho. (Tu tập) tưởng bất tịnh là sự tu tiến bất tịnh, có nghĩa là sự chuyên tâm tu tiến bất tịnh vô tri giác. Anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti paṭikkūlākāraggahaṇena kāyassa asuciduggandhajegucchabhāvasallakkhaṇato. Trở thành người thực hành pháp tùy thuận do ghi nhận được tính chất bất tịnh, hôi thối, đáng ghê tởm của thân bằng cách nắm bắt thể tướng ghê tởm. Imaṃ pana paṭipattinti imaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanaṃ. Sự thực hành này là sự tu tiến tưởng ghê tởm trong vật thực này. Amatapariyosānatanti nibbānaniṭṭhitaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāsaṅkhātaṃ upacārajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nibbānādhigamanti attho. Có sự bất tử làm kết quả cuối cùng là có Niết-bàn làm sự kết thúc, có nghĩa là chứng đắc Niết-bàn bằng cách lấy cận hành thiền được gọi là sự tu tiến tưởng ghê tởm trong vật thực làm nền tảng rồi phát triển tuệ quán. Āhārepaṭikkūlabhāvanāvaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải về sự tu tiến ghê tởm trong vật thực đã kết thúc. Catudhātuvavatthānabhāvanāvaṇṇanā Phần giải về sự tu tiến phân tích tứ đại 306. ‘‘Ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto’’ti uddeso nāma niddesattho mudumajjhapaññābāhullato[Pg.425], āgato ca bhāro avassaṃ vahitabboti katvā vuttaṃ. Tattha satipi visayabhedena vavatthānassa bhede vavatthānabhāvasāmaññena pana taṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti, pubbabhāge vā satipi visayabhede atthasiddhiyaṃ tassa ekavisayatāvāti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttaṃ. Yathā hi dvattiṃsākāre kammaṃ karontassa yogino yadipi pubbabhāge visuṃ visuṃ koṭṭhāsesu manasikāro pavattati, aparabhāge pana ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃyeva koṭṭhāse atthasiddhi hoti, na sabbesu, evamidhāpīti. Tattha siyā – yathā paṭikkūlabhāvasāmaññena dvattiṃsākārakammaṭṭhāne abhedato manasikāro pavattati, evaṃ idha dhātubhāvasāmaññena abhedato manasikāro pavattatīti ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti? Nayidamevaṃ. Tattha hi paṇṇattisamatikkamato paṭṭhāya paṭikkūlavaseneva sabbattha manasikāro pavattetabbo, idha pana sabhāvasarasalakkhaṇato dhātuyo manasi kātabbā, na dhātubhāvasāmaññato. Tenevāha ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhāna’’nti. Kiṃ vā etena papañcena, aññehi ekūnacattālīsāya kammaṭṭhānehi asaṃsaṭṭhaṃ catudhātuvavatthānaṃ nāma ekaṃ kammaṭṭhānanti dassetuṃ ‘‘ekaṃ vavatthāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso’’ti kasmā vuttaṃ, nanu catudhātuvavatthānaṃ bhāvanāva? Saccaṃ bhāvanāva, sakiṃ pavattaṃ pana vavatthānaṃ, tassa bahulīkāro bhāvanāti vacanabhedena vuttaṃ. Kathaṃ pana bhāvanā niddisīyati tassā vacīgocarātikkantabhāvatoti? Nāyaṃ doso bhāvanatthe bhāvanāvohārato. Bhāvanattho hi kammaṭṭhānapariggaho idha ‘‘bhāvanā’’ti adhippeto. 306. “Sự diễn giải về sự tu tập của đề mục phân tích tứ đại đã được chỉ ra như là ‘một sự xác định’ đã đến lượt.” (Câu này) được gọi là đề mục (uddeso) vì có mục đích diễn giải (niddesattho) do có nhiều người với trí tuệ mềm yếu và trung bình, và đã được nói ra vì nghĩ rằng: “Gánh nặng đã đến thì chắc chắn phải được mang.” Trong đó, mặc dù có sự khác biệt của sự xác định do sự khác biệt về đối tượng, nhưng đã được nói là “một sự xác định” bằng cách xem nó là không khác biệt do tính chất chung của sự xác định. Hoặc là, trong giai đoạn đầu, mặc dù có sự khác biệt về đối tượng, nhưng khi thành tựu mục đích, nó có một đối tượng duy nhất, nên đã được nói là “một sự xác định”. Ví như đối với hành giả thực hành đề mục 32 thể trược, mặc dù trong giai đoạn đầu, sự tác ý diễn ra trên từng phần riêng biệt, nhưng trong giai đoạn sau, sự thành tựu mục đích chỉ xảy ra trong một khoảnh khắc trên một phần duy nhất, không phải trên tất cả; ở đây cũng vậy. Ở đây, có thể có ý kiến rằng: “Giống như trong đề mục 32 thể trược, sự tác ý diễn ra không phân biệt do tính chất chung là sự ghê tởm, cũng vậy, ở đây sự tác ý diễn ra không phân biệt do tính chất chung của các yếu tố, nên được gọi là ‘một sự xác định’?” Không phải như vậy. Vì ở đó, kể từ khi vượt qua khái niệm, sự tác ý phải được tiến hành ở khắp nơi chỉ theo phương diện ghê tởm. Còn ở đây, các yếu tố phải được tác ý theo tự tánh, bản chất và đặc tính riêng, không phải theo tính chất chung của các yếu tố. Do đó, ngài đã nói: “Sự quyết định theo cách nhận thức tự tánh.” Hoặc là, cần gì sự trình bày chi tiết này? Nên hiểu rằng đã được nói là “một sự xác định” để chỉ ra rằng đề mục phân tích tứ đại là một đề mục thiền, không pha trộn với 39 đề mục thiền khác. Tại sao lại nói “sự diễn giải về sự tu tập của phân tích tứ đại”, chẳng phải phân tích tứ đại chính là sự tu tập sao? Đúng vậy, chính là sự tu tập, nhưng sự xác định diễn ra một lần được gọi là sự xác định (vavatthānaṃ), sự thực hành nhiều lần điều đó là sự tu tập (bhāvanā), nên đã được nói với sự khác biệt về từ ngữ. Nhưng làm sao sự tu tập có thể được diễn giải, vì nó vượt ngoài phạm vi của lời nói? Đây không phải là lỗi, do cách dùng từ “tu tập” cho mục đích tu tập. Vì ở đây, sự nắm bắt đề mục thiền có mục đích tu tập được hiểu là “sự tu tập”. Sabhāvūpalakkhaṇavasenāti kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasena. Idaṃ hi kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na paṇṇattimattasallakkhaṇavasena, nīlakasiṇādikammaṭṭhānaṃ viya na nīlādivaṇṇasallakkhaṇavasena, nāpi vipassanākammaṭṭhānaṃ viya saṅkhārānaṃ aniccatādisāmaññalakkhaṇasallakkhaṇavasena pavattati, atha kho pathavīādīnaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘sabhāvūpalakkhaṇavasenā’’ti, kakkhaḷattādikassa salakkhaṇassa upadhāraṇavasenāti attho. Sanniṭṭhānanti ñāṇavinicchayo veditabbo, na yevāpanakavinicchayo, nāpi vitakkādivinicchayo[Pg.426]. Dhātumanasikāroti dhātūsu manasikāro, catasso dhātuyo ārabbha bhāvanāmanasikāroti attho. Kātabbato kammaṃ, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānañcāti kammaṭṭhānaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ sabhāvasallakkhaṇavasena pavattaṃ yogakammaṃ. Tenāha ‘‘dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti atthato eka’’nti. Tayidaṃ catudhātuvavatthānaṃ. ‘‘Dvidhā āgata’’nti kasmā vuttaṃ, nanu dhātuvibhaṅge nātisaṅkhepavitthāravasena āgataṃ, tasmā ‘‘tidhā āgata’’nti vattabbanti? Na, tatthāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ pabhedato anavasesapariyādānassa katattā, bāhirānañca dhātūnaṃ pariggahitattā. Atha vā dvidhā āgatanti ettha dvidhāva āgatanti na evaṃ niyamo gahetabbo, atha kho dvidhā āgatamevāti, tena tatiyassāpi pakārassa saṅgaho siddho hoti. So ca nātisaṅkhepavitthāranayo ‘‘saṅkhepato ca vitthārato cā’’ti ettha āvuttivasena, ca-saddeneva vā saṅgahoti daṭṭhabbo. Atha vā yo nātisaṅkhepavitthāranayena atisaṅkhepapaṭikkhepamukhena labbhamāno vitthārabhāgo, taṃ vitthāranayantogadhameva katvā vuttaṃ ‘‘dvidhā āgata’’nti. Evañca katvā ‘‘nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgata’’nti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Mahāsatipaṭṭhāne’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, satipaṭṭhāna(dī. ni. 2.378 ādayo; ma. ni. 3.111 ādayo) kāyagatāsatisuttādīsupi (ma. ni. 3.153 ādayo) tatheva āgatattā. Rāhulovādeti mahārāhulovāde (ma. ni. 2.113 ādayo). Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte (ma. ni. 3.342 ādayo), abhidhamme dhātuvibhaṅge (vibha. 172 ādayo) ca. “Theo cách nhận thức tự tánh” (Sabhāvūpalakkhaṇavasena) có nghĩa là theo cách ghi nhận đặc tính riêng như tính cứng, v.v. Vì đề mục thiền này không diễn ra theo cách ghi nhận chỉ là khái niệm như đề mục thiền đất kasiṇa, v.v., không diễn ra theo cách ghi nhận màu sắc như xanh, v.v. như đề mục thiền xanh kasiṇa, v.v., cũng không diễn ra theo cách ghi nhận đặc tính chung như vô thường, v.v. của các pháp hữu vi như đề mục thiền minh sát; mà trái lại, nó diễn ra theo cách ghi nhận tự tánh của đất, v.v. Do đó đã được nói là “theo cách nhận thức tự tánh”, nghĩa là theo cách ghi nhận đặc tính riêng như tính cứng, v.v. “Sự quyết định” (Sanniṭṭhāna) nên được hiểu là sự phân định bằng trí tuệ, không phải là sự phân định bằng logic suông, cũng không phải là sự phân định bằng tầm, v.v. “Tác ý đến các yếu tố” (Dhātumanasikāro) là sự tác ý đến các yếu tố, nghĩa là sự tác ý tu tập lấy bốn yếu tố làm đối tượng. Là nghiệp (kamma) vì phải được làm, và là nền tảng (ṭhāna) vì là nguyên nhân của các hạnh phúc đặc biệt cho hành giả, do đó là đề mục thiền (kammaṭṭhāna); là công việc của hành giả (yogakamma) diễn ra theo cách ghi nhận tự tánh của bốn đại. Do đó ngài nói: “‘Tác ý đến các yếu tố’, ‘đề mục thiền về các yếu tố’, ‘phân tích tứ đại’ về mặt ý nghĩa là một.” Đề mục phân tích tứ đại này. Tại sao lại nói “được trình bày theo hai cách”? Chẳng phải trong kinh Phân Tích Giới nó được trình bày theo cách không quá vắn tắt, không quá chi tiết sao? Do đó, chẳng phải nên nói là “được trình bày theo ba cách” sao? Không, vì ở đó cũng vậy, việc nắm bắt không sót lại các yếu tố bên trong theo sự phân loại đã được thực hiện, và các yếu tố bên ngoài cũng đã được nắm bắt. Hoặc là, ở đây, trong câu “được trình bày theo hai cách”, không nên hiểu một cách cứng nhắc rằng nó chỉ được trình bày theo hai cách, mà trái lại, (nên hiểu là) nó đã được trình bày theo hai cách; do đó, sự bao gồm cả cách thứ ba cũng được thành tựu. Và cách không quá vắn tắt, không quá chi tiết đó nên được hiểu là được bao gồm trong câu “theo cách vắn tắt và theo cách chi tiết” bằng cách lặp lại, hoặc bằng chính từ “ca”. Hoặc là, phần chi tiết nào có được bằng phương pháp không quá vắn tắt, không quá chi tiết, với việc loại bỏ sự quá vắn tắt làm chính, đã được nói là “được trình bày theo hai cách” bằng cách xem phần chi tiết đó đã được bao gồm trong phương pháp chi tiết. Và làm như vậy, câu nói này “được trình bày chi tiết cho hành giả thực hành đề mục các yếu tố không có trí tuệ quá sắc bén” cũng được chứng minh. Và câu “trong kinh Đại Niệm Xứ” này nên được xem như một ví dụ, vì trong các kinh như kinh Niệm Xứ, kinh Thân Hành Niệm, v.v. cũng được trình bày như vậy. “Trong kinh Giáo Giới La Hầu La” là trong kinh Đại Giáo Giới La Hầu La. “Trong kinh Phân Tích Giới” là trong kinh Phân Tích Giới và trong bộ Phân Tích Giới của tạng Vi Diệu Pháp. Kāmaṃ mahāsatipaṭṭhāne atthena upamaṃ parivāretvā desanā āgatā, upamā ca nāma yāvadeva upameyyatthavibhāvanatthāti upamaṃ tāva dassetvā upameyyatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādinā pāḷi ānītā. Kasmā panettha dhātuvasena, tatthapi catumahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti? Sattasuññatāsandassanatthaṃ, ettha dhātuvasena, tatthāpi oḷārikabhāvena supākaṭatāya, ekaccaveneyyajanacaritānukulatāya ca mahābhūtavasena kammaṭṭhānaniddeso katoti veditabbo. Tattha pathavīdhātūtiādīsu dhātuttho nāma sabhāvattho, sabhāvattho [Pg.427] nāma suññatattho, suññatattho nāma nissattattho. Evaṃ sabhāvasuññatanissattatthena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu. Āpodhātuādīsupi eseva nayo. Pathavīdhātūti sahajarūpadhammānaṃ patiṭṭhā dhātu, tathā āpodhātūti ābandhanadhātu, tejodhātūti paripācanadhātu, vāyodhātūti vitthambhanadhātūti evamettha samāso, bhāvattho ca veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato āgamissati. Thật ra, trong kinh Đại Niệm Xứ, lời thuyết giảng được trình bày có kèm theo ví dụ về mặt ý nghĩa, và vì rằng ví dụ chỉ nhằm mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa của đối tượng được ví dụ, nên trước hết, bản văn Pāli bắt đầu bằng ‘seyyathāpi’ (ví như) được đưa ra để trình bày ví dụ, sau đó làm sáng tỏ ý nghĩa của đối tượng được ví dụ. Tại sao ở đây, sự chỉ dẫn về đề mục thiền được thực hiện theo phương diện giới, và trong đó lại theo phương diện bốn đại giới? (Là) vì mục đích chỉ ra sự trống rỗng về một chúng sanh. Cần phải hiểu rằng: ở đây, sự chỉ dẫn về đề mục thiền được thực hiện theo phương diện giới; và trong đó, sự chỉ dẫn về đề mục thiền được thực hiện theo phương diện đại giới là do tính chất thô thiển và rất rõ ràng, và do sự phù hợp với căn tánh của một số chúng sanh cần được giáo hóa. Ở đây, trong các từ ‘pathavīdhātu’ (địa đại) v.v..., ý nghĩa của ‘dhātu’ (giới) là ý nghĩa về tự tánh, ý nghĩa về tự tánh là ý nghĩa về tánh không, ý nghĩa về tánh không là ý nghĩa về vô ngã (không phải chúng sanh). Như vậy, với ý nghĩa là tự tánh, tánh không, và vô ngã, chính đất là giới, (nên gọi là) địa đại. Đối với thủy đại v.v... cũng theo phương pháp này. ‘Pathavīdhātu’ (địa đại) là giới làm nền tảng cho các sắc pháp đồng sanh. Tương tự, ‘āpodhātu’ (thủy đại) là giới kết dính, ‘tejodhātu’ (hỏa đại) là giới làm cho chín muồi, ‘vāyodhātu’ (phong đại) là giới nâng đỡ. Như vậy, ở đây cần phải hiểu về cách ghép từ và ý nghĩa hàm chứa. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết sẽ được trình bày sau. Evaṃ tikkhapaññassātiādīsu evanti yathādassitaṃ pāḷiṃ paccāmasati. Nātitikkhapaññassa vitthāradesanāti katvā āha ‘‘tikkhapaññassā’’ti. Yathā vatthayugaṃ arahatīti vatthayugiko, evaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ arahati, dhātukammaṭṭhānapayojanoti vā dhātukammaṭṭhāniko, tassa dhātukammaṭṭhānikassa. Trong các câu như ‘evaṃ tikkhapaññassa’ (như vậy, đối với người có trí tuệ sắc bén), từ ‘evaṃ’ (như vậy) là để hồi tưởng lại đoạn Pāli đã được trình bày. Vì nghĩ rằng: ‘Lời thuyết giảng chi tiết là dành cho người không có trí tuệ quá sắc bén,’ nên ngài đã nói ‘tikkhapaññassa’ (đối với người có trí tuệ sắc bén). Giống như người xứng đáng với một cặp y được gọi là ‘vatthayugiko,’ cũng vậy, người xứng đáng với đề mục thiền về giới, hoặc người có mục đích là đề mục thiền về giới, được gọi là ‘dhātukammaṭṭhāniko.’ (Câu này dành) cho người thực hành đề mục thiền về giới ấy. Chekoti taṃtaṃsamaññāya kusalo, yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte, vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññāti jānanako. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsīti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī tassa tannissāya jīvanato. Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathānaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Vilīyanti bhijjanti vibhajjantīti bīlā, bhāgā, va-kārassa ba-kāraṃ, i-kārassa ca ī-kāraṃ katvā. Tameva hi bhāgatthaṃ dassetuṃ ‘‘koṭṭhāsaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (a. ni. 5.28) viya ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, gatinivattiatthatāya vā ṭhā-saddassa aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhita’’nti[Pg.428]. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāsaṅkhātāya kāyikakiriyāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘iriyāpathā’’ti vuccanti. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ. Yathāvuttaṭṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathāṭhitattāva yathāpaṇihita’’nti. Ṭhitanti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Paṇihitanti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Ṭhitanti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ. Paṇihitanti paccayakiccavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evamettha attho veditabbo. Dhātusoti dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati ñāṇacakkhunā vinibbhujitvā passati. ‘Cheko’ (khéo léo) có nghĩa là thành thạo trong các danh xưng tương ứng; là người biết rằng: khi một con bò còn nguyên vẹn, với đuôi, sừng, móng v.v..., là một tập hợp các bộ phận như xương, thịt v.v... chưa được phân chia, thì có danh xưng là ‘con bò;’ nhưng khi đã được phân chia thì không (còn danh xưng ấy), mà khi đã được phân chia thì có danh xưng của các bộ phận như xương, thịt v.v... ‘Goghātako’ (người đồ tể) là người giết bò để sinh sống. ‘Antevāsī’ (người học việc) là người sống gần bên người đồ tể ấy theo phương diện làm công việc, do người ấy sống nương tựa vào người đồ tể. ‘Vinivijjhitvā’ (xuyên qua) có nghĩa là xuyên qua một nơi khác tại một chỗ. ‘Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte’ (tại nơi được gọi là trung tâm của những con đường lớn) có nghĩa là tại nơi được gọi là chỗ giao nhau của bốn con đường lớn. Bởi vì bốn con đường lớn ấy đến từ bốn hướng và dường như hợp lại, nên nơi đó được gọi là ‘catumahāpathaṃ’ (ngã tư đường), (tức là) tại ngã tư đường ấy. ‘Bīlā’ có nghĩa là các phần (bhāgā), vì chúng bị phân rã (vilīyanti), bị phá vỡ (bhijjanti), được phân chia (vibhajjanti); (từ này được hình thành) bằng cách đổi ‘va-kāra’ thành ‘ba-kāra’ và ‘i-kāra’ thành ‘ī-kāra’. Thật vậy, chính để chỉ rõ ý nghĩa về phần (bhāgatthaṃ) mà câu ‘koṭṭhāsaṃ katvā’ (chia thành từng phần) được nói đến. Mặc dù từ ‘ṭhita’ (đứng), giống như trong các câu ‘ṭhito vā’ (hoặc đang đứng) v.v..., có thể chỉ sự có mặt của oai nghi được gọi là đứng, hoặc do từ ‘ṭhā’ có nghĩa là dừng lại sự di chuyển, nó có thể chỉ sự có mặt của các oai nghi còn lại ngoài việc đi; tuy nhiên, ở đây, nó được hiểu là chỉ phương thức hiện hữu của sắc thân theo một cách nào đó. Do đó, ngài nói: ‘yathāṭhitaṃ (như nó được đặt để) là do thân này được đặt để trong bất kỳ phương thức nào trong bốn oai nghi.’ Ở đây, ‘ākārena’ (bằng phương thức) có nghĩa là bằng phương thức hiện hữu của sắc thân, như đứng v.v... Thật vậy, đứng v.v... được gọi là ‘iriyāpathā’ (oai nghi) vì chúng là nơi diễn ra của hành động thuộc về thân được gọi là ‘iriyā’ (sự cử động). ‘Yathāṭhitaṃ’ (như nó được đặt để) có nghĩa là như nó đang diễn ra. Ngài nói ‘yathāṭhitattāva yathāpaṇihitaṃ’ (như nó được đặt để, cũng như nó được sắp đặt) vì ở đây, ‘paṇidhānaṃ’ (sự sắp đặt) được hiểu chính là trạng thái đã được nói đến. Hoặc, ‘ṭhitaṃ’ là sự chỉ rõ sự liên kết của thân với oai nghi được gọi là đứng. ‘Paṇihitaṃ’ là sự chỉ rõ sự liên kết với các oai nghi khác. Hoặc, ‘ṭhitaṃ’ là sự chỉ rõ trạng thái của các sắc pháp thuộc thân tại mỗi khoảnh khắc theo chức năng riêng của chúng. ‘Paṇihitaṃ’ có nghĩa là được đặt để (nihitaṃ) một cách đặc biệt (pakārato) bởi các duyên này hay duyên khác theo chức năng của duyên. Như vậy, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như thế. ‘Dhātuso’ (theo từng giới) có nghĩa là phân tách riêng từng giới một, (tức là) các giới như địa đại v.v... ‘Paccavekkhati’ (quán xét) có nghĩa là xem xét từng cái một, thấy bằng cách phân tích với tuệ nhãn. Yathā chekotiādinā pāḷiyā saddatthavivaraṇavasena vuttamevatthaṃ idāni bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyati yāni aṅgapaccaṅgāni upādāya gāvīsamaññā, matamattāyapi gāviyā tesaṃ sannivesassa avinaṭṭhattā. Bilāsoti bilaṃ bilaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassapi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujanaṃ vivecanaṃ. Dhātuso paccavekkhatoti yathāvuttaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evaṃ hi sati yathāvuttaopammatthena opameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti. Để trình bày ý nghĩa đã được nói đến qua việc giải thích ngữ nghĩa của đoạn Pāḷi bắt đầu bằng ‘yathā cheko’ v.v..., bây giờ, bằng cách làm sáng tỏ ý nghĩa cốt lõi, câu bắt đầu bằng ‘yathā goghātakassā’ v.v... được nói đến. Ở đây, ‘posentassa’ có nghĩa là của người nuôi dưỡng (con bò) bằng các thứ như cơm tấm, hạt bông v.v... để làm cho thịt được tăng trưởng và phát triển. ‘Vadhitaṃ mataṃ’ là bị giết rồi chết. Và ‘mataṃ’ là vừa mới chết. Do đó, ngài nói ‘tāvadevā’. Tưởng ‘con bò’ không biến mất, vì sự sắp xếp của các bộ phận lớn nhỏ ấy, mà dựa vào đó có danh xưng ‘con bò’, vẫn chưa bị hủy hoại đối với con bò dù chỉ vừa mới chết. ‘Bilāso’ là làm thành từng phần, từng phần. ‘Vibhajitvā’ là sau khi đã tách thịt ra khỏi khối xương, hoặc sau khi đã làm cho phần thịt được tách ra từ đó thành từng phần. Do đó, ngài nói ‘tưởng về thịt sanh khởi’. (Điều này cũng đúng) đối với vị xuất gia chưa nắm giữ đề mục thiền. ‘Ghanavinibhogaṃ’ là sự phân giải, sự tách rời các khối đặc về liên tục, tập hợp, và phận sự. ‘Dhātuso paccavekkhato’ là của người, sau khi đã thực hiện sự phân giải khối đặc như đã nói, đang quán xét theo từng giới. ‘Sattasaññā’, họ nói rằng đó là tưởng về chúng sanh sanh khởi do bởi tà kiến về tự ngã. Ngay cả tưởng về chúng sanh sanh khởi do bởi quy ước (thế gian), sự biến mất của nó vào lúc đó cũng là hợp lý, vì đã thành tựu được sự phân giải khối đặc một cách như thật. Vì rằng, khi như vậy, ý nghĩa của đối tượng so sánh chắc chắn tương ứng và phù hợp với ý nghĩa của ví dụ đã được nói đến. Do đó, ngài nói ‘tâm chỉ an trú vào các giới’. 307. Evaṃ dhātukammaṭṭhānassa saṅkhepato āgataṭṭhānaṃ dassetvā idāni vitthārato āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘mahāhatthipadūpame panā’’tiādi [Pg.429] vuttaṃ. Evanti iminā rāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgesu (ma. ni. 3.342 ādayo; vibha. 172 ādayo) dhātukammaṭṭhānassa vitthārato āgamanameva upasaṃharati, na sabbaṃ desanānayaṃ aññathāpi tattha desanānayassa āgatattā. 307. Như vậy, sau khi đã trình bày nguồn gốc của đề mục thiền về các giới một cách tóm tắt, bây giờ để trình bày nguồn gốc một cách chi tiết, câu bắt đầu bằng ‘mahāhatthipadūpame panā’ v.v... được nói đến. Bằng từ ‘evaṃ’ này, ngài chỉ tóm tắt sự xuất hiện một cách chi tiết của đề mục thiền về các giới trong các kinh Rāhulovāda, Dhātuvibhaṅga, chứ không phải toàn bộ phương pháp thuyết giảng, vì phương pháp thuyết giảng ở đó cũng đã đến theo cách khác. Tatrāti tasmiṃ yathādassite mahāhatthipadūpamapāṭhe. Ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā. Ajjhattaṃ paccattanti padadvayenāpi taṃtaṃpāṭipuggalikadhammo vuccatīti āha ‘‘ubhayampi niyakassa adhivacana’’nti. Sasantatipariyāpannatāya pana attani gahetabbabhāvūpagamanavasena attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ. Taṃtaṃsantatipariyāpannatāya paccattaṃ. Tenevāha ‘‘attani pavattattā ajjhattaṃ, attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccatta’’nti. Kakkhaḷanti kathinaṃ. Yasmā taṃ thaddhabhāvena sahajātānaṃ patiṭṭhā hoti, tasmā ‘‘thaddha’’nti vuttaṃ. Kharigatanti kharīsu kharasabhāvesu gataṃ tappariyāpannaṃ, kharasabhāvamevāti attho. Yasmā pana kharasabhāvaṃ pharusākārena upaṭṭhānato pharusākāraṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘pharusa’’nti. Tenāha ‘‘dutiyaṃ ākāravacana’’nti. Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ. Taṃ pana kammasamuṭṭhānataṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi, taṇhādīhi ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘upādinnanti daḷhaṃ ādinna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘mama’’nti gahitaṃ ‘‘aha’’nti parāmaṭṭhanti yojanā. Seyyathidanti kathetukamyatāpucchāvācīti āha ‘‘taṃ katamanti ceti attho’’ti. Tatoti pacchā. Tanti taṃ ajjhattikādibhedato dassitaṃ pathavīdhātuṃ. Dassentoti vatthuvibhāgena dassento. Kiñcāpi matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjeneva saṅgahetvā idha pāḷiyaṃ visuṃ na uddhaṭaṃ, paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.4) pana vīsatiyā ākārehi paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ visuṃ gahitanti tampi saṅgaṇhanto thaddhabhāvādhikatāya pathavīdhātukoṭṭhāsesuyeva ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā’’ti āha. ‘‘Yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vā iminā pāḷiyaṃ matthaluṅgassa saṅgaho daṭṭhabbo. Tasmā idha ‘‘yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ ‘‘matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā, yaṃ vā panaññampi kiñcī’’ti vacanato. Puna yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesūti [Pg.430] yojetabbaṃ. Tīsu koṭṭhāsesūti tippakāresu koṭṭhāsesu. Na hi te tayo koṭṭhāsā. ‘Tatra’ là trong đoạn kinh Mahāhatthipadūpama đã được chỉ ra ấy. ‘Ajjhattikaṃ’ là được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh. Bằng cả hai từ ‘ajjhattaṃ’ và ‘paccattaṃ’, pháp thuộc về cá nhân riêng biệt được nói đến, do đó ngài nói: “cả hai đều là tên gọi của cái riêng mình”. Tuy nhiên, do được bao gồm trong dòng tương tục của chính mình, do đi đến trạng thái có thể được nắm giữ là ‘của tôi’, pháp sanh khởi liên quan đến tự thân được gọi là ‘ajjhattaṃ’. Do được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh này hay chúng sanh kia, nó là ‘paccattaṃ’. Do đó, ngài nói: “do sanh khởi trong tự thân nên là ajjhattaṃ, do sanh khởi duyên theo, duyên theo tự thân nên là paccattaṃ”. ‘Kakkhaḷaṃ’ là cứng. Bởi vì nó là nền tảng cho các pháp đồng sanh qua trạng thái rắn chắc, nên được gọi là ‘thaddhaṃ’. ‘Kharigataṃ’ là đã đi vào, được bao gồm trong các trạng thái thô cứng; có nghĩa là, chính là trạng thái thô cứng. Tuy nhiên, bởi vì trạng thái thô cứng có hình tướng thô ráp do sự hiện khởi với hình tướng thô ráp, nên được gọi là ‘pharusaṃ’. Do đó, ngài nói: “từ thứ hai là từ chỉ hình tướng”. ‘Upādinnaṃ’ là sắc thuộc về thân. Tuy nhiên, liên quan đến việc có nghiệp là nguồn sanh, có cả sắc được chấp thủ và không được chấp thủ. Để chỉ ra rằng tất cả những thứ này đều là được chấp thủ do bởi được nhận lấy, nắm giữ, và bám víu sai lầm bởi ái dục v.v..., câu bắt đầu bằng ‘upādinnaṃ là được nhận lấy một cách chắc chắn’ v.v... được nói đến. Ở đây, cú pháp là: được nắm giữ là ‘của tôi’, được bám víu sai lầm là ‘tôi’. ‘Seyyathidaṃ’ là từ chỉ câu hỏi về điều muốn nói, do đó ngài nói: “có nghĩa là, ‘đó là gì?’”. ‘Tato’ là sau đó. ‘Taṃ’ là địa đại ấy đã được trình bày với các phân loại như nội phần v.v... ‘Dassento’ là đang trình bày theo sự phân chia về vật. Mặc dù não không được nêu ra riêng biệt trong đoạn Pāḷi ở đây, do được bao gồm cùng với tủy xương, nhưng trong Paṭisambhidāmagga, nó được lấy riêng ra để trình bày cho đầy đủ với hai mươi phương diện. Do đó, khi bao gồm cả nó, do tính chất rắn chắc vượt trội, ngài đã nói bằng cách xếp não vào trong các phần của địa đại rằng: “‘Nên biết rằng địa đại được chỉ định qua hai mươi phương diện, sau khi đã thêm vào não’”. Hoặc, sự bao gồm của não trong đoạn Pāḷi nên được hiểu qua câu ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’. Do đó, ở đây, câu ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’ này, có liên quan đến trước và sau, (nên được hiểu là): “‘Nên biết rằng địa đại được chỉ định qua hai mươi phương diện, sau khi đã thêm vào não’, vì đã được nói ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’”. Lại nữa, câu ‘yaṃ vā panaññampi kiñci’ nên được kết hợp với ‘trong ba phần còn lại’. ‘Tīsu koṭṭhāsesu’ là trong ba loại phần. Vì rằng, chúng không phải là ba phần (về số lượng). Vissandanabhāvenāti paggharaṇasabhāvena. Appotīti visarati. Pappotīti pāpuṇāti, sasambhāraāpavasena cetaṃ vuttaṃ. So hi vissandanabhāvena sasambhārapathavīsaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati, pāpuṇāti ca, lakkhaṇāpavaseneva vā. Sopi hi sahajātaaññamaññanissayādipaccayatāya sesabhūtattayasaṅkhātaṃ taṃ taṃ ṭhānaṃ dravabhāvasiddhena vissandanabhāvena ābandhattaṃ, āsattattaṃ, avippakiṇṇañca karontaṃ ‘‘appoti pappotī’’ti vattabbataṃ arahatīti. ‘Vissandanabhāvena’ là do bản chất chảy ra. ‘Appoti’ là nó lan rộng. ‘Pappoti’ là nó đến được. Và điều này được nói theo nghĩa của thủy đại có các thành phần phụ thuộc. Vì rằng, do bản chất chảy ra, nó lan rộng và đến được nơi này nơi kia, được gọi là địa đại có các thành phần phụ thuộc. Hoặc, (điều này được nói) chỉ theo nghĩa của thủy đại đặc tính. Vì rằng, thủy đại đặc tính ấy cũng vậy, do là điều kiện qua (các duyên) như câu sanh, hỗ tương, y chỉ v.v..., trong khi làm cho có sự kết dính, sự dính liền, và sự không phân tán đối với nơi này nơi kia, được gọi là ba đại còn lại, bằng bản chất chảy ra được thành tựu do trạng thái lỏng, nên xứng đáng được gọi là ‘appoti, pappoti’. Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena. Vuttanayenāti kammasamuṭṭhānādivasena ‘‘nānāvidhesū’’ti āpodhātuyaṃ vuttanayena. Kupitenāti khubhitena. Usumajātoti usmābhibhūto. Jīratīti jiṇṇo hoti. Tejodhātuvasena labbhamānā imasmiṃ kāye jarāpavatti pākaṭajarāvasena veditabbāti dassetuṃ ‘‘indriyavekallata’’ntiādi vuttaṃ. Sarīre pakatiusumaṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīrassa dahanavasena pavatto mahādāho paridāhoti ayametesaṃ viseso. Yena jīrīyatīti ca ekāhikādijararogena jarīyatītipi attho yujjati. Satakkhattuṃ tāpetvā tāpetvā sītudake pakkhipitvā uddhaṭā sappi ‘‘satadhotasappī’’ti vadanti. Asitanti bhuttaṃ. Khāyitanti khāditaṃ. Sāyitanti assāditaṃ. Sammā paripākaṃ gacchatīti samavepākiniyā gahaṇiyā vasena vuttaṃ, asammāparipākopi pana visamavepākiniyā tassā eva vasena veditabbo. Rasādibhāvenāti rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkavasena. Vivekanti puthubhāvaṃ aññamaññaṃ visadisabhāvaṃ. Asitādibhedassa hi āhārassa pariṇāme raso hoti, taṃ paṭicca rasadhātu uppajjatīti attho. Evaṃ ‘‘rasassa pariṇāme rudhira’’ntiādinā sabbaṃ netabbaṃ. Tejanavasenāti có nghĩa là do tính cách sắc bén, do tính cách bén nhọn. Vuttanayenāti có nghĩa là do cách đã được nói, tức là do nghiệp sanh v.v… theo cách đã được nói trong thủy đại. Kupitenāti có nghĩa là do bị kích động. Usumajātoti có nghĩa là bị hơi nóng áp đảo. Jīratīti có nghĩa là trở nên già nua. Để chỉ ra rằng sự diễn tiến của trạng thái già trong thân này, có được do hỏa đại, cần được hiểu là trạng thái già rõ rệt, nên đã nói “indriyavekallata” (sự khiếm khuyết của các căn) v.v… Trong thân, trạng thái nóng vượt quá hơi ấm bình thường là santāpo (sự thiêu đốt); sự nóng lớn diễn ra với tính cách thiêu đốt thân là paridāho (sự thiêu đốt mãnh liệt). Đây là sự khác biệt giữa chúng. Và câu “yena jīrīyati” (do cái ấy mà bị sốt) cũng có nghĩa là bị sốt do bệnh sốt như sốt cách nhật v.v… là hợp lý. Bơ đã được đun nóng đi đun nóng lại một trăm lần rồi nhúng vào nước lạnh và vớt ra, họ gọi là “satadhotasappi” (bơ đã rửa trăm lần). Asitanti có nghĩa là đã ăn. Khāyitanti có nghĩa là đã nhai. Sāyitanti có nghĩa là đã nếm. Câu “sammā paripākaṃ gacchati” (đạt đến sự tiêu hóa tốt đẹp) được nói là do vị hỏa tiêu hóa đều; và sự không tiêu hóa tốt đẹp cũng cần được hiểu là do chính vị hỏa ấy tiêu hóa không đều. Rasādibhāvenāti có nghĩa là do tính cách của dịch vị v.v…, tức là do dịch vị, máu, thịt, mỡ, gân, xương, tủy xương, tinh. Vivekanti có nghĩa là sự riêng biệt, trạng thái riêng rẽ, trạng thái không giống nhau. Vì khi vật thực đã được ăn v.v… biến đổi thì có dịch vị; nghĩa là, do duyên sự biến đổi ấy mà dịch vị sanh khởi. Tương tự, “rasassa pariṇāme rudhiraṃ” (khi dịch vị biến đổi thì có máu) v.v… tất cả nên được hiểu theo cách này. Vāyanavasenāti samudīraṇavasena, savegagamanavasena vā. Uggārahikkādīti ettha ādi-saddena uddekakhipanādipavattanakavātānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo[Pg.431]. Uccārapassāvādīti ādi-saddena pittasemhalasikākevaladuggandhādinīharaṇakānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yadipi kucchi-saddo udarapariyāyo, koṭṭha-saddena pana antantarassa vuccamānattā tadavasiṭṭho udarappadeso idha kucchi-saddena vuccatīti āha ‘‘kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā’’ti. Samiñjanapasāraṇādīti ādi-saddena ālokanavilokanauddharaṇātiharaṇādikā sabbā kāyikakiriyā saṅgahitā. ‘‘Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāvā’’ti etena assāsapassāsānaṃ sarīraṃ muñcitvā pavatti natthīti dīpeti. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānassa sambhavo atthīti. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘passāsoti bahinikkhamananāsikavāto, dīghanāsikassa nāsikaggaṃ, itarassa uttaroṭṭhaṃ phusanto pavattatī’’ti vacanaṃ? Taṃ nikkhamanākārena pavattiyā cittasamuṭṭhānassa, santāne pavattautusamuṭṭhānassa ca vasena vuttanti veditabbaṃ. Sabbatthāti āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ niddesaṃ sandhāyāha. Tattha āpodhātuniddese ‘‘yaṃ vā panañña’’nti iminā sambhavassa, tejodhātuniddese sarīre pākatikausmāya, vāyodhātuniddese dhamanijālānusaṭassa tattha tattha cammakhīlapīḷakādinibbattakavāyuno saṅgaho daṭṭhabbo. Samiñjanādinibbattakavātā cittasamuṭṭhānāva. Yadi evaṃ, kathaṃ ‘‘purimā pañca catusamuṭṭhānā’’ti vacanaṃ? Na hi samiñjanādinibbattakā eva aṅgamaṅgānusārino vātā, atha kho tadaññepīti natthi virodho. Vāyanavasenāti có nghĩa là do tính cách chuyển động, hoặc do tính cách đi có tốc độ. Uggārahikkādīti: Ở đây, trong câu này, bằng từ “ādi” (v.v…), cần hiểu là bao gồm các loại gió gây ra sự trào ngược, hắt hơi v.v… Uccārapassāvādīti: Bằng từ “ādi”, cần hiểu là bao gồm các loại gió đưa ra mật, đàm, nước dãi, và các mùi hôi thối khác. Mặc dù từ “kucchi” là đồng nghĩa với “udara” (bụng), nhưng vì từ “koṭṭha” (khoang) được nói đến là phần bên trong ruột, nên ở đây phần bụng còn lại được gọi bằng từ “kucchi”. Do đó, ngài đã nói “kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā” (gió ở trong bụng là gió ở bên ngoài ruột). Samiñjanapasāraṇādīti: Bằng từ “ādi”, tất cả các hành động của thân như nhìn thẳng, liếc nhìn, nhấc lên, đưa tới v.v… được bao gồm. Bằng câu “assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāvā” (hơi thở vô, hơi thở ra là do tâm sanh), điều này chỉ ra rằng hơi thở vô và hơi thở ra không thể diễn ra ngoài thân. Vì không có sự sanh khởi của sắc do tâm sanh ở bên ngoài. Nếu vậy, câu “passāsoti bahinikkhamananāsikavāto, dīghanāsikassa nāsikaggaṃ, itarassa uttaroṭṭhaṃ phusanto pavattatī” (hơi thở ra là gió mũi đi ra ngoài, đối với người mũi dài thì chạm vào chóp mũi, đối với người khác thì chạm vào môi trên mà diễn ra) nên được hiểu như thế nào? Cần hiểu rằng điều đó được nói là do sự diễn tiến theo cách đi ra ngoài và do sắc do thời tiết sanh diễn ra trong dòng tương tục của sắc do tâm sanh. Sabbatthāti: Ngài nói từ này là nhắm đến sự trình bày về ba đại là thủy đại v.v… Trong đó, trong phần trình bày về thủy đại, bằng câu “yaṃ vā panaññaṃ”, cần hiểu là bao gồm cả tinh dịch; trong phần trình bày về hỏa đại, cần hiểu là bao gồm hơi ấm tự nhiên trong thân; trong phần trình bày về phong đại, cần hiểu là bao gồm loại gió lan tỏa theo mạng lưới mạch máu và gây ra mụn nhọt, mụn trứng cá v.v… ở các nơi. Các loại gió gây ra sự co duỗi v.v… chỉ là do tâm sanh. Nếu vậy, câu “purimā pañca catusamuṭṭhānā” (năm loại đầu tiên là do bốn nguyên nhân sanh) nên được hiểu như thế nào? Không phải chỉ có các loại gió gây ra sự co duỗi v.v… mới là gió lưu chuyển khắp các chi lớn nhỏ, mà các loại gió khác cũng vậy. Do đó, không có sự mâu thuẫn. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘vīsatiyā ākārehī’’tiādi. Etthāti etasmiṃ vitthārato āgate dhātukammaṭṭhāneti attho. Tena ayaṃ vaṇṇanā na kevalaṃ mahāhatthipadūpamasseva (ma. ni. 1.300 ādayo), atha kho mahārāhulovāda- (ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgasuttānampi (ma. ni. 3.342 ādayo) atthasaṃvaṇṇanā hotiyevāti dassitaṃ hoti. Bhāvanānayepi eseva nayo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupī’’ti. Itīti là từ dùng để tóm tắt lại các loại đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói “vīsatiyā ākārehī” (bằng hai mươi phương diện) v.v… Etthāti có nghĩa là “trong đề mục thiền về tứ đại này đã được trình bày một cách chi tiết”. Bằng từ đó, điều được chỉ ra là: bài giải thích này không chỉ là bài giải thích ý nghĩa của riêng kinh Mahāhatthipadūpama (Đại Dụ Dấu Chân Voi), mà còn là bài giải thích ý nghĩa của các kinh Mahārāhulovāda (Đại Giáo Giới La-hầu-la) và Dhātuvibhaṅga (Phân Biệt Giới) nữa. Trong phương pháp tu tập cũng theo cách này. Thật vậy, đã được nói trước đây rằng “evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupi” (cũng vậy trong các kinh Giáo Giới La-hầu-la và Phân Biệt Giới). 308. Bhāvanānayeti bhāvanāya naye. Yena kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati, tasmiṃ bhāvanāvidhimhīti attho. Etthāti dhātukammaṭṭhāne. Yasmā yesaṃ ‘‘tikkhapañño nātitikkhapañño’’ti imesaṃ duvidhānaṃ puggalānaṃ vasena idaṃ kammaṭṭhānaṃ dvidhā āgataṃ dvidhā desitaṃ, tasmā kammaṭṭhānābhinivesopi tesaṃ dvidhāva icchitabboti taṃ tāva dassetuṃ ‘‘tikkhapaññassa bhikkhuno’’tiādi [Pg.432] āraddhaṃ. Lomā pathavīdhātūtīti ettha iti-saddo ādiattho. Evaṃ vitthārato dhātupariggahoti ‘‘kesā pathavīdhātu, lomā pathavīdhātū’’tiādinā evaṃ dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātukammaṭṭhānapariggaho. Papañcatoti dandhato saṇikato. Yaṃ thaddhalakkhaṇanti kesādīsu yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ kakkhaḷabhāvo. Yaṃ ābandhanalakkhaṇantiādīsupi eseva nayo. Evaṃ manasi karototi vatthuṃ anāmasitvā evaṃ lakkhaṇamattato manasikāraṃ pavattentassa. Assāti tikkhapaññassa. Kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yogakammassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ tadeva lakkhaṇaṃ vibhūtaṃ hoti, tassa vā lakkhaṇassa suṭṭhu upaṭṭhānato taṃ ārabbha pavattamānaṃ manasikārasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vibhūtaṃ visadaṃ hoti, tikkhapaññassa indriyapāṭavena saṃkhittarucibhāvato. Sabbaso mandapaññassa bhāvanāva na ijjhatīti āha ‘‘nātitikkhapaññassā’’ti. Evaṃ manasi karototi vuttanayena saṅkhepato manasi karoto. Andhakāraṃ avibhūtaṃ hotīti anupaṭṭhānato andhaṃ viya karontaṃ apākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānanti yojanā. Purimanayenāti ‘‘kesā pathavīdhātū’’tiādinā pubbe vuttanayena. Vatthuāmasanena vitthārato manasi karontassa pākaṭaṃ hoti kammaṭṭhānaṃ, nātitikkhapaññassa akhippanisantitāya vitthārarucibhāvato. 308. Bhāvanānayeti có nghĩa là bhāvanāya naye (trong phương pháp tu tập). Có nghĩa là trong phương pháp tu tập mà nhờ đó việc tu tập đề mục thiền được thành tựu. Ettha có nghĩa là trong đề mục thiền về các giới. Bởi vì đề mục thiền này được thuyết giảng theo hai cách, tùy theo hai loại người là “người có trí tuệ sắc bén” và “người có trí tuệ không quá sắc bén”, do đó, sự bắt đầu thực hành đề mục thiền đối với họ cũng nên được hiểu theo hai cách. Để chỉ ra điều đó, đoạn văn bắt đầu bằng “tikkhapaññassa bhikkhuno” (đối với vị tỳ khưu có trí tuệ sắc bén) đã được bắt đầu. Trong câu “Lomā pathavīdhātūti” (lông là địa đại), từ iti có nghĩa là bắt đầu (vân vân). “Sự liễu tri các giới một cách chi tiết như vậy” có nghĩa là sự liễu tri đề mục thiền về các giới một cách chi tiết theo bốn mươi hai phương diện, bắt đầu bằng “tóc là địa đại, lông là địa đại”. Papañcato có nghĩa là dandhato saṇikato (một cách chậm rãi, từ từ). Yaṃ thaddhalakkhaṇanti (cái gì có đặc tính cứng) có nghĩa là đặc tính cứng, trạng thái thô cứng trong tóc, v.v. Yaṃ ābandhanalakkhaṇantiādīsupi eseva nayo (cũng tương tự như vậy đối với cái gì có đặc tính kết dính, v.v.). Evaṃ manasi karoto (vị ấy tác ý như vậy) có nghĩa là đối với người khởi lên sự tác ý chỉ thuần túy về đặc tính như vậy mà không tiếp xúc đến đối tượng (vật). Assa có nghĩa là của người có trí tuệ sắc bén. Kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti (đề mục thiền trở nên rõ ràng) có nghĩa là chính đặc tính ấy, vốn là nền tảng cho công phu của hành giả, trở nên hiển lộ; hoặc do đặc tính ấy hiện khởi một cách tốt đẹp, nên đề mục thiền được gọi là sự tác ý, vốn diễn tiến bằng cách lấy đặc tính ấy làm đối tượng, trở nên hiển lộ, trong sáng, do sự sắc bén của các căn và do sở thích tóm tắt của người có trí tuệ sắc bén. Bởi vì đối với người có trí tuệ chậm lụt, sự tu tập hoàn toàn không thành tựu, nên ngài nói “nātitikkhapaññassā” (đối với người có trí tuệ không quá sắc bén). Evaṃ manasi karoto (vị ấy tác ý như vậy) có nghĩa là đối với người tác ý một cách tóm tắt theo phương pháp đã nói. Andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti (trở nên tối tăm, không hiển lộ) – cách nối kết là: do không hiện khởi, đề mục thiền trở nên không rõ ràng, giống như làm cho bị mù. Purimanayena (theo phương pháp trước) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trước đây, bắt đầu bằng “tóc là địa đại”. Đối với người tác ý một cách chi tiết bằng cách tiếp xúc đến đối tượng, đề mục thiền trở nên rõ ràng, do người có trí tuệ không quá sắc bén không có khả năng thẩm xét nhanh chóng và có sở thích chi tiết. Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā dvīsu bhikkhūsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha peyyālamukhanti peyyālapāḷiyā mukhabhūtaṃ dvārabhūtaṃ ādito vāraṃ, vāradvayaṃ vā. Vitthāretvāti anavasesato sajjhāyitvā. Ubhatokoṭivasenevāti tassa tassa vārassa ādiantaggahaṇavaseneva. Oṭṭhapariyāhatamattanti oṭṭhānaṃ samphusanamattaṃ. Yathā ganthaparivattane tikkhapaññassa bhikkhuno saṅkhepo ruccati, na vitthāro. Itarassa ca vitthāro ruccati, na saṅkhepo, evaṃ bhāvanānayepīti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói bằng một ví dụ, đoạn văn bắt đầu bằng “yathā dvīsu bhikkhūsū” (ví như giữa hai vị tỳ khưu) đã được nói đến. Trong đó, peyyālamukha (phần đầu của đoạn tỉnh lược) có nghĩa là phần đầu, phần cửa ngõ, là một đoạn hay hai đoạn đầu của bản văn tỉnh lược (peyyālapāḷi). Vitthāretvā (sau khi đọc chi tiết) có nghĩa là sau khi tụng đọc không bỏ sót. Ubhatokoṭivaseneva (chỉ bằng cách nắm bắt hai đầu) có nghĩa là chỉ bằng cách nắm bắt phần đầu và phần cuối của mỗi đoạn văn tương ứng. Oṭṭhapariyāhatamatta (chỉ vừa chạm môi) có nghĩa là chỉ vừa chạm vào môi. Cần phải hiểu sự liên kết của ví dụ như sau: Ví như trong việc tụng đọc kinh điển, vị tỳ khưu có trí tuệ sắc bén ưa thích sự tóm tắt, không ưa thích sự chi tiết. Còn đối với vị kia, vị ấy ưa thích sự chi tiết, không ưa thích sự tóm tắt. Cũng vậy, trong phương pháp tu tập cũng thế. Tasmāti yasmā tikkhapaññassa saṅkhepo, nātitikkhapaññassa ca vitthāro sappāyo, tasmā. Yasmā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitukāmassa sīlavisodhanādipubbakiccaṃ icchitabbaṃ, taṃ sabbākārasampannaṃ heṭṭhā vuttamevāti idha na āmaṭṭhaṃ. Yasmā pana vivekaṭṭhakāyassa, vivekaṭṭhacittasseva ca bhāvanā ijjhati[Pg.433], na itarassa, tasmā tadubhayaṃ dassento ‘‘rahogatena paṭisallīnenā’’ti āha. Tattha rahogatenāti rahasi gatena, ekākinā bhāvanānukūlaṭṭhānaṃ upagatenāti attho. Paṭisallīnenāti pati pati puthuttārammaṇato cittaṃ nisedhetvā kammaṭṭhāne sallīnena, tattha saṃsiliṭṭhacittenāti attho. Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvāti uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tiriyaṃ tacapariyantaṃ sabbampi attano karajakāyaṃ dhātuvasena manasi karonto yasmā cātumahābhūtiko ayaṃ kāyo, tasmā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti catumahābhūtavasena samannāharitvāti attho. Idāni tāsaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇato, upaṭṭhānākārato ca manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘yo imasmiṃ kāye’’tiādi vuttaṃ. Tasmā (do đó): Bởi vì sự tóm tắt là thích hợp cho người có trí tuệ sắc bén, và sự chi tiết là thích hợp cho người có trí tuệ không quá sắc bén, do đó. Bởi vì người muốn thực hành đề mục thiền cần phải thực hiện các phận sự sơ khởi như thanh lọc giới hạnh, và phận sự đó, vốn đầy đủ mọi phương diện, đã được nói đến ở phần dưới, nên ở đây không đề cập đến. Hơn nữa, bởi vì sự tu tập chỉ thành tựu đối với người có thân an trú trong sự độc cư và tâm an trú trong sự độc cư, chứ không phải đối với người khác, do đó, để chỉ ra cả hai điều này, ngài đã nói “rahogatena paṭisallīnena” (đã đi đến nơi vắng vẻ, trong sự ẩn dật). Trong đó, rahogatena có nghĩa là đã đi đến nơi vắng vẻ, một mình, đã đến một nơi thích hợp cho việc tu tập. Paṭisallīnena có nghĩa là đã ngăn chặn tâm khỏi các đối tượng khác nhau, và đã chuyên chú vào đề mục thiền, với tâm gắn bó chặt chẽ vào đó. Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvā (sau khi hướng tâm đến toàn bộ sắc thân của mình) có nghĩa là tác ý theo phương diện các giới đối với toàn bộ thân do nghiệp sanh (karajakāya) của mình – phía trên từ lòng bàn chân, phía dưới từ ngọn tóc, và ngang đến da làm giới hạn. Bởi vì thân này được cấu tạo từ bốn đại giới, do đó, ý nghĩa là “sau khi suy xét theo phương diện bốn đại giới rằng ‘trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại’”. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp tác ý theo đặc tính và theo cách thức hiện khởi của các giới ấy, đoạn văn bắt đầu bằng “yo imasmiṃ kāye” (bất cứ cái gì trong thân này) đã được nói đến. Tattha thaddhabhāvoti lakkhaṇamāha. Thaddhattalakkhaṇā hi pathavīdhātu. Kharabhāvoti upaṭṭhānākāraṃ, ñāṇena gahetabbākāranti attho. Dravabhāvo lakkhaṇaṃ āpodhātuyā paggharaṇasabhāvattā. Ābandhanaṃ upaṭṭhānākāro. Uṇhabhāvo lakkhaṇaṃ tejodhātuyā usmāsabhāvattā. Paripācanaṃ upaṭṭhānākāro. Vitthambhanaṃ lakkhaṇaṃ vāyodhātuyā upatthambhanasabhāvattā. Samudīraṇaṃ upaṭṭhānākāro, upaṭṭhānākāro ca nāma dhātūnaṃ sakiccakaraṇavasena ñāṇassa vibhūtākāro. Kasmā panettha ubhayaggahaṇaṃ? Puggalajjhāsayato. Ekaccassa hi dhātuyo manasi karontassa tā sabhāvato gahetabbataṃ gacchanti, ekaccassa sakiccakaraṇato, yo rasoti vuccati. Tatrāyaṃ yogī dhātuyo manasi karonto ādito paccekaṃ salakkhaṇato, sarasatopi pariggaṇhāti. Tenāha ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā…pe… evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā’’ti. Tattha pariggahetvāti pariggāhakabhūtena ñāṇena dhātuyo lakkhaṇato, rasato vā paricchijja gahetvā. Ayaṃ tāva saṃkhittato bhāvanānaye kammaṭṭhānābhiniveso. Trong đó, bằng từ thaddhabhāvo (trạng thái cứng), ngài nói lên đặc tính. Quả vậy, địa đại có đặc tính là sự cứng chắc. Bằng từ kharabhāvo (trạng thái thô), (ngài nói lên) cách thức hiện khởi, có nghĩa là cách thức cần được nắm bắt bằng trí tuệ. Trạng thái lỏng là đặc tính của thủy đại, do nó có tự tánh chảy đi. Sự kết dính là cách thức hiện khởi. Trạng thái nóng là đặc tính của hỏa đại, do nó có tự tánh nóng. Sự làm cho chín muồi là cách thức hiện khởi. Sự căng phồng (vitthambhana) là đặc tính của phong đại, do nó có tự tánh nâng đỡ. Sự chuyển động là cách thức hiện khởi. Và cách thức hiện khởi chính là cách thức hiển lộ đối với trí tuệ thông qua việc các giới thực hiện chức năng riêng của chúng. Tại sao ở đây lại đề cập đến cả hai? Do khuynh hướng của mỗi cá nhân. Quả vậy, đối với một số người, khi tác ý đến các giới, chúng trở nên có thể được nắm bắt theo tự tánh. Đối với một số người khác, (chúng được nắm bắt) theo chức năng, cái được gọi là phận sự (rasa). Trong đó, vị hành giả này, khi tác ý đến các giới, ngay từ đầu đã liễu tri chúng một cách riêng rẽ theo đặc tính riêng và cũng theo phận sự riêng của chúng. Do đó, ngài đã nói: “yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā… vân vân… evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā” (bất cứ cái gì trong thân này là trạng thái cứng hay trạng thái thô… vân vân… sau khi đã liễu tri các giới một cách tóm tắt như vậy). Trong đó, pariggahetvā (sau khi đã liễu tri) có nghĩa là sau khi đã xác định và nắm bắt các giới theo đặc tính hoặc theo phận sự của chúng bằng trí tuệ có khả năng liễu tri. Đây, một cách tóm tắt, là sự bắt đầu thực hành đề mục thiền trong phương pháp tu tập. Evaṃ pana dhātuyo pariggahetvā ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, āpodhātu dravabhāvo vā ābandhanabhāvo vā, tejodhātu uṇhabhāvo vā paripācanabhāvo vā, vāyodhātu vitthambhanabhāvo [Pg.434] vā samudīraṇabhāvo vā’’ti evaṃ lakkhaṇādīhi saddhiṃyeva dhātuyo manasi karontena kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ āvajjitabbaṃ manasi kātabbaṃ, takkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ kātabbaṃ. Tassevaṃ manasi karoto yaṃ lakkhaṇādīsu supākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadeva gahetvā itaraṃ vissajjetvā tena saddhiṃ ‘‘pathavīdhātu āpodhātū’’tiādinā manasikāro pavattetabbo. Evaṃ manasi karontena hi anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepapaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamanato, anupaṭṭhānamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi manasikārakosallaṃ anuṭṭhātabbaṃ. Lại nữa, sau khi nắm bắt các giới như vậy, vị hành giả tác ý các giới cùng với các tướng v.v... như sau: ‘Trong thân này có địa đại là trạng thái cứng chắc hoặc trạng thái thô ráp, thủy đại là trạng thái lỏng hoặc trạng thái kết dính, hỏa đại là trạng thái nóng hoặc trạng thái làm chín mùi, phong đại là trạng thái chống đỡ hoặc trạng thái chuyển động,’ nên hướng tâm, nên tác ý lặp đi lặp lại cả trăm lần, cả ngàn lần, nên làm cho bị tầm đánh vào, bị tầm tác động khắp nơi. Đối với vị ấy đang tác ý như vậy, cái gì trong số các tướng v.v... trở nên rất rõ ràng và hiện khởi, chỉ nên nắm lấy cái đó, từ bỏ cái khác, và cùng với cái đó, sự tác ý nên được tiến hành bằng cách (niệm) ‘địa đại, thủy đại’ v.v... Thật vậy, vị hành giả tác ý như vậy nên thực hành sự thiện xảo trong tác ý bằng mười cách này: theo thứ tự, không quá nhanh, không quá chậm, bằng cách ngăn trừ phóng dật, bằng cách vượt qua chế định, bằng cách từ bỏ cái không hiện khởi, theo tướng, và ba bài kinh. Tattha anupubbatoti anupaṭipāṭito ācariyassa santike uggahitapaṭipāṭito, sā ca desanāpaṭipāṭiyeva. Evaṃ anupubbato manasi karontenāpi nātisīghato manasi kātabbaṃ. Atisīghato manasi karoto hi aparāparaṃ kammaṭṭhānamanasikāro nirantaraṃ pavattati, kammaṭṭhānaṃ pana avibhūtaṃ hoti, na visesaṃ āvahati. Tasmā nātisīghato manasi kātabbaṃ. Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi. Atisaṇikato manasi karoto hi kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati, visesādhigamassa paccayo na hoti. Atisīghaṃ atisaṇikañca maggaṃ gacchantā purisā ettha nidassetabbā. Vikkhepapaṭibāhanatoti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepo paṭibāhitabbo. Bahiddhā vikkhepe hi sati kammaṭṭhānā parihāyati paridhaṃsati. Ekapadikamaggagāmī puriso cettha nidassetabbo. Paṇṇattisamatikkamanatoti ‘‘yā ayaṃ pathavīdhātū’’tiādikā paṇṇatti, taṃ atikkamitvā lakkhaṇesu eva cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Trong đó, 'theo thứ tự' nghĩa là theo tuần tự, theo thứ tự đã học hỏi nơi vị thầy, và đó chính là thứ tự của bài giảng. Dù tác ý theo thứ tự như vậy, cũng nên tác ý không quá nhanh. Thật vậy, đối với người tác ý quá nhanh, sự tác ý đề mục thiền diễn tiến liên tục hết lần này đến lần khác, nhưng đề mục thiền lại không rõ ràng, không mang lại sự đặc biệt. Do đó, nên tác ý không quá nhanh. Và như không quá nhanh, cũng vậy, không quá chậm. Thật vậy, đối với người tác ý quá chậm, đề mục thiền không đi đến kết quả, không trở thành duyên cho sự chứng đắc đặc biệt. Ở đây, nên chỉ ra (ví dụ về) những người đi trên đường quá nhanh và quá chậm. 'Bằng cách ngăn trừ phóng dật' nghĩa là nên ngăn chặn sự phóng dật của tâm vào các đối tượng khác nhau bên ngoài, sau khi đã từ bỏ đề mục thiền. Thật vậy, khi có sự phóng dật ra bên ngoài, vị ấy bị suy thoái, bị rơi rớt khỏi đề mục thiền. Ở đây, nên chỉ ra (ví dụ về) người đi trên con đường chỉ rộng bằng một bàn chân. 'Bằng cách vượt qua chế định' nghĩa là chế định nào như ‘đây là địa đại’ v.v..., nên vượt qua chế định đó và đặt tâm chỉ vào các tướng mà thôi. Evaṃ paṇṇattiṃ vijahitvā kakkhaḷalakkhaṇādīsu eva manasikāraṃ pavattentassa lakkhaṇāni supākaṭāni suvibhūtāni hutvā upaṭṭhahanti. Tassevaṃ punappunaṃ manasikāravasena cittaṃ āsevanaṃ labhati. Sabbo rūpakāyo dhātumattato upaṭṭhāti suñño nissatto nijjīvo yantaṃ viya yantasuttena aparāparaṃ parivattamāno. Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati, athassa āhiṇḍantā manussatiracchānādayo sattākāraṃ vijahitvā [Pg.435] dhātusamūhavaseneva upaṭṭhahanti, tehi kariyamānā kiriyā dhātumayena yantena pavattiyamānā hutvā upaṭṭhāti, tehi ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi dhātusaṅghāte pakkhippamāno dhātusaṅghāto viya upaṭṭhāti. Athassa tathā laddhāsevanampi cittaṃ yadi accāraddhavīriyatāya uddhaccavasena vā atilīnavīriyatāya kosajjavasena vā bhāvanāvidhiṃ na otareyya, tadā adhicittasuttaṃ (a. ni. 3.103), anuttarasītibhāvasuttaṃ (a. ni. 6.85), bojjhaṅgasuttanti (saṃ. ni. 5.194-195) imesu tīsu suttesu āgatanayena vīriyasamādhiyojanā kātabbā. Tena vuttaṃ ‘‘tayo ca suttantā’’ti. Evaṃ pana vīriyasamataṃ yojetvā tasmiṃyeva lakkhaṇe manasikāraṃ pavattentassa yadā saddhādīni indriyāni laddhasamatāni suvisadāni pavattanti, tadā asaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhūpatthambhāni vitakkādīni jhānaṅgāni paṭutarāni hutvā pātubhavanti, tesaṃ ujuvipaccanīkatāya nīvaraṇāni vikkhambhitāniyeva honti saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi. Ettāvatā cānena upacārajjhānaṃ samadhigataṃ hoti dhātulakkhaṇārammaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti…pe… upacāramatto samādhi uppajjatī’’ti. Đối với vị hành giả tiến hành tác ý chỉ vào các tướng như tướng cứng chắc v.v..., sau khi đã từ bỏ chế định như vậy, các tướng hiện khởi trở nên rất rõ ràng, rất minh bạch. Đối với vị ấy, do tác ý lặp đi lặp lại như vậy, tâm đạt được sự thuần thục. Toàn bộ thân sắc hiện khởi chỉ là các giới, trống không, không có chúng sanh, không có sinh mạng, vận hành liên tục như một cỗ máy bằng dây máy. Lại nữa, nếu vị ấy hướng sự tác ý ra bên ngoài, bấy giờ đối với vị ấy, những người và loài bàng sanh v.v... đang đi lại, sau khi đã từ bỏ hình tướng chúng sanh, hiện khởi chỉ do năng lực của một khối các giới; hành động được thực hiện bởi họ hiện khởi như được vận hành bởi một cỗ máy làm bằng các giới; thức uống, thức ăn v.v... được họ tiêu thụ hiện khởi như một khối các giới được đặt vào trong một khối các giới. Bấy giờ, nếu tâm của vị ấy, dù đã đạt được sự thuần thục như vậy, không đi vào con đường tu tập do tinh tấn quá mức vì năng lực của trạo cử, hoặc do tinh tấn quá thụ động vì năng lực của biếng nhác, thì nên thực hiện việc kết hợp tinh tấn và định theo phương pháp đã được trình bày trong ba bài kinh này: Adhicittasutta, Anuttarasītibhāvasutta, và Bojjhaṅgasutta. Do đó, đã nói rằng ‘và ba bài kinh’. Lại nữa, khi vị hành giả kết hợp sự quân bình tinh tấn như vậy và tiến hành tác ý chỉ vào tướng đó, khi các quyền như tín v.v... diễn tiến đã đạt được sự quân bình và rất trong sạch, bấy giờ, do sự xa lìa của bất tín v.v..., các thiền chi như tầm v.v..., được hỗ trợ bởi bảy lực đã đạt đến sức mạnh vượt trội, trở nên sắc bén hơn và xuất hiện. Do sự đối nghịch trực tiếp của chúng, các triền cái cùng với các ác pháp có cùng nền tảng chắc chắn bị trấn áp. Và đến mức độ này, vị ấy đã chứng đắc cận hành thiền có tướng của các giới làm đối tượng. Do đó, đã nói rằng: ‘Lặp đi lặp lại (niệm) địa đại, thủy đại... cho đến khi... định chỉ ở mức cận hành sanh khởi’. Tattha dhātumattatoti visesanivattiattho matta-saddo. Tena yaṃ ito bāhirakā, lokiyamahājano ca ‘‘satto jīvo’’tiādikaṃ visesaṃ imasmiṃ attabhāve avijjamānaṃ vikappanāmatteneva samāropenti, taṃ nivatteti. Tenevāha ‘‘nissattato nijjīvato’’ti. Āvajjitabbanti samannāharitabbaṃ. Manasi kātabbanti punappunaṃ bhāvanāvasena dhātumattato dhātulakkhaṇaṃ manasi ṭhapetabbaṃ. Paccavekkhitabbanti tadeva dhātulakkhaṇaṃ pati pati avekkhitabbaṃ, bhāvanāsiddhena ñāṇacakkhunā aparāparaṃ paccakkhato passitabbaṃ. Trong đó, trong cụm từ 'dhātumattato', từ 'matta' có nghĩa là loại bỏ sự đặc biệt hóa. Do đó, nó loại bỏ sự đặc biệt hóa nào như ‘chúng sanh’, ‘sinh mạng’ v.v... mà những người ngoại đạo và đám đông thế gian, chỉ bằng sự tưởng tượng, gán cho tự thân này trong khi chúng không thực sự tồn tại. Chính vì vậy, Ngài đã nói ‘không có chúng sanh, không có sinh mạng’. ‘Āvajjitabbaṃ’ (nên hướng tâm) nghĩa là nên chú tâm. ‘Manasi kātabbaṃ’ (nên tác ý) nghĩa là nên đặt tướng của các giới vào tâm lặp đi lặp lại do năng lực của sự tu tập, (xem chúng) chỉ là các giới. ‘Paccavekkhitabbaṃ’ (nên quán xét) nghĩa là nên xem xét chính tướng của các giới đó một cách riêng biệt, nên thấy trực tiếp hết lần này đến lần khác bằng tuệ nhãn thành tựu do tu tập. Tassevaṃ vāyamamānassāti tassa yogino evaṃ vuttappakārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa, tattha ca bhāvanāanuyoge sakkaccakāritāya, sātaccakāritāya, sappāyasevitāya, samathanimittasallakkhaṇena, bojjhaṅgānaṃ anupavattanena, kāye ca jīvite ca nirapekkhavuttitāya, antarā saṅkocaṃ anāpajjantena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ussoḷhiyaṃ avaṭṭhānena [Pg.436] sammadeva vāyāmaṃ payogaṃ parakkamaṃ pavattentassa. Dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahitoti pathavīādīnaṃ dhātūnaṃ sabhāvalakkhaṇāvabhāsanena avabhāsanakiccāya bhāvanāpaññāya ādimajjhapariyosānesu avijahanena sabbato gahito mahaggatabhāvaṃ appattatāya upacāramatto sikhāppatto kāmāvacarasamādhi uppajjati. Upacārasamādhīti ca ruḷhīvasena veditabbaṃ. Appanaṃ hi upecca cārī samādhi upacārasamādhi, appanā cettha natthi. Tādisassa pana samādhissa samānalakkhaṇatāya evaṃ vuttaṃ. Kasmā panettha appanā na hotīti? Tattha kāraṇamāha ‘‘sabhāvadhammārammaṇattā’’ti. Sabhāvadhamme hi tassa gambhīrabhāvato asati bhāvanāvisese appanājhānaṃ na uppajjati, lokuttaraṃ pana jhānaṃ visuddhibhāvanānukkamavasena, āruppaṃ ārammaṇātikkamabhāvanāvasena appanāppattaṃ hotīti maraṇānussatiniddese (visuddhi. 1.177) vuttovāyamattho. Tassevaṃ vāyamamānassāti: Đối với vị hành giả đang tinh tấn như vậy, tức là đang thực hành pháp hành thiền theo phương cách đã được nói đến, và trong sự thực hành pháp hành thiền ấy, do tác hành một cách trân trọng, do tác hành một cách liên tục, do thực hành điều thích hợp, do ghi nhận rõ tướng tịnh chỉ, do các giác chi được vận hành theo, do có thái độ không luyến tiếc đối với thân và mạng, do không bị thối chuyển ở khoảng giữa, do đã nỗ lực trong pháp hành thiền, do đứng vững trong sự cố gắng tột bậc, nên vị ấy đã làm cho sự tinh tấn, sự chuyên cần, sự nỗ lực được diễn tiến một cách chân chánh. Dhātuppabhedāvabhāsana paññāpariggahitoti: (Định) được nắm giữ bởi trí tuệ làm sáng tỏ sự phân biệt các đại hiển, có nghĩa là: được nắm giữ từ mọi phía do không từ bỏ ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối bởi trí tuệ thiền có phận sự làm cho sáng tỏ, bằng cách làm cho sáng tỏ tự tướng của các đại hiển như địa đại v.v... Do không đạt đến trạng thái đại hành, nên định dục giới đạt đến đỉnh điểm, chỉ là cận định, được sanh khởi. Và (thuật ngữ) cận định (upacārasamādhi) nên được hiểu theo quy ước. Quả vậy, định đi đến gần an chỉ được gọi là cận định, và ở đây không có an chỉ. Tuy nhiên, do có tướng trạng tương tự với loại định như vậy nên được nói như thế. Tại sao ở đây không có an chỉ? Về điểm ấy, ngài nói ra nguyên nhân: “Do có pháp tự tánh làm đối tượng”. Quả vậy, đối với pháp tự tánh, do trạng thái thâm sâu của nó, khi không có sự đặc biệt trong pháp hành thiền, thiền an chỉ không sanh khởi, tuy nhiên thiền siêu thế đạt đến an chỉ do năng lực của thứ tự tu tập thanh tịnh, và thiền vô sắc đạt đến an chỉ do năng lực của pháp hành thiền vượt qua đối tượng. Ý nghĩa này đã được nói đến trong phần giải về niệm sự chết. Evaṃ rūpakāye avisesena catunnaṃ dhātūnaṃ pariggaṇhanavasena dhātukammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni tattha aṭṭhiādīnaṃ vinibbhujanavasena saṅkhepato sutte āgataṃ dhātumanasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘atha vā panā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ye ime cattāro koṭṭhāsā vuttāti sambandho. Yathāpaccayaṃ ṭhitā sannivesavisiṭṭhā kaṭṭhavallitiṇamattikāyo upādāya yathā agārasamaññā, na tattha koci agāro nāma atthi, evaṃ yathāpaccayaṃ sannivesavisiṭṭhāni pavattamānāni aṭṭhinhārumaṃsacammāni paṭicca sarīrasamaññā, na ettha koci attā jīvo. Kevalaṃ tehi parivāritamākāsamattanti dasseti. Desanā sattasuññatāsandassanaparāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘nissattabhāvadassanattha’’ntiādimāha. Tattha aṭṭhiñca paṭiccāti paṇhikaṭṭhikādibhedaṃ paṭipāṭiyā ussitaṃ hutvā ṭhitaṃ atirekatisatabhedaṃ aṭṭhiṃ upādāya. Nhāruñcāti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ ābandhitvā ṭhitaṃ navasatappabhedaṃ nhāruṃ. Maṃsanti tameva aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ navapesisatappabhedaṃ maṃsaṃ. Cammanti macchikapattakacchāyāya chaviyā sañchāditaṃ sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ bahalacammaṃ paṭicca upādāya. Sabbattha ca-saddo samuccayattho. Ākāso parivāritoti yathā bhittipādādivasena ṭhapitaṃ kaṭṭhaṃ, tasseva ābandhanavalli, anulepanamattikā, chādanatiṇanti etāni kaṭṭhādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso [Pg.437] agārantveva saṅkhaṃ gacchati, gehanti paṇṇattiṃ labhati, evameva yathāvuttāni aṭṭhiādīni anto, bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso tāneva aṭṭhiādīni upādāya rūpantveva saṅkhaṃ gacchati, sarīranti vohāraṃ labhati. Yathā ca kaṭṭhādīni paṭicca saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ loke ‘‘khattiyagehaṃ, brāhmaṇageha’’nti vuccati, evamidampi ‘‘khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīra’’nti voharīyati, natthettha koci satto vā jīvo vāti adhippāyo. Sau khi đã trình bày đề mục thiền về đại hiển bằng cách nắm bắt bốn đại hiển trong sắc thân một cách không phân biệt như vậy, bây giờ để trình bày phương pháp tác ý về đại hiển đã được đề cập vắn tắt trong kinh theo cách phân tách xương v.v... trong sắc thân ấy, đoạn văn bắt đầu bằng “atha vā panā” (hay là) được bắt đầu. Ở đó, có sự liên kết là: “bốn phần này đã được nói đến”. Giống như do duyên vào gỗ, dây leo, cỏ, và đất sét, những thứ tồn tại tùy theo điều kiện và đặc biệt do sự sắp xếp, mà có danh xưng là ‘nhà’, và ở đó, không có bất cứ thứ gì gọi là ‘nhà’; cũng vậy, do duyên vào xương, gân, thịt, và da, những thứ đang diễn tiến tùy theo điều kiện và đặc biệt do sự sắp xếp, mà có danh xưng là ‘thân’, và ở đây, không có bất cứ tự ngã hay sinh mạng nào. Ngài chỉ ra rằng đó chỉ đơn thuần là khoảng không được bao bọc bởi những thứ ấy. Bài pháp này nhằm mục đích chỉ ra sự trống rỗng về chúng sanh, trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa này, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng “nissattabhāvadassanattha” (nhằm mục đích thấy được trạng thái vô chúng sanh). Ở đó, ‘duyên vào xương’ (aṭṭhiñca paṭicca) là do duyên vào hơn ba trăm khúc xương, được dựng lên và tồn tại theo thứ tự, từ xương gót chân v.v... ‘Và gân’ (nhāruñca) là chín trăm bó gân đã cột chặt chính khối xương ấy lại. ‘Thịt’ (maṃsaṃ) là chín trăm miếng thịt đã trét phết lên chính khối xương ấy. ‘Da’ (cammaṃ) là do duyên vào lớp da dày đã bao bọc toàn bộ thân thể, được che phủ bởi lớp da mỏng có sắc thái như vảy cá. Ở mọi nơi, từ ‘ca’ (và) có nghĩa là hợp lại. ‘Khoảng không được bao bọc’ (ākāso parivārito) có nghĩa là: giống như khoảng không tồn tại, sau khi đã bao bọc bên trong và bên ngoài những vật liệu như gỗ được dựng lên theo cách thức của móng tường v.v..., dây leo để buộc chặt chính gỗ ấy, đất sét để trét phết, và cỏ để lợp mái, được gọi là ‘nhà’, được nhận danh hiệu là ‘căn nhà’; cũng vậy, khoảng không tồn tại, sau khi đã bao bọc bên trong và bên ngoài xương v.v... đã được nói đến, do duyên vào chính xương v.v... ấy, được gọi là ‘sắc’, được nhận cách gọi là ‘thân’. Và giống như ngôi nhà, sau khi được gọi tên do duyên vào gỗ v.v..., trong thế gian được gọi là ‘nhà của Sát-đế-lỵ’, ‘nhà của Bà-la-môn’, cũng vậy, thân này được gọi là ‘thân của Sát-đế-lỵ’, ‘thân của Bà-la-môn’. Ý nghĩa là: ở đây không có bất cứ chúng sanh hay sinh mạng nào. Teti te cattāro koṭṭhāse vinibbhujitvā vinibbhujitvāti yojanā. Taṃtaṃantarānusārināti aṭṭhinhārūnaṃ nhārumaṃsānaṃ maṃsacammānanti tesaṃ tesaṃ koṭṭhāsānaṃ vivarānupātinā ñāṇasaṅkhātena hatthena. Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti anekakkhattuṃ viniveṭhetvā. Atha vā vinibbhujitvā vinibbhujitvāti paccekaṃ aṭṭhiādīnaṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhogaṃ katvā. Etesūti sakalampi attano rūpakāyaṃ catudhā katvā vibhattesu yathāvuttesu aṭṭhiādīsu catūsu koṭṭhāsesu. Purimanayenevāti ‘‘yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. Yaṃ panettha vattabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ, taṃ anantaranaye vuttākāreneva vattabbaṃ. Te: Cú pháp là ‘sau khi đã phân tách, phân tách bốn phần ấy’. Taṃtaṃantarānusārinā: (Bằng trí tuệ) đi theo khoảng giữa của mỗi phần ấy, có nghĩa là: bằng bàn tay được gọi là trí tuệ, đi theo sự mở ra của từng phần, tức là của xương và gân, của gân và thịt, của thịt và da. Vinibbhujitvā vinibbhujitvā: ‘Sau khi đã phân tách, phân tách’ có nghĩa là sau khi đã gỡ ra nhiều lần. Hay là, ‘sau khi đã phân tách, phân tách’ có nghĩa là sau khi đã thực hiện sự phân tách bằng bàn tay trí tuệ đi theo bên trong của mỗi phần như xương v.v... Etesu: ‘Trong những thứ này’ có nghĩa là: trong bốn phần như xương v.v... đã được nói đến, đã được phân chia sau khi đã chia toàn bộ sắc thân của mình thành bốn phần. Purimanayena eva: ‘Chỉ bằng phương pháp trước’ có nghĩa là: chỉ bằng phương pháp đã được nói đến trước đây, bắt đầu bằng câu “bất cứ cái gì trong thân này là thể cứng...”. Bất cứ phương pháp tu tập nào cần được nói ở đây, phương pháp ấy cần được hiểu chỉ bằng cách thức đã được nói đến trong phương pháp kế tiếp. 309. Vitthārato āgate pana ‘‘catudhātuvavatthāne’’ti ānetvā yojanā. Evaṃ idāni vuccamānākārena veditabbo bhāvanānayo. ‘‘Dvācattālīsāya ākārehi dhātuyo uggaṇhitvā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ādito dvattiṃsākārā dhātuyo na hontīti? Vatthusīsena dhātūnaṃyeva uggahetabbattā nāyaṃ doso. Vuttappakāreti ‘‘gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate’’tiādinā (visuddhi. 1.53) vuttappakāre. Katasabbakiccenāti palibodhupacchedādikaṃ kataṃ sabbakiccaṃ etenāti katasabbakicco, tenassa sīlavisodhanādi pana kammaṭṭhānuggahaṇato pageva siddhaṃ hotīti dasseti. Sasambhārasaṅkhepatoti sambharīyanti etena buddhivohārāti sambhāro, tannimittaṃ. Kiṃ panetaṃ? Pathavīādi. Kesādīsu hi vīsatiyā ākāresu ‘‘pathavī’’ti buddhivohārā pathavīnimittakā thaddhataṃ upādāya pavattanato. Tasmā [Pg.438] tattha pathavīsambhāro nāma savisesāya tassā atthitāya kesādayo saha sambhārehīti sasambhārā. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Sasambhārānaṃ saṅkhepo sasambhārasaṅkhepo, tato sasambhārasaṅkhepato bhāvetabbanti yojanā. Saṅkhepato vīsatiyā, dvādasasu, catūsu, chasu ca koṭṭhāsesu yathākkamaṃ pathavīādikā catasso dhātuyo pariggahetvā dhātuvavatthānaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvanā. Tenāha ‘‘idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesū’’tiādi. 309. Còn trong phần trình bày chi tiết, nên đem câu «trong sự xác định tứ đại» đến để kết hợp. Phương pháp tu tập nên được hiểu theo cách thức đang được nói đến bây giờ như vầy. Tại sao lại nói «sau khi đã nắm bắt các đại bằng bốn mươi hai thể»? Chẳng phải lúc đầu ba mươi hai thể không phải là các đại sao? Đây không phải là lỗi, vì chính các đại phải được nắm bắt theo tiêu đề của đối tượng. Về cách thức đã được nói đến: là cách thức đã được nói đến trong câu v.v... «tại nơi hội đủ năm chi phần, như là không quá xa, không quá gần làng khất thực» (Visuddhi. 1.53). Về người đã làm xong mọi phận sự: người đã làm xong mọi phận sự là người đã làm xong mọi việc cần làm như cắt đứt các chướng ngại v.v... Bằng điều ấy, câu văn cho thấy rằng việc thanh lọc giới v.v... của vị ấy đã được thành tựu ngay từ trước khi tiếp nhận đề mục thiền. Về cách tóm tắt cùng với các thành phần: sambhāra (thành phần) là cái mà nhờ đó trí tuệ và ngôn từ được tạo ra, đó là nhân của chúng. Nhưng cái đó là gì? Là địa đại v.v... Thật vậy, trong hai mươi thể như tóc v.v..., trí tuệ và ngôn từ «địa đại» có địa đại làm nhân, vì chúng khởi lên do dựa vào tính cứng chắc. Do đó, ở đó địa đại được gọi là thành phần. Do sự hiện hữu đặc biệt của nó, các thể như tóc v.v... cùng với các thành phần, nên gọi là sasambhārā (có các thành phần). Phương pháp này cũng tương tự trong các phần thủy đại v.v... Sự tóm tắt các thể có thành phần là sasambhārasaṅkhepa. Do đó, nên kết hợp là «nên tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần». Một cách tóm tắt, việc xác định các đại bằng cách nắm bắt bốn đại là địa đại v.v... theo thứ tự trong hai mươi, mười hai, bốn, và sáu phần là sự tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần. Do đó, Ngài đã nói «Này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu trong hai mươi phần» v.v... Sasambhāravibhattitoti sasambhārānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādike vīsati koṭṭhāse pubbe viya ekajjhaṃ aggahetvā vibhāgato pathavīdhātubhāvena vavatthāpanaṃ. Āpokoṭṭhāsādīsupi eseva nayo. Salakkhaṇasaṅkhepatoti lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, dhammānaṃ sabhāvo, idha pana thaddhatādi. Tasmā thaddhalakkhaṇādivantatāya saha lakkhaṇehīti salakkhaṇā, kesādayo dvācattālīsa ākārā. Tesaṃ saṅkhepato. Idaṃ vuttaṃ hoti – kesādike vīsati koṭṭhāse ekajjhaṃ gahetvā tattha thaddhatādikaṃ catubbidhampi lakkhaṇaṃ vavatthapetvā bhāvanā salakkhaṇasaṅkhepato bhāvanā. Esa nayo āpokoṭṭhāsādīsupi. Salakkhaṇavibhattitoti thaddhalakkhaṇādinā salakkhaṇānaṃ kesādīnaṃ vibhāgato kesādīsu dvācattālīsāya ākāresu paccekaṃ thaddhatādīnaṃ catunnaṃ catunnaṃ lakkhaṇānaṃ vavatthāpanavasena bhāvanā. Về cách phân tích cùng với các thành phần: là sự xác định hai mươi phần như tóc v.v... bằng cách phân tích chúng theo bản chất của địa đại, không nắm bắt chúng chung lại như trước, mà bằng cách phân tích các thể có thành phần như tóc v.v... Phương pháp này cũng tương tự trong các phần thủy đại v.v... Về cách tóm tắt cùng với các đặc tính: lakkhaṇa (đặc tính) là cái mà nhờ đó một sự vật được nhận biết, là tự tánh của các pháp, nhưng ở đây là tính cứng chắc v.v... Do đó, vì có đặc tính cứng chắc v.v..., nên các thể cùng với các đặc tính được gọi là salakkhaṇā (có các đặc tính), đó là bốn mươi hai thể như tóc v.v... Bằng cách tóm tắt chúng. Điều này có nghĩa là: sự tu tập bằng cách nắm bắt chung hai mươi phần như tóc v.v... rồi xác định cả bốn loại đặc tính như tính cứng chắc v.v... ở đó là sự tu tập theo cách tóm tắt cùng với các đặc tính. Phương pháp này cũng tương tự trong các phần thủy đại v.v... Về cách phân tích cùng với các đặc tính: là sự tu tập bằng cách xác định riêng biệt từng nhóm bốn đặc tính như tính cứng chắc v.v... trong mỗi thể trong bốn mươi hai thể như tóc v.v..., bằng cách phân tích các thể có đặc tính như tóc v.v... qua đặc tính cứng chắc v.v... Evaṃ catūhi ākārehi uddiṭṭhaṃ bhāvanānayaṃ niddisituṃ ‘‘kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāvetī’’tiādi āraddhaṃ. Ettha ca yathā tikkhapañño puggalo tikkhatāya paropariyattasabbhāvato tikkhindriyamudindriyatāvasena duvidhoti. Tattha tikkhindriyassa vasena saṅkhepato paṭhamanayo vutto, mudindriyassa vasena dutiyo. Evaṃ nātitikkhapaññopi puggaloti. Tattha yo visadindriyo puggalo, tassa vasena sasambhārasaṅkhepato, salakkhaṇasaṅkhepato ca bhāvanānayo niddiṭṭho. Yo pana nātivisadindriyo, tassa vasena sasambhāravibhattito, salakkhaṇavibhattito ca bhāvanānayo niddiṭṭhoti veditabbo. Tassa evaṃ vavatthāpayato eva dhātuyo pākaṭā honti savisesaṃ dhātūnaṃ pariggahitattā. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Để giải thích chi tiết phương pháp tu tập đã được trình bày tóm tắt theo bốn cách như vậy, đoạn văn bắt đầu bằng câu «Làm thế nào vị ấy tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần?» v.v... Và ở đây, cũng như người có trí tuệ sắc bén được chia làm hai loại theo năng lực của căn sắc bén và căn chậm lụt, do sự tồn tại của sự chín muồi và chưa chín muồi của trí tuệ sắc bén. Trong đó, phương pháp đầu tiên được nói một cách tóm tắt dành cho người có căn sắc bén, phương pháp thứ hai dành cho người có căn chậm lụt. Tương tự như vậy, cũng có người không có trí tuệ quá sắc bén. Trong đó, đối với người có căn trong sáng, phương pháp tu tập được chỉ dẫn theo cách tóm tắt cùng với các thành phần và cách tóm tắt cùng với các đặc tính. Còn đối với người không có căn quá trong sáng, nên hiểu rằng phương pháp tu tập được chỉ dẫn theo cách phân tích cùng với các thành phần và cách phân tích cùng với các đặc tính. Đối với người xác định như vậy, các đại trở nên rõ ràng ngay lập tức, vì các đại đã được nắm bắt một cách đặc biệt. Ở đây, phương pháp tu tập nên được hiểu theo cách đã được nói ở phần trước. 310. Yassāti [Pg.439] nātivisadindriyaṃ puggalaṃ sandhāya vadati. Evaṃ bhāvayatoti sasambhārasaṅkhepato bhāventassa. Yena vidhinā uggahetvā kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ. Evaṃ manasikārakosallampi veditabbaṃ. Dvattiṃsākāreti dhātumanasikāravasena pariggahite kesādike dvattiṃsavidhe koṭṭhāse. ‘‘Dvattiṃsākāre’’ti ca idaṃ tejavāyukoṭṭhāsesu vaṇṇādivasena vavatthānassa abhāvato vuttaṃ. Sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabbanti ‘‘vacasā manasā’’tiādinā vuttauggahakosalluddesato paṭṭhāya yāva ‘‘anupubbamuñcanādivasenā’’ti padaṃ, tāva āgataṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ kātabbaṃ sampādetabbaṃ. Vaṇṇādivasenāti vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena. Ayañca vaṇṇādivasena manasikāro dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikārameva dassetuṃ ‘‘avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo’’ti vuttaṃ. 310. Câu bắt đầu bằng yassa (đối với người nào) được nói đến để ám chỉ người không có căn quá trong sáng. «Khi tu tập như vậy» nghĩa là khi tu tập theo cách tóm tắt cùng với các thành phần. Bảy phương pháp mà nhờ đó vị ấy trở nên thiện xảo sau khi đã nắm bắt được gọi là «sự thiện xảo trong việc nắm bắt», hoặc là trí tuệ phát sinh từ đó. Sự thiện xảo trong việc tác ý cũng nên được hiểu như vậy. «Trong ba mươi hai thể» nghĩa là trong ba mươi hai loại phần như tóc v.v... đã được nắm bắt bằng cách tác ý đến các đại. Và câu «trong ba mươi hai thể» này được nói do không có sự xác định theo màu sắc v.v... trong các phần hỏa đại và phong đại. «Tất cả phương pháp đã được nói ở đó nên được thực hiện» nghĩa là tất cả phương pháp tu tập đã được trình bày, bắt đầu từ phần đề mục về sự thiện xảo trong việc nắm bắt đã được nói đến bằng câu «bằng lời nói và bằng ý» v.v... cho đến câu «bằng cách buông bỏ tuần tự» v.v..., đều nên được thực hiện, nên được hoàn thành. «Theo màu sắc v.v...» nghĩa là theo cách xác định màu sắc, hình dáng, phương hướng, và vị trí. Và sự tác ý theo màu sắc v.v... này là giai đoạn đầu chung cho các tác ý về đại, về sự bất tịnh, và về màu sắc (biến xứ). Để chỉ ra chính sự tác ý về đại đã được phát sinh, câu «cuối cùng, nên thực hành tác ý như vậy» đã được nói đến. 311. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti ete ‘‘sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ kesā’’ti evaṃ vohariyamānā bhūtupādāyadhammā ‘‘mayi kesā jātā, mayamettha jātā’’ti evaṃ aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇasuññā. Iminā kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ sandasseti, tena ca ābhogapaccavekkhaṇānampi evameva abyāpāratā dīpitāti daṭṭhabbaṃ. Na hi tāni, tesaṃ kāraṇāni ca tathā tathā ābhujitvā, paccavekkhitvā ca uppajjanti, paccayabhāvaṃ vā gacchantīti. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Acetanoti na cetano, cetanārahito vā. Abyākatoti abyākatarāsipariyāpanno. Suññoti attasuñño. Tato eva nissatto. Thaddhalakkhaṇādhikatāya thaddho. Tato eva pathavīdhātūti evaṃ manasikāro pavattetabboti sambandho. Evaṃ sabbattha. 311. “Các pháp này không có sự hướng tâm và quán xét lẫn nhau (Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā’ti)” có nghĩa là: Các pháp sắc do tứ đại tạo và sắc y sinh (bhūtupādāyadhammā) này, được gọi là “da bao bọc sọ đầu” và “tóc”, thì trống không sự hướng tâm và quán xét lẫn nhau (aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇasuññā) theo cách như sau: “Tóc mọc trên ta” và “chúng ta mọc ở đây”. Bằng câu này, ngài chỉ ra bản chất chỉ là các giới (dhātumattataṃ) qua sự không có tác ý (abyāpāratāya) của cả nhân (da) và quả (tóc). Và cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) qua đó, sự không có tác ý (abyāpāratā) của cả sự hướng tâm và quán xét cũng được trình bày (dīpitā) tương tự như vậy. Vì rằng (hi) chúng (sự hướng tâm và quán xét) và các nguyên nhân của chúng không khởi sinh sau khi đã hướng tâm và quán xét theo cách này cách khác, hoặc chúng không đi đến trạng thái làm duyên. Từ “iti” là để tóm lược lại các loại đã được nói đến. “Vô tri giác (acetano’ti)” nghĩa là không phải là chúng sanh có tri giác (na cetano), hoặc không có tri giác (cetanārahito). “Không thể ký (abyākato’ti)” nghĩa là thuộc về nhóm không thể ký. “Trống không (suñño’ti)” nghĩa là trống không tự ngã. Do đó, nó là “vô chúng sanh” (nissatto). Do có đặc tính cứng chắc nổi trội nên nó “cứng” (thaddho). Do đó, nó là “địa đại” (pathavīdhātu). Cần phải thực hành sự tác ý (manasikāro pavattetabbo) như vậy. Đây là mối liên kết. Tương tự như vậy ở tất cả các phần. 312. Suññagāmaṭṭhāneti ettha suññagāmaggahaṇaṃ paramatthato vedakavirahadassanatthaṃ kāyassa. 312. Ở đây, trong câu “ở nơi ngôi làng trống không (suññagāmaṭṭhāne’ti)”, việc đề cập đến ngôi làng trống không (suññagāmaggahaṇaṃ) là nhằm mục đích cho thấy thân này, về mặt chân đế (paramatthato), không có người cảm thọ (vedakavirahadassanatthaṃ). 313. Madhukaṭṭhiketi madhukabījāni. 313. “Madhukaṭṭhike’ti” có nghĩa là các hạt cam thảo (madhukabījāni). 314. Gehathambhānaṃ [Pg.440] ādhārabhāvena ṭhapitasilāyo pāsāṇaudukkhalakānīti adhippetāni. 314. Những tảng đá được đặt làm nền (ādhārabhāvena) cho các cột nhà (gehathambhānaṃ) được hiểu là những cối đá (pāsāṇaudukkhalakāni). 315. Duggandhādibhāve cassa sadisabhāvadassanatthaṃ allagocammaggahaṇaṃ. 315. Và việc đề cập đến tấm da bò tươi (allagocammaggahaṇaṃ) là nhằm mục đích cho thấy sự tương đồng (sadisabhāvadassanatthaṃ) về trạng thái có mùi hôi thối v.v... (duggandhādibhāve) của nó (tức da người). 316. Yebhuyyena maṃsapesīnaṃ bahalatāya mahāmattikaggahaṇaṃ. 316. Việc đề cập đến đất sét mịn (mahāmattikaggahaṇaṃ) là do sự dày đặc (bahalatāya) của các thớ thịt (maṃsapesīnaṃ) trong phần lớn trường hợp (yebhuyyena). 317. Kuṭṭadārūsūti dārukuṭṭikāya kuṭiyā bhittipādabhūtesu kaṭṭhesu. 317. “Kuṭṭadārūsu’ti” có nghĩa là trong những thanh gỗ (kaṭṭhesu) làm chân tường (bhittipādabhūtesu) của một cái am (kuṭiyā) có vách bằng gỗ (dārukuṭṭikāya). 318. Paṇhikaṭṭhiādīnaṃ ādhārabhāvo viya gopphakaṭṭhiādīnaṃ ādheyyabhāvopi asamannāhārasiddhoti dassanatthaṃ ‘‘paṇhikaṭṭhigopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’’ntiādiṃ vatvā puna ‘‘sīsaṭṭhigīvaṭṭhike patiṭṭhita’’ntiādi vuttaṃ. 318. Để cho thấy rằng (dassanatthaṃ) cũng giống như trạng thái làm nền tảng (ādhārabhāvo) của xương gót chân v.v... (paṇhikaṭṭhiādīnaṃ), trạng thái được nâng đỡ (ādheyyabhāvo) của xương mắt cá chân v.v... (gopphakaṭṭhiādīnaṃ) cũng được thành tựu mà không cần sự tác ý (asamannāhārasiddho), nên sau khi nói câu “xương gót chân nâng đỡ xương mắt cá chân” v.v..., lại nói tiếp câu “xương sọ được đặt trên xương cổ” v.v... 319. Sinnavettaggādīsūti seditavettakaḷīrādīsu. 319. “Sinnavettaggādīsu’ti” có nghĩa là trong những đọt mây đã được luộc chín (seditavettakaḷīrādīsu) v.v... 321. Uraṭṭhisaṅghāṭo pañjarasadisatāya ‘‘uraṭṭhipañjara’’nti vutto. Tassa athirabhāvadassanatthaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nidassanabhāvena gahitaṃ. 321. Khung xương lồng ngực (uraṭṭhisaṅghāṭo) được gọi là “lồng ngực” (uraṭṭhipañjara) vì nó giống như một cái lồng (pañjarasadisatāya). Để cho thấy trạng thái không bền chắc (athirabhāvadassanatthaṃ) của nó, cái lồng kiệu cũ nát (jiṇṇasandamānikapañjaraṃ) được lấy làm ví dụ (nidassanabhāvena). 322. Yamakamaṃsapiṇḍeti maṃsapiṇḍayugaḷe. 322. “Yamakamaṃsapiṇḍe’ti” có nghĩa là trong cặp tảng thịt (maṃsapiṇḍayugaḷe). 323. Kilomakassa setavaṇṇatāya ‘‘pilotikapaliveṭhite’’ti pilotikaṃ nidassanabhāvena vuttaṃ. Evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānātīti ettha na vakkahadayāni jānanti ‘‘mayaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchannānī’’ti, na sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ‘‘ahaṃ paṭicchannakilomakena paṭicchanna’’nti yojetabbaṃ. 323. Do màng nhầy (kilomakassa) có màu trắng (setavaṇṇatāya), nên tấm vải thô (pilotikaṃ) được nói đến làm ví dụ (nidassanabhāvena) trong câu “được bao bọc bởi tấm vải thô”. Tương tự như vậy, trong câu “thận và tim, và thịt trong toàn thân không biết”, cần phải được liên kết như sau: Thận và tim không biết rằng: “Chúng ta được bao bọc bởi màng nhầy bao bọc”, và thịt trong toàn thân cũng không biết rằng: “Ta được bao bọc bởi màng nhầy bao bọc”. 324. Koṭṭhamatthakapassanti kusūlassa abbhantare matthakapassaṃ. 324. “Koṭṭhamatthakapassan’ti” có nghĩa là mặt trên (matthakapassaṃ) bên trong (abbhantare) của vựa lúa (kusūlassa). 325. Dvinnaṃ thanānamantareti dvinnaṃ thanappadesānaṃ vemajjhe, thanappadeso ca abbhantaravasena veditabbo. 325. “Dvinnaṃ thanānamantare’ti” có nghĩa là ở giữa (vemajjhe) hai vùng vú (dvinnaṃ thanappadesānaṃ), và vùng vú (thanappadeso) ở đây cần được hiểu theo nghĩa bên trong (abbhantaravasena). 327. Ekavīsatiantabhogeti ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggobhagge antamaṇḍale. 327. “Ekavīsatiantabhoge’ti” có nghĩa là trong vòng ruột (antamaṇḍale) bị gấp khúc (obhaggobhagge) tại hai mươi mốt chỗ (ekavīsatiyā ṭhānesu). 328. Āmāsaye [Pg.441] ṭhito paribhuttāhāro udariyanti adhippetanti āha ‘‘udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyita’’nti. 328. Thức ăn đã tiêu thụ (paribhuttāhāro) nằm trong dạ dày (āmāsaye) được hiểu là “thức ăn trong bao tử” (udariyaṃ). Do đó, ngài đã nói: “Thức ăn trong bao tử (udariyaṃ) là những thứ đã ăn, uống, nhai, nếm, nằm trong bụng (udare)”. 331. Abaddhapittaṃ saṃsaraṇalohitaṃ viya, kāyusmā viya ca kammajarūpapaṭibaddhavuttikanti āha ‘‘ābaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhita’’nti. Paṭibaddhatāvacanena cassa jīvitindriye sati sabbhāvameva dīpeti, na jīvitindriyassa viya ekantakammajatanti daṭṭhabbaṃ. Pittakosaketi mahākosāṭakīkosasadise pittādhāre. Yūsabhūtoti rasabhūto. 331. Mật không cố định (abaddhapittaṃ), giống như máu lưu thông (saṃsaraṇalohitaṃ) và hơi nóng của thân (kāyusmā), có sự tồn tại gắn liền với sắc do nghiệp sanh (kammajarūpapaṭibaddhavuttikaṃ). Do đó, ngài đã nói: “Mật không cố định (abaddhapittaṃ) gắn liền với mạng quyền (jīvitindriyapaṭibaddhaṃ), tồn tại và lan khắp toàn thân”. Và cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) bằng cách nói “gắn liền” (paṭibaddhatāvacanena), ngài chỉ cho thấy sự hiện hữu của nó khi mạng quyền còn tồn tại, chứ không phải nó hoàn toàn do nghiệp sanh (ekantakammajataṃ) như chính mạng quyền. “Pittakosake’ti” có nghĩa là trong túi mật (pittādhāre), giống như túi của quả mướp đắng lớn (mahākosāṭakīkosasadise). “Yūsabhūto’ti” có nghĩa là đã trở thành chất lỏng (rasabhūto). 332. Ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ candanikā, tassaṃ candanikāyaṃ. 332. Nơi vứt bỏ (chaḍḍanaṭṭhānaṃ) nước rửa, nhau thai (gabbhamala) v.v... được gọi là hố xí (candanikā). (Câu Pāli có nghĩa là) trong hố xí ấy (tassaṃ candanikāyaṃ). 333. Pubbāsayo mandapaññānaṃ kesañcideva hotīti katvā asabbasādhāraṇanti adhippāyenāha ‘‘pubbo anibaddhokāso’’ti. 333. Vì cho rằng (katvā) ổ mủ (pubbāsayo) chỉ có ở một số người ít phước đức (mandapuññānaṃ kesañcideva), với ý định rằng nó không phải là phổ biến cho tất cả mọi người (asabbasādhāraṇanti adhippāyena), ngài đã nói: “Mủ không có vị trí cố định (pubbo anibaddhokāso)”. 334. Pittaṃ viyāti abaddhapittaṃ viya. Sakalasarīranti jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sabbaṃ sarīrappadesaṃ. Vakkahadayayakanapapphāsāni tementanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena ca temetīti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpāratāsāmaññanidassanatthaṃ eva upamā daṭṭhabbā, na ṭhānasāmaññanidassanatthaṃ. Sannicitalohitena hi temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā, kassaci upari ṭhitatā kāyagatāsatiniddese (visuddhi. 1.206) dassitāti. Yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ ‘‘mayi lohitaṃ ṭhita’’nti na jānāti, vakkādīni ‘‘amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhita’’nti na jānantīti evaṃ yojanā veditabbā. 334. “Giống như mật (pittaṃ viyā’ti)” có nghĩa là giống như mật không cố định (abaddhapittaṃ viya). “Toàn thân (sakalasarīran’ti)” có nghĩa là tất cả các vùng của thân (sabbaṃ sarīrappadesaṃ) có gắn liền với mạng quyền. Trong câu “làm ẩm ướt thận, tim, gan, và phổi”, cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) nó làm ẩm ướt (temeti) gan bằng cách làm đầy phần dưới, và các cơ quan khác bằng cách nhỏ giọt một ít lên trên chúng. Trong câu “làm ẩm ướt những cục đất sét v.v... ở bên dưới”, ví dụ này cần được xem là chỉ nhằm mục đích cho thấy sự tương đồng về việc không có tác ý (abyāpāratāsāmaññanidassanatthaṃ) giữa vật làm ẩm và vật được làm ẩm, chứ không phải để cho thấy sự tương đồng về vị trí (na ṭhānasāmaññanidassanatthaṃ). Vì rằng, trong phần giải về niệm thân (kāyagatāsatiniddese), đã chỉ ra rằng máu tích tụ (sannicitalohitena) nằm bên dưới một số cơ quan được làm ẩm và bên trên một số cơ quan khác. Cần phải hiểu cách liên kết như sau: Phần dưới của gan không biết rằng: “Máu nằm trong ta”, và thận v.v... không biết rằng: “Máu đang làm ẩm chúng ta nằm ở đây”. 336. Patthinnasinehoti thinabhāvaṃ ghanabhāvaṃ gatasineho. Sakalasarīre maṃsanti yojanā, tañca thūlasarīraṃ sandhāya vuttaṃ. Medassa satipi patthinnatāya ghanabhāve maṃsassa viya na baddhatāti vuttaṃ ‘‘patthinnayūso’’ti. Tenevassa āpokoṭṭhāsatā. 336. “Patthinnasineho’ti” có nghĩa là mỡ đã trở nên đặc và rắn (thinabhāvaṃ ghanabhāvaṃ gatasineho). Cần liên kết với câu “thịt trong toàn thân”. Và điều này được nói liên quan đến một cơ thể mập mạp (thūlasarīraṃ). Mặc dù mỡ đặc (medassa) có trạng thái đặc và rắn (patthinnatāya ghanabhāve), nhưng nó không rắn chắc (na baddhatā) như thịt, do đó nó được gọi là “chất lỏng đặc” (patthinnayūso). Chính vì lý do đó mà nó thuộc về phần tử nước (āpokoṭṭhāsatā). 337. Udakapuṇṇesu [Pg.442] taruṇatālaṭṭhikūpakesūti nātipariṇatānaṃ sajalakānaṃ aggato chinnānaṃ tālasalāṭukānaṃ vivarāni sandhāya vuttaṃ. 337. Câu “trong những giếng nhỏ là hột thốt nốt non chứa đầy nước (udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesūti)” được nói với ý chỉ (sandhāya) các lỗ hổng (vivarāni) của những quả thốt nốt non (tālasalāṭukānaṃ) chưa chín muồi (nātipariṇatānaṃ), có chứa nước (sajalakānaṃ), và đã được cắt ở phần đầu (aggato chinnānaṃ). 338. Vasāya attano ādhāre abhibyāpanamukhena abyāpāratāsāmaññaṃ vibhāvetabbanti ācāmagatatelaṃ nidassitanti daṭṭhabbaṃ. 338. Cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) dầu trên váng cháo (ācāmagatatelaṃ) được đưa ra làm ví dụ (nidassitaṃ) là vì sự tương đồng về việc không có tác ý (abyāpāratāsāmaññaṃ) của mỡ lỏng (vasāya) cần được làm rõ (vibhāvetabbaṃ) chủ yếu qua sự lan tỏa (abhibyāpanamukhena) của nó trên nền tảng của chính nó (attano ādhāre). 339. Kheḷuppattipaccaye ambilaggamadhuraggādike. 339. Trong các duyên làm phát sinh nước bọt (kheḷuppattipaccaye), chẳng hạn như những thứ có vị chua, vị ngọt ở đầu lưỡi (ambilaggamadhuraggādike) v.v... 343. Kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā tejokoṭṭhāsesu pavattetabbo manasikāroti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Yena santappatīti yena kāyo santappati, ayaṃ santappanakicco. Tejoti tassa pariggaṇhanākāro eva paccāmaṭṭho. Yena jīrīyatītiādīsupi eseva nayo. 343. Cần phải thay đổi biến cách và kết hợp (câu) "sau khi đã làm cho tác ý sanh khởi trong các thể trược như tóc v.v..., tác ý cần phải được làm cho sanh khởi trong các phần tử lửa". (Câu) yena santappati (bị nung nóng bởi cái gì) có nghĩa là: thân này bị nung nóng bởi cái gì, đây là lửa có phận sự nung nóng. Như vậy, chỉ có phương cách nắm bắt về lửa ấy là được xem xét lại. Trong các câu yena jīrīyati (bị già đi bởi cái gì) v.v... cũng cùng một phương pháp. 344. Assāsapassāsavasenāti antopavisanabahinikkhamananāsikāvātabhāvena. ‘‘Evaṃ pavattamanasikārassā’’ti iminā vuttākārena sasambhāravibhattito pavattakammaṭṭhānamanasikārassa. Dhātuyo pākaṭā hontīti vitthārato pariggahitattā dhātuyo vibhūtā honti. Idhāpi bhāvanāvidhānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. 344. (Câu) Assāsapassāsavasena (do năng lực của hơi thở vô, hơi thở ra) có nghĩa là do trạng thái của gió mũi đi vào bên trong và đi ra bên ngoài. (Câu) evaṃ pavattamanasikārassa (của người có tác ý diễn tiến như vậy) có nghĩa là của người có sự tác ý đề mục nghiệp xứ đang diễn tiến theo phương cách đã được nói này từ sự phân tích cùng với các thành phần. (Câu) dhātuyo pākaṭā honti (các giới trở nên hiện rõ) có nghĩa là vì đã được nắm bắt một cách rộng rãi nên các giới trở nên rõ ràng. Ở đây cũng vậy, phương pháp tu tiến nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được nói ở dưới. 345. Tatthevāti tesuyeva vīsatiyā koṭṭhāsesu. Paripācanalakkhaṇaṃ vitthambhanalakkhaṇanti etthāpi ‘‘tatthevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. 345. (Từ) tattheva (ngay trong đó) có nghĩa là ngay trong hai mươi thể trược ấy. Ở đây, trong (các câu) paripācanalakkhaṇaṃ (trạng thái làm cho chín mùi), vitthambhanalakkhaṇaṃ (trạng thái chống đỡ) cũng vậy, nên đem từ tattheva đến và kết hợp. Puna tatthevāti tesuyeva dvādasasu koṭṭhāsesūti attho. Ettha ca kesādikoṭṭhāsānaṃ saṃviggahatāya tattha vijjamānā āpodhātuādayo nhāniyacuṇṇādīsu udakādayo viya suviññeyyāti ‘‘tattheva ābandhanalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ. Lại nữa, (từ) tattheva có nghĩa là ngay trong mười hai thể trược ấy. Và ở đây, do các thể trược như tóc v.v... có hình thể, nên các thủy đại v.v... hiện hữu trong đó là dễ nhận biết, giống như nước v.v... trong bột tắm v.v...; vì vậy, câu tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ (ngay trong đó có trạng thái kết dính) v.v... đã được nói. Santappanāditejokoṭṭhāsesu pana vāyodhātuādayo na tathā suviññeyyāti katvā ‘‘tena avinibhutta’’nti vuttaṃ, na tatthevāti. Yadi evaṃ, vāyukoṭṭhāsesu kathaṃ tatthevāti? Vāyukoṭṭhāsāpi hi uddhaṅgamavātādayo piṇḍākāreneva pariggahetabbataṃ upagacchanti, na pana santappanāditejokoṭṭhāsāti nāyaṃ doso. Tattha tenāti tena tejena. Avinibhuttanti avinābhūtaṃ, taṃtaṃkalāpagatavasena vā evaṃ vuttaṃ. Evaṃ vavatthāpayatoti vuttākārena salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo vavatthāpentassa[Pg.443]. Vuttanayenāti ‘‘tassevaṃ vāyamamānassā’’tiādinā (visuddhi. 1.308) heṭṭhā vuttanayena. Còn trong các phần tử lửa như nung nóng v.v..., vì nghĩ rằng các phong đại v.v... không dễ nhận biết như vậy, nên câu tena avinibhuttaṃ (không tách rời với cái đó) đã được nói, chứ không phải là tattheva (ngay trong đó). Nếu như vậy, tại sao trong các phần tử gió lại nói là tattheva? Vì các phần tử gió như gió thổi lên trên v.v... cũng đạt đến trạng thái cần được nắm bắt chỉ bằng hình thức một khối, chứ không phải như các phần tử lửa như nung nóng v.v...; nên đây không phải là lỗi. Trong đó, tena (với cái đó) là với lửa đó. Avinibhuttaṃ (không tách rời) là không thể tách rời, hoặc được nói như vậy theo năng lực của các tổng hợp sắc tương ứng. (Câu) evaṃ vavatthāpayato (của người xác định như vậy) có nghĩa là của người xác định các giới một cách tóm tắt cùng với tự tướng theo phương cách đã nói. (Câu) vuttanayena (theo phương pháp đã nói) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói ở dưới bằng (câu) tassevaṃ vāyamamānassa (của người đang tinh tấn như vậy) v.v... 346. Evampi bhāvayatoti salakkhaṇasaṅkhepato dhātuyo pariggahetvā bhāventassāpi. Pubbe vuttanayenāti sasambhāravibhattito bhāvanāyaṃ vuttena nayena. Evanti yathā kese, evaṃ. Sabbakoṭṭhāsesūti ekacattālīsabhedesu sesasabbakoṭṭhāsesu evamettha aṭṭhasaṭṭhidhātusatassa pariggaho vutto hoti. Bhāvanāvidhānaṃ panettha heṭṭhā vuttanayameva. 346. (Câu) evampi bhāvayato (của người tu tiến như vậy) có nghĩa là của người, sau khi đã nắm bắt các giới một cách tóm tắt cùng với tự tướng, cũng đang tu tiến. (Câu) pubbe vuttanayena (theo phương pháp đã nói trước đây) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong việc tu tiến từ sự phân tích cùng với các thành phần. Evaṃ (như vậy) có nghĩa là giống như trong tóc. Sabbakoṭṭhāsesu (trong tất cả các thể trược) có nghĩa là trong tất cả các thể trược còn lại có bốn mươi mốt loại. Như vậy, ở đây sự nắm bắt một trăm sáu mươi tám giới được xem là đã được nói. Phương pháp tu tiến ở đây cũng chính là phương pháp đã được nói ở dưới. Idāni vacanatthādimukhenapi dhātūsu manasikāravidhānaṃ dassetuṃ ‘‘vacanatthato’’tiādi vuttaṃ. Tattha vacanatthatoti yasmā sabbapaṭhamaṃ kammaṭṭhānassa uggahaṇaṃ vacanavasena hoti vacanadvārena tadatthassa ādito gahetabbato, tasmā vacanatthatopi dhātūnaṃ manasikātabbatā vuttā. Kalāpatoti vacanatthavasena visesato, sāmaññato ca dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa yasmā tā piṇḍaso pavattanti, na paccekaṃ, tasmā kalāpatopi manasikātabbatā vuttā. Te pana kalāpā paramāṇuparimāṇā hontīti tappariyāpannānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ ekasmiṃ sarīre parimeyyaparicchedaṃ dassetuṃ cuṇṇato manasikātabbatā vuttā. So panāyaṃ tāsaṃ cuṇṇato manasikāro saṅghāṭavasena hotīti nibbaṭṭitasarūpameva pariggahetabbaṃ dassetuṃ lakkhaṇādito manasikāro vutto. Lakkhaṇādito dhātuyo pariggaṇhantena salakkhaṇavibhattito kammaṭṭhānābhinivese yasmā dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena dhātūsu pariggayhamānāsu ‘‘ettakā utusamuṭṭhānā, ettakā cittādisamuṭṭhānā’’ti ayaṃ vibhāgo ñātabbo hoti, tasmā samuṭṭhānato manasikāro vutto. Bây giờ, để trình bày phương pháp tác ý về các giới cũng bằng cách bắt đầu với ý nghĩa của từ ngữ v.v..., (câu) vacanatthato (về phương diện ý nghĩa của từ ngữ) v.v... đã được nói. Trong đó, vacanatthato là vì trước hết, việc học thuộc đề mục nghiệp xứ là do năng lực của từ ngữ, do ý nghĩa của từ ngữ đó được nắm bắt ngay từ đầu thông qua từ ngữ; do đó, sự tác ý về các giới cũng được nói về phương diện ý nghĩa của từ ngữ. Kalāpato (về phương diện tổng hợp sắc) là vì đối với vị hành giả đã đứng vững sau khi nắm bắt các giới về phương diện ý nghĩa của từ ngữ một cách đặc biệt và tổng quát, các giới ấy diễn tiến thành từng khối, không diễn tiến riêng lẻ; do đó, sự tác ý cũng được nói về phương diện tổng hợp sắc. Hơn nữa, các tổng hợp sắc ấy có kích thước của một vi trần, nên để trình bày sự phân định có thể đo lường được của địa đại v.v... bao gồm trong đó trong một thân, sự tác ý được nói về phương diện vi trần (cuṇṇato). Hơn nữa, sự tác ý về chúng về phương diện vi trần này là do năng lực của sự kết hợp, nên để trình bày rằng chỉ có bản chất đã được tạo ra là cần được nắm bắt, sự tác ý được nói về phương diện trạng thái v.v... (lakkhaṇādito). Khi nắm bắt các giới về phương diện trạng thái v.v..., trong lúc chuyên tâm vào đề mục nghiệp xứ từ sự phân tích cùng với tự tướng, vì khi các giới đang được nắm bắt theo năng lực của bốn mươi hai thể trược, sự phân biệt này "chừng này giới do thời tiết sanh, chừng này giới do tâm v.v... sanh" cần phải được biết; do đó, sự tác ý được nói về phương diện nguồn gốc (samuṭṭhānato). Evaṃ pariññātasamuṭṭhānānampi tāsaṃ saddānusārena vinā visesasāmaññapariggaho kātabboti dassetuṃ nānattekattato manasikāro vutto. Lakkhaṇavisesato vinibhuttarūpāpi etā aniddisitabbaṭṭhānatāya padesena avinibhuttāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ [Pg.444] vinibbhogāvinibbhogato manasikāro vutto. Satipi avinibbhogavuttiyaṃ kācideva kāsañci sabhāgā, kāci visabhāgāti ayampi viseso pariggahetabboti dassetuṃ sabhāgavisabhāgato manasikāro vutto. Sabhāgavisabhāgāpi dhātuyo ajjhattikā īdisakiccavisesayuttā, bāhirā tabbiparītāti ayaṃ viseso pariggahetabboti dassetuṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikāro vutto. Sajātisaṅgahādiko dhātusaṅgahavisesopi pariggahitabboti dassetuṃ saṅgahato manasikāro vutto. Sandhāraṇādīhi yathāsakakiccehi aññamaññūpatthambhabhāvatopi dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayato manasikāro vutto. Abyāpāranayato dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ asamannāhārato manasikāro vutto. Attano paccayadhammavisesato, paccayabhāvavisesato ca dhātuyo pariggahetabbāti dassetuṃ paccayavibhāgato manasikāro vuttoti evametesaṃ terasannaṃ ākārānaṃ pariggahe kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ākārehīti pakārehi, kāraṇehi vā. Để trình bày rằng đối với các giới ấy, dù đã được liễu tri về nguồn gốc, việc nắm bắt đặc thù và tổng quát cần được thực hiện mà không theo sau từ ngữ, sự tác ý được nói về phương diện dị biệt và đồng nhất (nānattekattato). Để trình bày rằng đặc điểm này cần được nắm bắt: "dù có bản chất được phân chia theo đặc điểm của trạng thái, các giới này không được phân chia theo vị trí do có nơi trú không thể chỉ định được", sự tác ý được nói về phương diện phân chia và không phân chia (vinibbhogāvinibbhogato). Để trình bày rằng đặc điểm này cũng cần được nắm bắt: "dù có sự tồn tại không phân chia, chỉ một số giới nào đó là tương đồng với một số giới nào đó, một số là dị biệt", sự tác ý được nói về phương diện tương đồng và dị biệt (sabhāgavisabhāgato). Để trình bày rằng đặc điểm này cần được nắm bắt: "các giới, dù tương đồng hay dị biệt, khi thuộc về nội phần thì có phận sự đặc biệt như thế này, khi thuộc về ngoại phần thì ngược lại", sự tác ý được nói về phương diện đặc điểm nội phần và ngoại phần (ajjhattikabāhiravisesato). Để trình bày rằng đặc điểm của việc gom nhóm các giới như gom nhóm cùng loại v.v... cũng cần được nắm bắt, sự tác ý được nói về phương diện gom nhóm (saṅgahato). Để trình bày rằng các giới cần được nắm bắt cũng do trạng thái tương trợ lẫn nhau bằng các phận sự riêng của mình như nâng đỡ v.v..., sự tác ý được nói về phương diện duyên (paccayato). Để trình bày rằng các giới cần được nắm bắt theo phương pháp vô tác, sự tác ý được nói về phương diện không chủ ý (asamannāhārato). Để trình bày rằng các giới cần được nắm bắt theo đặc điểm của pháp làm duyên, và theo đặc điểm của trạng thái làm duyên của chính nó, sự tác ý được nói về phương diện phân tích duyên (paccayavibhāgato). Như vậy, nguyên nhân trong việc nắm bắt mười ba phương cách này nên được hiểu. Ākārehi (bằng các phương cách) có nghĩa là bằng các loại, hoặc bằng các nguyên nhân. 347. Tattha patthaṭattāti puthuttā, tena puthubhāvato puthuvī, puthuvī eva pathavīti niruttinayena saddatthamāha. Patthanaṭṭhena vā pathavī, patiṭṭhābhāvena patthāyati upatiṭṭhatīti attho. ‘‘Appotī’’ti padassa attho heṭṭhā vutto eva. Āpīyatīti sosīyati, pivīyatīti keci. ‘‘Ayaṃ panattho sasambhārāpe yujjatī’’ti vadanti, lakkhaṇāpepi yujjateva. Sopi hi pharusapācanavisosanākārena sesabhūtattayena pīyamāno viya pavattatīti. Appāyatīti brūheti. Paribrūhanarasā hi āpodhātu. Tejatīti niseti, tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpayatīti attho. Vāyatīti samīreti, desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ gametīti attho. 347. Ở đây, (câu) "do sự trải rộng" (patthaṭattā'ti) có nghĩa là do sự to lớn (puthuttā). Do đó, Ngài đã nói ý nghĩa của từ theo phương pháp từ nguyên học rằng: "Do bản chất rộng lớn (puthubhāvato) nên gọi là puthuvī (đất); chính puthuvī cũng là pathavī". Hoặc, (gọi là) pathavī do ý nghĩa là sự thiết lập (patthanaṭṭhena); ý nghĩa là, nó được biết đến (patthāyati) hay hiện diện (upatiṭṭhati) do bản chất là nơi nương tựa (patiṭṭhābhāvena). Ý nghĩa của từ "appoti" đã được nói đến ở phần trước. (Câu) "Āpīyati" có nghĩa là bị làm cho khô (sosīyati); một số vị nói rằng có nghĩa là được uống (pivīyati). Họ nói rằng: "Tuy nhiên, ý nghĩa này (chỉ) thích hợp với nước có thành phần (sasambhārāpa)". (Nhưng) nó cũng chắc chắn thích hợp với nước đặc tính (lakkhaṇāpa). Quả vậy, nước đặc tính ấy cũng diễn tiến giống như đang bị "uống" bởi ba đại còn lại qua cách thức thô cứng, làm cho chín và làm cho khô. (Câu) "Appāyati" có nghĩa là làm cho tăng trưởng (brūheti). Quả vậy, thủy đại có phận sự là làm cho tăng trưởng. (Câu) "Tejati" có nghĩa là làm cho sắc bén (niseti); ý nghĩa là, nó làm cho ba đại còn lại nóng lên bằng tính chất mãnh liệt của nó. (Câu) "Vāyati" có nghĩa là làm cho lay động (samīreti); ý nghĩa là, nó làm cho khối vật chất di chuyển do là nguyên nhân phát sinh sự di chuyển đến nơi khác. Evaṃ tāva visesato vacanatthaṃ vatvā idāni sāmaññato vattuṃ ‘‘avisesena panā’’tiādi vuttaṃ. Salakkhaṇadhāraṇatoti yathā titthiyaparikappito ‘‘pakati attā’’ti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Dukkhādānatoti [Pg.445] dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā ayalohādidhātuyo viya ayalohādiṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Dukkhādhānatoti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti evaṃ dukkhādhānato, dhātuyo. Apica ‘‘nijjīvaṭṭho dhātuṭṭho’’ti vuttovāyamattho. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-345) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Iti vacanatthamukhenapi asādhāraṇato, sādhāraṇato ca dhātūnaṃ sarasalakkhaṇameva vibhāvīyatīti āha ‘‘evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasi kātabbā’’ti. Manasikāro pana vacanatthamukhena dhātuyo pariggahetvā ṭhitassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Như vậy, trước hết sau khi đã nói về ý nghĩa của từ một cách đặc biệt, bây giờ để nói một cách tổng quát, đoạn văn bắt đầu bằng "avisesena pana" đã được nói đến. (Về câu) "do mang giữ tự tướng của mình" (salakkhaṇadhāraṇato'ti): Giống như những thứ được các ngoại đạo tưởng định như "bản tánh", "tự ngã" v.v... không hiện hữu về mặt tự tánh, các đại này không phải như vậy. Nhưng những (đại) này mang giữ tự tánh là tự tướng của mình, vì vậy chúng được gọi là các đại (dhātu). (Về câu) "do mang đến khổ" (dukkhādānato'ti): là do sắp đặt cái khổ. Quả vậy, các đại này, sau khi tồn tại với bản chất là nguyên nhân, chúng sắp đặt nhiều loại khổ luân hồi, giống như các khoáng chất như sắt, đồng v.v... tạo ra sắt, đồng v.v... (Về câu) "do là nơi chứa đựng khổ" (dukkhādhānato'ti): là do chỉ là sự sắp đặt của cái khổ không nhỏ, vì chúng không vận hành theo ý muốn. Hoặc, cái khổ đó được chúng sanh sắp đặt theo các đại này vốn là nguyên nhân; và cái khổ được sắp đặt như vậy đó cũng được đặt để, chứa đựng trong chính các đại này. Như vậy, do là nơi chứa đựng khổ, (chúng được gọi là) các đại. Hơn nữa, ý nghĩa "ý nghĩa của đại là vô sinh mạng" này cũng đã được nói đến. Quả vậy, trong các bài kinh như "Này Tỳ khưu, người này có sáu đại"..., Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về các đại với mục đích nhổ bật tưởng về sinh mạng. Như vậy, cũng qua cửa ngõ là ý nghĩa của từ, cả một cách riêng biệt lẫn một cách chung, chính tự tánh và đặc tướng của các đại được làm cho sáng tỏ. Vì vậy, Ngài đã nói: "Như vậy, cần phải tác ý theo ý nghĩa của từ theo cách đặc biệt và tổng quát". Còn việc tác ý của người đã an trú sau khi nắm bắt các đại qua cửa ngõ là ý nghĩa của từ, thì cần phải được hiểu theo đúng phương pháp đã nói ở phần trước. 348. Ākārehīti pakārehi. Atha vā ākarīyanti dissanti ettha dhātuyoti ākārā, koṭṭhāsā. Aṭṭhadhammasamodhānāti yathāvuttānaṃ paccayavisesena visiṭṭharūpānaṃ vaṇṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samavadhānato sannivesavisesavasena sahāvaṭṭhānato taṃ upādāya. Kesāti sammuti samaññāmattaṃ hoti. Tesaṃyeva vinibbhogāti tesaṃyeva vaṇṇādīnaṃ vinibbhujanato. Yathā hi vaṇṇādayo aṭṭha dhammā paññāya vinibbhujjamānā aññamaññabyatirekena paramatthato upalabbhanti, na evaṃ vaṇṇādibyatirekena paramatthato kesā upalabbhanti. Tasmā ye ca dhamme samudite upādāya ‘‘kesā’’ti sammuti, tesu visuṃ visuṃ katesu natthi ‘‘kesā’’ti sammuti, vohāramattanti attho. 348. (Từ) "bằng các thể tướng" (ākārehi'ti) có nghĩa là bằng các thể loại (pakārehi). Hoặc là, các đại được quán xét ở trong những thứ này, vì vậy chúng được gọi là các thể tướng (ākārā), tức là các thể phần (koṭṭhāsā). (Về câu) "do sự hợp thành của tám pháp" (aṭṭhadhammasamodhānā'ti): là nương vào sự hợp lại, sự cùng tồn tại theo cách sắp xếp đặc biệt của tám pháp là sắc v.v..., vốn là các sắc đặc biệt (phát sinh) do duyên đặc biệt như đã nói. (Cái gọi là) "tóc" chỉ là một chế định, một tên gọi. (Về câu) "do sự phân tích chính những pháp ấy" (tesaṃyeva vinibbhogā'ti): là do sự phân tích chính những pháp là sắc v.v... Quả vậy, giống như tám pháp là sắc v.v..., khi được phân tích bằng trí tuệ, được tìm thấy về mặt chân đế một cách tách biệt với nhau; nhưng không giống như vậy, tóc không được tìm thấy về mặt chân đế một cách tách biệt khỏi sắc v.v... Do đó, chế định "tóc" (phát sinh) nương vào những pháp nào khi chúng được hợp lại, thì khi những pháp ấy được tách rời riêng rẽ, không còn có chế định "tóc" nữa; ý nghĩa là, nó chỉ là cách nói thông thường. ‘‘Aṭṭhadhammakalāpamattamevā’’ti idaṃ kesapaññattiyā upādāyabhūte vaṇṇādike ekattena gahetvā vuttaṃ, na tesaṃ aṭṭhadhammamattabhāvato. Kammasamuṭṭhāno koṭṭhāsoti kesesu tāva kesamūlaṃ, evaṃ lomādīsupi yathārahaṃ veditabbaṃ. Dasadhammakalāpopīti ettha asitādiparipācako tejokoṭṭhāso navadhammakalāpopīti vattabbo. Yadime kesādikoṭṭhāsā yathārahaṃ aṭṭhanavadasadhammasamūhabhūtā[Pg.446], atha kasmā pathavīādidhātumattato manasi karīyantīti āha ‘‘ussadavasena panā’’tiādi. Yasmā ayaṃ dhātumanasikāro yāvadeva sattasaññāsamugghāṭanattho, dhammavinibbhogo ca sātisayaṃ sattasaññāsamugghāṭāya saṃvattati, tasmā koṭṭhāsesu evaṃ dhammavibhāgo veditabbo. Ettha hi udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttañca utusamuṭṭhānā, asitādiparipācakatejo kammasamuṭṭhāno, assāsapassāsavāto cittasamuṭṭhānoti cha ekasamuṭṭhānā, sedoassu kheḷo siṅghāṇikāti cattāro utucittavasena dvisamuṭṭhānā, sesā dvattiṃsa catusamuṭṭhānā. Câu "chỉ là một tổng hợp của tám pháp" này được nói sau khi xem các pháp như sắc v.v... vốn là nền tảng của chế định tóc như là một thực thể duy nhất, chứ không phải do chúng chỉ có bản chất là tám pháp. (Về) thể phần do nghiệp sanh: trước hết, trong tóc, đó là chân tóc. Cũng vậy, trong lông v.v..., cần phải được hiểu tùy theo trường hợp. Ở đây, (khi nói) "cũng là tổng hợp mười pháp", thì thể phần hỏa đại tiêu hóa thức ăn v.v... cũng được nói là tổng hợp chín pháp. Nếu các thể phần như tóc v.v... này, tùy theo trường hợp, là tập hợp của tám, chín, hoặc mười pháp, vậy thì tại sao chúng lại được tác ý chỉ như là các đại như địa đại v.v...? (Để trả lời), Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng "tuy nhiên, do sự trội vượt" (ussadavasena pana). Bởi vì việc tác ý về đại này chỉ nhằm mục đích nhổ bật tưởng về chúng sanh, và việc phân tích các pháp cũng đưa đến sự nhổ bật tưởng về chúng sanh một cách vượt trội, do đó, sự phân chia các pháp trong các thể phần cần được hiểu như sau. Quả vậy, ở đây: thức ăn mới, phân, mủ và nước tiểu là do thời tiết sanh; hỏa đại tiêu hóa thức ăn v.v... là do nghiệp sanh; hơi thở vô, hơi thở ra là do tâm sanh. Như vậy, sáu thể phần này có một nguồn sanh. Mồ hôi, nước mắt, nước bọt và nước mũi, bốn thể phần này có hai nguồn sanh do thời tiết và tâm. Ba mươi hai thể phần còn lại có bốn nguồn sanh. Tesu asitādiparipācake tejokoṭṭhāse eko kalāpo jīvitanavako, aññesu ekasamuṭṭhānesu utusamuṭṭhāno, cittasamuṭṭhāno vā ekeko aṭṭhako, dvisamuṭṭhānesu utucittavasena dve dve aṭṭhakā, catusamuṭṭhānesu utucittāhārasamuṭṭhānā tayo tayo aṭṭhakā, utucittasamuṭṭhānesu saddanavakā, aṭṭhasu tejovāyokoṭṭhāsesu aṭṭha jīvitanavakā, sesesu catuvīsatiyā koṭṭhāsesu kāyabhāvadasakadvayasahitā, cakkhādisaññitesu maṃsakoṭṭhāsesu cakkhusotaghānajivhāvatthudasakasahitā cāti paripuṇṇāyatanake rūpakāye bhedaṃ anāmasitvā ekattavasena gayhamānā sattacattālīsādhikasatarūpakalāpā rūpavibhāgato sādhikaṃ diyaḍḍharūpasahassaṃ hoti, koṭṭhāsānaṃ pana avayavavibhāgena tadavayavakalāpānaṃ bhede gayhamāne rūpadhammānaṃ asaṅkhyeyyabhedatā veditabbā. Evaṃ dhammavibhāgato anekabhedabhinnāpi ime dvācattālīsa koṭṭhāsā ussadaggahaṇena catudhātuvaseneva vavatthapetabbā. Tenāha ‘‘ussadavasena pana…pe… manasi kātabbā’’ti. Tattha manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo. Trong các thể trược ấy, trong phần hỏa đại có chức năng tiêu hóa vật thực đã ăn v.v... có một nhóm sắc là nhóm chín mạng quyền; trong các thể trược đơn thuần do một nhân sanh khác, có một nhóm tám do thời tiết sanh, hoặc một nhóm tám do tâm sanh; trong các thể trược do hai nhân sanh, có hai nhóm tám do thời tiết và tâm sanh; trong các thể trược do bốn nhân sanh, có ba nhóm tám do thời tiết, tâm, và vật thực sanh; trong các thể trược do thời tiết và tâm sanh, có các nhóm chín âm thanh; trong tám phần hỏa đại và phong đại, có tám nhóm chín mạng quyền; trong hai mươi bốn phần còn lại, có cùng với hai nhóm mười thân và tính; và trong các phần thịt được gọi là mắt v.v..., có cùng với các nhóm mười mắt, tai, mũi, lưỡi, và ý vật, như vậy trong thân sắc có đầy đủ các xứ, khi được xem như là một khối đồng nhất không phân biệt, có một trăm bốn mươi bảy nhóm sắc; khi phân tích các sắc, có hơn một ngàn năm trăm sắc. Nhưng khi xem xét sự phân chia các thành phần của các thể trược và sự khác biệt của các nhóm sắc trong các thành phần ấy, cần phải hiểu rằng các sắc pháp có vô số sự khác biệt. Mặc dù bốn mươi hai thể trược này được phân chia thành nhiều loại khác nhau theo cách phân tích các pháp như vậy, chúng vẫn nên được xác định chỉ theo bốn đại bằng cách nắm bắt yếu tố nổi trội. Do đó, Ngài đã nói: ‘Nhưng theo yếu tố nổi trội... v.v... cần phải tác ý’. Ở đây, phương pháp tác ý cần được hiểu theo cách đã được trình bày. 349. Majjhimena pamāṇenāti ārohapariṇāhehi majjhimasarīre labbhamānena majjhimena parimāṇena. Pariggayhamānāti paññāya paritakketvā gayhamānā. Paramāṇubhedasañcuṇṇāti ettha yathā ‘‘aṅgulassa aṭṭhamo bhāgo yavo, yavassa aṭṭhamo bhāgo ūkā, ūkāya [Pg.447] aṭṭhamo bhāgo likkhā, likkhāya aṭṭhamo bhāgo rathareṇu, rathareṇussa aṭṭhamo bhāgo tajjārī, tajjāriyā aṭṭhamo bhāgo aṇu, evaṃ aṇuno aṭṭhamo bhāgo paramāṇu nāmā’’ti keci. Aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 515) pana ‘‘sattadhaññamāsappamāṇaṃ ekaṃ aṅgulaṃ, sattaūkāpamāṇo eko dhaññamāso, sattalikkhāpamāṇā ekā ūkā, chattiṃsarathareṇuppamāṇā ekā likkhā, chattiṃsatajjārippamāṇo eko rathareṇu, chattiṃsaaṇuppamāṇā ekā tajjārī, chattiṃsaparamāṇuppamāṇo eko aṇū’’ti vuttaṃ. Tasmā aṇuno chattiṃsatimabhāgamatto paramāṇu nāma ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa agocaro dibbacakkhusseva gocarabhūto. Taṃ sandhāyāha ‘‘paramāṇubhedasañcuṇṇā’’ti, yathāvuttaparamāṇuppabhedena cuṇṇavicuṇṇabhūtā. Sukhumarajabhūtāti tatoyeva ativiya sukhumarajabhāvaṃ gatā. 349. Với kích thước trung bình (majjhimena pamāṇena) có nghĩa là với kích thước trung bình có được ở một thân thể trung bình về chiều cao và chiều ngang. Được nắm bắt (pariggayhamānā) có nghĩa là được nắm bắt bằng cách suy xét với trí tuệ. Về câu ‘được nghiền thành các vi tử’ (paramāṇubhedasañcuṇṇā), một số người nói như sau: ‘Một phần tám của một lóng tay (aṅgula) là một hạt lúa mạch (yava); một phần tám của một hạt lúa mạch là một con chấy (ūkā); một phần tám của một con chấy là một hạt li-khả (likkhā); một phần tám của một hạt li-khả là một hạt bụi xe (rathareṇu); một phần tám của một hạt bụi xe là một hạt bụi bay (tajjārī); một phần tám của một hạt bụi bay là một nguyên tử (aṇu); tương tự, một phần tám của một nguyên tử được gọi là một vi tử (paramāṇu)’. Tuy nhiên, trong Chú giải (Vibh. A. 515) có nói: ‘Một lóng tay có kích thước bằng bảy hạt lúa; một hạt lúa có kích thước bằng bảy con chấy; một con chấy có kích thước bằng bảy hạt li-khả; một hạt li-khả có kích thước bằng ba mươi sáu hạt bụi xe; một hạt bụi xe có kích thước bằng ba mươi sáu hạt bụi bay; một hạt bụi bay có kích thước bằng ba mươi sáu nguyên tử; một nguyên tử có kích thước bằng ba mươi sáu vi tử’. Do đó, một vi tử chỉ bằng một phần ba mươi sáu của một nguyên tử, thuộc về phần hư không, không phải là đối tượng của mắt thịt, mà chỉ là đối tượng của thiên nhãn. Nhắm đến điều này, Ngài đã nói ‘được nghiền thành các vi tử’, tức là đã bị nghiền nát thành các loại vi tử như đã nói. Trở thành bụi mịn (sukhumrajabhūtā) có nghĩa là do đó đã trở thành trạng thái bụi cực kỳ mịn. Doṇamattā siyāti soḷasa nāḷimattā. Idhāpi ‘‘majjhimena pamāṇenā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tena ‘‘pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ, catukuḍuvaṃ nāḷi, tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ, taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī’’ti vadanti. Saṅgahitāti yathā na vippakirati, evaṃ ābandhanavasena sampiṇḍitvā gahitā. Anupālitāti yathā paggharaṇasabhāvāya āpodhātuyā vasena kilinnabhāvaṃ, picchilabhāvaṃ vā nāpajjati, evaṃ anurakkhitā. Vitthambhitāti saṅghātavāyunā ativiya vitthambhanaṃ pāpitā. Na vikirati na viddhaṃsatīti sukhumarajabhūtāpi pathavīdhātu ābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi āpotejovāyodhātūhi laddhapaccayā sinehena temitā tejasā paripakkā vāyunā vitthambhanaṃ pāpitā piṭṭhacuṇṇā viya na ito cito ca vikirati na viddhaṃsati, atha kho piṇḍitā ghanabhūtā hutvā nānappakārena gahetabbataṃ āpajjati. Tenāha ‘‘avikiriyamānā’’tiādi. Tattha vikappanti vibhāgaṃ. Yadipi tejovāyodhātuyopi saviggahā rūpadhammabhāvato, yādiso pana ghanabhāvo pathavīāpodhātūsu labbhati, na tādiso tejovāyodhātūsu labbhatīti meyyabhāvābhāvato tattha cuṇṇabhedo na uddhaṭo. Tathā hi sasambhāratejovāyūsupi meyyabhāvo na labbhateva. Có thể khoảng một đấu (doṇamattā siyā) có nghĩa là khoảng mười sáu đấu nhỏ (nāḷi). Ở đây cũng vậy, cần phải liên kết bằng cách mang đến cụm từ ‘với kích thước trung bình’. Do đó, họ nói: ‘Thông thường, bốn nắm tay là một kuḍuva, bốn kuḍuva là một nāḷi, mười sáu nāḷi như vậy là một doṇa; nhưng doṇa đó bằng mười hai nāḷi theo đơn vị đo của xứ Ma-kiệt-đà’. Được gom lại (saṅgahitā) có nghĩa là được thu thập bằng cách kết dính lại để không bị phân tán. Được bảo quản (anupālitā) có nghĩa là được bảo vệ để không trở nên ẩm ướt hay dính nhớp do tác động của thủy đại có bản chất chảy tràn. Được chống đỡ (vitthambhitā) có nghĩa là được làm cho rất cứng chắc bởi phong đại kết hợp. Không bị phân tán, không bị hủy hoại (na vikirati na viddhaṃsati) có nghĩa là mặc dù là bụi mịn, địa đại, khi nhận được sự hỗ trợ từ thủy, hỏa, và phong đại có chức năng kết dính, làm chín, và thúc đẩy, được làm ẩm bởi chất dính, được làm chín bởi hơi nóng, được làm cứng chắc bởi gió, sẽ không bị phân tán đây đó như bột, không bị hủy hoại; trái lại, nó được gom lại, trở nên rắn chắc, và có thể được nắm bắt theo nhiều cách khác nhau. Do đó, Ngài đã nói ‘không bị phân tán’ v.v... Ở đây, họ phân biệt sự khác nhau. Mặc dù hỏa đại và phong đại cũng có hình thể do là sắc pháp, nhưng tính chất rắn chắc như được tìm thấy ở địa đại và thủy đại thì không có ở hỏa đại và phong đại; do không có tính chất có thể đo lường được, nên sự phân chia thành bột không được đề cập ở đây. Thật vậy, ngay cả trong hỏa và phong đại có các thành phần, tính chất có thể đo lường được cũng không thể tìm thấy. Yūsagatāti [Pg.448] yūsabhāvaṃ dravabhāvaṃ gatā. Tato eva ābandhanākārabhūtā. Na paggharatīti na ogaḷati. Na parissavatīti na vissandati. Pīṇitapīṇitabhāvaṃ dassetīti āpodhātuyā brūhanarasatāya vuttaṃ. Trở thành nước canh (yūsagatā) có nghĩa là đã trở thành trạng thái nước canh, trạng thái lỏng. Chính vì vậy mà nó có hình thức kết dính. Không nhỏ giọt (na paggharati) có nghĩa là không chảy xuống. Không rỉ ra (na parissavati) có nghĩa là không chảy đi. Cho thấy trạng thái căng đầy (pīṇitapīṇitabhāvaṃ dasseti) được nói đến do thủy đại có vị là làm tăng trưởng. Usumākārabhūtāti etena kāye pākatikausmāpi gahaṇīsaṅkhātāya tassāyeva tejodhātuyā vasena hotīti dasseti. Paripācetīti santejeti. Sā hi yathābhuttassa āhārassa sammā pariṇāmanena rasādisampattiyā hetubhāvaṃ gacchantī imaṃ kāyaṃ paripāceti santejetīti vuccati. Tenevāha ‘‘na pūtibhāvaṃ dassetī’’ti. Kammūpanissayāya, cittappasādahetukāya ca sarīre vaṇṇasampadāya tejodhātu visesapaccayo, pageva utuāhārasamuṭṭhānāya rūpasampattiyā yathāvuttatejodhātūti āha ‘‘vaṇṇasampattiñcassa āvahatī’’ti. Có hình thức hơi nóng (usumākārabhūtā), bằng câu này, Ngài chỉ ra rằng ngay cả hơi nóng tự nhiên trong cơ thể cũng tồn tại nhờ vào chính hỏa đại đó, được gọi là lửa tiêu hóa (gahaṇī). Làm cho chín (paripāceti) có nghĩa là làm cho chín muồi. Thật vậy, hỏa đại đó, bằng cách chuyển hóa đúng đắn thức ăn đã ăn, trở thành nguyên nhân cho sự thành tựu của các dưỡng chất v.v..., và được gọi là làm cho chín, làm cho nóng thân này. Chính vì vậy, Ngài đã nói: ‘không cho thấy trạng thái thối rữa’. Hỏa đại là một duyên đặc biệt cho sự hoàn hảo của sắc diện trong cơ thể, vốn có nghiệp làm y cứ và do tâm thanh tịnh làm nhân; huống chi đối với sự hoàn hảo của sắc do thời tiết và vật thực sanh, hỏa đại đã nói trên (cũng là một duyên đặc biệt). Do đó, Ngài đã nói: ‘và mang lại sự hoàn hảo về sắc diện cho người ấy’. Samudīraṇavitthambhanalakkhaṇāti ettha samudīraṇaṃ anupellanaṃ, visosananti keci. Vitthambhanaṃ sesabhūtattayassa thambhitattāpādanaṃ, uppīlananti eke. Tāyāti vitthambhanalakkhaṇāya vāyodhātuyā. Aparāyāti samudīraṇalakkhaṇāya. Sā hi pellanasabhāvā. Tenāha ‘‘samabbhāhato’’ti. Samabbhāhanañca rūpakalāpassa desantaruppattiyā hetubhāvo. Avaghaṭṭanaṃ āsannataruppattiyā. Lāḷetīti parivatteti. Idāni yadatthaṃ cuṇṇato manasikāro āgato, taṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘evameta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha dhātuyantanti suttena viya yantarūpakaṃ asatipi kattubhūte attani cittavasena dhātumayaṃ yantaṃ pavattati, idhāpi manasikāravidhi vuttanayeneva veditabbo. Trong câu “samudīraṇavitthambhanalakkhaṇā” (có đặc tính thúc đẩy và chống đỡ), samudīraṇa (sự thúc đẩy) là sự đẩy tới, một số vị nói là sự làm khô. Vitthambhana (sự chống đỡ) là sự tạo ra trạng thái chống đỡ cho ba đại còn lại, một số vị nói là sự đè nén. “Tāyā” (do cái ấy) là do phong đại có đặc tính chống đỡ. “Aparāya” (do cái kia) là do (phong đại) có đặc tính thúc đẩy. Quả vậy, nó có bản chất thúc đẩy. Do đó, Ngài nói “samabbhāhato” (bị thổi mạnh). Và samabbhāhana (sự thổi mạnh) là trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác của tổng hợp sắc. Avaghaṭṭana (sự va chạm) là sự sanh khởi ở nơi rất gần. “Lāḷeti” (làm cho rung động) là làm cho xoay chuyển. Bây giờ, để trình bày theo cách kết luận về lợi ích mà sự tác ý theo cách phân tích đã mang lại, câu “evametaṃ” (như vậy, cái này) v.v... đã được nói. Trong đó, “dhātuyantaṃ” (cỗ máy các đại) có nghĩa là: giống như con rối máy (chuyển động) bằng sợi dây, dù không có tự ngã làm tác giả, cỗ máy làm bằng các đại vẫn chuyển động do năng lực của tâm; ở đây cũng vậy, phương pháp tác ý nên được hiểu theo cách đã nói. 350. Yadipi catunnaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇādayo heṭṭhā tattha tattha vuttā eva, tathāpi te anavasesato dassetvā visuṃ kammaṭṭhānapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘lakkhaṇādito’’tiādi āraddhaṃ. Tattha lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ lakkhaṇametissāti kakkhaḷattalakkhaṇā. Nanu ca kakkhaḷattameva pathavīdhātūti? Saccametaṃ, tathāpi viññātāviññātasaddatthatāvasena abhinnepi dhamme kappanāsiddhena bhedena evaṃ niddeso kato. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā lakkhīyatīti [Pg.449] lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ hutvā lakkhiyamānā dhātu kakkhaḷattalakkhaṇāti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesāsupi eseva nayo. Patiṭṭhānarasāti sahajātadhammānaṃ patiṭṭhābhāvakiccā. Tato eva nesaṃ sampaṭicchanākārena ñāṇassa paccupatiṭṭhatīti sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Padaṭṭhānaṃ panettha aññadhammatāya na uddhaṭaṃ, sādhāraṇabhāvasabbhāvato vā dūrakāraṇaṃ viya. Yathā vā dhammuddesavāravaṇṇanādīsu rasādinā aññesaṃ paccayabhāvaṃ dassetvā paccayavantatādassanatthaṃ padaṭṭhānaṃ uddhaṭaṃ, na evamidha. Idha pana dhātūnaṃ anaññasādhāraṇavisesavibhāvanaparāya codanāya aññadhammabhūtaṃ padaṭṭhānaṃ na uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Brūhanarasāti sahajātadhammānaṃ vaḍḍhanakiccā. Tathā hi sā nesaṃ pīṇitabhāvaṃ dassetīti vuccati. Saṅgahapaccupaṭṭhānāti bāhiraudakaṃ viya nhānīyacuṇṇassa sahajātadhammānaṃ saṅgahaṇapaccupaṭṭhānā. Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānāti bāhiraggi viya jatulohādīnaṃ sahajātadhammānaṃ mudubhāvānuppadānapaccupaṭṭhānā. Abhinīhāro bhūtasaṅghāṭassa desantaruppattihetubhāvo, nīharaṇaṃ vā bījato aṅkurassa viya. 350. Mặc dù các đặc tính v.v... của bốn đại đã được nói ở đây đó trong phần trước, tuy nhiên, để trình bày chúng một cách không sót lại và để trình bày riêng phương pháp nắm bắt đề mục thiền, câu “lakkhaṇādito” (từ đặc tính v.v...) đã được bắt đầu. Trong đó, “lakkhaṇa” (đặc tính) là cái mà nhờ đó pháp được ghi nhận; nó có đặc tính là sự cứng chắc, nên gọi là “kakkhaḷattalakkhaṇā” (có đặc tính cứng chắc). Chẳng phải sự cứng chắc chính là địa đại sao? Điều này đúng, tuy nhiên, sự chỉ định như vậy được thực hiện bằng sự phân biệt được thành tựu do tưởng định đối với pháp không khác biệt, do năng lực của trạng thái có ý nghĩa từ ngữ đã biết và chưa biết. Vì như vậy sẽ có sự liễu tri về ý nghĩa đặc biệt. Hoặc là, “lakkhaṇa” là cái được ghi nhận; đại được ghi nhận là sự cứng chắc, nên gọi là “kakkhaḷattalakkhaṇā”; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Đối với các đại còn lại cũng theo phương pháp này. “Patiṭṭhānarasā” (có phận sự là nơi nương tựa) là có phận sự làm nơi nương tựa cho các pháp đồng sanh. Do đó, nó hiện khởi đến trí tuệ dưới hình thức tiếp nhận các pháp đồng sanh ấy, nên gọi là “sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā” (có sự hiện khởi là sự tiếp nhận). Nhân cần thiết ở đây không được nêu ra vì là một pháp khác, hoặc vì sự tồn tại của trạng thái chung, giống như nhân xa. Hoặc như trong các phần giải thích về các đoạn pháp v.v..., nhân cần thiết được nêu ra để chỉ rõ trạng thái có nhân sau khi đã chỉ rõ trạng thái làm nhân của các pháp khác bằng phận sự v.v..., nhưng ở đây thì không như vậy. Nhưng ở đây, nên hiểu rằng nhân cần thiết, vốn là một pháp khác, không được nêu ra do sự thúc đẩy nhằm mục đích chính là phân biệt đặc điểm riêng không chung với các pháp khác của các đại. “Brūhanarasā” (có phận sự làm tăng trưởng) là có phận sự làm tăng trưởng các pháp đồng sanh. Quả vậy, nó được nói là cho thấy trạng thái tươi tốt của các pháp ấy. “Saṅgahapaccupaṭṭhānā” (có sự hiện khởi là sự kết hợp) là có sự hiện khởi là sự kết hợp các pháp đồng sanh, giống như nước bên ngoài (kết hợp) bột tắm. “Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā” (có sự hiện khởi là sự cung cấp sự mềm mại) là có sự hiện khởi là sự cung cấp sự mềm mại cho các pháp đồng sanh, giống như lửa bên ngoài (làm mềm) sáp, kim loại v.v... “Abhinīhāra” (sự đưa đi) là trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác của tổng hợp các đại, hoặc là sự đưa ra, giống như (đưa) mầm ra từ hạt. 351. Utusamuṭṭhānāva kammādivasena anuppattito. Utucittasamuṭṭhānā kadāci ututo, kadāci cittato uppajjanato. Avasesāti vuttāvasesā kesādayo catuvīsati, ādito tayo tejokoṭṭhāsā, pañca vāyokoṭṭhāsā cāti dvattiṃsa. Sabbepīti te sabbepi kammādivasena uppajjanato catusamuṭṭhānā. Kesādīnampi hi maṃsato avimuttabhāgo kammāhāracittasamuṭṭhānova hotīti. 351. (Chúng) chỉ do thời tiết sanh, vì không sanh khởi do năng lực của nghiệp v.v... (Chúng) do thời tiết và tâm sanh, vì đôi khi sanh khởi do thời tiết, đôi khi do tâm. “Avasesā” (các phần còn lại) là hai mươi bốn thể trược còn lại sau khi đã nói, như tóc v.v..., ba phần hỏa đại ở đầu, và năm phần phong đại, như vậy là ba mươi hai. “Sabbepi” (tất cả) có nghĩa là tất cả các thể trược ấy, do sanh khởi bởi năng lực của nghiệp v.v..., nên là do bốn nhân sanh. Quả vậy, phần không tách rời khỏi thịt của tóc v.v... chỉ do nghiệp, vật thực và tâm sanh. 352. Nānattekattatoti visesasāmaññato. Dhammānaṃ hi aññamaññaṃ visadisatā nānattaṃ, samānatā ekattaṃ. Sabbāsampīti catunnampi. Salakkhaṇāditoti sakaṃ lakkhaṇaṃ salakkhaṇaṃ, tato salakkhaṇādito. Ādi-saddena rasapaccupaṭṭhānānaṃ viya mudusaṇhapharusabhāvādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Kammasamuṭṭhānādivasena nānattabhūtāna’’nti kasmā vuttaṃ, nanu kammasamuṭṭhānādivasena catunnaṃ dhātūnaṃ ekattaṃ hoti sādhāraṇattāti? Na, ‘‘aññā eva dhātuyo kammasamuṭṭhānā, aññā utuādisamuṭṭhānā’’tiādikaṃ bhedaṃ sandhāya tathā vacanato. Etāsaṃ dhātūnaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ ruppanasabhāvaṃ. Kimpanetaṃ ruppanaṃ nāma? Yā sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti, tasmiṃ vā sati yo vijjamānasseva visadisuppattiyā [Pg.450] hetubhāvo, taṃ ruppanaṃ. Anatītattāti apariccajanato. 352. “Nānattekattato” (do sự khác biệt và đồng nhất) là do sự đặc thù và phổ thông. Quả vậy, sự không tương đồng lẫn nhau của các pháp là sự khác biệt (nānatta), sự tương đồng là sự đồng nhất (ekatta). “Sabbāsaṃpi” (của tất cả) là của cả bốn. “Salakkhaṇādito” (từ tự tướng v.v...) có nghĩa là: tự tướng (salakkhaṇa) là đặc tính của riêng nó; do đó, từ tự tướng v.v... Bằng từ “ādi” (v.v...), nên hiểu là bao gồm cả các trạng thái mềm, mịn, thô v.v... giống như phận sự và sự hiện khởi. Tại sao lại nói “trở nên khác biệt do năng lực của nghiệp sanh v.v...”? Chẳng phải do năng lực của nghiệp sanh v.v..., bốn đại có sự đồng nhất vì tính chất chung sao? Không phải vậy. Vì đã nói như vậy nhắm đến sự phân biệt rằng “các đại do nghiệp sanh là khác, các đại do thời tiết v.v... sanh là khác” v.v... Của các đại này. “Ruppanalakkhaṇaṃ” (đặc tính biến hoại) là bản chất biến hoại. Cái gọi là biến hoại này là gì? Sự sanh khởi không tương đồng khi có sự hội tụ của các duyên đối nghịch như lạnh v.v..., hoặc khi có sự hội tụ ấy, trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi không tương đồng của chính cái đang hiện hữu, đó là sự biến hoại. “Anatītattā” (vì không vượt qua) là vì không từ bỏ. Mahantapātubhāvo cettha sasambhāradhātuvasena veditabbo, tathā mahāvikāratā mahābhūtasāmaññalakkhaṇadhātuvasena, mahāparihāratā, mahattavijjamānatā ca ubhayavasenāti. Bhūtasaddāpekkhāya ‘‘etānī’’ti napuṃsakaniddeso. Mahantāni pātubhūtāni anekasatasahassa rūpakalāpasaṅghāṭatāya samūhavasena, santativasena ca aparimitaparimāṇānaṃ, anekayojanāyāmavitthārānañca uppajjanato. Cattāri nahutānīti cattāri dasasahassāni. Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni. Và ở đây, sự hiện khởi to lớn nên được hiểu theo năng lực của đại có yếu tố phụ trợ; cũng vậy, sự biến hoại lớn; sự tương đồng với các đại chủng nên được hiểu theo năng lực của đại đặc tính; và sự được duy trì bởi nhiều (nhân), và sự to lớn, hiện hữu nên được hiểu theo năng lực của cả hai. Sự chỉ định ở trung tính “etāni” (những cái này) là do quy chiếu đến từ “bhūta”. (Chúng) to lớn và hiện khởi do là sự kết hợp của nhiều trăm ngàn tổng hợp sắc, theo năng lực của sự tập hợp và theo năng lực của dòng tương tục, và do sự sanh khởi của các (đại) có số lượng không thể đo lường và của các vật có chiều dài và chiều rộng nhiều do tuần. “Cattāri nahutāni” (bốn vạn) là bốn mươi ngàn (do tuần). (Chúng) to lớn và hiện khởi do năng lực của thân thể có kích thước ba gāvuta v.v... của chư thiên, a-tu-la v.v... Tatthāyaṃ vacanattho – mahantāni bhūtāni jātāni nibbattānīti mahābhūtānīti. Anekābhūtavisesadassanena, anekabbhutadassanena ca anekacchariyadassanavasena mahanto abbhuto, mahantāni vā abhūtāni etthāti mahābhūto, māyākāro. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā, niruḷho vā ayaṃ tesu mahābhūtasaddo daṭṭhabbo. Pathavīādayo pana vañcakatāya, aniddisitabbaṭṭhānatāya ca mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgatāya napuṃsakatā katā. Tattha vañcakatā sayaṃ anīlādisabhāvāni hutvā nīlādisabhāvassa upaṭṭhāpanaṃ, anitthipurisādisabhāvāneva ca hutvā itthipurisādiākārassa upaṭṭhāpanaṃ. Tathā aññamaññassa anto, bahi ca aṭṭhitānaṃyeva aññamaññaṃ nissāya avaṭṭhānato aniddisitabbaṭṭhānatā. Yadi hi imā dhātuyo aññamaññassa anto ṭhitā, na sakiccakarā siyuṃ aññamaññānuppavesanato, atha bahi ṭhitā vinibbhuttā siyuṃ. Tathā sati avinibbhuttavādo hāyeyya, tasmā na niddisitabbaṭṭhānā. Evaṃ santepi patiṭṭhānādinā yathāsakaṃ kiccavisesena sesānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ upakārikā honti, yena sahajātādinā paccayena paccayā honti. Tenāha ‘‘na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantī’’ti. Manāpehīti manoharehi cāturiyavantehi. Vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehīti kāḷasāmatādivaṇṇehi, puthulavivarakisatādisaṇṭhānehi, hatthabhamukādivikkhepehi ca. Sarasalakkhaṇanti sabhāvabhūtaṃ lakkhaṇaṃ, sakiccakaṃ vā sabhāvaṃ. Ở đây, đây là ngữ nghĩa: là những cái lớn lao (mahantāni), là những cái đã hiện hữu (bhūtāni), đã sanh (jātāni), đã phát sanh (nibbattāni), vì vậy là các đại chủng (mahābhūtāni). Do vì sự biểu hiện những điều đặc biệt không có thật một cách đa dạng, và do vì sự biểu hiện những điều kỳ diệu một cách đa dạng, nên (gọi là) chúng sanh kỳ diệu vĩ đại (mahanto abbhuto), hoặc trong người này có những điều không có thật (abhūtāni) mà lớn lao (mahantāni), vì vậy là chúng sanh vĩ đại (mahābhūto), tức là nhà ảo thuật. Các loài như dạ-xoa v.v... chỉ do năng lực của dòng giống mà là những chúng sanh (bhūtā) vĩ đại (mahantā), vì vậy là các chúng sanh vĩ đại (mahābhūtā). Hoặc nên hiểu rằng danh từ chúng sanh vĩ đại (mahābhūta) này đã trở nên phổ biến đối với các loài ấy. Còn các đại như đất v.v... do vì có tính lừa dối và do vì có trú xứ không thể chỉ rõ được, nên giống như các chúng sanh vĩ đại (mahābhūta), (vì vậy gọi là) các đại chủng (mahābhūtā). Do vì danh từ bhūta có cả hai tánh, nên đã được dùng ở trung tánh. Ở đây, tính lừa dối là: tự thân chúng có bản chất không phải màu xanh v.v..., nhưng lại làm hiện khởi bản chất màu xanh v.v...; và tự thân chúng có bản chất không phải là nữ, nam v.v..., nhưng lại làm hiện khởi hình tướng nữ, nam v.v... Tương tự, tính có trú xứ không thể chỉ rõ được là do vì chúng không hề đứng ở bên trong hay bên ngoài của nhau, mà nương tựa lẫn nhau để tồn tại. Thật vậy, nếu các đại này đứng ở bên trong của nhau, chúng sẽ không thể thực hiện phận sự riêng của mình do sự thâm nhập lẫn nhau; còn nếu chúng đứng ở bên ngoài, chúng sẽ bị tách rời. Trong trường hợp như vậy, luận thuyết về sự không tách rời sẽ bị hủy hoại. Do đó, chúng không có trú xứ có thể chỉ rõ được. Mặc dù vậy, chúng vẫn hỗ trợ cho ba đại còn lại bằng phận sự đặc biệt của riêng mình như làm nền tảng v.v..., nhờ đó chúng trở thành duyên cho nhau bằng các duyên như câu sanh v.v... Do đó, Ngài nói: “Và chúng không phải là không nương tựa lẫn nhau để tồn tại.” (Manāpehīti) có nghĩa là: bằng những (cử chỉ) làm say mê lòng người, có sự khéo léo. (Vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehīti) có nghĩa là: bằng các màu sắc như đen, sẫm v.v...; bằng các hình dáng như to, có kẽ hở, nhỏ v.v...; và bằng các cử động như tay, lông mày v.v... (Sarasalakkhaṇanti) có nghĩa là: trạng thái tự nhiên, hoặc bản chất cùng với phận sự của nó. Mahāparihāratoti [Pg.451] ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi…pe… bhūtāni, mahāparihārāni vā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihāra-saddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttaṃ. Ở câu “mahāparihāratoti”, khi nói về ngữ nghĩa, Ngài đã nói: “mahantehi…(xem trên)… bhūtāni, hoặc mahāparihārāni vā bhūtānīti”. Ở đây, trong ý nghĩa sau, sau khi đã lược bỏ từ “parihāra” là hậu từ trong tiền từ, nên được nói là “mahābhūtāni”. Tathā hīti tato eva vikārassa mahantattā evāti taṃ vikāraṃ dassetuṃ ‘‘bhūmito’’tiādi vuttaṃ. Tattha accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākhettabhāvena ekaṃ katvā vadati. Vilīyatīti vipattikarameghābhivuṭṭhena khārudakena lavaṇaṃ viya vilayaṃ gacchati viddhaṃsati. Kupitenāti khubhitena. Vikīratīti vidhamati viddhaṃsati. (Tathā hīti) có nghĩa là: chính vì sự to lớn của sự biến hoại ấy. Để chỉ rõ sự biến hoại ấy, câu “bhūmito” v.v... đã được nói đến. Ở đây, (accimatoti) có nghĩa là: của lửa. (Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷanti) có nghĩa là: Ngài nói gộp tất cả một trăm ngàn ức thế giới thành một, xem như là một khu vực quyền lực. (Vilīyatīti) có nghĩa là: tan rã, bị hủy hoại như muối bởi nước mặn do trận mưa tai hại trút xuống. (Kupitenāti) có nghĩa là: do bị khuấy động. (Vikīratīti) có nghĩa là: bị thổi bay, bị hủy hoại. Anupādinnesu vikāramahattaṃ dassetvā upādinnesu dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena ḍaṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātuppakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho, tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena ḍaṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti. Sau khi đã chỉ rõ sự to lớn của sự biến hoại trong các (đại chủng) không do nghiệp sanh, để chỉ rõ trong các (đại chủng) do nghiệp sanh, Ngài đã nói câu “patthaddho” v.v... Ở đây, trong câu “kaṭṭhamukhena vā”, từ “vā” có nghĩa là so sánh. Giống như người bị rắn kaṭṭhamukha cắn trở nên cứng đờ, cũng vậy, do sự rối loạn của địa đại, thân ấy trở nên như kaṭṭhamukha, có nghĩa là trở nên cứng đờ như thể đã lọt vào miệng của rắn kaṭṭhamukha. Hoặc là, từ “vā” có nghĩa là nhấn mạnh. Nó nên được đem đến và liên kết như vầy: “pathavīdhātuppakopena vā”. Đây là ý nghĩa ở đây: thân thể, dù bị rắn kaṭṭhamukha cắn, cũng trở nên cứng đờ chính là do sự rối loạn của địa đại. Do đó, thân ấy không tách rời khỏi địa đại, luôn luôn giống như đã lọt vào miệng của rắn kaṭṭhamukha. Hoặc từ “vā” có nghĩa là không xác định. Đây là ý nghĩa trong trường hợp đó: thân bị rắn kaṭṭhamukha cắn có thể trở nên cứng đờ hoặc không, tùy thuộc vào năng lực của thần chú và thuốc giải; nhưng do sự rối loạn của địa đại, thân ấy không có thần chú và thuốc giải, trở nên giống như đã lọt vào miệng của rắn kaṭṭhamukha, tức là hoàn toàn cứng đờ. Pūtiyoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto samuppannadāho. Sañchinnoti samantato chinno paramāṇubhedasañcuṇṇo āyasmato upasenattherassa sarīraṃ viya. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikāravantāni bhūtāni mahābhūtānīti purimapade uttarapadalopena niddeso daṭṭhabbo. ‘‘Pathavī’’tiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggaṇhane mahantena vāyāmena vinā na pariggaṇhantīti duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni. ‘‘Amahantānī’’ti mantvā ṭhitā tesaṃ duppariggahataṃ disvā [Pg.452] ‘‘aho mahantāni etānī’’ti jānātīti mahābhūtekadesatādīhi vā kāraṇehi mahābhūtāni. Etā hi dhātuyo mahābhūtekadesato, mahābhūtasāmaññato, mahābhūtasannissayato, mahābhūtabhāvato, mahābhūtapariyosānato cāti imehipi kāraṇehi ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti. (Pūtiyoti) có nghĩa là: bị thối rữa. (Santattoti) có nghĩa là: bị nóng cháy hoàn toàn, có sự thiêu đốt phát sanh. (Sañchinnoti) có nghĩa là: bị cắt đứt từ mọi phía, bị nghiền nát thành từng nguyên tử, giống như thân của Tôn giả Upasena Thera. (Mahāvikārāni bhūtānīti) nên được hiểu là sự chỉ định “mahābhūtāni” do lược bỏ hậu từ trong tiền từ, có nghĩa là các đại chủng có sự biến hoại lớn. Mặc dù chúng được biết đến rõ ràng đối với toàn thế gian qua các tên gọi “đất” v.v..., nhưng vì chúng có bản chất khó hiểu biết, nên được gọi là “lớn lao” (mahantāni), bởi vì khi từ bỏ sự nhận thức sai lầm và nắm bắt chúng theo bản chất thật sự, người ta không thể nắm bắt được nếu không có sự nỗ lực lớn lao. Thật vậy, những người đứng trên quan điểm cho rằng chúng dễ hiểu biết, (nghĩ rằng) “chúng không lớn lao”, khi thấy được sự khó nắm bắt của chúng, liền biết rằng: “Ồ, những thứ này thật lớn lao!”. Hoặc, chúng là các đại chủng do các nguyên nhân như là một phần của chúng sanh vĩ đại v.v... Thật vậy, các đại này cũng được gọi là “các đại chủng” do các nguyên nhân sau: do là một phần của chúng sanh vĩ đại (năm uẩn), do có cùng tên gọi là chúng sanh vĩ đại, do là nơi nương tựa của các chúng sanh vĩ đại, do có bản chất của chúng sanh vĩ đại, và do có sự chấm dứt nơi bậc chúng sanh vĩ đại (bậc A-la-hán). Tattha mahābhūtekadesatoti ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.401) hi avisesena khandhapañcakaṃ ‘‘bhūta’’nti vuccati. Tattha yadidaṃ kāmabhave, rūpabhave, pañcavokārabhave, ekacce ca saññībhave pavattaṃ khandhapañcakaṃ, taṃ mahāvisayatāya ‘‘mahābhūta’’nti vattabbataṃ arahati. Pathavīādayo pana catasso dhātuyo tassa mahābhūtassa ekadesabhūtā ‘‘mahābhūtā’’ti vuccanti. Samudāyesu hi pavattavohārā avayavesupi dissanti yathā ‘‘samuddo diṭṭho, paṭo daḍḍho’’ti ca. Mahābhūtasamaññatoti tadadhīnavuttitāya bhavanti ettha upādārūpānīti bhūtāni, pathavīādayo catasso dhātuyo. Sā panāyametāsu bhūtasamaññā anaññatthavuttitāya upādārūpānaṃ aviparītaṭṭhā, lokassa cetā bahūpakārā, cakkhusamuddādīnaṃ nissayabhūtā cāti mahantāni bhūtānīti samaññāyiṃsu. Mahābhūtasannissayatoti mahantānaṃ mahānubhāvānaṃ mahāsammatamandhātuppabhutīnaṃ raññaṃ, sakkādīnaṃ devānaṃ, vepacittiādīnaṃ asurānaṃ, mahābrahmādīnaṃ brahmānaṃ, guṇato vā mahantānaṃ buddhānaṃ, paccekabuddhānaṃ, sāvakānaṃ upādāyupādāya vā sabbesampi bhūtānaṃ sattānaṃ nissayabhūtatāya mahantā bhūtā etesūti mahābhūtā. Cātumahābhūtiko hi nesaṃ kāyoti. Mahābhūtabhāvatoti bahubhūtabhāvato. Ayaṃ hi mahā-saddo ‘‘mahājano sannipatito’’tiādīsu bahubhāve dissati. Pathavīādayo ca dhātuyo ekasmimpi attabhāve aparimeyyappabhedā pavattanti. Tasmā mahantā bahū anekasatasahassappabhedā bhūtāti mahābhūtā. Mahābhūtapariyosānatoti mahābhūtassa vasena pariyosānappattito. Trong đó, về (nguyên nhân) là một phần của đại bhūta: Quả vậy, trong các (đoạn kinh) như: “Này các Tỳ khưu, các ông có quán xét rằng ‘cái này là bhūta’ không?” (M. i. 299), năm uẩn được gọi là “bhūta” một cách không phân biệt. Trong đó, năm uẩn này hiện hành trong cõi dục, cõi sắc, cõi năm uẩn, và trong một số cõi tưởng, xứng đáng được gọi là “mahābhūta” (đại bhūta) vì có đối tượng rộng lớn. Còn bốn đại là địa đại v.v... được gọi là “mahābhūta” vì chúng là một phần của đại bhūta (năm uẩn) ấy. Quả vậy, các danh từ thông dụng cho toàn thể cũng được thấy dùng cho các bộ phận, ví như “đã thấy biển cả”, và “tấm vải đã bị cháy”. Về danh xưng “mahābhūta”: vì các sắc y sinh (upādārūpa) hiện hữu ở đây do tùy thuộc vào chúng, nên chúng được gọi là “bhūtāni” (các bhūta), đó là bốn đại: địa, v.v... Hơn nữa, danh xưng “bhūta” này đối với các đại này là có ý nghĩa không sai lạc vì các sắc y sinh không hiện hữu ở nơi nào khác; và chúng có nhiều lợi ích cho thế gian, và là nơi nương tựa cho biển mắt v.v...; vì vậy, chúng được biết đến với danh xưng “các bhūta vĩ đại”. Về việc là nơi nương tựa của các chúng sanh vĩ đại: vì là nơi nương tựa của tất cả chúng sanh, hoặc là các chúng sanh vĩ đại như các vị vua có oai lực lớn như Mahāsammata, Mandhātu v.v..., các vị trời như Sakka v.v..., các a-tu-la như Vepacitti v.v..., các Phạm thiên như Mahābrahmā v.v..., hoặc các bậc vĩ đại về đức hạnh như các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, các vị Thinh Văn, do nương vào đó; các chúng sanh vĩ đại ở trong chúng, vì vậy gọi là “mahābhūta”. Quả vậy, thân của họ được cấu tạo từ bốn đại. Về việc là nhiều bhūta: do trạng thái là nhiều bhūta. Quả vậy, từ “mahā” này được thấy có nghĩa là “nhiều” trong các câu như “đại chúng đã tụ họp”. Và các đại như địa đại v.v... hiện hành với vô số sai biệt ngay cả trong một thân. Vì vậy, chúng là các bhūta vĩ đại, nhiều, có vô số trăm ngàn sai biệt, nên gọi là “mahābhūta”. Về việc chấm dứt nơi bậc Đại Bhūta: do đã đạt đến sự chấm dứt nhờ vào bậc Đại Bhūta. ‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā; Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti. (jā. 1.2.190) – “Thời gian nuốt chửng tất cả chúng sanh cùng với chính nó; còn chúng sanh nào nuốt chửng thời gian, vị ấy nấu chín thứ nấu chín chúng sanh.” (Jā. i. 215) – Hi [Pg.453] evamādīsu khīṇāsavo ‘‘bhūto’’ti vutto. So hi ucchinnabhavanettikatāya āyatiṃ appaṭisandhikattā ekantato ‘‘bhūto’’ti vuccati, na itare, bhavissantīti vohāraṃ anatītattā. Bhūto eva idha pūjāvasena ‘‘mahābhūto’’ti vutto yathā ‘‘mahākhīṇāsavo, mahāmoggallāno’’ti ca. Imāsañca dhātūnaṃ anādimati saṃsāre pabandhavasena pavattamānānaṃ yathāvuttassa mahābhūtasseva santāne pariyosānappatti, nāññatra. Tasmā mahābhūte bhūtā pariyosānaṃ pattāti mahābhūtā purimapade bhūta-saddassa lopaṃ katvā. Evametā dhātuyo mahābhūtekadesatādīhi mahābhūtāti veditabbā. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷapaggharaṇādivisesalakkhaṇasamaṅgitā apariccattadhātulakkhaṇānaṃyevāti āha ‘‘dhātulakkhaṇaṃ anatītattā’’ti. Na hi sāmaññapariccāgena viseso, visesanirapekkhaṃ vā sāmaññaṃ pavattati. Tathā hi vadanti – Quả vậy, trong những (câu) như thế, bậc Lậu Tận được gọi là “bhūta” (người đã thành). Quả vậy, vị ấy, do đã cắt đứt dây dẫn đến cõi hữu, do không còn tái sanh trong tương lai, nên được gọi một cách chắc chắn là “bhūta”; không phải những người khác, vì họ chưa vượt qua cách gọi “sẽ còn sanh”. Ở đây, chính bậc “bhūta” (đã thành) được gọi là “mahābhūta” (Đại Bhūta) theo nghĩa tôn kính, ví như “bậc Đại Lậu Tận”, và “Đại Mục-kiền-liên”. Và sự chấm dứt của các đại này, vốn đang diễn tiến liên tục trong vòng luân hồi vô thủy, chỉ xảy ra trong dòng tâm của bậc Đại Bhūta đã được nói đến, chứ không ở nơi nào khác. Vì vậy, “các bhūta (đại) đã đạt đến sự chấm dứt nơi bậc Đại Bhūta”, nên gọi là “mahābhūtā”, sau khi đã lược bỏ từ “bhūta” ở vế trước. Như vậy, nên hiểu rằng các đại này được gọi là “mahābhūta” do các nguyên nhân như là một phần của đại bhūta v.v... Việc các đại như địa đại v.v... có đầy đủ các đặc tính riêng biệt như cứng, chảy v.v... chỉ xảy ra đối với những pháp chưa từ bỏ đặc tính của đại, do đó ngài nói “vì chưa vượt qua đặc tính của đại”. Quả vậy, đặc tính riêng không thể hiện hành khi từ bỏ đặc tính chung, hoặc đặc tính chung không thể hiện hành mà không cần đến đặc tính riêng. Quả vậy, họ nói rằng – ‘‘Tamatthāpekkhato bhedaṃ, sasāmaññaṃ jahāti no; Gaṇhāti saṃsayuppādā, samevekatthakaṃ dvaya’’nti. “Do xem xét ý nghĩa đó, nó không từ bỏ sự khác biệt cùng với đặc tính chung; do sự phát sinh của nghi ngờ, nó nắm bắt cả hai thứ có cùng một ý nghĩa như nhau.” Salakkhaṇadhāraṇena cāti yena salakkhaṇadhāraṇena ‘‘dhātuyo’’ti vuccanti, teneva ‘‘dhammā’’tipi vuccanti ubhayathāpi nissattanijjīvatāya eva vibhāvanato. Tenevāha – ‘‘chadhāturoyaṃ bhikkhu puriso, dhammesu dhammānupassī viharatī’’ti ca. Arūpānaṃ khaṇato rūpānaṃ khaṇassa nātiittaratāyāha ‘‘attano khaṇānurūpa’’nti. Dharaṇenāti ṭhānena, pavattanenāti attho. Khayaṭṭhenāti khaṇabhaṅgutāya. Bhayaṭṭhenāti udayavayapaṭipīḷanādinā sappaṭibhayatāya. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahena. Về câu “và do mang giữ tự tướng”: Do sự mang giữ tự tướng nào mà chúng được gọi là “các đại”, thì cũng do chính sự mang giữ đó mà chúng được gọi là “các pháp”, vì trong cả hai trường hợp, chúng đều được làm rõ là vô ngã, vô sinh mạng. Chính vì vậy, Ngài đã nói: “Này Tỳ khưu, người này có sáu đại”, và “vị ấy sống quán pháp trên các pháp”. Do sát-na của các sắc pháp không ngắn hơn nhiều so với sát-na của các pháp vô sắc, nên ngài nói “tương ứng với sát-na của chính nó”. “Do mang giữ” có nghĩa là do đứng vững, do diễn tiến. “Theo nghĩa hủy diệt” là do sự tan vỡ trong từng sát-na. “Theo nghĩa đáng sợ” là do trạng thái đáng sợ bởi sự bức bách của sanh diệt v.v... “Theo nghĩa vô lõi” là do không có lõi cốt là tự ngã. 353. Sahuppannāva etāti etā catasso dhātuyo saha uppannāva saha pavattamānāva samānakāle labbhamānāpi avakaṃsato sabbapariyantime utucittāhārasamuṭṭhānesu suddhaṭṭhake, kammajesu jīvitanavaketi ekekasmiṃ suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā visuṃ visuṃ aniddisitabbaṭṭhānatāya. Yattha hi tissannaṃ dhātūnaṃ patiṭṭhāvasena [Pg.454] pathavī, tattheva tassā ābandhanaparipācanasamudīraṇavasena itarā. Esa nayo sesāsupi. 353. Về câu “chúng đồng sanh”: Bốn đại này, dù được tìm thấy vào cùng một thời điểm, chúng chỉ đồng sanh, đồng diễn tiến. Tối thiểu, ở mức cuối cùng nhất, trong các nhóm thuần tám (suddhaṭṭhaka) do thời tiết, tâm, vật thực sanh, và trong nhóm chín mạng quyền (jīvitanavaka) do nghiệp sanh, ngay cả trong mỗi nhóm thuần tám v.v..., chúng không thể tách rời về mặt vị trí, vì vị trí của chúng không thể được chỉ ra một cách riêng rẽ. Quả vậy, nơi nào có địa đại làm nền tảng cho ba đại kia, chính tại nơi đó, các đại còn lại (hiện hữu) với vai trò kết dính, làm chín, và thúc đẩy địa đại ấy. Phương pháp này cũng áp dụng cho các đại còn lại. 354. Purimā dve garukattā sabhāgā aññamaññanti adhippāyo. Ettha ca nanu pathaviyāpi lahubhāvo atthi. Tathā hi sā ‘‘kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahuka’’nti niddiṭṭhā, āpepi lahubhāvo labbhatevāti? Na, nippariyāyagarubhāvassa adhippetattā. Garubhāvo eva hi pathavīdhātuyā garutaraṃ upādāya lahubhāvoti pariyāyena vutto sītabhāvo viya tejodhātuyā. Yadi evaṃ rūpassa lahutāti kathaṃ? Ayampi vuttanayā eva lahutākāraṃ upādāya labbhanato. Na hi paricchedavikāralakkhaṇāni paramatthato labbhanti nipphannarūpānaṃ avatthāvisesasabhāvato. Tasmā paramatthasiddhaṃ garubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘purimā dve garukattā sabhāgā’’ti. ‘‘Tathā’’ti padena ‘‘sabhāgā’’ti imamatthaṃ upasaṃharati. ‘‘Dve’’ti pana idaṃ yathā ‘‘purimā’’ti ettha, evaṃ ‘‘pacchimā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Visabhāgā garukalahukabhāvatoti adhippāyo. Yathā ca garukalahukabhāvehi, evaṃ peyyabhāvāpeyyabhāvehi ca sabhāgavisabhāgatā yojetabbā. 354. Chủ ý là: hai đại đầu tiên có phần tương đồng với nhau do tính chất nặng. Và ở đây, chẳng phải địa đại cũng có tính nhẹ hay sao? Thật vậy, địa đại ấy đã được chỉ rõ là: ‘cứng, mềm, mịn, thô, nặng, nhẹ’, và tính nhẹ cũng được tìm thấy trong thủy đại nữa sao? Không phải vậy, vì (ở đây) chủ ý nói đến tính nặng một cách tuyệt đối. Thật vậy, chính tính nặng của địa đại, khi so sánh với (trạng thái) nặng hơn, được gọi là tính nhẹ một cách tương đối, giống như tính lạnh của hỏa đại. Nếu vậy, (câu) ‘tính nhẹ của sắc’ thì thế nào? Điều này cũng được hiểu theo cách đã nói, dựa vào phương diện nhẹ nhàng. Thật vậy, các sắc phân chia, sắc biến đổi, và sắc tướng không được tìm thấy theo nghĩa chân đế, vì chúng chỉ là những trạng thái đặc biệt của các sắc đã thành tựu. Do đó, nhắm đến tính nặng đã thành tựu theo nghĩa chân đế mà nói rằng ‘hai đại đầu tiên có phần tương đồng do tính chất nặng’. Bằng từ ‘tathā’ (như vậy), ngài tóm kết lại ý nghĩa ‘sabhāgā’ (có phần tương đồng) này. Còn từ ‘dve’ (hai) này, cũng như ở chỗ ‘purimā’ (đầu tiên), nên được đem đến và liên kết với chỗ ‘pacchimā’ (cuối cùng). Chủ ý là: (chúng) có phần khác biệt do tính chất nặng và nhẹ. Và cũng như (được liên kết) bởi tính nặng và nhẹ, sự tương đồng và khác biệt cũng nên được liên kết bởi tính chất có thể đo lường và không thể đo lường. 355. Ajjhattikā heṭṭhā vuttaajjhattikā, sattasantānapariyāpannāti attho. Viññāṇavatthu viññattiindriyānanti cakkhādīnaṃ channaṃ viññāṇavatthūnaṃ, dvinnaṃ viññattīnaṃ, itthipurisindriyajīvitindriyānañca. Ye pana ‘‘viññāṇavatthūti hadayavatthu gahita’’nti vadanti, tesaṃ indriya-ggahaṇena aṭṭhannampi rūpindriyānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Vuttaviparītappakārā’’ti idaṃ bāhirānaṃ dhātūnaṃ yathā sabbaso viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ anissayatā ca iriyāpathaviraho ca vuttavipariyāyo, evaṃ catusamuṭṭhānatāpīti katvā vuttaṃ, na lakkhaṇarūpassa viya kutocipi samuṭṭhānassa abhāvato utusamuṭṭhānatāya tāsaṃ. Lahutādinissayatāpi ajjhattikānaṃ dhātūnaṃ vattabbā, na vā vattabbā. Viññatti-ggahaṇaṃ hi lakkhaṇanti. 355. Các đại nội phần chính là các đại nội phần đã được nói ở dưới, nghĩa là (các đại) thuộc về dòng tương tục của chúng sanh. (Là nơi nương của) vật của thức, biểu tri và quyền, tức là của sáu vật của thức từ nhãn... trở đi, của hai biểu tri, của nữ quyền, nam quyền và mạng quyền. Còn những vị nào nói rằng ‘bởi từ vật của thức, tâm vật được bao gồm’, đối với họ, nên hiểu rằng việc bao gồm cả tám sắc quyền cũng được thực hiện bởi việc dùng từ ‘quyền’. Câu ‘có phương cách trái ngược với điều đã nói’ này được nói ra vì: đối với các đại ngoại phần, cũng như việc hoàn toàn không phải là nơi nương của vật của thức, biểu tri, và quyền, và việc không có oai nghi, là sự trái ngược với điều đã nói, tương tự như vậy, việc không phải do bốn nguồn sanh cũng (là sự trái ngược). (Nó) không được nói là không có nguồn sanh từ bất cứ đâu như sắc tướng, vì các đại ngoại phần ấy có nguồn sanh từ thời tiết. Việc là nơi nương của các (sắc) như khinh khoái... của các đại nội phần cũng nên được nói đến, hoặc không nên được nói đến. Vì việc đề cập đến biểu tri chính là một dấu hiệu. 356. Itarāhīti āpotejovāyudhātūhi. Ekasaṅgahāti sajātisaṅgahena ekasaṅgahā. Samānajātiyānaṃ hi saṅgaho sahajātisaṅgaho. Tenāha ‘‘samuṭṭhānanānattābhāvato’’ti. 356. Itarāhi nghĩa là bởi thủy đại, hỏa đại, phong đại. Ekasaṅgahā nghĩa là được gom chung lại bởi sự gom chung cùng loại. Thật vậy, sự gom chung các pháp có cùng loại được gọi là sajātisaṅgaho. Do đó, ngài nói ‘vì không có sự khác biệt về nguồn sanh’. 357. Tiṇṇaṃ [Pg.455] mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hotīti yehi mahābhūtehi sampiṇḍanavasena saṅgahitā, paripācanavasena anupālitā, samudīraṇavasena vitthambhitā ca, tesaṃ attanā sahajātānaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā tato eva sandhāraṇavasena avassayo hoti, vuttanayena vā patiṭṭhā hutvā sahajātādivasena paccayo hotīti. Esa nayo sesāsupi. 357. Câu ‘trở thành nền tảng cho ba đại hiển và là duyên’ có nghĩa là: đối với các đại hiển mà bởi chúng (địa đại) được gom tụ lại do năng lực kết dính, được nuôi dưỡng do năng lực làm cho chín muồi, và được chống đỡ do năng lực thúc đẩy, thì (địa đại) trở thành nền tảng cho ba đại hiển ấy đồng sanh với chính nó, và chính vì thế, nó trở thành nơi nương tựa do năng lực nâng đỡ; hoặc, trở thành nền tảng theo cách đã nói, nó là duyên theo cách đồng sanh v.v... Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các đại còn lại. 358. Yadipi aññamaññaābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammāti heṭṭhā dhātūnaṃ asamannāhāratā dassitā eva, athāpi imināva nayena visuṃ kammaṭṭhānapariggaho kātabboti dassento ‘‘pathavīdhātu cetthā’’tiādimāha. Tattha pathavīdhātu cetthāti ca-saddo sampiṇḍanattho, tena ayampi eko manasikārappakāroti dīpeti. Etthāti etāsu dhātūsu. Ahaṃ ‘‘pathavīdhātū’’ti vā ‘‘paccayo homī’’ti vā na jānātīti attani viya attano kicce ca ābhogābhāvaṃ dassetvā upakārakassa viya upakattabbānampi ābhogābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘itarānipī’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti sabbāsu dhātūsu, tatthāpi attakiccupakattabbabhedesu sabbesu. 358. Mặc dù sự không tác ý lẫn nhau của các đại đã được chỉ ra ở dưới rằng ‘các pháp này không có sự hướng tâm và xem xét lẫn nhau’, tuy nhiên, để chỉ ra rằng ‘việc nắm bắt đề mục thiền một cách riêng biệt nên được thực hiện chính bằng phương pháp này’, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘pathavīdhātu cettha’. Trong đó, ở câu ‘pathavīdhātu cettha’, từ ‘ca’ có nghĩa là gom lại; bằng từ đó, ngài làm sáng tỏ rằng ‘đây cũng là một loại tác ý’. ‘Ettha’ nghĩa là ‘trong các đại này’. (Nó) không biết rằng ‘Ta là địa đại’ hoặc ‘Ta là duyên’; sau khi chỉ ra sự không có hướng tâm đối với chính nó và đối với phận sự của chính nó, giống như (sự không có hướng tâm) của (đại) trợ giúp, để chỉ ra sự không có hướng tâm của cả những (đại) được trợ giúp, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘itarānipi’. ‘Sabbattha’ nghĩa là ‘trong tất cả các đại’, và trong đó, trong tất cả các sự phân biệt về phận sự của chính nó và (các đại) được trợ giúp. 359. Paccayavibhāgatoti paccayadhammavibhāgato ceva paccayabhāvavibhāgato ca. ‘‘Paccayato’’ti hi iminā pathavīādīnaṃ aññāsādhāraṇo patiṭṭhābhāvādinā sesabhūtattayassa paccayabhāvo vutto. Idha pana yehi dhammehi pathavīādīnaṃ uppatti, tesaṃ pathavīādīnañca anavasesato paccayabhāvavibhāgo vuccatīti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ ākārānaṃ viseso. Kammanti kusalākusalaṃ rūpuppādakaṃ kammaṃ. Cittanti yaṃ kiñci rūpuppādakaṃ cittaṃ. Āhāroti ajjhattiko rūpuppādako āhāro. Utūti yo koci utu, atthato tejodhātu. Kammamevāti avadhāraṇaṃ samuṭṭhānasaṅkarābhāvadassanatthaṃ, tena akammajānampi kesañci kammassa pariyāyapaccayabhāvo dīpito hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘kammapaccayacittasamuṭṭhāna’’ntiādi. Nanu ca kammasamuṭṭhānānaṃ kammato aññenapi paccayena bhavitabbanti? Bhavitabbaṃ, so pana kammagatikovāti paṭiyogīnivattanatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ, tenāha ‘‘na cittādayo’’ti. Cittādisamuṭṭhānānanti etthāpi ayamattho yathārahaṃ vattabbo. Itareti cittādito [Pg.456] aññe. Janakapaccayoti samuṭṭhāpakataṃ sandhāya vuttaṃ, paccayo pana kammapaccayova. Vuttaṃ hi ‘‘kusalākusalā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427). 359. ‘Do sự phân chia duyên’ nghĩa là do sự phân chia các pháp làm duyên và do sự phân chia trạng thái làm duyên. Thật vậy, bởi từ ‘do duyên’ này, trạng thái làm duyên của (mỗi đại như) địa đại v.v... đối với ba đại còn lại, bằng (chức năng) làm nền tảng v.v... vốn không chung cho các đại khác, đã được nói đến. Còn ở đây, sự phân chia trạng thái làm duyên một cách không sót của các pháp mà do chúng sự sanh khởi của địa đại v.v... xảy ra, và của chính địa đại v.v..., được nói đến. Đây là sự khác biệt của hai phương diện này. ‘Kamma’ là nghiệp thiện và bất thiện tạo ra sắc. ‘Citta’ là bất kỳ tâm nào tạo ra sắc. ‘Āhāra’ là vật thực nội phần tạo ra sắc. ‘Utu’ là bất kỳ thời tiết nào, về mặt ý nghĩa là hỏa đại. Sự xác định trong ‘kammameva’ (chỉ do nghiệp) là nhằm mục đích chỉ ra sự không lẫn lộn của các nguồn sanh; bằng sự xác định đó, trạng thái làm duyên một cách gián tiếp của nghiệp đối với một số (sắc) không do nghiệp sanh cũng được làm sáng tỏ. Thật vậy, ngài sẽ nói (câu) bắt đầu bằng ‘sanh từ tâm do nghiệp làm duyên’ v.v... Chẳng phải các (sắc) do nghiệp sanh cũng phải có duyên khác ngoài nghiệp hay sao? Phải có, nhưng duyên đó cũng có chiều hướng của nghiệp, vì vậy sự xác định được thực hiện để loại trừ đối tượng cạnh tranh. Do đó, ngài nói ‘không phải tâm v.v...’. Ở chỗ ‘của các pháp sanh từ tâm v.v...’, ý nghĩa này cũng nên được hiểu tương tự. ‘Itare’ (các pháp khác) là các duyên khác ngoài tâm v.v... ‘Duyên sanh’ được nói nhắm đến tính chất làm phát sanh, nhưng duyên (ở đây) chỉ là nghiệp duyên. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Tư thiện và bất thiện là duyên cho các uẩn dị thục và cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng nghiệp duyên’. Sesānanti cittādisamuṭṭhānānaṃ. Pariyāyato upanissayapaccayo hotīti paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.9) arūpānaṃyeva upanissayapaccayassa āgatattā nippariyāyena rūpadhammānaṃ upanissayapaccayo natthi. Sutte pana ‘‘puggalaṃ upanissāya vanasaṇḍaṃ upanissāyā’’ti vacanato suttantikapariyāyena vinā abhāvo upanissayapaccayoti veditabbo. Cittaṃ janakapaccayo hotīti sahajātanissayāhārādivasena paccayo hontaṃ cittaṃ samuṭṭhāpakataṃ upādāya ‘‘janakapaccayo hotī’’ti vuttaṃ. Āhārautūsupi eseva nayo. “Sesānanti cittādisamuṭṭhānānaṃ” (Đối với các đại còn lại, tức là đối với các đại do tâm v.v... làm sanh khởi). Vì trong bộ Paṭṭhāna, duyên y chỉ (upanissayapaccayo) chỉ được đề cập đến cho các pháp vô sắc theo cách gián tiếp, nên theo cách trực tiếp, không có duyên y chỉ cho các sắc pháp. Tuy nhiên, trong Kinh tạng, vì có nói rằng “nương vào một người, nương vào một khu rừng”, nên theo phương pháp của Kinh tạng, sự không thể thiếu vắng cần được hiểu là duyên y chỉ. (Câu) “Tâm là duyên sanh khởi” được nói đến là do dựa vào việc tâm làm sanh khởi, trong khi nó là duyên theo cách đồng sanh y chỉ, vật thực v.v... Đối với vật thực và thời tiết cũng theo phương pháp này. Evaṃ kammādīnaṃ paccayadhammānaṃ vasena dhātūsu paccayavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃsamuṭṭhānānaṃ dhātūnampi vasena paccayavibhāgaṃ dassento paṭhamaṃ tāva ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’ntiādinā uddisitvā puna ‘‘tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātū’’tiādinā niddisati. Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātūti ‘‘kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūta’’nti ettha sāmaññato vuttā kammajapathavīdhātu. Kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsanti kammajānaṃ āpodhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ sahuppattiyā attano upakārakānaṃ tāsaṃ upakārakato, ādhārabhāvato, uppādato yāva bhaṅgādharaṇato, vigamābhāvato ca sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti, hontī ca kammaṃ viya attano, tāsañca na janakavasena paccayo hoti asamuṭṭhāpakattā tāsaṃ. Kāmañcettha nissayapaccaya-ggahaṇeneva patiṭṭhābhāvo saṅgahito, pathavīdhātuyā pana anaññasādhāraṇakiccaṃ sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvoti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘patiṭṭhāvasena cā’’ti visuṃ katvā vuttaṃ. Ābandhanavasena cātiādīsupi eseva nayo. Tisantatimahābhūtānanti utucittāhārasamuṭṭhānānaṃ catumahābhūtānaṃ aññamaññaṃ avokiṇṇānaṃ, avicchedena pavattiṃ upādāya santatīti santatiggahaṇaṃ. Pathavīdhātuyā patiṭṭhābhāvo nāma sahajātānaṃ dhammānaṃyevāti āha ‘‘na patiṭṭhāvasenā’’ti. Na ābandhanavasenātiādīsupi eseva nayo. Etthāti [Pg.457] etesu kammasamuṭṭhānamahābhūtesu. ‘‘Cittasamuṭṭhānā pathavīdhātu cittasamuṭṭhānānaṃ itarāsa’’ntiādīsu sukaro tantinayo netunti ‘‘cittaāhāra…pe… eseva nayo’’ti atidisati. Sau khi đã trình bày sự phân chia các duyên trong các đại theo cách của các pháp duyên là nghiệp v.v... như vậy, bây giờ, để trình bày sự phân chia các duyên theo cách của các đại do chúng làm sanh khởi, trước hết ngài đề mục bằng câu “đại hiển do nghiệp làm sanh khởi” v.v..., rồi sau đó, ngài thuyết minh bằng câu “trong đó, địa đại do nghiệp làm sanh khởi” v.v... Trong đó, “địa đại do nghiệp làm sanh khởi” chính là địa đại do nghiệp sanh đã được nói một cách tổng quát trong câu “đại hiển do nghiệp làm sanh khởi”. (Địa đại do nghiệp sanh) là duyên cho các (đại) khác do nghiệp làm sanh khởi, tức là ba đại thủy đại v.v... do nghiệp sanh, là những pháp hỗ trợ cho chính nó qua việc đồng sanh, do việc hỗ trợ chúng, do là nền tảng, do nâng đỡ từ lúc sanh cho đến lúc diệt, và do không vắng mặt, theo cách đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, hiện hữu, bất ly, và theo cách làm chỗ tựa. Và (địa đại) không phải là duyên theo cách sanh khởi cho chính nó và cho ba đại kia như nghiệp, vì nó không làm sanh khởi chúng. Và ở đây, thật vậy, chỉ bằng việc nêu lên duyên y chỉ thì trạng thái làm chỗ tựa đã được bao gồm. Tuy nhiên, để trình bày điểm đặc biệt này rằng “nhiệm vụ không chung với các đại khác của địa đại chính là làm chỗ tựa cho các pháp đồng sanh”, nên ngài đã nói riêng ra là “và theo cách làm chỗ tựa”. Trong các câu “và theo cách kết hợp” v.v... cũng theo phương pháp này. “Đối với ba dòng tương tục của đại hiển” (nghĩa là) đối với bốn đại hiển do thời tiết, tâm, vật thực làm sanh khởi, không trộn lẫn với nhau, việc dùng từ “dòng tương tục” là do dựa vào sự diễn tiến không gián đoạn. Trạng thái làm chỗ tựa của địa đại chỉ có đối với các pháp đồng sanh, vì vậy ngài nói “không theo cách làm chỗ tựa”. Trong các câu “không theo cách kết hợp” v.v... cũng theo phương pháp này. “Ở đây” tức là trong các đại hiển do nghiệp làm sanh khởi này. Trong các câu “địa đại do tâm làm sanh khởi (là duyên) cho các (đại) khác do tâm làm sanh khởi” v.v..., phương pháp của bản văn dễ dàng được dẫn đến, vì vậy ngài đã áp dụng tương tự bằng cách nói “tâm, vật thực... cũng theo phương pháp này”. Sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panāti ettha ca-saddo samuccayattho, pana-saddo visesattho, tadubhayena ca yathāvuttasahajātādipaccayehi pavattamānā dhātuyo iminā visesena pavattantīti imamatthaṃ dīpeti. Trong câu “Sahajātādipaccayavasappavattāsu ca pana”, từ “ca” có nghĩa là kết hợp, từ “pana” có nghĩa là đặc biệt. Và với cả hai từ đó, ngài làm sáng tỏ ý nghĩa này rằng: “các đại đang diễn tiến do các duyên đồng sanh v.v... đã được nói đến, chúng diễn tiến với sự đặc biệt này”. Idāni taṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ekaṃ paṭiccā’’tigāthamāha. Tattha ekaṃ dhātuṃ paṭicca tisso dhātuyo catudhā sampavattanti, tisso dhātuyo paṭicca ekāva dhātu catudhā sampavattati, dve dhātuyo paṭicca dve dhātuyo chadhā sampavattantīti yojanā. Attho pana pathavīādīsu ekekissā paccayabhāve itarāsaṃ tissannaṃ tissannaṃ paccayuppannatāti ayameko catukko, tissannaṃ tissannaṃ paccayabhāve itarāya ekekissā paccayuppannatāti ayamaparo catukko, paṭhamadutiyā, tatiyacatutthā, paṭhamatatiyā, dutiyacatutthā, paṭhamacatutthā, dutiyatatiyāti imāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayabhāve tattha tattha itarāsaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ paccayuppannatāti ayameko chakko. Evaṃ paccayabhāvena catudhā, chadhā ca pavattamānānaṃ ekakadvikatikavasena tikadukaekakavasena ca yathākkamaṃ paccayapaccayuppannatāvibhāgo veditabbo. Ayañca paccayabhāvo sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatapaccayavasena, tatthāpi ca aññamaññamukheneva veditabbo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ paṭiccavāre ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā, tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtaṃ, dve mahābhūte paṭicca dve mahābhūtā uppajjantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.53). Bây giờ, để trình bày sự đặc biệt đó, ngài nói bài kệ “ekaṃ paṭicca”. Trong đó, cách kết nối (câu) là: “Duyên vào một đại, ba đại diễn tiến theo bốn cách; duyên vào ba đại, chỉ một đại diễn tiến theo bốn cách; duyên vào hai đại, hai đại diễn tiến theo sáu cách”. Về ý nghĩa, trong các đại địa v.v..., khi mỗi một đại là duyên, thì ba đại còn lại là quả của duyên, đây là một bộ bốn. Khi mỗi ba đại là duyên, thì một đại còn lại là quả của duyên, đây là một bộ bốn khác. (Khi) cặp thứ nhất và thứ hai, thứ ba và thứ tư, thứ nhất và thứ ba, thứ hai và thứ tư, thứ nhất và thứ tư, thứ hai và thứ ba, khi mỗi cặp trong số các đại này là duyên, thì trong mỗi trường hợp, cặp hai đại còn lại là quả của duyên, đây là một bộ sáu. Như vậy, cần phải hiểu sự phân chia duyên và quả của duyên theo thứ tự, theo cách một, hai, ba (làm duyên) và ba, hai, một (làm quả của duyên) của các đại đang diễn tiến theo bốn cách và sáu cách bằng trạng thái làm duyên. Và trạng thái làm duyên này cần được hiểu theo cách của các duyên đồng sanh, tương hỗ, y chỉ, hiện hữu, bất ly; và trong số đó, cũng cần được hiểu chủ yếu qua duyên tương hỗ. Nhắm đến điều này mà trong phần Duyên khởi đã nói rằng: “Duyên vào một đại hiển, ba đại hiển sanh khởi; duyên vào ba đại hiển, một đại hiển sanh khởi; duyên vào hai đại hiển, hai đại hiển sanh khởi”. Abhikkamapaṭikkamādīti ādi-saddena ādānavissajjanādikāyikakiriyākaraṇassa saṅgaho daṭṭhabbo. Uppīḷanassa paccayo hoti ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuvasena sijjhanato. Sāvāti pathavīdhātuyeva. Āpodhātuyā anugatā āpodhātuyā tattha appadhānabhāvaṃ, pathavīdhātuyā ca padhānabhāvanti patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi sātisayakiccattā tassā patiṭṭhāpanassa pādaṭṭhapanassa paccayo hotīti [Pg.458] sambandho. Avakkhepanassāti adhonikkhipanassa. Tattha ca garutarasabhāvāya āpodhātuyā sātisayo byāpāroti āha ‘‘pathavīdhātuyā anugatā āpodhātū’’ti. Tathā uddhaṅgatikā tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo vutto. Tiriyaṃ gatikāya vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassā anugatabhāvo gahito. Tattha ṭhitaṭṭhānato abhimukhaṃ pādassa haraṇaṃ atiharaṇaṃ, purato haraṇaṃ. Tato thokaṃ vītikkamma haraṇaṃ vītiharaṇaṃ, passato haraṇaṃ. Trong câu `Abhikkamapaṭikkamādi` (bước tới, bước lui, v.v.), nên hiểu rằng từ `ādi` (v.v.) bao gồm cả việc thực hiện các hành động thuộc về thân như cầm lấy, buông ra, v.v. (Địa đại) là duyên cho sự đè nén vì được thành tựu bởi địa đại qua tác động va chạm. `Sā` (nó) chính là địa đại. (Địa đại) được thủy đại đi kèm; ở đây, thủy đại có vai trò không chính yếu, còn địa đại có vai trò chính yếu. Do đó, cũng giống như trong trạng thái đứng vững, trong cả việc đặt (chân) xuống, vì có phận sự ưu thắng, nên có sự liên kết rằng nó (địa đại) là duyên cho việc đặt xuống, tức là việc đặt bàn chân xuống. `Avakkhepana` (đặt xuống) có nghĩa là đặt xuống phía dưới. Và ở đó, vì thủy đại có bản chất nặng hơn nên có tác dụng ưu thắng, do đó nói rằng: “Thủy đại được địa đại đi kèm”. Tương tự, vì hỏa đại có tính đi lên, nên trong việc nhấc lên, sự đi kèm của nó (hỏa đại) với phong đại đã được nói đến. Vì phong đại có tính đi ngang nên có tác dụng ưu thắng trong việc đưa qua và đưa quá, do đó sự đi kèm của nó (phong đại) với hỏa đại được hiểu ngầm. Trong đó, việc đưa chân tới phía trước từ vị trí đang đứng là `atiharaṇa`, tức là đưa ra phía trước. Việc đưa chân đi quá một chút từ vị trí đó là `vītiharaṇa`, tức là đưa sang một bên. Ekekena mukhenāti ‘‘patthaṭattā pathavī’’tiādinā (visuddhi. 1.347) vibhattesu terasasu ākāresu ekekena dhātūnaṃ pariggaṇhanamukhena. Svāyanti so ayaṃ upacārasamādhi. Kathaṃ panassa vavatthānapariyāyoti āha ‘‘catunnaṃ dhātūna’’ntiādi. `Ekekena mukhena` (bởi từng phương diện một) có nghĩa là: bởi từng phương diện trong số mười ba phương diện đã được phân chia qua câu “địa đại do có đặc tính cứng chắc” v.v., là phương cách để nắm bắt các đại. `Svāyaṃ` có nghĩa là: đây là cận hành định. (Câu hỏi:) Nhưng làm thế nào mà định này lại có tên gọi là `vavatthāna` (sự xác định)? (Để trả lời,) ngài đã nói câu `catunnaṃ dhātūnaṃ` (của bốn đại) v.v. 360. Idāni imissā bhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘idañca panā’’tiādi vuttaṃ. Suññataṃ avagāhatīti dhātumattatādassanena rūpakāyassa anattakataṃ vavatthāpayato tadanusārena nāmakāyassāpi anattakatā supākaṭā hotīti sabbaso attasuññataṃ pariyogāhati tattha patiṭṭhahati. Sattasaññaṃ samugghātetīti tato eva ‘‘satto poso itthī puriso’’ti evaṃ pavattaṃ ayāthāvasaññaṃ ugghāteti samūhanati. Vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamānoti sasantāne viya parasantānepi dhātumattatāya sudiṭṭhattā khīṇāsavo viya ‘‘ime sīhabyagghādayo vāḷamigā, ime yakkharakkhasā’’ti evamādivikappaṃ akaronto bhayabheravaṃ sahati abhibhavati. Yathāvuttavikappanāpajjanaṃ hi bhayabheravasahanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. Ugghāto uppilāvitattaṃ. Nigghāto dīnabhāvappatti. Mahāpañño ca pana hoti dhātuvasena kāye sammadeva ghanavinibbhogassa karaṇato. Tathā hidaṃ kammaṭṭhānaṃ buddhicaritassa anukūlanti vuttaṃ, sugatiparāyaṇo vā indriyānaṃ aparipakkatāyanti adhippāyo. 360. Bây giờ, để chỉ ra những lợi ích của pháp tu này, câu bắt đầu bằng `idañca pana` đã được nói đến. `Suññataṃ avagāhati` (thâm nhập vào tánh không) có nghĩa là: đối với hành giả, người xác định được tính vô ngã của sắc thân qua việc thấy nó chỉ là các đại, thì theo đó, tính vô ngã của danh thân cũng trở nên rất rõ ràng; do vậy, vị ấy hoàn toàn thâm nhập vào tánh không của tự ngã và an trú trong đó. `Sattasaññaṃ samugghāteti` (nhổ bật chúng sanh tưởng) có nghĩa là: chính vì lý do đó, vị ấy nhổ bật và loại trừ tri giác sai lầm diễn tiến như là “chúng sanh, con người, người nữ, người nam”. `Vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamāno` (không khởi lên các ý niệm về thú dữ, dạ xoa, la sát, v.v.) có nghĩa là: vì đã thấy rõ trạng thái chỉ là các đại trong dòng tương tục của người khác cũng như trong dòng tương tục của chính mình, nên giống như một vị lậu tận, vị ấy không tạo ra các ý niệm như “đây là những thú dữ như sư tử, cọp; đây là các dạ xoa, la sát”, và do đó chịu đựng và vượt qua được sự sợ hãi và kinh hoàng. Thật vậy, việc không rơi vào các ý niệm đã nói trên được cho là nguyên nhân của việc chịu đựng được sự sợ hãi và kinh hoàng. `Ugghāta` là trạng thái hân hoan. `Nigghāta` là sự rơi vào trạng thái khốn khổ. Hơn nữa, vị ấy trở thành người có trí tuệ lớn do đã thực hiện đúng đắn việc phân tích khối đặc trong thân theo phương diện các đại. Vì đề mục thiền này đã được nói là phù hợp với người có trí tánh; hoặc ý nghĩa là, nếu các căn chưa thuần thục thì vị ấy sẽ hướng đến cõi lành. Ekūnavīsatibhāvanānayapaṭimaṇḍitassa Của (pháp môn) được trang hoàng bởi mười chín phương pháp tu tập. Catudhātuvavatthānaniddesassa līnatthavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của chương phân tích về sự xác định tứ đại đã kết thúc. 361. ‘‘Ko [Pg.459] samādhī’’tiādinā sarūpādipucchā yāvadeva vibhāgāvabodhanatthā. Sarūpādito hi ñātassa pabhedo vuccamāno suviññeyyo hoti saṅkhepapubbakattā vitthārassa, vitthāravidhinā ca saṅkhepavidhi saṅgayhatīti ‘‘samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ko samādhī’’tiādināpi samādhisseva pakārabhedo dassīyati, bhāvanānisaṃsopi bhāvanānayanissito evāti adhippāyena ‘‘vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetu’’nti vuttaṃ. Sabbappakāratoti palibodhupacchedādikassa sabbassa bhāvanāya pubbakiccassa karaṇappakārato ceva sabbakammaṭṭhānabhāvanāvibhāvanato ca. 361. Câu hỏi về tự thể v.v. bắt đầu bằng `Ko samādhi` (Định là gì?) chỉ nhằm mục đích liễu tri thông qua sự phân tích. Thật vậy, khi sự phân loại của một pháp đã được biết qua tự thể v.v. của nó được trình bày, thì sẽ dễ hiểu, vì sự trình bày chi tiết được đi trước bởi sự trình bày tóm tắt, và phương pháp tóm tắt cũng được bao hàm trong phương pháp chi tiết. Do đó, đã nói rằng: “để trình bày chi tiết về định và phương pháp tu tập”. Hoặc là, qua câu hỏi `Ko samādhi` v.v., sự phân loại các loại định cũng được chỉ ra, và với ý rằng lợi ích của việc tu tập cũng tùy thuộc vào phương pháp tu tập, nên đã nói rằng: “để trình bày chi tiết và phương pháp tu tập”. `Sabbappakārato` (bởi tất cả các cách) có nghĩa là: vừa bởi cách thức thực hiện tất cả các phận sự chuẩn bị cho việc tu tập như đoạn trừ các chướng ngại v.v., vừa bởi sự giải thích rõ ràng về việc tu tập tất cả các đề mục thiền. ‘‘Samattā hotī’’ti vatvā tameva samattabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘duvidhoyevā’’tiādi vuttaṃ. Idha adhippeto samādhīti lokiyasamādhiṃ āha. Dasasu kammaṭṭhānesūti yāni heṭṭhā ‘‘upacārāvahānī’’ti vuttāni dasa kammaṭṭhānāni, tesu. Appanāpubbabhāgacittesūti appanāya pubbabhāgacittesu aṭṭhannaṃ jhānānaṃ pubbabhāgacittuppādesu. Ekaggatāti ekāvajjanavīthiyaṃ, nānāvajjanavīthiyañca ekaggatā. Avasesakammaṭṭhānesūti ‘‘appanāvahānī’’ti vuttesu tiṃsakammaṭṭhānesu. Sau khi nói `samattā hoti` (được viên mãn), để làm rõ chính trạng thái viên mãn ấy, câu bắt đầu bằng `duvidho yeva` (chỉ có hai loại) đã được nói đến. Bằng câu `idha adhippeto samādhi` (định được chủ trương ở đây), ngài đề cập đến định thuộc về thế gian. `Dasasu kammaṭṭhānesu` (trong mười đề mục thiền) có nghĩa là: trong mười đề mục thiền đã được nói ở dưới là `upacārāvahāni` (đưa đến cận hành). `Appanāpubbabhāgacittesu` (trong các tâm thuộc giai đoạn chuẩn bị của an chỉ) có nghĩa là: trong các tâm thuộc giai đoạn chuẩn bị của an chỉ, trong sự sanh khởi của các tâm thuộc giai đoạn chuẩn bị của tám thiền. `Ekaggatā` (nhất tâm) là nhất tâm trong lộ trình tâm có một sự hướng tâm và trong lộ trình tâm có nhiều sự hướng tâm. `Avasesakammaṭṭhānesu` (trong các đề mục thiền còn lại) có nghĩa là: trong ba mươi đề mục thiền đã được nói là `appanāvahāni` (đưa đến an chỉ). Samādhiānisaṃsakathāvaṇṇanā Giải Thích Về Chương Bàn Về Lợi Ích Của Định. 362. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvo, tattha sukhavihāro diṭṭhadhammasukhavihāro. Kāmaṃ ‘‘samāpajjitvā’’ti etena appanāsamādhiyeva vibhāvito, ‘‘ekaggacittā’’ti pana padena upacārasamādhinopi gahaṇaṃ hotīti tato nivattanatthaṃ ‘‘appanāsamādhibhāvanā’’ti vuttaṃ. Na kho paneteti ete bāhirakabhāvitā jhānadhammā cittekaggatāmattakarā. Ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane ‘‘sallekhā’’ti na vuccanti kilesānaṃ sallekhanapaṭipadā na hotīti katvā, sāsane pana avihiṃsādayopi sallekhāva lokuttarapādakattā. 362. `Diṭṭhadhamma` (hiện pháp) được gọi là tự thể được chứng nghiệm trực tiếp; sự an trú trong an lạc ở đó là `diṭṭhadhammasukhavihāra` (hiện pháp lạc trú). Mặc dù qua từ `samāpajjitvā` (sau khi nhập), chỉ có an chỉ định được làm rõ, nhưng qua từ `ekaggacittā` (tâm nhất điểm), cận hành định cũng được bao gồm; do đó, để loại trừ cận hành định, từ `appanāsamādhibhāvanā` (sự tu tập an chỉ định) đã được sử dụng. `Na kho panete` (nhưng không phải những pháp này) có nghĩa là: những pháp thiền này do ngoại đạo tu tập chỉ tạo ra sự nhất tâm đơn thuần. Trong giới luật của bậc Thánh, trong giáo pháp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, chúng không được gọi là `sallekha` (pháp đoạn giảm), vì chúng không phải là pháp hành để đoạn giảm phiền não. Tuy nhiên, trong giáo pháp, ngay cả những pháp như vô hại v.v. cũng chính là `sallekha` vì chúng là nền tảng cho pháp siêu thế. Sambādheti taṇhāsaṃkilesādinā saṃkiliṭṭhatāya paramasambādhe ativiya saṅkaṭaṭṭhānabhūte saṃsārappavatte. Okāsādhigamanayenāti atthapaṭilābhayoggassa navamakhaṇasaṅkhātassa okāsassa adhigamanayena. Tassa [Pg.460] hi dullabhatāya appanādhigamampi anadhigamayamāno saṃvegabahulo puggalo upacārasamādhimhiyeva ṭhatvā vipassanāya kammaṃ karoti ‘‘sīghaṃ saṃsāradukkhaṃ samatikkamissāmī’’ti. Sambādheti (làm cho chật chội): Do bị ô nhiễm bởi các phiền não như ái dục v.v..., trong dòng luân hồi là nơi vô cùng chật chội, là chỗ cực kỳ eo hẹp. Okāsādhigamanayenāti (bằng cách chứng đắc cơ hội) có nghĩa là bằng cách chứng đắc cơ hội được gọi là sát-na thứ chín, là cơ hội thích hợp cho việc thành tựu lợi ích (siêu thế). Vì rằng cơ hội ấy khó được, nên người có nhiều sự xúc động, không chờ đợi cả sự chứng đắc an chỉ định, đứng vững trong cận định rồi thực hành công việc minh sát với ý nghĩ rằng: "Ta sẽ mau chóng vượt qua khổ luân hồi". Abhiññāpādakanti iddhividhādiabhiññāñāṇapādakabhūtaṃ adhiṭṭhānabhūtaṃ. Hotīti vuttanayāti ettha iti-saddo pakārattho, tena ‘‘iminā pakārena vuttanayā’’ti sesābhiññānampi vuttappakāraṃ saṅgaṇhāti. Sati sati āyataneti purimabhavasiddhe abhiññādhigamassa kāraṇe vijjamāne. Abhiññādhigamassa hi adhikāro icchitabbo, yo ‘‘pubbahetū’’ti vuccati. Na samāpattīsu vasībhāvo. Tenāha bhagavā ‘‘sati sati āyatane’’ti (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102). Abhiññāsacchikaraṇīyassāti vakkhamānavibhāgāya abhivisiṭṭhāya paññāya sacchikātabbassa. Dhammassāti bhāvetabbassa ceva vibhāvetabbassa ca dhammassa. Abhiññāsacchikiriyāya cittaṃ abhininnāmetīti yojanā. Tatra tatrevāti tasmiṃ tasmiṃyeva sacchikātabbadhamme. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ sakkhibhabbataṃ. Abhiññāpādakanti (là nền tảng cho thắng trí) có nghĩa là nền tảng, là cơ sở cho trí thắng trí như thần túc thông v.v... Trong câu Hotīti vuttanayā, từ iti có nghĩa là loại, cách thức; do đó, nó bao gồm cả loại đã được nói đến của các thắng trí còn lại với ý nghĩa "có phương pháp đã được nói theo cách này". Sati sati āyatane (khi có xứ này xứ kia) có nghĩa là khi có mặt nhân tố để chứng đắc thắng trí đã thành tựu trong kiếp trước. Vì rằng sự thực hành vượt trội để chứng đắc thắng trí là điều cần được mong muốn, cái được gọi là "nhân quá khứ", chứ không phải là sự thuần thục trong các bậc thiền chứng. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói "khi có xứ này xứ kia". Abhiññāsacchikaraṇīyassa (của pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí) có nghĩa là của pháp cần được chứng ngộ bằng trí tuệ thù thắng có sự phân tích sẽ được nói đến. Dhammassa (của pháp) có nghĩa là của pháp cần được tu tập và cần được làm cho rõ ràng. Nên hiểu sự liên kết là "hướng tâm đến việc chứng ngộ bằng thắng trí". Tatra tatreva (chính tại nơi đó) có nghĩa là chính trong mỗi pháp cần được chứng ngộ ấy. Sakkhibhabbo là người có khả năng trở thành nhân chứng, có khả năng trực nhận; trạng thái của người ấy là sakkhibhabbatā; (hướng đến) taṃ sakkhibhabbataṃ (trạng thái có khả năng trở thành nhân chứng ấy). Taṃ taṃ bhavagamikammaṃ ārabbha bhavapatthanāya anuppannāyapi kammassa katūpacitabhāveneva bhavapatthanākiccaṃ sijjhatīti dassento āha ‘‘apatthayamānā vā’’ti. Saha byeti pavattatīti sahabyo, sahāyo, idha pana ekabhavūpago adhippeto, tassa bhāvo sahabyatā, taṃ sahabyataṃ. Để chỉ rõ rằng: "Dù cho sự mong cầu tái sanh chưa khởi lên, chỉ do trạng thái đã làm và đã tích lũy của nghiệp khi lấy nghiệp đưa đến cõi này cõi kia làm đối tượng, phận sự mong cầu tái sanh vẫn được thành tựu", ngài đã nói "hoặc không mong cầu". Saha byeti pavattatīti sahabyo (sahabyo là người cùng diễn tiến, cùng đi), tức là bạn đồng hành; nhưng ở đây, được hiểu là người cùng sanh vào một cõi. Trạng thái của người ấy là sahabyatā (sự đồng sanh); (hướng đến) taṃ sahabyataṃ (sự đồng sanh ấy). Kiṃ pana appanāsamādhibhāvanāyeva bhavavisesānisaṃsā, udāhu itarāpīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘upacārasamādhibhāvanāpī’’tiādi. Tác ý đến câu chất vấn rằng: "Nhưng phải chăng chỉ có sự tu tập an chỉ định mới có quả báu là cõi sanh đặc biệt, hay là cả pháp khác (sự tu tập cận định) cũng vậy?", ngài đã nói "cả sự tu tập cận định..." v.v... Nibbānanti tissannaṃ dukkhatānaṃ nibbutiṃ. Rūpadhamme pariyāpannā vijjamānāpi saṅkhāradukkhatā cittassa abhāvena asantasamāva. Tenāha ‘‘sukhaṃ viharissāmā’’ti. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādukkhaanattanibbidāvirāganirodhapaṭinissaggavivaṭṭānupassanāti imāhi aṭṭhahi, aṭṭhahi ca ariyamaggaphalañāṇehīti evaṃ soḷasahi. Navahi samādhicariyāhīti [Pg.461] pañcannaṃ rūpajjhānānaṃ, catunnaṃ arūpajjhānānañca vasena evaṃ navahi. Keci pana ‘‘cattāro rūpajjhānasamādhī, cattāro arūpajjhānasamādhī, ubhayesaṃ upacārasamādhiṃ ekaṃ katvā evaṃ navā’’ti vadanti. Nibbāna (Niết-bàn) là sự dập tắt của ba loại khổ tánh. Dù cho hành khổ tánh bao gồm trong sắc pháp có hiện hữu, nhưng do không có tâm nên cũng giống như không có. Do đó, ngài nói "chúng ta sẽ an trú lạc". Soḷasahi ñāṇacariyāhi (bởi mười sáu trí hạnh) là bởi tám pháp quán này: vô thường quán, khổ quán, vô ngã quán, yếm ly quán, ly tham quán, diệt tận quán, xả ly quán, và chuyển hướng quán; và bởi tám thánh đạo trí và thánh quả trí, như vậy là mười sáu. Navahi samādhicariyāhi (bởi chín định hạnh) là theo cách của năm thiền sắc giới và bốn thiền vô sắc giới, như vậy là chín. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "Bốn định thiền sắc giới, bốn định thiền vô sắc giới, và gộp cận định của cả hai thành một, như vậy là chín". Samādhibhāvanāyogeti samādhibhāvanāya anuyoge anuyuñjane, samādhibhāvanāsaṅkhāte vā yoge. Yogoti bhāvanā vuccati. Yathāha ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī’’ti (dha. pa. 282). Samādhibhāvanāyoge (trong sự thực hành tu tập định) có nghĩa là trong sự chuyên tâm, nỗ lực tu tập định, hoặc trong sự thực hành được gọi là tu tập định. Yoga (sự thực hành) được gọi là bhāvanā (sự tu tập). Như đã được nói: "Trí tuệ quả thật sanh khởi từ sự thực hành". 363. Samādhipīti pi-saddena sīlaṃ sampiṇḍeti. 363. Trong từ Samādhipi, bằng từ pi (cũng), bao gồm cả giới. Samādhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về chương trình định đã hoàn tất. Iti ekādasamaparicchedavaṇṇanā. Như vậy là phần giải thích chương thứ mười một. Paṭhamo bhāgo niṭṭhito. Phần đầu tiên đã hoàn tất.