නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

විසුද්ධිමග්ගො

The Path of Purification

(දුතියො භාගො)

(Second Part)

12. ඉද්ධිවිධනිද්දෙසො

12. Exposition on the Kinds of Psychic Power

අභිඤ්ඤාකථා

Discourse on Direct Knowledge

365. ඉදානි [Pg.1] යාසං ලොකිකාභිඤ්ඤානං වසෙන අයං සමාධිභාවනා අභිඤ්ඤානිසංසාති වුත්තා, තා අභිඤ්ඤා සම්පාදෙතුං යස්මා පථවීකසිණාදීසු අධිගතචතුත්ථජ්ඣානෙන යොගිනා යොගො කාතබ්බො. එවඤ්හිස්ස සා සමාධිභාවනා අධිගතානිසංසා චෙව භවිස්සති ථිරතරා ච, සො අධිගතානිසංසාය ථිරතරාය සමාධිභාවනාය සමන්නාගතො සුඛෙනෙව පඤ්ඤාභාවනං සම්පාදෙස්සති. තස්මා අභිඤ්ඤාකථං තාව ආරභිස්සාම.

365. Now, this development of concentration was said to have the benefit of direct knowledge by means of those worldly direct knowledges. To bring those direct knowledges to perfection, a yogin who has attained the fourth jhāna in the earth kasiṇa and so on should make an effort. For in doing so, that development of concentration of his will both have its benefit realized and become more stable. And he, endowed with a development of concentration that has its benefit realized and is more stable, will easily bring the development of wisdom to perfection. Therefore, we shall first begin the discourse on direct knowledge.

භගවතා හි අධිගතචතුත්ථජ්ඣානසමාධීනං කුලපුත්තානං සමාධිභාවනානිසංසදස්සනත්ථඤ්චෙව උත්තරුත්තරි පණීතපණීතධම්මදෙසනත්ථඤ්ච ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඉද්ධිවිධාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති එකොපි හුත්වා බහුධා හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.238) නයෙන ඉද්ධිවිධං, දිබ්බසොතධාතුඤාණං, චෙතොපරියඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, සත්තානං චුතූපපාතෙ ඤාණන්ති පඤ්ච ලොකිකාභිඤ්ඤා වුත්තා.

For the Blessed One, in order to show the benefits of the development of concentration to sons of good family who have attained the concentration of the fourth jhāna, and to teach progressively more sublime states, declared the five worldly direct knowledges by the method beginning: "When his mind is thus concentrated, purified, bright, unblemished, rid of defilements, malleable, workable, steady, and imperturbable, he directs and inclines his mind to the kinds of psychic power. He experiences various kinds of psychic power: having been one, he becomes many..." (Dī. Ni. i, 77); namely, the kinds of psychic power, the divine-ear element knowledge, the knowledge of others' minds, the recollection of past lives, and the knowledge of the passing away and reappearance of beings.

තත්ථ [Pg.2] එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීතිආදිකං ඉද්ධිවිකුබ්බනං කාතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන යොගිනා ඔදාතකසිණපරියන්තෙසු අට්ඨසු කසිණෙසු අට්ඨ අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා –

Therein, a beginner yogin who wishes to perform the psychic transformation beginning with “having been one, he becomes many,” having produced eight attainments in each of the eight kasiṇas ending with the white kasiṇa—

කසිණානුලොමතො, කසිණපටිලොමතො, කසිණානුලොමපටිලොමතො, ඣානානුලොමතො, ඣානපටිලොමතො, ඣානානුලොමපටිලොමතො, ඣානුක්කන්තිකතො, කසිණුක්කන්තිකතො, ඣානකසිණුක්කන්තිකතො, අඞ්ගසඞ්කන්තිතො, ආරම්මණසඞ්කන්තිතො, අඞ්ගාරම්මණසඞ්කන්තිතො, අඞ්ගවවත්ථාපනතො, ආරම්මණවවත්ථාපනතොති.

By forward order of the kasiṇas, by reverse order of the kasiṇas, by forward and reverse order of the kasiṇas; by forward order of the jhānas, by reverse order of the jhānas, by forward and reverse order of the jhānas; by skipping the jhānas, by skipping the kasiṇas, by skipping the jhānas and kasiṇas; by transition of the factors, by transition of the object, by transition of the factors and object; by defining the factors, and by defining the object.

ඉමෙහි චුද්දසහි ආකාරෙහි චිත්තං පරිදමෙතබ්බං.

The mind should be tamed by means of these fourteen modes.

366. කතමං පනෙත්ථ කසිණානුලොමං…පෙ… කතමං ආරම්මණවවත්ථාපනන්ති. ඉධ භික්ඛු පථවීකසිණෙ ඣානං සමාපජ්ජති, තතො ආපොකසිණෙති එවං පටිපාටියා අට්ඨසු කසිණෙසු සතක්ඛත්තුම්පි සහස්සක්ඛත්තුම්පි සමාපජ්ජති, ඉදං කසිණානුලොමං නාම.

366. Herein, what is the forward order of the kasiṇas? … and what is the defining of the object? Here, a bhikkhu attains jhāna in the earth kasiṇa, then in the water kasiṇa; thus in sequence he attains jhāna in the eight kasiṇas a hundred times, or even a thousand times. This is called the forward order of the kasiṇas.

ඔදාතකසිණතො පන පට්ඨාය තථෙව පටිලොමක්කමෙන සමාපජ්ජනං කසිණපටිලොමං නාම.

Furthermore, attaining in the same way in reverse order, starting from the white kasiṇa, is called the reverse order of the kasiṇas.

පථවීකසිණතො පට්ඨාය යාව ඔදාතකසිණං, ඔදාතකසිණතොපි පට්ඨාය යාව පථවීකසිණන්ති එවං අනුලොමපටිලොමවසෙන පුනප්පුනං සමාපජ්ජනං කසිණානුලොමපටිලොමං නාම.

Repeatedly attaining by way of forward and reverse order—starting from the earth kasiṇa up to the white kasiṇa, and starting from the white kasiṇa up to the earth kasiṇa—is called the forward and reverse order of the kasiṇas.

පඨමජ්ඣානතො පන පට්ඨාය පටිපාටියා යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, තාව පුනප්පුනං සමාපජ්ජනං ඣානානුලොමං නාම.

Furthermore, repeatedly attaining in sequence, starting from the first jhāna up to the base of neither-perception-nor-non-perception, is called the forward order of the jhānas.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානං, තාව පුනප්පුනං සමාපජ්ජනං ඣානපටිලොමං නාම.

Repeatedly attaining, starting from the base of neither-perception-nor-non-perception up to the first jhāna, is called the reverse order of the jhānas.

පඨමජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානන්ති එවං අනුලොමපටිලොමවසෙන පුනප්පුනං සමාපජ්ජනං ඣානානුලොමපටිලොමං නාම.

Repeatedly attaining by way of forward and reverse order—starting from the first jhāna up to the base of neither-perception-nor-non-perception, and starting from the base of neither-perception-nor-non-perception up to the first jhāna—is called the forward and reverse order of the jhānas.

පථවීකසිණෙ පන පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තත්ථෙව තතියං සමාපජ්ජති, තතො තදෙව උග්ඝාටෙත්වා ආකාසානඤ්චායතනං, තතො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනන්ති [Pg.3] එවං කසිණං අනුක්කමිත්වා ඣානස්සෙව එකන්තරිකභාවෙන උක්කමනං ඣානුක්කන්තිකං නාම. එවං ආපොකසිණාදිමූලිකාපි යොජනා කාතබ්බා.

Furthermore, having attained the first jhāna in the earth kasiṇa, one attains the third jhāna in that same kasiṇa. Then, having removed that very kasiṇa sign, one attains the base of infinite space, and then the base of nothingness. Thus, without skipping the kasiṇa, the skipping of the jhānas alone, leaving one in between, is called jhāna-skipping. In this way, the application should be made with the water kasiṇa, etc., as the basis.

පථවීකසිණෙ පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා පුන තදෙව තෙජොකසිණෙ, තතො නීලකසිණෙ, තතො ලොහිතකසිණෙති ඉමිනා නයෙන ඣානං අනුක්කමිත්වා කසිණස්සෙව එකන්තරිකභාවෙන උක්කමනං කසිණුක්කන්තිකං නාම.

Having attained the first jhāna in the earth kasiṇa, one again attains that same jhāna in the fire kasiṇa, then in the blue kasiṇa, then in the red kasiṇa. In this way, without skipping the jhāna, the skipping of the kasiṇas alone, leaving one in between, is called kasiṇa-skipping.

පථවීකසිණෙ පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො තෙජොකසිණෙ තතියං, නීලකසිණං උග්ඝාටෙත්වා ආකාසානඤ්චායතනං, ලොහිතකසිණතො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනන්ති ඉමිනා නයෙන ඣානස්ස චෙව කසිණස්ස ච උක්කමනං ඣානකසිණුක්කන්තිකං නාම.

Having attained the first jhāna in the earth kasiṇa, then the third jhāna in the fire kasiṇa; having removed the blue kasiṇa sign, the base of infinite space; from the red kasiṇa, the base of nothingness. In this way, the skipping of both jhāna and kasiṇa is called jhāna-and-kasiṇa-skipping.

පථවීකසිණෙ පන පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තත්ථෙව ඉතරෙසම්පි සමාපජ්ජනං අඞ්ගසඞ්කන්තිකං නාම.

Furthermore, having attained the first jhāna in the earth kasiṇa, attaining the other jhānas in that same kasiṇa is called factor-transition.

පථවීකසිණෙ පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තදෙව ආපොකසිණෙ…පෙ… තදෙව ඔදාතකසිණෙති එවං සබ්බකසිණෙසු එකස්සෙව ඣානස්ස සමාපජ්ජනං ආරම්මණසඞ්කන්තිකං නාම.

Having attained the first jhāna in the earth kasiṇa, and then that same jhāna in the water kasiṇa… and that same jhāna in the white kasiṇa—thus, attaining one and the same jhāna in all the kasiṇas is called object-transition.

පථවීකසිණෙ පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා ආපොකසිණෙ දුතියං, තෙජොකසිණෙ තතියං, වායොකසිණෙ චතුත්ථං, නීලකසිණං උග්ඝාටෙත්වා ආකාසානඤ්චායතනං, පීතකසිණතො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, ලොහිතකසිණතො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, ඔදාතකසිණතො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති එවං එකන්තරිකවසෙන අඞ්ගානඤ්ච ආරම්මණානඤ්ච සඞ්කමනං අඞ්ගාරම්මණසඞ්කන්තිකං නාම.

Having attained the first jhāna in the earth kasiṇa, one attains the second in the water kasiṇa, the third in the fire kasiṇa, the fourth in the air kasiṇa; having removed the blue kasiṇa sign, the base of infinite space; from the yellow kasiṇa, the base of infinite consciousness; from the red kasiṇa, the base of nothingness; from the white kasiṇa, the base of neither-perception-nor-non-perception. Thus, the transition of both factors and objects is called factor-and-object-transition.

පඨමං ඣානං පන පඤ්චඞ්ගිකන්ති වවත්ථපෙත්වා දුතියං තිවඞ්ගිකං, තතියං දුවඞ්ගිකං, තථා චතුත්ථං ආකාසානඤ්චායතනං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති එවං ඣානඞ්ගමත්තස්සෙව වවත්ථාපනං අඞ්ගවවත්ථාපනං නාම.

Furthermore, having defined the first jhāna as five-factored, the second as three-factored, the third as two-factored, and likewise the fourth, the base of infinite space… up to the base of neither-perception-nor-non-perception as two-factored—thus, the defining of the jhāna factors alone is called factor-defining.

තථා ඉදං පථවීකසිණන්ති වවත්ථපෙත්වා ඉදං ආපොකසිණං…පෙ… ඉදං ඔදාතකසිණන්ති එවං ආරම්මණමත්තස්සෙව වවත්ථාපනං ආරම්මණවවත්ථාපනං නාම[Pg.4]. අඞ්ගාරම්මණවවත්ථාපනම්පි එකෙ ඉච්ඡන්ති. අට්ඨකථාසු පන අනාගතත්තා අද්ධා තං භාවනාමුඛං න හොති.

Similarly, having established, 'This is the earth kasiṇa,' 'This is the water kasiṇa,'... up to... 'This is the white kasiṇa'—thus, the establishing of the object alone is called 'establishing the object' (ārammaṇavavatthāpana). Some also desire the establishing of factors and objects (aṅgārammaṇavavatthāpana). However, since this is not found in the Commentaries, it is certainly not an entrance to the development of meditation.

367. ඉමෙහි පන චුද්දසහි ආකාරෙහි චිත්තං අපරිදමෙත්වා පුබ්බෙ අභාවිතභාවනො ආදිකම්මිකො යොගාවචරො ඉද්ධිවිකුබ්බනං සම්පාදෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. ආදිකම්මිකස්ස හි කසිණපරිකම්මම්පි භාරො, සතෙසු සහස්සෙසු වා එකොව සක්කොති. කතකසිණපරිකම්මස්ස නිමිත්තුප්පාදනං භාරො, සතෙසු සහස්සෙසු වා එකොව සක්කොති. උප්පන්නෙ නිමිත්තෙ තං වඩ්ඪෙත්වා අප්පනාධිගමො භාරො, සතෙසු සහස්සෙසු වා එකොව සක්කොති. අධිගතප්පනස්ස චුද්දසහාකාරෙහි චිත්තපරිදමනං භාරො, සතෙසු සහස්සෙසු වා එකොව සක්කොති. චුද්දසහාකාරෙහි පරිදමිතචිත්තස්සාපි ඉද්ධිවිකුබ්බනං නාම භාරො, සතෙසු සහස්සෙසු වා එකොව සක්කොති. විකුබ්බනප්පත්තස්සාපි ඛිප්පනිසන්තිභාවො නාම භාරො, සතෙසු සහස්සෙසු වා එකොව ඛිප්පනිසන්තී හොති. ථෙරම්බත්ථලෙ මහාරොහණගුත්තත්ථෙරස්ස ගිලානුපට්ඨානං ආගතෙසු තිංසමත්තෙසු ඉද්ධිමන්තසහස්සෙසු උපසම්පදාය අට්ඨවස්සිකො රක්ඛිතත්ථෙරො විය. තස්සානුභාවො පථවීකසිණනිද්දෙසෙ (විසුද්ධි. 1.78 ආදයො) වුත්තොයෙව. තං පනස්සානුභාවං දිස්වා ථෙරො ආහ ‘‘ආවුසො, සචෙ රක්ඛිතො නාභවිස්ස සබ්බෙ ගරහප්පත්තා අස්සාම ‘නාගරාජානං රක්ඛිතුං නාසක්ඛිංසූ’ති. තස්මා අත්තනා ගහෙත්වා විචරිතබ්බං ආවුධං නාම මලං සොධෙත්වාව ගහෙත්වා විචරිතුං වට්ටතී’’ති. තෙ ථෙරස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා තිංසසහස්සාපි භික්ඛූ ඛිප්පනිසන්තිනො අහෙසුං.

367. Furthermore, for a beginner yogin who has not tamed the mind in these fourteen ways and has not previously developed meditation, that he should accomplish psychic transformation—such a case does not exist. For a beginner, even the preliminary work on the kasiṇa is a burden; only one in hundreds or thousands is able. For one who has completed the preliminary work on the kasiṇa, producing the sign is a burden; only one in hundreds or thousands is able. When the sign has arisen, developing it to attain absorption is a burden; only one in hundreds or thousands is able. For one who has attained absorption, taming the mind in these fourteen ways is a burden; only one in hundreds or thousands is able. Even for one whose mind has been tamed in these fourteen ways, what is called psychic transformation is a burden; only one in hundreds or thousands is able. Even for one who has attained psychic transformation, what is called the state of quick proficiency is a burden; only one in hundreds or thousands becomes quickly proficient. It is like the Elder Rakkhiṭa, who was of eight years' standing since higher ordination, among some thirty thousand bhikkhus with psychic power who had come to attend to the ailing Elder Mahārohaṇagutta at Therambatthala. His power has been told in the exposition on the earth kasiṇa. Seeing his power, the Elder said: 'Venerable sirs, if Rakkhiṭa had not been here, we would all have incurred blame, it being said, "They were not able to protect the nāga king." Therefore, a weapon that is to be carried about should be taken up and carried about only after cleaning off the rust.' Having stood in the Elder's instruction, all thirty thousand bhikkhus became quickly proficient.

ඛිප්පනිසන්තියාපි ච සති පරස්ස පතිට්ඨාභාවො භාරො, සතෙසු සහස්සෙසු වා එකොව හොති, ගිරිභණ්ඩවාහනපූජාය මාරෙන අඞ්ගාරවස්සෙ පවත්තිතෙ ආකාසෙ පථවිං මාපෙත්වා අඞ්ගාරවස්සපරිත්තාරකො ථෙරො විය.

And even when there is quick proficiency, being a refuge for others is a burden; only one in hundreds or thousands becomes so, like the elder who, at the Giribhaṇḍavāhana festival, when Māra caused a rain of embers, created earth in the sky and became a protector from that rain of embers.

බලවපුබ්බයොගානං පන බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅග්ගසාවකාදීනං විනාපි ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන භාවනානුක්කමෙන අරහත්තපටිලාභෙනෙව ඉදඤ්ච ඉද්ධිවිකුබ්බනං අඤ්ඤෙ [Pg.5] ච පටිසම්භිදාදිභෙදා ගුණා ඉජ්ඣන්ති. තස්මා යථා පිළන්ධනවිකතිං කත්තුකාමො සුවණ්ණකාරො අග්ගිධමනාදීහි සුවණ්ණං මුදුං කම්මඤ්ඤං කත්වාව කරොති, යථා ච භාජනවිකතිං කත්තුකාමො කුම්භකාරො මත්තිකං සුපරිමද්දිතං මුදුං කත්වා කරොති, එවමෙව ආදිකම්මිකෙන ඉමෙහි චුද්දසහාකාරෙහි චිත්තං පරිදමෙත්වා ඡන්දසීසචිත්තසීසවීරියසීසවීමංසාසීසසමාපජ්ජනවසෙන චෙව ආවජ්ජනාදිවසීභාවවසෙන ච මුදුං කම්මඤ්ඤං කත්වා ඉද්ධිවිධාය යොගො කරණීයො. පුබ්බහෙතුසම්පන්නෙන පන කසිණෙසු චතුත්ථජ්ඣානමත්තෙ චිණ්ණවසිනාපි කාතුං වට්ටති. යථා පනෙත්ථ යොගො කාතබ්බො, තං විධිං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදිමාහ.

However, for those of powerful prior practice, such as Buddhas, Paccekabuddhas, chief disciples, and others, this psychic transformation and other qualities, such as the various kinds of analytical knowledge, are accomplished simply by the attainment of Arahantship, even without this aforesaid sequence of development. Therefore, just as a goldsmith who wishes to make a special kind of ornament does so only after making the gold soft and workable by smelting with fire and so on; and just as a potter who wishes to make a special kind of vessel does so only after making the clay well-kneaded and soft; so too, a beginner should make the exertion for the kinds of psychic power after having tamed the mind in these fourteen ways and made it soft and workable, both by means of entering absorption with zeal, mind, effort, or investigation as foremost, and by means of the state of mastery beginning with adverting. But for one endowed with a previous cause, who has practiced mastery in only the fourth jhāna in the kasiṇas, it is also fitting to do so. In order to show how the exertion should be made in this matter, the Blessed One said, 'He, with a mind thus concentrated...' and so on.

368. තත්‍රායං පාළිනයානුසාරෙනෙව විනිච්ඡයකථා. තත්ථ සොති සො අධිගතචතුත්ථජ්ඣානො යොගී. එවන්ති චතුත්ථජ්ඣානක්කමනිදස්සනමෙතං. ඉමිනා පඨමජ්ඣානාධිගමාදිනා කමෙන චතුත්ථජ්ඣානං පටිලභිත්වාති වුත්තං හොති. සමාහිතෙති ඉමිනා චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනා සමාහිතෙ. චිත්තෙති රූපාවචරචිත්තෙ. පරිසුද්ධෙතිආදීසු පන උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිභාවෙන පරිසුද්ධෙ. පරිසුද්ධත්තායෙව පරියොදාතෙ, පභස්සරෙති වුත්තං හොති. සුඛාදීනං පච්චයානං ඝාතෙන විහතරාගාදිඅඞ්ගණත්තා අනඞ්ගණෙ. අනඞ්ගණත්තායෙව විගතූපක්කිලෙසෙ. අඞ්ගණෙන හි තං චිත්තං උපක්කිලිස්සති. සුභාවිතත්තා මුදුභූතෙ, වසීභාවප්පත්තෙති වුත්තං හොති. වසෙ වත්තමානං හි චිත්තං මුදුන්ති වුච්චති. මුදුත්තායෙව ච කම්මනියෙ, කම්මක්ඛමෙ කම්මයොග්ගෙති වුත්තං හොති. මුදුං හි චිත්තං කම්මනියං හොති සුදන්තමිව සුවණ්ණං, තඤ්ච උභයම්පි සුභාවිතත්තායෙවාති. යථාහ ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං භාවිතං බහුලීකතං මුදුඤ්ච හොති කම්මනියඤ්ච, යථයිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.22).

368. Herein, this is the definitive explanation according to the method of the Pāli text. Therein, 'he' (so) is that yogin who has attained the fourth jhāna. 'Thus' (evaṃ) is an indication of the sequence for the fourth jhāna; that is to say, 'having attained the fourth jhāna by this sequence beginning with the attainment of the first jhāna.' 'Concentrated' (samāhite) means concentrated by this concentration of the fourth jhāna. 'Mind' (citte) means the fine-material sphere mind. As for 'purified' (parisuddhe) and so on, it is purified by the state of purity of mindfulness through equanimity. Because it is purified, it is said to be 'bright' (pariyodāte) and 'luminous' (pabhassare). Because of the destruction of the conditions for pleasure and so on, it is 'stainless' (anaṅgaṇe), due to having its stains of lust and so on removed. Because it is stainless, it is 'without imperfections' (vigatūpakkilese); for that mind is corrupted by a stain. Because it is well-developed, it has 'become soft' (mudubhūte), meaning it has attained mastery. For a mind that functions under one's control is called 'soft' (mudu). And because it is soft, it is 'workable' (kammaniye), that is, 'capable of work' (kammakkhame), 'fit for work' (kammayogge). For a soft mind is workable like well-refined gold, and both are so because they are well-developed. As it is said: 'Bhikkhus, I do not see a single other thing that, when developed and cultivated, is as soft and workable as this, bhikkhus: the mind' (A I 9).

එතෙසු පරිසුද්ධභාවාදීසු ඨිතත්තා ඨිතෙ. ඨිතත්තායෙව ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ, අචලෙ නිරිඤ්ජනෙති වුත්තං හොති. මුදුකම්මඤ්ඤභාවෙන වා අත්තනො වසෙ ඨිතත්තා ඨිතෙ. සද්ධාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ. සද්ධාපරිග්ගහිතං හි චිත්තං අස්සද්ධියෙන න ඉඤ්ජති. වීරියපරිග්ගහිතං කොසජ්ජෙන න ඉඤ්ජති. සතිපරිග්ගහිතං පමාදෙන න ඉඤ්ජති. සමාධිපරිග්ගහිතං උද්ධච්චෙන න ඉඤ්ජති[Pg.6]. පඤ්ඤාපරිග්ගහිතං අවිජ්ජාය න ඉඤ්ජති. ඔභාසගතං කිලෙසන්ධකාරෙන න ඉඤ්ජති. ඉමෙහි ඡහි ධම්මෙහි පරිග්ගහිතං ආනෙඤ්ජප්පත්තං හොති. එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං චිත්තං අභිනීහාරක්ඛමං හොති අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයානං ධම්මානං අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය.

Because it is established in these states of purity and so on, it is 'established' (ṭhite). Because it is established, it has 'attained the imperturbable' (āneñjappatte), meaning it is 'unshakeable' (acale), 'unwavering' (niriñjane). Or, because it is established under its own control due to its softness and workability, it is 'established' (ṭhite). Because it is supported by faith and so on, it has 'attained the imperturbable' (āneñjappatte). For a mind supported by faith is not shaken by lack of faith. A mind supported by energy is not shaken by laziness. A mind supported by mindfulness is not shaken by heedlessness. A mind supported by concentration is not shaken by restlessness. A mind supported by wisdom is not shaken by ignorance. A mind that has attained light is not shaken by the darkness of the defilements. Supported by these six things, it attains the imperturbable. Thus, a mind endowed with eight factors is capable of being directed to the realization by direct knowledge of things to be realized by direct knowledge.

අපරො නයො, චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනා සමාහිතෙ. නීවරණදූරභාවෙන පරිසුද්ධෙ. විතක්කාදිසමතික්කමෙන පරියොදාතෙ. ඣානපටිලාභපච්චයානං ඉච්ඡාවචරානං අභාවෙන අනඞ්ගණෙ. අභිජ්ඣාදීනං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසානං විගමෙන විගතූපක්කිලෙසෙ. උභයම්පි චෙතං අනඞ්ගණසුත්තවත්ථසුත්තානුසාරෙන (ම. නි. 1.57 ආදයො) වෙදිතබ්බං. වසිප්පත්තියා මුදුභූතෙ. ඉද්ධිපාදභාවූපගමෙන කම්මනියෙ. භාවනාපාරිපූරියා පණීතභාවූපගමෙන ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ. යථා ආනෙඤ්ජප්පත්තං හොති, එවං ඨිතෙති අත්ථො. එවම්පි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං චිත්තං අභිනීහාරක්ඛමං හොති අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයානං ධම්මානං අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය පාදකං පදට්ඨානභූතන්ති.

Another method: When the mind is composed with the concentration of the fourth jhāna, it is purified by being remote from the hindrances; cleansed by transcending thought-conception and so on; unblemished due to the absence of base desires that are a condition for the attainment of jhāna; and free from corruptions due to the removal of the mind's corruptions, such as covetousness. Both of these should be understood in accordance with the Anaṅgaṇa Sutta and the Vatthasutta. When it has become pliable through the attainment of mastery; workable through having reached the state of a basis of psychic power; steady and having attained the imperturbable through the perfection of development and the attainment of the sublime state. The meaning is: as it attains the imperturbable, so it is steady. Thus, a mind endowed with these eight factors is fit to be directed, being a foundation and a basis for the realization by direct knowledge of those things that are to be realized by direct knowledge.

දසඉද්ධිකථා

An Exposition on the Ten Powers

369. ඉද්ධිවිධාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතීති එත්ථ ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි, නිප්ඵත්තිඅත්ථෙන පටිලාභට්ඨෙන චාති වුත්තං හොති. යඤ්හි නිප්ඵජ්ජති පටිලබ්භති ච, තං ඉජ්ඣතීති වුච්චති. යථාහ ‘‘කාමං කාමයමානස්ස, තස්ස චෙතං සමිජ්ඣතී’’ති (සු. නි. 772). තථා ‘‘නෙක්ඛම්මං ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, පටිහරතීති පාටිහාරියං. අරහත්තමග්ගො ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, පටිහරතීති පාටිහාරිය’’න්ති (පටි. ම. 3.32).

369. In the phrase 'one directs and inclines the mind towards the various kinds of psychic power,' iddhi is so called in the sense of succeeding; that is, it is said to be in the sense of accomplishment and attainment. For whatever is accomplished and attained, that is said to 'succeed' (ijjhati). As it is said: 'For one desiring a sensual pleasure, if that succeeds for him' (Su.ni. 772). Likewise: 'Renunciation succeeds—this is iddhi; it removes the opposite—this is a marvel (pāṭihāriya). The path to Arahantship succeeds—this is iddhi; it removes the opposite—this is a marvel (pāṭihāriya)' (Paṭi. Ma. 3.32).

අපරො නයො, ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි. උපායසම්පදායෙතමධිවචනං. උපායසම්පදා හි ඉජ්ඣති අධිප්පෙතඵලප්පසවනතො. යථාහ – ‘‘අයං ඛො චිත්තො ගහපති සීලවා කල්‍යාණධම්මො, සචෙ පණිදහිස්සති ‘අනාගතමද්ධානං රාජා අස්සං චක්කවත්තී’ති, තස්ස ඛො අයං ඉජ්ඣිස්සති සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’’ති (සං. නි. 4.352).

Another method: Iddhi is so called in the sense of causing to succeed. This is a designation for the accomplishment of the means. For the accomplishment of the means 'succeeds' in that it produces the desired result. As it is said: 'This householder Citta is virtuous, of good character. If he should make an aspiration, "May I in the future be a wheel-turning monarch," this mental aspiration of his, being virtuous, will succeed on account of its purity' (Saṃ. Ni. 4.352).

අපරො නයො, එතාය සත්තා ඉජ්ඣන්තීති ඉද්ධි. ඉජ්ඣන්තීති ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති වුත්තං හොති. සා දසවිධා. යථාහ ‘‘කති ඉද්ධියොති දස ඉද්ධියො’’. පුන චපරං ආහ ‘‘කතමා දස ඉද්ධියො[Pg.7]? අධිට්ඨානා ඉද්ධි, විකුබ්බනා ඉද්ධි, මනොමයා ඉද්ධි, ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි, සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි, අරියා ඉද්ධි, කම්මවිපාකජා ඉද්ධි, පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි, විජ්ජාමයා ඉද්ධි, තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධී’’ති (පටි. ම. 3.9).

Another method: It is called iddhi because 'by means of it, beings succeed' (ijjanti). 'They succeed' means they become prosperous, developed, and have reached excellence. It is tenfold. As it is said: 'How many powers (iddhi) are there? There are ten powers.' And further: 'What are the ten powers? The power of determination, the power of transformation, the mind-made power, the power of the pervasion of knowledge, the power of the pervasion of concentration, the noble power, the power born from the result of kamma, the power of a meritorious one, the power consisting of lore, and the power of succeeding in various instances due to right application' (Paṭi. Ma. 3.9).

370. තත්ථ ‘‘පකතියා එකො බහුකං ආවජ්ජති. සතං වා සහස්සං වා සතසහස්සං වා ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති ‘බහුකො හොමී’’’ති (පටි. ම. 3.10) එවං විභජිත්වා දස්සිතා ඉද්ධි අධිට්ඨානවසෙන නිප්ඵන්නත්තා අධිට්ඨානා ඉද්ධි නාම.

370. Therein: 'Being one by nature, one adverts to many. Having adverted to a hundred, a thousand, or a hundred thousand, one determines with knowledge, "I shall become many"' (Paṭi. Ma. 3.10). The power shown and analyzed in this way, being accomplished by means of determination, is called the power of determination (adhiṭṭhānā-iddhi).

371. ‘‘සො පකතිවණ්ණං විජහිත්වා කුමාරකවණ්ණං වා දස්සෙති නාගවණ්ණං වා…පෙ… විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙතී’’ති (පටි. ම. 3.13) එවං ආගතා ඉද්ධි පකතිවණ්ණවිජහනවිකාරවසෙන පවත්තත්තා විකුබ්බනා ඉද්ධි නාම.

371. 'Having abandoned one’s natural appearance, one displays the appearance of a youth, or the appearance of a nāga… or even displays a diverse military formation' (Paṭi. Ma. 3.13). The power that is presented in this way, because it proceeds by means of abandoning the natural appearance and by way of alteration, is called the power of transformation (vikubbanā-iddhi).

372. ‘‘ඉධ භික්ඛු ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති රූපිං මනොමය’’න්ති (පටි. ම. 3.14) ඉමිනා නයෙන ආගතා ඉද්ධි සරීරබ්භන්තරෙ අඤ්ඤස්සෙව මනොමයස්ස සරීරස්ස නිප්ඵත්තිවසෙන පවත්තත්තා මනොමයා ඉද්ධි නාම.

372. 'Here, a bhikkhu creates from this body another body, having material form, mind-made' (Paṭi. Ma. 3.14). The power that is presented in this way, because it proceeds by means of the accomplishment of another, separate mind-made body within the physical body, is called the mind-made power (manomayā-iddhi).

373. ඤාණුප්පත්තිතො පන පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තංඛණෙ වා ඤාණානුභාවනිබ්බත්තො විසෙසො ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාය පහානට්ඨො ඉජ්ඣතීති ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං පහානට්ඨො ඉජ්ඣතීති ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි. ආයස්මතො බාක්කුලස්ස ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි. ආයස්මතො සංකිච්චස්ස ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි. ආයස්මතො භූතපාලස්ස ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධී’’ති (පටි. ම. 3.15).

373. Now, the special quality produced by the power of knowledge—whether before, after, or at the very moment of the arising of knowledge—is called the power of the pervasion of knowledge (ñāṇavipphārā-iddhi). For this has been said: 'Through the contemplation of impermanence, the abandoning of the perception of permanence is accomplished; this is the power of the pervasion of knowledge… Through the path to Arahantship, the abandoning of all defilements is accomplished; this is the power of the pervasion of knowledge. The power of the pervasion of knowledge of the Venerable Bākkula. The power of the pervasion of knowledge of the Venerable Saṃkicca. The power of the pervasion of knowledge of the Venerable Bhūtapāla' (Paṭi. Ma. 3.15).

තත්ථ ආයස්මා බාක්කුලො දහරොව මඞ්ගලදිවසෙ නදියා න්හාපියමානො ධාතියා පමාදෙන සොතෙ පතිතො. තමෙනං මච්ඡො ගිලිත්වා බාරාණසීතිත්ථං අගමාසි. තත්‍ර තං මච්ඡබන්ධො ගහෙත්වා සෙට්ඨිභරියාය වික්කිණි. සා මච්ඡෙ සිනෙහං උප්පාදෙත්වා අහමෙව නං පචිස්සාමීති ඵාලෙන්තී මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණබිම්බං විය දාරකං දිස්වා පුත්තො මෙ ලද්ධොති සොමනස්සජාතා අහොසි. ඉති මච්ඡකුච්ඡියං අරොගභාවො ආයස්මතො බාක්කුලස්ස [Pg.8] පච්ඡිමභවිකස්ස තෙන අත්තභාවෙන පටිලභිතබ්බඅරහත්තමග්ගඤාණානුභාවෙන නිබ්බත්තත්තා ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. වත්ථු පන විත්ථාරෙන කථෙතබ්බං.

Therein, the Venerable Bākkula, while still a young boy, was being bathed in the river on an auspicious day when, due to his nurse’s negligence, he fell into the current. A fish swallowed him and went to the landing place at Bārāṇasī. There, a fisherman caught that fish and sold it to a treasurer's wife. She, developing affection for the fish and thinking, 'I myself will cook it,' was cutting it open when she saw in the fish’s belly a child like a golden image. Overjoyed, she thought, 'I have gained a son!' Thus, the state of being without illness in the fish’s belly, on the part of the Venerable Bākkula, who was in his final existence, is called the power of the pervasion of knowledge, because it was produced by the power of the Arahant path-knowledge that was to be attained in that very existence. The story, however, should be told in detail.

සංකිච්චත්ථෙරස්ස පන ගබ්භගතස්සෙව මාතා කාලමකාසි. තස්සා චිතකං ආරොපෙත්වා සූලෙහි විජ්ඣිත්වා ඣාපියමානාය දාරකො සූලකොටියා අක්ඛිකූටෙ පහාරං ලභිත්වා සද්දං අකාසි. තතො දාරකො ජීවතීති ඔතාරෙත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා දාරකං අය්‍යිකාය අදංසු. සො තාය පටිජග්ගිතො වුද්ධිමන්වාය පබ්බජිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. ඉති වුත්තනයෙනෙව දාරුචිතකාය අරොගභාවො ආයස්මතො සංකිච්චස්ස ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම.

Furthermore, in the case of the Elder Saṃkicca, his mother passed away while he was still in the womb. As her body was being cremated, having been placed on a pyre and pierced with stakes, the child was struck on the corner of the eye by the tip of a stake and made a sound. Then, thinking, 'The child is alive,' they took her down, cut open her belly, and gave the child to his grandmother. Cared for by her, he grew up, went forth, and attained Arahantship together with the analytical knowledges. Thus, in the manner already described, the state of being without illness on the wooden pyre is called the power of the pervasion of knowledge of the Venerable Saṃkicca.

භූතපාලදාරකස්ස පන පිතා රාජගහෙ දලිද්දමනුස්සො. සො දාරූනං අත්ථාය සකටෙන අටවිං ගන්ත්වා දාරුභාරං කත්වා සායං නගරද්වාරසමීපං පත්තො. අථස්ස ගොණා යුගං ඔස්සජ්ජිත්වා නගරං පවිසිංසු. සො සකටමූලෙ පුත්තකං නිසීදාපෙත්වා ගොණානං අනුපදං ගච්ඡන්තො නගරමෙව පාවිසි. තස්ස අනික්ඛන්තස්සෙව ද්වාරං පිහිතං. දාරකස්ස වාළයක්ඛානුචරිතෙපි බහිනගරෙ තියාමරත්තිං අරොගභාවො වුත්තනයෙනෙව ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි නාම. වත්ථු පන විත්ථාරෙතබ්බං.

Furthermore, the father of the boy Bhūtapāla was a poor man in Rājagaha. He went to the forest with a cart for the sake of wood, and having made a load of wood, he arrived near the city gate in the evening. Then his oxen, having cast off their yoke, entered the city. He, having made his young son sit at the base of the cart, followed the tracks of the oxen and entered the city himself. Before he could exit, the gate was closed. The boy's state of being unharmed for the three watches of the night outside the city, in a place frequented by fierce yakkhas, is called the iddhi of knowledge-pervasion, in the manner already described. The story, however, should be elaborated.

374. සමාධිතො පුබ්බෙ වා පච්ඡා වා තංඛණෙ වා සමථානුභාවනිබ්බත්තො විසෙසො සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පඨමජ්ඣානෙන නීවරණානං පහානට්ඨො ඉජ්ඣතීති සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය පහානට්ඨො ඉජ්ඣතීති සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි, ආයස්මතො සඤ්ජීවස්ස, ආයස්මතො ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤස්ස, උත්තරාය උපාසිකාය, සාමාවතියා උපාසිකාය සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධී’’ති (පටි. ම. 3.16).

374. The distinction that arises from the power of serenity—whether before, after, or at the very moment of concentration—is the supernormal power of concentration-pervasion. For it is said: “Through the first jhāna, the state of abandoning the hindrances is accomplished—this is the supernormal power of concentration-pervasion… up to… through the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception, the state of abandoning the perception of the base of nothingness is accomplished—this is the supernormal power of concentration-pervasion. The Venerable Sāriputta’s supernormal power of concentration-pervasion, the Venerable Sañjīva’s, the Venerable Khāṇukoṇḍañña’s, the laywoman Uttarā’s, and the laywoman Sāmāvatī’s supernormal power of concentration-pervasion” (Paṭisambhidāmagga 3.16).

තත්ථ යදා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන සද්ධිං කපොතකන්දරායං විහරතො ජුණ්හාය රත්තියා නවොරොපිතෙහි කෙසෙහි අජ්ඣොකාසෙ නිසින්නස්ස එකො දුට්ඨයක්ඛො සහායකෙන යක්ඛෙන වාරියමානොපි සීසෙ පහාරමදාසි. යස්ස මෙඝස්ස විය ගජ්ජතො [Pg.9] සද්දො අහොසි. තදා ථෙරො තස්ස පහරණසමයෙ සමාපත්තිං අප්පෙසි. අථස්ස තෙන පහාරෙන න කොචි ආබාධො අහොසි. අයං තස්සායස්මතො සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. වත්ථු පන උදානෙ (උදා. 34) ආගතමෙව.

Therein, when the Venerable Sāriputta was dwelling in Kapotakandara with the Elder Mahāmoggallāna, on a moonlit night, while he was sitting in the open with his hair freshly shaven, a wicked yakkha, though being restrained by his companion yakkha, gave him a blow on the head. The sound of it was like that of a thundering cloud. At that moment, at the time of the blow, the Elder entered into an attainment. Then, from that blow, no affliction whatsoever arose for him. This was that Venerable One’s supernormal power of concentration-pervasion. The story, however, is found in the Udāna (Udāna 34).

සඤ්ජීවත්ථෙරං පන නිරොධසමාපන්නං කාලකතොති සල්ලක්ඛෙත්වා ගොපාලකාදයො තිණකට්ඨගොමයානි සඞ්කඩ්ඪෙත්වා අග්ගිං අදංසු. ථෙරස්ස චීවරෙ අංසුමත්තම්පි නජ්ඣායිත්ථ. අයමස්ස අනුපුබ්බසමාපත්තිවසෙන පවත්තසමථානුභාවනිබ්බත්තත්තා සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. වත්ථු පන සුත්තෙ (ම. නි. 1.507) ආගතමෙව.

Furthermore, cowherds and others, thinking that the Elder Sañjīva, who was absorbed in the attainment of cessation, had passed away, gathered grass, sticks, and cow dung and set it on fire. Not even a thread of the Elder’s robe was burned. This was his supernormal power of concentration-pervasion, which arose from the power of serenity that occurred by means of the successive attainments. The story, however, is found in the Sutta (Majjhima Nikāya 1.507).

ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො පන පකතියාව සමාපත්තිබහුලො. සො අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤෙ රත්තිං සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදි. පඤ්චසතා චොරා භණ්ඩකං ථෙනෙත්වා ගච්ඡන්තා ‘‘ඉදානි අම්හාකං අනුපථං ආගච්ඡන්තා නත්ථී’’ති විස්සමිතුකාමා භණ්ඩකං ඔරොපයමානා ‘‘ඛාණුකො අය’’න්ති මඤ්ඤමානා ථෙරස්සෙව උපරි සබ්බභණ්ඩකානි ඨපෙසුං. තෙසං විස්සමිත්වා ගච්ඡන්තානං පඨමං ඨපිතභණ්ඩකස්ස ගහණකාලෙ කාලපරිච්ඡෙදවසෙන ථෙරො වුට්ඨාසි. තෙ ථෙරස්ස චලනාකාරං දිස්වා භීතා විරවිංසු. ථෙරො ‘‘මා භායිත්ථ උපාසකා, භික්ඛු අහ’’න්ති ආහ. තෙ ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ථෙරගතෙන පසාදෙන පබ්බජිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිංසු (ධ. ප. අට්ඨ. 1.1). අයමෙත්ථ පඤ්චහි භණ්ඩකසතෙහි අජ්ඣොත්ථටස්ස ථෙරස්ස ආබාධාභාවො සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි.

The Elder Khāṇukoṇḍañña, furthermore, was by nature one who frequently entered meditative attainments. In a certain forest, he entered an attainment at night and sat down. Five hundred thieves, having stolen goods and departed, thinking, “Now there are no others following our path,” and wishing to rest, began to unload their goods. Thinking, “This is a tree stump,” they placed all the goods on top of the Elder himself. When they had rested and were about to depart, at the time of taking up the bundle that had been placed first, the Elder emerged from his attainment in accordance with his pre-determination of time. Seeing the Elder’s movement, they were terrified and cried out. The Elder said, “Do not be afraid, lay followers, I am a monk.” They approached, paid homage, and with faith in the Elder, they went forth and attained arahantship together with the analytical knowledges (Dhammapada Aṭṭhakathā 1.1). Herein, the Elder’s freedom from affliction, though covered by five hundred bundles of goods, was the supernormal power of concentration-pervasion.

උත්තරා පන උපාසිකා පුණ්ණසෙට්ඨිස්ස ධීතා. තස්සා සිරිමා නාම ගණිකා ඉස්සාපකතා තත්තතෙලකටාහං සීසෙ ආසිඤ්චි. උත්තරා තංඛණඤ්ඤෙව මෙත්තං සමාපජ්ජි. තෙලං පොක්ඛරපත්තතො උදකබින්දු විය විවට්ටමානං අගමාසි. අයමස්සා සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි. වත්ථු පන විත්ථාරෙතබ්බං.

Furthermore, the laywoman Uttarā was the daughter of the merchant Puṇṇa. A courtesan named Sirimā, overcome by jealousy, poured a pan of boiling oil on her head. At that very moment, Uttarā entered into an attainment of loving-kindness. The oil rolled off like a drop of water from a lotus leaf. This was her supernormal power of concentration-pervasion. The story, however, should be elaborated.

සාමාවතී නාම උදෙනස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසී. මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණො අත්තනො ධීතාය අග්ගමහෙසිට්ඨානං පත්ථයමානො තස්සා වීණාය ආසීවිසං [Pg.10] පක්ඛිපාපෙත්වා රාජානං ආහ ‘‘මහාරාජ, සාමාවතී තං මාරෙතුකාමා වීණාය ආසීවිසං ගහෙත්වා පරිහරතී’’ති. රාජා තං දිස්වා කුපිතො සාමාවතිං වධිස්සාමීති ධනුං ආරොපෙත්වා විසපීතං ඛුරප්පං සන්නය්හි. සාමාවතී සපරිවාරා රාජානං මෙත්තාය ඵරි. රාජා නෙව සරං ඛිපිතුං න ඔරොපෙතුං සක්කොන්තො වෙධමානො අට්ඨාසි. තතො නං දෙවී ආහ ‘‘කිං, මහාරාජ, කිලමසී’’ති? ‘‘ආම කිලමාමී’’ති. ‘‘තෙන හි ධනුං ඔරොපෙහී’’ති. සරො රඤ්ඤො පාදමූලෙයෙව පති. තතො නං දෙවී ‘‘මහාරාජ, අප්පදුට්ඨස්ස නප්පදුස්සිතබ්බ’’න්ති ඔවදි. ඉති රඤ්ඤො සරං මුඤ්චිතුං අවිසහනභාවො සාමාවතියා උපාසිකාය සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධීති.

Sāmāvatī was the chief queen of King Udena. The brahmin Māgaṇḍiya, desiring the position of chief queen for his own daughter, had a venomous snake placed in Sāmāvatī's lute and told the king, “Great King, Sāmāvatī wishes to kill you; she carries a venomous snake in her lute.” The king, seeing it, became enraged and, resolving to kill Sāmāvatī, strung his bow and fitted it with a poison-smeared, razor-tipped arrow. Sāmāvatī and her retinue suffused the king with loving-kindness. The king, unable to either shoot the arrow or to lower it, stood trembling. Then the queen asked him, “Great King, are you weary?” “Yes, I am weary.” “In that case, lower the bow.” The arrow fell right at the king’s feet. Then the queen advised him, “Great King, one should not harm one who is without fault.” Thus, the king’s inability to release the arrow was the supernormal power of concentration-pervasion of the laywoman Sāmāvatī.

375. පටික්කූලාදීසු අප්පටික්කූලසඤ්ඤිවිහාරාදිකා පන අරියා ඉද්ධි නාම. යථාහ – ‘‘කතමා අරියා ඉද්ධි? ඉධ – භික්ඛු සචෙ ආකඞ්ඛති ‘පටික්කූලෙ අප්පටික්කූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය’න්ති, අප්පටික්කූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරති…පෙ… උපෙක්ඛකො තත්ථ විහරති සතො සම්පජානො’’ති (පටි. ම. 3.17). අයඤ්හි චෙතොවසිප්පත්තානං අරියානංයෙව සම්භවතො අරියා ඉද්ධීති වුච්චති.

375. Furthermore, the practice of dwelling with the perception of the unrepulsive in the repulsive, and so forth, is called the noble supernormal power. As it is said: “What is the noble supernormal power? Here, if a monk wishes, ‘May I dwell perceiving the unrepulsive in the repulsive,’ he dwells there perceiving the unrepulsive… he dwells there equanimous, mindful, and fully aware” (Paṭisambhidāmagga 3.17). This is called the noble supernormal power because it is possible only for noble ones who have attained mastery over the mind.

එතාය හි සමන්නාගතො ඛීණාසවො භික්ඛු පටික්කූලෙ අනිට්ඨෙ වත්ථුස්මිං මෙත්තාඵරණං වා ධාතුමනසිකාරං වා කරොන්තො අප්පටික්කූලසඤ්ඤී විහරති. අප්පටික්කූලෙ ඉට්ඨෙ වත්ථුස්මිං අසුභඵරණං වා අනිච්චන්ති මනසිකාරං වා කරොන්තො පටික්කූලසඤ්ඤී විහරති. තථා පටික්කූලාපටික්කූලෙසු තදෙව මෙත්තාඵරණං වා ධාතුමනසිකාරං වා කරොන්තො අප්පටික්කූලසඤ්ඤී විහරති. අප්පටික්කූලපටික්කූලෙසු ච තදෙව අසුභඵරණං වා අනිච්චන්ති මනසිකාරං වා කරොන්තො පටික්කූලසඤ්ඤී විහරති. චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොතීතිආදිනා නයෙන වුත්තං පන ඡළඞ්ගුපෙක්ඛං පවත්තයමානො පටික්කූලෙ ච අප්පටික්කූලෙ ච තදුභයං අභිනිවජ්ජිත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො. පටිසම්භිදායඤ්හි ‘‘කථං පටික්කූලෙ අප්පටික්කූලසඤ්ඤී විහරති? අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති ධාතුසො වා උපසංහරතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 3.17) නයෙන අයමෙව අත්ථො විභත්තො. අයං චෙතොවසිප්පත්තානං අරියානංයෙව සම්භවතො අරියා ඉද්ධීති වුච්චති.

For a bhikkhu endowed with this, whose taints are destroyed, while suffusing with loving-kindness or attending to the elements in a repulsive, undesirable object, he dwells perceiving it as unrepulsive. While suffusing with the perception of foulness or attending to impermanence in an unrepulsive, desirable object, he dwells perceiving it as repulsive. Likewise, in objects that are both repulsive and unrepulsive, by applying the same suffusion with loving-kindness or attention to the elements, he dwells perceiving them as unrepulsive. And in objects that are both unrepulsive and repulsive, by applying the same suffusion with the perception of foulness or attention to impermanence, he dwells perceiving them as repulsive. Furthermore, by exercising the six-factored equanimity as stated in the method beginning, “Having seen a form with the eye, one is neither pleased…,” and having set aside both these states, he dwells equanimous, mindful, and fully aware. For in the Paṭisambhidāmagga, this very meaning is analyzed in the method beginning: “How does one dwell perceiving the repulsive as unrepulsive? One suffuses an undesirable object with loving-kindness or attends to it element-wise,” and so on. This is called noble power because it arises only for noble ones who have attained mastery over the mind.

376. පක්ඛීආදීනං පන [Pg.11] වෙහාසගමනාදිකා කම්මවිපාකජා ඉද්ධි නාම. යථාහ – ‘‘කතමා කම්මවිපාකජා ඉද්ධි? සබ්බෙසං පක්ඛීනං සබ්බෙසං දෙවානං එකච්චානං මනුස්සානං එකච්චානඤ්ච විනිපාතිකානං අයං කම්මවිපාකජා ඉද්ධී’’ති (පටි. ම. 3.18). එත්ථ හි සබ්බෙසං පක්ඛීනං ඣානං වා විපස්සනං වා විනායෙව ආකාසෙන ගමනං. තථා සබ්බෙසං දෙවානං පඨමකප්පිකානඤ්ච එකච්චානං මනුස්සානං. තථා පියඞ්කරමාතා (සං. නි. 1.240) යක්ඛිනී උත්තරමාතා ඵුස්සමිත්තා ධම්මගුත්තාති එවමාදීනං එකච්චානං විනිපාතිකානං ආකාසෙන ගමනං කම්මවිපාකජා ඉද්ධීති.

376. Furthermore, for birds and others, the power of traveling through the sky and so forth is called power born of kamma-result. As it is said: “What is power born of kamma-result? For all birds, all devas, some humans, and some beings in the woeful states—this is power born of kamma-result.” Here, indeed, all birds travel through the sky even without jhāna or insight. Likewise for all devas, and for some humans of the first aeon. Similarly, for some beings in the woeful states—such as the yakkhinī Piyaṅkaramātā, Uttaramātā, Phussamittā, and Dhammaguttā—their traveling through the sky is power born of kamma-result.

377. චක්කවත්තිආදීනං වෙහාසගමනාදිකා පන පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි නාම. යථාහ ‘‘කතමා පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි? රාජා චක්කවත්තී වෙහාසං ගච්ඡති සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය අන්තමසො අස්සබන්ධගොබන්ධපුරිසෙ උපාදාය. ජොතිකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. ජටිලකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. ඝොසිතස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. මෙණ්ඩකස්ස ගහපතිස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවතො ඉද්ධී’’ති. සඞ්ඛෙපතො පන පරිපාකං ගතෙ පුඤ්ඤසම්භාරෙ ඉජ්ඣනකවිසෙසො පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි.

377. Furthermore, for wheel-turning monarchs and others, the power of traveling through the sky and so forth is called the power of the meritorious. As it is said: “What is the power of the meritorious? A wheel-turning monarch travels through the sky along with his fourfold army, down to the very horse-grooms and cowherds. The power of the meritorious belongs to the householder Jotika. The power of the meritorious belongs to the householder Jaṭilaka. The power of the meritorious belongs to the householder Ghosita. The power of the meritorious belongs to the householder Meṇḍaka. The power of the meritorious belongs to the five greatly meritorious ones.” In brief, however, the power of the meritorious is a special kind of success that arises when the accumulation of merit has ripened.

එත්ථ ච ජොතිකස්ස ගහපතිස්ස පථවිං භින්දිත්වා මණිපාසාදො උට්ඨහි. චතුසට්ඨි ච කප්පරුක්ඛාති අයමස්ස පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. ජටිලකස්ස අසීතිහත්ථො සුවණ්ණපබ්බතො නිබ්බත්ති. ඝොසිතස්ස සත්තසු ඨානෙසු මාරණත්ථාය උපක්කමෙ කතෙපි අරොගභාවො පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. මෙණ්ඩකස්ස එකකරීසමත්තෙ පදෙසෙ සත්තරතනමයානං මෙණ්ඩකානං පාතුභාවො පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි. පඤ්ච මහාපුඤ්ඤා නාම මෙණ්ඩකසෙට්ඨි, තස්ස භරියා චන්දපදුමසිරී, පුත්තො ධනඤ්චයසෙට්ඨි, සුණිසා සුමනදෙවී, දාසො පුණ්ණො නාමාති. තෙසු සෙට්ඨිස්ස සීසං න්හාතස්ස ආකාසං උල්ලොකනකාලෙ අඩ්ඪතෙළසකොට්ඨසහස්සානි ආකාසතො රත්තසාලීනං පූරෙන්ති. භරියාය නාළිකොදනමත්තම්පි ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපවාසිකෙ පරිවිසමානාය භත්තං න ඛීයති. පුත්තස්ස සහස්සත්ථවිකං ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපවාසිකානම්පි දෙන්තස්ස කහාපණා න ඛීයන්ති. සුණිසාය එකං [Pg.12] වීහිතුම්බං ගහෙත්වා සකලජම්බුදීපවාසිකානම්පි භාජයමානාය ධඤ්ඤං න ඛීයති. දාසස්ස එකෙන නඞ්ගලෙන කසතො ඉතො සත්ත ඉතො සත්තාති චුද්දස මග්ගා හොන්ති. අයං නෙසං පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි.

Herein, for the householder Jotika, a jeweled palace arose, splitting the earth. And sixty-four wish-fulfilling trees arose—this was his power of the meritorious. For Jaṭilaka, a golden mountain eighty cubits high came into being. For Ghosita, his remaining unharmed even when attempts were made to kill him in seven places was the power of the meritorious. For Meṇḍaka, the appearance of rams made of the seven jewels in an area of one karīsa was the power of the meritorious. The five greatly meritorious ones were: Meṇḍaka the merchant, his wife Candapadumasirī, his son Dhanañcaya the merchant, his daughter-in-law Sumanadevī, and his slave named Puṇṇa. Among them, when the merchant had washed his head and looked up at the sky, twelve thousand five hundred granaries were filled with red rice from the sky. For his wife, when she took just a nāḷi-measure of cooked rice and served it to all the inhabitants of Jambudīpa, the food was not exhausted. For his son, when he took a purse of a thousand and gave to all the inhabitants of Jambudīpa, the coins were not exhausted. For his daughter-in-law, when she took a single basket of paddy and distributed it to all the inhabitants of Jambudīpa, the grain was not exhausted. For the slave, when he plowed with a single plow, fourteen furrows would appear: seven on this side and seven on that. This was their power of the meritorious.

378. විජ්ජාධරාදීනං වෙහාසගමනාදිකා පන විජ්ජාමයා ඉද්ධි. යථාහ ‘‘කතමා විජ්ජාමයා ඉද්ධි? විජ්ජාධරා විජ්ජං පරිජපිත්වා වෙහාසං ගච්ඡන්ති. ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ හත්ථිම්පි දස්සෙන්ති…පෙ… විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙන්තී’’ති (පටි. ම. 3.18).

378. Furthermore, for knowledge-holders and others, the power of traveling through the sky and so forth is power created by knowledge. As it is said: “What is power created by knowledge? Knowledge-holders, having recited their incantations, travel through the sky. In the air, in space, they display elephant troops… and even various military formations.”

379. තෙන තෙන පන සම්මාපයොගෙන තස්ස තස්ස කම්මස්ස ඉජ්ඣනං තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි. යථාහ – ‘‘නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දස්ස පහානට්ඨො ඉජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං පහානට්ඨො ඉජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධී’’ති (පටි. ම. 3.18). එත්ථ ච පටිපත්තිසඞ්ඛාතස්සෙව සම්මාපයොගස්ස දීපනවසෙන පුරිමපාළිසදිසාව පාළි ආගතා. අට්ඨකථායං පන සකටබ්‍යූහාදිකරණවසෙන යංකිඤ්චි සිප්පකම්මං යංකිඤ්චි වෙජ්ජකම්මං තිණ්ණං බෙදානං උග්ගහණං තිණ්ණං පිටකානං උග්ගහණං අන්තමසො කසනවපනාදීනි උපාදාය තං තං කම්මං කත්වා නිබ්බත්තවිසෙසො තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගපච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධීති ආගතා. (10)

379. Furthermore, the success of a particular task through a particular right endeavor is ‘power’ in the sense of succeeding because of right endeavor in that particular case. As it is said: “Through renunciation, the goal of abandoning sensual desire is achieved; this is ‘power’ in the sense of succeeding because of right endeavor in that particular case… Through the path of arahantship, the goal of abandoning all defilements is achieved; this is ‘power’ in the sense of succeeding because of right endeavor in that particular case.” And here, a passage similar to the preceding ones is given, showing that right endeavor is a matter of practice. In the commentary, however, it is stated that any special result produced by performing some task—by means of arranging a cart-flank formation and so on; any craft; any medical work; the learning of the three Vedas; the learning of the three Piṭakas; down to and including plowing, sowing, and so on—is ‘power’ in the sense of succeeding because of right endeavor in that particular case. (10)

ඉති ඉමාසු දසසු ඉද්ධීසු ඉද්ධිවිධායාති ඉමස්මිං පදෙ අධිට්ඨානා ඉද්ධියෙව ආගතා. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විකුබ්බනාමනොමයාඉද්ධියොපි ඉච්ඡිතබ්බා එව.

Thus, among these ten powers, in the term `iddhividhā`, only the power of determination is meant. However, in this context, the power of transformation and the mind-made power should also be included.

380. ඉද්ධිවිධායාති ඉද්ධිකොට්ඨාසාය, ඉද්ධිවිකප්පාය වා. චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතීති සො භික්ඛු වුත්තප්පකාරවසෙන තස්මිං චිත්තෙ අභිඤ්ඤාපාදකෙ ජාතෙ ඉද්ධිවිධාධිගමත්ථාය පරිකම්මචිත්තං අභිනීහරති කසිණාරම්මණතො අපනෙත්වා ඉද්ධිවිධාභිමුඛං පෙසෙති. අභිනින්නාමෙතීති අධිගන්තබ්බඉද්ධිපොණං ඉද්ධිපබ්භාරං කරොති. සොති සො එවං කතචිත්තාභිනීහාරො භික්ඛු. අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං නානප්පකාරකං. ඉද්ධිවිධන්ති ඉද්ධිකොට්ඨාසං. පච්චනුභොතීති පච්චනුභවති, ඵුසති [Pg.13] සච්ඡිකරොති පාපුණාතීති අත්ථො. ඉදානිස්ස අනෙකවිහිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එකොපි හුත්වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ එකොපි හුත්වාති ඉද්ධිකරණතො පුබ්බෙ පකතියා එකොපි හුත්වා. බහුධා හොතීති බහූනං සන්තිකෙ චඞ්කමිතුකාමො වා සජ්ඣායං වා කත්තුකාමො පඤ්හං වා පුච්ඡිතුකාමො හුත්වා සතම්පි සහස්සම්පි හොති. කථං පනායමෙවං හොති? ඉද්ධියා චතස්සො භූමියො චත්තාරො පාදා අට්ඨ පදානි සොළස ච මූලානි සම්පාදෙත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨහන්තො.

380. The term `iddhividhāya` means 'for the category of psychic power' or 'for the variety of psychic power.' The phrase "He directs and inclines his mind" means that the monk, in the manner described, when that mind which is the basis for higher knowledge has arisen, directs his preparatory mind for the purpose of attaining the kinds of psychic power; he withdraws it from the kasiṇa object and sends it towards the kinds of psychic power. The term `abhininnāmeti` means he makes the mind inclined towards and prone to the psychic power to be attained. The term `so` refers to that monk who has thus directed his mind. The term `anekavihita` means 'manifold, of various kinds.' The term `iddhividha` means 'a category of psychic power.' The term `paccanubhoti` means 'he experiences, contacts, realizes, attains'—this is the meaning. Now, to show its manifold nature, it is said, "Having been one, he becomes many," and so on. Herein, "having been one" means that before performing the psychic feat, he was by nature one. "He becomes many" means that, desiring to walk, to recite, or to ask a question in the presence of many, he becomes a hundred or even a thousand. But how does he become so? By accomplishing the four planes, the four bases of psychic power, the eight factors, and the sixteen roots, and by determining this with knowledge.

381. තත්ථ චතස්සො භූමියොති චත්තාරි ඣානානි වෙදිතබ්බානි. වුත්තඤ්හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා ‘‘ඉද්ධියා කතමා චතස්සො භූමියො? විවෙකජභූමි පඨමං ඣානං, පීතිසුඛභූමි දුතියං ඣානං, උපෙක්ඛාසුඛභූමි තතියං ඣානං, අදුක්ඛමසුඛභූමි චතුත්ථං ඣානං. ඉද්ධියා ඉමා චතස්සො භූමියො ඉද්ධිලාභාය ඉද්ධිපටිලාභාය ඉද්ධිවිකුබ්බනතාය ඉද්ධිවිසවිතාය ඉද්ධිවසිතාය ඉද්ධිවෙසාරජ්ජාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 3.9). එත්ථ ච පුරිමානි තීණි ඣානානි යස්මා පීතිඵරණෙන ච සුඛඵරණෙන ච සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වා ලහුමුදුකම්මඤ්ඤකායො ඉද්ධිං පාපුණාති, තස්මා ඉමිනා පරියායෙන ඉද්ධිලාභාය සංවත්තනතො සම්භාරභූමියොති වෙදිතබ්බානි. චතුත්ථජ්ඣානං පන ඉද්ධිලාභාය පකතිභූමියෙව.

381. Herein, "the four planes" should be understood as the four jhānas. For this was said by the General of the Dhamma: "What are the four planes for psychic power? The plane born of seclusion is the first jhāna; the plane of joy and pleasure is the second jhāna; the plane of equanimity and pleasure is the third jhāna; the plane of neither-pain-nor-pleasure is the fourth jhāna. These are the four planes for psychic power. These planes conduce to the obtaining of psychic power, the re-obtaining of psychic power, the transformations of psychic power, the pervasion of psychic power, the mastery of psychic power, and the confidence in psychic power." Herein, the first three jhānas should be understood as preparatory planes because it is by means of the pervasion of joy and the pervasion of pleasure, and by entering upon the perception of pleasure and the perception of lightness, that one, having become light, malleable, and wieldy of body, attains psychic power. Therefore, in this way, because they conduce to the attainment of psychic power, they are to be known as preparatory planes. The fourth jhāna, however, is the natural plane for the attainment of psychic power.

382. චත්තාරො පාදාති චත්තාරො ඉද්ධිපාදා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඉද්ධියා කතමෙ චත්තාරො පාදා? ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. වීරිය… චිත්ත… වීමංසාසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. ඉද්ධියා ඉමෙ චත්තාරො පාදා ඉද්ධිලාභාය…පෙ… ඉද්ධිවෙසාරජ්ජාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 3.9). එත්ථ ච ඡන්දහෙතුකො ඡන්දාධිකො වා සමාධි ඡන්දසමාධි. කත්තුකම්‍යතාඡන්දං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධිස්සෙතං අධිවචනං. පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා. චතුකිච්චසාධකස්ස සම්මප්පධානවීරියස්සෙතං අධිවචනං. සමන්නාගතන්ති ඡන්දසමාධිනා ච පධානසඞ්ඛාරෙහි ච උපෙතං. ඉද්ධිපාදන්ති නිප්ඵත්තිපරියායෙන වා ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ඉද්ධීති සඞ්ඛං ගතානං අභිඤ්ඤාචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං [Pg.14] අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතං සෙසචිත්තචෙතසිකරාසින්ති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඉද්ධිපාදොති තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (විභ. 434).

382. By "the four bases" are to be understood the four bases of psychic power. For it is said: "What are the four bases for psychic power? Here, a bhikkhu develops the basis of psychic power endowed with concentration due to desire and formations of exertion. He develops the basis of psychic power endowed with concentration due to energy... with concentration due to consciousness... with concentration due to investigation and formations of exertion. These are the four bases for psychic power. These bases conduce to the obtaining of psychic power... to the confidence in psychic power." Herein, concentration that has desire as its cause or has desire as its dominant factor is 'concentration due to desire.' This is a designation for the concentration obtained by making the desire to act the dominant factor. Formations that are foremost are 'formations of exertion.' This is a designation for the energy of right exertion that accomplishes the fourfold task. 'Endowed' means possessed of concentration due to desire and formations of exertion. The term `iddhipāda` has this meaning: it is the remaining aggregate of consciousness and mental factors that serves as a basis (`pāda`), in the sense of a foundation, for concentration due to desire and formations of exertion. These latter are associated with the consciousness of direct knowledge and are called `iddhi` (power) either by way of accomplishment, in the sense of 'succeeding' (`ijjhana`), or by way of the saying: 'By this, beings succeed (`ijjanti`), become prosperous, grow, and attain excellence.' For it is said: "The basis of psychic power is, for one who has become thus, the aggregate of feeling... the aggregate of consciousness."

අථ වා පජ්ජතෙ අනෙනාති පාදො. පාපුණීයතීති අත්ථො. ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො. ඡන්දාදීනමෙතං අධිවචනං. යථාහ – ‘‘ඡන්දඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නිස්සාය ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං, අයං වුච්චති ඡන්දසමාධි. සො අනුප්පන්නානං පාපකානං…පෙ… පදහති, ඉමෙ වුච්චන්ති පධානසඞ්ඛාරා. ඉති අයඤ්ච ඡන්දො අයඤ්ච ඡන්දසමාධි ඉමෙ ච පධානසඞ්ඛාරා, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතො ඉද්ධිපාදො’’ති (සං. නි. 5.825). එවං සෙසිද්ධිපාදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Alternatively, `pāda` means 'that by which one proceeds' (`pajjate anena`), in the sense of 'attaining' (`pāpuṇīyati`). The basis (`pāda`) of psychic power (`iddhi`) is `iddhipāda`. This is a designation for desire and the others. As it is said: "Monks, if a monk, relying on desire, attains concentration, attains unification of mind, this is called concentration due to desire. He generates desire for the non-arising of unarisen evil... he strives. These are called the formations of exertion. Thus, this desire, this concentration due to desire, and these formations of exertion—this, monks, is called the basis of psychic power endowed with concentration due to desire and formations of exertion." The meaning should be understood similarly for the other bases of psychic power.

383. අට්ඨ පදානීති ඡන්දාදීනි අට්ඨ වෙදිතබ්බානි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඉද්ධියා කතමානි අට්ඨ පදානි? ඡන්දඤ්චෙ භික්ඛු නිස්සාය ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං. ඡන්දො න සමාධි, සමාධි න ඡන්දො. අඤ්ඤො ඡන්දො, අඤ්ඤො සමාධි. වීරියඤ්චෙ භික්ඛු… චිත්තඤ්චෙ භික්ඛු… වීමංසඤ්චෙ භික්ඛු නිස්සාය ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං. වීමංසා න සමාධි, සමාධි න වීමංසා. අඤ්ඤා වීමංසා, අඤ්ඤො සමාධි. ඉද්ධියා ඉමානි අට්ඨ පදානි ඉද්ධිලාභාය…පෙ… ඉද්ධිවෙසාරජ්ජාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 3.9). එත්ථ හි ඉද්ධිමුප්පාදෙතුකාමතාඡන්දො සමාධිනා එකතො නියුත්තොව ඉද්ධිලාභාය සංවත්තති; තථා වීරියාදයො. තස්මා ඉමානි අට්ඨ පදානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

383. By "the eight factors" (`aṭṭha padāni`) are to be understood the eight items beginning with desire. For it is said: "What are the eight factors for psychic power? If a monk, relying on desire, attains concentration, attains unification of mind—desire is not concentration, concentration is not desire; desire is one thing, concentration is another. If a monk, relying on energy... if a monk, relying on consciousness... if a monk, relying on investigation, attains concentration, attains unification of mind—investigation is not concentration, concentration is not investigation; investigation is one thing, concentration is another. These are the eight factors for psychic power. These factors conduce to the obtaining of psychic power... to the confidence in psychic power." For here, the desire which is the wish to produce psychic power, only when yoked together with concentration, conduces to the attainment of psychic power; likewise for energy and the others. Therefore, it should be understood that these eight factors are mentioned.

384. සොළස මූලානීති සොළසහි ආකාරෙහි ආනෙඤ්ජතා චිත්තස්ස වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ඉද්ධියා කති මූලානි? සොළස මූලානි – අනොනතං චිත්තං කොසජ්ජෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, අනුන්නතං චිත්තං උද්ධච්චෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, අනභිනතං චිත්තං රාගෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, අනපනතං චිත්තං බ්‍යාපාදෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, අනිස්සිතං චිත්තං දිට්ඨියා න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, අප්පටිබද්ධං චිත්තං ඡන්දරාගෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, විප්පමුත්තං චිත්තං කාමරාගෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, විසංයුත්තං චිත්තං කිලෙසෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, විමරියාදිකතං චිත්තං කිලෙසමරියාදෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, එකත්තගතං චිත්තං නානත්තකිලෙසෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, සද්ධාය පරිග්ගහිතං [Pg.15] චිත්තං අස්සද්ධියෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, වීරියෙන පරිග්ගහිතං චිත්තං කොසජ්ජෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, සතියා පරිග්ගහිතං චිත්තං පමාදෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, සමාධිනා පරිග්ගහිතං චිත්තං උද්ධච්චෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, පඤ්ඤාය පරිග්ගහිතං චිත්තං අවිජ්ජාය න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං, ඔභාසගතං චිත්තං අවිජ්ජන්ධකාරෙ න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජං. ඉද්ධියා ඉමානි සොළස මූලානි ඉද්ධිලාභාය…පෙ… ඉද්ධිවෙසාරජ්ජාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 3.9).

384. By ‘the sixteen roots’ is meant that the imperturbability of the mind is to be understood through sixteen aspects. For it is said: "How many roots are there for spiritual power? There are sixteen roots: 1. A mind not bent down (anonataṃ) by laziness does not waver—this is imperturbability. 2. A mind not raised up (anunnataṃ) by restlessness does not waver—this is imperturbability. 3. A mind not inclined towards (anabhinataṃ) lust does not waver—this is imperturbability. 4. A mind not turned away from (anapanataṃ) ill will does not waver—this is imperturbability. 5. A mind not dependent (anissitaṃ) on views does not waver—this is imperturbability. 6. A mind not bound (appaṭibaddhaṃ) by sensual desire does not waver—this is imperturbability. 7. A mind liberated (vippamuttaṃ) from sensual lust does not waver—this is imperturbability. 8. A mind detached (visaṃyuttaṃ) from defilements does not waver—this is imperturbability. 9. A mind made boundless (vimariyādikataṃ) does not waver with respect to the limits of defilements—this is imperturbability. 10. A mind that has attained unification (ekattagataṃ) does not waver due to the diversity of defilements—this is imperturbability. 11. A mind upheld (pariggahitaṃ) by faith does not waver due to lack of faith—this is imperturbability. 12. A mind upheld (pariggahitaṃ) by energy does not waver due to laziness—this is imperturbability. 13. A mind upheld (pariggahitaṃ) by mindfulness does not waver due to heedlessness—this is imperturbability. 14. A mind upheld (pariggahitaṃ) by concentration does not waver due to restlessness—this is imperturbability. 15. A mind upheld (pariggahitaṃ) by wisdom does not waver due to ignorance—this is imperturbability. 16. A mind that has attained luminosity (obhāsagataṃ) does not waver in the darkness of ignorance—this is imperturbability. These are the sixteen roots of spiritual power that lead to the attainment of spiritual power... to mastery in spiritual power." (Paṭisambhidāmagga 3.9)

කාමඤ්ච එස අත්ථො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙතිආදිනාපි සිද්ධොයෙව, පඨමජ්ඣානාදීනං පන ඉද්ධියා භූමිපාදපදමූලභාවදස්සනත්ථං පුන වුත්තො. පුරිමො ච සුත්තෙසු ආගතනයො. අයං පටිසම්භිදායං. ඉති උභයත්ථ අසම්මොහත්ථම්පි පුන වුත්තො.

Although it is true that this meaning is established by the phrase "with the mind thus concentrated," and so on, it is stated again to show that the first jhāna and so on are the ground, the foundation, the basis, and the root of spiritual power. The former method is the one that comes in the Suttas. This one is in the Paṭisambhidāmagga. Thus, it is stated again also for the purpose of avoiding confusion in both places.

385. ඤාණෙන අධිට්ඨහන්තොති ස්වායමෙතෙ ඉද්ධියා භූමිපාදපදභූතෙ ධම්මෙ සම්පාදෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සචෙ සතං ඉච්ඡති ‘‘සතං හොමි සතං හොමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාති, අධිට්ඨානචිත්තෙන සහෙව සතං හොති. සහස්සාදීසුපි එසෙව නයො. සචෙ එවං න ඉජ්ඣති පුන පරිකම්මං කත්වා දුතියම්පි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාතබ්බං. සංයුත්තට්ඨකථායං හි එකවාරං ද්වෙවාරං සමාපජ්ජිතුං වට්ටතීති වුත්තං. තත්ථ පාදකජ්ඣානචිත්තං නිමිත්තාරම්මණං. පරිකම්මචිත්තානි සතාරම්මණානි වා සහස්සාරම්මණානි වා, තානි ච ඛො වණ්ණවසෙන, නො පණ්ණත්තිවසෙන. අධිට්ඨානචිත්තම්පි තථෙව සතාරම්මණං වා සහස්සාරම්මණං වා. තං පුබ්බෙ වුත්තං අප්පනාචිත්තමිව ගොත්‍රභුඅනන්තරං එකමෙව උප්පජ්ජති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානිකං.

385. ‘One who resolves through knowledge’: This bhikkhu, having accomplished these states that are the ground, foundation, and basis of spiritual power, and having attained the jhāna that is the basis for direct knowledge, emerges from it. If he wishes for a hundred, he performs the preliminary work, thinking, “May I become a hundred, may I become a hundred.” He then again attains the jhāna that is the basis for direct knowledge, emerges from it, and resolves. Simultaneously with the mind of resolution, he becomes a hundred. This is the same method for a thousand and so on. If it does not succeed in this way, one should again perform the preliminary work, attain the jhāna a second time, emerge, and resolve. For in the Commentary to the Saṃyutta Nikāya it is said that it is permissible to attain it once or twice. Therein, the mind of the foundational jhāna has the sign as its object. The minds of the preliminary work have a hundred or a thousand as their object, and they do so by way of appearance, not by way of concept. The mind of resolution similarly has a hundred or a thousand as its object. Like the absorption-consciousness mentioned before, it is a single mind belonging to the fourth jhāna of the form realm that arises immediately after the change-of-lineage consciousness.

386. යම්පි පටිසම්භිදායං වුත්තං ‘‘පකතියා එකො බහුකං ආවජ්ජති සතං වා සහස්සං වා සතසහස්සං වා, ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති ‘බහුකො හොමී’ති, බහුකො හොති, යථා ආයස්මා චූළපන්ථකො’’ති (පටි. ම. 3.10). තත්‍රාපි ආවජ්ජතීති පරිකම්මවසෙනෙව වුත්තං. ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාතීති අභිඤ්ඤාඤාණවසෙන වුත්තං. තස්මා බහුකං ආවජ්ජති, තතො තෙසම්පි පරිකම්මචිත්තානං අවසානෙ සමාපජ්ජති, සමාපත්තිතො වුට්ඨහිත්වා පුන බහුකො හොමීති ආවජ්ජිත්වා තතො පරං පවත්තානං තිණ්ණං චතුන්නං වා පුබ්බභාගචිත්තානං අනන්තරා උප්පන්නෙන සන්නිට්ඨාපනවසෙන අධිට්ඨානන්ති [Pg.16] ලද්ධනාමෙන එකෙනෙව අභිඤ්ඤාඤාණෙන අධිට්ඨාතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

386. And that which is stated in the Paṭisambhidāmagga: ‘By nature, one adverts to many—a hundred, a thousand, or a hundred thousand. Having adverted, one resolves with knowledge, “May I become many,” and one becomes many, like the Venerable Cūḷapanthaka’ (Paṭi. ma. 3.10). Therein, ‘adverts’ is stated by way of the preliminary work. ‘Having adverted, one resolves with knowledge’ is stated by way of the knowledge of direct knowledge. Therefore, one adverts to many; then, at the conclusion of those very minds of preliminary work, one attains the absorption. Having emerged from the attainment, one again adverts, thinking, ‘May I become many.’ Then, with the single knowledge of direct knowledge—which has obtained the name ‘resolution’ by way of its function of establishing, and which arises immediately after the three or four preceding minds of the preliminary stage—one resolves. Thus the meaning here should be understood.

යං පන වුත්තං ‘‘යථා ආයස්මා චූළපන්ථකො’’ති, තං බහුධාභාවස්ස කායසක්ඛිදස්සනත්ථං වුත්තං. තං පන වත්ථුනා දීපෙතබ්බං. තෙ කිර ද්වෙභාතරො පන්ථෙ ජාතත්තා පන්ථකාති නාමං ලභිංසු. තෙසං ජෙට්ඨො මහාපන්ථකො, සො පබ්බජිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අරහා හුත්වා චූළපන්ථකං පබ්බාජෙත්වා –

As for the statement, ‘like the Venerable Cūḷapanthaka,’ this was said to show a personal witness to the state of being manifold. This should be illustrated with the story. It is said that the two brothers were born on a path and thus received the name Panthaka. The elder of them was Mahāpanthaka. He went forth and attained arahantship together with the analytical knowledges. Having become an arahant, he gave Cūḷapanthaka the going forth and taught him:

පදුමං යථා කොකනදං සුගන්ධං, පාතො සියා ඵුල්ලමවීතගන්ධං;

අඞ්ගීරසං පස්ස විරොචමානං, තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙති. (අ. නි. 5.195) –

“Like a fragrant red lotus, blooming at dawn, its scent unfaded; see Aṅgīrasa shining, blazing like the sun in the sky.”

ඉමං ගාථං අදාසි. සො තං චතූහි මාසෙහි පගුණං කාතුං නාසක්ඛි. අථ නං ථෙරො අභබ්බො ත්වං සාසනෙති විහාරතො නීහරි. තස්මිඤ්ච කාලෙ ථෙරො භත්තුද්දෙසකො හොති. ජීවකො ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, භගවතා සද්ධිං පඤ්චභික්ඛුසතානි ගහෙත්වා අම්හාකං ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහ. ථෙරොපි ඨපෙත්වා චූළපන්ථකං සෙසානං අධිවාසෙමීති අධිවාසෙසි.

He gave him this verse. He was unable to master it in four months. Then the elder expelled him from the monastery, saying, “You are incapable in this Dispensation.” At that time, the elder was the distributor of meals. Jīvaka approached the elder and said, “Venerable sir, tomorrow, please accept a meal at our house, bringing with you five hundred bhikkhus including the Blessed One.” The elder consented for the rest, excluding Cūḷapanthaka.

චූළපන්ථකො ද්වාරකොට්ඨකෙ ඨත්වා රොදති. භගවා දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා කස්මා රොදසීති ආහ. සො තං පවත්තිමාචික්ඛි. භගවා න සජ්ඣායං කාතුං අසක්කොන්තො මම සාසනෙ අභබ්බො නාම හොති, මා සොචි භික්ඛූති තං බාහායං ගහෙත්වා විහාරං පවිසිත්වා ඉද්ධියා පිලොතිකඛණ්ඩං අභිනිම්මිනිත්වා අදාසි, හන්ද භික්ඛු ඉමං පරිමජ්ජන්තො රජොහරණං රජොහරණන්ති පුනප්පුනං සජ්ඣායං කරොහීති. තස්ස තථා කරොතො තං කාළවණ්ණං අහොසි. සො පරිසුද්ධං වත්ථං, නත්ථෙත්ථ දොසො, අත්තභාවස්ස පනායං දොසොති සඤ්ඤං පටිලභිත්වා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු ඤාණං ඔතාරෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනුලොමතො ගොත්‍රභුසමීපං පාපෙසි. අථස්ස භගවා ඔභාසගාථා අභාසි –

Cūḷapanthaka stood at the gatehouse, weeping. The Blessed One, seeing him with the divine eye, approached and asked, "Why do you weep?" He explained what had happened. The Blessed One said, "One who is unable to recite is not, on that account, incapable in my dispensation. Do not grieve, bhikkhu." Taking him by the arm, the Blessed One led him into the monastery, created a piece of cloth by psychic power, and gave it to him, saying, "Here, bhikkhu, while rubbing this, repeatedly recite, 'dust-remover, dust-remover.'" As he did so, the cloth became dark-colored. He gained the perception: "The cloth is pure; there is no fault in it. This fault, however, is of one's own being." Having directed knowledge onto the five aggregates, he developed insight and brought it to the proximity of conformity and change-of-lineage knowledge. Then the Blessed One spoke to him the verses of illumination:

‘‘රාගො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති,රාගස්සෙතං අධිවචනං රජොති;

එතං රජං විප්පජහිත්වා පණ්ඩිතා,විහරන්ති තෙ විගතරජස්ස සාසනෙ.

Lust is defilement, not what is called dust; 'Defilement' is a designation for lust. Having abandoned that defilement, the wise dwell in the dispensation of the one free from defilement.

‘‘දොසො [Pg.17]…පෙ….

Hatred is defilement, not what is called dust; 'Defilement' is a designation for hatred. Having abandoned that defilement, the wise dwell in the dispensation of the one free from defilement.

‘‘මොහො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති,මොහස්සෙතං අධිවචනං රජොති;

එතං රජං විප්පජහිත්වා පණ්ඩිතා,විහරන්ති තෙ විගතරජස්ස සාසනෙ’’ති. (මහානි. 209);

Delusion is defilement, not what is called dust; 'Defilement' is a designation for delusion. Having abandoned that defilement, the wise dwell in the dispensation of the one free from defilement.

තස්ස ගාථාපරියොසානෙ චතුපටිසම්භිදාඡළභිඤ්ඤාපරිවාරා නව ලොකුත්තරධම්මා හත්ථගතාව අහෙසුං.

At the end of the verses, the nine supramundane states, accompanied by the four analytical knowledges and the six direct knowledges, were as if they had come into his hand.

සත්ථා දුතියදිවසෙ ජීවකස්ස ගෙහං අගමාසි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අථ දක්ඛිණොදකාවසානෙ යාගුයා දිය්‍යමානාය හත්ථෙන පත්තං පිදහි. ජීවකො කිං භන්තෙති පුච්ඡි. විහාරෙ එකො භික්ඛු අත්ථීති. සො පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ, අය්‍යං ගහෙත්වා සීඝං එහී’’ති. විහාරතො නික්ඛන්තෙ පන භගවති,

On the second day, the Teacher went to Jīvaka’s house together with the community of monks. Then, at the conclusion of the water dedication, when rice gruel was being offered, he covered his bowl with his hand. Jīvaka asked, "Why is this, Venerable Sir?" The Teacher replied, "There is a monk in the monastery." So Jīvaka sent a man, saying, "Go, fetch the venerable one and come back quickly." But after the Blessed One had departed from the monastery,

සහස්සක්ඛත්තුමත්තානං, නිම්මිනිත්වාන පන්ථකො;

නිසීදම්බවනෙ රම්මෙ, යාව කාලප්පවෙදනාති. (ථෙරගා. 563);

Having created a thousand likenesses of himself, Panthaka sat in the delightful mango grove until the time for the meal was announced.

අථ සො පුරිසො ගන්ත්වා කාසාවෙහි එකපජ්ජොතං ආරාමං දිස්වා ආගන්ත්වා භික්ඛූහි භරිතො භන්තෙ ආරාමො, නාහං ජානාමි කතමො සො අය්‍යොති ආහ. තතො නං භගවා ආහ ‘‘ගච්ඡ යං පඨමං පස්සසි, තං චීවරකණ්ණෙ ගහෙත්වා ‘සත්ථා තං ආමන්තෙතී’ති වත්වා ආනෙහී’’ති. සො තං ගන්ත්වා ථෙරස්සෙව චීවරකණ්ණෙ අග්ගහෙසි. තාවදෙව සබ්බෙපි නිම්මිතා අන්තරධායිංසු. ථෙරො ‘‘ගච්ඡ ත්ව’’න්ති තං උය්‍යොජෙත්වා මුඛධොවනාදිසරීරකිච්චං නිට්ඨපෙත්වා පඨමතරං ගන්ත්වා පත්තාසනෙ නිසීදි. ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යථා ආයස්මා චූළපන්ථකො’’ති.

Then that man went and, seeing the monastery shining as one blaze with saffron robes, returned and said, 'Venerable sir, the monastery is full of bhikkhus; I do not know which one is the venerable one.' Then the Blessed One said to him, 'Go, grasp the first one you see by the corner of his robe and, saying, “The Teacher summons you,” bring him here.' He went and grasped the elder’s robe-corner. At that very moment, all the created forms disappeared. The elder dismissed him, saying, 'You may go,' and after completing his morning ablutions and other bodily duties, he went ahead and sat in the prepared seat. This was said with reference to: 'Just as the Venerable Cūḷapanthaka.'

තත්‍ර යෙ තෙ බහූ නිම්මිතා තෙ අනියමෙත්වා නිම්මිතත්තා ඉද්ධිමතා සදිසාව හොන්ති. ඨානනිසජ්ජාදීසු වා භාසිතතුණ්හීභාවාදීසු වා යං යං ඉද්ධිමා කරොති, තං තදෙව කරොන්ති. සචෙ පන නානාවණ්ණෙ කාතුකාමො හොති, කෙචි පඨමවයෙ, කෙචි මජ්ඣිමවයෙ, කෙචි පච්ඡිමවයෙ, තථා [Pg.18] දීඝකෙසෙ, උපඩ්ඪමුණ්ඩෙ, මුණ්ඩෙ, මිස්සකෙසෙ, උපඩ්ඪරත්තචීවරෙ, පණ්ඩුකචීවරෙ, පදභාණධම්මකථාසරභඤ්ඤපඤ්හපුච්ඡනපඤ්හවිස්සජ්ජනරජනපචනචීවරසිබ්බනධොවනාදීනි කරොන්තෙ අපරෙපි වා නානප්පකාරකෙ කාතුකාමො හොති, තෙන පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය එත්තකා භික්ඛූ පඨමවයා හොන්තූතිආදිනා නයෙන පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාතබ්බං. අධිට්ඨානචිත්තෙන සද්ධිං ඉච්ඡිතිච්ඡිතප්පකාරායෙව හොන්තීති. එස නයො බහුධාපි හුත්වා එකො හොතීතිආදීසු.

Therein, those many created forms, being created without being specified, are just like the one with psychic power. Whatever the one with psychic power does—whether in standing, sitting, and so on, or in speaking, being silent, and so on—they do that very thing. But if one wishes to make them of various kinds—some in their early years, some in their middle years, some in their later years; likewise with long hair, partially shaven heads, shaven heads, or mixed-colored hair; some with partially red robes, some with pale yellow robes; some engaged in reciting texts, delivering Dhamma talks, chanting, asking questions, answering questions, dyeing, cooking, sewing robes, washing robes, and so on—or if one wishes to make them of various other kinds, one should emerge from the base jhāna, perform the preliminary work by way of ‘Let so many bhikkhus be in their early years,’ and so on, then re-enter absorption, emerge, and resolve. Simultaneously with the mind of resolution, they become of the very kind that was wished for. This is the method in cases such as 'having become many, he becomes one,' and so forth.

අයං පන විසෙසො, ඉමිනා භික්ඛුනා එවං බහුභාවං නිම්මිනිත්වා පුන ‘‘එකොව හුත්වා චඞ්කමිස්සාමි, සජ්ඣායං කරිස්සාමි, පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා වා, ‘‘අයං විහාරො අප්පභික්ඛුකො, සචෙ කෙචි ආගමිස්සන්ති ‘කුතො ඉමෙ එත්තකා එකසදිසා භික්ඛූ, අද්ධා ථෙරස්ස එස ආනුභාවො’ති මං ජානිස්සන්තී’’ති අප්පිච්ඡතාය වා අන්තරාව ‘‘එකො හොමී’’ති ඉච්ඡන්තෙන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එකො හොමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘එකො හොමී’’ති අධිට්ඨාතබ්බං. අධිට්ඨානචිත්තෙන සද්ධිංයෙව එකො හොති. එවං අකරොන්තො පන යථා පරිච්ඡින්නකාලවසෙන සයමෙව එකො හොති.

But here is a distinction. Having thus created multiplicity, this bhikkhu may wish to become one again within the appointed time for one of two reasons. He may think, 'Having become one, I will walk, recite, or ask questions.' Or, out of modesty, he may think, 'This monastery has few bhikkhus; if some arrive, they will think, “Where did so many identical bhikkhus come from? Surely this is the elder’s power,” and they will recognize me as one with psychic power.' In that case, he should enter the base jhāna, emerge, perform the preparatory undertaking, 'Let me be one,' then again enter absorption, emerge, and resolve, 'Let me be one.' Simultaneously with the thought of resolution, he becomes one. But if he does not do so, he becomes one by himself according to the delimited period of time.

387. ආවිභාවං තිරොභාවන්ති එත්ථ ආවිභාවං කරොති තිරොභාවං කරොතීති අයමත්ථො. ඉදමෙව හි සන්ධාය පටිසම්භිදායං වුත්තං ‘‘ආවිභාවන්ති කෙනචි අනාවටං හොති අප්පටිච්ඡන්නං විවටං පාකටං. තිරොභාවන්ති කෙනචි ආවටං හොති පටිච්ඡන්නං පිහිතං පටිකුජ්ජිත’’න්ති (පටි. ම. 3.11). තත්‍රායං ඉද්ධිමා ආවිභාවං කාතුකාමො අන්ධකාරං වා ආලොකං කරොති, පටිච්ඡන්නං වා විවටං, අනාපාථං වා ආපාථං කරොති. කථං? අයඤ්හි යථා පටිච්ඡන්නොපි දූරෙ ඨිතොපි වා දිස්සති, එවං අත්තානං වා පරං වා කාතුකාමො පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය ඉදං අන්ධකාරට්ඨානං ආලොකජාතං හොතූති වා, ඉදං පටිච්ඡන්නං විවටං හොතූති වා, ඉදං අනාපාථං ආපාථං හොතූති වා ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාති, සහ අධිට්ඨානචිත්තෙන යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. පරෙ දූරෙ ඨිතාපි පස්සන්ති. සයම්පි පස්සිතුකාමො පස්සති.

387. Herein, ‘making manifest and making disappear’ means ‘one makes manifest and one makes disappear.’ With reference to this, it is indeed stated in the Paṭisambhidāmagga: “To make manifest means to be unobstructed by anything, uncovered, open, and apparent. To make disappear means to be obstructed by something, covered, closed, and concealed” (Paṭis. Ma. 3.11). Here, a person endowed with psychic power, wishing to make manifest, turns darkness into light, the concealed into the open, or the unseen into the seen. How? Just as one who is concealed or standing afar becomes visible, so too, one who wishes to make oneself or another visible emerges from the base jhāna, adverts the mind: ‘Let this dark place become filled with light,’ or ‘Let this concealed place become open,’ or ‘Let this unseen place become visible,’ performs the preliminary work, and resolves as described. Simultaneously with the mind of resolution, it becomes precisely as resolved. Others see them even when standing afar. One oneself sees if one wishes to see.

388. එතං [Pg.19] පන පාටිහාරියං කෙන කතපුබ්බන්ති? භගවතා. භගවා හි චූළසුභද්දාය නිමන්තිතො විස්සකම්මුනා නිම්මිතෙහි පඤ්චහි කූටාගාරසතෙහි සාවත්ථිතො සත්තයොජනබ්භන්තරං සාකෙතං ගච්ඡන්තො යථා සාකෙතනගරවාසිනො සාවත්ථිවාසිකෙ, සාවත්ථිවාසිනො ච සාකෙතවාසිකෙ පස්සන්ති, එවං අධිට්ඨාසි. නගරමජ්ඣෙ ච ඔතරිත්වා පථවිං ද්විධා භින්දිත්වා යාව අවීචිං ආකාසඤ්ච ද්විධා වියූහිත්වා යාව බ්‍රහ්මලොකං දස්සෙසි.

388. Now, who has performed this miracle before? The Blessed One. For the Blessed One, having been invited by Cūḷasubhaddā, was proceeding from Sāvatthī to Sāketa—a distance of seven yojanas—with five hundred peaked mansions created by Vissakamma, and he resolved that the residents of Sāketa would see the residents of Sāvatthī, and the residents of Sāvatthī would see the residents of Sāketa. And having descended into the middle of the city, he split the earth in two, revealing it down to the Avīci hell, and parted the sky in two, revealing it up to the Brahmā world.

දෙවොරොහණෙනපි ච අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. භගවා කිර යමකපාටිහාරියං කත්වා චතුරාසීතිපාණසහස්සානි බන්ධනා පමොචෙත්වා අතීතා බුද්ධා යමකපාටිහාරියාවසානෙ කුහිං ගතාති ආවජ්ජිත්වා තාවතිංසභවනං ගතාති අද්දස. අථෙකෙන පාදෙන පථවීතලං අක්කමිත්වා දුතියං යුගන්ධරපබ්බතෙ පතිට්ඨපෙත්වා පුන පුරිමපාදං උද්ධරිත්වා සිනෙරුමත්ථකං අක්කමිත්වා තත්ථ පණ්ඩුකම්බලසිලාතලෙ වස්සං උපගන්ත්වා සන්නිපතිතානං දසසහස්සචක්කවාළදෙවතානං ආදිතො පට්ඨාය අභිධම්මකථං ආරභි. භික්ඛාචාරවෙලාය නිම්මිතබුද්ධං මාපෙසි. සො ධම්මං දෙසෙති. භගවා නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා අනොතත්තදහෙ මුඛං ධොවිත්වා උත්තරකුරූසු පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා අනොතත්තදහතීරෙ පරිභුඤ්ජති. සාරිපුත්තත්ථෙරො තත්ථ ගන්ත්වා භගවන්තං වන්දති. භගවා අජ්ජ එත්තකං ධම්මං දෙසෙසින්ති ථෙරස්ස නයං දෙති. එවං තයො මාසෙ අබ්බොච්ඡින්නං අභිධම්මකථං කථෙසි. තං සුත්වා අසීතිකොටිදෙවතානං ධම්මාභිසමයො අහොසි.

This meaning should also be clarified in relation to the descent from the deva world. It is said that after performing the Twin Miracle and liberating eighty-four thousand beings from bondage, the Blessed One considered, ‘Where did the past Buddhas go at the conclusion of the Twin Miracle?’ and saw that they had gone to the Tāvatiṃsa heaven. Then, having placed one foot on the ground and the other on Mount Yugandhara, he lifted the first foot and planted it on the summit of Mount Sineru. There, on the Pāṇḍukambala stone slab, he entered the rains retreat and began the Abhidhamma discourse for the assembled ten thousand world-sphere devas from the beginning. During his alms-gathering time, he created a Created Buddha, who taught the Dhamma. The Blessed One chewed a nāgalatā toothstick, rinsed his mouth in Lake Anotatta, took almsfood in Uttarakuru, and partook of it on the bank of Lake Anotatta. The Venerable Sāriputta went there and paid homage to the Blessed One. The Blessed One gave the elder the method, saying, ‘Today I have taught this much of the Dhamma.’ Thus, he delivered the Abhidhamma discourse uninterruptedly for three months. Hearing this, eighty koṭi of devas attained comprehension of the Dhamma.

යමකපාටිහාරියෙ සන්නිපතිතාපි ද්වාදසයොජනා පරිසා භගවන්තං පස්සිත්වාව ගමිස්සාමාති ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා අට්ඨාසි. තං චූළඅනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨියෙව සබ්බපච්චයෙහි උපට්ඨාසි. මනුස්සා කුහිං භගවාති ජානනත්ථාය අනුරුද්ධත්ථෙරං යාචිංසු. ථෙරො ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා අද්දස දිබ්බෙන චක්ඛුනා තත්ථ වස්සූපගතං භගවන්තං දිස්වා ආරොචෙසි.

The assembly of twelve yojanas, having gathered for the Twin Miracle, pitched camp and remained, thinking, “We will depart only after seeing the Blessed One.” Cūḷa Anāthapiṇḍika the millionaire himself provided all their needs. People, wishing to know where the Blessed One was, requested the Venerable Anuruddha. The Elder increased the light and, with the divine eye, saw the Blessed One who had entered the rains retreat there, and informed them.

තෙ භගවතො වන්දනත්ථාය මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරං යාචිංසු. ථෙරො පරිසමජ්ඣෙයෙව මහාපථවියං නිමුජ්ජිත්වා සිනෙරුපබ්බතං නිබ්බිජ්ඣිත්වා තථාගතපාදමූලෙ [Pg.20] භගවතො පාදෙ වන්දමානොව උම්මුජ්ජිත්වා භගවන්තං එතදවොච ‘‘ජම්බුදීපවාසිනො, භන්තෙ, භගවතො පාදෙ වන්දිත්වා පස්සිත්වාව ගමිස්සාමාති වදන්තී’’ති. භගවා ආහ ‘‘කුහිං පන තෙ, මොග්ගල්ලාන, එතරහි ජෙට්ඨභාතා ධම්මසෙනාපතී’’ති? ‘‘සඞ්කස්සනගරෙ භන්තෙ’’ති. ‘‘මොග්ගල්ලාන, මං දට්ඨුකාමා ස්වෙ සඞ්කස්සනගරං ආගච්ඡන්තු, අහං ස්වෙ මහාපවාරණපුණ්ණමාසීඋපොසථදිවසෙ සඞ්කස්සනගරෙ ඔතරිස්සාමී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො දසබලං වන්දිත්වා ආගතමග්ගෙනෙව ඔරුය්හ මනුස්සානං සන්තිකං සම්පාපුණි. ගමනාගමනකාලෙ ච යථා නං මනුස්සා පස්සන්ති, එවං අධිට්ඨාසි. ඉදං තාවෙත්ථ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ආවිභාවපාටිහාරියං අකාසි.

They requested the Venerable Mahāmoggallāna to pay homage to the Blessed One. The elder, in the very midst of the assembly, plunged into the great earth, pierced through Mount Sineru, and, paying homage at the feet of the Blessed One, emerged and said: “Venerable sir, the inhabitants of Jambudīpa say they wish to pay homage at your feet and see you before they depart.” The Blessed One asked, “But where, Moggallāna, is your elder brother, the General of the Dhamma, now?” “At Saṅkassa, Venerable sir.” “Moggallāna, let those who wish to see me come to Saṅkassa tomorrow. I will descend to Saṅkassa tomorrow on the great Pavāraṇā full-moon Uposatha day.” “Very well, Venerable sir,” said the elder. Having paid homage to the Ten-Powered One, he descended by the path he came and arrived among the people. And he resolved that people would see him going and coming. This was the miracle of manifestation performed here by the Venerable Mahāmoggallāna.

සො එවං ආගතො තං පවත්තිං ආරොචෙත්වා ‘‘දූරන්ති සඤ්ඤං අකත්වා කතපාතරාසාව නික්ඛමථා’’ති ආහ. භගවා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ආරොචෙසි ‘‘මහාරාජ, ස්වෙ මනුස්සලොකං ගච්ඡාමී’’ති. දෙවරාජා විස්සකම්මං ආණාපෙසි ‘‘තාත, ස්වෙ භගවා මනුස්සලොකං ගන්තුකාමො, තිස්සො සොපානපන්තියො මාපෙහි එකං කනකමයං, එකං රජතමයං, එකං මණිමය’’න්ති. සො තථා අකාසි. භගවා දුතියදිවසෙ සිනෙරුමුද්ධනි ඨත්වා පුරත්ථිමලොකධාතුං ඔලොකෙසි, අනෙකානි චක්කවාළසහස්සානි විවටානි හුත්වා එකඞ්ගණං විය පකාසිංසු. යථා ච පුරත්ථිමෙන, එවං පච්ඡිමෙනපි උත්තරෙනපි දක්ඛිණෙනපි සබ්බං විවටමද්දස. හෙට්ඨාපි යාව අවීචි, උපරි යාව අකනිට්ඨභවනං, තාව අද්දස.

Having thus arrived, he reported the matter and said, “Do not consider it far; set out after having eaten breakfast.” The Blessed One informed Sakka, the king of devas: “Great king, tomorrow I will go to the human world.” The king of devas instructed Vissakamma: “My dear, the Blessed One wishes to go to the human world tomorrow. Prepare three flights of stairs: one of gold, one of silver, and one of jewels.” He did so. The next day, the Blessed One stood atop Mount Sineru and surveyed the eastern world-system. Thousands upon thousands of world-systems became open, appearing like a single courtyard. Just as in the east, so too in the west, north, and south—everything appeared open. Below, as far as Avīci, and above, as far as the Akaniṭṭha realm, all was seen.

තං දිවසං කිර ලොකවිවරණං නාම අහොසි. මනුස්සාපි දෙවෙ පස්සන්ති, දෙවාපි මනුස්සෙ. තත්ථ නෙව මනුස්සා උද්ධං උල්ලොකෙන්ති, න දෙවා අධො ඔලොකෙන්ති, සබ්බෙ සම්මුඛාව අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සන්ති. භගවා මජ්ඣෙ මණිමයෙන සොපානෙන ඔතරති, ඡකාමාවචරදෙවා වාමපස්සෙ කනකමයෙන, සුද්ධාවාසා ච මහාබ්‍රහ්මා ච දක්ඛිණපස්සෙ රජතමයෙන. දෙවරාජා පත්තචීවරං අග්ගහෙසි, මහාබ්‍රහ්මා තියොජනිකං සෙතච්ඡත්තං, සුයාමො වාළබීජනිං, පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බපුත්තො තිගාවුතමත්තං බෙළුවපණ්ඩුවීණං ගහෙත්වා තථාගතස්ස පූජං කරොන්තො ඔතරති. තංදිවසං භගවන්තං දිස්වා බුද්ධභාවාය පිහං අනුප්පාදෙත්වා ඨිතසත්තො නාම නත්ථි. ඉදමෙත්ථ භගවා ආවිභාවපාටිහාරියං අකාසි.

On that day, it is said, the miracle called the 'Opening of the World' occurred. Humans saw the devas, and the devas saw humans. There, humans did not look upwards, nor did the devas look downwards—all saw each other face to face. The Blessed One descended by the central jeweled staircase; the devas of the six sense-sphere realms descended on the left by the golden staircase, while the Suddhāvāsa devas and Mahā Brahmā descended on the right by the silver staircase. The king of devas took the bowl and robe, Mahā Brahmā held a white parasol three yojanas in extent, Suyāma held a yak-tail fan, and Pañcasikha, the gandhabba’s son, holding a beluva lute three gāvutas in length, descended while paying homage to the Tathāgata. On that day, there was no being who, having seen the Blessed One, did not generate an aspiration for Buddhahood. Herein, the Blessed One performed this miracle of manifestation.

අපිච [Pg.21] තම්බපණ්ණිදීපෙ තලඞ්ගරවාසී ධම්මදින්නත්ථෙරොපි තිස්සමහාවිහාරෙ චෙතියඞ්ගණස්මිං නිසීදිත්වා ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු අපණ්ණකපටිපදං පටිපන්නො හොතී’’ති අපණ්ණකසුත්තං (අ. නි. 3.16) කථෙන්තො හෙට්ඨාමුඛං බීජනිං අකාසි, යාව අවීචිතො එකඞ්ගණං අහොසි. තතො උපරිමුඛං අකාසි, යාව බ්‍රහ්මලොකා එකඞ්ගණං අහොසි. ථෙරො නිරයභයෙන තජ්ජෙත්වා සග්ගසුඛෙන ච පලොභෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. කෙචි සොතාපන්නා අහෙසුං, කෙචි සකදාගාමී අනාගාමී අරහන්තොති.

Furthermore, on the island of Tambapaṇṇi, the elder Dhammadinna, a resident of Talaṅgara, while sitting in the courtyard of the Tissa Mahāvihāra and preaching the Apaṇṇaka Sutta, saying, “Monks, a bhikkhu endowed with three qualities is one who has entered upon the infallible practice,” pointed his fan downwards, and it became a single expanse as far as Avīci. Then he pointed it upwards, and it became a single expanse as far as the Brahmā world. The elder taught the Dhamma, threatening with the fear of hell and enticing with the bliss of heaven. Some became stream-enterers, some once-returners, non-returners, and arahants.

389. තිරොභාවං කාතුකාමො පන ආලොකං වා අන්ධකාරං කරොති, අප්පටිච්ඡන්නං වා පටිච්ඡන්නං, ආපාථං වා අනාපාථං කරොති. කථං? අයඤ්හි යථා අප්පටිච්ඡන්නොපි සමීපෙ ඨිතොපි වා න දිස්සති, එවං අත්තානං වා පරං වා කාතුකාමො පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘ඉදං ආලොකට්ඨානං අන්ධකාරං හොතූ’’ති වා, ‘‘ඉදං අප්පටිච්ඡන්නං පටිච්ඡන්නං හොතූ’’ති වා, ‘‘ඉදං ආපාථං අනාපාථං හොතූ’’ති වා ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාති. සහ අධිට්ඨානචිත්තෙන යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. පරෙ සමීපෙ ඨිතාපි න පස්සන්ති. සයම්පි අපස්සිතුකාමො න පස්සති.

389. One who wishes to perform an act of concealment, however, can make light into darkness, the unconcealed into the concealed, or the apparent into the non-apparent. How? This person with psychic power, wishing to make themself or another to be unseen even when unconcealed or standing nearby, arises from the base jhāna and, having adverted and performed the preliminary work, resolves in the manner already described, thinking: ‘Let this illuminated place become dark,’ or ‘Let this unconcealed thing become concealed,’ or ‘Let this apparent thing become non-apparent.’ Simultaneously with the mind of resolution, it becomes just as resolved. Others do not see them, even though standing nearby. If they themselves wish not to see, they do not see.

390. එතං පන පාටිහාරියං කෙන කතපුබ්බන්ති? භගවතා. භගවා හි යසං කුලපුත්තං සමීපෙ නිසින්නංයෙව යථා නං පිතා න පස්සති, එවමකාසි. තථා වීසයොජනසතං මහාකප්පිනස්ස පච්චුග්ගමනං කත්වා තං අනාගාමිඵලෙ, අමච්චසහස්සඤ්චස්ස සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා, තස්ස අනුමග්ගං ආගතා සහස්සිත්ථිපරිවාරා අනොජාදෙවී ආගන්ත්වා සමීපෙ නිසින්නාපි යථා සපරිසං රාජානං න පස්සති, තථා කත්වා ‘‘අපි, භන්තෙ, රාජානං පස්සථා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං පන තෙ රාජානං ගවෙසිතුං වරං, උදාහු අත්තාන’’න්ති? ‘‘අත්තානං, භන්තෙ’’ති වත්වා නිසින්නාය තස්සා තථා ධම්මං දෙසෙසි, යථා සා සද්ධිං ඉත්ථිසහස්සෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, අමච්චා අනාගාමිඵලෙ, රාජා අරහත්තෙති. අපිච තම්බපණ්ණිදීපං [Pg.22] ආගතදිවසෙ යථා අත්තනා සද්ධිං ආගතෙ අවසෙසෙ රාජා න පස්සති, එවං කරොන්තෙන මහින්දත්ථෙරෙනාපි ඉදං කතමෙව (පාරා. අට්ඨ. 1.තතියසඞ්ගීතිකථා).

390. Now, by whom was this miracle previously performed? By the Blessed One. For the Blessed One made it so that Yasa the clansman, though seated right nearby, was not seen by his father. Similarly, after going one hundred and twenty yojanas to meet Mahākappina, the Blessed One established him in the fruit of non-returning and his thousand ministers in the fruit of stream-entry. Then Queen Anojā, who had come following his path with a retinue of a thousand women, arrived. The Blessed One made it so that, though she was seated nearby, she did not see the king with his retinue. When she asked, “Venerable sir, do you see the king?” he replied, “What is better for you—to seek the king or to seek yourself?” When she said, “To seek myself, venerable sir,” and sat down, the Blessed One taught her the Dhamma in such a way that she, along with the thousand women, was established in the fruit of stream-entry, the ministers in the fruit of non-returning, and the king in arahantship. Moreover, on the day of his arrival on the island of Tambapaṇṇi, the Elder Mahinda also performed this, making it so that the king did not see the others who had come with him.

391. අපිච සබ්බම්පි පාකටං පාටිහාරියං ආවිභාවං නාම. අපාකටපාටිහාරියං තිරොභාවං නාම. තත්ථ පාකටපාටිහාරියෙ ඉද්ධිපි පඤ්ඤායති ඉද්ධිමාපි. තං යමකපාටිහාරියෙන දීපෙතබ්බං. තත්‍ර හි ‘‘ඉධ තථාගතො යමකපාටිහාරියං කරොති අසාධාරණං සාවකෙහි. උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තතී’’ති (පටි. ම. 1.116) එවං උභයං පඤ්ඤායිත්ථ. අපාකටපාටිහාරියෙ ඉද්ධියෙව පඤ්ඤායති, න ඉද්ධිමා. තං මහකසුත්තෙන (සං. නි. 4.346) ච බ්‍රහ්මනිමන්තනිකසුත්තෙන (ම. නි. 1.501 ආදයො) ච දීපෙතබ්බං. තත්‍ර හි ආයස්මතො ච මහකස්ස, භගවතො ච ඉද්ධියෙව පඤ්ඤායිත්ථ, න ඉද්ධිමා.

391. Furthermore, any manifest miracle is known as a 'manifestation'; an unmanifest miracle is known as a 'concealment.' In a manifest miracle, both the psychic power and the one possessing it are perceived. This is to be illustrated by the Twin Miracle. For in that case it is said: “Here the Tathāgata performs the Twin Miracle, which is not shared by his disciples. From the upper part of his body a mass of fire proceeds; from the lower part of his body a stream of water proceeds.” Thus both were perceived. In an unmanifest miracle, only the psychic power is perceived, not the one possessing it. This is to be illustrated by the Mahaka Sutta and the Brahmanimantanika Sutta. For in those cases, only the psychic power of the Venerable Mahaka and of the Blessed One was perceived, not the ones possessing the power.

යථාහ –

As it is said:

‘‘එකමන්තං නිසින්නො ඛො චිත්තො ගහපති ආයස්මන්තං මහකං එතදවොච ‘සාධු මෙ, භන්තෙ, අය්‍යො මහකො උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙතූ’ති. තෙන හි ත්වං ගහපති ආළින්දෙ උත්තරාසඞ්ගං පඤ්ඤාපෙත්වා තිණකලාපං ඔකාසෙහීති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො චිත්තො ගහපති ආයස්මතො මහකස්ස පටිස්සුත්වා ආළින්දෙ උත්තරාසඞ්ගං පඤ්ඤාපෙත්වා තිණකලාපං ඔකාසෙසි. අථ ඛො ආයස්මා මහකො විහාරං පවිසිත්වා තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසි, යථා තාලච්ඡිග්ගළෙන ච අග්ගළන්තරිකාය ච අච්චි නික්ඛමිත්වා තිණානි ඣාපෙසි, උත්තරාසඞ්ගං න ඣාපෙසී’’ති (සං. නි. 4.346).

Citta the householder, seated to one side, said to the Venerable Mahaka: “Venerable sir, it would be good if the noble Mahaka would show me a superhuman feat of psychic power.” “Then, householder, spread your upper robe on the terrace and place a bundle of grass on it.” “Yes, venerable sir,” Citta the householder replied, and he spread his upper robe on the terrace and placed a bundle of grass on it. Then the Venerable Mahaka entered his dwelling and performed such a feat of psychic power that a flame shot out through the keyhole and the bolt-aperture, burned up the grass, but did not burn the upper robe.

යථා චාහ –

And as it is said:

‘‘අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසිං ‘එත්තාවතා බ්‍රහ්මා ච බ්‍රහ්මපරිසා ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා ච සද්දඤ්ච මෙ සොස්සන්ති, න ච මං දක්ඛිස්සන්තී’ති අන්තරහිතො ඉමං ගාථං අභාසිං –

“Then, bhikkhus, I performed such a feat of psychic power that Brahmā, the assembly of Brahmā, and the retinue of Brahmā would hear my voice but would not see me. Having become invisible, I recited this verse:

‘භවෙ [Pg.23] වාහං භයං දිස්වා, භවඤ්ච විභවෙසිනං;

භවං නාභිවදිං කිඤ්චි, නන්දිඤ්ච න උපාදියි’’’න්ති. (ම. නි. 1.504);

‘Having seen fear in existence, and in the becoming of those who seek non-existence, I did not praise any kind of existence, nor did I cling to delight.’”

392. තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙති එත්ථ තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං, කුට්ටස්ස පරභාගන්ති වුත්තං හොති. එස නයො ඉතරෙසු. කුට්ටොති ච ගෙහභිත්තියා එතමධිවචනං. පාකාරොති ගෙහවිහාරගාමාදීනං පරික්ඛෙපපාකාරො. පබ්බතොති පංසුපබ්බතො වා පාසාණපබ්බතො වා. අසජ්ජමානොති අලග්ගමානො. සෙය්‍යථාපි ආකාසෙති ආකාසෙ විය. එවං ගන්තුකාමෙන පන ආකාසකසිණං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය කුට්ටං වා පාකාරං වා සිනෙරුචක්කවාළෙසුපි අඤ්ඤතරං පබ්බතං වා ආවජ්ජිත්වා කතපරිකම්මෙන ආකාසො හොතූති අධිට්ඨාතබ්බො. ආකාසොයෙව හොති. අධො ඔතරිතුකාමස්ස, උද්ධං වා ආරොහිතුකාමස්ස සුසිරො හොති, විනිවිජ්ඣිත්වා ගන්තුකාමස්ස ඡිද්දො. සො තත්ථ අසජ්ජමානො ගච්ඡති.

392. “He goes unimpeded through a wall, through an enclosure, through a mountain, as if in open space.” Here, “through a wall” means to the other side of the wall, that is to say, the part beyond the wall. This same method applies to the others. “Wall” (kuṭṭa) is a term for the wall of a house. “Enclosure” (pākāra) refers to the surrounding wall of a house, monastery, village, and so on. “Mountain” means an earth mountain or a rock mountain. “Unimpeded” (asajjamāna) means not getting stuck. “As if in open space” means like in space. One wishing to go thus should enter and emerge from the space kasiṇa. Then, having adverted to a wall, an enclosure, or a mountain—even Sineru or the Cakkavāḷa range—and having done the preliminary work, one should resolve, “Let it be space!” It becomes space indeed. For one who wishes to descend below or ascend above, it becomes hollow; for one who wishes to pass right through, it becomes perforated. He then goes there unimpeded.

තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනෙත්ථාහ – ‘‘ආකාසකසිණසමාපජ්ජනං, ආවුසො, කිමත්ථියං, කිං හත්ථිඅස්සාදීනි අභිනිම්මිනිතුකාමො හත්ථිඅස්සාදි කසිණානි සමාපජ්ජති, නනු යත්ථ කත්ථචි කසිණෙ පරිකම්මං කත්වා අට්ඨසමාපත්තිවසීභාවොයෙව පමාණං. යං යං ඉච්ඡති, තං තදෙව හොතී’’ති. භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘පාළියා, භන්තෙ, ආකාසකසිණංයෙව ආගතං, තස්මා අවස්සමෙතං වත්තබ්බ’’න්ති. තත්‍රායං පාළි –

The Elder Tipiṭakacūḷābhaya then said: “Friend, what is the purpose of entering the space kasiṇa attainment? Does one who wishes to create elephants, horses, and so on, enter the kasiṇas of elephants, horses, and so on? Surely, having done the preliminary work on any kasiṇa whatsoever, mastery of the eight attainments is the standard. Whatever one wishes, that very thing comes to be.” The bhikkhus replied: “Venerable sir, in the Pāḷi only the space kasiṇa is mentioned; therefore, this must necessarily be stated.” Here is the Pāḷi text:

‘‘පකතියා ආකාසකසිණසමාපත්තියා ලාභී හොති. තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං ආවජ්ජති. ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති – ‘ආකාසො හොතූ’ති. ආකාසො හොති. තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති. යථා මනුස්සා පකතියා අනිද්ධිමන්තො කෙනචි අනාවටෙ අපරික්ඛිත්තෙ අසජ්ජමානා ගච්ඡන්ති, එවමෙව සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති, සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ’’ති (පටි. ම. 3.11).

“He is by nature an obtainer of the attainment of the space kasiṇa. He adverts to the other side of a wall, the other side of an enclosure, the other side of a mountain. Having adverted, he resolves with knowledge: ‘Let it be space.’ It becomes space. He goes unimpeded through a wall, through an enclosure, through a mountain. Just as ordinary people without psychic power go unimpeded through some unenclosed, unobstructed space, so too one with psychic power who has attained mastery of mind goes unimpeded through a wall, through an enclosure, through a mountain, as if in open space.” (Paṭis. M. iii, 11)

සචෙ [Pg.24] පනස්ස භික්ඛුනො අධිට්ඨහිත්වා ගච්ඡන්තස්ස අන්තරා පබ්බතො වා රුක්ඛො වා උට්ඨෙති, කිං පුන සමාපජ්ජිත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති? දොසො නත්ථි. පුන සමාපජ්ජිත්වා අධිට්ඨානං හි උපජ්ඣායස්ස සන්තිකෙ නිස්සයග්ගහණසදිසං හොති. ඉමිනා ච පන භික්ඛුනා ආකාසො හොතූති අධිට්ඨිතත්තා ආකාසො හොතියෙව. පුරිමාධිට්ඨානබලෙනෙව චස්ස අන්තරා අඤ්ඤො පබ්බතො වා රුක්ඛො වා උතුමයො උට්ඨහිස්සතීති අට්ඨානමෙවෙතං. අඤ්ඤෙන ඉද්ධිමතා නිම්මිතෙ පන පඨමනිම්මානං බලවං හොති. ඉතරෙන තස්ස උද්ධං වා අධො වා ගන්තබ්බං.

But if, while this bhikkhu is proceeding after having made his resolution, a mountain or a tree arises in his path, must he enter absorption again and make a new resolution? There is no fault in doing so. For resolving again after re-entering absorption is like taking dependence anew on one's preceptor. And since this bhikkhu has resolved, “Let it be space,” it does indeed become space. It is impossible that another natural mountain or tree should arise in his path, given the power of his previous resolution. But when something is created by another person with psychic power, the first creation is more powerful. The other person must go above or below it.

393. පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජන්ති එත්ථ උම්මුජ්ජන්ති උට්ඨානං වුච්චති. නිමුජ්ජන්ති සංසීදනං. උම්මුජ්ජඤ්ච නිමුජ්ජඤ්ච උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං. එවං කාතුකාමෙන ආපොකසිණං සමාපජ්ජිත්වා උට්ඨාය එත්තකෙ ඨානෙ පථවී උදකං හොතූති පරිච්ඡින්දිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාතබ්බං. සහ අධිට්ඨානෙන යථා පරිච්ඡින්නෙ ඨානෙ පථවී උදකමෙව හොති. සො තත්ථ උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති. තත්‍රායං පාළි –

393. Regarding “emerging from and diving into the earth”: here “emerging” (ummujjana) means rising up; “diving” (nimujjana) means sinking down. Emerging and diving is “emerging-and-diving.” One who wishes to do this should enter and emerge from the water kasiṇa, and after demarcating a certain area of earth and doing the preliminary work, he should resolve in the way described, “Let this earth be water!” Simultaneously with his resolution, the earth in the demarcated area becomes water indeed. He then performs emerging and diving in it. Here is the Pāḷi:

‘‘පකතියා ආපොකසිණසමාපත්තියා ලාභී හොති. පථවිං ආවජ්ජති. ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති – ‘උදකං හොතූ’ති. උදකං හොති. සො පථවියා උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති. යථා මනුස්සා පකතියා අනිද්ධිමන්තො උදකෙ උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොන්ති, එවමෙව සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො පථවියා උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති, සෙය්‍යථාපි උදකෙ’’ති (පටි. ම. 3.11).

“He is by nature an obtainer of the attainment of the water kasiṇa. He adverts to the earth. Having adverted, he resolves with knowledge: ‘Let it be water.’ It becomes water. He performs emerging and submerging in the earth. Just as ordinary people without psychic power emerge and submerge in water, so too one with psychic power who has attained mastery of mind emerges and submerges in the earth, as if in water.” (Paṭis. M. iii, 11)

න කෙවලඤ්ච උම්මුජ්ජනිමුජ්ජමෙව, න්හානපානමුඛධොවනභණ්ඩකධොවනාදීසු යං යං ඉච්ඡති, තං තං කරොති. න කෙවලඤ්ච උදකමෙව, සප්පිතෙලමධුඵාණිතාදීසුපි යං යං ඉච්ඡති, තං තං ඉදඤ්චිදඤ්ච එත්තකං හොතූති ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා අධිට්ඨහන්තස්ස යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. උද්ධරිත්වා භාජනගතං කරොන්තස්ස සප්පි සප්පිමෙව හොති. තෙලාදීනි තෙලාදීනියෙව. උදකං උදකමෙව. සො තත්ථ තෙමිතුකාමොව තෙමෙති, න තෙමිතුකාමො න තෙමෙති. තස්සෙව ච සා පථවී උදකං හොති සෙසජනස්ස පථවීයෙව. තත්ථ මනුස්සා පත්තිකාපි ගච්ඡන්ති, යානාදීහිපි ගච්ඡන්ති, කසිකම්මාදීනිපි කරොන්තියෙව. සචෙ පනායං තෙසම්පි උදකං හොතූති [Pg.25] ඉච්ඡති, හොතියෙව. පරිච්ඡින්නකාලං පන අතික්කමිත්වා යං පකතියා ඝටතළාකාදීසු උදකං, තං ඨපෙත්වා අවසෙසං පරිච්ඡින්නට්ඨානං පථවීයෙව හොති.

Not only emerging and submerging, but he does whatever else he wishes: bathing, drinking, washing his face, washing vessels, and so on. And not only water, but also ghee, oil, honey, molasses, and so on—whatever he desires, he adverts, ‘Let this and that be so much,’ performs the preliminary work, and makes a determination, and it becomes just as he has determined. When he lifts it and places it in a vessel, ghee is just ghee, oils are just oils, and water is just water. There, he gets wet if he wishes to, but does not get wet if he does not wish to. For him alone that earth becomes water, but for other people it remains earth. People there walk on foot, travel by vehicles, and carry on with farming and other activities. If, however, he wishes it to become water for them too, it does so. But once the delimited time has passed, apart from the water that is naturally in pots, ponds, and so on, the remaining delimited area reverts to being earth.

394. උදකෙපි අභිජ්ජමානෙති එත්ථ යං උදකං අක්කමිත්වා සංසීදති, තං භිජ්ජමානන්ති වුච්චති. විපරීතං අභිජ්ජමානං. එවං ගන්තුකාමෙන පන පථවීකසිණං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය එත්තකෙ ඨානෙ උදකං පථවී හොතූති පරිච්ඡින්දිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාතබ්බං. සහ අධිට්ඨානෙන යථා පරිච්ඡින්නට්ඨානෙ උදකං පථවීයෙව හොති. සො තත්ථ ගච්ඡති, තත්‍රායං පාළි –

394. On water without breaking up: Here, water on which one sinks when treading on it is called 'breaking up.' The opposite is 'not breaking up.' One who wishes to walk thus should enter and emerge from the earth-kasiṇa, delimit a certain area with the thought, ‘Let the water in this place become earth,’ perform the preliminary work, and make a determination in the way described. Simultaneously with his determination, the water in the delimited area becomes just earth. He walks there. On this there is the canonical text:

‘‘පකතියා පථවීකසිණසමාපත්තියා ලාභී හොති. උදකං ආවජ්ජති. ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති – ‘පථවී හොතූ’ති. පථවී හොති. සො අභිජ්ජමානෙ උදකෙ ගච්ඡති. යථා මනුස්සා පකතියා අනිද්ධිමන්තො අභිජ්ජමානාය පථවියා ගච්ඡන්ති, එවමෙව සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො අභිජ්ජමානෙ උදකෙ ගච්ඡති, සෙය්‍යථාපි පථවිය’’න්ති (පටි. ම. 3.11).

‘He is by nature an obtainer of the attainment of the earth-kasiṇa. He adverts to water. Having adverted, he determines with knowledge: “Let it be earth.” It becomes earth. He walks on the water without it breaking up. Just as ordinary people without psychic power walk on the earth without it breaking up, so does that one with psychic power, who has attained mastery of mind, walk on the water without it breaking up, as if on earth.’

න කෙවලඤ්ච ගච්ඡති, යං යං ඉරියාපථං ඉච්ඡති, තං තං කරොති. න කෙවලඤ්ච පථවිමෙව කරොති, මණිසුවණ්ණපබ්බතරුක්ඛාදීසුපි යං යං ඉච්ඡති, තං තං වුත්තනයෙනෙව ආවජ්ජිත්වා අධිට්ඨාති, යථාධිට්ඨිතමෙව හොති. තස්සෙව ච තං උදකං පථවී හොති, සෙසජනස්ස උදකමෙව, මච්ඡකච්ඡපා ච උදකකාකාදයො ච යථාරුචි විචරන්ති. සචෙ පනායං අඤ්ඤෙසම්පි මනුස්සානං තං පථවිං කාතුං ඉච්ඡති, කරොතියෙව. පරිච්ඡින්නකාලාතික්කමෙන පන උදකමෙව හොති.

Not only does he walk, but he can adopt any posture he wishes. Not only does he make it earth, but also gems, gold, mountains, trees, and so on—whatever he wishes, he adverts to it and determines it in the way described, and it becomes just as he has determined. For him alone that water becomes earth; for other people it is just water, and fish, turtles, water-crows, and so on move about in it as they please. If he wishes to make it earth for other people too, he can do so. But with the passing of the delimited time, it becomes water again.

395. පල්ලඞ්කෙන කමතීති පල්ලඞ්කෙන ගච්ඡති. පක්ඛී සකුණොති පක්ඛෙහි යුත්තසකුණො. එවං කාතුකාමෙන පන පථවීකසිණං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සචෙ නිසින්නො ගන්තුමිච්ඡති, පල්ලඞ්කප්පමාණං ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාතබ්බං. සචෙ නිපන්නො ගන්තුකාමො හොති මඤ්චප්පමාණං, සචෙ පදසා ගන්තුකාමො හොති මග්ගප්පමාණන්ති එවං යථානුරූපං ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා වුත්තනයෙනෙව පථවී හොතූති අධිට්ඨාතබ්බං, සහ අධිට්ඨානෙන පථවීයෙව හොති. තත්‍රායං පාළි –

395. ‘He travels cross-legged’ means he goes while seated in the cross-legged posture. ‘A bird with wings’ means a bird endowed with wings. One who wishes to do this should enter and emerge from the earth-kasiṇa. If he wishes to go while seated, he should delimit a space the size of his cross-legged posture, perform the preliminary work, and determine in the way described. If he wishes to go while lying down, he should delimit a space the size of a couch; if he wishes to go on foot, a space the size of a path. Thus he should delimit a suitable space and determine in the way described, ‘Let it be earth.’ Simultaneously with the determination, it becomes just earth. On this there is the canonical text:

‘‘ආකාසෙපි [Pg.26] පල්ලඞ්කෙන කමති, සෙය්‍යථාපි පක්ඛී සකුණොති. පකතියා පථවීකසිණසමාපත්තියා ලාභී හොති, ආකාසං ආවජ්ජති. ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති – ‘පථවී හොතූ’ති. පථවී හොති. සො ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ චඞ්කමතිපි තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි සෙය්‍යම්පි කප්පෙති. යථා මනුස්සා පකතියා අනිද්ධිමන්තො පථවියං චඞ්කමන්තිපි…පෙ… සෙය්‍යම්පි කප්පෙන්ති, එවමෙව සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ චඞ්කමතිපි…පෙ… සෙය්‍යම්පි කප්පෙතී’’ති (පටි. ම. 3.11).

“In the sky, he travels cross-legged, just as a bird with wings. He is by nature an obtainer of the attainment of the earth-kasiṇa; he adverts to the sky. Having adverted, he determines with knowledge: ‘Let it be earth.’ It becomes earth. He walks, stands, sits, and lies down in the sky, in the air. Just as ordinary people, without psychic power, walk, stand, sit, and lie down on the earth, so too does this one with psychic power, who has attained mastery of mind, walk, stand, sit, and lie down in the sky, in the air.”

ආකාසෙ ගන්තුකාමෙන ච භික්ඛුනා දිබ්බචක්ඛුලාභිනාපි භවිතබ්බං. කස්මා? අන්තරෙ උතුසමුට්ඨානා වා පබ්බතරුක්ඛාදයො හොන්ති, නාගසුපණ්ණාදයො වා උසූයන්තා මාපෙන්ති, නෙසං දස්සනත්ථං. තෙ පන දිස්වා කිං කාතබ්බන්ති? පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ආකාසො හොතූති පරිකම්මං කත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. ථෙරො පනාහ ‘‘සමාපත්තිසමාපජ්ජනං, ආවුසො, කිමත්ථියං, නනු සමාහිතමෙවස්ස චිත්තං, තෙන යං යං ඨානං ආකාසො හොතූති අධිට්ඨාති, ආකාසොයෙව හොතී’’ති. කිඤ්චාපි එවමාහ, අථ ඛො තිරොකුට්ටපාරිහාරියෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

A bhikkhu who wishes to travel in the sky should also be one who has attained the divine eye. Why? Because in between there might be mountains, trees, etc., arisen from the seasons, or nāgas, supaṇṇas, etc., who, being jealous, might create them; this is for the purpose of seeing them. Seeing them, what should be done? He should attain the basis-jhāna, emerge, and having made the preliminary work, determine: ‘Let it be sky.’ But an elder said: “Friend, what is the purpose of re-entering absorption? Is not his mind already concentrated? By that, whatever place he determines: ‘Let it be sky,’ that place becomes sky.” Although he said so, one should proceed in the manner stated in the case of the wonder of passing through walls.

අපිච ඔකාසෙ ඔරොහණත්ථම්පි ඉමිනා දිබ්බචක්ඛුලාභිනා භවිතබ්බං, අයඤ්හි සචෙ අනොකාසෙ න්හානතිත්ථෙ වා ගාමද්වාරෙ වා ඔරොහති. මහාජනස්ස පාකටො හොති. තස්මා දිබ්බචක්ඛුනා පස්සිත්වා අනොකාසං වජ්ජෙත්වා ඔකාසෙ ඔතරතීති.

Moreover, for the purpose of descending in a suitable place, this bhikkhu should also be one who has attained the divine eye. For if he descends in an unsuitable place, such as a bathing place or a village gate, he becomes conspicuous to the public. Therefore, having seen with the divine eye, he avoids an unsuitable place and descends in a suitable one.

396. ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසති පරිමජ්ජතීති එත්ථ චන්දිමසූරියානං ද්වාචත්තාලීසයොජනසහස්සස්ස උපරි චරණෙන මහිද්ධිකතා, තීසු දීපෙසු එකක්ඛණෙ ආලොකකරණෙන මහානුභාවතා වෙදිතබ්බා. එවං උපරි චරණආලොකකරණෙහි වා මහිද්ධිකෙ තෙනෙව මහානුභාවෙ. පරාමසතීති පරිග්ගණ්හති එකදෙසෙ වා ඡුපති. පරිමජ්ජතීති සමන්තතො ආදාසතලං විය පරිමජ්ජති. අයං පනස්ස ඉද්ධි අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානවසෙනෙව ඉජ්ඣති, නත්ථෙත්ථ කසිණසමාපත්තිනියමො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං –

396. ‘Even these moon and sun, so powerful and mighty, he touches and strokes with his hand.’ Here, the great power of the moon and sun should be understood from their course above forty-two thousand yojanas, and their great might from illuminating the three continents in a single moment. Alternatively, by their course above and their illumination they are endowed with great power, and by that very fact, with great might. ‘He touches’ (parāmasati) means he grasps or touches a part. ‘He strokes’ (parimajjati) means he rubs all around like a mirror surface. This psychic power of his is accomplished solely by means of the jhāna that is the basis for the direct knowledges; there is no restriction here by way of kasiṇa attainment. For it is said in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘ඉමෙපි [Pg.27] චන්දිමසූරියෙ…පෙ… පරිමජ්ජතීති ඉධ සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො චන්දිමසූරියෙ ආවජ්ජති, ආවජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති – ‘හත්ථපාසෙ හොතූ’ති. හත්ථපාසෙ හොති. සො නිසින්නකො වා නිපන්නකො වා චන්දිමසූරියෙ පාණිනා ආමසති පරාමසති පරිමජ්ජති. යථා මනුස්සා පකතියා අනිද්ධිමන්තො කිඤ්චිදෙව රූපගතං හත්ථපාසෙ ආමසන්ති පරාමසන්ති පරිමජ්ජන්ති, එවමෙව සො ඉද්ධිමා…පෙ… පරිමජ්ජතී’’ති (පටි. ම. 3.12).

“‘Even these moon and sun… he strokes.’ Here, one endowed with psychic power, having attained mastery of mind, adverts to the moon and sun. Having adverted, he determines with knowledge: ‘Let them be within arm’s reach.’ They are within arm’s reach. Whether seated or lying down, he touches, grasps, and strokes the moon and sun with his hand. Just as ordinary people, without psychic power, touch, grasp, or stroke some material thing within arm’s reach, so too does one endowed with psychic power… stroke them.”

ස්වායං යදි ඉච්ඡති ගන්ත්වා පරාමසිතුං, ගන්ත්වා පරාමසති, යදි පන ඉධෙව නිසින්නකො වා නිපන්නකො වා පරාමසිතුකාමො හොති, හත්ථපාසෙ හොතූති අධිට්ඨාති, අධිට්ඨානබලෙන වණ්ටා මුත්තතාලඵලං විය ආගන්ත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතෙ වා පරාමසති, හත්ථං වා වඩ්ඪෙත්වා. වඩ්ඪෙන්තස්ස පන කිං උපාදිණ්ණකං වඩ්ඪති, අනුපාදිණ්ණකන්ති? උපාදිණ්ණකං නිස්සාය අනුපාදිණ්ණකං වඩ්ඪති.

If this one wishes to go and touch them, he goes and touches them. But if, while seated or lying right there, he wishes to touch them, he determines: ‘Let them be within arm’s reach.’ By the power of his determination, like a palm fruit released from its stalk, they come and stand within arm’s reach, and he touches them; or he extends his hand and touches them. Now, when he extends it, does what is clung to extend, or what is not clung to? What is not clung to extends, dependent on what is clung to.

තත්ථ තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො ආහ ‘‘කිං පනාවුසො, උපාදිණ්ණකං ඛුද්දකම්පි මහන්තම්පි න හොති, නනු යදා භික්ඛු තාලච්ඡිද්දාදීහි නික්ඛමති, තදා උපාදිණ්ණකං ඛුද්දකං හොති. යදා මහන්තං අත්තභාවං කරොති, තදා මහන්තං හොති මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස වියා’’ති.

There, the elder Tipiṭaka Cūḷanāga said: “But, friend, is it not the case that what is clung to is sometimes small and sometimes large? Indeed, when a bhikkhu passes through a keyhole or the like, then what is clung to is small. When he makes a large body, then it is large, like the elder Mahāmoggallāna’s was.”

නන්දොපනන්දනාගදමනකථා

The Story of the Taming of the Nāga Nandopananda

එකස්මිං කිර සමයෙ අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං අම්හාකං ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති නිමන්තෙත්වා පක්කමි. භගවා අධිවාසෙත්වා තංදිවසාවසෙසං රත්තිභාගඤ්ච වීතිනාමෙත්වා පච්චූසසමයෙ දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙසි. අථස්ස නන්දොපනන්දො නාම නාගරාජා ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡි. භගවා ‘‘අයං නාගරාජා මය්හං ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡි, අත්ථි නු ඛො අස්ස උපනිස්සයො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අයං මිච්ඡාදිට්ඨිකො තීසු රතනෙසු අප්පසන්නොති දිස්වා කො නු ඛො ඉමං මිච්ඡාදිට්ඨිතො විවෙචෙය්‍යා’’ති ආවජ්ජෙන්තො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරං අද්දස.

On one occasion, the householder Anāthapiṇḍika, having heard the Blessed One’s teaching of the Dhamma, invited him, saying, “Venerable sir, tomorrow, please accept alms in our home together with five hundred bhikkhus,” and then departed. The Blessed One, having accepted, spent the remainder of that day and the night, and at dawn surveyed the ten-thousandfold world-system. Then the Nāga king named Nandopananda came into the range of his knowledge. The Blessed One reflected, “This Nāga king has come into the range of my knowledge. Does he have a supporting condition?” Seeing that “He holds wrong views and has no faith in the Three Jewels,” he then reflected, “Who could separate him from this wrong view?” and he saw the Elder Mahāmoggallāna.

තතො [Pg.28] පභාතාය රත්තියා සරීරපටිජග්ගනං කත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආනන්ද, පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං ආරොචෙහි තථාගතො දෙවචාරිකං ගච්ඡතී’’ති. තං දිවසඤ්ච නන්දොපනන්දස්ස ආපානභූමිං සජ්ජයිංසු. සො දිබ්බරතනපල්ලඞ්කෙ දිබ්බෙන සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන තිවිධනාටකෙහි චෙව නාගපරිසාය ච පරිවුතො දිබ්බභාජනෙසු උපට්ඨාපිතං අන්නපානවිධිං ඔලොකයමානො නිසින්නො හොති. අථ භගවා යථා නාගරාජා පස්සති, තථා කත්වා තස්ස විතානමත්ථකෙනෙව පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං තාවතිංසදෙවලොකාභිමුඛො පායාසි.

Then, when the night had dawned, having attended to his bodily needs, he addressed the Venerable Ānanda, “Ānanda, announce to the five hundred bhikkhus that the Tathāgata is going on a journey to the deva world.” On that day, they had prepared Nandopananda’s feasting ground. He was seated on a divine jeweled couch, with a divine white parasol held over him, surrounded by three kinds of dancers and a retinue of nāgas, surveying the arrangements of food and drink set out in divine vessels. Then the Blessed One, having made himself visible to the Nāga king, set out with the five hundred bhikkhus towards the Tāvatiṃsa deva world, passing right over the top of his canopy.

තෙන ඛො පන සමයෙන නන්දොපනන්දස්ස නාගරාජස්ස එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති – ‘‘ඉමෙ හි නාම මුණ්ඩකා සමණකා අම්හාකං උපරූපරිභවනෙන දෙවානං තාවතිංසානං භවනං පවිසන්තිපි නික්ඛමන්තිපි, න දානි ඉතො පට්ඨාය ඉමෙසං අම්හාකං මත්ථකෙ පාදපංසුං ඔකිරන්තානං ගන්තුං දස්සාමී’’ති උට්ඨාය සිනෙරුපාදං ගන්ත්වා තං අත්තභාවං විජහිත්වා සිනෙරුං සත්තක්ඛත්තුං භොගෙහි පරික්ඛිපිත්වා උපරි ඵණං කත්වා තාවතිංසභවනං අවකුජ්ජෙන ඵණෙන ගහෙත්වා අදස්සනං ගමෙසි.

Now at that time, this evil wrong view had arisen in the Nāga king Nandopananda: “Indeed, these shaveling ascetics enter and leave the Tāvatiṃsa abode of the devas by passing right over our own abode! From now on, I will not allow them to pass, scattering the dust from their feet upon our heads.” Rising up, he went to the foot of Mount Sineru, abandoned his normal form, encircled Sineru seven times with his coils, spread his hood above, and then, covering the Tāvatiṃsa abode with his downturned hood, he made it invisible.

අථ ඛො ආයස්මා රට්ඨපාලො භගවන්තං එතදවොච ‘‘පුබ්බෙ, භන්තෙ, ඉමස්මිං පදෙසෙ ඨිතො සිනෙරුං පස්සාමි, සිනෙරුපරිභණ්ඩං පස්සාමි, තාවතිංසං පස්සාමි, වෙජයන්තං පස්සාමි, වෙජයන්තස්ස පාසාදස්ස උපරි ධජං පස්සාමි. කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු කො පච්චයො, යං එතරහි නෙව සිනෙරුං පස්සාමි…පෙ… න වෙජයන්තස්ස පාසාදස්ස උපරි ධජං පස්සාමී’’ති. ‘‘අයං, රට්ඨපාල, නන්දොපනන්දො නාම නාගරාජා තුම්හාකං කුපිතො සිනෙරුං සත්තක්ඛත්තුං භොගෙහි පරික්ඛිපිත්වා උපරි ඵණෙන පටිච්ඡාදෙත්වා අන්ධකාරං කත්වා ඨිතො’’ති. ‘‘දමෙමි නං, භන්තෙ’’ති. න භගවා අනුජානි. අථ ඛො ආයස්මා භද්දියො ආයස්මා රාහුලොති අනුක්කමෙන සබ්බෙපි භික්ඛූ උට්ඨහිංසු. න භගවා අනුජානි.

Then the Venerable Raṭṭhapāla said this to the Blessed One: “Venerable sir, previously, while standing in this place, I could see Sineru, I could see the girdle of Sineru, I could see Tāvatiṃsa, I could see the Vejayanta palace, and I could see the banner atop the Vejayanta palace. What, venerable sir, is the reason, what is the cause, that I now see neither Sineru… nor the banner atop the Vejayanta palace?” “Raṭṭhapāla, the Nāga king named Nandopananda is angry with you all. He has encircled Sineru seven times with his coils, covered it with his hood, created darkness, and remains there.” “I will tame him, venerable sir,” he said. The Blessed One did not give permission. Then the Venerable Bhaddiya, the Venerable Rāhula, and so, in succession, all the bhikkhus rose up. The Blessed One did not give permission.

අවසානෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ‘‘අහං, භන්තෙ, දමෙමි න’’න්ති ආහ. ‘‘දමෙහි මොග්ගල්ලානා’’ති භගවා අනුජානි. ථෙරො අත්තභාවං විජහිත්වා මහන්තං නාගරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා නන්දොපනන්දං චුද්දසක්ඛත්තුං භොගෙහි පරික්ඛිපිත්වා තස්ස ඵණමත්ථකෙ අත්තනො ඵණං ඨපෙත්වා සිනෙරුනා [Pg.29] සද්ධිං අභිනිප්පීළෙසි. නාගරාජා පධූමායි. ථෙරොපි න තුය්හංයෙව සරීරෙ ධූමො අත්ථි, මය්හම්පි අත්ථීති පධූමායි. නාගරාජස්ස ධූමො ථෙරං න බාධති. ථෙරස්ස පන ධූමො නාගරාජානං බාධති. තතො නාගරාජා පජ්ජලි. ථෙරොපි න තුය්හංයෙව සරීරෙ අග්ගි අත්ථි, මය්හම්පි අත්ථීති පජ්ජලි. නාගරාජස්ස තෙජො ථෙරං න බාධති. ථෙරස්ස පන තෙජො නාගරාජානං බාධති. නාගරාජා අයං මං සිනෙරුනා අභිනිප්පීළෙත්වා ධූමායති චෙව පජ්ජලති චාති චින්තෙත්වා ‘‘භො ත්වං කොසී’’ති පටිපුච්ඡි. ‘‘අහං ඛො, නන්ද, මොග්ගල්ලානො’’ති. ‘‘භන්තෙ, අත්තනො භික්ඛුභාවෙන තිට්ඨාහී’’ති.

Finally, the Elder Mahāmoggallāna said, “Venerable sir, I will tame him.” “Tame him, Moggallāna,” the Blessed One gave permission. The Elder abandoned his own form, created the appearance of a great Nāga king, encircled Nandopananda fourteen times with his coils, placed his own hood on top of Nandopananda’s hood, and pressed down on him together with Sineru. The Nāga king emitted smoke. The Elder also emitted smoke, as if to say, “Smoke is not only in your body; it is in mine too.” The Nāga king’s smoke did not afflict the Elder, but the Elder’s smoke afflicted the Nāga king. Then the Nāga king burst into flames. The Elder also burst into flames, as if to say, “Fire is not only in your body; it is in mine too.” The Nāga king’s fire did not afflict the Elder, but the Elder’s fire afflicted the Nāga king. The Nāga king, thinking, “This one presses down on me with Sineru, emits smoke, and bursts into flames,” asked, “Sir, who are you?” “I, Nanda, am Moggallāna.” “Venerable sir, please remain in your form as a bhikkhu.”

ථෙරො තං අත්තභාවං විජහිත්වා තස්ස දක්ඛිණකණ්ණසොතෙන පවිසිත්වා වාමකණ්ණසොතෙන නික්ඛමි, වාමකණ්ණසොතෙන පවිසිත්වා දක්ඛිණකණ්ණසොතෙන නික්ඛමි, තථා දක්ඛිණනාසසොතෙන පවිසිත්වා වාමනාසසොතෙන නික්ඛමි, වාමනාසසොතෙන පවිසිත්වා දක්ඛිණනාසසොතෙන නික්ඛමි. තතො නාගරාජා මුඛං විවරි. ථෙරො මුඛෙන පවිසිත්වා අන්තොකුච්ඡියං පාචීනෙන ච පච්ඡිමෙන ච චඞ්කමති. භගවා ‘‘මොග්ගල්ලාන, මනසිකරොහි මහිද්ධිකො එස නාගො’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘මය්හං ඛො, භන්තෙ, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, තිට්ඨතු, භන්තෙ, නන්දොපනන්දො, අහං නන්දොපනන්දසදිසානං නාගරාජානං සතම්පි සහස්සම්පි සතසහස්සම්පි දමෙය්‍ය’’න්ති ආහ.

The Elder, abandoning that form, entered through the Nāga's right ear-passage and exited through the left; he entered through the left ear-passage and exited through the right. Likewise, he entered through the right nostril-passage and exited through the left; he entered through the left nostril-passage and exited through the right. Then the Nāga king opened his mouth. The Elder entered through his mouth and paced back and forth inside his belly, from east to west. The Blessed One said, “Moggallāna, be mindful! That Nāga has great psychic power.” The Elder replied: “Venerable sir, for me the four bases of psychic power have been developed, cultivated, made into a vehicle, made into a foundation, established, mastered, and well undertaken. Let Nandopananda be, venerable sir. I could tame a hundred or even a thousand Nāga kings like Nandopananda.”

නාගරාජා චින්තෙසි ‘‘පවිසන්තො තාව මෙ න දිට්ඨො, නික්ඛමනකාලෙ දානි නං දාඨන්තරෙ පක්ඛිපිත්වා සඞ්ඛාදිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නික්ඛම භන්තෙ, මා මං අන්තොකුච්ඡියං අපරාපරං චඞ්කමන්තො බාධයිත්ථාති ආහ. ථෙරො නික්ඛමිත්වා බහි අට්ඨාසි. නාගරාජා අයං සොති දිස්වා නාසවාතං විස්සජ්ජි. ථෙරො චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි. ලොමකූපම්පිස්ස වාතො චාලෙතුං නාසක්ඛි. අවසෙසා භික්ඛූ කිර ආදිතො පට්ඨාය සබ්බපාටිහාරියානි කාතුං සක්කුණෙය්‍යුං, ඉමං පන ඨානං පත්වා එවං ඛිප්පනිසන්තිනො හුත්වා සමාපජ්ජිතුං න සක්ඛිස්සන්තීති තෙසං භගවා නාගරාජදමනං නානුජානි.

The Nāga king thought: “He was not seen by me when entering, but now at the time of his exit, I shall place him between my fangs and chew him to powder.” Having thought this, he said: “Come out, venerable sir. Do not trouble me by walking back and forth inside my belly.” The Elder came out and stood outside. The Nāga king, seeing him and thinking, "This is he," released a blast of wind from his nostrils. The Elder entered the fourth jhāna. The wind was unable to stir even a single hair follicle of his. It is said that while the other bhikkhus could perform all manner of miracles from the beginning, upon reaching this point, however, they would not be able to attain absorption by becoming so quick in perception. Therefore, the Blessed One did not permit them to tame the Nāga king.

නාගරාජා [Pg.30] ‘‘අහං ඉමස්ස සමණස්ස නාසවාතෙන ලොමකූපම්පි චාලෙතුං නාසක්ඛිං, මහිද්ධිකො සමණො’’ති චින්තෙසි. ථෙරො අත්තභාවං විජහිත්වා සුපණ්ණරූපං අභිනිම්මිනිත්වා සුපණ්ණවාතං දස්සෙන්තො නාගරාජානං අනුබන්ධි. නාගරාජා තං අත්තභාවං විජහිත්වා මාණවකවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වදන්තො ථෙරස්ස පාදෙ වන්දි. ථෙරො ‘‘සත්ථා, නන්ද, ආගතො, එහි ගමිස්සාමා’’ති නාගරාජානං දමයිත්වා නිබ්බිසං කත්වා ගහෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. නාගරාජා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සරණං ගච්ඡාමී’’ති ආහ. භගවා ‘‘සුඛී හොහි, නාගරාජා’’ති වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අනාථපිණ්ඩිකස්ස නිවෙසනං අගමාසි.

The Nāga king thought: “With the wind from my nostrils, I was unable to stir even a hair follicle of this ascetic; this ascetic is of great psychic power.” The Elder, abandoning his own form, created the form of a Garuḍa and, displaying the Garuḍa-wind, pursued the Nāga king. The Nāga king, abandoning that form, created the form of a young man and, saying, “Venerable sir, I go to you for refuge,” bowed at the Elder’s feet. The Elder said: “Nanda, the Teacher has come. Come, let us go.” Having thus subdued the Nāga king, making him free of venom, he took him and went to the presence of the Blessed One. The Nāga king bowed to the Blessed One and said: “Venerable sir, I go to you for refuge.” The Blessed One said: “May you be well, Nāga king,” and, surrounded by the community of bhikkhus, he went to Anāthapiṇḍika’s residence.

අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘කිං, භන්තෙ, අතිදිවා ආගතත්ථා’’ති ආහ. මොග්ගල්ලානස්ස ච නන්දොපනන්දස්ස ච සඞ්ගාමො අහොසීති. කස්ස, භන්තෙ, ජයො, කස්ස පරාජයොති. මොග්ගල්ලානස්ස ජයො, නන්දස්ස පරාජයොති. අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා සත්තාහං එකපටිපාටියා භත්තං, සත්තාහං ථෙරස්ස සක්කාරං කරිස්සාමී’’ති වත්වා සත්තාහං බුද්ධපමුඛානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං මහාසක්කාරං අකාසි. ඉති ඉමං ඉමස්මිං නන්දොපනන්දදමනෙ කතං මහන්තං අත්තභාවං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘යදා මහන්තං අත්තභාවං කරොති, තදා මහන්තං හොති මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස වියා’’ති. එවං වුත්තෙපි භික්ඛූ උපාදිණ්ණකං නිස්සාය අනුපාදිණ්ණකමෙව වඩ්ඪතීති ආහංසු. අයමෙව චෙත්ථ යුත්ති.

Anāthapiṇḍika asked: “Why, venerable sir, have you come so late in the day?” “There was a battle between Moggallāna and Nandopananda.” “Whose, venerable sir, was the victory, and whose the defeat?” “Moggallāna’s was the victory, Nanda’s the defeat.” Anāthapiṇḍika then said: “Venerable sir, may the Blessed One consent to my offering of a meal for seven days in continuous succession. For seven days, I will pay homage to the Elder.” Having said this, for seven days he made a great offering to the five hundred bhikkhus with the Buddha at their head. Thus, with reference to this great form created in the taming of Nandopananda, it was said: “When he creates a great form, it is great like that of the great Elder Mahāmoggallāna.” Even when this was said, the bhikkhus stated: “It is only the unappropriated matter that increases, based on the appropriated matter.” This, indeed, is the correct reasoning here.

සො එවං කත්වා න කෙවලං චන්දිමසූරියෙ පරාමසති. සචෙ ඉච්ඡති පාදකථලිකං කත්වා පාදෙ ඨපෙති, පීඨං කත්වා නිසීදති, මඤ්චං කත්වා නිපජ්ජති, අපස්සෙනඵලකං කත්වා අපස්සයති. යථා ච එකො, එවං අපරොපි. අනෙකෙසුපි හි භික්ඛුසතසහස්සෙසු එවං කරොන්තෙසු තෙසඤ්ච එකමෙකස්ස තථෙව ඉජ්ඣති. චන්දිමසූරියානඤ්ච ගමනම්පි ආලොකකරණම්පි තථෙව හොති. යථා හි පාතිසහස්සෙසු උදකපූරෙසු සබ්බපාතීසු ච චන්දමණ්ඩලානි දිස්සන්ති. පාකතිකමෙව ච චන්දස්ස ගමනං ආලොකකරණඤ්ච හොති. තථූපමමෙතං පාටිහාරියං.

Having done so, he not only touches and strokes the moon and sun. If he wishes, he can create a foot-scraper and place his feet on it, create a chair and sit on it, create a couch and lie on it, or create a backrest and lean against it. And as one can do this, so can another. Indeed, even if hundreds of thousands of bhikkhus were doing this, it would succeed in the same way for each and every one of them. And the movement of the moon and sun and their giving of light would continue just as before. It is like how, in thousands of bowls filled with water, the orb of the moon is seen in every bowl, while the natural movement of the moon and its giving of light continue. This miracle is of such a nature.

397. යාව බ්‍රහ්මලොකාපීති බ්‍රහ්මලොකම්පි පරිච්ඡෙදං කත්වා. කායෙන වසං වත්තෙතීති තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ කායෙන අත්තනො වසං වත්තෙති. තස්සත්ථො පාළිං අනුගන්ත්වා වෙදිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ පාළි –

397. ‘Even up to the Brahmā world’ means: having made the Brahmā world the limit. ‘He wields mastery with the body’ means: there, in the Brahmā world, he wields mastery with his body according to his will. Its meaning is to be understood by referring to the Pāḷi. This, here, is the Pāḷi:

‘‘යාව [Pg.31] බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙතීති. සචෙ සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො බ්‍රහ්මලොකං ගන්තුකාමො හොති, දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාති සන්තිකෙ හොතූති, සන්තිකෙ හොති. සන්තිකෙපි දූරෙ අධිට්ඨාති දූරෙ හොතූති, දූරෙ හොති. බහුකම්පි ථොකන්ති අධිට්ඨාති ථොකං හොතූති, ථොකං හොති. ථොකම්පි බහුකන්ති අධිට්ඨාති බහුකං හොතූති, බහුකං හොති. දිබ්බෙන චක්ඛුනා තස්ස බ්‍රහ්මුනො රූපං පස්සති. දිබ්බාය සොතධාතුයා තස්ස බ්‍රහ්මුනො සද්දං සුණාති. චෙතොපරියඤාණෙන තස්ස බ්‍රහ්මුනො චිත්තං පජානාති. සචෙ සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො දිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගන්තුකාමො හොති, කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙති, කායවසෙන චිත්තං අධිට්ඨාති, කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙත්වා කායවසෙන චිත්තං අධිට්ඨහිත්වා සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වා දිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති. සචෙ සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො අදිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගන්තුකාමො හොති, චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙති, චිත්තවසෙන කායං අධිට්ඨාති. චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙත්වා චිත්තවසෙන කායං අධිට්ඨහිත්වා සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වා අදිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති. සො තස්ස බ්‍රහ්මුනො පුරතො රූපං අභිනිම්මිනාති මනොමයං සබ්බඞ්ගපඤ්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං. සචෙ සො ඉද්ධිමා චඞ්කමති, නිම්මිතොපි තත්ථ චඞ්කමති. සචෙ සො ඉද්ධිමා තිට්ඨති, නිසීදති, සෙය්‍යං කප්පෙති, නිම්මිතොපි තත්ථ සෙය්‍යං කප්පෙති. සචෙ සො ඉද්ධිමා ධූමායති, පජ්ජලති, ධම්මං භාසති, පඤ්හං පුච්ඡති, පඤ්හං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙති, නිම්මිතොපි තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙති. සචෙ සො ඉද්ධිමා තෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සන්තිට්ඨති, සල්ලපති, සාකච්ඡං සමාපජ්ජති, නිම්මිතොපි තත්ථ තෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සන්තිට්ඨති, සල්ලපති, සාකච්ඡං සමාපජ්ජති. යං යදෙව හි සො ඉද්ධිමා කරොති, තං තදෙව නිම්මිතො කරොතී’’ති (පටි. ම. 3.12).

“As for the saying, ‘He wields mastery with the body even up to the Brahma world’: If that one with psychic powers, having attained mastery of the mind, wishes to go to the Brahma world, he resolves regarding what is far, ‘Let it be near!’ and it becomes near. He resolves regarding what is near, ‘Let it be far!’ and it becomes far. He resolves regarding what is much, ‘Let it be little!’ and it becomes little. He resolves regarding what is little, ‘Let it be much!’ and it becomes much. With the divine eye, he sees the form of that Brahma. With the divine ear element, he hears the sound of that Brahma. With the knowledge of others’ minds, he knows the mind of that Brahma. If that one with psychic powers, having attained mastery of the mind, wishes to go to the Brahma world with a visible body, he directs the mind by means of the body and resolves the mind by means of the body. Having directed the mind by means of the body and resolved the mind by means of the body, and having entered into the perception of ease and the perception of lightness, he goes to the Brahma world with a visible body. If that one with psychic powers, having attained mastery of the mind, wishes to go to the Brahma world with an invisible body, he directs the body by means of the mind and resolves the body by means of the mind. Having directed the body by means of the mind and resolved the body by means of the mind, and having entered into the perception of ease and the perception of lightness, he goes to the Brahma world with an invisible body. He creates in front of that Brahma a mind-made form, complete in all its major and minor parts, with unimpaired faculties. If that one with psychic powers walks, the created one also walks there. If that one with psychic powers stands, sits, or lies down, the created one also lies down there. If that one with psychic powers emits smoke, blazes, speaks the Dhamma, asks a question, or answers a question when asked, the created one also answers the question there when asked. If that one with psychic powers stands together with that Brahma, converses, or engages in discussion, the created one also stands together with that Brahma, converses, and engages in discussion there. For whatever that one with psychic powers does, that very same thing the created one does.”

තත්ථ [Pg.32] දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාතීති පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය දූරෙ දෙවලොකං වා බ්‍රහ්මලොකං වා ආවජ්ජති සන්තිකෙ හොතූති. ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා ඤාණෙන අධිට්ඨාති සන්තිකෙ හොතූති, සන්තිකෙ හොති. එස නයො සෙසපදෙසුපි.

Herein, ‘he resolves regarding what is far as near’ means this: emerging from the foundational jhāna, he adverts to a distant deva-world or Brahma-world, thinking, ‘Let it be near!’ Having adverted and performed the preliminary work, he enters the attainment again and resolves with knowledge, ‘Let it be near!’—and it becomes near. This same method should be understood in the remaining phrases as well.

තත්ථ කො දූරං ගහෙත්වා සන්තිකං අකාසීති? භගවා. භගවා හි යමකපාටිහාරියාවසානෙ දෙවලොකං ගච්ඡන්තො යුගන්ධරඤ්ච සිනෙරුඤ්ච සන්තිකෙ කත්වා පථවීතලතො එකපාදං යුගන්ධරෙ පතිට්ඨපෙත්වා දුතියං සිනෙරුමත්ථකෙ ඨපෙසි. අඤ්ඤො කො අකාසි? මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො. ථෙරො හි සාවත්ථිතො භත්තකිච්චං කත්වා නික්ඛන්තං ද්වාදසයොජනිකං පරිසං තිංසයොජනං සඞ්කස්සනගරමග්ගං සඞ්ඛිපිත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව සම්පාපෙසි.

In this context, who took what was far and made it near? The Blessed One did. For at the conclusion of the Twin Miracle, the Blessed One, while going to the deva world, made Mount Yugandhara and Mount Sineru near. From the earth's surface, he placed one foot on the peak of Yugandhara and the second on the summit of Sineru. Who else did so? The Elder Mahāmoggallāna did. For the elder, having finished his meal and departed from Sāvatthī, shortened the thirty-yojana road to the city of Saṅkassa for the twelve-yojana-long assembly that had departed, and made them arrive in that very moment.

අපිච තම්බපණ්ණිදීපෙ චූළසමුද්දත්ථෙරොපි අකාසි. දුබ්භික්ඛසමයෙ කිර ථෙරස්ස සන්තිකං පාතොව සත්ත භික්ඛුසතානි ආගමංසු. ථෙරො ‘‘මහා භික්ඛුසඞ්ඝො කුහිං භික්ඛාචාරො භවිස්සතී’’ති චින්තෙන්තො සකලතම්බපණ්ණිදීපෙ අදිස්වා ‘‘පරතීරෙ පාටලිපුත්තෙ භවිස්සතී’’ති දිස්වා භික්ඛූ පත්තචීවරං ගාහාපෙත්වා ‘‘එථාවුසො, භික්ඛාචාරං ගමිස්සාමා’’ති පථවිං සඞ්ඛිපිත්වා පාටලිපුත්තං ගතො. භික්ඛූ ‘‘කතරං, භන්තෙ, ඉමං නගර’’න්ති පුච්ඡිංසු. පාටලිපුත්තං, ආවුසොති. පාටලිපුත්තං නාම දූරෙ භන්තෙති. ආවුසො, මහල්ලකත්ථෙරා නාම දූරෙපි ගහෙත්වා සන්තිකෙ කරොන්තීති. මහාසමුද්දො කුහිං, භන්තෙති? නනු, ආවුසො, අන්තරා එකං නීලමාතිකං අතික්කමිත්වා ආගතත්ථාති? ආම, භන්තෙ. මහාසමුද්දො පන මහන්තොති. ආවුසො, මහල්ලකත්ථෙරා නාම මහන්තම්පි ඛුද්දකං කරොන්තීති.

Moreover, on the island of Tambapaṇṇi, the Elder Cūḷasamudda also did this. It is said that during a time of famine, seven hundred monks came to the Elder's presence early in the morning. The Elder, thinking, ‘The community of monks is large. Where will there be an alms-round?’ and seeing no place in the entire island of Tambapaṇṇi, he perceived, ‘There will be one on the far shore in Pāṭaliputta.’ Having had the monks take their bowls and robes, he said, ‘Come, friends, we shall go for an alms-round.’ Then, by contracting the earth, he went to Pāṭaliputta. The monks asked, ‘Venerable sir, what city is this?’ ‘It is Pāṭaliputta, friends.’ ‘But, venerable sir, is not Pāṭaliputta far away?’ ‘Friends, great elders are able to take what is far and make it near.’ ‘Venerable sir, where is the great ocean?’ ‘Friends, did you not come here having crossed a dark watercourse along the way?’ ‘Yes, venerable sir.’ ‘But the great ocean is vast.’ ‘Friends, great elders are able to make even what is vast small.’”

යථා චායං, එවං තිස්සදත්තත්ථෙරොපි සායන්හසමයෙ න්හායිත්වා කතුත්තරාසඞ්ගො මහාබොධිං වන්දිස්සාමීති චිත්තෙ උප්පන්නෙ සන්තිකෙ අකාසි.

Just as this elder did, so too the Elder Tissadatta, in the evening after bathing and putting on his upper robe, when the thought, ‘I will pay homage to the Great Bodhi Tree,’ arose, he made it near.

සන්තිකං පන ගහෙත්වා කො දූරමකාසීති? භගවා. භගවා හි අත්තනො ච අඞ්ගුලිමාලස්ස (ම. නි. 2.348) ච අන්තරං සන්තිකම්පි දූරමකාසීති.

But who, taking what was near, made it far? The Blessed One did. For the Blessed One made even the short distance between himself and Aṅgulimāla far.

අථ කො බහුකං ථොකං අකාසීති? මහාකස්සපත්ථෙරො. රාජගහෙ කිර නක්ඛත්තදිවසෙ පඤ්චසතා කුමාරියො චන්දපූවෙ ගහෙත්වා නක්ඛත්තකීළනත්ථාය ගච්ඡන්තියො භගවන්තං දිස්වා කිඤ්චි නාදංසු. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තං පන ථෙරං දිස්වා අම්හාකං ථෙරො එති පූවං දස්සාමාති සබ්බා පූවෙ [Pg.33] ගහෙත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිංසු. ථෙරො පත්තං නීහරිත්වා සබ්බං එකපත්තපූරමත්තමකාසි. භගවා ථෙරං ආගමයමානො පුරතො නිසීදි. ථෙරො ආහරිත්වා භගවතො අදාසි.

Then, who made what was much into what was little? The Elder Mahākassapa did. It is said that in Rājagaha, on a festival day, five hundred maidens, taking moon-cakes, were going to enjoy the festival. Seeing the Blessed One, they gave nothing. But seeing the Elder coming behind them, they thought, ‘Our elder is coming; let us give him a cake.’ All of them, taking their cakes, approached the elder. The elder took out his bowl and made all of them into a single bowlful. The Blessed One, waiting for the elder, was seated ahead. The elder brought the bowl and gave it to the Blessed One.

ඉල්ලිසසෙට්ඨිවත්ථුස්මිං පන මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ථොකං බහුකමකාසි, කාකවලියවත්ථුස්මිඤ්ච භගවා. මහාකස්සපත්ථෙරො කිර සත්තාහං සමාපත්තියා වීතිනාමෙත්වා දලිද්දසඞ්ගහං කරොන්තො කාකවලියස්ස නාම දුග්ගතමනුස්සස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨාසි. තස්ස ජායා ථෙරං දිස්වා පතිනො පක්කං අලොණම්බිලයාගුං පත්තෙ ආකිරි. ථෙරො තං ගහෙත්වා භගවතො හත්ථෙ ඨපෙසි. භගවා මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස පහොනකං කත්වා අධිට්ඨාසි. එකපත්තෙන ආභතා සබ්බෙසං පහොසි. කාකවලියොපි සත්තමෙ දිවසෙ සෙට්ඨිට්ඨානං අලත්ථාති.

Furthermore, in the story of Illisaseṭṭhi, the Elder Mahāmoggallāna made a little into much, and in the story of Kākavaliya, the Blessed One did likewise. It is said that the Elder Mahākassapa, having spent seven days in attainment, while undertaking to assist the poor, stood at the door of a destitute man named Kākavaliya. The man’s wife, seeing the elder, poured the cooked, saltless sour gruel prepared for her husband into the bowl. The elder took it and placed it in the Blessed One’s hand. The Blessed One, having made it sufficient for the great community of monks, made a determination. What was brought in a single bowl sufficed for all. Kākavaliya, too, attained the position of a wealthy man on the seventh day.

න කෙවලඤ්ච ථොකස්ස බහුකරණං, මධුරං අමධුරං, අමධුරං මධුරන්තිආදීසුපි යං යං ඉච්ඡති, සබ්බං ඉද්ධිමතො ඉජ්ඣති. තථා හි මහාඅනුළත්ථෙරො නාම සම්බහුලෙ භික්ඛූ පිණ්ඩාය චරිත්වා සුක්ඛභත්තමෙව ලභිත්වා ගඞ්ගාතීරෙ නිසීදිත්වා පරිභුඤ්ජමානෙ දිස්වා ගඞ්ගාය උදකං සප්පිමණ්ඩන්ති අධිට්ඨහිත්වා සාමණෙරානං සඤ්ඤං අදාසි. තෙ ථාලකෙහි ආහරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදංසු. සබ්බෙ මධුරෙන සප්පිමණ්ඩෙන භුඤ්ජිංසූති.

And it is not only the making of a little into much; in matters such as making the sweet unsweet and the unsweet sweet, whatever one with psychic power wishes, all is accomplished. For instance, when the Elder named Mahāanuḷa saw many monks who, having gone for alms, had received only dry food and were sitting and eating on the bank of the Ganges, he determined, 'Let the water of the Ganges become ghee,' and gave a sign to the novices. They brought it in small bowls and gave it to the community of monks. All ate with the sweet ghee.

දිබ්බෙන චක්ඛුනාති ඉධෙව ඨිතො ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා තස්ස බ්‍රහ්මුනො රූපං පස්සති. ඉධෙව ච ඨිතො සබ්බං තස්ස භාසතො සද්දං සුණාති. චිත්තං පජානාති. කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙතීති කරජකායස්ස වසෙන චිත්තං පරිණාමෙති. පාදකජ්ඣානචිත්තං ගහෙත්වා කායෙ ආරොපෙති. කායානුගතිකං කරොති දන්ධගමනං. කායගමනං හි දන්ධං හොති. සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමතීති පාදකජ්ඣානාරම්මණෙන ඉද්ධිචිත්තෙන සහජාතං සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමති පවිසති ඵස්සෙති සම්පාපුණාති. සුඛසඤ්ඤා නාම උපෙක්ඛාසම්පයුත්තසඤ්ඤා. උපෙක්ඛා හි සන්තං සුඛන්ති වුත්තා. සායෙව ච සඤ්ඤා නීවරණෙහි චෙව විතක්කාදීහි පච්චනීකෙහි ච විමුත්තත්තා ලහුසඤ්ඤාතිපි වෙදිතබ්බා. තං ඔක්කන්තස්ස පනස්ස කරජකායොපි තූලපිචු විය සල්ලහුකො හොති. සො එවං වායුක්ඛිත්තතූලපිචුනා [Pg.34] විය සල්ලහුකෙන දිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති. එවං ගච්ඡන්තො ච සචෙ ඉච්ඡති පථවීකසිණවසෙන ආකාසෙ මග්ගං නිම්මිනිත්වා පදසා ගච්ඡති. සචෙ ඉච්ඡති වායොකසිණවසෙන වායුං අධිට්ඨහිත්වා තූලපිචු විය වායුනා ගච්ඡති. අපිච ගන්තුකාමතා එව එත්ථ පමාණං. ‘‘සති හි ගන්තුකාමතාය’’ එවං කතචිත්තාධිට්ඨානො අධිට්ඨානවෙගුක්ඛිත්තොව සො ඉස්සාසඛිත්තසරො විය දිස්සමානො ගච්ඡති.

With the divine eye: standing right here, he extends the light and sees the form of that brahmā. And standing right here, he hears all the sounds of his speech. He knows his mind. 'He makes the mind conform to the body' means he makes the mind conform by means of the physical body. He takes the mind of the basic jhāna and imposes it on the body. He makes the going slow, in conformity with the body. For the body’s movement is slow. 'He enters upon the perception of pleasure and the perception of lightness' means he enters upon, penetrates, contacts, and attains the perception of pleasure and the perception of lightness that have arisen together with the mind of psychic power, which has the basic jhāna as its object. The perception of pleasure is the name for perception associated with equanimity. For equanimity, being peaceful, is called 'pleasure.' And that same perception, because it is liberated from the hindrances and from opposing states such as initial thought, should also be understood as the perception of lightness. When he has entered upon that, his physical body becomes very light, like a tuft of cotton wool. Thus, with a visible body as light as a tuft of cotton wool tossed by the wind, he goes to the brahmā world. And when going thus, if he wishes, by means of the earth-kasiṇa he creates a path in the air and goes on foot. If he wishes, by means of the air-kasiṇa he determines the air and goes by the air like a tuft of cotton wool. Moreover, the desire to go is the measure here. For when there is the desire to go, having thus made the mind-determination, launched by the impetus of his determination, he goes visibly, like an arrow shot by an archer.

චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙතීති කායං ගහෙත්වා චිත්තෙ ආරොපෙති. චිත්තානුගතිකං කරොති සීඝගමනං. චිත්තගමනං හි සීඝං හොති. සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමතීති රූපකායාරම්මණෙන ඉද්ධිචිත්තෙන සහජාතං සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමතීති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදං පන චිත්තගමනමෙව හොති. එවං අදිස්සමානෙන කායෙන ගච්ඡන්තො පනායං කිං තස්ස අධිට්ඨානචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ගච්ඡති, උදාහු ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ වාති වුත්තෙ තීසුපි ඛණෙසු ගච්ඡතීති ථෙරො ආහ. කිං පන සො සයං ගච්ඡති නිම්මිතං පෙසෙතීති. යථාරුචි කරොති. ඉධ පනස්ස සයං ගමනමෙව ආගතං.

'He makes the body conform to the mind' means he takes the body and imposes it on the mind. He makes the going swift, in conformity with the mind. For the movement of the mind is swift. 'He enters upon the perception of pleasure and the perception of lightness' means he enters upon the perception of pleasure and the perception of lightness that have arisen together with the mind of psychic power, which has the physical body as its object. The rest should be understood in the way already described. This, however, is just like the movement of the mind. When he is going thus with an invisible body, does he go at the arising moment of that mind of determination, or at its presence moment, or at its dissolution moment? When this was said, an elder replied that he goes in all three moments. But does he go himself or does he send a created form? He does as he wishes. Here, however, his own going is what is presented.

මනොමයන්ති අධිට්ඨානමනෙන නිම්මිතත්තා මනොමයං. අහීනින්ද්‍රියන්ති ඉදං චක්ඛුසොතාදීනං සණ්ඨානවසෙන වුත්තං. නිම්මිතරූපෙ පන පසාදො නාම නත්ථි. සචෙ ඉද්ධිමා චඞ්කමති නිම්මිතොපි තත්ථ චඞ්කමතීතිආදි සබ්බං සාවකනිම්මිතං සන්ධාය වුත්තං. බුද්ධනිම්මිතො පන යං යං භගවා කරොති, තං තම්පි කරොති. භගවතො රුචිවසෙන අඤ්ඤම්පි කරොතීති. එත්ථ ච යං සො ඉද්ධිමා ඉධෙව ඨිතො දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපං පස්සති, දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණාති, චෙතොපරියඤාණෙන චිත්තං පජානාති, න එත්තාවතා කායෙන වසං වත්තෙති. යම්පි සො ඉධෙව ඨිතො තෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සන්තිට්ඨති සල්ලපති සාකච්ඡං සමාපජ්ජති, එත්තාවතාපි න කායෙන වසං වත්තෙති. යම්පිස්ස දූරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාතීතිආදිකං අධිට්ඨානං, එත්තාවතාපි න කායෙන වසං වත්තෙති. යම්පි සො දිස්සමානෙන වා අදිස්සමානෙන වා කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති, එත්තාවතාපි න කායෙන වසං වත්තෙති. යඤ්ච ඛො සො තස්ස බ්‍රහ්මුනො පුරතො රූපං අභිනිම්මිනාතීතිආදිනා නයෙන [Pg.35] වුත්තවිධානං ආපජ්ජති, එත්තාවතා කායෙන වසං වත්තෙති නාමං. සෙසං පනෙත්ථ කායෙන වසං වත්තනාය පුබ්බභාගදස්සනත්ථං වුත්තන්ති අයං තාව අධිට්ඨානා ඉද්ධි.

'Mind-made': because it is created by the mind of determination, it is called mind-made. 'With faculties undiminished': this is said with reference to the configuration of the eye, ear, and so on. But in a created form, there is no such thing as sensitive matter. The entire passage beginning, 'If the one with psychic power walks, the created form also walks there,' is said in reference to a creation by a disciple. A creation of a Buddha, however, does whatever the Blessed One does; and by the Blessed One’s wish, it can also do other things. And herein, when that one with psychic power, standing right here, sees a form with the divine eye, hears a sound with the divine ear-element, or knows a mind with the knowledge of others’ minds, he does not yet, by that much, exercise mastery with the body. When, standing right here, he stands with that brahmā, converses with him, or engages in discussion, even by that much he does not exercise mastery with the body. And whatever determination he makes, such as 'he determines what is far to be near,' even by that much he does not exercise mastery with the body. And when he goes to the brahmā world with a visible or invisible body, even by that much he does not exercise mastery with the body. But when he accomplishes the procedure described in the passage beginning, 'He creates a form in front of that brahmā,' it is by this much that he is called one who exercises mastery with the body. The rest here has been said to show the preliminary part of exercising mastery with the body. This, for now, is the psychic power of determination.

398. විකුබ්බනාය පන මනොමයාය ච ඉදං නානාකරණං. විකුබ්බනං තාව කරොන්තෙන ‘‘සො පකතිවණ්ණං විජහිත්වා කුමාරකවණ්ණං වා දස්සෙති, නාගවණ්ණං වා දස්සෙති, සුපණ්ණවණ්ණං වා දස්සෙති, අසුරවණ්ණං වා දස්සෙති, ඉන්දවණ්ණං වා දස්සෙති, දෙවවණ්ණං වා දස්සෙති, බ්‍රහ්මවණ්ණං වා දස්සෙති, සමුද්දවණ්ණං වා දස්සෙති, පබ්බතවණ්ණං වා දස්සෙති, සීහවණ්ණං වා දස්සෙති, බ්‍යග්ඝවණ්ණං වා දස්සෙති, දීපිවණ්ණං වා දස්සෙති, හත්ථිම්පි දස්සෙති, අස්සම්පි දස්සෙති, රථම්පි දස්සෙති, පත්තිම්පි දස්සෙති, විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙතී’’ති (පටි. ම. 3.13) එවං වුත්තෙසු කුමාරකවණ්ණාදීසු යං යං ආකඞ්ඛති, තං තං අධිට්ඨාතබ්බං. අධිට්ඨහන්තෙන ච පථවීකසිණාදීසු අඤ්ඤතරාරම්මණතො අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය අත්තනො කුමාරකවණ්ණො ආවජ්ජිතබ්බො. ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මාවසානෙ පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය එවරූපො නාම කුමාරකො හොමීති අධිට්ඨාතබ්බං. සහ අධිට්ඨානචිත්තෙන කුමාරකො හොති දෙවදත්තො විය (චූළව. 333). එස නයො සබ්බත්ථ.

398. Furthermore, this is the distinction between the power of transformation and the mind-made power. First, regarding transformation: when one performs a transformation, 'having abandoned one's natural appearance, one displays the appearance of a boy, or displays the appearance of a nāga, or displays the appearance of a garuḍa, or displays the appearance of an asura, or displays the appearance of Indra, or displays the appearance of a deva, or displays the appearance of Brahmā, or displays the appearance of the ocean, or displays the appearance of a mountain, or displays the appearance of a lion, or displays the appearance of a tiger, or displays the appearance of a leopard; one displays an elephant, one displays a horse, one displays a chariot, one displays infantry, one displays various military arrays' (Paṭi. Ma. 3.13). Among these appearances mentioned, such as that of a boy, whatever one desires should be determined. When determining, one should emerge from the jhāna that is the basis for direct knowledge, which has one of the kasiṇas as its object, and advert to the appearance of a boy for oneself. Having adverted and completed the preliminary work, one should re-enter the jhāna, emerge, and determine: 'May I become a boy of such a kind.' Simultaneously with the mind-moment of determination, one becomes a boy, like Devadatta (Cūḷavagga 333). This is the method in all cases.

හත්ථිම්පි දස්සෙතීතිආදි පනෙත්ථ බහිද්ධාපි හත්ථිආදිදස්සනවසෙන වුත්තං. තත්ථ හත්ථී හොමීති අනධිට්ඨහිත්වා හත්ථී හොතූති අධිට්ඨාතබ්බං, අස්සාදීසුපි එසෙව නයොති. අයං විකුබ්බනා ඉද්ධි.

The phrase 'one displays an elephant,' etc., is said here also with reference to displaying external things such as elephants. There, instead of determining, 'I shall be an elephant,' one should determine, 'Let there be an elephant.' This is the method for horses and so on too. This is the psychic power of transformation.

399. මනොමයං කාතුකාමො පන පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය කායං තාව ආවජ්ජිත්වා වුත්තනයෙනෙව සුසිරො හොතූති අධිට්ඨාති, සුසිරො හොති. අථස්ස අබ්භන්තරෙ අඤ්ඤං කායං ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මං කත්වා වුත්තනයෙනෙව අධිට්ඨාති, තස්ස අබ්භන්තරෙ අඤ්ඤො කායො හොතූති. සො තං මුඤ්ජම්හා ඊසිකං විය කොසියා අසිං විය කරණ්ඩාය අහිං විය ච අබ්බාහති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉධ භික්ඛු ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති රූපිං මනොමයං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං. සෙය්‍යථාපි පුරිසො මුඤ්ජම්හා ඊසිකං පවාහෙය්‍ය, තස්ස එවමස්ස අයං මුඤ්ජො අයං ඊසිකා[Pg.36], අඤ්ඤො මුඤ්ජො අඤ්ඤා ඊසිකා, මුඤ්ජම්හාත්වෙව ඊසිකා පවාළ්හා’’තිආදි (පටි. ම. 3.14). එත්ථ ච යථා ඊසිකාදයො මුඤ්ජාදීහි සදිසා හොන්ති, එවං මනොමයරූපං ඉද්ධිමතාසදිසමෙව හොතීති දස්සනත්ථං එතා උපමා වුත්තාති. අයං මනොමයා ඉද්ධි.

399. One who wishes to create a mind-made body, however, should emerge from the basic jhāna and first advert to his own body. Then, in the way already described, he determines, 'Let it be hollow,' and it becomes hollow. Next, having adverted to another body inside it and done the preliminary work, he determines in the way already described, 'Let another body be inside it,' and another body comes to be inside it. He draws it out like a reed from its sheath, a sword from its scabbard, or a snake from its basket. Hence it is said: 'Here, a bhikkhu creates from this body another body—material, mind-made, complete with all its limbs and parts, not deficient in any faculty. It is just as if a man were to draw a reed from its sheath. He would know: "This is the reed, this is the sheath. The reed is one thing, the sheath another. It is from the sheath that the reed has been drawn."' and so on (Paṭi. Ma. 3.14). And here, these similes are given to show that just as the reed and so on are similar to the sheath and so on, so the mind-made form is similar to the one possessing psychic power. This is the psychic power of the mind-made body.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in The Path of Purification, composed for the delight of good people,

ඉද්ධිවිධනිද්දෙසො නාම

The Exposition of Psychic Powers

ද්වාදසමො පරිච්ඡෙදො.

The Twelfth Chapter.

13. අභිඤ්ඤානිද්දෙසො

THE EXPOSITION OF THE DIRECT KNOWLEDGES

දිබ්බසොතධාතුකථා

The Account of the Divine Ear Element

400. ඉදානි [Pg.37] දිබ්බසොතධාතුයා නිද්දෙසක්කමො අනුප්පත්තො. තත්ථ තතො පරාසු ච තීසු අභිඤ්ඤාසු සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙතිආදීනං (දී. නි. 1.240 ආදයො) අත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. සබ්බත්ථ පන විසෙසමත්තමෙව වණ්ණයිස්සාම. තත්‍ර දිබ්බාය සොතධාතුයාති එත්ථ දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. දෙවානං හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තා පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධා උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණං සම්පටිච්ඡනසමත්ථා දිබ්බපසාදසොතධාතු හොති. අයඤ්චාපි ඉමස්ස භික්ඛුනො වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තා ඤාණසොතධාතු තාදිසායෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බා. අපිච දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බා. සවනට්ඨෙන නිජ්ජීවට්ඨෙන ච සොතධාතු. සොතධාතුකිච්චකරණෙන ච සොතධාතු වියාතිපි සොතධාතු. තාය දිබ්බාය සොතධාතුයා.

13. Now the turn for the exposition of the divine ear element has come. In this and in the three direct knowledges that follow, the meaning of the passage beginning 'With his mind thus concentrated...' (Dī. Ni. 1.240, etc.) should be understood in the way already stated. We shall, however, comment only on the specific points in each case. Herein, in the phrase 'with the divine ear element': it is 'divine' (dibba) because it is like the divine. For the devas have a sensitive ear element produced by wholesome kamma, which is unimpeded by bile, phlegm, blood, etc., and is capable of receiving even distant objects because it is free from defilements. And this bhikkhu’s knowledge-ear-element, produced by the power of the development of energy, is also of the same kind; hence it is called 'divine' because it is like the divine. Furthermore, it is 'divine' because it is obtained by means of the divine abiding and because it is itself dependent on the divine abiding. It is an 'ear element' (sotadhātu) in the sense of hearing and in the sense of being non-sentient. And because it performs the function of the ear element, it is like an ear element, thus it is an 'ear element.' With that divine ear element...

විසුද්ධායාති පරිසුද්ධාය නිරුපක්කිලෙසාය. අතික්කන්තමානුසිකායාති මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා සද්දසවනෙන මානුසිකං මංසසොතධාතුං අතික්කන්තාය වීතිවත්තිත්වා ඨිතාය. උභො සද්දෙ සුණාතීති ද්වෙ සද්දෙ සුණාති. කතමෙ ද්වෙ? දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච, දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච සද්දෙති වුත්තං හොති. එතෙන පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං. යෙ දූරෙ සන්තිකෙ චාති යෙ සද්දා දූරෙ පරචක්කවාළෙපි යෙ ච සන්තිකෙ අන්තමසො සදෙහසන්නිස්සිතපාණකසද්දාපි, තෙ සුණාතීති වුත්තං හොති. එතෙන නිප්පදෙසපරියාදානං වෙදිතබ්බං.

‘Purified’ means perfectly pure, free from defilements. ‘Surpassing the human’ means that, by hearing sounds beyond the human range, it has surpassed the human fleshly ear element and stands having gone beyond it. ‘He hears both sounds’ means he hears two sounds. Which two? Divine and human, that is, the sounds of gods and humans. By this, a partial comprehension should be understood. ‘Those that are distant and those that are near’ means he hears sounds that are far away, even in other world-systems, as well as those nearby, even down to the sounds of creatures dependent on his own body. By this, a complete comprehension should be understood.

කථං පනායං උප්පාදෙතබ්බාති? තෙන භික්ඛුනා අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය පරිකම්මසමාධිචිත්තෙන පඨමතරං පකතිසොතපථෙ දූරෙ ඔළාරිකො අරඤ්ඤෙ සීහාදීනං සද්දො ආවජ්ජිතබ්බො. විහාරෙ ඝණ්ඩිසද්දො, භෙරිසද්දො, සඞ්ඛසද්දො, සාමණෙරදහරභික්ඛූනං සබ්බථාමෙන සජ්ඣායන්තානං සජ්ඣායනසද්දො, පකතිකථං කථෙන්තානං ‘‘කිං භන්තෙ, කිමාවුසො’’තිආදිසද්දො, සකුණසද්දො, වාතසද්දො, පදසද්දො, පක්කුථිතඋදකස්ස [Pg.38] චිච්චිටායනසද්දො, ආතපෙ සුස්සමානතාලපණ්ණසද්දො, කුන්ථකිපිල්ලිකාදිසද්දොති එවං සබ්බොළාරිකතො පභුති යථාක්කමෙන සුඛුමසද්දා ආවජ්ජිතබ්බා. තෙන පුරත්ථිමාය දිසාය සද්දානං සද්දනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. පච්ඡිමාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය, හෙට්ඨිමාය, උපරිමාය දිසාය, පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය අනුදිසාය සද්දානං සද්දනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. ඔළාරිකානම්පි සුඛුමානම්පි සද්දානං සද්දනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. තස්ස තෙ සද්දා පාකතිකචිත්තස්සාපි පාකටා හොන්ති. පරිකම්මසමාධිචිත්තස්ස පන අතිවිය පාකටා.

But how is this to be produced? That bhikkhu, having attained the absorption that is the basis for direct knowledge, should emerge and, with a mind in preparatory concentration, first advert to a coarse sound in the normal range of hearing in a remote forest—such as the sound of lions, etc. In a monastery, he should advert to the sound of a gong, the sound of a drum, the sound of a conch shell, the sound of recitation by young novices and junior bhikkhus reciting with all their might, the sound of ordinary conversation like 'What, venerable sir? What, friend?' and so on, the sound of birds, the sound of wind, the sound of footsteps, the sizzling sound of boiling water, the sound of palm leaves drying in the sun, the sound of ants and other insects—thus, from the coarsest onwards, he should gradually advert to subtle sounds in due order. He should attend to the sign of sound in the eastern direction, then in the western, northern, southern, lower, and upper directions, and in the southeastern, southwestern, northwestern, and northeastern intermediate directions. He should attend to the sign of both coarse and subtle sounds. For him, those sounds are manifest even to a normal mind, but they are exceedingly manifest to a mind in preparatory concentration.

තස්සෙවං සද්දනිමිත්තං මනසිකරොතො ඉදානි දිබ්බසොතධාතු උප්පජ්ජිස්සතීති තෙසු සද්දෙසු අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති. තස්මිං නිරුද්ධෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති, යෙසං පුරිමානි තීණි චත්තාරි වා පරිකම්මඋපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමකානි කාමාවචරානි, චතුත්ථං පඤ්චමං වා අප්පනාචිත්තං රූපාවචරං චතුත්ථජ්ඣානිකං. තත්ථ යං තෙන අප්පනාචිත්තෙන සද්ධිං උප්පන්නං ඤාණං, අයං දිබ්බසොතධාතූති වෙදිතබ්බා. තතො පරං තස්මිං සොතෙ පතිතො හොති. තං ථාමජාතං කරොන්තෙන ‘‘එත්ථන්තරෙ සද්දං සුණාමී’’ති එකඞ්ගුලමත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙතබ්බං. තතො ද්වඞ්ගුලචතුරඞ්ගුලඅට්ඨඞ්ගුලවිදත්ථිරතනඅන්තොගබ්භපමුඛපාසාදපරිවෙණසඞ්ඝාරාමගොචරගාමජනපදාදිවසෙන යාව චක්කවාළං තතො වා භිය්‍යොපි පරිච්ඡින්දිත්වා පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙතබ්බං.

When he thus attends to the sound sign, at the point when the divine ear element is about to arise, mind-door adverting arises, taking one of those sounds as its object. When that ceases, four or five impulsions occur. Among them, the first three or four are sense-sphere mind-states known as preparatory, access, conformity, and change-of-lineage. The fourth or fifth is an absorption mind-state, belonging to the fourth jhāna of the fine-material sphere. Here, the knowledge that arises together with that absorption mind-state should be understood as the divine ear element. Thereafter, he is established in that ear. To strengthen it, he should define a boundary—such as, “Within this space, I hear sounds”—about the size of a finger’s breadth, and then expand it. Next, he should repeatedly define and expand the boundary—progressing to two fingers’ breadth, four fingers’ breadth, eight fingers’ breadth, a span, a cubit, the interior of a room, a mansion, a monastic compound, a monastery, an alms-resort village, a district, and so on—up to the world-sphere or even beyond.

එවං අධිගතාභිඤ්ඤො එස පාදකජ්ඣානාරම්මණෙන ඵුට්ඨොකාසබ්භන්තරගතෙපි සද්දෙ පුන පාදකජ්ඣානං අසමාපජ්ජිත්වාපි අභිඤ්ඤාඤාණෙන සුණාතියෙව. එවං සුණන්තො ච සචෙපි යාව බ්‍රහ්මලොකා සඞ්ඛභෙරිපණවාදිසද්දෙහි එකකොලාහලං හොති, පාටියෙක්කං වවත්ථපෙතුකාමතාය සති අයං සඞ්ඛසද්දො අයං භෙරිසද්දොති වවත්ථපෙතුං සක්කොතියෙවාති.

Thus, one who has attained this direct knowledge hears with the knowledge of direct knowledge even sounds occurring within the space pervaded by the object of the basic jhāna, without having to re-enter that jhāna. And while hearing thus, even if there is a single uproar with the sounds of conches, drums, and tambourines, etc., extending as far as the Brahmā world, if he wishes to distinguish them individually, he is able to determine, 'This is the sound of a conch, this is the sound of a drum,' and so on.

දිබ්බසොතධාතුකථා නිට්ඨිතා.

The Account of the Divine Ear Element is concluded.

චෙතොපරියඤාණකථා

Account of the Knowledge of Encompassing Mind

401. චෙතොපරියඤාණකථාය [Pg.39] චෙතොපරියඤාණායාති එත්ථ පරියාතීති පරියං, පරිච්ඡින්දතීති අත්ථො. චෙතසො පරියං චෙතොපරියං. චෙතොපරියඤ්ච තං ඤාණඤ්චාති චෙතොපරියඤාණං. තදත්ථායාති වුත්තං හොති. පරසත්තානන්ති අත්තානං ඨපෙත්වා සෙසසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති ඉදම්පි ඉමිනා එකත්ථමෙව. වෙනෙය්‍යවසෙන පන දෙසනාවිලාසෙන ච බ්‍යඤ්ජනනානත්තං කතං. චෙතසා චෙතොති අත්තනො චිත්තෙන තෙසං චිත්තං. පරිච්ච පජානාතීති පරිච්ඡින්දිත්වා සරාගාදිවසෙන නානප්පකාරතො ජානාති.

401. In the account of the knowledge of encompassing mind (cetopariyañāṇa), in the phrase 'for the knowledge of encompassing mind' (cetopariyañāṇāya), 'pariya' is from 'pariyāti' (he encompasses), and means 'he delimits.' 'Cetaso pariyaṃ' is 'cetopariyaṃ' (the encompassing of mind). And that which is both an encompassing of mind and a knowledge is 'knowledge of encompassing mind' (cetopariyañāṇaṃ). 'For that purpose' is the meaning. By 'other beings' (parasattānaṃ) is meant beings other than oneself. By 'other individuals' (parapuggalānaṃ) is meant the same thing. However, the difference in expression is made according to the suitability for the audience and the elegance of the teaching. By 'mind with mind' (cetasā ceto) is meant 'their mind with one's own mind'. By 'he discerns by encompassing' (paricca pajānāti) is meant 'he knows by delimiting it in various ways, such as with or without passion'.

කථං පනෙතං ඤාණං උප්පාදෙතබ්බන්ති? එතඤ්හි දිබ්බචක්ඛුවසෙන ඉජ්ඣති, තං එතස්ස පරිකම්මං. තස්මා තෙන භික්ඛුනා ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා පරස්ස හදයරූපං නිස්සාය වත්තමානස්ස ලොහිතස්ස වණ්ණං පස්සිත්වා චිත්තං පරියෙසිතබ්බං. යදා හි සොමනස්සචිත්තං වත්තති, තදා රත්තං නිග්‍රොධපක්කසදිසං හොති. යදා දොමනස්සචිත්තං වත්තති, තදා කාළකං ජම්බුපක්කසදිසං. යදා උපෙක්ඛාචිත්තං වත්තති, තදා පසන්නතිලතෙලසදිසං. තස්මා තෙන ‘‘ඉදං රූපං සොමනස්සින්ද්‍රියසමුට්ඨානං, ඉදං දොමනස්සින්ද්‍රියසමුට්ඨානං, ඉදං උපෙක්ඛින්ද්‍රියසමුට්ඨාන’’න්ති පරස්ස හදයලොහිතවණ්ණං පස්සිත්වා චිත්තං පරියෙසන්තෙන චෙතොපරියඤාණං ථාමගතං කාතබ්බං. එවං ථාමගතෙ හි තස්මිං අනුක්කමෙන සබ්බම්පි කාමාවචරචිත්තං රූපාවචරාරූපාවචරචිත්තඤ්ච පජානාති චිත්තා චිත්තමෙව සඞ්කමන්තො විනාපි හදයරූපදස්සනෙන. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථායං ‘‘ආරුප්පෙ පරස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො කස්ස හදයරූපං පස්සති, කස්සින්ද්‍රියවිකාරං ඔලොකෙතීති? න කස්සචි. ඉද්ධිමතො විසයො එස යදිදං යත්ථ කත්ථචි චිත්තං ආවජ්ජන්තො සොළසප්පභෙදං චිත්තං ජානාති. අකතාභිනිවෙසස්ස පන වසෙන අයං කථා’’ති.

But how is this knowledge to be produced? Indeed, this is achieved through the divine eye, which serves as its preparatory practice. Therefore, that bhikkhu, having increased the light and having seen with the divine eye the color of the blood flowing in dependence on another's physical heart, should seek out the mind. For when a mind accompanied by joy is present, the blood is red, like a ripe banyan fruit. When a mind accompanied by displeasure is present, it is dark, like a ripe jambu fruit. When a mind accompanied by equanimity is present, it is clear, like sesame oil. Thus, by seeing the color of another's heart-blood and seeking out the mind, thinking, 'This form arises from the faculty of joy, this from the faculty of displeasure, this from the faculty of equanimity,' one should make the knowledge of encompassing mind firm. Indeed, when it is thus made firm, one gradually understands all sense-sphere consciousness, form-sphere consciousness, and formless-sphere consciousness, passing from mind to mind, even without seeing the physical heart. This is also stated in the commentary: 'If one wishes to know the mind of another in the formless sphere, whose physical heart does one see? Whose changes in faculties does one observe?' 'No one's. This is the domain of one with psychic power—wherever one directs attention, one knows the sixteen types of mind. But this explanation is for one who has not yet attained mastery.'

සරාගං වා චිත්තන්තිආදීසු පන අට්ඨවිධං ලොභසහගතං චිත්තං සරාගං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං චතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතං චිත්තං වීතරාගං. ද්වෙ දොමනස්සචිත්තානි ද්වෙ විචිකිච්ඡුද්ධච්චචිත්තානීති ඉමානි පන චත්තාරි චිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති. දුවිධං පන දොමනස්සචිත්තං සදොසං චිත්තං නාම. සබ්බම්පි චතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතං වීතදොසං. සෙසානි දසාකුසලචිත්තානි ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්ති. කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්ති.

Furthermore, in such passages as 'consciousness with lust' (sarāgaṃ vā cittaṃ), the eight types of consciousness accompanied by greed should be understood as 'consciousness with lust'. The remaining wholesome and indeterminate consciousness of the four planes is 'consciousness free from lust'. However, the two consciousnesses accompanied by displeasure and the two consciousnesses accompanied by doubt and restlessness—these four consciousnesses are not included in this pair. Some elders, however, do include them. Furthermore, the two types of consciousness accompanied by displeasure are called 'consciousness with aversion'. All wholesome and indeterminate consciousness of the four planes is 'consciousness free from aversion'. The remaining ten unwholesome consciousnesses are not included in this pair. Some elders, however, do include them as well.

සමොහං [Pg.40] වීතමොහන්ති එත්ථ පන පාටිපුග්ගලිකනයෙන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතද්වයමෙව සමොහං, මොහස්ස පන සබ්බාකුසලෙසු සම්භවතො ද්වාදසවිධම්පි අකුසලචිත්තං සමොහං චිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවසෙසං වීතමොහං. ථිනමිද්ධානුගතං පන සංඛිත්තං. උද්ධච්චානුගතං වික්ඛිත්තං. රූපාවචරාරූපාවචරං මහග්ගතං. අවසෙසං අමහග්ගතං. සබ්බම්පි තෙභූමකං සඋත්තරං. ලොකුත්තරං අනුත්තරං. උපචාරප්පත්තං අප්පනාප්පත්තඤ්ච සමාහිතං. උභයමප්පත්තං අසමාහිතං. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තිප්පත්තං විමුත්තං. පඤ්චවිධම්පි එතං විමුත්තිමප්පත්තං අවිමුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉති චෙතොපරියඤාණලාභී භික්ඛු සබ්බප්පකාරම්පි ඉදං සරාගං වා චිත්තං…පෙ… අවිමුත්තං වා චිත්තං අවිමුත්තං චිත්තන්ති පජානාතීති.

Furthermore, in the pair 'with delusion' (samohaṃ) and 'free from delusion' (vītamohaṃ), according to the specific individual method, only the pair of consciousnesses accompanied by doubt and restlessness is 'with delusion'. However, since delusion is present in all unwholesome states, all twelve types of unwholesome consciousness should be understood as 'consciousness with delusion'. The remainder is 'free from delusion'. Furthermore, consciousness accompanied by sloth and torpor is 'contracted'. Consciousness accompanied by restlessness is 'distracted'. Form-sphere and formless-sphere consciousness is 'exalted'. The remainder is 'unexalted'. All consciousness belonging to the three planes is 'that which has a superior'. The supramundane is 'that which has no superior'. That which has attained access and absorption concentration is 'concentrated'. That which has not attained either is 'unconcentrated'. That which has attained liberation by substitution, by suppression, by eradication, by tranquilization, and by escape is 'liberated'. That which has not attained this fivefold liberation is to be understood as 'unliberated'. Thus, a bhikkhu who has obtained the knowledge of others' minds understands in all these various ways: 'consciousness with lust...' and so on... 'or consciousness that is unliberated,' he knows as 'unliberated consciousness'.

චෙතොපරියඤාණකථා නිට්ඨිතා.

The Discourse on the Knowledge of Others' Minds is concluded.

පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණකථා

The Discourse on the Knowledge of Recollection of Past Lives

402. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණකථායං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණායාති (දී. නි. 1.244) පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිම්හි යං ඤාණං, තදත්ථාය. පුබ්බෙනිවාසොති පුබ්බෙ අතීතජාතීසු නිවුත්ථක්ඛන්ධා. නිවුත්ථාති අජ්ඣාවුත්ථා අනුභූතා අත්තනො සන්තානෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා. නිවුත්ථධම්මා වා. නිවුත්ථාති ගොචරනිවාසෙන නිවුත්ථා අත්තනො විඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතා පරිච්ඡින්නා, පරවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතාපි වා ඡින්නවටුමකානුස්සරණාදීසු, තෙ බුද්ධානංයෙව ලබ්භන්ති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතීති යාය සතියා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සා පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. ඤාණන්ති තාය සතියා සම්පයුත්තඤාණං. එවමිමස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අත්ථාය පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය එතස්ස ඤාණස්ස අධිගමාය පත්තියාති වුත්තං හොති.

402. In the discourse on the knowledge of recollecting past abodes, the phrase 'for the knowledge of recollecting past abodes' (pubbenivāsānussatiñāṇāya) means 'for the sake of that knowledge which is in the recollection of past abodes'. 'Past abodes' (pubbenivāsa) refers to the aggregates that were dwelt in during previous, past existences. 'Dwelt in' (nivutthā) means inhabited, experienced, having arisen and ceased within one's own continuum. Alternatively, it refers to phenomena that were dwelt in. 'Dwelt in' also means dwelt in by way of a resort, known and defined by one's own consciousness. Or, as in such cases as the recollection of those whose round of rebirth has been severed, it can refer to that which was known by another's consciousness; these are attainable only by the Buddhas. 'Recollection of past abodes' (pubbenivāsānussati) is the mindfulness by which one recollects past abodes. 'Knowledge' (ñāṇa) is the knowledge associated with that mindfulness. Thus, it is said that 'for the knowledge of recollecting past abodes' means 'for the purpose of this knowledge of recollecting past abodes, for its attainment, for its achievement'.

අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං, අනෙකෙහි වා පකාරෙහි පවත්තිතං, සංවණ්ණිතන්ති අත්ථො. පුබ්බෙනිවාසන්ති සමනන්තරාතීතභවං ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ නිවුත්ථසන්තානං. අනුස්සරතීති ඛන්ධපටිපාටිවසෙන චුතිපටිසන්ධිවසෙන වා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සරති. ඉමඤ්හි පුබ්බෙනිවාසං ඡ ජනා අනුස්සරන්ති – තිත්ථියා, පකතිසාවකා, මහාසාවකා, අග්ගසාවකා, පච්චෙකබුද්ධා, බුද්ධාති.

The phrase 'of many kinds' (anekavihitaṃ) means 'of many varieties', or 'set forth in many ways', that is, 'well-expounded'. 'Past abodes' (pubbenivāsaṃ) refers to the continuum dwelt in here and there, beginning with the immediately preceding existence. 'He recollects' (anussarati) means that he remembers by repeatedly tracing back, either by way of the sequence of aggregates or by way of death and rebirth. Indeed, six types of persons recollect past abodes: sectarians, ordinary disciples, great disciples, foremost disciples, Paccekabuddhas, and Buddhas.

තත්ථ [Pg.41] තිත්ථියා චත්තාලීසංයෙව කප්පෙ අනුස්සරන්ති, න තතො පරං. කස්මා, දුබ්බලපඤ්ඤත්තා. තෙසඤ්හි නාමරූපපරිච්ඡෙදවිරහිතත්තා දුබ්බලා පඤ්ඤා හොති. පකතිසාවකා කප්පසතම්පි කප්පසහස්සම්පි අනුස්සරන්තියෙව, බලවපඤ්ඤත්තා. අසීතිමහාසාවකා සතසහස්සකප්පෙ අනුස්සරන්ති. ද්වෙ අග්ගසාවකා එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සතසහස්සඤ්ච. පච්චෙකබුද්ධා ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච. එත්තකො හි එතෙසං අභිනීහාරො. බුද්ධානං පන පරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි.

Among these, sectarians recollect only forty eons, and not beyond that. Why? Because their wisdom is weak. Indeed, their wisdom is weak because they are devoid of the comprehension of name-and-form. Ordinary disciples, because their wisdom is strong, recollect even a hundred eons or a thousand eons. The eighty great disciples recollect a hundred thousand eons. The two foremost disciples recollect one incalculable and a hundred thousand eons. The Paccekabuddhas recollect two incalculables and a hundred thousand eons. For this is the extent of their aspiration. For the Buddhas, however, there is no limit.

තිත්ථියා ච ඛන්ධපටිපාටිමෙව සරන්ති, පටිපාටිං මුඤ්චිත්වා චුතිපටිසන්ධිවසෙන සරිතුං න සක්කොන්ති. තෙසඤ්හි අන්ධානං විය ඉච්ඡිතපදෙසොක්කමනං නත්ථි. යථා පන අන්ධා යට්ඨිං අමුඤ්චිත්වාව ගච්ඡන්ති, එවං තෙ ඛන්ධානං පටිපාටිං අමුඤ්චිත්වාව සරන්ති. පකතිසාවකා ඛන්ධපටිපාටියාපි අනුස්සරන්ති චුතිපටිසන්ධිවසෙනපි සඞ්කමන්ති. තථා අසීතිමහාසාවකා. ද්වින්නං පන අග්ගසාවකානං ඛන්ධපටිපාටිකිච්චං නත්ථි. එකස්ස අත්තභාවස්ස චුතිං දිස්වා පටිසන්ධිං පස්සන්ති, පුන අපරස්ස චුතිං දිස්වා පටිසන්ධින්ති එවං චුතිපටිසන්ධිවසෙනෙව සඞ්කමන්තා ගච්ඡන්ති. තථා පච්චෙකබුද්ධා.

Furthermore, sectarians recollect only the sequence of aggregates; they are unable to let go of that sequence and recollect by way of death and rebirth. Indeed, for them, there is no leaping to a desired point, just as for the blind. For just as the blind proceed without letting go of their staff, so too do they recollect without letting go of the sequence of aggregates. Ordinary disciples recollect by way of the sequence of aggregates and also transition by way of death and rebirth. So too do the eighty great disciples. For the two foremost disciples, however, there is no need for the sequence of aggregates. Seeing the death of one existence, they see the rebirth; again, seeing the death of another, they see the rebirth. In this way, they proceed by transitioning solely by way of death and rebirth. So too do the Paccekabuddhas.

බුද්ධානං පන නෙව ඛන්ධපටිපාටිකිච්චං, න චුතිපටිසන්ධිවසෙන සඞ්කමනකිච්චං අත්ථි. තෙසඤ්හි අනෙකාසු කප්පකොටීසු හෙට්ඨා වා උපරි වා යං යං ඨානං ඉච්ඡන්ති, තං තං පාකටමෙව හොති. තස්මා අනෙකාපි කප්පකොටියො පෙය්‍යාලපාළිං විය සංඛිපිත්වා යං යං ඉච්ඡන්ති, තත්‍ර තත්‍රෙව ඔක්කමන්තා සීහොක්කන්තවසෙන ගච්ඡන්ති. එවං ගච්ඡන්තානඤ්ච නෙසං ඤාණං යථා නාම කතවාලවෙධපරිචයස්ස සරභඞ්ගසදිසස්ස ධනුග්ගහස්ස ඛිත්තො සරො අන්තරා රුක්ඛලතාදීසු අසජ්ජමානො ලක්ඛෙයෙව පතති, න සජ්ජති, න විරජ්ඣති, එවං අන්තරන්තරාසු ජාතීසු න සජ්ජති, න විරජ්ඣති, අසජ්ජමානං අවිරජ්ඣමානං ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානංයෙව ගණ්හාති.

For the Buddhas, however, there is no need for the sequence of aggregates, nor is there a need to transition by way of death and rebirth. Indeed, for them, across countless crores of eons, whatever place they wish for, whether below or above, becomes manifest. Therefore, compressing even many crores of eons as if they were an abbreviated text passage, they proceed by way of a lion's leap, descending upon whatever place they wish. And as they proceed in this way, their knowledge is like an arrow shot by an archer, like Sarabhaṅga, who has practiced hitting a horsehair target: just as the released arrow does not get stuck on trees or vines in between but falls right on the target, not sticking, not straying, so too their knowledge does not get stuck or stray among the intervening births. Unsticking and unstraying, it seizes the very place that is wished for.

ඉමෙසු ච පන පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරණසත්තෙසු තිත්ථියානං පුබ්බෙනිවාසදස්සනං ඛජ්ජුපනකපභාසදිසං හුත්වා උපට්ඨාති. පකතිසාවකානං දීපප්පභාසදිසං. මහාසාවකානං උක්කාපභාසදිසං. අග්ගසාවකානං ඔසධිතාරකප්පභාසදිසං. පච්චෙකබුද්ධානං චන්දප්පභාසදිසං. බුද්ධානං රස්මිසහස්සපටිමණ්ඩිතසරදසූරියමණ්ඩලසදිසං හුත්වා උපට්ඨාති.

Furthermore, among these beings who recollect past lives, the vision of past lives appears to heretics like the light of a firefly. For ordinary disciples, it is like the light of a lamp. For great disciples, it is like the light of a torch. For chief disciples, it is like the light of the morning star. For Paccekabuddhas, it is like the light of the moon. For Buddhas, it appears like the disk of the autumn sun, adorned with a thousand rays.

තිත්ථියානඤ්ච [Pg.42] පුබ්බෙනිවාසානුස්සරණං අන්ධානං යට්ඨිකොටිගමනං විය හොති. පකතිසාවකානං දණ්ඩකසෙතුගමනං විය. මහාසාවකානං ජඞ්ඝසෙතුගමනං විය. අග්ගසාවකානං සකටසෙතුගමනං විය. පච්චෙකබුද්ධානං මහාජඞ්ඝමග්ගගමනං විය. බුද්ධානං මහාසකටමග්ගගමනං විය.

Furthermore, for heretics, the recollection of past lives is like a blind person's going by the tip of a staff. For ordinary disciples, it is like crossing a log bridge. For great disciples, it is like crossing a footbridge. For chief disciples, it is like crossing a cart bridge. For Paccekabuddhas, it is like traveling on a great footpath. For Buddhas, it is like traveling on a great cart road.

ඉමස්මිං පන අධිකාරෙ සාවකානං පුබ්බෙනිවාසානුස්සරණං අධිප්පෙතං. තෙන වුත්තං ‘‘අනුස්සරතීති ඛන්ධපටිපාටිවසෙන චුතිපටිසන්ධිවසෙන වා අනුගන්ත්වා අනුගන්ත්වා සරතී’’ති.

However, in this context, the recollection of past lives by disciples is intended. Therefore it was said: ‘He recollects’ means that he remembers by tracing back again and again, either by way of the sequence of aggregates or by way of death and rebirth-linking.

403. තස්මා එවමනුස්සරිතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන භික්ඛුනා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තෙන රහොගතෙන පටිසල්ලිනෙන පටිපාටියා චත්තාරි ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා අභිඤ්ඤාපාදකචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය සබ්බපච්ඡිමා නිසජ්ජා ආවජ්ජිතබ්බා. තතො ආසනපඤ්ඤාපනං, සෙනාසනප්පවෙසනං, පත්තචීවරපටිසාමනං, භොජනකාලො, ගාමතො ආගමනකාලො, ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිතකාලො, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨකාලො, විහාරතො නික්ඛමනකාලො, චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවන්දනකාලො, පත්තධොවනකාලො, පත්තපටිග්ගහණකාලො, පත්තපටිග්ගහණතො යාව මුඛධොවනා කතකිච්චං, පච්චූසකාලෙ කතකිච්චං, මජ්ඣිමයාමෙ කතකිච්චං, පඨමයාමෙ කතකිච්චන්ති එවං පටිලොමක්කමෙන සකලං රත්තින්දිවං කතකිච්චං ආවජ්ජිතබ්බං. එත්තකං පන පකතිචිත්තස්සපි පාකටං හොති. පරිකම්මසමාධිචිත්තස්ස පන අතිපාකටමෙව.

403. Therefore, a bhikkhu who is a beginner and wishes to recollect in this way, after his meal, having returned from his alms round, should go into solitude and be secluded. Having attained the four jhānas in succession, he should emerge from the fourth jhāna, which is the basis for the direct knowledges, and advert to his very last sitting. From there, he should advert to: the preparing of the seat, entering his dwelling, putting away his bowl and robes, the time of eating, the time of returning from the village, the time of walking for alms in the village, the time of entering the village for alms, the time of leaving the monastery, the time of venerating at the cetiya-precinct and the Bodhi-tree precinct, the time of washing the bowl, the time of receiving the bowl, the duties performed from receiving the bowl up to washing his face, the duties performed in the early morning, the duties performed in the middle watch of the night, and the duties performed in the first watch of the night. In this way, he should advert in reverse order to all the duties he has performed during the entire day and night. This much is manifest even to an ordinary mind, but to a mind in preparatory concentration, it is exceedingly manifest.

සචෙ පනෙත්ථ කිඤ්චි න පාකටං හොති, පුන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ආවජ්ජිතබ්බං. එත්තකෙන දීපෙ ජලිතෙ විය පාකටං හොති. එවං පටිලොමක්කමෙනෙව දුතියදිවසෙපි තතියචතුත්ථපඤ්චමදිවසෙපි දසාහෙපි අඩ්ඪමාසෙපි මාසෙපි යාව සංවච්ඡරාපි කතකිච්චං ආවජ්ජිතබ්බං. එතෙනෙව උපායෙන දසවස්සානි වීසතිවස්සානීති යාව ඉමස්මිං භවෙ අත්තනො පටිසන්ධි, තාව ආවජ්ජන්තෙන පුරිමභවෙ චුතික්ඛණෙ පවත්තිතනාමරූපං ආවජ්ජිතබ්බං. පහොති හි පණ්ඩිතො භික්ඛු පඨමවාරෙනෙව පටිසන්ධිං උග්ඝාටෙත්වා චුතික්ඛණෙ නාමරූපමාරම්මණං කාතුං.

If anything here does not become manifest, he should again attain the base jhāna, emerge from it, and advert to it. By doing so, it becomes manifest as if a lamp were lit. In this way, proceeding in reverse order, he should advert to what was done on the second day, on the third, fourth, and fifth days, for ten days, for a fortnight, for a month, and up to a year. By this same method, for ten years, twenty years, and so on, up to his own rebirth-linking in this present existence, he should advert. Having done so, he should advert to the mentality-materiality that occurred at the moment of death in the previous existence. For a wise bhikkhu is capable, on the very first attempt, of breaking through the rebirth-linking and making the mentality-materiality at the moment of death his object.

යස්මා පන පුරිමභවෙ නාමරූපං අසෙසං නිරුද්ධං අඤ්ඤං උප්පන්නං, තස්මා තං ඨානං ආහුන්දරිකං අන්ධතමමිව හොති දුද්දසං දුප්පඤ්ඤෙන. තෙනාපි ‘‘න සක්කොමහං [Pg.43] පටිසන්ධිං උග්ඝාටෙත්වා චුතික්ඛණෙ පවත්තිතනාමරූපමාරම්මණං කාතු’’න්ති ධුරනික්ඛෙපො න කාතබ්බො. තදෙව පන පාදකජ්ඣානං පුනප්පුනං සමාපජ්ජිතබ්බං. තතො ච වුට්ඨාය වුට්ඨාය තං ඨානං ආවජ්ජිතබ්බං.

However, since in the previous existence the mentality-materiality has ceased without remainder and another has arisen, that state is obscure and like utter darkness, difficult to see for one with weak wisdom. Even so, one should not give up the task, thinking: 'I am unable to break through the rebirth-linking and make the mentality-materiality that occurred at the moment of death my object.' Rather, that same base jhāna should be attained again and again. And emerging from it repeatedly, one should advert to that state.

එවං කරොන්තො හි සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො කූටාගාරකණ්ණිකත්ථාය මහාරුක්ඛං ඡින්දන්තො සාඛාපලාසච්ඡෙදනමත්තෙනෙව ඵරසුධාරාය විපන්නාය මහාරුක්ඛං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තොපි ධුරනික්ඛෙපං අකත්වාව කම්මාරසාලං ගන්ත්වා තිඛිණං ඵරසුං කාරාපෙත්වා පුන ආගන්ත්වා ඡින්දෙය්‍ය, පුන විපන්නාය ච පුනපි තථෙව කාරෙත්වා ඡින්දෙය්‍ය. සො එවං ඡින්දන්තො ඡින්නස්ස ඡින්නස්ස පුන ඡෙතබ්බාභාවතො අච්ඡින්නස්ස ච ඡෙදනතො නචිරස්සෙව මහාරුක්ඛං පාතෙය්‍ය, එවමෙවං පාදකජ්ඣානා වුට්ඨාය පුබ්බෙ ආවජ්ජිතං අනාවජ්ජිත්වා පටිසන්ධිමෙව ආවජ්ජන්තො නචිරස්සෙව පටිසන්ධිං උග්ඝාටෙත්වා චුතික්ඛණෙ පවත්තිතනාමරූපං ආරම්මණං කරෙය්‍යාති. කට්ඨඵාලකකෙසොහාරකාදීහිපි අයමත්ථො දීපෙතබ්බො.

For it is just as a strong man, felling a great tree for the pinnacle of a gabled house, might find the blade of his axe blunted after cutting only the branches and leaves. Though unable to fell the great tree, he does not give up the task but goes to a smithy, has a sharp axe made, comes back, and cuts again. If the blade gets blunted again, he has it remade in the same way and cuts again. As he cuts in this way, since what has been cut does not need to be cut again and what is uncut is being cut, he will before long fell the great tree. In the very same way, emerging from the base jhāna and not adverting to what was previously adverted to, but adverting only to the rebirth-linking, one will before long break through the rebirth-linking and make the mentality-materiality occurring at the moment of death the object. This meaning should also be illustrated by such examples as the wood-splitter and the one who removes hair.

තත්ථ පච්ඡිමනිසජ්ජතො පභුති යාව පටිසන්ධිතො ආරම්මණං කත්වා පවත්තං ඤාණං පුබ්බෙනිවාසඤාණං නාම න හොති. තං පන පරිකම්මසමාධිඤාණං නාම හොති. අතීතංසඤාණන්තිපි එකෙ වදන්ති. තං රූපාවචරං සන්ධාය න යුජ්ජති. යදා පනස්ස භික්ඛුනො පටිසන්ධිං අතික්කම්ම චුතික්ඛණෙ පවත්තිතනාමරූපං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති, තස්මිඤ්ච නිරුද්ධෙ තදෙවාරම්මණං කත්වා චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පුරිමානි පරිකම්මාදිනාමකානි කාමාවචරානි හොන්ති. පච්ඡිමං රූපාවචරං චතුත්ථජ්ඣානිකං අප්පනාචිත්තං. තදාස්ස යං තෙන චිත්තෙන සහ ඤාණං උප්පජ්ජති, ඉදං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං නාම. තෙන ඤාණෙන සම්පයුත්තාය සතියා අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං, එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො…පෙ… ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරතීති (දී. නි. 1.244).

Herein, the knowledge that proceeds by taking as its object the sequence from the last sitting up to the rebirth-linking is not called the knowledge of past lives. It is, however, called the knowledge associated with preparatory concentration. Some also call it knowledge of past portions. This is not tenable with reference to the fine-material sphere. But when, for that bhikkhu, after he has transcended the rebirth-linking, mind-door adverting arises taking as its object the mentality-materiality that occurred at the moment of death, and when that has ceased, four or five impulsions run on that same object. The preceding impulsions are of the sense-sphere, designated as preparation, and so on. The last is an attainment consciousness of the fourth jhāna belonging to the fine-material sphere. The knowledge that arises together with that consciousness is called the knowledge of the recollection of past lives. With the mindfulness associated with that knowledge, he recollects his manifold past lives, that is to say: ‘One birth, two births… and so on… Thus with their aspects and details he recollects his manifold past lives.’

404. තත්ථ එකම්පි ජාතින්ති එකම්පි පටිසන්ධිමූලං චුතිපරියොසානං එකභවපරියාපන්නං ඛන්ධසන්තානං. එස නයො ද්වෙපි ජාතියොතිආදීසුපි. අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙතිආදීසු පන පරිහායමානො කප්පො සංවට්ටකප්පො, වඩ්ඪමානො විවට්ටකප්පොති වෙදිතබ්බො. තත්ථ සංවට්ටෙන සංවට්ටට්ඨායී [Pg.44] ගහිතො හොති, තංමූලකත්තා. විවට්ටෙන ච විවට්ටට්ඨායී, එවඤ්හි සති යානි තානි ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටො, විවට්ටට්ඨායීති (අ. නි. 4.156 ථොකං විසදිසං) වුත්තානි, තානි පරිග්ගහිතානි හොන්ති.

404. Herein, 'even one birth' means a single stream of aggregates, having rebirth-linking as its root and death as its end, comprised within one existence. This same method applies to 'even two births' and so on. In phrases such as 'even many aeons of contraction,' however, it should be understood that a devolving aeon is an aeon of contraction, and an evolving aeon is an aeon of expansion. Herein, by 'contraction' the aeon of remaining contracted is included, because it is rooted in the former. And by 'expansion,' the aeon of remaining expanded is included. For when this is so, those things spoken of—'Bhikkhus, there are these four incalculables of an aeon. What four? The aeon of contraction, the aeon of remaining contracted, the aeon of expansion, and the aeon of remaining expanded'—are thereby comprehended.

තත්ථ තයො සංවට්ටා – ආපොසංවට්ටො, තෙජොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා – ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති.

Herein, there are three kinds of contraction: by water, by fire, and by wind. There are three limits of contraction: the Ābhassara realm, the Subhakiṇha realm, and the Vehapphala realm.

යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වායුනා සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසති. විත්ථාරතො පන සදාපි එකං බුද්ධඛෙත්තං විනස්සති.

When an aeon contracts by fire, everything below the Ābhassara realm is burnt up by fire. When it contracts by water, everything below the Subhakiṇha realm is dissolved by water. When it contracts by wind, everything below the Vehapphala realm is scattered by wind. In extent, however, one Buddha-field is always destroyed.

බුද්ධඛෙත්තං නාම තිවිධං හොති – ජාතිඛෙත්තං, ආණාඛෙත්තං, විසයඛෙත්තඤ්ච. තත්ථ ජාතිඛෙත්තං දසසහස්සචක්කවාළපරියන්තං හොති. යං තථාගතස්ස පටිසන්ධිගහණාදීසු කම්පති. ආණාඛෙත්තං කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරියන්තං, යත්ථ රතනසුත්තං (ඛු. පා. 6.1 ආදයො) ඛන්ධපරිත්තං (චූළව. 251; අ. නි. 4.67) ධජග්ගපරිත්තං (සං. නි. 1.249) ආටානාටියපරිත්තං (දී. නි. 3.275 ආදයො) මොරපරිත්තන්ති (ජා. 1.2.17-18) ඉමෙසං පරිත්තානං ආනුභාවො වත්තති. විසයඛෙත්තං අනන්තමපරිමාණං. යං ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වුත්තං, යත්ථ යං යං තථාගතො ආකඞ්ඛති, තං තං ජානාති. එවමෙතෙසු තීසු බුද්ධඛෙත්තෙසු එකං ආණාඛෙත්තං විනස්සති. තස්මිං පන විනස්සන්තෙ ජාතිඛෙත්තම්පි විනට්ඨමෙව හොති. විනස්සන්තඤ්ච එකතොව විනස්සති, සණ්ඨහන්තම්පි එකතො සණ්ඨහති. තස්සෙවං විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

A Buddha's field is threefold: the birth-field, the authority-field, and the range-field. Of these, the birth-field extends for ten thousand world-systems; it is this that trembles at the Tathāgata's conception and other such events. The authority-field extends for a hundred thousand koṭis of world-systems; it is here that the protective power of chants such as the Ratana Sutta, Khandha Paritta, Dhajagga Paritta, Āṭānāṭiya Paritta, and Mora Paritta is effective. The range-field is infinite, immeasurable; it is of this that it is said, 'as far as he might wish,' for within it the Tathāgata knows whatever he wishes to know. Among these three Buddha-fields, it is the authority-field that is destroyed. But when it is destroyed, the birth-field is destroyed along with it. And when it is destroyed, it is destroyed all at once; when it is reconstituted, it is reconstituted all at once. This is how its destruction and reconstitution should be understood.

405. යස්මිං හි සමයෙ කප්පො අග්ගිනා නස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො වුට්ඨහිත්වා කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙ එකං මහාවස්සං වස්සති. මනුස්සා තුට්ඨහට්ඨා සබ්බබීජානි නීහරිත්වා වපන්ති. සස්සෙසු පන ගොඛායිතකමත්තෙසු ජාතෙසු ගද්‍රභරවං රවන්තො එකබින්දුම්පි න වස්සති, තදා පච්ඡින්නං පච්ඡින්නමෙව වස්සං හොති. ඉදං සන්ධාය හි භගවතා ‘‘හොති ඛො සො, භික්ඛවෙ, සමයො යං බහූනි වස්සානි බහූනි වස්සසතානි [Pg.45] බහූනි වස්සසහස්සානි බහූනි වස්සසතසහස්සානි දෙවො න වස්සතී’’ති (අ. නි. 7.66) වුත්තං. වස්සූපජීවිනො සත්තා කාලඞ්කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, පුප්ඵඵලූපජීවිනියො ච දෙවතා. එවං දීඝෙ අද්ධානෙ වීතිවත්තෙ තත්ථ තත්ථ උදකං පරික්ඛයං ගච්ඡති, අථානුපුබ්බෙන මච්ඡකච්ඡපාපි කාලඞ්කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, නෙරයිකසත්තාපි. තත්ථ නෙරයිකා සත්තමසූරියපාතුභාවෙ විනස්සන්තීති එකෙ.

405. For at the time when the aeon is destroyed by fire, first a great aeon-destroying cloud arises and rains a great rain upon a hundred thousand koṭis of world-systems. People, delighted and joyful, bring out all their seeds and sow them. But when the crops have grown only to a height a cow can eat, it thunders with the bray of a donkey but does not rain even a single drop; then the rain is cut off for good. It is in reference to this that the Blessed One said: 'There comes a time, bhikkhus, when for many years, many hundreds of years, many thousands of years, many hundreds of thousands of years, the deva does not rain.' Beings who subsist on rain die and are reborn in the Brahma-world, as do the devatās who subsist on flowers and fruits. Thus, as a long period passes, the water here and there dries up. Then, successively, the fish and turtles also die and are reborn in the Brahma-world, and so too the beings in hell. Some say that the beings in hell perish at the appearance of the seventh sun.

ඣානං විනා නත්ථි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති, එතෙසඤ්ච කෙචි දුබ්භික්ඛපීළිතා කෙචි අභබ්බා ඣානාධිගමාය, තෙ කථං තත්ථ නිබ්බත්තන්තීති. දෙවලොකෙ පටිලද්ධජ්ඣානවසෙන. තදා හි ‘‘වස්සසතසහස්සස්සච්චයෙන කප්පුට්ඨානං භවිස්සතී’’ති ලොකබ්‍යූහා නාම කාමාවචරදෙවා මුත්තසිරා විකිණ්ණකෙසා රුදමුඛා අස්සූනි හත්ථෙහි පුඤ්ඡමානා රත්තවත්ථනිවත්ථා අතිවිය විරූපවෙසධාරිනො හුත්වා මනුස්සපථෙ විචරන්තා එවං ආරොචෙන්ති ‘‘මාරිසා ඉතො වස්සසතසහස්සස්සච්චයෙන කප්පවුට්ඨානං භවිස්සති, අයං ලොකො විනස්සිස්සති, මහාසමුද්දොපි උස්සුස්සිස්සති, අයඤ්ච මහාපථවී සිනෙරු ච පබ්බතරාජා උද්දය්හිස්සන්ති විනස්සිස්සන්ති. යාව බ්‍රහ්මලොකා ලොකවිනාසො භවිස්සති. මෙත්තං මාරිසා භාවෙථ, කරුණං, මුදිතං, උපෙක්ඛං මාරිසා භාවෙථ, මාතරං උපට්ඨහථ, පිතරං උපට්ඨහථ, කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනො හොථා’’ති.

Without jhāna, there is no rebirth in the Brahma-world. But some of these beings are afflicted by famine and some are incapable of attaining jhāna, so how are they reborn there? By means of jhāna attained in the deva world. For at that time, kāmāvacara devas named Lokabyūha, with their hair unbound and disheveled, with weeping faces, wiping their tears with their hands, wearing red garments, and having assumed a very ugly appearance, roam the paths of humans and make this announcement: 'Sirs, in a hundred thousand years the dissolution of the aeon will take place. This world will be destroyed. The great ocean will dry up. This great earth and Sineru, king of mountains, will be burnt up and destroyed. The destruction of the world will extend as far as the Brahma-world. Sirs, develop loving-kindness! Develop compassion, altruistic joy, and equanimity! Attend to your mother, attend to your father! Be respectful to the elders in the family!'

තෙසං වචනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන මනුස්සා ච භුම්මදෙවතා ච සංවෙගජාතා අඤ්ඤමඤ්ඤං මුදුචිත්තා හුත්වා මෙත්තාදීනි පුඤ්ඤානි කරිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති. තත්ථ දිබ්බසුධාභොජනං භුඤ්ජිත්වා වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා ඣානං පටිලභන්ති. තදඤ්ඤෙ පන අපරාපරියවෙදනීයෙන කම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති. අපරාපරියවෙදනීයකම්මරහිතො හි සංසාරෙ සංසරමානො සත්තො නාම නත්ථි. තෙපි තත්ථ තථෙව ඣානං පටිලභන්ති. එවං දෙවලොකෙ පටිලද්ධජ්ඣානවසෙන සබ්බෙපි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තන්තීති.

Hearing their words, for the most part humans and earth-deities become spiritually agitated. Having become soft-hearted toward one another, they perform meritorious deeds such as the development of loving-kindness and are reborn in the deva world. There, having eaten divine ambrosia, they do the preliminary work on the wind kasiṇa and attain jhāna. Still others are reborn in the deva world by means of kamma that is experienceable in a subsequent existence. For there is no being wandering in saṃsāra who is devoid of kamma that is experienceable in a subsequent existence. They too attain jhāna there in the very same way. Thus, by means of jhāna attained in the deva world, all are reborn in the Brahma-world.

වස්සූපච්ඡෙදතො පන උද්ධං දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන දුතියො සූරියො පාතුභවති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා ‘‘හොති ඛො සො, භික්ඛවෙ, සමයො’’ති සත්තසූරියං (අ. නි. 7.66) විත්ථාරෙතබ්බං. පාතුභූතෙ ච පන තස්මිං නෙව [Pg.46] රත්තිපරිච්ඡෙදො, න දිවාපරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති. එකො සූරියො උට්ඨෙති, එකො අත්ථං ගච්ඡති. අවිච්ඡින්නසූරියසන්තාපොව ලොකො හොති. යථා ච පකතිසූරියෙ සූරියදෙවපුත්තො හොති, එවං කප්පවිනාසකසූරියෙ නත්ථි. තත්ථ පකතිසූරියෙ වත්තමානෙ ආකාසෙ වලාහකාපි ධූමසිඛාපි චරන්ති. කප්පවිනාසකසූරියෙ වත්තමානෙ විගතධූමවලාහකං ආදාසමණ්ඩලං විය නිම්මලං නභං හොති. ඨපෙත්වා පඤ්ච මහානදියො සෙසකුන්නදීආදීසු උදකං සුස්සති.

Then, after the cessation of the rains, with the passing of a long period, a second sun appears. This has been stated by the Blessed One: 'There comes a time, bhikkhus...' The discourse on the seven suns (AN 7.66) should be elaborated in full. When that sun has appeared, no division of night and day is discerned. One sun rises and one sun sets. The world is subject to the uninterrupted heat of the sun. And just as there is a sun-deva in the normal sun, there is none in the eon-destroying sun. When the normal sun is present, clouds and wisps of smoke move in the sky. When the eon-destroying sun is present, the sky is clear and spotless like a mirror disk, devoid of smoke and clouds. Except for the five great rivers, the water in the remaining small rivers and streams dries up.

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන තතියො සූරියො පාතුභවති. යස්ස පාතුභාවා මහානදියොපි සුස්සන්ති.

Thereafter, with the passing of a long period, a third sun appears. With its appearance, even the great rivers dry up.

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන චතුත්ථො සූරියො පාතුභවති. යස්ස පාතුභාවා හිමවති මහානදීනං පභවා ‘‘සීහපපාතො හංසපාතනො කණ්ණමුණ්ඩකො රථකාරදහො අනොතත්තදහො ඡද්දන්තදහො කුණාලදහො’’ති ඉමෙ සත්ත මහාසරා සුස්සන්ති.

Thereafter, with the passing of a long period, a fourth sun appears. With its appearance, these seven great lakes from which the great rivers of the Himālayas originate—Sīhapapāta, Haṃsapātana, Kaṇṇamuṇḍaka, Rathakāradaha, Anotattadaha, Chaddantadaha, and Kuṇāladaha—dry up.

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන පඤ්චමො සූරියො පාතුභවති. යස්ස පාතුභාවා අනුපුබ්බෙන මහාසමුද්දෙ අඞ්ගුලිපබ්බතෙමනමත්තම්පි උදකං න සණ්ඨාති.

Thereafter, with the passing of a long period, a fifth sun appears. With its appearance, the water in the great ocean successively diminishes until not even enough to wet a finger joint remains.

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන ඡට්ඨො සූරියො පාතුභවති. යස්ස පාතුභාවා සකලචක්කවාළං එකධූමං හොති. පරියාදිණ්ණසිනෙහං ධූමෙන. යථා චිදං, එවං කොටිසතසහස්සචක්කවාළානිපි.

Thereafter, with the passing of a long period, a sixth sun appears. With its appearance, the entire world-system becomes a single mass of smoke, its moisture consumed by the smoke. Just as this one, so too the hundred thousand koṭis of world-systems.

තතොපි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන සත්තමො සූරියො පාතුභවති. යස්ස පාතුභාවා සකලචක්කවාළං එකජාලං හොති සද්ධිං කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙහි. යොජනසතිකාදිභෙදානි සිනෙරුකූටානිපි පලුජ්ජිත්වා ආකාසෙයෙව අන්තරධායන්ති. සා අග්ගිජාලා උට්ඨහිත්වා චාතුමහාරාජිකෙ ගණ්හාති. තත්ථ කනකවිමානරතනවිමානමණිවිමානානි ඣාපෙත්වා තාවතිංසභවනං ගණ්හාති. එතෙනෙව උපායෙන යාව පඨමජ්ඣානභූමිං ගණ්හාති. තත්ථ තයොපි බ්‍රහ්මලොකෙ ඣාපෙත්වා ආභස්සරෙ ආහච්ච තිට්ඨති. සා යාව අණුමත්තම්පි සඞ්ඛාරගතං අත්ථි, තාව න නිබ්බායති. සබ්බසඞ්ඛාරපරික්ඛයා පන සප්පිතෙලඣාපනග්ගිසිඛා විය ඡාරිකම්පි [Pg.47] අනවසෙසෙත්වා නිබ්බායති. හෙට්ඨාආකාසෙන සහ උපරිආකාසො එකො හොති මහන්ධකාරො.

Thereafter, with the passing of a long period, a seventh sun appears. With its appearance, the entire world-system becomes a single mass of flame, together with the hundred thousand koṭis of world-systems. The peaks of Sineru, hundreds of yojanas high, crumble and disappear in the sky. That mass of flame, having arisen, seizes the realm of the Four Great Kings. Having burnt up the golden mansions, jewel mansions, and gem mansions there, it seizes the Tāvatiṃsa realm. In the same way, it seizes up to the plane of the first jhāna. Having burnt up the three Brahma-worlds there, it stops, having reached the Ābhassara realm. As long as there is even a minute particle of a formation, it is not extinguished. But with the utter exhaustion of all formations, it is extinguished without leaving any ash, like the flame of a lamp burning on ghee and oil. The space below becomes one with the space above, a great darkness.

406. අථ දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන මහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා පඨමං සුඛුමං සුඛුමං වස්සති. අනුපුබ්බෙන කුමුදනාළයට්ඨිමුසලතාලක්ඛන්ධාදිප්පමාණාහි ධාරාහි වස්සන්තො කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසු සබ්බං දඩ්ඪට්ඨානං පූරෙත්වා අන්තරධායති. තං උදකං හෙට්ඨා ච තිරියඤ්ච වාතො සමුට්ඨහිත්වා ඝනං කරොති පරිවටුමං පදුමිනිපත්තෙ උදකබින්දුසදිසං. කථං තාව මහන්තං උදකරාසිං ඝනං කරොතීති චෙ? විවරසම්පදානතො. තඤ්හිස්ස තම්හි තම්හි විවරං දෙති. තං එවං වාතෙන සම්පිණ්ඩියමානං ඝනං කරියමානං පරික්ඛයමානං අනුපුබ්බෙන හෙට්ඨා ඔතරති. ඔතිණ්ණෙ ඔතිණ්ණෙ උදකෙ බ්‍රහ්මලොකට්ඨානෙ බ්‍රහ්මලොකා, උපරි චතුකාමාවචරදෙවලොකට්ඨානෙ ච දෙවලොකා පාතුභවන්ති.

406. Then, with the passing of a long period, a great cloud arises and at first rains very fine drops. Successively, it rains with streams the size of lotus stalks, staffs, pestles, and palm trunks, and after filling all the burnt places in the hundred thousand koṭis of world-systems, it disappears. A wind arises below and around that water and makes it solid and round, like a drop of water on a lotus leaf. If it is asked how it makes such a great mass of water solid, it is by the provision of openings. For that water yields an opening to the wind here and there. Thus, being compressed, solidified, and reduced by the wind, it successively descends. As the water descends, the Brahma-worlds appear in the place of the Brahma-worlds, and above, in the place of the four kāmāvacara deva worlds, the deva worlds appear.

පුරිමපථවිට්ඨානං ඔතිණ්ණෙ පන බලවවාතා උප්පජ්ජන්ති. තෙ තං පිහිතද්වාරෙ ධමකරණෙ ඨිතඋදකමිව නිරස්සාසං කත්වා රුන්ධන්ති. මධුරොදකං පරික්ඛයං ගච්ඡමානං උපරි රසපථවිං සමුට්ඨාපෙති. සා වණ්ණසම්පන්නා චෙව හොති ගන්ධරසසම්පන්නා ච නිරුදකපායාසස්ස උපරි පටලං විය.

Then, when the water has descended to the place of the former earth, strong winds arise. They contain it, making it unable to escape, like water held in a water-strainer with its openings covered. As the sweet water is being consumed, it gives rise to the savory earth on its surface. This was endowed with color, scent, and taste, like the skin that forms on top of boiled milk-rice as it cools.

තදා ච ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකෙ පඨමතරාභිනිබ්බත්තා සත්තා ආයුක්ඛයා වා පුඤ්ඤක්ඛයා වා තතො චවිත්වා ඉධූපපජ්ජන්ති. තෙ හොන්ති සයංපභා අන්තලික්ඛචරා. තෙ අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ (දී. නි. 3.119) වුත්තනයෙන තං රසපථවිං සායිත්වා තණ්හාභිභූතා ආලුප්පකාරකං පරිභුඤ්ජිතුං උපක්කමන්ති. අථ නෙසං සයංපභා අන්තරධායති, අන්ධකාරො හොති. තෙ අන්ධකාරං දිස්වා භායන්ති.

At that time, beings who were first reborn in the Ābhassara Brahma-world, with the exhaustion of their lifespan or the exhaustion of their merit, pass away from there and are reborn here. They are self-luminous and travel through the air. In the way stated in the Aggañña Sutta (DN 27), they taste that savory earth and, being overcome by craving, they start to eat it in lumps. Then their self-luminosity disappears and it becomes dark. Seeing the darkness, they become afraid.

තතො නෙසං භයං නාසෙත්වා සූරභාවං ජනයන්තං පරිපුණ්ණපණ්ණාසයොජනං සූරියමණ්ඩලං පාතුභවති, තෙ තං දිස්වා ‘‘ආලොකං පටිලභිම්හා’’ති හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා ‘‘අම්හාකං භීතානං භයං නාසෙත්වා සූරභාවං ජනයන්තො උට්ඨිතො, තස්මා ‘‘සූරියො හොතූ’’ති සූරියොත්වෙවස්ස නාමං කරොන්ති.

Then, dispelling their fear and generating courage, the sun's disk, a full fifty yojanas in size, appears. Seeing it, they become happy and joyful and say, 'We have obtained light!' Since it arose dispelling the fear of the frightened and generating courage, they give it the name 'Suriya,' saying, 'Therefore, let it be Suriya!'

අථ [Pg.48] සූරියෙ දිවසං ආලොකං කත්වා අත්ථඞ්ගතෙ යම්පි ආලොකං ලභිම්හා, සොපි නො නට්ඨොති පුන භීතා හොන්ති. තෙසං එවං හොති ‘‘සාධු වතස්ස සචෙ අඤ්ඤං ආලොකං ලභෙය්‍යාමා’’ති. තෙසං චිත්තං ඤත්වා විය එකූනපණ්ණාසයොජනං චන්දමණ්ඩලං පාතුභවති. තෙ තං දිස්වා භිය්‍යොසො මත්තාය හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා ‘‘අම්හාකං ඡන්දං ඤත්වා විය උට්ඨිතො, තස්මා චන්දො හොතූ’’ති චන්දොත්වෙවස්ස නාමං කරොන්ති. එවං චන්දිමසූරියෙසු පාතුභූතෙසු නක්ඛත්තානි තාරකරූපානි පාතුභවන්ති.

Then, when the sun, having made daylight, had set, the light they had obtained also vanished, and they became frightened again. They thought, “It would be good if we could obtain another light.” As if knowing their thought, the moon’s disk, forty-nine yojanas in size, appeared. Seeing it, they rejoiced even more and declared, “Since it has arisen as if knowing our desire, let it be called ‘Canda.’” When the moon and the sun appeared, constellations and stars also appeared.

තතො පභුති රත්තින්දිවා පඤ්ඤායන්ති, අනුක්කමෙන ච මාසද්ධමාසඋතුසංවච්ඡරා. චන්දිමසූරියානං පන පාතුභූතදිවසෙයෙව සිනෙරුචක්කවාළහිමවන්තපබ්බතා පාතුභවන්ති. තෙ ච ඛො අපුබ්බං අචරිමං ඵග්ගුණපුණ්ණමදිවසෙයෙව පාතුභවන්ති. කථං? යථා නාම කඞ්ගුභත්තෙ පච්චමානෙ එකප්පහාරෙනෙව පුප්ඵුළකානි උට්ඨහන්ති. එකෙ පදෙසා ථූපථූපා හොන්ති, එකෙ නින්නනින්නා, එකෙ සමසමා. එවමෙවං ථූපථූපට්ඨානෙ පබ්බතා හොන්ති, නින්නනින්නට්ඨානෙ සමුද්දා, සමසමට්ඨානෙ දීපාති.

From then on, nights and days were distinguished, and in due course, half-months, months, seasons, and years. On the very day the moon and sun appeared, Mount Sineru, the Cakkavāḷa mountain range, and the Himavanta mountains also manifested. And these appeared simultaneously, not one after another, on the full moon day of Phagguṇa. How so? Just as when millet rice is being cooked, bubbles arise all at once. Some places became raised and elevated, some low and sunken, and some perfectly level. In the same way, mountains arose in the raised and elevated places, oceans in the low and sunken places, and islands in the perfectly level places.

අථ තෙසං සත්තානං රසපථවිං පරිභුඤ්ජන්තානං කමෙන එකච්චෙ වණ්ණවන්තො, එකච්චෙ දුබ්බණ්ණා හොන්ති. තත්ථ වණ්ණවන්තො දුබ්බණ්ණෙ අතිමඤ්ඤන්ති. තෙසං අතිමානපච්චයා සාපි රසපථවී අන්තරධායති. භූමිපප්පටකො පාතුභවති. අථ නෙසං තෙනෙව නයෙන සොපි අන්තරධායති. පදාලතා පාතුභවති. තෙනෙව නයෙන සාපි අන්තරධායති. අකට්ඨපාකො සාලි පාතුභවති අකණො අථුසො සුද්ධො සුගන්ධො තණ්ඩුලප්ඵලො.

Then, as those beings were partaking of the earth-essence, in due course some became beautiful in complexion, while others became ugly. There, the beautiful ones looked down upon the ugly ones. Due to their conceit, that earth-essence also disappeared. An earth-crust appeared. Then, in the same way, that too disappeared. A creeper called Padālatā appeared. In the same way, that too disappeared. Rice that ripens without cultivation appeared, without broken grains or husk, pure, fragrant, and yielding only rice grains.

තතො නෙසං භාජනානි උප්පජ්ජන්ති. තෙ සාලිං භාජනෙ ඨපෙත්වා පාසාණපිට්ඨියා ඨපෙන්ති, සයමෙව ජාලසිඛා උට්ඨහිත්වා තං පචති. සො හොති ඔදනො සුමනජාතිපුප්ඵසදිසො, න තස්ස සූපෙන වා බ්‍යඤ්ජනෙන වා කරණීයං අත්ථි. යං යං රසං භුඤ්ජිතුකාමා හොන්ති, තං තං රසොව හොති. තෙසං තං ඔළාරිකං ආහාරං ආහරයතං තතො පභුති මුත්තකරීසං සඤ්ජායති. අථ නෙසං තස්ස නික්ඛමනත්ථාය වණමුඛානි පභිජ්ජන්ති, පුරිසස්ස පුරිසභාවො, ඉත්ථියාපි ඉත්ථිභාවො පාතුභවති.

Then vessels arose for them. They placed the rice in a vessel and set it on a stone slab, and a tongue of flame arose of its own accord and cooked it. That cooked rice was like a jasmine flower; it required neither soup nor curry. Whatever flavor they wished to eat, that very flavor it became. As they consumed that coarse food, from then on urine and feces were produced in them. Then, for their expulsion, orifices broke open on their bodies; the male characteristic appeared in the male, and the female characteristic in the female.

තත්‍ර [Pg.49] සුදං ඉත්ථී පුරිසං, පුරිසො ච ඉත්ථිං අතිවෙලං උපනිජ්ඣායති. තෙසං අතිවෙලං උපනිජ්ඣායනපච්චයා කාමපරිළාහො උප්පජ්ජති. තතො මෙථුනධම්මං පටිසෙවන්ති. තෙ අසද්ධම්මපටිසෙවනපච්චයා විඤ්ඤූහි ගරහියමානා විහෙඨියමානා තස්ස අසද්ධම්මස්ස පටිච්ඡාදනහෙතු අගාරානි කරොන්ති. තෙ අගාරං අජ්ඣාවසමානා අනුක්කමෙන අඤ්ඤතරස්ස අලසජාතිකස්ස සත්තස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තා සන්නිධිං කරොන්ති. තතො පභුති කණොපි ථුසොපි තණ්ඩුලං පරියොනන්ධති, ලායිතට්ඨානම්පි න පටිවිරූහති.

Thereupon, a woman would gaze excessively at a man, and a man at a woman. Due to their excessive gazing, the fever of sensual passion arose. Then they engaged in sexual intercourse. Because of indulging in this unrighteous practice, being censured and harassed by the wise, they built houses for the purpose of concealing this unrighteous practice. Dwelling in houses, they gradually followed the example of a certain lazy being and began to accumulate stores. From then on, both fine and coarse husk enveloped the rice grain, and where it was reaped, it did not grow back.

තෙ සන්නිපතිත්වා අනුත්ථුනන්ති ‘‘පාපකා වත භො ධම්මා සත්තෙසු පාතුභූතා, මයං හි පුබ්බෙ මනොමයා අහුම්හා’’ති අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ (දී. නි. 3.128) වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. තතො මරියාදං ඨපෙන්ති. අථ අඤ්ඤතරො සත්තො අඤ්ඤස්ස භාගං අදින්නං ආදියති. තං ද්වික්ඛත්තුං පරිභාසෙත්වා තතියවාරෙ පාණිලෙට්ටුදණ්ඩෙහි පහරන්ති. තෙ එවං අදින්නාදානගරහමුසාවාදදණ්ඩාදානෙසු උප්පන්නෙසු සන්නිපතිත්වා චින්තයන්ති ‘‘යංනූන මයං එකං සත්තං සම්මන්නෙය්‍යාම, යො නො සම්මා ඛීයිතබ්බං ඛීයෙය්‍ය, ගරහිතබ්බං ගරහෙය්‍ය, පබ්බාජෙතබ්බං පබ්බාජෙය්‍ය, මයං පනස්ස සාලීනං භාගං අනුප්පදස්සාමා’’ති.

Gathering together, they lamented: “Alas, evil things have appeared among beings! For we were once mind-made…”—this should be elaborated in the manner spoken in the Aggañña Sutta. Then they established boundaries. Then a certain being took another’s portion, which was not given. After reviling him twice, on the third occasion, they struck him with their hands, with clods, and with sticks. When taking what was not given, censure, false speech, and the taking up of sticks had thus arisen, they gathered and reflected: “What if we were to appoint one being who would rightly reproach the one who should be reproached, censure the one who should be censured, and banish the one who should be banished? We, in turn, would give him a portion of our rice.”

එවං කතසන්නිට්ඨානෙසු පන සත්තෙසු ඉමස්මිං තාව කප්පෙ අයමෙව භගවා බොධිසත්තභූතො තෙන සමයෙන තෙසු සත්තෙසු අභිරූපතරො ච දස්සනීයතරො ච මහෙසක්ඛතරො ච බුද්ධිසම්පන්නො පටිබලො නිග්ගහපග්ගහං කාතුං. තෙ තං උපසඞ්කමිත්වා යාචිත්වා සම්මන්නිංසු. සො තෙන මහාජනෙන සම්මතොති මහාසම්මතො, ඛෙත්තානං අධිපතීති ඛත්තියො, ධම්මෙන සමෙන පරෙ රඤ්ජෙතීති රාජාති තීහි නාමෙහි පඤ්ඤායිත්ථ. යඤ්හි ලොකෙ අච්ඡරියට්ඨානං, බොධිසත්තොව තත්ථ ආදිපුරිසොති එවං බොධිසත්තං ආදිං කත්වා ඛත්තියමණ්ඩලෙ සණ්ඨිතෙ අනුපුබ්බෙන බ්‍රාහ්මණාදයොපි වණ්ණා සණ්ඨහිංසු.

Among those beings who had thus made their resolution, in this very eon, this Blessed One himself, then a Bodhisatta, was at that time the most handsome, the most pleasing to see, the most powerful, and, being endowed with wisdom, was capable of suppression and encouragement. They approached him, requested him, and appointed him. Because he was agreed upon by the great multitude, he was called Mahāsammata. Because he was the lord of the fields, he was called Khattiya. Because he delights others with righteousness and impartiality, he was called Rājā. Thus, he became known by these three names. Indeed, whatever is a wonder in the world, the Bodhisatta is the first person there. Thus, with the Bodhisatta as the first, the circle of nobles was established, and in due course, the castes of brahmins and others were also established.

තත්ථ කප්පවිනාසකමහාමෙඝතො යාව ජාලුපච්ඡෙදො, ඉදමෙකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සංවට්ටොති වුච්චති.

Therein, from the great world-destroying cloud until the cessation of the flame, this one incalculable eon is called the eon of contraction.

කප්පවිනාසකජාලුපච්ඡෙදතො [Pg.50] යාව කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිපූරකො සම්පත්තිමහාමෙඝො, ඉදං දුතියං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සංවට්ටට්ඨායීති වුච්චති.

From the cessation of the world-destroying flame until the great cloud of accomplishment that fills a hundred thousand koṭi of world-systems, this second incalculable eon is called the eon of the duration of contraction.

සම්පත්තිමහාමෙඝතො යාව චන්දිමසූරියපාතුභාවො, ඉදං තතියං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං විවට්ටොති වුච්චති.

From the great cloud of accomplishment until the appearance of the moon and sun, this third incalculable eon is called the eon of expansion.

චන්දිමසූරියපාතුභාවතො යාව පුන කප්පවිනාසකමහාමෙඝො, ඉදං චතුත්ථං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං විවට්ටට්ඨායීති වුච්චති. ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි එකො මහාකප්පො හොති. එවං තාව අග්ගිනා විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

From the appearance of the moon and sun until the great world-destroying cloud comes again, this fourth incalculable eon is called the eon of the duration of expansion. These four incalculable eons make one great eon. Thus, the destruction by fire and the re-establishment should be understood.

407. යස්මිං පන සමයෙ කප්පො උදකෙන නස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වාති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. අයං පන විසෙසො, යථා තත්ථ දුතියසූරියො, එවමිධ කප්පවිනාසකො ඛාරුදකමහාමෙඝො වුට්ඨාති. සො ආදිතො සුඛුමං සුඛුමං වස්සන්තො අනුක්කමෙන මහාධාරාහි කොටිසතසහස්සචක්කවාළානං පූරෙන්තො වස්සති. ඛාරුදකෙන ඵුට්ඨඵුට්ඨා පථවීපබ්බතාදයො විලීයන්ති, උදකං සමන්තතො වාතෙහි ධාරියති. පථවිතො යාව දුතියජ්ඣානභූමිං උදකං ගණ්හාති. තත්ථ තයොපි බ්‍රහ්මලොකෙ විලීයාපෙත්වා සුභකිණ්හෙ ආහච්ච තිට්ඨති. තං යාව අණුමත්තම්පි සඞ්ඛාරගතං අත්ථි, තාව න වූපසම්මති. උදකානුගතං පන සබ්බසඞ්ඛාරගතං අභිභවිත්වා සහසා වූපසම්මති අන්තරධානං ගච්ඡති. හෙට්ඨාආකාසෙන සහ උපරිආකාසො එකො හොති මහන්ධකාරොති සබ්බං වුත්තසදිසං. කෙවලං පනිධ ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකං ආදිං කත්වා ලොකො පාතුභවති. සුභකිණ්හතො ච චවිත්වා ආභස්සරට්ඨානාදීසු සත්තා නිබ්බත්තන්ති.

407. Now, at a time when the aeon is destroyed by water, it should be explained in detail as before, beginning with 'the great world-destroying cloud arose…' This, however, is the difference: just as there a second sun appeared, so here a great, world-destroying cloud of salty water pours forth. At first, it rains very finely, then by stages with great torrents, it rains, filling a hundred thousand koṭis of world-systems. Touched by the salty water, the earth, mountains, and so on, dissolve. The water is held up on all sides by winds. The water seizes everything from the earth up to the plane of the second jhāna. There, having caused the three Brahma worlds to dissolve, it stops, having reached the Subhakiṇha realm. As long as even a minute amount of conditioned phenomena exists, it does not subside. But having overwhelmed all conditioned phenomena touched by the water, it suddenly subsides and vanishes. The space below and the space above become one, and there is great darkness—all this is as was said before. Here, however, the world reappears beginning with the Ābhassara Brahma world. And beings, having passed away from the Subhakiṇha realm, are reborn in the Ābhassara realm and other such places.

තත්ථ කප්පවිනාසකමහාමෙඝතො යාව කප්පවිනාසකුදකූපච්ඡෙදො, ඉදමෙකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං. උදකූපච්ඡෙදතො යාව සම්පත්තිමහාමෙඝො, ඉදං දුතියං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං. සම්පත්තිමහාමෙඝතො…පෙ… ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි එකො මහාකප්පො හොති. එවං උදකෙන විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

Therein, from the great world-destroying cloud up to the cessation of the world-destroying water, this is one incalculable period. From the cessation of the water up to the great world-forming cloud, this is the second incalculable period. From the great world-forming cloud… and so on… these four incalculable periods are one great aeon. Thus should the destruction by water and the re-establishment be understood.

408. යස්මිං [Pg.51] සමයෙ කප්පො වාතෙන විනස්සති, ආදිතොව කප්පවිනාසකමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වාති පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. අයං පන විසෙසො, යථා තත්ථ දුතියසූරියො, එවමිධ කප්පවිනාසනත්ථං වාතො සමුට්ඨාති. සො පඨමං ථූලරජං උට්ඨාපෙති. තතො සණ්හරජං සුඛුමවාලිකං ථූලවාලිකං සක්ඛරපාසාණාදයොති යාව කූටාගාරමත්තෙ පාසාණෙ විසමට්ඨානෙ ඨිතමහාරුක්ඛෙ ච උට්ඨාපෙති. තෙ පථවිතො නභමුග්ගතා න ච පුන පතන්ති. තත්ථෙව චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා අභාවං ගච්ඡන්ති.

408. At a time when the aeon is destroyed by wind, it should be explained in detail as before, beginning with 'the great world-destroying cloud arose…' This, however, is the difference: just as there a second sun appeared, so here a wind arises for the purpose of destroying the aeon. First, it lifts up coarse dust. Then, it lifts up fine dust, fine sand, coarse sand, gravel, stones, and so on, up to rocks the size of a gabled house and great trees standing on uneven ground. Having risen from the earth into the sky, they do not fall again. There, in that very place, they are pulverized and vanish.

අථානුක්කමෙන හෙට්ඨා මහාපථවියා වාතො සමුට්ඨහිත්වා පථවිං පරිවත්තෙත්වා උද්ධංමූලං කත්වා ආකාසෙ ඛිපති. යොජනසතප්පමාණාපි පථවිප්පදෙසා ද්වියොජනතියොජනචතුයොජනපඤ්චයොජනසතප්පමාණාපි භිජ්ජිත්වා වාතවෙගෙන ඛිත්තා ආකාසෙයෙව චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා අභාවං ගච්ඡන්ති. චක්කවාළපබ්බතම්පි සිනෙරුපබ්බතම්පි වාතො උක්ඛිපිත්වා ආකාසෙ ඛිපති. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිහන්ත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා විනස්සන්ති. එතෙනෙව උපායෙන භුම්මට්ඨකවිමානානි ච ආකාසට්ඨකවිමානානි ච විනාසෙන්තො ඡකාමාවචරදෙවලොකෙ විනාසෙත්වා කොටිසතසහස්සචක්කවාළානි විනාසෙති. තත්ථ චක්කවාළා චක්කවාළෙහි හිමවන්තා හිමවන්තෙහි සිනෙරූ සිනෙරූහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගන්ත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණා හුත්වා විනස්සන්ති. පථවිතො යාව තතියජ්ඣානභූමිං වාතො ගණ්හාති. තත්ථ තයොපි බ්‍රහ්මලොකෙ විනාසෙත්වා වෙහප්ඵලං ආහච්ච තිට්ඨති. එවං සබ්බසඞ්ඛාරගතං විනාසෙත්වා සයම්පි විනස්සති. හෙට්ඨාආකාසෙන සහ උපරිආකාසො එකො හොති මහන්ධකාරොති සබ්බං වුත්තසදිසං. ඉධ පන සුභකිණ්හබ්‍රහ්මලොකං ආදිං කත්වා ලොකො පාතුභවති. වෙහප්ඵලතො ච චවිත්වා සුභකිණ්හට්ඨානාදීසු සත්තා නිබ්බත්තන්ති.

Then, by stages, a wind arises from beneath the great earth, turns the earth over, makes it bottom-up, and hurls it into the sky. Regions of the earth measuring a hundred yojanas, and those measuring two, three, four, and five hundred yojanas, are shattered and, being hurled by the force of the wind, are pulverized in the sky itself and vanish. The wind lifts up the Cakkavāḷa mountain range and Mount Sineru and hurls them into the sky. They strike one another, are pulverized, and are destroyed. By this same method, destroying the terrestrial and celestial mansions, and having destroyed the six heavens of the sense-sphere, it destroys a hundred thousand koṭis of world-systems. Therein, the Cakkavāḷa ranges collide with other Cakkavāḷa ranges, the Himavanta mountains with other Himavanta mountains, and Sineru mountains with other Sineru mountains; coming together, they are pulverized and are destroyed. The wind seizes everything from the earth up to the plane of the third jhāna. There, having destroyed the three Brahma worlds, it stops, having reached the Vehapphala realm. In this way, having destroyed all conditioned phenomena, it perishes itself. The space below and the space above become one, and there is great darkness—all this is as was said before. Here, however, the world reappears beginning with the Subhakiṇha Brahma world. And beings, having passed away from the Vehapphala realm, are reborn in the Subhakiṇha realm and other such places.

තත්ථ කප්පවිනාසකමහාමෙඝතො යාව කප්පවිනාසකවාතූපච්ඡෙදො, ඉදමෙකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං. වාතූපච්ඡෙදතො යාව සම්පත්තිමහාමෙඝො, ඉදං දුතියං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං…පෙ… ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි එකො මහාකප්පො හොති. එවං වාතෙන විනාසො ච සණ්ඨහනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

Therein, from the great world-destroying cloud up to the cessation of the world-destroying wind, this is one incalculable period. From the cessation of the wind up to the great world-forming cloud, this is the second incalculable period… and so on… these four incalculable periods are one great aeon. Thus should the destruction and re-establishment by wind be understood.

409. කිංකාරණා [Pg.52] එවං ලොකො විනස්සති? අකුසලමූලකාරණා. අකුසලමූලෙසු හි උස්සන්නෙසු එවං ලොකො විනස්සති. සො ච ඛො රාගෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා විනස්සති. දොසෙ උස්සන්නතරෙ උදකෙන විනස්සති. කෙචි පන දොසෙ උස්සන්නතරෙ අග්ගිනා. රාගෙ උස්සන්නතරෙ උදකෙනාති වදන්ති. මොහෙ උස්සන්නතරෙ වාතෙන විනස්සති. එවං විනස්සන්තොපි ච නිරන්තරමෙව සත්තවාරෙ අග්ගිනා විනස්සති. අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන. පුන සත්තවාරෙ අග්ගිනා. අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ වාරෙ විනස්සන්තො සත්තක්ඛත්තුං උදකෙන විනස්සිත්වා පුන සත්තවාරෙ අග්ගිනා නස්සති. එත්තාවතා තෙසට්ඨි කප්පා අතීතා හොන්ති. එත්ථන්තරෙ උදකෙන නස්සනවාරං සම්පත්තම්පි පටිබාහිත්වා ලද්ධොකාසො වාතො පරිපුණ්ණචතුසට්ඨිකප්පායුකෙ සුභකිණ්හෙ විද්ධංසෙන්තො ලොකං විනාසෙති.

409. For what reason does the world perish in this way? For the reason of the unwholesome roots. For when the unwholesome roots are excessive, the world perishes thus. And when greed is more excessive, it perishes by fire. When hatred is more excessive, it perishes by water. Some, however, say that when hatred is more excessive, it perishes by fire, and when greed is more excessive, by water. When delusion is more excessive, it perishes by wind. And even while perishing thus, it is destroyed by fire seven times consecutively. On the eighth occasion, it is destroyed by water. Again, seven times by fire. On the eighth occasion, by water. In this way, perishing on the eighth and eighth occasion, having been destroyed seven times by water, it is again destroyed seven times by fire. By this much, sixty-three aeons have passed. In the interim, although the turn for destruction by water has arrived, the wind, having gained its opportunity, wards it off and destroys the world, demolishing the Subhakiṇha beings, whose lifespan is a full sixty-four aeons.

410. පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තොපි ච කප්පානුස්සරණකො භික්ඛු එතෙසු කප්පෙසු අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ අනුස්සරති. කථං? ‘‘අමුත්‍රාසි’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.244) නයෙන.

410. Furthermore, a bhikkhu who recollects past lives, one who recollects the aeons, remembers among these aeons many aeons of contraction, many aeons of expansion, and many aeons of contraction and expansion. How so? By the method beginning, 'There I was…' (Dī. Ni. 1.244).

තත්ථ අමුත්‍රාසින්ති අමුම්හි සංවට්ටකප්පෙ අහං අමුම්හි භවෙ වා යොනියා වා ගතියා වා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා වා සත්තාවාසෙ වා සත්තනිකායෙ වා ආසිං. එවංනාමොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා. එවංගොත්තොති කච්චානො වා කස්සපො වා. ඉදමස්ස අතීතභවෙ අත්තනො නාමගොත්තානුස්සරණවසෙන වුත්තං. සචෙ පන තස්මිං කාලෙ අත්තනො වණ්ණසම්පත්තිං වා ලූඛපණීතජීවිකභාවං වා සුඛදුක්ඛබහුලතං වා අප්පායුකදීඝායුකභාවං වා අනුස්සරිතුකාමො හොති, තම්පි අනුස්සරතියෙව. තෙනාහ ‘‘එවංවණ්ණො…පෙ… එවමායුපරියන්තො’’ති.

Therein, 'there I was' means: in that aeon of contraction I was in such-and-such an existence, or womb, or destination, or station of consciousness, or abode of beings, or company of beings. 'With such a name' means Tissa or Phussa. 'Of such a clan' means Kaccāna or Kassapa. This is said by way of recollecting one's own name and clan in a past existence. But if at that time one wishes to recollect one's own perfection of complexion, or one's coarse or refined livelihood, or one's abundance of pleasure and pain, or one's short or long lifespan, one recollects that too. Hence it is said: 'of such an appearance … with such a life span.'

තත්ථ එවංවණ්ණොති ඔදාතො වා සාමො වා. එවමාහාරොති සාලිමංසොදනාහාරො වා පවත්තඵලභොජනො වා. එවං සුඛදුක්ඛපටිසංවෙදීති අනෙකප්පකාරෙන කායිකචෙතසිකානං සාමිසනිරාමිසාදිප්පභෙදානං වා සුඛදුක්ඛානං පටිසංවෙදී. එවමායුපරියන්තොති එවං වස්සසතපරිමාණායුපරියන්තො වා චතුරාසීතිකප්පසතසහස්සායුපරියන්තො වා. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදින්ති සොහං තතො [Pg.53] භවතො යොනිතො ගතිතො විඤ්ඤාණට්ඨිතිතො සත්තාවාසතො සත්තනිකායතො වා චුතො පුන අමුකස්මිං නාම භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා උදපාදිං. තත්‍රාපාසින්ති අථ තත්‍රාපි භවෙ යොනියා ගතියා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා සත්තාවාසෙ සත්තනිකායෙ වා පුන අහොසිං. එවංනාමොතිආදි වුත්තනයමෙව.

Therein, 'of such an appearance' means fair or golden. 'Having such food' means one whose food was fine rice and meat, or one who ate fallen fruit. 'Experiencing such pleasure and pain' means experiencing in various ways bodily and mental pleasures and pains, of such kinds as the worldly and the spiritual. 'With such a life span' means with a life span limited to a hundred years, or with a life span of eighty-four hundred thousand aeons. 'Passing away from there, I arose there' means: I, having passed away from that existence, womb, destination, station of consciousness, abode of beings, or company of beings, arose again in such-and-such an existence, womb, destination, station of consciousness, abode of beings, or company of beings. 'There too I was' means: then there too, in that existence, womb, destination, station of consciousness, abode of beings, or company of beings, I was again. 'With such a name,' and so on, is in the way already stated.

අපිච යස්මා අමුත්‍රාසින්ති ඉදං අනුපුබ්බෙන ආරොහන්තස්ස යාවදිච්ඡකං අනුස්සරණං. සො තතො චුතොති පටිනිවත්තන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණං, තස්මා ‘‘ඉධූපපන්නො’’ති ඉමිස්සා ඉධූපපත්තියා අනන්තරමෙවස්ස උපපත්තිට්ඨානං සන්ධාය ‘‘අමුත්‍ර උදපාදි’’න්ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපාසින්ති එවමාදි පනස්ස තත්‍ර ඉමිස්සා උපපත්තියා අනන්තරෙ උපපත්තිට්ඨානෙ නාමගොත්තාදීනං අනුස්සරණදස්සනත්ථං වුත්තං. සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති ස්වාහං තතො අනන්තරූපපත්තිට්ඨානතො චුතො ඉධ අසුකස්මිං නාම ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා නිබ්බත්තොති. ඉතීති එවං. සාකාරං සඋද්දෙසන්ති නාමගොත්තවසෙන සඋද්දෙසං, වණ්ණාදිවසෙන සාකාරං. නාමගොත්තෙන හි සත්තො තිස්සො කස්සපොති උද්දිසීයති. වණ්ණාදීහි සාමො ඔදාතොති නානත්තතො පඤ්ඤායති. තස්මා නාමගොත්තං උද්දෙසො, ඉතරෙ ආකාරා. අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසමනුස්සරතීති ඉදං උත්තානත්ථමෙවාති.

Furthermore, since 'there I was' is the recollection, as much as one wishes, while ascending in sequence, and 'passing away from there' is the reviewing while descending, it should therefore be understood that the words 'I arose there' are said with reference to the place of rebirth immediately preceding this present rebirth as 'one reborn here.' The words 'There too I was,' and so on, are said for the purpose of showing the recollection of name, clan, etc., in that place of rebirth immediately preceding this one. 'Passing away from there, I was reborn here' means: 'I, having passed away from that immediately preceding place of rebirth, have been born here in such-and-such a khattiya or brahmin family.' 'Thus' means in this way. 'With its aspects and particulars' means: with particulars by way of name and clan, and with aspects by way of appearance, etc. For by name and clan a being is designated as Tissa or Kassapa, while by appearance, etc., one is discerned in one's diversity as golden or fair. Therefore, name and clan are the particulars, the others are the aspects. 'He recollects his manifold past lives'—the meaning of this is plain.

පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණකථා නිට්ඨිතා.

The exposition on the knowledge of the recollection of past lives is concluded.

චුතූපපාතඤාණකථා

The Explanation of the Knowledge of Passing Away and Reappearance

411. සත්තානං චුතූපපාතඤාණකථාය චුතූපපාතඤාණායාති (දී. නි. 1.247) චුතියා ච උපපාතෙ ච ඤාණාය. යෙන ඤාණෙන සත්තානං චුති ච උපපාතො ච ඤායති, තදත්ථං දිබ්බචක්ඛුඤාණත්ථන්ති වුත්තං හොති. චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙතීති පරිකම්මචිත්තං අභිනීහරති චෙව අභිනින්නාමෙති ච. සොති සො කතචිත්තාභිනීහාරො භික්ඛු. දිබ්බෙනාතිආදීසු පන දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දෙවතානඤ්හි සුචරිතකම්මනිබ්බත්තං පිත්තසෙම්හරුහිරාදීහි අපලිබුද්ධං උපක්කිලෙසවිමුත්තතාය දූරෙපි ආරම්මණං සම්පටිච්ඡනසමත්ථං දිබ්බං පසාදචක්ඛු හොති. ඉදඤ්චාපි වීරියභාවනාබලනිබ්බත්තං ඤාණචක්ඛු [Pg.54] තාදිසමෙවාති දිබ්බසදිසත්තා දිබ්බං. දිබ්බවිහාරවසෙන පටිලද්ධත්තා අත්තනා ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාපි දිබ්බං. ආලොකපරිග්ගහෙන මහාජුතිකත්තාපි දිබ්බං. තිරොකුට්ටාදිගතරූපදස්සනෙන මහාගතිකත්තාපි දිබ්බං. තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.

411. In the explanation of the knowledge of the passing away and reappearance of beings, 'for the knowledge of passing away and reappearance' means for the knowledge concerning passing away (cuti) and reappearance (upapāta). The knowledge by which the passing away and reappearance of beings are known is said to be for the purpose of the divine eye-knowledge. 'He directs and inclines his mind' means he directs and inclines the preparatory mind (parikammacitta). 'So' refers to that bhikkhu who has directed his mind. In phrases like 'with the divine,' it is called 'divine' because it is similar to the divine. For the divine eye of deities, produced by good kamma, is unimpeded by bile, phlegm, blood, etc., and being free from imperfections, is capable of receiving objects even from a distance. This knowledge-eye, too, produced by the power of developing energy, is just like that; hence, because of its similarity to the divine, it is called 'divine.' It is also 'divine' because it is attained through a divine abiding and because it is itself dependent on a divine abiding. It is also 'divine' because of its great radiance, achieved through the grasping of light. It is also 'divine' because of its great range, being able to see forms beyond walls, etc. All this should be understood in accordance with the exegesis of the terms.

දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. චක්ඛුකිච්චකරණෙන චක්ඛුමිවාතිපි චක්ඛු. චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධං. යො හි චුතිමත්තමෙව පස්සති, න උපපාතං. සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො උපපාතමත්තමෙව පස්සති, න චුතිං, සො නවසත්තපාතුභාවදිට්ඨිං ගණ්හාති. යො පන තදුභයං පස්සති, සො යස්මා දුවිධම්පි තං දිට්ඨිගතං අතිවත්තති. තස්මාස්ස තංදස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතු හොති. උභයම්පි චෙතං බුද්ධපුත්තා පස්සන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘චුතූපපාතදස්සනෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිහෙතුත්තා විසුද්ධ’’න්ති.

It is an 'eye' in the sense of seeing. It is also an 'eye' because it performs the function of an eye. It is 'purified' because, through the seeing of passing away and reappearance, it is a cause for the purification of view. For one who sees only passing away and not reappearance adopts the annihilationist view. One who sees only reappearance and not passing away adopts the view of the manifestation of a new being. But one who sees both transcends both kinds of wrong view. Therefore that seeing of his becomes a cause for the purification of view. The sons of the Buddha see both. Hence it is said: 'It is purified because, through the seeing of passing away and reappearance, it is a cause for the purification of view.'

මනුස්සූපචාරං අතික්කමිත්වා රූපදස්සනෙන අතික්කන්තමානුසකං, මානුසකං වා මංසචක්ඛුං අතික්කන්තත්තා අතික්කන්තමානුසකන්ති වෙදිතබ්බං. තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන. සත්තෙ පස්සතීති මනුස්සානං මංසචක්ඛුනා විය සත්තෙ ඔලොකෙති.

'Surpassing the human': it is so called because it sees forms by transcending the human range; or it should be understood as 'surpassing the human' because it has transcended the human flesh-eye. 'With that divine eye, purified, surpassing the human, he sees beings' means that he observes beings just as humans do with the flesh-eye.

චවමානෙ උපපජ්ජමානෙති එත්ථ චුතික්ඛණෙ උපපත්තික්ඛණෙ වා දිබ්බචක්ඛුනා දට්ඨුං න සක්කා. යෙ පන ආසන්නචුතිකා ඉදානි චවිස්සන්ති, තෙ චවමානා. යෙ ච ගහිතපටිසන්ධිකා සම්පතිනිබ්බත්තාව, තෙ උපපජ්ජමානාති අධිප්පෙතා. තෙ එවරූපෙ චවමානෙ ච උපපජ්ජමානෙ ච පස්සතීති දස්සෙති.

Here, regarding the phrase 'passing away, reappearing': it is not possible to see with the divine eye at the very moment of death or at the moment of rebirth. Rather, those who are near death and about to pass away are meant by 'passing away.' And those who have taken rebirth-linking and have just been reborn are meant by 'reappearing.' This is what is intended. It shows that one sees such beings passing away and reappearing.

හීනෙති මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා හීනානං ජාතිකුලභොගාදීනං වසෙන හීළිතෙ ඔහීළිතෙ ඔඤ්ඤාතෙ අවඤ්ඤාතෙ. පණීතෙති අමොහනිස්සන්දයුත්තත්තා තබ්බිපරීතෙ. සුවණ්ණෙති අදොසනිස්සන්දයුත්තත්තා ඉට්ඨකන්තමනාපවණ්ණයුත්තෙ. දුබ්බණ්ණෙති දොසනිස්සන්දයුත්තත්තා අනිට්ඨාකන්තඅමනාපවණ්ණයුත්තෙ. අනභිරූපෙ විරූපෙතිපි අත්ථො. සුගතෙති සුගතිගතෙ. අලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ. දුග්ගතෙති දුග්ගතිගතෙ. ලොභනිස්සන්දයුත්තත්තා වා දලිද්දෙ අප්පන්නපානෙ.

‘Inferior’: because they are connected with the result of delusion, they are despised, scorned, looked down upon, and disdained on account of inferior birth, family, wealth, and so on. ‘Superior’: because they are connected with the result of non-delusion, the opposite of that. ‘Of good complexion’: because they are connected with the result of non-hatred, they possess a desirable, pleasing, and agreeable complexion. ‘Of bad complexion’: because they are connected with the result of hatred, they possess an undesirable, unpleasing, and disagreeable complexion. The meaning is also ‘unattractive’ or ‘deformed.’ ‘In a good destination’: gone to a good destination; or, because they are connected with the result of non-greed, they are affluent and very wealthy. ‘In a bad destination’: gone to a bad destination; or, because they are connected with the result of greed, they are poor, with little food and drink.

යථාකම්මුපගෙති යං යං කම්මං උපචිතං, තෙන තෙන උපගතෙ. තත්ථ පුරිමෙහි චවමානෙතිආදීහි දිබ්බචක්ඛුකිච්චං වුත්තං. ඉමිනා පන පදෙන යථාකම්මුපගඤාණකිච්චං. තස්ස ච ඤාණස්ස අයමුප්පත්තික්කමො, ඉධ භික්ඛු හෙට්ඨා නිරයාභිමුඛං [Pg.55] ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නෙරයිකෙ සත්තෙ පස්සති මහාදුක්ඛමනුභවමානෙ. තං දස්සනං දිබ්බචක්ඛුකිච්චමෙව. සො එවං මනසිකරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං දුක්ඛං අනුභවන්තී’’ති. අථස්ස ඉදං නාම කත්වාති තංකම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති. තථා උපරිදෙවලොකාභිමුඛං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා නන්දනවනමිස්සකවනඵාරුසකවනාදීසු සත්තෙ පස්සති මහාසම්පත්තිං අනුභවමානෙ. තම්පි දස්සනං දිබ්බචක්ඛුකිච්චමෙව. සො එවං මනසිකරොති ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා ඉමෙ සත්තා එතං සම්පත්තිං අනුභවන්තී’’ති. අථස්ස ඉදං නාම කත්වාති තංකම්මාරම්මණං ඤාණං උප්පජ්ජති. ඉදං යථාකම්මුපගඤාණං නාම. ඉමස්ස විසුං පරිකම්මං නාම නත්ථි, යථා චිමස්ස, එවං අනාගතංසඤාණස්සාපි. දිබ්බචක්ඛුපාදකානෙව හි ඉමානි දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්ති.

‘Faring according to their kamma’: this means faring in accordance with whatever kamma they have accumulated. In the preceding phrases, ‘passing away,’ etc., the function of the divine eye was stated. By this phrase, however, the function of the knowledge of how beings fare according to their kamma is stated. The process of arising for this knowledge is as follows: Here, a bhikkhu extends light downwards towards hell and sees beings in hell experiencing great suffering. That seeing is just the function of the divine eye. He gives attention thus: ‘Having done what kamma, I wonder, do these beings experience this suffering?’ Then knowledge arises in him with that kamma as its object, to the effect that ‘they have done this particular kamma.’ Similarly, extending light upwards towards the deva world, he sees beings in the Nandana Grove, the Missaka Grove, the Phārusaka Grove, etc., experiencing great prosperity. That seeing, too, is just the function of the divine eye. He gives attention thus: ‘Having done what kamma, I wonder, do these beings experience this prosperity?’ Then knowledge arises in him with that kamma as its object, to the effect that ‘they have done this particular kamma.’ This is called the knowledge of how beings fare according to their kamma. There is no separate preliminary work for this, nor for the knowledge of the future. For these have the divine eye as their basis and are accomplished together with it.

කායදුච්චරිතෙනාතිආදීසු දුට්ඨු චරිතං, දුට්ඨං වා චරිතං කිලෙසපූතිකත්තාති දුච්චරිතං. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා උප්පන්නං දුච්චරිතන්ති කායදුච්චරිතං, ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. සමන්නාගතාති සමඞ්ගීභූතා. අරියානං උපවාදකාති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං අරියානං අන්තමසො ගිහිසොතාපන්නානම්පි අනත්ථකාමා හුත්වා අන්තිමවත්ථුනා වා ගුණපරිධංසනෙන වා උපවාදකා අක්කොසකා ගරහකාති වුත්තං හොති. තත්ථ නත්ථි ඉමෙසං සමණධම්මො, අස්සමණා එතෙති වදන්තො අන්තිමවත්ථුනා උපවදති. නත්ථි ඉමෙසං ඣානං වා විමොක්ඛො වා මග්ගො වා ඵලං වාතිආදීනි වදන්තො ගුණපරිධංසනවසෙන උපවදතීති වෙදිතබ්බො. සො ච ජානං වා උපවදෙය්‍ය අජානං වා, උභයථාපි අරියූපවාදොව හොති. භාරියං කම්මං ආනන්තරියසදිසං සග්ගාවරණඤ්ච මග්ගාවරණඤ්ච, සතෙකිච්ඡං පන හොති. තස්ස ආවිභාවත්ථං ඉදං වත්ථු වෙදිතබ්බං.

In such phrases as ‘with bodily misconduct’: ‘misconduct’ (duccarita) is badly conducted, or it is corrupt conduct because it is putrid with defilements. Misconduct by means of the body, or misconduct arisen from the body, is ‘bodily misconduct.’ The same method applies to the others. ‘Endowed with’ means possessed of. ‘Revilers of noble ones’: this means those who, wishing them ill, revile, abuse, and censure noble ones—Buddhas, paccekabuddhas, and disciples, down to lay stream-enterers—either by the ultimate charge or by denigrating their good qualities. Here, one who says, ‘These have no quality of a recluse, they are not recluses,’ reviles by the ultimate charge. It should be understood that one who says, ‘These have no jhāna, liberation, path, or fruition,’ etc., reviles by denigrating their good qualities. And whether one reviles knowingly or unknowingly, in both cases it is reviling a noble one. It is weighty kamma, similar to an immediately resultant action, an obstruction to heaven and to the path, but it is remediable. To illustrate this, the following story should be known.

අඤ්ඤතරස්මිං කිර ගාමෙ එකො ථෙරො ච දහරභික්ඛු ච පිණ්ඩාය චරන්ති. තෙ පඨමඝරෙයෙව උළුඞ්කමත්තං උණ්හයාගුං ලභිංසු. ථෙරස්ස ච කුච්ඡිවාතො රුජ්ඣති. සො චින්තෙසි ‘‘අයං යාගු මය්හං සප්පායා, යාව න සීතලා හොති, තාව නං පිවාමී’’ති. සො මනුස්සෙහි උම්මාරත්ථාය ආහටෙ දාරුඛණ්ඩෙ නිසීදිත්වා පිවි. ඉතරො තං ජිගුච්ඡන්තො ‘‘අතිඛුද්දාභිභූතො මහල්ලකො, අම්හාකං ලජ්ජිතබ්බකං අකාසී’’ති ආහ. ථෙරො [Pg.56] ගාමෙ චරිත්වා විහාරං ගන්ත්වා දහරභික්ඛුං ආහ ‘‘අත්ථි තෙ, ආවුසො, ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨා’’ති? ආම, භන්තෙ, සොතාපන්නො අහන්ති. තෙන හාවුසො, උපරිමග්ගත්ථාය වායාමං මා අකාසි. ඛීණාසවො තයා උපවදිතොති. සො තං ඛමාපෙසි. තෙනස්ස තං කම්මං පාකතිකං අහොසි.

It is said that in a certain village an elder bhikkhu and a young bhikkhu were walking for alms. At the very first house they received a ladleful of hot gruel. The elder was suffering from a stomach wind. He thought: ‘This gruel is suitable for me. I shall drink it before it gets cold.’ So he sat on a piece of wood that people had brought for a door-post and drank it. The other, feeling disgusted at him, said: ‘This old man is overcome by great hunger; he has done something to make us ashamed.’ After walking through the village, the elder went to the monastery and said to the young bhikkhu: ‘Friend, have you any footing in this Dispensation?’ ‘Yes, venerable sir, I am a stream-enterer.’ ‘In that case, friend, do not strive for the higher paths. You have reviled one whose taints are destroyed.’ The young bhikkhu asked him for forgiveness, and so that kamma of his was restored to its original state.

තස්මා යො අඤ්ඤොපි අරියං උපවදති, තෙන ගන්ත්වා සචෙ අත්තනා වුඩ්ඪතරො හොති, උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ‘‘අහං ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ ඛමාහී’’ති ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ නවකතරො හොති, වන්දිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙ ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ ඛමථා’’ති ඛමාපෙතබ්බො. සචෙ දිසාපක්කන්තො හොති, සයං වා ගන්ත්වා සද්ධිවිහාරිකාදිකෙ වා පෙසෙත්වා ඛමාපෙතබ්බො.

Therefore, if anyone else reviles a noble one, he should go to him and ask for forgiveness. If he himself is the senior, he should squat down and say: ‘I said such and such to the venerable one; please forgive me for that.’ If he himself is the junior, he should pay homage, squat down, raise his hands in añjali, and say: ‘Venerable sir, I said such and such to you; please forgive me for that.’ If the other has departed to another region, he should ask for forgiveness either by going himself or by sending a co-resident or someone else.

සචෙ ච නාපි ගන්තුං, න පෙසෙතුං සක්කා හොති, යෙ තස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ වසන්ති, තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා සචෙ නවකතරා හොන්ති, උක්කුටිකං නිසීදිත්වා, සචෙ වුඩ්ඪතරා, වුඩ්ඪෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, අසුකං නාම ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, ඛමතු මෙ සො ආයස්මා’’ති වත්වා ඛමාපෙතබ්බං. සම්මුඛා අඛමන්තෙපි එතදෙව කත්තබ්බං.

If it is not possible either to go or to send someone, one should go to the bhikkhus living in that monastery. If they are his juniors, he should squat down; if they are his seniors, he should act in the way described for seniors, and then ask for forgiveness, saying: ‘Venerable sirs, I said such and such to the venerable one named so-and-so; may that venerable one forgive me.’ This same thing should be done even if the other does not grant forgiveness when face to face.

සචෙ එකචාරිකභික්ඛු හොති, නෙවස්ස වසනට්ඨානං, න ගතට්ඨානං පඤ්ඤායති, එකස්ස පණ්ඩිතස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, අසුකං නාම ආයස්මන්තං ඉදඤ්චිදඤ්ච අවචං, තං මෙ අනුස්සරතො විප්පටිසාරො හොති, කිං කරොමී’’ති වත්තබ්බං. සො වක්ඛති ‘‘තුම්හෙ මා චින්තයිත්ථ, ථෙරො තුම්හාකං ඛමති, චිත්තං වූපසමෙථා’’ති. තෙනාපි අරියස්ස ගතදිසාභිමුඛෙන අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඛමතූති වත්තබ්බං. සචෙ සො පරිනිබ්බුතො හොති, පරිනිබ්බුතමඤ්චට්ඨානං ගන්ත්වා යාවසිවථිකං ගන්ත්වාපි ඛමාපෙතබ්බං. එවං කතෙ නෙව සග්ගාවරණං, න මග්ගාවරණං හොති, පාකතිකමෙව හොතීති.

If he is a bhikkhu who practices solitude, and neither his dwelling place nor his destination is known, one should go to a wise bhikkhu and say: 'Venerable sir, I said such and such to the venerable one named so-and-so, and I feel remorse when I recollect it. What should I do?' He will say: 'Do not worry, the elder forgives you; calm your mind.' Then, facing the direction in which the noble one went, one should raise one's hands in añjali and say, 'May he forgive me.' If that noble one has attained Parinibbāna, one should go to the place of his deathbed, or even to the charnel ground, and ask for forgiveness. When this is done, it is no longer an obstruction to heaven or to the path; it is restored to its original state.

මිච්ඡාදිට්ඨිකාති විපරීතදස්සනා. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානාති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නනානාවිධකම්මා, යෙ ච මිච්ඡාදිට්ඨිමූලකෙසු කායකම්මාදීසු අඤ්ඤෙපි සමාදපෙන්ති. එත්ථ ච වචීදුච්චරිතග්ගහණෙනෙව අරියූපවාදෙ මනොදුච්චරිතග්ගහණෙන ච මිච්ඡාදිට්ඨියා සඞ්ගහිතායපි ඉමෙසං ද්වින්නං පුන වචනං [Pg.57] මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. මහාසාවජ්ජො හි අරියූපවාදො, ආනන්තරියසදිසත්තා. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සෙය්‍යථාපි, සාරිපුත්ත, භික්ඛු සීලසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤං ආරාධෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං, සාරිපුත්ත, වදාමි තං වාචං අප්පහාය තං චිත්තං අප්පහාය තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා යථාභතං නික්ඛිත්තො, එවං නිරයෙ’’ති (ම. නි. 1.149). මිච්ඡාදිට්ඨිතො ච මහාසාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි. යථාහ ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහාසාවජ්ජං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, වජ්ජානී’’ති (අ. නි. 1.310).

'Those with wrong view' means those with perverted seeing. 'Those who undertake actions based on wrong view' refers to those who have undertaken various actions due to wrong view, and also to those who encourage others in bodily actions and so on that are rooted in wrong view. Here, although reviling the noble ones is included by the mention of verbal misconduct, and wrong view by the mention of mental misconduct, the repetition of these two should be understood as for the purpose of showing their gravely faulty nature. For reviling the noble ones is gravely faulty, being similar to an immediately resultant kamma. And this was said: 'Sāriputta, just as a bhikkhu accomplished in virtue, concentration, and wisdom might attain final knowledge in this very life—so too, Sāriputta, I say of that speech: without abandoning it, without abandoning that mind, without relinquishing that view, one is deposited in hell as if brought there.' And there is nothing more gravely faulty than wrong view. As it is said: 'Bhikkhus, I do not see even one other thing that is so gravely faulty as this: wrong view. Bhikkhus, faults have wrong view as their foremost.'

කායස්ස භෙදාති උපාදිණ්ණක්ඛන්ධපරිච්චාගා. පරම්මරණාති තදනන්තරං අභිනිබ්බත්තික්ඛන්ධග්ගහණෙ. අථ වා කායස්ස භෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදා. පරම්මරණාති චුතිචිත්තතො උද්ධං. අපායන්ති එවමාදි සබ්බං නිරයවෙවචනමෙව.

“With the breakup of the body” means from the abandonment of the clung-to aggregates. “After death” refers to the grasping of newly arisen aggregates immediately thereafter. Alternatively, “with the breakup of the body” means from the cutting off of the life faculty. “After death” means subsequent to the death-consciousness. “The plane of misery” and so on are all merely synonyms for hell.

නිරයො හි සග්ගමොක්ඛහෙතුභූතා පුඤ්ඤසම්මතා අයා අපෙතත්තා, සුඛානං වා ආයස්ස අභාවා අපායො. දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දොසබහුලතාය වා දුට්ඨෙන කම්මුනා නිබ්බත්තා ගතීති දුග්ගති. විවසා නිපතන්ති එත්ථ දුක්කටකාරිනොති විනිපාතො. විනස්සන්තා වා එත්ථ පතන්ති සංභිජ්ජමානඞ්ගපච්චඞ්ගාතිපි විනිපාතො. නත්ථි එත්ථ අස්සාදසඤ්ඤිතො අයොති නිරයො.

Indeed, it is a 'plane of misery' (apāya) because it is devoid of the good fortune (aya) which is merit, the cause for heaven and liberation, or because it lacks an influx (āya) of happiness. It is a 'woeful destination' (duggati) because it is a destination and resort of suffering, or it is a destination produced by corrupt kamma due to an abundance of hatred. It is a 'place of ruin' (vinipāta) because evildoers fall there helplessly, or because beings fall there while perishing, their limbs and members shattering. It is 'hell' (niraya) because there is no good fortune (aya) in it, which is known as gratification.

අථ වා අපායග්ගහණෙන තිරච්ඡානයොනිං දීපෙති. තිරච්ඡානයොනි හි අපායො සුගතිතො අපෙතත්තා, න දුග්ගති මහෙසක්ඛානං නාගරාජාදීනං සම්භවතො. දුග්ගතිග්ගහණෙන පෙත්තිවිසයං. සො හි අපායො චෙව දුග්ගති ච, සුගතිතො අපෙතත්තා දුක්ඛස්ස ච ගතිභූතත්තා. න තු විනිපාතො අසුරසදිසං අවිනිපතිතත්තා. විනිපාතග්ගහණෙන අසුරකායං. සො හි යථාවුත්තෙන අත්ථෙන අපායො චෙව දුග්ගති ච සබ්බසමුස්සයෙහි ච විනිපතිතත්තා විනිපාතොති වුච්චති. නිරයග්ගහණෙන අවීචිආදිඅනෙකප්පකාරං නිරයමෙවාති. උපපන්නාති උපගතා, තත්ථ අභිනිබ්බත්තාති අධිප්පායො. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

Alternatively, by the term ‘plane of misery’ the animal womb is indicated. Indeed, the animal womb is a plane of misery because it is devoid of a good destination, but it is not a woeful destination because of the existence of powerful nāga kings and so on. By the term ‘woeful destination’ the sphere of the petas is indicated. Indeed, this is both a plane of misery and a woeful destination, because it is devoid of a good destination and is a destination of suffering. But it is not a place of ruin, for there is no falling into ruin as there is for the asuras. By the term ‘place of ruin’ the host of asuras is indicated. Indeed, this, in the sense stated, is a plane of misery and a woeful destination, and it is called a ‘place of ruin’ because it has fallen from all prosperity. By the term ‘hell’ the many kinds of hells, such as Avīci, are indicated. ‘Are reborn’ means have gone to; the intention is having arisen there. The bright side should be understood as the reverse of what has been said.

අයං [Pg.58] පන විසෙසො, තත්ථ සුගතිග්ගහණෙන මනුස්සගතිපි සඞ්ගය්හති. සග්ගග්ගහණෙන දෙවගතියෙව. තත්ථ සුන්දරා ගතීති සුගති. රූපාදීහි විසයෙහි සුට්ඨු අග්ගොති සග්ගො. සො සබ්බොපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අයං වචනත්ථො.

This, however, is the distinction: by the term ‘good destination’ the human destination is also included, while by ‘heaven’ only the celestial destination is meant. Therein, because it is an excellent (sundarā) destination (gati), it is a ‘good destination’ (sugati). Because it is thoroughly excellent (suṭṭhu aggo) in regard to sense objects such as forms, it is ‘heaven’ (sagga). All of this, in the sense of breaking up and dissolving, is ‘world’ (loka)—this is the meaning of the word.

‘‘ඉති දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදි සබ්බං නිගමනවචනං. එවං දිබ්බෙන චක්ඛුනා…පෙ… පස්සතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො.

The passage beginning “Thus, with the divine eye…” is all a concluding statement. “In this way, with the divine eye…pe… one sees”—this is the summary meaning here.

412. එවං පස්සිතුකාමෙන පන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන කසිණාරම්මණං අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සබ්බාකාරෙන අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා ‘‘තෙජොකසිණං, ඔදාතකසිණං, ආලොකකසිණ’’න්ති ඉමෙසු තීසු කසිණෙසු අඤ්ඤතරං ආසන්නං කාතබ්බං. උපචාරජ්ඣානගොචරං කත්වා වඩ්ඪෙත්වා ඨපෙතබ්බං. න තත්ථ අප්පනා උප්පාදෙතබ්බාති අධිප්පායො. සචෙ හි උප්පාදෙති, පාදකජ්ඣානනිස්සයං හොති, න පරිකම්මනිස්සයං. ඉමෙසු ච පන තීසු ආලොකකසිණංයෙව සෙට්ඨතරං. තස්මා තං වා ඉතරෙසං වා අඤ්ඤතරං කසිණනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන උප්පාදෙත්වා උපචාරභූමියංයෙව ඨත්වා වඩ්ඪෙතබ්බං. වඩ්ඪනානයොපි චස්ස තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

412. However, a clansman who is a beginner and wishes to see in this way should make the jhāna that is the basis for the direct knowledges, with a kasiṇa as its object, capable of being directed in every way. Then he should take up one of these three kasiṇas: the fire kasiṇa, the white kasiṇa, or the light kasiṇa. Having made it the object of access concentration, he should develop and establish it. The intention is that absorption should not be produced there. For if he produces it, the object becomes the support for the basic jhāna, not the support for the preliminary work. Among these three, the light kasiṇa is the most excellent. Therefore, having produced that one or one of the others in the way stated in the Exposition on the Kasiṇas, he should develop it while remaining right in the plane of access. The method for its development should also be understood in the way stated there.

වඩ්ඪිතට්ඨානස්ස අන්තොයෙව රූපගතං පස්සිතබ්බං. රූපගතං පස්සතො පනස්ස පරිකම්මස්ස වාරො අතික්කමති. තතො ආලොකො අන්තරධායති. තස්මිං අන්තරහිතෙ රූපගතම්පි න දිස්සති. අථානෙන පුනප්පුනං පාදකජ්ඣානමෙව පවිසිත්වා තතො වුට්ඨාය ආලොකො ඵරිතබ්බො. එවං අනුක්කමෙන ආලොකො ථාමගතො හොතීති එත්ථ ආලොකො හොතූති යත්තකං ඨානං පරිච්ඡින්දති, තත්ථ ආලොකො තිට්ඨතියෙව. දිවසම්පි නිසීදිත්වා පස්සතො රූපදස්සනං හොති. රත්තිං තිණුක්කාය මග්ගපටිපන්නො චෙත්ථ පුරිසො ඔපම්මං.

A material form should be seen only within the extended area. But if one sees a material form outside this area, the turn for preliminary work is passed. Then the light disappears. When it has disappeared, the material form is also not seen. Then he should repeatedly enter the basic jhāna, and after emerging from it, he should pervade the area with light. Thus, gradually, the light becomes powerful. Herein, whatever area he defines with the thought, ‘Let there be light,’ the light remains just there. Even when sitting all day, the seeing of forms occurs. Herein, a man who has set out on a path at night with a grass torch is the simile.

එකො කිර රත්තිං තිණුක්කාය මග්ගං පටිපජ්ජි. තස්ස සා තිණුක්කා විජ්ඣායි. අථස්ස සමවිසමානි න පඤ්ඤායිංසු. සො තං තිණුක්කං භූමියං ඝංසිත්වා තිණුක්කා පුන උජ්ජාලෙසි. සා පජ්ජලිත්වා පුරිමාලොකතො මහන්තතරං ආලොකං අකාසි. එවං පුනප්පුනං විජ්ඣාතං උජ්ජාලයතො කමෙන සූරියො උට්ඨාසි. සූරියෙ උට්ඨිතෙ උක්කාය කම්මං නත්ථීති තං ඡඩ්ඩෙත්වා දිවසම්පි අගමාසි. තත්ථ උක්කාලොකො විය පරිකම්මකාලෙ කසිණාලොකො. උක්කාය [Pg.59] විජ්ඣාතාය සමවිසමානං අදස්සනං විය රූපගතං පස්සතො පරිකම්මස්ස වාරාතික්කමෙන ආලොකෙ අන්තරහිතෙ රූපගතානං අදස්සනං. උක්කාය ඝංසනං විය පුනප්පුනං පවෙසනං. උක්කාය පුරිමාලොකතො මහන්තතරාලොකකරණං විය පුන පරිකම්මං කරොතො බලවතරාලොකඵරණං. සූරියුට්ඨානං විය ථාමගතාලොකස්ස යථාපරිච්ඡෙදෙන ඨානං. තිණුක්කං ඡඩ්ඩෙත්වා දිවසම්පි ගමනං විය පරිත්තාලොකං ඡඩ්ඩෙත්වා ථාමගතෙනාලොකෙන දිවසම්පි රූපදස්සනං.

It is said that a certain man set out on a path at night with a grass torch. His grass torch went out. Then the even and uneven places were not apparent to him. He rubbed the grass torch on the ground and lit it again. It blazed up and made a light greater than before. As he repeatedly lit it when it went out, the sun gradually rose. When the sun had risen, there was no more work for the torch, so he discarded it and went on his way by day. Herein, the light of the torch is like the kasiṇa light at the time of the preliminary work. The non-seeing of the even and uneven places when the torch has gone out is like the non-seeing of material forms when the light has disappeared because the turn of the preliminary work has been passed. The rubbing of the torch is like the repeated entering into the basic jhāna. The torch making a greater light than before is like the pervading with a stronger light when one does the preliminary work again. The rising of the sun is like the establishment of the powerful light in the defined area. Discarding the grass torch and going on by day is like discarding the limited light and seeing material forms all day with the powerful light.

තත්ථ යදා තස්ස භික්ඛුනො මංසචක්ඛුස්ස අනාපාථගතං අන්තොකුච්ඡිගතං හදයවත්ථුනිස්සිතං හෙට්ඨාපථවීතලනිස්සිතං තිරොකුට්ටපබ්බතපාකාරගතං පරචක්කවාළගතන්ති ඉදං රූපං ඤාණචක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, මංසචක්ඛුනා දිස්සමානං විය හොති, තදා දිබ්බචක්ඛු උප්පන්නං හොතීති වෙදිතබ්බං. තදෙව චෙත්ථ රූපදස්සනසමත්ථං, න පුබ්බභාගචිත්තානි.

Therein, when a material form that is beyond the range of the bhikkhu’s fleshly eye—located inside the belly, based on the heart-basis, based on the ground below, located behind a wall, mountain, or rampart, or located in another world-system—comes into the range of the knowledge-eye and appears as if seen by the fleshly eye, then it should be understood that the divine eye has arisen. And only that is capable of seeing forms here, not the preliminary-part consciousnesses.

තං පනෙතං පුථුජ්ජනස්ස පරිබන්ධො හොති. කස්මා? සො හි යස්මා යත්ථ යත්ථ ආලොකො හොතූති අධිට්ඨාති, තං තං පථවීසමුද්දපබ්බතෙ විනිවිජ්ඣිත්වාපි එකාලොකං හොති, අථස්ස තත්ථ භයානකානි යක්ඛරක්ඛසාදිරූපානි පස්සතො භයං උප්පජ්ජති. යෙන චිත්තවික්ඛෙපං පත්වා ඣානවිබ්භන්තකො හොති, තස්මා රූපදස්සනෙ අප්පමත්තෙන භවිතබ්බං.

But this is an obstruction for a worldling. Why? Because wherever he resolves, “Let there be light,” even after piercing through earth, ocean, and mountains, it becomes a single light. Then, when he sees there fearful forms of yakkhas, rakkhasas, and the like, fear arises in him. By this he reaches distraction of mind and becomes deranged in respect to jhāna. Therefore, one must be heedful regarding the seeing of forms.

තත්‍රායං දිබ්බචක්ඛුනො උප්පත්තික්කමො. වුත්තප්පකාරමෙතං රූපමාරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ තදෙව රූපං ආරම්මණං කත්වා චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි උප්පජ්ජන්තීති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉධාපි පුබ්බභාගචිත්තානි සවිතක්කසවිචාරානි කාමාවචරානි. පරියොසානෙ අත්ථසාධකචිත්තං චතුත්ථජ්ඣානිකං රූපාවචරං. තෙන සහජාතං ඤාණං සත්තානං චුතූපපාතෙ ඤාණන්තිපි දිබ්බචක්ඛුඤාණන්තිපි වුච්චතීති.

Herein, this is the process of arising for the divine eye. Having made a material form of the kind described the object, when mind-door adverting has arisen and ceased, then, taking that same material form as object, four or five impulsions arise—all this should be understood in the same way as before. Here too, the preliminary-part consciousnesses are accompanied by initial and sustained application and are of the sense sphere. At the end, the consciousness that accomplishes the purpose is of the fourth jhāna and belongs to the fine-material sphere. The knowledge that is co-nascent with it is called both the knowledge of the passing away and reappearance of beings and the knowledge of the divine eye.

චුතූපපාතඤාණකථා නිට්ඨිතා.

The Discourse on the Knowledge of the Passing Away and Reappearance of Beings is concluded.

පකිණ්ණකකථා

Miscellaneous Discourse

413.

413.

ඉති පඤ්චක්ඛන්ධවිදූ, පඤ්ච අභිඤ්ඤා අවොච යා නාථො;

තා ඤත්වා තාසු අයං, පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

Thus the Protector, knower of the five aggregates, declared the five direct knowledges. Having known them, in regard to them this miscellaneous discourse should also be understood.

එතාසු [Pg.60] හි යදෙතං චුතූපපාතඤාණසඞ්ඛාතං දිබ්බචක්ඛු, තස්ස අනාගතංසඤාණඤ්ච යථාකම්මුපගඤාණඤ්චාති ද්වෙපි පරිභණ්ඩඤාණානි හොන්ති. ඉති ඉමානි ච ද්වෙ ඉද්ධිවිධාදීනි ච පඤ්චාති සත්ත අභිඤ්ඤාඤාණානි ඉධාගතානි. ඉදානි තෙසං ආරම්මණවිභාගෙ අසම්මොහත්ථං –

For among these, that which is the divine eye, known as the knowledge of the passing away and reappearance of beings, has two subsidiary knowledges: the knowledge of the future and the knowledge of the destination of beings according to their kamma. Thus these two, and the five beginning with the kinds of supernormal power, make seven kinds of direct knowledge that are treated here. Now, to avoid confusion in the analysis of their objects—

ආරම්මණත්තිකා වුත්තා, යෙ චත්තාරො මහෙසිනා;

සත්තන්නමපි ඤාණානං, පවත්තිං තෙසු දීපයෙ.

Four triads of objects have been stated by the Great Sage; I shall now explain the occurrence of the seven knowledges in terms of them.

තත්‍රායං දීපනා. චත්තාරො හි ආරම්මණත්තිකා මහෙසිනා වුත්තා. කතමෙ චත්තාරො? පරිත්තාරම්මණත්තිකො, මග්ගාරම්මණත්තිකො, අතීතාරම්මණත්තිකො, අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකොති (ධ. ස. තිකමාතිකා 13, 16, 19, 21).

Here is the explanation. Four triads of objects have been stated by the Great Sage. Which four? The triad of limited objects, the triad of path objects, the triad of past objects, and the triad of internal objects.

414. තත්ථ ඉද්ධිවිධඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅතීතානාගතපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන සත්තසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. කථං? තඤ්හි යදා කායං චිත්තසන්නිස්සිතං කත්වා අදිස්සමානෙන කායෙන ගන්තුකාමො චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙති, මහග්ගතචිත්තෙ සමොදහති සමාරොපෙති, තදා උපයොගලද්ධං ආරම්මණං හොතීති කත්වා රූපකායාරම්මණතො පරිත්තාරම්මණං හොති. යදා චිත්තං කායසන්නිස්සිතං කත්වා දිස්සමානෙන කායෙන ගන්තුකාමො කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙති, පාදකජ්ඣානචිත්තං රූපකායෙ සමොදහති සමාරොපෙති, තදා උපයොගලද්ධං ආරම්මණං හොතීති කත්වා මහග්ගතචිත්තාරම්මණතො මහග්ගතාරම්මණං හොති.

414. Herein, the knowledge of the kinds of supernormal power operates with seven kinds of objects: limited, exalted, past, future, present, internal, and external. How? For when one, wishing to travel with an invisible body, makes the body dependent on the mind and transforms the body by the mind’s power, placing it upon and merging it with an exalted mind, then because its object is the material body, it has a limited object. When one, wishing to travel with a visible body, makes the mind dependent on the body and transforms the mind by the body’s power, placing upon and merging with the material body the mind of the basic jhāna, then because its object is the exalted mind, it has an exalted object.

යස්මා පන තදෙව චිත්තං අතීතං නිරුද්ධං ආරම්මණං කරොති, තස්මා අතීතාරම්මණං හොති. මහාධාතුනිධානෙ මහාකස්සපත්ථෙරාදීනං විය අනාගතං අධිට්ඨහන්තානං අනාගතාරම්මණං හොති. මහාකස්සපත්ථෙරො කිර මහාධාතුනිධානං කරොන්තො ‘‘අනාගතෙ අට්ඨාරසවස්සාධිකානි ද්වෙවස්සසතානි ඉමෙ ගන්ධා මා සුස්සිංසු, පුප්ඵානි මා මිලායිංසු, දීපා මා නිබ්බායිංසූ’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1434) අධිට්ඨහි. සබ්බං තථෙව අහොසි. අස්සගුත්තත්ථෙරො වත්තනියසෙනාසනෙ භික්ඛුසඞ්ඝං සුක්ඛභත්තං භුඤ්ජමානං දිස්වා උදකසොණ්ඩිං දිවසෙ දිවසෙ පුරෙභත්තෙ දධිරසං හොතූති අධිට්ඨාසි. පුරෙභත්තෙ ගහිතං දධිරසං හොති. පච්ඡාභත්තෙ පාකතිකඋදකමෙව (ධ. ස. අට්ඨ. 1434). කායං පන චිත්තසන්නිස්සිතං [Pg.61] කත්වා අදිස්සමානෙන කායෙන ගමනකාලෙ පච්චුප්පන්නාරම්මණං හොති.

Furthermore, since that same mind takes as its object what is past and has ceased, it has a past object. For those who make a determination about the future, like the Elder Mahākassapa and others at the Great Relic Chamber, it has a future object. It is said that the Elder Mahākassapa, while establishing the Great Relic Chamber, made a determination: 'In the future, for two hundred and eighteen years, may these perfumes not dry up, may these flowers not wither, may these lamps not be extinguished!' And everything happened just so. The Elder Assagutta, seeing the Saṅgha of bhikkhus eating dry food at the Vattaniya monastery, made a determination: 'May the water pot yield curd every day before the meal.' When taken before the meal, it is curd; after the meal, it is just ordinary water. And when one travels with an invisible body, having made the body dependent on the mind, it has a present object.

කායවසෙන චිත්තං, චිත්තවසෙන වා කායං පරිණාමනකාලෙ අත්තනො කුමාරකවණ්ණාදිනිම්මානකාලෙ ච සකායචිත්තානං ආරම්මණකරණතො අජ්ඣත්තාරම්මණං හොති. බහිද්ධා හත්ථිඅස්සාදිදස්සනකාලෙ පන බහිද්ධාරම්මණන්ති එවං තාව ඉද්ධිවිධඤාණස්ස සත්තසු ආරම්මණෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා.

When one transforms the mind by means of the body or the body by means of the mind, and when one creates a form for oneself such as that of a boy, it has an internal object because it takes one’s own body and mind as its object. But at the time of displaying external forms such as those of elephants and horses, it has an external object. Thus the occurrence of the knowledge of the kinds of supernormal power in these seven objects should be understood.

415. දිබ්බසොතධාතුඤාණං පරිත්තපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. කථං? තඤ්හි යස්මා සද්දං ආරම්මණං කරොති, සද්දො ච පරිත්තො, තස්මා පරිත්තාරම්මණං හොති. විජ්ජමානංයෙව පන සද්දං ආරම්මණං කත්වා පවත්තනතො පච්චුප්පන්නාරම්මණං හොති. තං අත්තනො කුච්ඡිසද්දසවනකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං. පරෙසං සද්දසවනකාලෙ බහිද්ධාරම්මණන්ති එවං දිබ්බසොතධාතුඤාණස්ස චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා.

415. The knowledge of the divine ear element operates with four kinds of objects: limited, present, internal, and external. How? Since it takes sound as its object, and sound is limited, it has a limited object. Since it operates by taking an actually existing sound as its object, it has a present object. When one hears the sound in one’s own stomach, it has an internal object. When one hears the sounds of others, it has an external object. Thus the operation of the knowledge of the divine ear element in these four objects should be understood.

416. චෙතොපරියඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණමග්ගඅතීතානාගතපච්චුප්පන්නබහිද්ධාරම්මණවසෙන අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. කථං? තඤ්හි පරෙසං කාමාවචරචිත්තජානනකාලෙ පරිත්තාරම්මණං හොති. රූපාවචරඅරූපාවචරචිත්තජානනකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං හොති. මග්ගඵලජානනකාලෙ අප්පමාණාරම්මණං හොති.

416. The knowledge of encompassing the minds of others operates with eight kinds of objects: limited, exalted, immeasurable, path, past, future, present, and external. How? When knowing the sense-sphere consciousness of others, it has a limited object. When knowing form-sphere or formless-sphere consciousness, it has an exalted object. When knowing path and fruition consciousness, it has an immeasurable object.

එත්ථ ච පුථුජ්ජනො සොතාපන්නස්ස චිත්තං න ජානාති. සොතාපන්නො වා සකදාගාමිස්සාති එවං යාව අරහතො නෙතබ්බං. අරහා පන සබ්බෙසං චිත්තං ජානාති. අඤ්ඤොපි ච උපරිමො හෙට්ඨිමස්සාති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො. මග්ගචිත්තාරම්මණකාලෙ මග්ගාරම්මණං හොති. යදා පන අතීතෙ සත්තදිවසබ්භන්තරෙ ච අනාගතෙ සත්තදිවසබ්භන්තරෙ ච පරෙසං චිත්තං ජානාති, තදා අතීතාරම්මණං අනාගතාරම්මණඤ්ච හොති.

Here, a worldling does not know the mind of a stream-enterer. A stream-enterer, in turn, does not know the mind of a once-returner, and so on up to the level below the arahant. But an arahant knows the minds of all. This distinction, too, should be understood: a higher one knows the mind of a lower one. When it takes path consciousness as its object, it has a path object. But when one knows the minds of others within seven days in the past and within seven days in the future, it has a past object and a future object, respectively.

කථං පච්චුප්පන්නාරම්මණං හොති. පච්චුප්පන්නං නාම තිවිධං – ඛණපච්චුප්පන්නං, සන්තතිපච්චුප්පන්නං, අද්ධාපච්චුප්පන්නඤ්ච. තත්ථ උප්පාදට්ඨිතිභඞ්ගප්පත්තං ඛණපච්චුප්පන්නං. එකද්වෙසන්තතිවාරපරියාපන්නං සන්තතිපච්චුප්පන්නං. තත්ථ අන්ධකාරෙ නිසීදිත්වා ආලොකට්ඨානං ගතස්ස න තාව ආරම්මණං පාකටං හොති, යාව පන තං පාකටං හොති[Pg.62], එත්ථන්තරෙ එකද්වෙසන්තතිවාරා වෙදිතබ්බා. ආලොකට්ඨානෙ විචරිත්වා ඔවරකං පවිට්ඨස්සාපි න තාව සහසා රූපං පාකටං හොති, යාව පන තං පාකටං හොති, එත්ථන්තරෙ එකද්වෙසන්තතිවාරා වෙදිතබ්බා. දූරෙ ඨත්වා පන රජකානං හත්ථවිකාරං, ඝණ්ඩිභෙරීආකොටනවිකාරඤ්ච දිස්වාපි න තාව සද්දං සුණාති, යාව පන තං සුණාති, එතස්මිම්පි අන්තරෙ එකද්වෙසන්තතිවාරා වෙදිතබ්බා. එවං තාව මජ්ඣිමභාණකා.

How does it have a present object? The present is of three kinds: the momentary present, the continuity-present, and the duration-present. Therein, the momentary present is what has reached arising, presence, and dissolution. The continuity-present is what is comprised in one or two continuity-processes. For one who has been sitting in darkness and goes to a lighted place, the object is not yet apparent; in the interval until it becomes apparent, one or two continuity-processes should be understood. For one who has been walking about in a lighted place and enters a chamber, a form is not immediately apparent; in the interval until it becomes apparent, one or two continuity-processes should be understood. And for one standing at a distance, even after seeing the hand movements of washermen and the motion of striking a bell or drum, one does not yet hear the sound; in the interval until one hears it, one or two continuity-processes should be understood. So say the reciters of the Majjhima Nikāya.

සංයුත්තභාණකා පන රූපසන්තති අරූපසන්තතීති ද්වෙ සන්තතියො වත්වා උදකං අක්කමිත්වා ගතස්ස යාව තීරෙ අක්කන්තඋදකලෙඛා න විප්පසීදති, අද්ධානතො ආගතස්ස යාව කායෙ උසුමභාවො න වූපසම්මති, ආතපා ආගන්ත්වා ගබ්භං පවිට්ඨස්ස යාව අන්ධකාරභාවො න විගච්ඡති, අන්තොගබ්භෙ කම්මට්ඨානං මනසි කරිත්වා දිවා වාතපානං විවරිත්වා ඔලොකෙන්තස්ස යාව අක්ඛීනං ඵන්දනභාවො න වූපසම්මති, අයං රූපසන්තති නාම. ද්වෙ තයො ජවනවාරා අරූපසන්තති නාමාති වත්වා තදුභයම්පි සන්තතිපච්චුප්පන්නං නාමාති වදන්ති.

The reciters of the Saṃyutta Nikāya, however, speak of two continuities, material continuity and immaterial continuity. They say: 'When one has walked after stepping into water, the line of disturbed water on the bank does not clear for some time; when one has arrived from a journey, the heat in the body does not subside for some time; when one has come from the sun and entered a chamber, the impression of darkness does not depart for some time; when one, while attending to a meditation subject inside a chamber, opens a window by day and looks out, the flickering of the eyes does not subside for some time—this is called material continuity.' And saying that two or three javana-processes are called immaterial continuity, they state that both of these are called the continuity-present.

එකභවපරිච්ඡින්නං පන අද්ධාපච්චුප්පන්නං නාම. යං සන්ධාය භද්දෙකරත්තසුත්තෙ ‘‘යො චාවුසො, මනො යෙ ච ධම්මා උභයමෙතං පච්චුප්පන්නං, තස්මිං චෙ පච්චුප්පන්නෙ ඡන්දරාගප්පටිබද්ධං හොති විඤ්ඤාණං, ඡන්දරාගප්පටිබද්ධත්තා විඤ්ඤාණස්ස තදභිනන්දති, තදභිනන්දන්තො පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතී’’ති (ම. නි. 3.284) වුත්තං. සන්තතිපච්චුප්පන්නඤ්චෙත්ථ අට්ඨකථාසු ආගතං. අද්ධාපච්චුප්පන්නං සුත්තෙ.

The duration-present, however, is what is limited to a single existence. It is in reference to this that it is said in the Bhaddekaratta Sutta: 'Friend, the mind and mental objects—both these are the present. If consciousness is bound by desire and lust for what is present, then because of that bondage to desire and lust, one delights in it. Delighting in it, one is ensnared by present phenomena.' Here, the continuity-present is found in the commentaries, the duration-present in the Sutta.

තත්ථ කෙචි ඛණපච්චුප්පන්නං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස ආරම්මණං හොතීති වදන්ති. කිං කාරණා? යස්මා ඉද්ධිමතො ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තං උප්පජ්ජතීති. ඉදඤ්ච නෙසං ඔපම්මං, යථා ආකාසෙ ඛිත්තෙ පුප්ඵමුට්ඨිම්හි අවස්සං එකං පුප්ඵං එකස්ස වණ්ටෙන වණ්ටං පටිවිජ්ඣති, එවං පරස්ස චිත්තං ජානිස්සාමීති රාසිවසෙන මහාජනස්ස චිත්තෙ ආවජ්ජිතෙ අවස්සං එකස්ස චිත්තං එකෙන චිත්තෙන උප්පාදක්ඛණෙ වා ඨිතික්ඛණෙ වා භඞ්ගක්ඛණෙ වා පටිවිජ්ඣතීති. තං පන වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි ආවජ්ජන්තො යෙන ච චිත්තෙන ආවජ්ජති, යෙන ච ජානාති. තෙසං ද්වින්නං සහඨානාභාවතො ආවජ්ජනජවනානඤ්ච අනිට්ඨට්ඨානෙ නානාරම්මණභාවප්පත්තිදොසතො අයුත්තන්ති අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තං.

Some say that a mind in the momentary present is the object of the knowledge of penetrating others’ minds. For what reason? Because, they say, the mind of one with psychic power and the mind of another person arise in the same moment. And this is their simile: just as when a handful of flowers is thrown into the air, one flower will inevitably pierce another, stem to stem, so too, when one adverts to the minds of a great crowd by way of the mass with the thought, 'I will know another's mind,' one's own mind will inevitably penetrate another's at the moment of arising, the static moment, or the moment of dissolution. But this is rejected in the commentaries as incorrect, for the mind with which one adverts and the mind with which one knows cannot exist together—even if one were to advert for a hundred or a thousand years—and because of the fault that, in an undesirable situation, the adverting consciousness and the impulsion consciousnesses would come to have different objects.

සන්තතිපච්චුප්පන්නං [Pg.63] පන අද්ධාපච්චුප්පන්නඤ්ච ආරම්මණං හොතීති වෙදිතබ්බං. තත්ථ යං වත්තමානජවනවීථිතො අතීතානාගතවසෙන ද්විත්තිජවනවීථිපරිමාණෙ කාලෙ පරස්ස චිත්තං, තං සබ්බම්පි සන්තතිපච්චුප්පන්නං නාම. ‘‘අද්ධාපච්චුප්පන්නං පන ජවනවාරෙන දීපෙතබ්බ’’න්ති සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං. තං සුට්ඨු වුත්තං.

However, it should be understood that the continuity-present and the duration-present are its objects. Therein, another’s mind that occurs within a period of two or three javana-processes, past or future in relation to the present javana-process—all this is called the continuity-present. It is said in the Commentary to the Saṃyutta Nikāya: 'But the duration-present should be explained by way of the javana-round.' That is well said.

තත්‍රායං දීපනා, ඉද්ධිමා පරස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො ආවජ්ජති, ආවජ්ජනං ඛණපච්චුප්පන්නං ආරම්මණං කත්වා තෙනෙව සහ නිරුජ්ඣති. තතො චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි. යෙසං පච්ඡිමං ඉද්ධිචිත්තං, සෙසානි කාමාවචරානි, තෙසං සබ්බෙසම්පි තදෙව නිරුද්ධං චිත්තමාරම්මණං හොති, න ච තානි නානාරම්මණානි හොන්ති, අද්ධාවසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා. එකාරම්මණත්තෙපි ච ඉද්ධිචිත්තමෙව පරස්ස චිත්තං ජානාති, න ඉතරානි. යථා චක්ඛුද්වාරෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණමෙව රූපං පස්සති, න ඉතරානීති. ඉති ඉදං සන්තතිපච්චුප්පන්නස්ස චෙව අද්ධාපච්චුප්පන්නස්ස ච වසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණං හොති. යස්මා වා සන්තතිපච්චුප්පන්නම්පි අද්ධාපච්චුප්පන්නෙයෙව පතති, තස්මා අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙනෙවෙතං පච්චුප්පන්නාරම්මණන්ති වෙදිතබ්බං. පරස්ස චිත්තාරම්මණත්තායෙව පන බහිද්ධාරම්මණං හොතීති එවං චෙතොපරියඤාණස්ස අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Here is the explanation: One with psychic power who wishes to know another’s mind adverts to it. The adverting, taking the momentarily present mind as its object, ceases together with it. Then, four or five impulsions arise. The last of these is the consciousness of psychic power, while the rest are of the sense sphere. For all of them, that same ceased mind is the object, and they do not have different objects, because they have an object that is present by way of duration. Even though they have a single object, only the consciousness of psychic power knows another’s mind, not the others—just as, at the eye-door, only eye-consciousness sees a form, not the other consciousnesses. Thus, this has a present object by way of both the continuity-present and the duration-present. Or, since what is present by way of continuity also falls within what is present by way of duration, it should be understood as having a present object by way of duration alone. Moreover, precisely because it takes another’s mind as its object, it has an external object. In this way, the operation of the knowledge of penetrating minds should be understood in regard to the eight kinds of objects.

417. පුබ්බෙනිවාසඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණමග්ගඅතීතඅජ්ඣත්තබහිද්ධානවත්තබ්බාරම්මණවසෙන අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. කථං? තඤ්හි කාමාවචරක්ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ පරිත්තාරම්මණං හොති. රූපාවචරාරූපාවචරක්ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං. අතීතෙ අත්තනා පරෙහි වා භාවිතමග්ගං සච්ඡිකතඵලඤ්ච අනුස්සරණකාලෙ අප්පමාණාරම්මණං. භාවිතමග්ගමෙව අනුස්සරණකාලෙ මග්ගාරම්මණං. නියමතො පනෙතං අතීතාරම්මණමෙව.

417. The knowledge of recollecting past lives operates in regard to eight kinds of objects: limited, exalted, immeasurable, the path, past, internal, external, and inexpressible. How so? When it recollects the aggregates of the sense sphere, it has a limited object. When it recollects the aggregates of the fine-material sphere or the immaterial sphere, it has an exalted object. When it recollects a path developed or a fruit realized by oneself or by others in the past, it has an immeasurable object. When it recollects only a developed path, it has the path as its object. As a rule, however, it has only a past object.

තත්ථ කිඤ්චාපි චෙතොපරියඤාණයථාකම්මුපගඤාණානිපි අතීතාරම්මණානි හොන්ති, අථ ඛො තෙසං චෙතොපරියඤාණස්ස සත්තදිවසබ්භන්තරාතීතං චිත්තමෙව ආරම්මණං. තඤ්හි අඤ්ඤං ඛන්ධං වා ඛන්ධපටිබද්ධං වා න ජානාති. මග්ගසම්පයුත්තචිත්තාරම්මණත්තා පන පරියායතො මග්ගාරම්මණන්ති වුත්තං. යථාකම්මුපගඤාණස්ස ච අතීතං චෙතනාමත්තමෙව ආරම්මණං. පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස පන අතීතා ඛන්ධා ඛන්ධපටිබද්ධඤ්ච කිඤ්චි අනාරම්මණං නාම නත්ථි[Pg.64]. තඤ්හි අතීතක්ඛන්ධඛන්ධපටිබද්ධෙසු ධම්මෙසු සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකං හොතීති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ අට්ඨකථානයො. යස්මා පන ‘‘කුසලා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස යථාකම්මුපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.404) පට්ඨානෙ වුත්තං. තස්මා චත්තාරොපි ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණයථාකම්මුපගඤාණානං ආරම්මණා හොන්ති. තත්‍රාපි යථාකම්මුපගඤාණස්ස කුසලාකුසලා එවාති.

Here, although the knowledge of penetrating minds and the knowledge of beings' faring according to their kamma also have past objects, for the knowledge of penetrating minds, only a mind within the past seven days is its object. For it does not know any other aggregate or what is connected with the aggregates. However, because it has as its object a mind associated with the path, it is said figuratively to have the path as its object. And for the knowledge of beings' faring according to their kamma, only past volition is the object. But for the knowledge of recollecting past lives, there is nothing among past aggregates or what is connected with the aggregates that is not an object. For in regard to past aggregates and what is connected with them, its range is like that of the knowledge of omniscience—this distinction should be understood. This is the method of the commentary here. However, because it is said in the Paṭṭhāna: 'Wholesome aggregates are a condition by way of object condition for the knowledge of the kinds of psychic power, the knowledge of penetrating minds, the knowledge of recollecting past lives, the knowledge of beings' faring according to their kamma, and the knowledge of the future,' therefore, the four aggregates are also objects for the knowledge of penetrating minds and the knowledge of beings' faring according to their kamma. And even in that case, for the knowledge of beings' faring according to their kamma, only wholesome and unwholesome aggregates are its objects.

අත්තනො ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ පනෙතං අජ්ඣත්තාරම්මණං. පරස්ස ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං. ‘‘අතීතෙ විපස්සී භගවා අහොසි. තස්ස මාතා බන්ධුමතී, පිතා බන්ධුමා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.12) නයෙන නාමගොත්තපථවීනිමිත්තාදිඅනුස්සරණකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණං හොති. නාමගොත්තන්ති චෙත්ථ ඛන්ධූපනිබන්ධො සම්මුතිසිද්ධො බ්‍යඤ්ජනත්ථො දට්ඨබ්බො, න බ්‍යඤ්ජනං. බ්‍යඤ්ජනඤ්හි සද්දායතනසඞ්ගහිතත්තා පරිත්තං හොති. යථාහ ‘‘නිරුත්තිපටිසම්භිදා පරිත්තාරම්මණා’’ති (විභ. 749). අයමෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති. එවං පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා.

When it recollects one's own aggregates, it has an internal object. When it recollects another's aggregates, it has an external object. When it recollects names, clans, the earth-kasina sign, etc., in the manner of, 'In the past there was the Blessed One Vipassī. His mother was Bandhumatī, his father Bandhumā,' it has an inexpressible object. Here, by 'name and clan' should be understood the meaning of the expression, which is established by convention and connected with the aggregates, not the expression itself. For the expression, being included in the sound base, is limited. As it is said: 'The discrimination of language has a limited object.' This is our accepted position here. Thus, the operation of the knowledge of recollecting past lives should be understood in regard to the eight kinds of objects.

418. දිබ්බචක්ඛුඤාණං පරිත්තපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. කථං? තඤ්හි යස්මා රූපං ආරම්මණං කරොති, රූපඤ්ච පරිත්තං, තස්මා පරිත්තාරම්මණං හොති. විජ්ජමානෙයෙව ච රූපෙ පවත්තත්තා පච්චුප්පන්නාරම්මණං. අත්තනො කුච්ඡිගතාදිරූපදස්සනකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං. පරස්ස රූපදස්සනකාලෙ බහිද්ධාරම්මණන්ති එවං දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා.

418. The knowledge of the divine eye operates in regard to four kinds of objects, by way of the limited, the present, the internal, and the external. How so? For since it takes material form as its object, and material form is limited, it therefore has a limited object. And since it operates only in regard to actually existing material form, it has a present object. When it sees material form located in one's own belly, etc., it has an internal object. When it sees the material form of another, it has an external object. In this way, the operation of the knowledge of the divine eye in regard to four kinds of objects is to be understood.

419. අනාගතංසඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණමග්ගඅනාගතඅජ්ඣත්තබහිද්ධානවත්තබ්බාරම්මණවසෙන අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. කථං? තඤ්හි ‘‘අයං අනාගතෙ කාමාවචරෙ නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ජානනකාලෙ පරිත්තාරම්මණං හොති. ‘‘රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ වා නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ජානනකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං. ‘‘මග්ගං භාවෙස්සති, ඵලං සච්ඡිකරිස්සතී’’ති ජානනකාලෙ අප්පමාණාරම්මණං. ‘‘මග්ගං භාවෙස්සති’’ච්චෙව ජානනකාලෙ මග්ගාරම්මණං. නියමතො පන තං අනාගතාරම්මණමෙව.

419. The knowledge of the future operates in regard to eight kinds of objects, by way of the limited, the exalted, the immeasurable, the path, the future, the internal, the external, and the inexpressible. How so? For when it knows, ‘This one will be reborn in the sense-sphere in the future,’ it has a limited object. When it knows, ‘This one will be reborn in the fine-material sphere or the immaterial sphere,’ it has an exalted object. When it knows, ‘This one will develop the path and realize the fruit,’ it has an immeasurable object. When it knows just, ‘This one will develop the path,’ it has the path as its object. As a rule, however, it has only a future object.

තත්ථ [Pg.65] කිඤ්චාපි චෙතොපරියඤාණම්පි අනාගතාරම්මණං හොති, අථ ඛො තස්ස සත්තදිවසබ්භන්තරානාගතං චිත්තමෙව ආරම්මණං. තඤ්හි අඤ්ඤං ඛන්ධං වා ඛන්ධපටිබද්ධං වා න ජානාති. අනාගතංසඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ වුත්තනයෙන අනාගතෙ අනාරම්මණං නාම නත්ථි. ‘‘අහං අමුත්‍ර නිබ්බත්තිස්සාමී’’ති ජානනකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං. ‘‘අසුකො අමුත්‍ර නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ජානනකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං. ‘‘අනාගතෙ මෙත්තෙය්‍යො භගවා උප්පජ්ජිස්සති (දී. නි. 3.107). සුබ්‍රහ්මා නාමස්ස බ්‍රාහ්මණො පිතා භවිස්සති. බ්‍රහ්මවතී නාම බ්‍රාහ්මණී මාතා’’තිආදිනා පන නයෙන නාමගොත්තජානනකාලෙ පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ වුත්තනයෙනෙව න වත්තබ්බාරම්මණං හොතීති එවං අනාගතංසඤාණස්ස අට්ඨසු ආරම්මණෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Herein, although the knowledge of penetrating minds also has a future object, its object is only a mind that is future within the next seven days. For it does not know any other aggregate or what is connected with the aggregates. For the knowledge of the future, in the way stated for the knowledge of recollecting past lives, there is nothing in the future that is not its object. When it knows, ‘I will be reborn there,’ it has an internal object. When it knows, ‘So-and-so will be reborn there,’ it has an external object. And when it knows names and clans in the way beginning, ‘In the future, the Blessed One Metteyya will arise. A brahmin named Subrahmā will be his father, and a brahmin woman named Brahmavatī will be his mother,’ and so on, it has an inexpressible object, in the same way as stated for the knowledge of recollecting past lives. Thus, the operation of the knowledge of the future in regard to the eight kinds of objects should be understood.

420. යථාකම්මුපගඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅතීතඅජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන පඤ්චසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. කථං? තඤ්හි කාමාවචරකම්මජානනකාලෙ පරිත්තාරම්මණං හොති. රූපාවචරාරූපාවචරකම්මජානනකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං. අතීතමෙව ජානාතීති අතීතාරම්මණං. අත්තනො කම්මං ජානනකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං. පරස්ස කම්මං ජානනකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං හොති. එවං යථාකම්මුපගඤාණස්ස පඤ්චසු ආරම්මණෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. යඤ්චෙත්ථ අජ්ඣත්තාරම්මණඤ්චෙව බහිද්ධාරම්මණඤ්චාති වුත්තං, තං කාලෙන අජ්ඣත්තං කාලෙන බහිද්ධා ජානනකාලෙ අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණම්පි හොතියෙවාති.

420. The knowledge of beings’ faring according to their kamma operates in regard to five kinds of objects, by way of the limited, the exalted, the past, the internal, and the external. How so? For when it knows kamma of the sense-sphere, it has a limited object. When it knows kamma of the fine-material and immaterial spheres, it has an exalted object. Since it knows only the past, it has a past object. When it knows its own kamma, it has an internal object. When it knows another’s kamma, it has an external object. Thus, the operation of the knowledge of beings’ faring according to their kamma in regard to these five kinds of objects should be understood. And as for what is stated herein as ‘both an internal object and an external object,’ this is said because when it knows the internal at one time and the external at another, it can indeed also have an internal-and-external object.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus, in the Path of Purification, composed for the delight of good people,

අභිඤ්ඤානිද්දෙසො නාම

the Exposition of the Direct Knowledges, so named,

තෙරසමො පරිච්ඡෙදො.

is the thirteenth chapter.

14. ඛන්ධනිද්දෙසො

14. The Exposition of the Aggregates

පඤ්ඤාකථා

The Discourse on Wisdom

421. ඉදානි [Pg.66] යස්මා එවං අභිඤ්ඤාවසෙන අධිගතානිසංසාය ථිරතරාය සමාධිභාවනාය සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයන්ති එත්ථ චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨො සමාධි සබ්බාකාරෙන භාවිතො හොති.

421. Now, a bhikkhu endowed with the development of concentration that is very firm, the benefits of which have been realized in this way by means of the direct knowledges, has thereby developed in all respects the concentration indicated by the head-term ‘mind’ in the passage, ‘A wise person established in virtue develops mind and wisdom.’

තදනන්තරා පන පඤ්ඤා භාවෙතබ්බා. සා ච අතිසඞ්ඛෙපදෙසිතත්තා විඤ්ඤාතුම්පි තාව න සුකරා, පගෙව භාවෙතුං. තස්මා තස්සා විත්ථාරං භාවනානයඤ්ච දස්සෙතුං ඉදං පඤ්හාකම්මං හොති.

Next, however, wisdom is to be developed. But since it is taught very concisely, it is not easy even to understand, let alone to develop it. Therefore, to show its detailed explanation and the method for its development, this series of questions is posed.

කා පඤ්ඤා, කෙනට්ඨෙන පඤ්ඤා, කානස්සා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි, කතිවිධා පඤ්ඤා, කථං භාවෙතබ්බා, පඤ්ඤාභාවනාය කො ආනිසංසොති?

What is wisdom? In what sense is it wisdom? What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause? How many kinds of wisdom are there? How is it to be developed? What is the benefit of developing wisdom?

422. තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං, කා පඤ්ඤාති පඤ්ඤා බහුවිධා නානප්පකාරා. තං සබ්බං විභාවයිතුං ආරබ්භමානං විස්සජ්ජනං අධිප්පෙතඤ්චෙව අත්ථං න සාධෙය්‍ය, උත්තරි ච වික්ඛෙපාය සංවත්තෙය්‍ය, තස්මා ඉධ අධිප්පෙතමෙව සන්ධාය වදාම. කුසලචිත්තසම්පයුත්තං විපස්සනාඤාණං පඤ්ඤා.

422. Herein is the answer. As to the question, ‘What is wisdom?’: wisdom is of many kinds and various types. An explanation undertaken to clarify all of that would not accomplish the intended meaning and would, moreover, lead to distraction. Therefore we speak here only with reference to what is intended in this context. Wisdom is the insight knowledge associated with wholesome consciousness.

423. කෙනට්ඨෙන පඤ්ඤාති පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා. කිමිදං පජානනං නාම? සඤ්ජානනවිජානනාකාරවිසිට්ඨං නානප්පකාරතො ජානනං. සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං හි සමානෙපි ජානනභාවෙ, සඤ්ඤා ‘‘නීලං පීතක’’න්ති ආරම්මණසඤ්ජානනමත්තමෙව හොති. ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති ලක්ඛණපටිවෙධං පාපෙතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං ‘‘නීලං පීතක’’න්ති ආරම්මණඤ්ච ජානාති, ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙති. උස්සක්කිත්වා පන මග්ගපාතුභාවං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා වුත්තනයවසෙන ආරම්මණඤ්ච ජානාති, ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙති, උස්සක්කිත්වා මග්ගපාතුභාවඤ්ච පාපෙති.

423. In what sense is it wisdom? It is wisdom in the sense of discerning. What, now, is this discerning? It is a knowing in various ways, a knowing distinguished from the modes of perceiving and cognizing. For though perception (saññā), consciousness (viññāṇa), and wisdom (paññā) have knowing in common, perception is merely the perceiving of an object as ‘blue’ or ‘yellow’; it cannot bring about the penetration of the characteristics of impermanence, suffering, and non-self. Consciousness both knows the object as ‘blue’ or ‘yellow’ and brings about the penetration of the characteristics; but by striving further, it cannot bring about the manifestation of the path. Wisdom, in the way described, both knows the object and brings about the penetration of the characteristics, and by striving further, it also brings about the manifestation of the path.

යථා හි හෙරඤ්ඤිකඵලකෙ ඨපිතං කහාපණරාසිං එකො අජාතබුද්ධිදාරකො, එකො ගාමිකපුරිසො, එකො හෙරඤ්ඤිකොති තීසු ජනෙසු පස්සමානෙසු [Pg.67] අජාතබුද්ධිදාරකො කහාපණානං චිත්තවිචිත්තදීඝචතුරස්සපරිමණ්ඩලභාවමත්තමෙව ජානාති, ‘‘ඉදං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං රතනසම්මත’’න්ති න ජානාති. ගාමිකපුරිසො චිත්තවිචිත්තාදිභාවං ජානාති, ‘‘ඉදං මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං රතනසම්මත’’න්ති ච. ‘‘අයං ඡෙකො, අයං කූටො, අයං අද්ධසාරො’’ති ඉමං පන විභාගං න ජානාති. හෙරඤ්ඤිකො සබ්බෙපි තෙ පකාරෙ ජානාති, ජානන්තො ච කහාපණං ඔලොකෙත්වාපි ජානාති, ආකොටිතස්ස සද්දං සුත්වාපි, ගන්ධං ඝායිත්වාපි, රසං සායිත්වාපි, හත්ථෙන ධාරයිත්වාපි, අසුකස්මිං නාම ගාමෙ වා නිගමෙ වා නගරෙ වා පබ්බතෙ වා නදීතීරෙ වා කතොතිපි, අසුකාචරියෙන කතොතිපි ජානාති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

Suppose a heap of coins is placed on a money-changer's board, and three people are looking at it: a child of undeveloped intelligence, a villager, and a money-changer. The child of undeveloped intelligence knows only that the coins are colorful and variegated, long, square, or round; he does not know: 'This is considered a treasure for people’s use and enjoyment.' The villager knows that they are colorful and variegated, etc., and he also knows: 'This is considered a treasure for people’s use and enjoyment.' But he does not know this distinction: 'This one is genuine, this is counterfeit, this is of half-value.' The money-changer knows all these aspects. Knowing them, he recognizes a coin by looking at it, by hearing its sound when struck, by smelling it, by tasting it, and by weighing it in his hand. He even knows: 'This was made in such and such a village, market town, or city, or on such and such a mountain or riverbank,' and 'It was made by such and such a master.' This is how the matter should be understood.

සඤ්ඤා හි අජාතබුද්ධිනො දාරකස්ස කහාපණදස්සනං විය හොති, නීලාදිවසෙන ආරම්මණස්ස උපට්ඨානාකාරමත්තගහණතො. විඤ්ඤාණං ගාමිකස්ස පුරිසස්ස කහාපණදස්සනමිව හොති, නීලාදිවසෙන ආරම්මණාකාරගහණතො, උද්ධංපි ච ලක්ඛණපටිවෙධසම්පාපනතො. පඤ්ඤා හෙරඤ්ඤිකස්ස කහාපණදස්සනමිව හොති, නීලාදිවසෙන ආරම්මණාකාරං ගහෙත්වා, ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙත්වා, තතො උද්ධම්පි මග්ගපාතුභාවපාපනතො. තස්මා යදෙතං සඤ්ජානනවිජානනාකාරවිසිට්ඨං නානප්පකාරතො ජානනං. ඉදං පජානනන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං සන්ධාය හි එතං වුත්තං ‘‘පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා’’ති.

For perception is like the seeing of the coins by the child of undeveloped intelligence, since it grasps only the mode of the object's presentation by way of 'blue,' etc. Consciousness is like the seeing of the coins by the villager, since it grasps the mode of the object by way of 'blue,' etc., and also brings about the penetration of the characteristics. Wisdom is like the seeing of the coins by the money-changer, since after grasping the mode of the object by way of 'blue,' etc., and leading to the penetration of the characteristics, it leads still further to the manifestation of the path. Therefore, that knowing in various ways which is distinguished from the modes of perceiving and cognizing should be understood as 'discerning.' It is with reference to this that it was said: 'Wisdom is in the sense of discerning.'

සා පනෙසා යත්ථ සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණානි, න තත්ථ එකංසෙන හොති. යදා පන හොති, තදා අවිනිබ්භුත්තා තෙහි ධම්මෙහි ‘‘අයං සඤ්ඤා, ඉදං විඤ්ඤාණං, අයං පඤ්ඤා’’ති විනිබ්භුජ්ජිත්වා අලබ්භනෙය්‍යනානත්තා සුඛුමා දුද්දසා. තෙනාහ ආයස්මා නාගසෙනො ‘‘දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කත’’න්ති. කිං, භන්තෙ, නාගසෙන භගවතා දුක්කරං කතන්ති? ‘දුක්කරං, මහාරාජ, භගවතා කතං යං අරූපීනං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං එකාරම්මණෙ පවත්තමානානං වවත්ථානං අක්ඛාතං අයං ඵස්සො, අයං වෙදනා, අයං සඤ්ඤා, අයං චෙතනා, ඉදං චිත්ත’’’න්ති (මි. ප. 2.7.16).

But this wisdom is not invariably present where there are perception and consciousness. When it is present, however, it is inseparable from those states. They are subtle and hard to see, and their diversity cannot be grasped by distinguishing them thus: 'This is perception, this is consciousness, this is wisdom.' Thus the Venerable Nāgasena said: 'Great king, what the Blessed One has done is difficult to do.' 'Venerable Nāgasena, what has the Blessed One done that is difficult to do?' 'Great king, it is a difficult thing that the Blessed One has done, to have declared the distinction among immaterial mental states occurring with a single object, thus: "This is contact, this is feeling, this is perception, this is volition, this is consciousness."'

424. කානස්සා [Pg.68] ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති එත්ථ පන ධම්මසභාවපටිවෙධලක්ඛණා පඤ්ඤා, ධම්මානං සභාවපටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසනරසා, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා. ‘‘සමාහිතො යථාභූතං ජානාති පස්සතී’’ති (අ. නි. 10.2) වචනතො පන සමාධි තස්සා පදට්ඨානං.

424. As to the question, 'What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause?': Here, wisdom has the penetration of the true nature of phenomena as its characteristic. Its function is to dispel the darkness of delusion that conceals the true nature of phenomena. Its manifestation is non-delusion. And since it is said, 'One who is concentrated knows and sees things as they really are,' concentration is its proximate cause.

පඤ්ඤාපභෙදකථා

Exposition on the Divisions of Wisdom

425. කතිවිධා පඤ්ඤාති ධම්මසභාවපටිවෙධලක්ඛණෙන තාව එකවිධා. ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධා. තථා සාසවානාසවාදිවසෙන, නාමරූපවවත්ථාපනවසෙන, සොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතවසෙන, දස්සනභාවනාභූමිවසෙන ච. තිවිධා චින්තාසුතභාවනාමයවසෙන. තථා පරිත්තමහග්ගතඅප්පමාණාරම්මණවසෙන, ආයාපායඋපායකොසල්ලවසෙන, අජ්ඣත්තාභිනිවෙසාදිවසෙන ච. චතුබ්බිධා චතූසු සච්චෙසු ඤාණවසෙන චතුපටිසම්භිදාවසෙන චාති.

425. How many divisions of wisdom are there? In the first place, it is of one kind by the characteristic of penetrating the intrinsic nature of phenomena. It is twofold by way of the mundane and the supramundane. Similarly, it is twofold by way of being with and without taints, by way of the determination of mentality-materiality, by way of being accompanied by gladness or equanimity, and by way of the planes of seeing and development. It is threefold by way of being comprised of reflection, learning, and mental development. Likewise, it is threefold by way of having limited, exalted, or immeasurable objects; by way of skill in progress, decline, and means; and by way of application to the internal, etc. And it is fourfold by way of knowledge in the four truths and by way of the four analytical knowledges.

426. තත්ථ එකවිධකොට්ඨාසො උත්තානත්ථොයෙව. දුවිධකොට්ඨාසෙ ලොකියමග්ගසම්පයුත්තා ලොකියා. ලොකුත්තරමග්ගසම්පයුත්තා ලොකුත්තරාති එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධා.

426. Herein, the section on the onefold division is of obvious meaning. In the section on the twofold division, wisdom associated with the mundane path is mundane; wisdom associated with the supramundane path is supramundane. Thus it is twofold by way of the mundane and the supramundane.

දුතියදුකෙ ආසවානං ආරම්මණභූතා සාසවා. තෙසං අනාරම්මණා අනාසවා. අත්ථතො පනෙසා ලොකියලොකුත්තරාව හොති. ආසවසම්පයුත්තා සාසවා. ආසවවිප්පයුත්තා අනාසවාතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවං සාසවානාසවාදිවසෙන දුවිධා.

In the second pair, wisdom that has become an object for the taints is 'with taints.' Wisdom that is not their object is 'taintless.' But in meaning, this is just the mundane and the supramundane. Wisdom associated with the taints is 'with taints'; wisdom dissociated from the taints is 'taintless'—this same method applies in other such cases. Thus it is twofold by way of being with and without taints, etc.

තතියදුකෙ යා විපස්සනං ආරභිතුකාමස්ස චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං වවත්ථාපනෙ පඤ්ඤා, අයං නාමවවත්ථාපනපඤ්ඤා. යා රූපක්ඛන්ධස්ස වවත්ථාපනෙ පඤ්ඤා, අයං රූපවවත්ථාපනපඤ්ඤාති එවං නාමරූපවවත්ථාපනවසෙන දුවිධා.

In the third pair, for one who wishes to begin insight meditation, the wisdom in the determination of the four formless aggregates is the 'wisdom in the determination of mentality.' The wisdom in the determination of the aggregate of materiality is the 'wisdom in the determination of materiality.' Thus it is twofold by way of the determination of mentality and materiality.

චතුත්ථදුකෙ ද්වීසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු සොළසසු ච පඤ්චකනයෙන චතුක්කජ්ඣානිකෙසු මග්ගචිත්තෙසු පඤ්ඤා සොමනස්සසහගතා. ද්වීසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු චතූසු ච පඤ්චමජ්ඣානිකෙසු මග්ගචිත්තෙසු පඤ්ඤා උපෙක්ඛාසහගතාති එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතවසෙන දුවිධා.

In the fourth pair, wisdom is accompanied by gladness in two wholesome sense-sphere consciousnesses and in the sixteen path consciousnesses of the first four jhānas (in the fivefold classification). Wisdom is accompanied by equanimity in the other two wholesome sense-sphere consciousnesses and in the four path consciousnesses of the fifth jhāna. Thus it is twofold by way of being accompanied by gladness or equanimity.

පඤ්චමදුකෙ පඨමමග්ගපඤ්ඤා [Pg.69] දස්සනභූමි. අවසෙසමග්ගත්තයපඤ්ඤා භාවනාභූමීති එවං දස්සනභාවනාභූමිවසෙන දුවිධා.

In the fifth pair, the wisdom of the first path is the plane of seeing. The wisdom of the remaining three paths is the plane of development. Thus it is twofold by way of the planes of seeing and development.

427. තිකෙසු පඨමත්තිකෙ පරතො අස්සුත්වා පටිලද්ධපඤ්ඤා අත්තනො චින්තාවසෙන නිප්ඵන්නත්තා චින්තාමයා. පරතො සුත්වා පටිලද්ධපඤ්ඤා සුතවසෙන නිප්ඵන්නත්තා සුතමයා. යථා තථා වා භාවනාවසෙන නිප්ඵන්නා අප්පනාප්පත්තා පඤ්ඤා භාවනාමයා. වුත්තඤ්හෙතං –

427. In the triads, in the first triad: wisdom acquired without hearing from another, being accomplished by way of one's own reflection, is wisdom comprised of reflection. Wisdom acquired by hearing from another, being accomplished by way of learning, is wisdom comprised of learning. Wisdom that has reached absorption, being accomplished in one way or another by way of mental development, is wisdom comprised of mental development. For it has been said:

‘‘තත්ථ කතමා චින්තාමයා පඤ්ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම්මායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා සිප්පායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා විජ්ජාට්ඨානෙසු කම්මස්සකතං වා සච්චානුලොමිකං වා රූපං අනිච්චන්ති වා වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චන්ති වා, යං එවරූපිං අනුලොමිකං ඛන්තිං දිට්ඨිං රුචිං මුතිං පෙක්ඛං ධම්මනිජ්ඣානඛන්තිං පරතො අස්සුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති චින්තාමයා පඤ්ඤා…පෙ… සුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති සුතමයා පඤ්ඤා. සබ්බාපි සමාපන්නස්ස පඤ්ඤා භාවනාමයා පඤ්ඤා’’ති (විභ. 768).

“Herein, what is wisdom comprised of reflection? When, without hearing it from another, one acquires such adaptive acceptance, view, inclination, approval, consideration, and reflective acceptance of a doctrine regarding fields of work, crafts, or branches of science undertaken with effort, or regarding ownership of kamma, or conformity with the truth, or that ‘form is impermanent,’ ‘feeling… perception… volitional formations… consciousness is impermanent’—this is called wisdom comprised of reflection…. When one acquires this after hearing it from another, it is called wisdom comprised of learning. All the wisdom of one who has attained a meditative state is wisdom comprised of mental development.”

එවං චින්තාසුතභාවනාමයවසෙන තිවිධා.

Thus it is threefold by way of being comprised of reflection, learning, and mental development.

දුතියත්තිකෙ කාමාවචරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තා පඤ්ඤා පරිත්තාරම්මණා. රූපාවචරාරූපාවචරෙ ආරබ්භ පවත්තා මහග්ගතාරම්මණා. සා ලොකියවිපස්සනා. නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තා අප්පමාණාරම්මණා. සා ලොකුත්තරවිපස්සනාති එවං පරිත්තමහග්ගතාප්පමාණාරම්මණවසෙන තිවිධා.

In the second triad, wisdom that proceeds by taking as its object sense-sphere phenomena has a limited object. Wisdom that proceeds by taking as its object form-sphere and formless-sphere phenomena has an exalted object; this is mundane insight. Wisdom that proceeds by taking Nibbāna as its object has an immeasurable object; this is supramundane insight. Thus it is threefold by way of having a limited, exalted, and immeasurable object.

තතියත්තිකෙ ආයො නාම වුද්ධි, සා දුවිධා අනත්ථහානිතො අත්ථුප්පත්තිතො ච. තත්ථ කොසල්ලං ආයකොසල්ලං. යථාහ –

In the third triad, ‘progress’ (āya) means growth (vuddhi). This is twofold: through the decline of the unbeneficial and through the arising of the beneficial. Skill therein is skill in progress. As it is said:

‘‘තත්ථ කතමං ආයකොසල්ලං? ඉමෙ මෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව අකුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, ඉමෙ වා පනිමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති. උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තන්තීති, යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි, ඉදං වුච්චති ආයකොසල්ල’’න්ති (විභ. 771).

“Herein, what is skill in progress? ‘When I attend to these states, unarisen unwholesome states do not arise, and arisen unwholesome states are abandoned; or when I attend to these states, unarisen wholesome states arise, and arisen wholesome states conduce to increase, abundance, development, and fulfillment’—the wisdom, understanding… non-delusion, investigation of states, right view that is there, this is called skill in progress.”

අපායොති [Pg.70] පන අවුද්ධි, සාපි දුවිධා අත්ථහානිතො ච අනත්ථුප්පත්තිතො ච. තත්ථ කොසල්ලං අපායකොසල්ලං. යථාහ ‘‘තත්ථ කතමං අපායකොසල්ලං? ඉමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජන්තී’’තිආදි (විභ. 771).

‘Decline’ (apāya), however, means non-growth. It too is twofold: through the loss of the beneficial and through the arising of the unbeneficial. Skill therein is skill in decline. As it is said: “Herein, what is skill in decline? ‘When one attends to these states, unarisen wholesome states do not arise,’” etc.

සබ්බත්ථ පන තෙසං තෙසං ධම්මානං උපායෙසු නිබ්බත්තිකාරණෙසු තංඛණප්පවත්තං ඨානුප්පත්තිකං කොසල්ලං උපායකොසල්ලං නාම. යථාහ – ‘‘සබ්බාපි තත්‍රුපායා පඤ්ඤා උපායකොසල්ල’’න්ති (විභ. 771). එවං ආයාපායඋපායකොසල්ලවසෙන තිවිධා.

But in all cases, the ready-witted skill that occurs at that moment regarding the means and the productive causes of those various phenomena is called skill in means. As it is said: “All wisdom regarding the means thereto is skill in means.” Thus it is threefold by way of skill in progress, decline, and means.

චතුත්ථත්තිකෙ අත්තනො ඛන්ධෙ ගහෙත්වා ආරද්ධා විපස්සනා පඤ්ඤා අජ්ඣත්තාභිනිවෙසා. පරස්ස ඛන්ධෙ බාහිරං වා අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං ගහෙත්වා ආරද්ධා බහිද්ධාභිනිවෙසා. උභයං ගහෙත්වා ආරද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධාභිනිවෙසාති එවං අජ්ඣත්තාභිනිවෙසාදිවසෙන තිවිධා.

In the fourth triad, insight wisdom that is begun by taking one's own aggregates is ‘application to the internal.’ That which is begun by taking another's aggregates or external materiality not bound up with the faculties is ‘application to the external.’ That which is begun by taking both is ‘application to the internal and external.’ Thus it is threefold by way of application to the internal, etc.

428. චතුක්කෙසු පඨමචතුක්කෙ දුක්ඛසච්චං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛෙ ඤාණං. දුක්ඛසමුදයං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං. දුක්ඛනිරොධං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං. දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදං ආරබ්භ පවත්තං ඤාණං දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණන්ති එවං චතූසු සච්චෙසු ඤාණවසෙන චතුබ්බිධා.

428. In the tetrads, in the first tetrad: knowledge that proceeds by taking as its object the truth of suffering is knowledge in suffering; knowledge that proceeds by taking as its object the origin of suffering is knowledge in the origin of suffering; knowledge that proceeds by taking as its object the cessation of suffering is knowledge in the cessation of suffering; knowledge that proceeds by taking as its object the path leading to the cessation of suffering is knowledge in the path leading to the cessation of suffering. Thus it is fourfold by way of knowledge in the four truths.

දුතියචතුක්කෙ චතස්සො පටිසම්භිදා නාම අත්ථාදීසු පභෙදගතානි චත්තාරි ඤාණානි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ධම්මෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. තත්‍රධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718).

In the second tetrad, the so-called four analytical knowledges (paṭisambhidā) are four kinds of knowledge distinguished in regard to meaning, etc. For it has been said: “Knowledge in meaning is the analytical knowledge of meaning. Knowledge in the Dhamma is the analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge in the language used to express that Dhamma is the analytical knowledge of language. Knowledge in the foregoing kinds of knowledge is the analytical knowledge of perspicuity.”

තත්ථ අත්ථොති සඞ්ඛෙපතො හෙතුඵලස්සෙතං අධිවචනං. හෙතුඵලං හි යස්මා හෙතුඅනුසාරෙන අරියති අධිගමියති සම්පාපුණියති, තස්මා අත්ථොති වුච්චති. පභෙදතො පන යං කිඤ්චි පච්චයසම්භූතං, නිබ්බානං, භාසිතත්ථො, විපාකො, කිරියාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අත්ථොති වෙදිතබ්බා. තං අත්ථං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ධම්මොතිපි සඞ්ඛෙපතො පච්චයස්සෙතං අධිවචනං. පච්චයො හි යස්මා තං තං දහති පවත්තෙති වා සම්පාපුණිතුං වා දෙති, තස්මා ධම්මොති වුච්චති. පභෙදතො [Pg.71] පන යො කොචි ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු, අරියමග්ගො, භාසිතං, කුසලං, අකුසලන්ති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ධම්මොති වෙදිතබ්බා. තං ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා.

Herein, in brief, ‘meaning’ (attha) is a designation for the effect of a cause. For since the effect of a cause is arrived at, attained, and reached in accordance with the cause, it is called ‘meaning.’ In detail, however, these five things are to be understood as ‘meaning’: anything produced from a condition, Nibbāna, the meaning of what is spoken, the resultant, and the functional. For one who reviews that meaning, the knowledge that has become distinguished in that meaning is the analytical knowledge of meaning. In brief, ‘Dhamma’ is a designation for a condition. For since a condition supports, sets going, or allows one to reach this or that, it is called ‘Dhamma.’ In detail, however, these five things are to be understood as ‘Dhamma’: any cause that produces a result, the noble path, what is spoken, the wholesome, and the unwholesome. For one who reviews that Dhamma, the knowledge that has become distinguished in that Dhamma is the analytical knowledge of the Dhamma.

අයමෙව හි අත්ථො අභිධම්මෙ –

For this is the very meaning in the Abhidhamma:

‘‘දුක්ඛෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. යෙ ධම්මා ජාතා භූතා සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. යම්හා ධම්මා තෙ ධම්මා ජාතා භූතා සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා, තෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ජරාමරණෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. ජරාමරණසමුදයෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා…පෙ… සඞ්ඛාරනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා. සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. ඉධ භික්ඛු ධම්මං ජානාති සුත්තං ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං. අයං වුච්චති ධම්මපටිසම්භිදා. සො තස්ස තස්සෙව භාසිතස්ස අත්ථං ජානාති ‘අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො, අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’ති. අයං වුච්චති අත්ථපටිසම්භිදා. කතමෙ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති…පෙ… ඉමෙ ධම්මා කුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’තිආදිනා (විභ. 719 ආදයො) නයෙන විභජිත්වා දස්සිතො.

“Knowledge in suffering is the analytical knowledge of meaning. Knowledge in the origin of suffering is the analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge in the cause is the analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge in the effect of the cause is the analytical knowledge of meaning. Knowledge in those phenomena that are born, have come to be, have arisen, are produced, brought forth, and manifested—this is the analytical knowledge of meaning. Knowledge in those phenomena from which these phenomena are born, have come to be, have arisen, are produced, brought forth, and manifested—this is the analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge in aging-and-death is the analytical knowledge of meaning. Knowledge in the origin of aging-and-death is the analytical knowledge of the Dhamma…. Knowledge in the cessation of volitional formations is the analytical knowledge of meaning. Knowledge in the path leading to the cessation of volitional formations is the analytical knowledge of the Dhamma. Here, a bhikkhu knows the Dhamma—prose discourses, mixed prose and verse… question-and-answer texts. This is called the analytical knowledge of the Dhamma. He knows the meaning of each particular statement: ‘This is the meaning of this statement; this is the meaning of this statement.’ This is called the analytical knowledge of meaning. What are wholesome states? At a time when a wholesome sense-sphere consciousness has arisen… these are wholesome states. Knowledge in these states is the analytical knowledge of the Dhamma. Knowledge in their result is the analytical knowledge of meaning.” It is shown analyzed by the method beginning thus (in Vibhaṅga 719ff).

තත්‍රධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණන්ති තස්මිං අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච යා සභාවනිරුත්ති අබ්‍යභිචාරී වොහාරො. තදභිලාපෙ තස්ස භාසනෙ උදීරණෙ තං භාසිතං ලපිතං උදීරිතං සුත්වාව අයං සභාවනිරුත්ති, අයං න සභාවනිරුත්තීති එවං තස්සා ධම්මනිරුත්තිසඤ්ඤිතාය සභාවනිරුත්තියා මාගධිකාය සබ්බසත්තානං මූලභාසාය පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. නිරුත්තිපටිසම්භිදාප්පත්තො හි ඵස්සො වෙදනාති එවමාදිවචනං සුත්වාව අයං සභාවනිරුත්තීති ජානාති. ඵස්සා වෙදනොති එවමාදිකං පන අයං න සභාවනිරුත්තීති.

Herein, 'knowledge in the expression of the language of the Dhamma' is as follows: Concerning that meaning and that Dhamma, there is a natural expression, an unerring conventional usage. In its expression, its speech, its utterance, upon hearing what is spoken, talked, and uttered, one immediately knows: 'This is the natural expression; this is not the natural expression.' Thus, the knowledge that has penetrated the distinctions of that natural expression called the language of the Dhamma—which is Māgadhī, the root language of all beings—is the analytical knowledge of language. For one who has attained the analytical knowledge of language, on hearing such a statement as 'phasso, vedanā,' immediately knows: 'This is the natural expression.' But on hearing such a statement as 'phassā, vedano,' he knows: 'This is not the natural expression.'

ඤාණෙසු [Pg.72] ඤාණන්ති සබ්බත්ථ ඤාණමාරම්මණං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස ඤාණාරම්මණං ඤාණං, යථාවුත්තෙසු වා තෙසු ඤාණෙසු සගොචරකිච්චාදිවසෙන විත්ථාරතො ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදාති අත්ථො.

Knowledge in knowledges: For one who reviews by taking all knowledge as the object, it is the knowledge that has knowledge as its object. Or, it is the knowledge in detail of those aforesaid knowledges in terms of their respective domains, functions, and so on. This is the meaning of the analytical knowledge of perspicuity.

429. චතස්සොපි චෙතා පටිසම්භිදා ද්වීසු ඨානෙසු පභෙදං ගච්ඡන්ති සෙක්ඛභූමියඤ්ච අසෙක්ඛභූමියඤ්ච.

429. These four analytical knowledges are differentiated in two planes: the plane of the trainee and the plane of the adept.

තත්ථ අග්ගසාවකානං මහාසාවකානඤ්ච අසෙක්ඛභූමියං පභෙදගතා. ආනන්දත්ථෙරචිත්තගහපතිධම්මිකඋපාසකඋපාලිගහපතිඛුජ්ජුත්තරාඋපාසිකාදීනං සෙක්ඛභූමියං. එවං ද්වීසු භූමීසු පභෙදං ගච්ඡන්තියොපි චෙතා අධිගමෙන පරියත්තියා සවනෙන පරිපුච්ඡාය පුබ්බයොගෙන චාති ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි විසදා හොන්ති.

Among them, for the chief disciples and the great disciples, they are differentiated in the plane of the adept. For the Venerable Ānanda, the householder Citta, the lay follower Dhammika, the householder Upāli, the laywoman Khujjuttarā, and others, they are differentiated in the plane of the trainee. Thus, although they are differentiated in these two planes, they become clear in five ways: through attainment, through study of the scriptures, through hearing, through inquiry, and through previous practice.

තත්ථ අධිගමො නාම අරහත්තප්පත්ති. පරියත්ති නාම බුද්ධවචනස්ස පරියාපුණනං. සවනං නාම සක්කච්චං අත්ථිං කත්වා ධම්මස්සවනං. පරිපුච්ඡා නාම පාළිඅට්ඨකථාදීසු ගණ්ඨිපදඅත්ථපදවිනිච්ඡයකථා, පුබ්බයොගො නාම පුබ්බබුද්ධානං සාසනෙ ගතපච්චාගතිකභාවෙන යාව අනුලොමං ගොත්‍රභුසමීපං, තාව විපස්සනානුයොගො.

Herein, attainment means the attainment of arahantship. Study of the scriptures means mastering the Buddha's word. Hearing means listening to the Dhamma respectfully and attentively. Inquiry means discussion for resolving knotty points and the meaning of words in the Pāli, the commentaries, and so on. Previous practice means the practice of insight meditation up to conformity knowledge near the change-of-lineage, by one who has come and gone in the dispensation of past Buddhas.

අපරෙ ආහු –

Others say:

‘‘පුබ්බයොගො බාහුසච්චං, දෙසභාසා ච ආගමො;

පරිපුච්ඡා අධිගමො, ගරුසන්නිස්සයො තථා;

මිත්තසම්පත්ති චෙවාති, පටිසම්භිදපච්චයා’’ති.

“Previous practice, great learning, local language, and the scriptures; inquiry, attainment, and reliance on a teacher; and accomplishment in friendship—these are the conditions for the analytical knowledges.”

තත්ථ පුබ්බයොගො වුත්තනයොව. බාහුසච්චං නාම තෙසු තෙසු සත්ථෙසු ච සිප්පායතනෙසු ච කුසලතා. දෙසභාසා නාම එකසතවොහාරකුසලතා. විසෙසෙන පන මාගධිකෙ කොසල්ලං. ආගමො නාම අන්තමසො ඔපම්මවග්ගමත්තස්සපි බුද්ධවචනස්ස පරියාපුණනං. පරිපුච්ඡා නාම එකගාථායපි අත්ථවිනිච්ඡයපුච්ඡනං. අධිගමො නාම සොතාපන්නතා වා…පෙ… අරහත්තං වා. ගරුසන්නිස්සයො නාම සුතපටිභානබහුලානං ගරූනං සන්තිකෙ වාසො. මිත්තසම්පත්ති නාම තථාරූපානංයෙව මිත්තානං පටිලාභොති.

Herein, previous practice is as already stated. Great learning means skill in the various sciences and arts. Local language means skill in the speech of a hundred and one regions, but especially skill in Māgadhī. The scriptures means mastering the Buddha's word, at least to the extent of the Chapter of Similes. Inquiry means asking to determine the meaning of even a single verse. Attainment means stream-entry… or… arahantship. Reliance on a teacher means dwelling near teachers who are rich in learning and perspicuity. Accomplishment in friendship means the acquisition of friends of such a kind.

තත්ථ බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච පුබ්බයොගඤ්චෙව අධිගමඤ්ච නිස්සාය පටිසම්භිදා පාපුණන්ති. සාවකා සබ්බානිපි එතානි කාරණානි. පටිසම්භිදාප්පත්තියා ච පාටියෙක්කො [Pg.73] කම්මට්ඨානභාවනානුයොගො නාම නත්ථි. සෙක්ඛානං පන සෙක්ඛඵලවිමොක්ඛන්තිකා. අසෙක්ඛානං අසෙක්ඛඵලවිමොක්ඛන්තිකාව පටිසම්භිදාප්පත්ති හොති. තථාගතානං හි දසබලානි විය අරියානං අරියඵලෙනෙව පටිසම්භිදා ඉජ්ඣන්තීති ඉමා පටිසම්භිදා සන්ධාය වුත්තං චතුපටිසම්භිදාවසෙන චතුබ්බිධාති.

Herein, Buddhas and Paccekabuddhas attain the analytical knowledges by relying on previous practice and attainment. Disciples attain them through all these causes. For the attainment of the analytical knowledges, there is no specific practice of developing a meditation subject. For trainees, however, the attainment of the analytical knowledges culminates in the liberation of the trainee's fruition. For adepts, it culminates in the liberation of the adept's fruition. For just as the ten powers of the Tathāgatas are accomplished with the noble fruition, so for the noble ones the analytical knowledges are accomplished with their respective noble fruitions. It is with reference to these analytical knowledges that it is said to be 'fourfold by way of the four analytical knowledges.'

පඤ්ඤාභූමි-මූල-සරීරවවත්ථානං

The Determination of the Ground, Root, and Body of Wisdom

430. කථං භාවෙතබ්බාති එත්ථ පන යස්මා ඉමාය පඤ්ඤාය ඛන්ධායතනධාතුඉන්ද්‍රියසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිභෙදා ධම්මා භූමි. සීලවිසුද්ධි චෙව චිත්තවිසුද්ධි චාති ඉමා ද්වෙ විසුද්ධියො මූලං. දිට්ඨිවිසුද්ධි, කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි, මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි, ඤාණදස්සනවිසුද්ධීති ඉමා පඤ්ච විසුද්ධියො සරීරං. තස්මා තෙසු භූමිභූතෙසු ධම්මෙසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන ඤාණපරිචයං කත්වා මූලභූතා ද්වෙ විසුද්ධියො සම්පාදෙත්වා සරීරභූතා පඤ්ච විසුද්ධියො සම්පාදෙන්තෙන භාවෙතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

430. How should it be developed? Herein, since for this wisdom the phenomena distinguished as aggregates, sense bases, elements, faculties, truths, dependent origination, and so forth, are the ground; and since the two purifications—purification of virtue and purification of mind—are the root; and since the five purifications—purification of view, purification by overcoming doubt, purification by knowledge and vision of what is path and not-path, purification by knowledge and vision of the way, and purification by knowledge and vision—are the body; therefore, having gained familiarity with knowledge concerning those phenomena that are the ground through study and inquiry, one should develop it by first accomplishing the two purifications that are the root, and then accomplishing the five purifications that are the body. This is the summary here.

431. අයං පන විත්ථාරො, යං තාව වුත්තං ‘‘ඛන්ධායතනධාතුඉන්ද්‍රියසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිභෙදා ධම්මා භූමී’’ති, එත්ථ ඛන්ධාති පඤ්ච ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති.

431. But this is the detailed explanation. As to what was said, “The phenomena distinguished as aggregates, sense bases, elements, faculties, truths, dependent origination, etc., are the ground”: herein, “aggregates” means the five aggregates, namely, the aggregate of form, the aggregate of feeling, the aggregate of perception, the aggregate of formations, and the aggregate of consciousness.

රූපක්ඛන්ධකථා

Exposition on the Aggregate of Form

432. තත්ථ යං කිඤ්චි සීතාදීහි රුප්පනලක්ඛණං ධම්මජාතං, සබ්බං තං එකතො කත්වා රූපක්ඛන්ධොති වෙදිතබ්බං.

432. Herein, whatever kind of phenomenon has the characteristic of being afflicted by cold and so on, all of that, taken together, should be understood as the aggregate of form.

තදෙතං රුප්පනලක්ඛණෙන එකවිධම්පි භූතොපාදායභෙදතො දුවිධං.

This form, though onefold by its characteristic of being afflicted, is twofold when divided into primary matter and derived matter.

තත්ථ භූතරූපං චතුබ්බිධං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. තාසං ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානානි චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානි. පදට්ඨානතො පන තා සබ්බාපි අවසෙසධාතුත්තයපදට්ඨානා.

Herein, primary matter is fourfold: the earth element, the water element, the fire element, and the air element. Their characteristics, functions, and manifestations have been stated in the “Analysis of the Four Elements.” As to proximate cause, however, all of them have the remaining three elements as their proximate cause.

උපාදාරූපං චතුවීසතිවිධං – චක්ඛු, සොතං, ඝානං, ජිව්හා, කායො, රූපං, සද්දො, ගන්ධො, රසො, ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියං, හදයවත්ථු, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාසධාතු, රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා[Pg.74], රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා, රූපස්ස උපචයො, රූපස්ස සන්තති, රූපස්ස ජරතා, රූපස්ස අනිච්චතා, කබළීකාරො ආහාරොති.

Derived form is twenty-fourfold: the eye, the ear, the nose, the tongue, the body, visible form, sound, odor, taste, the female faculty, the male faculty, the life faculty, the heart-base, bodily intimation, verbal intimation, the space element, lightness of matter, malleability of matter, wieldiness of matter, production of matter, continuity of matter, aging of matter, impermanence of matter, and physical nutriment.

433. තත්ථ රූපාභිඝාතාරහතප්පසාදලක්ඛණං දට්ඨුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං වා චක්ඛු, රූපෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

433. Herein, the eye has the characteristic of being a sensitivity of the primary elements suitable for the impact of visible form, or the characteristic of being a sensitivity of the primary elements originated by kamma that has the desire to see as its source. Its function is to draw in visible forms. It is manifested as the basis for eye-consciousness. Its proximate cause is the primary elements born of kamma that has the desire to see as its source.

සද්දාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණං, සොතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං වා සොතං, සද්දෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, සොතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

The ear has the characteristic of being a sensitivity of the primary elements suitable for the impact of sound, or the characteristic of being a sensitivity of the primary elements originated by kamma that has the desire to hear as its source. Its function is to draw in sounds. It is manifested as the basis for ear-consciousness. Its proximate cause is the primary elements born of kamma that has the desire to hear as its source.

ගන්ධාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණං, ඝායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං වා ඝානං, ගන්ධෙසු ආවිඤ්ඡනරසං, ඝානවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානං, ඝායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානං.

The nose has the characteristic of being a sensitivity of the primary elements suitable for the impact of odor, or the characteristic of being a sensitivity of the primary elements originated by kamma that has the desire to smell as its source. Its function is to draw in odors. It is manifested as the basis for nose-consciousness. Its proximate cause is the primary elements born of kamma that has the desire to smell as its source.

රසාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණා, සායිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණා වා ජිව්හා, රසෙසු ආවිඤ්ඡනරසා, ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානා, සායිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානා.

The tongue has the characteristic of being a sensitivity of the primary elements suitable for the impact of taste, or the characteristic of being a sensitivity of the primary elements originated by kamma that has the desire to taste as its source. Its function is to draw in tastes. It is manifested as the basis for tongue-consciousness. Its proximate cause is the primary elements born of kamma that has the desire to taste as its source.

ඵොට්ඨබ්බාභිඝාතාරහභූතප්පසාදලක්ඛණො, ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණො වා කායො, ඵොට්ඨබ්බෙසු ආවිඤ්ඡනරසො, කායවිඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවපච්චුපට්ඨානො, ඵුසිතුකාමතානිදානකම්මජභූතපදට්ඨානො.

The body has the characteristic of being a sensitivity of the primary elements suitable for the impact of tangibles, or the characteristic of being a sensitivity of the primary elements originated by kamma that has the desire to touch as its source. Its function is to draw in tangibles. It is manifested as the basis for body-consciousness. Its proximate cause is the primary elements born of kamma that has the desire to touch as its source.

434. කෙචි පන ‘‘තෙජාධිකානං භූතානං පසාදො චක්ඛු, වායුපථවීආපාධිකානං භූතානං පසාදා සොතඝානජිව්හා, කායො සබ්බෙසම්පී’’ති වදන්ති. අපරෙ ‘‘තෙජාධිකානං පසාදො චක්ඛු, විවරවායුආපපථවාධිකානං සොතඝානජිව්හාකායා’’ති වදන්ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘සුත්තං ආහරථා’’ති. අද්ධා සුත්තමෙව න දක්ඛිස්සන්ති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘තෙජාදීනං ගුණෙහි රූපාදීහි අනුගය්හභාවතො’’ති කාරණං දස්සෙන්ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘කො පනෙවමාහරූපාදයො තෙජාදීනං ගුණා’ති. අවිනිබ්භොගවුත්තීසු හි භූතෙසු අයං ඉමස්ස ගුණො අයං ඉමස්ස ගුණොති න ලබ්භා වත්තු’’න්ති. අථාපි වදෙය්‍යුං ‘‘යථා තෙසු තෙසු සම්භාරෙසු තස්ස තස්ස [Pg.75] භූතස්ස අධිකතාය පථවීආදීනං සන්ධාරණාදීනි කිච්චානි ඉච්ඡථ, එවං තෙජාදිඅධිකෙසු සම්භාරෙසු රූපාදීනං අධිකභාවදස්සනතො ඉච්ඡිතබ්බමෙතං රූපාදයො තෙසං ගුණා’’ති. තෙ වත්තබ්බා ‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාම, යදි ආපාධිකස්ස ආසවස්ස ගන්ධතො පථවීඅධිකෙ කප්පාසෙ ගන්ධො අධිකතරො සියා, තෙජාධිකස්ස ච උණ්හොදකස්ස වණ්ණතො සීතුදකස්ස වණ්ණො පරිහායෙථ’’. යස්මා පනෙතං උභයම්පි නත්ථි, තස්මා පහායෙතං එතෙසං නිස්සයභූතානං විසෙසකප්පනං, ‘‘යථා අවිසෙසෙපි එකකලාපෙ භූතානං රූපරසාදයො අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසා හොන්ති, එවං චක්ඛුපසාදාදයො අවිජ්ජමානෙපි අඤ්ඤස්මිං විසෙසකාරණෙ’’ති ගහෙතබ්බමෙතං.

434. Some, however, say: “The eye is the sensitivity of the primary elements with a predominance of fire; the ear, nose, and tongue are the sensitivities of those with a predominance of wind, earth, and water; the body is the sensitivity of all of them.” Others say: “The eye is the sensitivity of those with a predominance of fire; the ear, nose, tongue, and body are the sensitivities of those with a predominance of space, wind, water, and earth.” They should be told: “Produce a sutta.” Surely, they will not find a sutta. Some here offer the reason: “Because they are assisted by the qualities—form, etc.—of the elements fire, etc.” They should be told: “But who maintains that form, etc., are qualities of fire, etc.? For in the primary elements, which are inseparable, it is impossible to say, ‘This is a quality of this, and that is a quality of that.’” And if they should say: “Just as you maintain that in various compositions the functions of the primary elements, such as supporting, etc., are due to the predominance of this or that element, so too, since in compositions where fire, etc., are predominant one sees a predominance of form, etc., it should be maintained that form, etc., are their qualities,” they should be told: “We would maintain this, if the smell of cotton, where earth is predominant, were stronger than the smell of fermented liquor, where water is predominant, and if the color of cold water were inferior to the color of hot water, where fire is predominant.” But since neither is the case, this fabrication of a distinction among their supporting elements should be abandoned. It should be understood thus: “Just as, even when the primary elements in a single material group are undifferentiated, form, taste, etc., are dissimilar to one another, so too, the eye sensitivity and the others are dissimilar even in the absence of any other distinguishing cause.”

කිං පන තං යං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අසාධාරණං? කම්මමෙව නෙසං විසෙසකාරණං. තස්මා කම්මවිසෙසතො එතෙසං විසෙසො, න භූතවිසෙසතො. භූතවිසෙසෙ හි සති පසාදොව න උප්පජ්ජති. සමානානඤ්හි පසාදො, න විසමානානන්ති පොරාණා.

But what then is that which is unique to each? Kamma itself is their distinguishing cause. Therefore, the distinction among them is due to the diversity of kamma, not from any difference in the primary elements. For if there were a difference in the primary elements, sensitivity itself would not arise. Indeed, the ancients say: “Sensitivity is of the balanced, not of the unbalanced.”

435. එවං කම්මවිසෙසතො විසෙසවන්තෙසු ච එතෙසු චක්ඛුසොතානි අසම්පත්තවිසයගාහකානි, අත්තනො නිස්සයං අනල්ලීනනිස්සයෙ එව විසයෙ විඤ්ඤාණහෙතුත්තා. ඝානජිව්හාකායා සම්පත්තවිසයගාහකා, නිස්සයවසෙන චෙව, සයඤ්ච, අත්තනො නිස්සයං අල්ලීනෙයෙව විසයෙ විඤ්ඤාණහෙතුත්තා.

435. Thus, as these faculties are distinct due to the distinction of kamma, the eye and ear apprehend objects that have not arrived in contact, because they are a cause for consciousness in relation to an object whose own base has not adhered to their physical base. The nose, tongue, and body apprehend objects that have arrived in contact, because they are a cause for consciousness in relation to an object that has adhered to their physical base, this being so both by means of the object's base and by the object itself.

436. චක්ඛු චෙත්ථ යදෙතං ලොකෙ නීලපඛුමසමාකිණ්ණකණ්හසුක්කමණ්ඩලවිචිත්තං නීලුප්පලදලසන්නිභං චක්ඛූති වුච්චති. තස්ස සසම්භාරචක්ඛුනො සෙතමණ්ඩලපරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිපදෙසෙ සත්තසු පිචුපටලෙසු ආසිත්තතෙලං පිචුපටලානි විය සත්ත අක්ඛිපටලානිබ්‍යාපෙත්වා ධාරණන්හාපනමණ්ඩනබීජනකිච්චාහි චතූහි ධාතීහි ඛත්තියකුමාරො විය සන්ධාරණබන්ධනපරිපාචනසමුදීරණකිච්චාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා අනුපාලියමානං [Pg.76] වණ්ණගන්ධරසාදීහි පරිවුතං පමාණතො ඌකාසිරමත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති. වුත්තම්පි චෙතං ධම්මසෙනාපතිනා –

436. Herein, the eye is that which in the world is called the ‘eye,’ variegated with black and white circles, strewn with blue eyelashes, and resembling a blue lotus petal. Within that eye with its components, surrounded by the white circle, in the middle of the black circle, in the place where the reflection of the bodily form of those standing in front appears, pervading the seven membranes of the eye like oil poured on seven cotton wicks; helped by the four great elements with their respective functions of supporting, binding, maturing, and impelling, just as a royal prince is helped by four nurses with their duties of carrying, bathing, adorning, and fanning; supported by temperature, consciousness, and nutriment; maintained by the life faculty; surrounded by color, odor, taste, and so on; in size like a louse’s head; it stands, accomplishing as appropriate its function as base and door for eye-consciousness and the rest. This was also stated by the General of the Dhamma:

‘‘යෙන චක්ඛුපසාදෙන, රූපානි මනුපස්සති;

පරිත්තං සුඛුමං එතං, ඌකාසිරසමූපම’’න්ති.

“With that sensitivity of the eye by which a person sees forms; it is minute, subtle, and comparable to the head of a louse.”

සසම්භාරසොතබිලස්ස අන්තො තනුතම්බලොමාචිතෙ අඞ්ගුලිවෙධකසණ්ඨානෙ පදෙසෙ සොතං වුත්තප්පකාරාහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා අනුපාලියමානං වණ්ණාදීහි පරිවුතං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති.

Inside the ear canal with its components, in a place shaped like a finger-ring and fringed with fine, coppery hairs, the ear sensitivity stands. It is helped by the primary elements in the way described, supported by temperature, consciousness, and nutriment, maintained by the life faculty, and surrounded by color, etc. It stands, accomplishing as appropriate its function as base and door for ear-consciousness and the rest.

සසම්භාරඝානබිලස්ස අන්තො අජපදසණ්ඨානෙ පදෙසෙ ඝානං යථාවුත්තප්පකාරුපකාරුපත්ථම්භනානුපාලනපරිවාරං ඝානවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානං තිට්ඨති.

Inside the nostril with its components, in a place shaped like a goat's hoof, the nose sensitivity stands. Having help, support, maintenance, and surroundings of the kind already described, it stands, accomplishing as appropriate its function as base and door for nose-consciousness and the rest.

සසම්භාරජිව්හාමජ්ඣස්ස උපරි උප්පලදලග්ගසණ්ඨානෙ පදෙසෙ ජිව්හා යථාවුත්තප්පකාරුපකාරුපත්ථම්භනානුපාලනපරිවාරා ජිව්හාවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානා තිට්ඨති.

On the surface of the middle of the tongue with its components, in a place shaped like the tip of a lotus petal, the tongue sensitivity stands. Having help, support, maintenance, and surroundings of the kind already described, it stands, accomplishing as appropriate its function as base and door for tongue-consciousness and the rest.

යාවතා පන ඉමස්මිං කායෙ උපාදිණ්ණරූපං නාම අත්ථි. සබ්බත්ථ කායො කප්පාසපටලෙ ස්නෙහො විය වුත්තප්පකාරුපකාරුපත්ථම්භනානුපාලනපරිවාරොව හුත්වා කායවිඤ්ඤාණාදීනං යථාරහං වත්ථුද්වාරභාවං සාධයමානො තිට්ඨති.

However, throughout all the appropriated form that exists in this body, the body sensitivity is found everywhere, like oil pervading a cotton cloth. Having help, support, maintenance, and surroundings of the kind already described, it stands, accomplishing as appropriate its function as base and door for body-consciousness and the rest.

වම්මිකඋදකාකාසගාමසිවථිකසඞ්ඛාතසගොචරනින්නා විය ච අහිසුසුමාරපක්ඛීකුක්කුරසිඞ්ගාලාරූපාදිසගොචරනින්නාව එතෙ චක්ඛාදයොති දට්ඨබ්බා.

And it should be understood that these faculties—the eye and so on—are inclined to their respective domains of visible form and so on, just as snakes, crocodiles, birds, dogs, and jackals are inclined to their respective domains, namely, an anthill, water, the sky, a village, and a charnel ground.

437. තතො පරෙසු පන රූපාදීසු චක්ඛුපටිහනනලක්ඛණං රූපං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසං, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානං, චතුමහාභූතපදට්ඨානං. යථා චෙතං තථා සබ්බානිපි උපාදාරූපානි. යත්ථ පන විසෙසො අත්ථි, තත්ථ වක්ඛාම. තයිදං නීලං පීතකන්තිආදිවසෙන අනෙකවිධං.

437. Among the remaining phenomena, visible form has the characteristic of impinging on the eye. Its function is to be the object of eye-consciousness. Its manifestation is to be the domain for that same consciousness. Its proximate cause is the four great elements. As this is, so are all derived material forms. But where there is a difference, we shall explain. This form is of many kinds, such as blue, yellow, and so on.

සොතපටිහනනලක්ඛණො [Pg.77] සද්දො, සොතවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො. භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දොතිආදිනා නයෙන අනෙකවිධො.

Sound has the characteristic of impinging on the ear. Its function is to be the object of ear-consciousness. Its manifestation is as the domain of that same consciousness. It is of many kinds, such as the sound of a kettledrum, the sound of a small drum, and so on.

ඝානපටිහනනලක්ඛණො ගන්ධො, ඝානවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො. මූලගන්ධො සාරගන්ධොතිආදිනා නයෙන අනෙකවිධො.

Odor has the characteristic of impinging on the nose. Its function is to be the object of nose-consciousness. Its manifestation is as the domain of that same consciousness. It is of many kinds, such as root-odor, heartwood-odor, and so on.

ජිව්හාපටිහනනලක්ඛණො රසො, ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස විසයභාවරසො, තස්සෙව ගොචරපච්චුපට්ඨානො. මූලරසො ඛන්ධරසොතිආදිනා නයෙන අනෙකවිධො.

Taste has the characteristic of impinging on the tongue. Its function is to be the object of tongue-consciousness. Its manifestation is as the domain of that same consciousness. It is of many kinds, such as root-taste, stem-taste, and so on.

438. ඉත්ථිභාවලක්ඛණං ඉත්ථින්ද්‍රියං, ඉත්ථීති පකාසනරසං, ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පානං කාරණභාවපච්චුපට්ඨානං. පුරිසභාවලක්ඛණං පුරිසින්ද්‍රියං, පුරිසොති පකාසනරසං, පුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පානං කාරණභාවපච්චුපට්ඨානං. තදුභයම්පි කායප්පසාදො විය සකලසරීරං බ්‍යාපකමෙව, න ච කායපසාදෙන ඨිතොකාසෙ ඨිතන්ති වා අට්ඨිතොකාසෙ ඨිතන්ති වාති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, රූපරසාදයො විය අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්කරො නත්ථි.

438. The female faculty has the state of femininity as its characteristic, its function is to indicate “this is a woman,” and its manifestation is being the cause for the female gender, signs, deportment, and appearance. The male faculty has the state of masculinity as its characteristic, its function is to indicate “this is a man,” and its manifestation is being the cause for the male gender, signs, deportment, and appearance. Both of these pervade the entire body just like bodily sensitivity. And it cannot be said that they are located where bodily sensitivity is, nor where it is not; and like visible form, taste, and so on, they do not intermingle with each other.

439. සහජරූපානුපාලනලක්ඛණං ජීවිතින්ද්‍රියං, තෙසං පවත්තනරසං, තෙසඤ්ඤෙව ඨපනපච්චුපට්ඨානං, යාපයිතබ්බභූතපදට්ඨානං. සන්තෙපි ච අනුපාලනලක්ඛණාදිම්හි විධානෙ අත්ථික්ඛණෙයෙව තං සහජරූපානි අනුපාලෙති උදකං විය උප්පලාදීනි. යථාසකං පච්චයුප්පන්නෙපි ච ධම්මෙ පාලෙති ධාති විය කුමාරං. සයං පවත්තිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව ච පවත්තති නියාමකො විය. න භඞ්ගතො උද්ධං පවත්තති, අත්තනො ච පවත්තයිතබ්බානඤ්ච අභාවා. න භඞ්ගක්ඛණෙ ඨපෙති, සයං භිජ්ජමානත්තා. ඛීයමානො විය වට්ටිස්නෙහො දීපසිඛං. න ච අනුපාලනපවත්තනට්ඨපනානුභාවවිරහිතං, යථාවුත්තක්ඛණෙ තස්ස තස්ස සාධනතොති දට්ඨබ්බං.

439. The life faculty has the characteristic of maintaining co-nascent material phenomena; its function is to cause them to continue; its manifestation is to establish them; its proximate cause is the primary elements that are to be maintained. And although it has this function of maintaining, etc., it maintains the co-nascent material phenomena only at their moment of presence, like water sustaining lotuses. It also protects phenomena that have arisen from their respective conditions, like a nurse protecting a child. It continues only in connection with the phenomena it causes to continue, like a pilot. It does not continue beyond the moment of dissolution, owing to the absence of both itself and the phenomena to be made to continue. It does not establish them at the moment of dissolution, because it is itself disintegrating, just as a diminishing wick and oil cannot sustain a lamp flame. Yet it should be understood that it is not devoid of the power to maintain, cause to continue, and establish, because at the aforementioned moments it serves to accomplish each of these.

440. මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයලක්ඛණං හදයවත්ථු, තාසඤ්ඤෙව ධාතූනං ආධාරණරසං, උබ්බහනපච්චුපට්ඨානං. හදයස්ස අන්තො කායගතාසතිකථායං [Pg.78] වුත්තප්පකාරං ලොහිතං නිස්සාය සන්ධාරණාදිකිච්චෙහි භූතෙහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා අනුපාලියමානං මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනඤ්චෙව තංසම්පයුත්තධම්මානඤ්ච වත්ථුභාවං සාධයමානං තිට්ඨති.

440. The heart-base has the characteristic of being the support for the mind-element and the mind-consciousness-element; its function is to uphold them; its manifestation is to carry them. Depending on the blood of the kind described in the discourse on mindfulness directed to the body, which is located inside the heart, this heart-base—assisted by the primary elements with their functions of supporting, etc., upheld by temperature, consciousness, and nutriment, and maintained by life—stands, accomplishing its function as the physical basis for the mind-element, the mind-consciousness-element, and their associated mental states.

441. අභික්කමාදිපවත්තකචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා සහජරූපකායථම්භනසන්ධාරණචලනස්ස පච්චයො ආකාරවිකාරො කායවිඤ්ඤත්ති, අධිප්පායපකාසනරසා, කායවිප්ඵන්දනහෙතුභාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුපදට්ඨානා. සා පනෙසා කායවිප්ඵන්දනෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනහෙතුත්තා, සයඤ්ච තෙන කායවිප්ඵන්දනසඞ්ඛාතෙන කායෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘කායවිඤ්ඤත්තී’’ති වුච්චති. තාය ච පන චලිතෙහි චිත්තජරූපෙහි අභිසම්බන්ධානං උතුජාදීනම්පි චලනතො අභික්කමාදයො පවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා.

441. Bodily intimation is an alteration of mode which is a condition for the stiffening, supporting, and moving of the co-nascent material body, this alteration being of the air element originated from consciousness that brings about forward movement, etc.; its function is to reveal intention; its manifestation is being the cause of bodily agitation; its proximate cause is the air element originated from consciousness. It is called “bodily intimation” because it is a cause for intimating intention by means of bodily agitation, and because it is itself cognizable by means of the body, which is designated as that bodily agitation. And it should be understood that forward movement and so on occur because, when the mind-born material phenomena are moved by it, the connected phenomena born of temperature and so on also move.

වචීභෙදපවත්තකචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුයා උපාදිණ්ණඝට්ටනස්ස පච්චයො ආකාරවිකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති, අධිප්පායප්පකාසනරසා, වචීඝොසහෙතුභාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුපදට්ඨානා. සා පනෙසා වචීඝොසෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනහෙතුත්තා, සයඤ්ච තාය වචීඝොසසඞ්ඛාතාය වාචාය විඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තී’’ති වුච්චති. යථා හි අරඤ්ඤෙ උස්සාපෙත්වා බන්ධගොසීසාදිඋදකනිමිත්තං දිස්වා උදකමෙත්ථ අත්ථීති විඤ්ඤායති, එවං කායවිප්ඵන්දනඤ්චෙව වචීඝොසඤ්ච ගහෙත්වා කායවචීවිඤ්ඤත්තියොපි විඤ්ඤායන්ති.

Vocal intimation is an alteration of mode that is a condition for the striking of appropriated matter, this alteration being of the earth element originated from consciousness that brings about the production of speech; its function is to reveal intention; its manifestation is being the cause of vocal sound; its proximate cause is the earth element originated from consciousness. It is called “vocal intimation” because it is a cause for intimating intention by means of vocal sound, and because it is itself cognizable by means of the speech designated as that vocal sound. Just as, on seeing in a forest a sign for water such as a cow's skull set up and tied, one knows, “There is water here,” so too, by grasping bodily agitation and vocal sound, bodily and vocal intimations are also known.

442. රූපපරිච්ඡෙදලක්ඛණා ආකාසධාතු, රූපපරියන්තප්පකාසනරසා, රූපමරියාදාපච්චුපට්ඨානා, අසම්ඵුට්ඨභාවච්ඡිද්දවිවරභාවපච්චුපට්ඨානා වා, පරිච්ඡින්නරූපපදට්ඨානා. යාය පරිච්ඡින්නෙසු රූපෙසු ඉදමිතො උද්ධමධො තිරියන්ති ච හොති.

442. The space element has the characteristic of delimiting material form; its function is to reveal the boundary of material form; its manifestation is the confines of form, or its manifestation is the state of being untouched and the state of holes and apertures; its proximate cause is the material form that is delimited. It is by this that, with respect to delimited material forms, there are the distinctions of “above,” “below,” and “across.”

443. අදන්ධතාලක්ඛණා රූපස්ස ලහුතා, රූපානං ගරුභාවවිනොදනරසා, ලහුපරිවත්තිතාපච්චුපට්ඨානා, ලහුරූපපදට්ඨානා. අථද්ධතාලක්ඛණා රූපස්ස මුදුතා, රූපානං ථද්ධභාවවිනොදනරසා, සබ්බකිරියාසු අවිරොධිතාපච්චුපට්ඨානා, මුදුරූපපදට්ඨානා. සරීරකිරියානුකූලකම්මඤ්ඤභාවලක්ඛණා රූපස්ස [Pg.79] කම්මඤ්ඤතා, අකම්මඤ්ඤතාවිනොදනරසා, අදුබ්බලභාවපච්චුපට්ඨානා, කම්මඤ්ඤරූපපදට්ඨානා.

443. Lightness of matter has the characteristic of non-sluggishness; its function is to eliminate the heaviness of material phenomena; it manifests as quick transformation; its proximate cause is light material phenomena. Softness of matter has the characteristic of non-rigidity; its function is to eliminate the rigidity of material phenomena; it manifests as non-opposition to all actions; its proximate cause is soft material phenomena. Wieldiness of matter has the characteristic of a state of wieldiness favorable to bodily actions; its function is to eliminate unwieldiness; it manifests as a state of non-incapacity; its proximate cause is wieldy material phenomena.

එතා පන තිස්සො න අඤ්ඤමඤ්ඤං විජහන්ති, එවං සන්තෙපි යො අරොගිනො විය රූපානං ලහුභාවො අදන්ධතා ලහුපරිවත්තිප්පකාරො රූපදන්ධත්තකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො, සො රූපවිකාරො රූපස්ස ලහුතා. යො පන සුපරිමද්දිතචම්මස්සෙව රූපානං මුදුභාවො සබ්බකිරියාවිසෙසෙසු වසවත්තනභාවමද්දවප්පකාරො රූපත්ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො, සො රූපවිකාරො රූපස්ස මුදුතා. යො පන සුදන්තසුවණ්ණස්සෙව රූපානං කම්මඤ්ඤභාවො සරීරකිරියානුකූලභාවප්පකාරො සරීරකිරියානං අනනුකූලකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො, සො රූපවිකාරො රූපස්ස කම්මඤ්ඤතාති එවමෙතාසං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

These three, however, do not abandon each other. Even so, lightness of matter is that modification of matter which is the lightness of material phenomena, like that of a healthy person, has the mode of non-sluggishness and quick transformation, and arises from conditions that are the opposite of the disturbance of elements that causes sluggishness in matter. Softness of matter is that modification of matter which is the softness of material phenomena, like well-tanned leather, has the mode of amenability and pliancy in all kinds of actions, and arises from conditions that are the opposite of the disturbance of elements that causes rigidity in matter. Wieldiness of matter is that modification of matter which is the wieldiness of material phenomena, like well-refined gold, has the mode of being favorable to bodily action, and arises from conditions that are the opposite of the disturbance of elements that makes it unfavorable to bodily action. Thus the distinction between them should be understood.

444. ආචයලක්ඛණො රූපස්ස උපචයො, පුබ්බන්තතො රූපානං උම්මුජ්ජාපනරසො, නිය්‍යාතනපච්චුපට්ඨානො, පරිපුණ්ණභාවපච්චුපට්ඨානො වා, උපචිතරූපපදට්ඨානො. පවත්තිලක්ඛණා රූපස්ස සන්තති, අනුප්පබන්ධනරසා, අනුපච්ඡෙදපච්චුපට්ඨානා, අනුප්පබන්ධකරූපපදට්ඨානා. උභයම්පෙතං ජාතිරූපස්සෙවාධිවචනං, ආකාරනානත්තතො පන වෙනෙය්‍යවසෙන ච ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති උද්දෙසදෙසනා කතා. යස්මා පනෙත්ථ අත්ථතො නානත්තං නත්ථි, තස්මා ඉමෙසං පදානං නිද්දෙසෙ ‘‘යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යො රූපස්ස උපචයො, සා රූපස්ස සන්තතී’’ති (ධ. ස. 641-642) වුත්තං. අට්ඨකථායම්පි ‘‘ආචයො නාම නිබ්බත්ති, උපචයො නාම වඩ්ඪි, සන්තති නාම පවත්තී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 641) වත්වා ‘‘නදීතීරෙ ඛතකූපකම්හි උදකුග්ගමනකාලො විය ආචයො නිබ්බත්ති, පරිපුණ්ණකාලො විය උපචයො වඩ්ඪි, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගමනකාලො විය සන්තති පවත්තී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 641) උපමා කතා.

444. Accumulation of matter has gathering as its characteristic; its function is to make material phenomena emerge from a past beginning; its manifestation is delivering or as a state of fullness; its proximate cause is accumulated material phenomena. Continuity of matter has continuance as its characteristic; its function is to connect them in a sequence; its manifestation is uninterruptedness; its proximate cause is material phenomena that connect in a sequence. Both these are synonyms for born material phenomena, but the teaching is given under the heading “accumulation and continuity” because of the difference in mode and out of regard for the trainees. Since there is no difference here in meaning, it is said in the explanation of these terms: “That which is the gathering of the bases is the accumulation of matter. That which is the accumulation of matter is the continuity of matter.” In the Commentary, too, it is said: “Gathering means generation, accumulation means growth, and continuity means continuance.” An analogy is given: “Like the time when water rises in a pit dug on a riverbank—that is generation (gathering); when it is full—that is growth (accumulation); when it flows over and spreads—that is continuance (continuity).”

උපමාවසානෙ ච ‘‘එවං කිං කථිතං හොති? ආයතනෙන ආචයො කථිතො, ආචයෙන ආයතනං කථිත’’න්ති වුත්තං. තස්මා යා රූපානං පඨමාභිනිබ්බත්ති, සා ආචයො. යා තෙසං උපරි අඤ්ඤෙසම්පි නිබ්බත්තමානානං නිබ්බත්ති, සා වඩ්ඪිආකාරෙන උපට්ඨානතො උපචයො. යා තෙසම්පි උපරි පුනප්පුනං [Pg.80] අඤ්ඤෙසං නිබ්බත්තමානානං නිබ්බත්ති, සා අනුපබන්ධාකාරෙන උපට්ඨානතො සන්තතීති ච පවුච්චතීති වෙදිතබ්බා.

At the end of the analogy, it is said: “What is stated by this? By the base, gathering is stated; by gathering, the base is stated.” Therefore, it should be understood that the initial production of material phenomena is gathering. The production of other phenomena arising on top of them is accumulation, because it manifests in the mode of growth. And the production of still other phenomena arising again and again on top of those is called continuity, because it manifests in the mode of an uninterrupted sequence.

රූපපරිපාකලක්ඛණා ජරතා, උපනයනරසා, සභාවානපගමෙපි නවභාවාපගමපච්චුපට්ඨානා වීහිපුරාණභාවො විය, පරිපච්චමානරූපපදට්ඨානා. ඛණ්ඩිච්චාදිභාවෙන දන්තාදීසු විකාරදස්සනතො ඉදං පාකටජරං සන්ධාය වුත්තං. අරූපධම්මානං පන පටිච්ඡන්නජරා නාම හොති, තස්සා එස විකාරො නත්ථි, යා ච පථවී උදකපබ්බතචන්දිමසූරියාදීසු අවීචිජරා නාම.

Aging has the ripening of material form as its characteristic; its function is to lead on to death; its manifestation is the disappearance of newness even while its intrinsic nature has not disappeared, like the oldness of rice; its proximate cause is material form that is ripening. This is stated with reference to evident aging, since alteration is seen in teeth and so on through their becoming broken, etc. For immaterial phenomena, however, there is what is called concealed aging, which has no such alteration. And that of the earth, water, mountains, moon, sun, and so on, is called continuous aging.

පරිභෙදලක්ඛණා රූපස්ස අනිච්චතා, සංසීදනරසා, ඛයවයපච්චුපට්ඨානා, පරිභිජ්ජමානරූපපදට්ඨානා.

Impermanence of matter has destruction as its characteristic; its function is to cause subsidence; its manifestation is destruction and passing away; its proximate cause is matter that is being destroyed.

445. ඔජාලක්ඛණො කබළීකාරො ආහාරො, රූපාහරණරසො, උපත්ථම්භනපච්චුපට්ඨානො, කබළං කත්වා ආහරිතබ්බවත්ථුපදට්ඨානො. යාය ඔජාය සත්තා යාපෙන්ති, තස්සා එතං අධිවචනං.

445. Nutriment in morsels has nutritive essence as its characteristic; its function is to produce material form; its manifestation is supporting; its proximate cause is the physical thing to be made into a morsel and consumed. This is a designation for that nutritive essence by which beings are maintained.

446. ඉමානි තාව පාළියං ආගතරූපානෙව. අට්ඨකථායං පන බලරූපං සම්භවරූපං ජාතිරූපං රොගරූපං එකච්චානං මතෙන මිද්ධරූපන්ති එවං අඤ්ඤානිපි රූපානි ආහරිත්වා ‘‘අද්ධා මුනීසි සම්බුද්ධො, නත්ථි නීවරණා තවා’’තිආදීනි (සු. නි. 546) වත්වා මිද්ධරූපං තාව නත්ථියෙවාති පටික්ඛිත්තං. ඉතරෙසු රොගරූපං ජරතාඅනිච්චතාග්ගහණෙන ගහිතමෙව, ජාතිරූපං උපචයසන්තතිග්ගහණෙන, සම්භවරූපං ආපොධාතුග්ගහණෙන, බලරූපං වායොධාතුග්ගහණෙන ගහිතමෙව. තස්මා තෙසු එකම්පි විසුං නත්ථීති සන්නිට්ඨානං කතං.

446. So far these are the material forms that have come down in the Pāli Canon. But in the commentaries other material forms are brought in, thus: strength-form, origin-form, birth-form, sickness-form, and, in the opinion of some, torpor-form. Having cited such texts as “Surely you are the enlightened sage, you have no hindrances,” torpor-form is rejected as non-existent. Among the others, sickness-form is included by the inclusion of aging and impermanence; birth-form by the inclusion of accumulation and continuity; origin-form by the inclusion of the water element; and strength-form by the inclusion of the air element. Therefore, the conclusion is reached that not one of these exists separately.

ඉති ඉදං චතුවීසතිවිධං උපාදාරූපං පුබ්බෙ වුත්තං චතුබ්බිධං භූතරූපඤ්චාති අට්ඨවීසතිවිධං රූපං හොති අනූනමනධිකං.

Thus, this twenty-fourfold derived matter, along with the previously mentioned fourfold primary matter, makes twenty-eight kinds of matter—no less, no more.

447. තං සබ්බම්පි න හෙතු අහෙතුකං හෙතුවිප්පයුත්තං සප්පච්චයං ලොකියං සාසවමෙවාතිආදිනා නයෙන එකවිධං.

447. All of this matter is not a root, is rootless, dissociated from roots, conditioned, mundane, and subject to taints—in this way, etc., it is of one kind.

අජ්ඣත්තිකං බාහිරං, ඔළාරිකං සුඛුමං, දූරෙ සන්තිකෙ, නිප්ඵන්නං අනිප්ඵන්නං, පසාදරූපං නපසාදරූපං, ඉන්ද්‍රියං අනින්ද්‍රියං, උපාදිණ්ණං අනුපාදිණ්ණන්තිආදිවසෙන දුවිධං.

It is internal or external; gross or subtle; far or near; concrete or abstract; sensitive matter or non-sensitive matter; a faculty or a non-faculty; grasped by kamma or not grasped by kamma—in these ways, etc., it is of two kinds.

තත්ථ [Pg.81] චක්ඛාදිපඤ්චවිධං අත්තභාවං අධිකිච්ච පවත්තත්තා අජ්ඣත්තිකං, සෙසං තතො බාහිරත්තා බාහිරං. චක්ඛාදීනි නව ආපොධාතුවජ්ජිතා තිස්සො ධාතුයො චාති ද්වාදසවිධං ඝට්ටනවසෙන ගහෙතබ්බතො ඔළාරිකං, සෙසං තතො විපරීතත්තා සුඛුමං. යං සුඛුමං තදෙව දුප්පටිවිජ්ඣසභාවත්තා දූරෙ, ඉතරං සුප්පටිවිජ්ඣසභාවත්තා සන්තිකෙ. චතස්සො ධාතුයො, චක්ඛාදීනි තෙරස, කබළීකාරාහාරො චාති අට්ඨාරසවිධං රූපං පරිච්ඡෙදවිකාරලක්ඛණභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව පරිග්ගහෙතබ්බතො නිප්ඵන්නං, සෙසං තබ්බිපරීතතාය අනිප්ඵන්නං. චක්ඛාදිපඤ්චවිධං රූපාදීනං ගහණපච්චයභාවෙන ආදාසතලං විය විප්පසන්නත්තා පසාදරූපං, ඉතරං තතො විපරීතත්තා නපසාදරූපං. පසාදරූපමෙව ඉත්ථින්ද්‍රියාදිත්තයෙන සද්ධිං අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං, සෙසං තතො විපරීතත්තා අනින්ද්‍රියං. යං කම්මජන්ති පරතො වක්ඛාම, තං කම්මෙන උපාදිණ්ණත්තා උපාදිණ්ණං, සෙසං තතො විපරීතත්තා අනුපාදිණ්ණං.

Herein, the fivefold matter, the eye faculty, etc., is internal because it occurs in connection with one's own being; the rest, being external to that, is external. The twelve kinds of matter—the nine beginning with the eye faculty and the three primary elements excluding the water element—are gross because they are to be apprehended by way of impingement; the rest, being the opposite, are subtle. That which is subtle is far because its nature is difficult to penetrate; the other is near because its nature is easy to penetrate. The eighteen kinds of matter—the four primary elements, the thirteen beginning with the eye faculty, and nutritive essence—are concrete because they are to be apprehended by their own intrinsic nature, having transcended the state of being a limitation, alteration, or characteristic; the rest, being the opposite, are abstract. The fivefold matter, the eye faculty, etc., is sensitive matter because it is clear like the surface of a mirror, serving as the condition for apprehending visible forms, etc.; the rest, being the opposite, is non-sensitive matter. Sensitive matter itself, along with the triad of femininity, masculinity, and life faculty, is a faculty due to its governing role; the rest, being the opposite, is a non-faculty. That which we will later call kamma-born is called 'grasped' because it is grasped by kamma; the rest, being the opposite, is 'not grasped'.

448. පුන සබ්බමෙව රූපං සනිදස්සනකම්මජාදීනං තිකානං වසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ ඔළාරිකෙ රූපං සනිදස්සනසප්පටිඝං, සෙසං අනිදස්සනසප්පටිඝං. සබ්බම්පි සුඛුමං අනිදස්සනඅප්පටිඝං. එවං තාව සනිදස්සනත්තිකවසෙන තිවිධං. කම්මජාදිත්තිකවසෙන පන කම්මතො ජාතං කම්මජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අකම්මජං, නකුතොචිජාතං නෙව කම්මජං නාකම්මජං. චිත්තතො ජාතං චිත්තජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අචිත්තජං, නකුතොචිජාතං නෙව චිත්තජං නාචිත්තජං, ආහාරතො ජාතං ආහාරජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අනාහාරජං, නකුතොචිජාතං නෙව ආහාරජං නඅනාහාරජං. උතුතො ජාතං උතුජං, තදඤ්ඤපච්චයජාතං අනුතුජං, නකුතොචිජාතං නෙව උතුජං නඅනුතුජන්ති එවං කම්මජාදිත්තිකවසෙන තිවිධං.

448. Again, all matter is threefold by way of triads such as that of the visible. Herein, of gross matter, one part is visible and resistant, while the rest is invisible and resistant. All subtle matter is invisible and non-resistant. Thus it is threefold by way of the triad of the visible. Further, by way of the triad of the kamma-born, etc.: what is born from kamma is kamma-born; what is born from other conditions is not kamma-born; what is born from no cause is neither kamma-born nor not kamma-born. What is born from mind is mind-born; what is born from other conditions is not mind-born; what is born from no cause is neither mind-born nor not mind-born. What is born from nutriment is nutriment-born; what is born from other conditions is not nutriment-born; what is born from no cause is neither nutriment-born nor not nutriment-born. What is born from temperature is temperature-born; what is born from other conditions is not temperature-born; what is born from no cause is neither temperature-born nor not temperature-born. Thus it is threefold by way of the triad of the kamma-born, etc.

449. පුන දිට්ඨාදිරූපරූපාදිවත්ථාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං. තත්ථ රූපායතනං දිට්ඨං නාම දස්සනවිසයත්තා, සද්දායතනං සුතං නාම සවනවිසයත්තා, ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බත්තයං මුතං නාම සම්පත්තගාහකඉන්ද්‍රියවිසයත්තා, සෙසං විඤ්ඤාතං නාම විඤ්ඤාණස්සෙව විසයත්තාති එවං තාව දිට්ඨාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං.

449. Again, it is fourfold by way of tetrads such as that of the seen, heard, sensed, and cognized. Herein, the visible-form base is called 'seen' because it is the object of seeing; the sound base is called 'heard' because it is the object of hearing; the triad of odor, taste, and tangible bases is called 'sensed' because they are objects of faculties that grasp upon contact; and the remainder is called 'cognized' because it is the object of mind-consciousness alone. Thus it is fourfold by way of the tetrad of the seen, etc.

නිප්ඵන්නරූපං පනෙත්ථ රූපරූපං නාම, ආකාසධාතු පරිච්ඡෙදරූපං නාම, කායවිඤ්ඤත්තිආදි කම්මඤ්ඤතාපරියන්තං විකාරරූපං නාම, ජාතිජරාභඞ්ගං ලක්ඛණරූපං නාමාති එවං රූපරූපාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං.

Herein, concrete matter is called 'matter-as-matter'; the space element is called 'limiting matter'; bodily intimation, etc., up to adaptability, is called 'matter of alteration'; arising, aging, and dissolution is called 'characteristic matter'. Thus it is fourfold by way of the tetrad of matter-as-matter, etc.

යං [Pg.82] පනෙත්ථ හදයරූපං නාම, තං වත්ථු න ද්වාරං. විඤ්ඤත්තිද්වයං ද්වාරං න වත්ථු. පසාදරූපං වත්ථු චෙව ද්වාරඤ්ච. සෙසං නෙව වත්ථු න ද්වාරන්ති එවං වත්ථාදිචතුක්කවසෙන චතුබ්බිධං.

Herein, what is called the heart-matter is a base but not a door. The two intimations are a door but not a base. Sensitive matter is both a base and a door. The rest is neither a base nor a door. Thus it is fourfold by way of the tetrad of base, etc.

450. පුන එකජං, ද්විජං, තිජං, චතුජං, නකුතොචිජාතන්ති ඉමෙසං වසෙන පඤ්චවිධං. තත්ථ කම්මජමෙව චිත්තජමෙව ච එකජං නාම. තෙසු සද්ධිං හදයවත්ථුනා ඉන්ද්‍රියරූපං කම්මජමෙව. විඤ්ඤත්තිද්වයං චිත්තජමෙව. යං පන චිත්තතො ච උතුතො ච ජාතං, තං ද්විජං නාම, තං සද්දායතනමෙව. යං උතුචිත්තාහාරෙහි ජාතං, තං තිජං නාම, තං පන ලහුතාදිත්තයමෙව. යං චතූහිපි කම්මාදීහි ජාතං, තං චතුජං නාම, තං ලක්ඛණරූපවජ්ජං අවසෙසං හොති. ලක්ඛණරූපං පන නකුතොචිජාතං. කස්මා? න හි උප්පාදස්ස උප්පාදො අත්ථි, උප්පන්නස්ස ච පරිපාකභෙදමත්තං ඉතරද්වයං. යම්පි ‘‘රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං ආකාසධාතු ආපොධාතු රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා, රූපස්ස උපචයො, රූපස්ස සන්තති, කබළීකාරො ආහාරො, ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං, තං පන රූපජනකපච්චයානං කිච්චානුභාවක්ඛණෙ දිට්ඨත්තාති වෙදිතබ්බං.

450. Again, it is fivefold by way of these divisions: of single origin, of double origin, of triple origin, of quadruple origin, and of no origin. Herein, that which is born solely from kamma and that which is born solely from mind is called 'of single origin.' Among these, faculty matter, together with the heart-base, is born solely from kamma. The two intimations are born solely from mind. That which is born from both mind and temperature is called 'of double origin,' and this is only the sound base. That which is born from temperature, mind, and nutriment is called 'of triple origin,' and this is only the triad of lightness, etc. That which is born from all four—kamma, etc.—is called 'of quadruple origin,' and this is the remainder, excluding characteristic matter. Characteristic matter, however, is of no origin. Why? For there is no arising of arising, and for what has arisen, the other two are merely its maturation and dissolution. And where it is said, 'The visible object base, sound base, odor base, taste base, tangible object base, space element, water element, lightness of matter, softness of matter, adaptability of matter, accumulation of matter, continuity of matter, and edible food—these phenomena are mind-originated,' etc. (Dhs §1201), the fact that for arising its being born from some cause is conceded should be understood as being on account of its being seen at the moment of the function and power of the matter-generating conditions.

ඉදං තාව රූපක්ඛන්ධෙ විත්ථාරකථාමුඛං.

This, for now, is the introduction to the detailed exposition on the aggregate of matter.

විඤ්ඤාණක්ඛන්ධකථා

The Exposition on the Consciousness Aggregate

451. ඉතරෙසු පන යංකිඤ්චි වෙදයිතලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා වෙදනාක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි සඤ්ජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො; යංකිඤ්චි විජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යස්මා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ විඤ්ඤාතෙ ඉතරෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති, තස්මා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං ආදිං කත්වා වණ්ණනං කරිස්සාම.

451. As for the remaining aggregates, whatever has the characteristic of feeling, all that taken together is the feeling aggregate; whatever has the characteristic of perceiving, all that taken together is the perception aggregate; whatever has the characteristic of forming, all that taken together is the formations aggregate; whatever has the characteristic of cognizing, all that taken together is the consciousness aggregate, it should be understood. Among these, since the others are easily understood when the consciousness aggregate is understood, we shall begin our exposition with the consciousness aggregate.

යංකිඤ්චි විජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බොති හි වුත්තං. කිඤ්ච විජානනලක්ඛණං විඤ්ඤාණං? යථාහ ‘‘විජානාති විජානාතීති ඛො, ආවුසො, තස්මා විඤ්ඤාණන්ති වුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.449). විඤ්ඤාණං චිත්තං මනොති අත්ථතො එකං. තදෙතං විජානනලක්ඛණෙන සභාවතො [Pg.83] එකවිධම්පි ජාතිවසෙන තිවිධං කුසලං, අකුසලං, අබ්‍යාකතඤ්ච.

For it has been said: 'Whatever has the characteristic of cognizing, all that taken together is to be understood as the consciousness aggregate.' And what is the consciousness that has the characteristic of cognizing? As it is said: 'It cognizes, it cognizes, friend; therefore it is called consciousness.' Consciousness (viññāṇa), mind (citta), and mentality (mano) are one in meaning. Although this is single in its intrinsic nature, having the characteristic of cognizing, by way of class it is threefold: wholesome, unwholesome, and indeterminate.

452. තත්ථ කුසලං භූමිභෙදතො චතුබ්බිධං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ කාමාවචරං සොමනස්සුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං. සෙය්‍යථිදං – සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා ඤාණවිප්පයුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා ඤාණවිප්පයුත්තං.

452. Herein, wholesome consciousness is fourfold by division of plane: sense-sphere, form-sphere, formless-sphere, and supramundane. Among these, sense-sphere wholesome consciousness is eightfold by way of its distinctions regarding joy, equanimity, knowledge, and prompting. They are as follows: (1) accompanied by joy, associated with knowledge, unprompted; (2) the same, but prompted; (3) accompanied by joy, dissociated from knowledge, unprompted; (4) the same, but prompted; (5) accompanied by equanimity, associated with knowledge, unprompted; (6) the same, but prompted; (7) accompanied by equanimity, dissociated from knowledge, unprompted; (8) the same, but prompted.

යදා හි දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තං (ම. නි. 1.441) සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං චිත්තං අසඞ්ඛාරං හොති. යදා පන වුත්තනයෙන හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො වා පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරං හොති. ඉමස්මිඤ්හි අත්ථෙ සඞ්ඛාරොති එතං අත්තනො වා පරෙසං වා වසෙන පවත්තස්ස පුබ්බපයොගස්සාධිවචනං. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන ‘‘දෙථ වන්දථාති’’ ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං කාමාවචරකුසලං වෙදිතබ්බං.

For when someone, delighted and joyful on account of the excellence of the gift, the recipient, and so on, or some other cause for joy, performs meritorious deeds such as giving with right view at the forefront—a view that proceeds in the manner of 'There is what is given...'—acting without hesitation and unprompted by others, then their consciousness is one accompanied by joy, associated with knowledge, and unprompted. But when, joyful and happy in the same way, one performs such deeds with right view at the forefront but hesitating due to a lack of generous spirit, or prompted by others, then that same consciousness is prompted. In this context, 'prompting' is a term for the prior exertion that occurs on one's own initiative or on that of others. When young children, who have become familiar with such conduct by observing their relatives, see bhikkhus and, becoming joyful, spontaneously give whatever is in their hands or pay homage, then the third type of consciousness arises. But when, prompted by their relatives with 'Give! Pay homage!', they act accordingly, then the fourth type of consciousness arises. When, however, due to a lack of excellence in the gift, the recipient, and so on, or the absence of other causes for joy, they are without joy in all four of these cases, then the remaining four types of consciousness accompanied by equanimity arise. Thus, sense-sphere wholesome consciousness is to be understood as eightfold by way of its distinctions regarding joy, equanimity, knowledge, and prompting.

රූපාවචරං පන ඣානඞ්ගයොගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති. සෙය්‍යථිදං, විතක්කවිචාරපීතිසුඛසමාධියුත්තං පඨමං, අතික්කන්තවිතක්කං දුතියං, තතො අතික්කන්තවිචාරං තතියං, තතො විරත්තපීතිකං චතුත්ථං, අත්ථඞ්ගතසුඛං උපෙක්ඛාසමාධියුත්තං පඤ්චමන්ති.

Form-sphere consciousness, however, is fivefold according to the combination of jhāna factors. They are as follows: the first is accompanied by applied thought, sustained thought, rapture, happiness, and concentration; the second has transcended applied thought; from that, the third has transcended sustained thought; from that, the fourth is with rapture faded away; the fifth has happiness subsided and is accompanied by equanimity and concentration.

අරූපාවචරං චතුන්නං ආරුප්පානං යොගවසෙන චතුබ්බිධං. වුත්තප්පකාරෙන හි ආකාසානඤ්චායතනජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං පඨමං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීහි දුතියතතියචතුත්ථානි[Pg.84]. ලොකුත්තරං චතුමග්ගසම්පයොගතො චතුබ්බිධන්ති එවං තාව කුසලවිඤ්ඤාණමෙව එකවීසතිවිධං හොති.

Formless-sphere consciousness is fourfold by way of its connection with the four formless attainments. For, in the manner already stated, the first is associated with the jhāna of the base of the infinity of space; the second, third, and fourth are associated with the base of the infinity of consciousness, and so on. Supramundane consciousness is fourfold due to its association with the four paths. Thus, for now, wholesome consciousness alone comes to be of twenty-one kinds.

453. අකුසලං පන භූමිතො එකවිධං කාමාවචරමෙව, මූලතො තිවිධං ලොභමූලං දොසමූලං මොහමූලඤ්ච.

453. Unwholesome consciousness, however, is of one kind by plane—only sense-sphere—and threefold by root: rooted in greed, rooted in hatred, and rooted in delusion.

තත්ථ ලොභමූලං සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිගතසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං. සෙය්‍යථිදං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරඤ්ච, තථා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං.

Herein, consciousness rooted in greed is eightfold by distinction of joy, equanimity, view, and prompting. They are as follows: (1) accompanied by joy, associated with wrong view, unprompted; (2) the same, but prompted; (3) accompanied by joy, dissociated from wrong view, unprompted; (4) the same, but prompted; (5) accompanied by equanimity, associated with wrong view, unprompted; (6) the same, but prompted; (7) accompanied by equanimity, dissociated from wrong view, unprompted; (8) the same, but prompted.

යදා හි ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ති (ම. නි. 1.469) ආදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තං උප්පජ්ජති. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති එවං සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිගතසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධං ලොභමූලං වෙදිතබ්බං.

For when one, with wrong view at the forefront—a view that proceeds in the manner of 'There is no danger in sensual pleasures,' and so on—joyfully and happily enjoys sensual pleasures or regards seen omens and the like as essential, with a mind that is naturally sharp and unprompted, then the first unwholesome consciousness arises. When this is done with a sluggish and prompted mind, the second arises. When, without wrong view at the forefront, one is simply joyful and happy and engages in sexual intercourse, covets another's property, or steals another's belongings, with a mind that is naturally sharp and unprompted, then the third arises. When this is done with a sluggish and prompted mind, then the fourth arises. But when, on account of not attaining sensual pleasures or due to the absence of other causes for joy, one is without joy in all four of these cases, then the remaining four types of consciousness accompanied by equanimity arise. Thus, consciousness rooted in greed is to be understood as eightfold by distinction of joy, equanimity, view, and prompting.

දොසමූලං පන දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරන්ති දුවිධමෙව හොති, තස්ස පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Consciousness rooted in hatred, however, is only twofold: accompanied by displeasure, associated with aversion, unprompted, and also prompted. Its occurrence should be understood in relation to its proceeding sharply or sluggishly at the time of such acts as killing living beings.

මොහමූලං උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං උද්ධච්චසම්පයුත්තඤ්චාති දුවිධං. තස්ස සන්නිට්ඨානවික්ඛෙපකාලෙ පවත්ති වෙදිතබ්බාති එවං අකුසලවිඤ්ඤාණං ද්වාදසවිධං හොති.

Consciousness rooted in delusion is twofold: accompanied by equanimity and associated with doubt, and also associated with restlessness. Its occurrence is to be understood at the time of indecision and distraction. Thus unwholesome consciousness is of twelve kinds.

454. අබ්‍යාකතං ජාතිභෙදතො දුවිධං විපාකං කිරියඤ්ච. තත්ථ විපාකං භූමිතො චතුබ්බිධං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්ච. තත්ථ [Pg.85] කාමාවචරං දුවිධං කුසලවිපාකං අකුසලවිපාකඤ්ච. කුසලවිපාකම්පි දුවිධං අහෙතුකං සහෙතුකඤ්ච.

454. Indeterminate consciousness is twofold by distinction of class: resultant and functional. Herein, resultant consciousness is fourfold by plane: sense-sphere, form-sphere, formless-sphere, and supramundane. Of these, sense-sphere resultant consciousness is twofold: wholesome-resultant and unwholesome-resultant. Wholesome-resultant consciousness is also twofold: rootless and with roots.

තත්ථ අලොභාදිවිපාකහෙතුවිරහිතං අහෙතුකං, තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡනකිච්චා මනොධාතු, සන්තීරණාදිකිච්චා ද්වෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො චාති අට්ඨවිධං.

Herein, that which is devoid of resultant roots such as non-greed is rootless. It is eightfold: eye-consciousness; ear-, nose-, tongue-, and body-consciousness; the mind-element with the function of receiving; and the two mind-consciousness-elements with the functions of investigating and so on.

තත්ථ චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රූපමත්තාරම්මණරසං, රූපාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානං, රූපාරම්මණාය කිරියමනොධාතුයා අපගමපදට්ඨානං. සොතාදිසන්නිස්සිතසද්දාදිවිජානනලක්ඛණානි සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි, සද්දාදිමත්තාරම්මණරසානි, සද්දාදිඅභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානානි, සද්දාරම්මණාදීනං කිරියමනොධාතූනං අපගමපදට්ඨානානි.

Herein, eye-consciousness has the characteristic of cognizing a visible form dependent on the eye, its function is to have merely a visible form as its object, it manifests as facing towards a visible form, and its proximate cause is the cessation of the functional mind-element that has a visible form as its object. Ear-, nose-, tongue-, and body-consciousness have the characteristic of cognizing sounds and so on, dependent on the ear and so on; their function is to have merely a sound and so on as their object; they manifest as facing towards sounds and so on; and their proximate cause is the cessation of the functional mind-elements that have sound and so on as their objects.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනන්තරං රූපාදිවිජානනලක්ඛණා මනොධාතු, රූපාදිසම්පටිච්ඡනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිඅපගමපදට්ඨානා.

The mind-element has the characteristic of cognizing a visible form, etc., immediately after eye-consciousness and the others. Its function is to receive the visible form, etc. It manifests as the state of so doing. Its proximate cause is the cessation of eye-consciousness and the others.

අහෙතුකවිපාකා සළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා දුවිධාපි සන්තීරණාදිකිච්චා මනොවිඤ්ඤාණධාතු, සන්තීරණාදිරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, හදයවත්ථුපදට්ඨානා. සොමනස්සුපෙක්ඛායොගතො පන ද්විපඤ්චට්ඨානභෙදතො ච තස්සා භෙදො. එතාසු හි එකා එකන්තමිට්ඨාරම්මණෙ පවත්තිසබ්භාවතො සොමනස්සසම්පයුත්තා හුත්වා සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන පඤ්චද්වාරෙ චෙව ජවනාවසානෙ ච පවත්තනතො ද්විට්ඨානා හොති. එකා ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙ පවත්තිසබ්භාවතො උපෙක්ඛාසම්පයුත්තා හුත්වා සන්තීරණතදාරම්මණපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තනතො පඤ්චට්ඨානා හොති.

The two types of mind-consciousness-element that are rootless resultant have the characteristic of cognizing the six kinds of objects, the function of investigating and so on, they manifest as the state of so doing, and have the heart-base as their proximate cause. Their distinction, however, is due to their association with joy or equanimity, and to the difference in their occurring in two or five instances. For among these, one type, being associated with joy because it occurs with an exclusively desirable object, is of two instances, occurring by way of investigating at the five doors and by way of registration at the end of the javana process. The other type, being associated with equanimity because it occurs with a desirable or neutral object, is of five instances, occurring by way of investigating, registration, rebirth-linking, life-continuum, and death.

අට්ඨවිධම්පි චෙතං අහෙතුකවිපාකවිඤ්ඤාණං නියතානියතාරම්මණත්තා දුවිධං. උපෙක්ඛාසුඛසොමනස්සභෙදතො තිවිධං. විඤ්ඤාණපඤ්චකං හෙත්ථ නියතාරම්මණං යථාක්කමං රූපාදීසුයෙව පවත්තිතො, සෙසං අනියතාරම්මණං. තත්‍ර හි මනොධාතු පඤ්චසුපි රූපාදීසු පවත්තති, මනොවිඤ්ඤාණධාතුද්වයං ඡසූති. කායවිඤ්ඤාණං පනෙත්ථ සුඛයුත්තං, ද්විට්ඨානා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොමනස්සයුත්තා, සෙසං උපෙක්ඛායුත්තන්ති. එවං තාව කුසලවිපාකාහෙතුකං අට්ඨවිධං වෙදිතබ්බං.

And these eight types of rootless resultant consciousness are twofold, on account of having a fixed or an unfixed object. They are threefold by distinction of equanimity, pleasure, and joy. Herein, the fivefold sense-consciousness has a fixed object, since it arises in sequence with respect to visible forms and so on; the rest have an unfixed object. For among them, the mind-element functions with respect to the five objects—visible forms and so on—while the two mind-consciousness-elements function with respect to the six. Herein, body-consciousness is associated with pleasure; the mind-consciousness-element that occurs in two instances is associated with joy; the remaining six are associated with equanimity. Thus, for now, the eightfold rootless wholesome-resultant consciousness should be understood.

අලොභාදිවිපාකහෙතුසම්පයුත්තං පන සහෙතුකං, තං කාමාවචරකුසලං විය සොමනස්සාදි භෙදතො අට්ඨවිධං. යථා පන කුසලං දානාදිවසෙන [Pg.86] ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති, න ඉදං තථා. ඉදඤ්හි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙසුයෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. සඞ්ඛාරාසඞ්ඛාරභාවො පනෙත්ථ ආගමනාදිවසෙන වෙදිතබ්බො. සම්පයුත්තධම්මානඤ්ච විසෙසෙ අසතිපි ආදාසතලාදීසු මුඛනිමිත්තං විය නිරුස්සාහං විපාකං, මුඛං විය සඋස්සාහං කුසලන්ති වෙදිතබ්බං.

However, that which is associated with resultant roots such as non-greed is resultant consciousness with roots. Like sense-sphere wholesome consciousness, it is eightfold by way of distinctions such as being accompanied by joy. But while wholesome consciousness occurs with the six objects by way of giving and so on, this is not so with the resultant. For this occurs only with the six objects that are included among limited phenomena, by way of rebirth-linking, life-continuum, death, and registration. Here, the distinction between prompted and unprompted should be understood by way of the textual tradition and so on. And although there is no difference in the associated mental factors, the resultant should be understood as effortless, like the reflection of a face in a mirror, while the wholesome should be understood as effortful, like the face itself.

කෙවලං හි අකුසලවිපාකං අහෙතුකමෙව, තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡනකිච්චා මනොධාතු, සන්තීරණාදිකිච්චා පඤ්චට්ඨානා මනොවිඤ්ඤාණධාතූති සත්තවිධං. තං ලක්ඛණාදිතො කුසලාහෙතුකවිපාකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Indeed, unwholesome resultant consciousness is exclusively rootless. It is sevenfold: eye-consciousness; ear-, nose-, tongue-, and body-consciousness; the mind-element with the function of receiving; and the mind-consciousness-element that occurs in five instances with the function of investigating and so on. Its characteristics and so on should be understood in the same way as stated for the wholesome rootless resultant consciousness.

කෙවලඤ්හි කුසලවිපාකානි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණානි, ඉමානි අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණානි. තානි ච උපෙක්ඛාසුඛසොමනස්සභෙදතො තිවිධානි, ඉමානි දුක්ඛඋපෙක්ඛාවසෙන දුවිධානි. එත්ථ හි කායවිඤ්ඤාණං දුක්ඛසහගතමෙව, සෙසානි උපෙක්ඛාසහගතානි. සා ච තෙසු උපෙක්ඛා හීනා දුක්ඛං විය නාතිතිඛිණා, ඉතරෙසු උපෙක්ඛා පණීතා සුඛං විය නාතිතිඛිණා. ඉති ඉමෙසං සත්තන්නං අකුසලවිපාකානං පුරිමානඤ්ච සොළසන්නං කුසලවිපාකානං වසෙන කාමාවචරං විපාකවිඤ්ඤාණං තෙවීසතිවිධං.

Indeed, wholesome resultant consciousnesses have desirable or moderately desirable objects, while these have undesirable or moderately undesirable objects. And those are of three kinds, distinguished by equanimity, pleasure, or joy, while these are of two kinds, by way of pain or equanimity. Herein, body-consciousness is always accompanied by pain; the rest are accompanied by equanimity. And the equanimity in these is inferior, not very sharp like pain, while the equanimity in the others is superior, not very sharp like pleasure. Thus, by way of these seven unwholesome resultants and the previous sixteen wholesome resultants, the sense-sphere resultant consciousness is of twenty-three kinds.

රූපාවචරං පන කුසලං විය පඤ්චවිධං. කුසලං පන සමාපත්තිවසෙන ජවනවීථියං පවත්තති. ඉදං උපපත්තියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන. යථා ච රූපාවචරං, එවං අරූපාවචරම්පි කුසලං විය චතුබ්බිධං. පවත්තිභෙදොපිස්ස රූපාවචරෙ වුත්තනයො එව. ලොකුත්තරවිපාකං චතුමග්ගයුත්තචිත්තඵලත්තා චතුබ්බිධං, තං මග්ගවීථිවසෙන චෙව සමාපත්තිවසෙන ච ද්විධා පවත්තති. එවං සබ්බම්පි චතූසු භූමීසු ඡත්තිංසවිධං විපාකවිඤ්ඤාණං හොති.

The fine-material sphere resultant consciousness, however, is fivefold like the wholesome. But the wholesome consciousness occurs in the impulsion process by way of attainment; this resultant consciousness occurs in the new existence by way of rebirth-linking, the life-continuum, and death. And just as the fine-material sphere, so too the immaterial sphere resultant consciousness is fourfold like the wholesome. The distinction in its occurrence is the same as the method stated for the fine-material sphere. The supramundane resultant is fourfold, as it is the fruit of the consciousnesses associated with the four paths. It occurs in two ways: by way of the path process and by way of attainment. Thus, in all four planes, resultant consciousness is of thirty-six kinds.

කිරියං පන භූමිභෙදතො තිවිධං කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරඤ්ච. තත්ථ කාමාවචරං දුවිධං අහෙතුකං සහෙතුකඤ්ච. තත්ථ අලොභාදිකිරියහෙතුවිරහිතං අහෙතුකං, තං මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුභෙදතො දුවිධං.

Functional consciousness, however, is of three kinds according to the distinction of plane: sense-sphere, fine-material sphere, and immaterial sphere. Herein, the sense-sphere functional consciousness is twofold: rootless and rooted. Herein, the rootless is that which is devoid of functional roots such as non-greed. It is of two kinds, distinguished as the mind-element and the mind-consciousness-element.

තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිපුරෙචරරූපාදිවිජානනලක්ඛණා මනොධාතු, ආවජ්ජනරසා, රූපාදිඅභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා, භවඞ්ගවිච්ඡෙදපදට්ඨානා, සා උපෙක්ඛායුත්තාව හොති.

Herein, the mind-element has the characteristic of cognizing visible forms, etc., and of preceding eye-consciousness, etc. Its function is adverting. It is manifested as the state of facing towards visible forms, etc. Its proximate cause is the interruption of the life-continuum. It is always accompanied by equanimity.

මනොවිඤ්ඤාණධාතු [Pg.87] පන දුවිධා සාධාරණා අසාධාරණා ච. තත්ථ සාධාරණා උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකකිරියා සළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා, කිච්චවසෙන පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙසු වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, අහෙතුකවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු භවඞ්ගානං අඤ්ඤතරාපගමපදට්ඨානා.

The mind-consciousness-element, however, is of two kinds: common and uncommon. Herein, the common one is the rootless functional consciousness accompanied by equanimity. It has the characteristic of cognizing the six objects. By way of function, it has the function of determining in the five sense-doors and adverting in the mind-door. It is manifested as being that way. Its proximate cause is the cessation of one of the rootless resultant mind-consciousness-elements or of the life-continuum.

අසාධාරණා සොමනස්සසහගතාහෙතුකකිරියා සළාරම්මණවිජානනලක්ඛණා, කිච්චවසෙන අරහතං අනුළාරෙසු වත්ථූසු හසිතුප්පාදනරසා, තථාභාවපච්චුපට්ඨානා, එකන්තතො හදයවත්ථුපදට්ඨානාති. ඉති කාමාවචරකිරියං අහෙතුකං තිවිධං.

The uncommon one is the rootless functional consciousness accompanied by joy. It has the characteristic of cognizing the six objects. By way of function, its function is to produce a smile for arahants regarding non-sublime matters. It is manifested as being that way. Its proximate cause is exclusively the heart-base. Thus, the rootless functional consciousness of the sense-sphere is of three kinds.

සහෙතුකං පන සොමනස්සාදිභෙදතො කුසලං විය අට්ඨවිධං. කෙවලඤ්හි කුසලං සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං උප්පජ්ජති, ඉදං අරහතංයෙවාති අයමෙත්ථ විසෙසො. එවං තාව කාමාවචරං එකාදසවිධං.

The rooted functional consciousness, however, is eightfold, like the wholesome, with distinctions such as being accompanied by joy. Indeed, wholesome consciousness arises only for trainees and worldlings, while this functional consciousness arises only for arahants—this is the distinction here. Thus, so far, the sense-sphere functional consciousness is of eleven kinds.

රූපාවචරං පන අරූපාවචරඤ්ච කුසලං විය පඤ්චවිධං චතුබ්බිධඤ්ච හොති. අරහතං උප්පත්තිවසෙනෙව චස්ස කුසලතො විසෙසො වෙදිතබ්බොති. එවං සබ්බම්පි තීසු භූමීසු වීසතිවිධං කිරියවිඤ්ඤාණං හොති.

The fine-material sphere and immaterial sphere functional consciousness, however, are fivefold and fourfold respectively, like the wholesome. And its distinction from the wholesome should be understood as arising only for arahants. Thus, in all three planes, functional consciousness is of twenty kinds.

455. ඉති එකවීසති කුසලානි ද්වාදසාකුසලානි ඡත්තිංස විපාකානි වීසති කිරියානීති සබ්බානිපි එකූනනවුති විඤ්ඤාණානි හොන්ති. යානි පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනදස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණචුතිවසෙන චුද්දසහි ආකාරෙහි පවත්තන්ති.

455. Thus, there are twenty-one wholesome, twelve unwholesome, thirty-six resultant, and twenty functional consciousnesses—in all, eighty-nine types of consciousness. These occur in fourteen modes: rebirth-linking, life-continuum, adverting, seeing, hearing, smelling, tasting, touching, receiving, investigating, determining, impulsion, registering, and death.

කථං? යදා හි අට්ඨන්නං කාමාවචරකුසලානං ආනුභාවෙන දෙවමනුස්සෙසු සත්තා නිබ්බත්තන්ති, තදා නෙසං මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතං කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානං අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා අට්ඨ සහෙතුකකාමාවචරවිපාකානි, මනුස්සෙසු පණ්ඩකාදිභාවං ආපජ්ජමානානං දුබ්බලද්විහෙතුකකුසලවිපාකඋපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකවිපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු චාති පටිසන්ධිවසෙන නව විපාකචිත්තානි පවත්තන්ති. යදා රූපාවචරාරූපාවචරකුසලානුභාවෙන රූපාරූපභවෙසු නිබ්බත්තන්ති, තදා නෙසං මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතං කම්මනිමිත්තමෙව ආරම්මණං කත්වා නව රූපාරූපාවචරවිපාකානි පටිසන්ධිවසෙන පවත්තන්ති.

How so? When, through the power of the eight sense-sphere wholesome consciousnesses, beings are reborn among devas and humans, then at the time of their death, taking as object one of the kamma, kamma-sign, or destiny-sign that is present, eight rooted sense-sphere resultant consciousnesses arise; and for those who attain existence as eunuchs and the like among humans, the rootless resultant mind-consciousness-element accompanied by equanimity, which is the result of a weak two-rooted wholesome consciousness, arises. Thus, nine resultant consciousnesses occur by way of rebirth-linking. When, through the power of fine-material sphere and immaterial sphere wholesome consciousnesses, beings are reborn in the fine-material and immaterial realms, then at the time of their death, taking only the kamma-sign that is present as object, the nine fine-material and immaterial sphere resultant consciousnesses arise by way of rebirth-linking.

යදා [Pg.88] පන අකුසලානුභාවෙන අපායෙ නිබ්බත්තන්ති, තදා නෙසං මරණකාලෙ පච්චුපට්ඨිතං කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානං අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා එකා අකුසලවිපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු පටිසන්ධිවසෙන පවත්තතීති එවං තාවෙත්ථ එකූනවීසතියා විපාකවිඤ්ඤාණානං පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

But when they are reborn in the planes of deprivation through the power of unwholesome consciousness, then at the time of their death, taking as object one of the kamma, kamma-sign, or destiny-sign that is present, a single unwholesome-resultant rootless mind-consciousness-element arises by way of rebirth-linking. Thus, the occurrence of nineteen resultant consciousnesses by way of rebirth-linking should be understood.

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ පන නිරුද්ධෙ තං තං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමනුබන්ධමානං තස්ස තස්සෙව කම්මස්ස විපාකභූතං තස්මිඤ්ඤෙව ආරම්මණෙ තාදිසමෙව භවඞ්ගවිඤ්ඤාණං නාම පවත්තති, පුනපි තාදිසන්ති එවං අසති සන්තානවිනිවත්තකෙ අඤ්ඤස්මිං චිත්තුප්පාදෙ නදීසොතං විය සුපිනං අපස්සතො නිද්දොක්කමනකාලාදීසු අපරිමාණසඞ්ඛ්‍යම්පි පවත්තතියෙවාති එවං තෙසඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණානං භවඞ්ගවසෙනාපි පවත්ති වෙදිතබ්බා.

When the rebirth-linking consciousness has ceased, a life-continuum consciousness of the very same kind arises, following that rebirth-linking consciousness, being the result of that very same kamma, and having the very same object. Again and again, so long as no other consciousness arises to interrupt the continuity, it occurs a countless number of times, like the flow of a river, during dreamless sleep, when falling asleep, and so on. Thus, the occurrence of these same consciousnesses by way of the life-continuum should also be understood.

එවං පවත්තෙ පන භවඞ්ගසන්තානෙ යදා සත්තානං ඉන්ද්‍රියානි ආරම්මණගහණක්ඛමානි හොන්ති, තදා චක්ඛුස්සාපාථගතෙ රූපෙ රූපං පටිච්ච චක්ඛුපසාදස්ස ඝට්ටනා හොති, තතො ඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගචලනං හොති, අථ නිරුද්ධෙ භවඞ්ගෙ තදෙව රූපං ආරම්මණං කත්වා භවඞ්ගං විච්ඡින්දමානා විය ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා කිරියමනොධාතු උප්පජ්ජති. සොතද්වාරාදීසුපි එසෙව නයො. මනොද්වාරෙ පන ඡබ්බිධෙපි ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ භවඞ්ගචලනානන්තරං භවඞ්ගං විච්ඡින්දමානා විය ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා අහෙතුකකිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතු උප්පජ්ජති උපෙක්ඛාසහගතාති එවං ද්වින්නං කිරියවිඤ්ඤාණානං ආවජ්ජනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Furthermore, when the stream of the life-continuum is thus proceeding, and the faculties of beings become capable of grasping an object, then when a form comes into the range of the eye, there is an impact on the eye-sensitivity on account of that form. Then, through the force of that impact, the life-continuum vibrates. Then, when the life-continuum has ceased, taking that very form as its object, the functional mind-element arises, accomplishing the function of adverting as if cutting off the life-continuum. This same method applies to the ear-door and so on. At the mind-door, however, when any of the six kinds of objects comes into range, immediately after the vibration of the life-continuum, the rootless functional mind-consciousness-element accompanied by equanimity arises, accomplishing the function of adverting as if cutting off the life-continuum. Thus, the occurrence of the two functional consciousnesses by way of adverting should be understood.

ආවජ්ජනානන්තරං පන චක්ඛුද්වාරෙ තාව දස්සනකිච්චං සාධයමානං චක්ඛුපසාදවත්ථුකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතද්වාරාදීසු සවනාදිකිච්චං සාධයමානානි සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි පවත්තන්ති. තානි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තෙසු විසයෙසු කුසලවිපාකානි, අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තෙසු විසයෙසු අකුසලවිපාකානීති එවං දසන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Furthermore, immediately after adverting, at the eye-door, eye-consciousness arises, which is based on the eye-sensitivity and accomplishes the function of seeing. At the ear-door and so on, ear-, nose-, tongue-, and body-consciousness arise, accomplishing the functions of hearing and so on. With desirable or moderately desirable objects, these are wholesome-resultant; with undesirable or moderately undesirable objects, they are unwholesome-resultant. Thus, the occurrence of the ten resultant consciousnesses by way of seeing, hearing, smelling, tasting, and touching should be understood.

‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරා උප්පජ්ජති චිත්තං මනො මානසං තජ්ජා මනොධාතූ’’තිආදිවචනතො (විභ. 184) පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනන්තරා [Pg.89] තෙසඤ්ඤෙව විසයං සම්පටිච්ඡමානා කුසලවිපාකානන්තරං කුසලවිපාකා, අකුසලවිපාකානන්තරං අකුසලවිපාකා මනොධාතු උප්පජ්ජති. එවං ද්වින්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං සම්පටිච්ඡනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Furthermore, on account of such statements as (Vibhaṅga 184): 'Immediately after the eye-consciousness-element, having arisen, has ceased, there arises a mind, a mentation, a mental faculty, that is, the mind-element which is born of that,' the mind-element arises immediately after eye-consciousness and the others, receiving their very same object. After a wholesome-resultant, a wholesome-resultant mind-element arises; after an unwholesome-resultant, an unwholesome-resultant one arises. Thus, the occurrence of the two resultant consciousnesses by way of receiving should be understood.

‘‘මනොධාතුයාපි උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරා උප්පජ්ජති චිත්තං මනො මානසං තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති (විභ. 184) වචනතො පන මනොධාතුයා සම්පටිච්ඡිතමෙව විසයං සන්තීරයමානා අකුසලවිපාකමනොධාතුයා අනන්තරා අකුසලවිපාකා, කුසලවිපාකාය අනන්තරා ඉට්ඨාරම්මණෙ සොමනස්සසහගතා, ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ උපෙක්ඛාසහගතා උප්පජ්ජති විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතූති එවං තිණ්ණං විපාකවිඤ්ඤාණානං සන්තීරණවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Furthermore, on account of the statement (Vibhaṅga 184), 'Immediately after the mind-element too, having arisen, has ceased, there arises a mind, a mentation, a mental faculty, that is, the mind-consciousness-element which is born of that,' the resultant rootless mind-consciousness-element arises, investigating the very object received by the mind-element. After an unwholesome-resultant mind-element, an unwholesome-resultant one arises. After a wholesome-resultant mind-element, with a desirable object, one accompanied by gladness arises; with a desirable-neutral object, one accompanied by equanimity arises. Thus, the occurrence of the three resultant consciousnesses by way of investigating should be understood.

සන්තීරණානන්තරං පන තමෙව විසයං වවත්ථාපයමානා උප්පජ්ජති කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු උපෙක්ඛාසහගතාති එවං එකස්සෙව කිරියවිඤ්ඤාණස්ස වොට්ඨබ්බනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

Furthermore, immediately after investigating, the functional rootless mind-consciousness-element arises, accompanied by equanimity, determining that very same object. Thus, the occurrence of this single functional consciousness should be understood as occurring by way of determination.

වොට්ඨබ්බනානන්තරං පන සචෙ මහන්තං හොති රූපාදිආරම්මණං, අථ යථාවවත්ථාපිතෙ විසයෙ අට්ඨන්නං වා කාමාවචරකුසලානං ද්වාදසන්නං වා අකුසලානං නවන්නං වා අවසෙසකාමාවචරකිරියානං අඤ්ඤතරවසෙන ඡ සත්ත වා ජවනානි ජවන්ති, එසො තාව පඤ්චද්වාරෙ නයො.

Furthermore, immediately after determination, if the object such as a visible form is great, then in regard to the object that has been determined, six or seven impulsions of one of the eight sense-sphere wholesome, twelve unwholesome, or nine remaining sense-sphere functional consciousnesses run. This is the method at the five doors.

මනොද්වාරෙ පන මනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං තානියෙව. ගොත්‍රභුතො උද්ධං රූපාවචරතො පඤ්ච කුසලානි පඤ්ච කිරියානි, අරූපාවචරතො චත්තාරි කුසලානි චත්තාරි කිරියානි, ලොකුත්තරතො චත්තාරි මග්ගචිත්තානි චත්තාරි ඵලචිත්තානීති ඉමෙසු යං යං ලද්ධපච්චයං හොති, තං තං ජවතීති එවං පඤ්චපඤ්ඤාසාය කුසලාකුසලකිරියවිපාකවිඤ්ඤාණානං ජවනවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

At the mind-door, however, immediately after mind-door adverting, those same impulsions occur. Beyond change-of-lineage, there are: from the fine-material sphere, five wholesome and five functional consciousnesses; from the immaterial sphere, four wholesome and four functional; and from the supramundane, four path consciousnesses and four fruition consciousnesses. Among these, whichever obtains the conditions, that one runs as impulsion. Thus, the occurrence of the fifty-five wholesome, unwholesome, functional, and resultant consciousnesses should be understood as occurring by way of impulsion.

ජවනාවසානෙ පන සචෙ පඤ්චද්වාරෙ අතිමහන්තං, මනොද්වාරෙ ච විභූතමාරම්මණං හොති, අථ කාමාවචරසත්තානං කාමාවචරජවනාවසානෙ ඉට්ඨාරම්මණාදීනං පුරිමකම්මජවනචිත්තාදීනඤ්ච වසෙන යො යො පච්චයො ලද්ධො හොති, තස්ස තස්ස වසෙන අට්ඨසු සහෙතුකකාමාවචරවිපාකෙසු තීසු විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතූසු ච අඤ්ඤතරං පටිසොතගතං නාවං අනුබන්ධමානං කිඤ්චි අන්තරං උදකමිව භවඞ්ගස්සාරම්මණතො අඤ්ඤස්මිං ආරම්මණෙ [Pg.90] ජවිතං ජවනමනුබන්ධං ද්වික්ඛත්තුං සකිං වා විපාකවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති. තදෙතං ජවනාවසානෙ භවඞ්ගස්ස ආරම්මණෙ පවත්තනාරහං සමානං තස්ස ජවනස්ස ආරම්මණං ආරම්මණං කත්වා පවත්තත්තා තදාරම්මණන්ති වුච්චති. එවං එකාදසන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං තදාරම්මණවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

At the end of the impulsion, however, if at the five doors the object is very great, or at the mind-door the object is clear, then for sense-sphere beings, at the end of a sense-sphere impulsion, according to whatever condition has been obtained by way of a desirable object, previous kamma, impulsion-moments, etc., one of the eight sense-sphere resultants with roots or three resultant rootless mind-consciousness-elements arises once or twice. It follows the impulsion that has run on an object different from that of the life-continuum, like a little water following a boat going upstream. This resultant consciousness, though fit to occur with the object of the life-continuum at the end of the impulsion, is called 'registering' because it occurs taking the object of that impulsion as its own object. Thus, the occurrence of the eleven resultant consciousnesses should be understood as occurring by way of registering.

තදාරම්මණාවසානෙ පන පුන භවඞ්ගමෙව පවත්තති, භවඞ්ගෙ විච්ඡින්නෙ පුන ආවජ්ජනාදීනීති එවං ලද්ධපච්චයචිත්තසන්තානං භවඞ්ගානන්තරං ආවජ්ජනං ආවජ්ජනානන්තරං දස්සනාදීනීති චිත්තනියමවසෙනෙව පුනප්පුනං තාව පවත්තති, යාව එකස්මිං භවෙ භවඞ්ගස්ස පරික්ඛයො. එකස්මිං හි භවෙ යං සබ්බපච්ඡිමං භවඞ්ගචිත්තං, තං තතො චවනත්තා චුතීති වුච්චති. තස්මා තම්පි එකූනවීසතිවිධමෙව හොති. එවං එකූනවීසතියා විපාකවිඤ්ඤාණානං චුතිවසෙන පවත්ති වෙදිතබ්බා.

At the end of registering, however, the life-continuum occurs again. When the life-continuum is interrupted, adverting and so on occur again. Thus the stream of consciousness, having obtained its conditions, proceeds again and again by way of the fixed order of consciousness: after the life-continuum, adverting; after adverting, seeing, etc. It occurs in this way repeatedly until the exhaustion of the life-continuum in a single existence. For in a single existence, the very last life-continuum consciousness is called 'death' because it is a falling away from that existence. Therefore, that too is of nineteen kinds. Thus, the occurrence of the nineteen resultant consciousnesses should be understood as occurring by way of death.

චුතිතො පන පුන පටිසන්ධි, පටිසන්ධිතො පුන භවඞ්ගන්ති එවං භවගතිඨිතිනිවාසෙසු සංසරමානානං සත්තානං අවිච්ඡින්නං චිත්තසන්තානං පවත්තතියෙව. යො පනෙත්ථ අරහත්තං පාපුණාති, තස්ස චුතිචිත්තෙ නිරුද්ධෙ නිරුද්ධමෙව හොතීති.

Furthermore, from death, rebirth-linking again; from rebirth-linking, the life-continuum again. Thus, for beings wandering in saṃsāra through becomings, destinations, stations of consciousness, and abodes of beings, the unbroken stream of consciousness continues to occur. But for one who attains Arahantship here, when his death-consciousness has ceased, it has ceased completely.

ඉදං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed explanation of the aggregate of consciousness.

වෙදනාක්ඛන්ධකථා

The Discourse on the Aggregate of Feeling

456. ඉදානි යං වුත්තං ‘‘යංකිඤ්චි වෙදයිතලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා වෙදනාක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො’’ති, එත්ථාපි වෙදයිතලක්ඛණං නාම වෙදනාව. යථාහ – ‘‘වෙදයති වෙදයතීති ඛො ආවුසො, තස්මා වෙදනාති වුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.450). සා පන වෙදයිතලක්ඛණෙන සභාවතො එකවිධාපි ජාතිවසෙන තිවිධා හොති කුසලා, අකුසලා, අබ්‍යාකතා චාති.

456. Now, as to what was said: ‘Whatever has the characteristic of being felt, all that, having been collected together, should be understood as the aggregate of feeling.’ Herein, that which has the characteristic of being felt is feeling itself. As it is said: ‘It feels, it feels, friend, therefore it is called feeling’ (MN 43). But that feeling, though it is onefold by nature in its characteristic of being felt, becomes threefold by way of class: wholesome, unwholesome, and indeterminate.

තත්ථ කාමාවචරං සොමනස්සුපෙක්ඛාඤාණසඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධන්තිආදිනා නයෙන වුත්තෙන කුසලවිඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තා කුසලා, අකුසලෙන සම්පයුත්තා අකුසලා, අබ්‍යාකතෙන සම්පයුත්තා අබ්‍යාකතාති වෙදිතබ්බා. සා සභාවභෙදතො පඤ්චවිධා හොති – සුඛං දුක්ඛං සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛාති.

Herein, it should be understood that feeling associated with wholesome consciousness is wholesome; associated with unwholesome consciousness, unwholesome; and associated with indeterminate consciousness, indeterminate, according to the method stated beginning with: ‘The sense-sphere wholesome consciousness is eightfold by the distinctions of being accompanied by joy or equanimity, associated with knowledge, and prompted or unprompted.’ By way of its intrinsic nature, feeling is fivefold: bodily pleasure, bodily pain, joy, sorrow, and equanimity.

තත්ථ [Pg.91] කුසලවිපාකෙන කායවිඤ්ඤාණෙන සම්පයුත්තං සුඛං. අකුසලවිපාකෙන දුක්ඛං. කාමාවචරතො චතූහි කුසලෙහි, චතූහි සහෙතුකවිපාකෙහි, එකෙන අහෙතුකවිපාකෙන, චතූහි සහෙතුකකිරියෙහි, එකෙන අහෙතුකකිරියෙන, චතූහි අකුසලෙහි, රූපාවචරතො ඨපෙත්වා පඤ්චමජ්ඣානවිඤ්ඤාණං චතූහි කුසලෙහි, චතූහි විපාකෙහි, චතූහි කිරියෙහි, ලොකුත්තරං පන යස්මා අඣානිකං නාම නත්ථි, තස්මා අට්ඨ ලොකුත්තරානි පඤ්චන්නං ඣානානං වසෙන චත්තාලීසං හොන්ති. තෙසු ඨපෙත්වා අට්ඨ පඤ්චමජ්ඣානිකානි සෙසෙහි ද්වත්තිංසාය කුසලවිපාකෙහීති එවං සොමනස්සං ද්වාසට්ඨියා විඤ්ඤාණෙහි සම්පයුත්තං. දොමනස්සං ද්වීහි අකුසලෙහි. උපෙක්ඛා අවසෙසපඤ්චපඤ්ඤාසාය විඤ්ඤාණෙහි සම්පයුත්තා.

Herein, bodily pleasure is that which is associated with wholesome-resultant body-consciousness. Bodily pain is that which is associated with unwholesome-resultant body-consciousness. Joy is associated with sixty-two consciousnesses: in the sense sphere, with four wholesome, four rooted resultant, one rootless resultant, four rooted functional, one rootless functional, and four unwholesome consciousnesses; in the form sphere, excluding the fifth-jhāna consciousnesses, with four wholesome, four resultant, and four functional consciousnesses; and in the supramundane sphere—since there is no non-jhānic type, the eight supramundane consciousnesses become forty by way of the five jhānas; excluding the eight fifth-jhāna types from these, joy is associated with the remaining thirty-two wholesome and resultant consciousnesses. Sorrow is associated with two unwholesome consciousnesses. Equanimity is associated with the remaining fifty-five consciousnesses.

තත්ථ ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං සුඛං, සම්පයුත්තානං උපබ්‍රූහනරසං, කායිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානං, කායින්ද්‍රියපදට්ඨානං.

Herein, bodily pleasure has the characteristic of experiencing a desirable tangible object, the function of intensifying associated states, manifestation as bodily relish, and the body faculty as its proximate cause.

අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං දුක්ඛං, සම්පයුත්තානං මිලාපනරසං, කායිකාබාධපච්චුපට්ඨානං, කායින්ද්‍රියපදට්ඨානං.

Bodily pain has the characteristic of experiencing an undesirable tangible object, the function of withering associated states, manifestation as bodily affliction, and the body faculty as its proximate cause.

ඉට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණං සොමනස්සං, යථා තථා වා ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසං, චෙතසිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානං, පස්සද්ධිපදට්ඨානං.

Joy has the characteristic of experiencing a desirable object, the function of partaking of the desirable aspect of an object in whatever way it is presented, manifestation as mental relish, and tranquility as its proximate cause.

අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං, යථා තථා වා අනිට්ඨාකාරසම්භොගරසං, චෙතසිකාබාධපච්චුපට්ඨානං, එකන්තෙනෙව හදයවත්ථුපදට්ඨානං.

Sorrow has the characteristic of experiencing an undesirable object, the function of partaking of the undesirable aspect of an object in whatever way it is presented, manifestation as mental affliction, and invariably the heart-base as its proximate cause.

මජ්ඣත්තවෙදයිතලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සම්පයුත්තානං නාතිඋපබ්‍රූහනමිලාපනරසා, සන්තභාවපච්චුපට්ඨානා, නිප්පීතිකචිත්තපදට්ඨානාති.

Equanimity has the characteristic of being felt neutrally, the function of neither intensifying nor withering associated states, manifestation as a peaceful state, and consciousness devoid of zest as its proximate cause.

ඉදං වෙදනාක්ඛන්ධෙ විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed explanation of the aggregate of feeling.

සඤ්ඤාක්ඛන්ධකථා

The Discourse on the Aggregate of Perception

457. ඉදානි යං වුත්තං ‘‘යංකිඤ්චි සඤ්ජානනලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො’’ති, එත්ථාපි සඤ්ජානනලක්ඛණං නාම සඤ්ඤාව. යථාහ – ‘‘සඤ්ජානාති සඤ්ජානාතීති ඛො, ආවුසො, තස්මා සඤ්ඤාති වුච්චතී’’ති [Pg.92] (ම. නි. 1.450). සා පනෙසා සඤ්ජානනලක්ඛණෙන සභාවතො එකවිධාපි ජාතිවසෙන තිවිධා හොති කුසලා, අකුසලා, අබ්‍යාකතා ච.

457. Now, as to what was said: ‘Whatever has the characteristic of perceiving, all that, having been collected together, should be understood as the aggregate of perception.’ Herein, that which has the characteristic of perceiving is perception itself. As it is said: ‘It perceives, it perceives, friend, therefore it is called perception’ (MN 43). But this perception, though it is onefold by nature in its characteristic of perceiving, becomes threefold by way of class: wholesome, unwholesome, and indeterminate.

තත්ථ කුසලවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා කුසලා, අකුසලසම්පයුත්තා අකුසලා, අබ්‍යාකතසම්පයුත්තා අබ්‍යාකතා. න හි තං විඤ්ඤාණං අත්ථි, යං සඤ්ඤාය විප්පයුත්තං, තස්මා යත්තකො විඤ්ඤාණස්ස භෙදො, තත්තකො සඤ්ඤායාති.

Herein, perception associated with wholesome consciousness is wholesome; associated with unwholesome consciousness, unwholesome; associated with indeterminate consciousness, indeterminate. For there is no consciousness that is dissociated from perception. Therefore, the divisions of perception are as numerous as the divisions of consciousness.

සා පනෙසා එවං විඤ්ඤාණෙන සමප්පභෙදාපි ලක්ඛණාදිතො සබ්බාව සඤ්ජානනලක්ඛණා, තදෙවෙතන්ති පුන සඤ්ජානනපච්චයනිමිත්තකරණරසා දාරුආදීසු තච්ඡකාදයො විය, යථාගහිතනිමිත්තවසෙන අභිනිවෙසකරණපච්චුපට්ඨානා හත්ථිදස්සකඅන්ධා (උදා. 54) විය, යථාඋපට්ඨිතවිසයපදට්ඨානා තිණපුරිසකෙසු මිගපොතකානං පුරිසාති උප්පන්නසඤ්ඤා වියාති.

But although this perception has the same number of divisions as consciousness, in terms of characteristic, etc., all perception has the characteristic of perceiving; the function of making a sign as a condition for perceiving again that ‘this is the very same thing,’ like carpenters with wood; manifestation as the act of adhering by way of a sign as it has been grasped, like the blind men and the elephant (Ud 6.4); and an object as it has appeared as its proximate cause, like the perception ‘a man’ that arises in young deer with regard to a scarecrow.

ඉදං සඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed explanation of the aggregate of perception.

සඞ්ඛාරක්ඛන්ධකථා

The Discourse on the Aggregate of Formations

458. යං පන වුත්තං ‘‘යංකිඤ්චි අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං, සබ්බං තං එකතො කත්වා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො’’ති, එත්ථ අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං නාම රාසිකරණලක්ඛණං. කිං පන තන්ති, සඞ්ඛාරායෙව. යථාහ – ‘‘සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා සඞ්ඛාරාති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 3.79). තෙ අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා, ආයූහනරසා, විප්ඵාරපච්චුපට්ඨානා, සෙසඛන්ධත්තයපදට්ඨානා.

458. As to what was said: ‘Whatever has the characteristic of forming, all that, having been collected together, should be understood as the aggregate of formations.’ Herein, the characteristic of forming means the characteristic of accumulating. But what is that? The formations themselves. As it is said: ‘They form the formed, bhikkhus, therefore they are called formations’ (SN 22.79). They have the characteristic of forming, the function of accumulating, manifestation as exertion, and the remaining three mental aggregates as their proximate cause.

එවං ලක්ඛණාදිතො එකවිධාපි ච ජාතිවසෙන තිවිධා කුසලා, අකුසලා, අබ්‍යාකතාති. තෙසු කුසලවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා කුසලා. අකුසලසම්පයුත්තා අකුසලා. අබ්‍යාකතසම්පයුත්තා අබ්‍යාකතා.

Thus, though onefold from the point of view of characteristic, etc., they are threefold by way of class: wholesome, unwholesome, and indeterminate. Among these, those associated with wholesome consciousness are wholesome; those associated with unwholesome consciousness are unwholesome; and those associated with indeterminate consciousness are indeterminate.

තත්ථ කාමාවචරපඨමකුසලවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තාව නියතා සරූපෙන ආගතා සත්තවීසති, යෙවාපනකා චත්තාරො, අනියතා පඤ්චාති ඡත්තිංස. තත්ථ ඵස්සො, චෙතනා, විතක්කො, විචාරො, පීති, වීරියං, ජීවිතං, සමාධි, සද්ධා, සති, හිරී, ඔත්තප්පං, අලොභො, අදොසො, අමොහො, කායපස්සද්ධි, චිත්තපස්සද්ධි, කායලහුතා, චිත්තලහුතා, කායමුදුතා, චිත්තමුදුතා, කායකම්මඤ්ඤතා, චිත්තකම්මඤ්ඤතා, කායපාගුඤ්ඤතා, චිත්තපාගුඤ්ඤතා, කායුජුකතා, චිත්තුජුකතාති ඉමෙ සරූපෙන [Pg.93] ආගතා සත්තවීසති (ධ. ස. 1; ධ. ස. අට්ඨ. 1 යෙවාපනකවණ්ණනා). ඡන්දො, අධිමොක්ඛො, මනසිකාරො, තත්‍රමජ්ඣත්තතාති ඉමෙ යෙවාපනකා චත්තාරො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 යෙවාපනකවණ්ණනා). කරුණා, මුදිතා, කායදුච්චරිතවිරති, වචීදුච්චරිතවිරති, මිච්ඡාජීවවිරතීති ඉමෙ අනියතා පඤ්ච. එතෙ හි කදාචි උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජමානාපි ච න එකතො උප්පජ්ජන්ති.

Herein, associated with the first sense-sphere wholesome consciousness, there are thirty-six formations: twenty-seven that arise fixedly in their own nature, four that are separable, and five that are occasional. The twenty-seven that arise fixedly are: contact, volition, initial application, sustained application, joy, energy, life faculty, concentration, faith, mindfulness, moral shame, moral dread, non-greed, non-hatred, non-delusion, tranquility of body, tranquility of mind, lightness of body, lightness of mind, malleability of body, malleability of mind, wieldiness of body, wieldiness of mind, proficiency of body, proficiency of mind, rectitude of body, and rectitude of mind. The four separable factors are: zeal, decision, attention, and equanimity. The five occasional factors are: compassion, altruistic joy, abstinence from bodily misconduct, abstinence from verbal misconduct, and abstinence from wrong livelihood. For these arise only sometimes, and even when they arise, they do not all arise together.

459. තත්ථ ඵුසතීති ඵස්සො. ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො. සඞ්ඝට්ටනරසො, සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො, ආපාථගතවිසයපදට්ඨානො. අයඤ්හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තති. එකදෙසෙන ච අනල්ලියමානොපි රූපං විය චක්ඛු, සද්දො විය ච සොතං චිත්තං ආරම්මණඤ්ච සඞ්ඝට්ටෙති, තිකසන්නිපාතසඞ්ඛාතස්ස අත්තනො කාරණස්ස වසෙන පවෙදිතත්තා සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො. තජ්ජාසමන්නාහාරෙන චෙව ඉන්ද්‍රියෙන ච පරික්ඛතෙ විසයෙ අනන්තරායෙනෙව උප්පජ්ජනතො ආපාථගතවිසයපදට්ඨානොති වුච්චති. වෙදනාධිට්ඨානභාවතො පන නිච්චම්මගාවී (සං. නි. 2.63) විය දට්ඨබ්බො.

459. Herein, ‘it touches,’ thus it is contact. This has the characteristic of touching, the function of impinging, manifestation as coincidence, and an object that has entered the avenue of a sense faculty as its proximate cause. For although it is an immaterial state, it occurs in the mode of touching an object. And though it does not adhere in any part, just as form impinges on the eye and sound on the ear, so it makes the mind and its object impinge on each other. It has manifestation as coincidence because it is made known by its cause, which is designated as the coincidence of the three. It is said to have an object that has entered the avenue as its proximate cause because it arises without fail in an object that is determined by the sense faculty and by the appropriate attention born from that. And because it is the basis for feeling, it should be seen as being like a flayed cow.

460. චෙතයතීති චෙතනා. අභිසන්දහතීති අත්ථො. සා චෙතනාභාවලක්ඛණා, ආයූහනරසා, සංවිදහනපච්චුපට්ඨානා සකිච්චපරකිච්චසාධිකා ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකීආදයො විය. අච්චායිකකම්මානුස්සරණාදීසු ච පනායං සම්පයුත්තානං උස්සහනභාවෙන පවත්තමානා පාකටා හොති.

460. ‘It wills,’ thus it is volition; the meaning is that it coordinates. It has the characteristic of the state of willing, the function of striving, and manifestation as coordinating, accomplishing its own task and the tasks of others, like a senior pupil or a master carpenter. Moreover, in such instances as the urgent recollection of a deed, this volition becomes manifest through its occurring with the nature of an urge to its associated states.

විතක්කවිචාරපීතීසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං පථවීකසිණනිද්දෙසෙ පඨමජ්ඣානවණ්ණනායං (විසුද්ධි. 1.71) වුත්තමෙව.

Whatever should be said about initial application, sustained application, and joy, all that has already been said in the description of the first jhāna in the exposition of the earth kasiṇa.

461. වීරභාවො වීරියං. තං උස්සහනලක්ඛණං, සහජාතානං උපත්ථම්භනරසං, අසංසීදනභාවපච්චුපට්ඨානං. ‘‘සංවිග්ගො යොනිසො පදහතී’’ති (අ. නි. 4.113) වචනතො සංවෙගපදට්ඨානං, වීරියාරම්භවත්ථුපදට්ඨානං වා, සම්මා ආරද්ධං සබ්බසම්පත්තීනං මූලං හොතීති දට්ඨබ්බං.

461. The state of a hero is energy. It has the characteristic of exertion, the function of supporting co-nascent states, and manifestation as a state of non-collapse. As it is said, ‘Being stirred, one strives wisely,’ its proximate cause is a sense of urgency, or else the grounds for arousing energy. It should be seen that, when rightly aroused, it is the root of all accomplishments.

462. ජීවන්ති තෙන, සයං වා ජීවති, ජීවනමත්තමෙව වා තන්ති ජීවිතං. ලක්ඛණාදීනි පනස්ස රූපජීවිතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. තඤ්හි රූපධම්මානං ජීවිතං, ඉදං අරූපධම්මානන්ති ඉදමෙවෙත්ථ නානාකරණං.

462. ‘One lives by means of it,’ or ‘it itself lives,’ or ‘it is mere living,’ thus it is the life faculty. Its characteristic and so on should be understood in the way stated for the material life faculty. For that is the life of material states, while this is the life of immaterial states—this alone is the difference here.

463. ආරම්මණෙ [Pg.94] චිත්තං සමං ආධියති, සම්මා වා ආධියති, සමාධානමත්තමෙව වා එතං චිත්තස්සාති සමාධි. සො අවිසාරලක්ඛණො, අවික්ඛෙපලක්ඛණො වා, සහජාතානං සම්පිණ්ඩනරසො න්හානියචුණ්ණානං උදකං විය, උපසමපච්චුපට්ඨානො, විසෙසතො සුඛපදට්ඨානො, නිවාතෙ දීපච්චීනං ඨිති විය චෙතසො ඨිතීති දට්ඨබ්බො.

463. ‘The mind is placed evenly on the object,’ or ‘is placed rightly,’ or ‘it is the mere placing of the mind,’ thus it is concentration. It has the characteristic of non-wandering, or of non-distraction; the function of unifying the co-nascent states, like water with bath powder; manifestation as tranquility; and its proximate cause is especially happiness. It should be seen as the stability of the mind, like the flame of a lamp in a windless place.

464. සද්දහන්ති එතාය, සයං වා සද්දහති, සද්දහනමත්තමෙව වා එසාති සද්ධා. සා සද්දහනලක්ඛණා, ඔකප්පනලක්ඛණා වා, පසාදනරසා උදකප්පසාදකමණි විය, පක්ඛන්දනරසා වා ඔඝුත්තරණො විය. අකාලුස්සියපච්චුපට්ඨානා, අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා වා, සද්ධෙය්‍යවත්ථුපදට්ඨානා, සද්ධම්මස්සවනාදිසොතාපත්තියඞ්ග(දී. නි. 3.311; සං. නි. 5.1001) පදට්ඨානා වා, හත්ථවිත්තබීජානි විය දට්ඨබ්බා.

464. ‘One has faith by means of it,’ or ‘it has faith itself,’ or ‘it is simply the act of having faith’—this is faith. It has the characteristic of conviction, or of placing trust. Its function is to clarify, like a water-clearing gem, or to leap forward, like one crossing a flood. It is manifested as non-turbidity, or as resolution. Its proximate cause is an object of faith, or the factors of stream-entry such as listening to the good Dhamma. It should be seen as being like a hand, wealth, and a seed.

465. සරන්ති තාය, සයං වා සරති සරණමත්තමෙව වා එසාති සති. සා අපිලාපනලක්ඛණා, අසම්මොසරසා, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා, විසයාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා වා, ථිරසඤ්ඤාපදට්ඨානා, කායාදිසතිපට්ඨානපදට්ඨානා වා. ආරම්මණෙ දළ්හපතිට්ඨිතත්තා පන එසිකා විය, චක්ඛුද්වාරාදිරක්ඛණතො දොවාරිකො විය ච දට්ඨබ්බා.

465. ‘One remembers by means of it,’ or ‘it remembers by itself,’ or ‘it is simply the act of remembering’—this is mindfulness. It has the characteristic of not floating away, its function is non-confusion, and it is manifested as guarding, or as the state of facing the object. Its proximate cause is firm perception, or the foundations of mindfulness concerning the body, etc. Because it is firmly established on the object, it should be seen as like a pillar; and because it guards the eye-door and so on, it should be seen as like a gatekeeper.

466. කායදුච්චරිතාදීහි හිරියතීති හිරී. ලජ්ජායෙතං අධිවචනං. තෙහියෙව ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං. පාපතො උබ්බෙගස්සෙතං අධිවචනං. තත්ථ පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී. උත්තාසනලක්ඛණං ඔත්තප්පං. ලජ්ජාකාරෙන පාපානං අකරණරසා හිරී. උත්තාසාකාරෙන ඔත්තප්පං. වුත්තප්පකාරෙනෙව ච පාපතො සඞ්කොචනපච්චුපට්ඨානා එතා, අත්තගාරවපරගාරවපදට්ඨානා. අත්තානං ගරුං කත්වා හිරියා පාපං ජහාති කුලවධූ විය. පරං ගරුං කත්වා ඔත්තප්පෙන පාපං ජහාති වෙසියා විය. ඉමෙ ච පන ද්වෙ ධම්මා ලොකපාලකාති (අ. නි. 2.9) දට්ඨබ්බා.

466. ‘One is ashamed of bodily misconduct and so on,’ thus it is moral shame (hirī). This is a designation for shame. ‘One is apprehensive of those very things,’ thus it is moral dread (ottappa). This is a designation for anxiety about evil. Herein, moral shame has the characteristic of being disgusted with evil. Moral dread has the characteristic of being fearful of it. Moral shame has the function of not doing evil out of shame; moral dread has the function of not doing it out of fear. They are manifested as shrinking away from evil. Their proximate cause is respect for oneself and respect for others. Having respect for oneself, one abandons evil through moral shame, like a woman of good family. Having respect for others, one abandons evil through moral dread, like a courtesan. And these two qualities should be seen as the guardians of the world.

467. න ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා න ලුබ්භති, අලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති අලොභො. අදොසාමොහෙසුපි එසෙව නයො. තෙසු අලොභො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අගෙධලක්ඛණො, අලග්ගභාවලක්ඛණො වා කමලදලෙ ජලබින්දු විය. අපරිග්ගහරසො මුත්තභික්ඛු විය, අනල්ලීනභාවපච්චුපට්ඨානො අසුචිම්හි පතිතපුරිසො විය.

467. ‘One is not greedy by means of it,’ or ‘one is not greedy oneself,’ or ‘it is simply the state of not being greedy’—this is non-greed. The same method applies to non-hatred and non-delusion. Among these, non-greed has the characteristic of the mind’s lack of greed for its object, or the characteristic of non-adherence, like a drop of water on a lotus leaf. Its function is non-appropriation, like a liberated bhikkhu, and its manifestation is the state of non-adherence, like a person who has fallen into filth.

468. අදොසො [Pg.95] අචණ්ඩික්කලක්ඛණො, අවිරොධලක්ඛණො වා අනුකූලමිත්තො විය, ආඝාතවිනයරසො, පරිළාහවිනයරසො වා චන්දනං විය, සොම්මභාවපච්චුපට්ඨානො පුණ්ණචන්දො විය.

468. Non-hatred has the characteristic of lack of fierceness, or the characteristic of non-opposition, like a congenial friend. Its function is to remove vexation, or to subdue the fever of passion, like sandalwood. Its manifestation is a gentle state, like the full moon.

469. අමොහො යථාසභාවපටිවෙධලක්ඛණො, අක්ඛලිතපටිවෙධලක්ඛණො වා කුසලිස්සාසඛිත්තඋසුපටිවෙධො විය, විසයොභාසනරසො පදීපො විය. අසම්මොහපච්චුපට්ඨානො අරඤ්ඤගතසුදෙසකො විය. තයොපි චෙතෙ සබ්බකුසලානං මූලභූතාති දට්ඨබ්බා.

469. Non-delusion has the characteristic of penetrating things in their true nature, or the characteristic of unerring penetration, like the penetration of an arrow shot by a skilled archer. Its function is to illuminate the object, like a lamp. Its manifestation is non-confusion, like a good guide in a forest. And these three should be seen as the roots of all wholesome states.

470. කායස්ස පස්සම්භනං කායපස්සද්ධි. චිත්තස්ස පස්සම්භනං චිත්තපස්සද්ධි. කායොති චෙත්ථ වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා. උභොපි පනෙතා එකතො කත්වා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා කායචිත්තපස්සද්ධියො, කායචිත්තදරථනිමද්දනරසා, කායචිත්තානං අපරිප්ඵන්දනසීතිභාවපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා. කායචිත්තානං අවූපසමකරඋද්ධච්චාදිකිලෙසපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

470. The calming of the mental body is bodily serenity. The calming of consciousness is mental serenity. Here, 'mental body' refers to the three aggregates beginning with feeling. Both of these, taken together, have the characteristic of calming the agitation of the mental body and consciousness, the function of crushing the agitation of the mental body and consciousness, and the manifestation of non-trembling and coolness in the mental body and consciousness, with the mental body and consciousness as their proximate cause. They should be seen as the opponents of defilements, such as restlessness, that cause a lack of calm in the mental body and consciousness.

කායස්ස ලහුභාවො කායලහුතා. චිත්තස්ස ලහුභාවො චිත්තලහුතා. තා කායචිත්තගරුභාවවූපසමලක්ඛණා, කායචිත්තගරුභාවනිමද්දනරසා, කායචිත්තානං අදන්ධතාපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා. කායචිත්තානං ගරුභාවකරථිනමිද්ධාදිකිලෙසපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

The lightness of the mental body is bodily lightness. The lightness of consciousness is mental lightness. They have the characteristic of calming the heaviness of the mental body and consciousness, the function of crushing the heaviness of the mental body and consciousness, and the manifestation of non-sluggishness of the mental body and consciousness, with the mental body and consciousness as their proximate cause. They should be regarded as the opponents of the defilements that cause heaviness of the mental body and consciousness, such as sloth and torpor.

කායස්ස මුදුභාවො කායමුදුතා. චිත්තස්ස මුදුභාවො චිත්තමුදුතා. තා කායචිත්තත්ථම්භවූපසමලක්ඛණා, කායචිත්තථද්ධභාවනිමද්දනරසා, අප්පටිඝාතපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා. කායචිත්තානං ථද්ධභාවකරදිට්ඨිමානාදිකිලෙසපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

The malleability of the mental body is bodily malleability. The malleability of consciousness is mental malleability. They have the characteristic of calming the rigidity of the mental body and consciousness, the function of crushing the stiffness of the mental body and consciousness, and the manifestation of non-resistance, with the mental body and consciousness as their proximate cause. They should be seen as the opponents of defilements, such as wrong view and conceit, that cause stiffness in the mental body and consciousness.

කායස්ස කම්මඤ්ඤභාවො කායකම්මඤ්ඤතා. චිත්තස්ස කම්මඤ්ඤභාවො චිත්තකම්මඤ්ඤතා. තා කායචිත්තාකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා, කායචිත්තාකම්මඤ්ඤභාවනිමද්දනරසා, කායචිත්තානං ආරම්මණකරණසම්පත්තිපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා. කායචිත්තානං අකම්මඤ්ඤභාවකරාවසෙසනීවරණාදිපටිපක්ඛභූතා, පසාදනීයවත්ථූසු පසාදාවහා, හිතකිරියාසු විනියොගක්ඛමභාවාවහා සුවණ්ණවිසුද්ධි වියාති දට්ඨබ්බා.

The workability of the mental body is bodily workability. The workability of consciousness is mental workability. They have the characteristic of calming the unworkability of the mental body and consciousness, the function of crushing the unworkability of the mental body and consciousness, and the manifestation of success in taking an object, with the mental body and consciousness as their proximate cause. They should be regarded as the opponents of the remaining hindrances that cause unworkability in the mental body and consciousness, as bringing serene confidence towards inspiring objects, and as bringing fitness for application to beneficial actions, like purified gold.

කායස්ස [Pg.96] පාගුඤ්ඤභාවො කායපාගුඤ්ඤතා. චිත්තස්ස පාගුඤ්ඤභාවො චිත්තපාගුඤ්ඤතා. තා කායචිත්තානං අගෙලඤ්ඤභාවලක්ඛණා, කායචිත්තගෙලඤ්ඤනිමද්දනරසා, නිරාදීනවපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා. කායචිත්තානං ගෙලඤ්ඤකරඅසද්ධියාදිපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

The proficiency of the mental body is bodily proficiency. The proficiency of consciousness is mental proficiency. They have the characteristic of the healthiness of the mental body and consciousness, the function of crushing the sickness of the mental body and consciousness, and the manifestation of being without defect, with the mental body and consciousness as their proximate cause. They should be seen as the opponents of such things as lack of faith, which cause sickness in the mental body and consciousness.

කායස්ස උජුකභාවො කායුජුකතා. චිත්තස්ස උජුකභාවො චිත්තුජුකතා. තා කායචිත්තඅජ්ජවලක්ඛණා, කායචිත්තකුටිලභාවනිමද්දනරසා, අජිම්හතාපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා. කායචිත්තානං කුටිලභාවකරමායාසාඨෙය්‍යාදිපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

The uprightness of the mental body is bodily uprightness. The uprightness of consciousness is mental uprightness. They have the characteristic of the straightness of the mental body and consciousness, the function of crushing the crookedness of the mental body and consciousness, and the manifestation of uncrookedness, with the mental body and consciousness as their proximate cause. They should be seen as the opponents of the defilements that cause crookedness of the mental body and consciousness, such as deceit and craftiness.

471. ඡන්දොති කත්තුකාමතායෙතං අධිවචනං. තස්මා සො කත්තුකාමතාලක්ඛණො ඡන්දො, ආරම්මණපරියෙසනරසො, ආරම්මණෙන අත්ථිකතාපච්චුපට්ඨානො, තදෙවස්ස පදට්ඨානං. ආරම්මණග්ගහණෙ අයං චෙතසො හත්ථප්පසාරණං විය දට්ඨබ්බො.

471. The term 'will' (chanda) is a designation for the wish to act. Therefore, that will has the characteristic of wishing to act, the function of seeking an object, and the manifestation of a need for the object. The object itself is its proximate cause. In grasping an object, this should be seen as the extending of the mind's hand.

472. අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො. සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො, අසංසප්පනරසො, නිච්ඡයපච්චුපට්ඨානො, සන්නිට්ඨෙය්‍යධම්මපදට්ඨානො, ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලො විය දට්ඨබ්බො.

472. Resolution (adhimokkha) is the act of deciding. It has the characteristic of making a conclusion, the function of not wavering, and the manifestation of certainty. Its proximate cause is an object that can be decided upon. In relation to the object, it should be regarded as being as unshakable as a pillar.

473. කිරියා කාරො. මනම්හි කාරො මනසිකාරො. පුරිමමනතො විසදිසමනං කරොතීතිපි මනසිකාරො. ස්වායං ආරම්මණපටිපාදකො, වීථිපටිපාදකො, ජවනපටිපාදකොති තිප්පකාරො.

473. Kiriyā means 'doing' (kāro). Doing in the mind is attention (manasikāra). Attention is also so called because it makes the mind different from the preceding one. It is of three kinds: that which presents the object, that which presents the process, and that which presents the impulsion.

තත්ථ ආරම්මණපටිපාදකො මනම්හි කාරොති මනසිකාරො. සො සාරණලක්ඛණො, සම්පයුත්තානං ආරම්මණෙ සංයොජනරසො, ආරම්මණාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානො, ආරම්මණපදට්ඨානො. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො, ආරම්මණපටිපාදකත්තෙන සම්පයුත්තානං සාරථි විය දට්ඨබ්බො. වීථිපටිපාදකොති පන පඤ්චද්වාරාවජ්ජනස්සෙතං අධිවචනං. ජවනපටිපාදකොති මනොද්වාරාවජ්ජනස්සෙතං අධිවචනං. න තෙ ඉධ අධිප්පෙතා.

Herein, the attention (manasikāra) that presents the object is the 'doing in the mind.' It has the characteristic of directing, the function of yoking the associated states to the object, and the manifestation of facing the object. Its proximate cause is the object. Included in the aggregate of formations, it should be seen as the charioteer of the associated states because it presents the object. However, 'that which presents the process' is a synonym for five-door adverting, and 'that which presents the impulsion' is a synonym for mind-door adverting. These are not intended here.

474. තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා. සා චිත්තචෙතසිකානං සමවාහිතලක්ඛණා, ඌනාධිකතානිවාරණරසා, පක්ඛපාතුපච්ඡෙදනරසා වා, මජ්ඣත්තභාවපච්චුපට්ඨානා, චිත්තචෙතසිකානං අජ්ඣුපෙක්ඛනභාවෙන සමප්පවත්තානං ආජානීයානං අජ්ඣුපෙක්ඛකසාරථි විය දට්ඨබ්බා.

474. Neutrality towards those states is tatramajjhattatā. It has the characteristic of conveying consciousness and mental factors evenly, the function of preventing deficiency and excess or of cutting off partiality, and it is manifested as neutrality. It should be seen as a charioteer who looks on with equanimity at the thoroughbreds—consciousness and mental factors—proceeding evenly.

කරුණාමුදිතා [Pg.97] ච බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසෙ (විසුද්ධි. 1.262) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. කෙවලඤ්හි තා අප්පනාප්පත්තා රූපාවචරා, ඉමා කාමාවචරාති අයමෙව විසෙසො.

Compassion and sympathetic joy should be understood in the same way as explained in the exposition of the divine abidings. The only difference is that those, having reached absorption, are of the form sphere, while these are of the sense sphere.

කෙචි පන මෙත්තුපෙක්ඛායොපි අනියතෙසු ඉච්ඡන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. අත්ථතො හි අදොසොයෙව මෙත්තා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛායෙව උපෙක්ඛාති.

Some, however, wish to include loving-kindness and equanimity among the indeterminate factors; this should not be accepted. For in reality, loving-kindness is simply non-hatred, and equanimity is simply tatramajjhattatā.

475. කායදුච්චරිතතො විරති කායදුච්චරිතවිරති. එස නයො සෙසාසුපි. ලක්ඛණාදිතො පනෙතා තිස්සොපි කායදුච්චරිතාදිවත්ථූනං අවීතික්කමලක්ඛණා, අමද්දනලක්ඛණාති වුත්තං හොති. කායදුච්චරිතාදිවත්ථුතො සඞ්කොචනරසා, අකිරියපච්චුපට්ඨානා, සද්ධාහිරොත්තප්පඅප්පිච්ඡතාදිගුණපදට්ඨානා, පාපකිරියතො චිත්තස්ස විමුඛභාවභූතාති දට්ඨබ්බා.

475. Abstinence from bodily misconduct is kāyaduccaritavirati. The same method applies to the others. As to their characteristics and so on, all three have the characteristic of non-transgression regarding the occasions for bodily misconduct and so on; that is to say, they have the characteristic of not treading upon them. Their function is to shrink back from the occasions for bodily misconduct and so on. They are manifested as non-action. Their proximate cause is such qualities as faith, moral shame, moral dread, and fewness of wishes. They should be seen as being the state of the mind turning away from evil actions.

476. ඉති ඉමෙව ඡත්තිංස සඞ්ඛාරා පඨමෙන කාමාවචරකුසලවිඤ්ඤාණෙන සම්පයොගං ගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බා. යථා ච පඨමෙන, එවං දුතියෙනාපි. සසඞ්ඛාරභාවමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො.

476. Thus, it should be understood that these thirty-six formations are associated with the first wholesome sense-sphere consciousness. As with the first, so too with the second. The only difference here is that it is prompted.

තතියෙන පන ඨපෙත්වා අමොහං අවසෙසා වෙදිතබ්බා. තථා චතුත්ථෙන. සසඞ්ඛාරභාවමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො.

With the third consciousness, however, the remaining factors should be understood, with the exception of non-delusion. Likewise with the fourth. Here too, the only difference is that it is prompted.

පඨමෙ වුත්තෙසු පන ඨපෙත්වා පීතිං අවසෙසා පඤ්චමෙන සම්පයොගං ගච්ඡන්ති. යථා ච පඤ්චමෙන, එවං ඡට්ඨෙනාපි. සසඞ්ඛාරභාවමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො. සත්තමෙන ච පන ඨපෙත්වා අමොහං අවසෙසා වෙදිතබ්බා. තථා අට්ඨමෙන. සසඞ්ඛාරභාවමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො.

But among those stated in the first, excepting joy, the remaining associate with the fifth. Just as with the fifth, so also with the sixth; here the only difference is the fact of its being prompted. And with the seventh, excepting non-delusion, the remaining should be understood. Similarly with the eighth; here the only difference is the fact of its being prompted.

පඨමෙ වුත්තෙසු ඨපෙත්වා විරතිත්තයං සෙසා රූපාවචරකුසලෙසු පඨමෙන සම්පයොගං ගච්ඡන්ති. දුතියෙන තතො විතක්කවජ්ජා. තතියෙන තතො විචාරවජ්ජා. චතුත්ථෙන තතො පීතිවජ්ජා. පඤ්චමෙන තතො අනියතෙසු කරුණාමුදිතාවජ්ජා. තෙයෙව චතූසු ආරුප්පකුසලෙසු. අරූපාවචරභාවොයෙව හි එත්ථ විසෙසො.

Among those stated in the first, excepting the three abstinences, the remaining factors associate with the first of the fine-material sphere wholesome consciousnesses. With the second, they are the same but without initial application. With the third, without sustained application. With the fourth, without joy. With the fifth, without compassion and sympathetic joy from among the indeterminates. These same factors are found in the four immaterial-sphere wholesome consciousnesses, for here the only difference is the fact of their belonging to the immaterial sphere.

ලොකුත්තරෙසු පඨමජ්ඣානිකෙ තාව මග්ගවිඤ්ඤාණෙ පඨමරූපාවචරවිඤ්ඤාණෙ වුත්තනයෙන, දුතියජ්ඣානිකාදිභෙදෙ දුතියරූපාවචරවිඤ්ඤාණාදීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. කරුණාමුදිතානං පන අභාවො, නියතවිරතිතා[Pg.98], ලොකුත්තරතා චාති අයමෙත්ථ විසෙසො. එවං තාව කුසලායෙව සඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බා.

In the supramundane consciousnesses, the factors in the path consciousness of the first jhānic level should be understood in the way stated for the first fine-material sphere consciousness. And in the divisions beginning with the second jhānic level, they should be understood in the way stated for the second fine-material sphere consciousnesses and so on. However, the differences here are the absence of compassion and sympathetic joy, the fact that the abstinences are definite, and their supramundane nature. Thus should the wholesome formations be understood.

477. අකුසලෙසු ලොභමූලෙ පඨමාකුසලසම්පයුත්තා තාව නියතා සරූපෙන ආගතා තෙරස, යෙවාපනකා චත්තාරොති සත්තරස. තත්ථ ඵස්සො, චෙතනා, විතක්කො, විචාරො, පීති, වීරියං, ජීවිතං, සමාධි, අහිරිකං, අනොත්තප්පං, ලොභො, මොහො, මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමෙ සරූපෙන ආගතා තෙරස (ධ. ස. 365; ධ. ස. අට්ඨ. 365). ඡන්දො, අධිමොක්ඛො, උද්ධච්චං, මනසිකාරොති ඉමෙ යෙවාපනකා චත්තාරො (ධ. ස. අට්ඨ. 365).

477. Among the unwholesome states, in those rooted in greed, associated with the first unwholesome consciousness, there are seventeen factors: thirteen definite factors that arise in their own nature, and four adventitious factors. The thirteen definite factors are: contact, volition, initial application, sustained application, joy, energy, life faculty, concentration, shamelessness, fearlessness of wrongdoing, greed, delusion, and wrong view. The four adventitious factors are: desire-to-do, decision, restlessness, and attention.

478. තත්ථ න හිරියතීති අහිරිකො. අහිරිකස්ස භාවො අහිරිකං. න ඔතප්පතීති අනොත්තප්පං. තෙසු අහිරිකං කායදුච්චරිතාදීහි අජිගුච්ඡනලක්ඛණං, අලජ්ජාලක්ඛණං වා. අනොත්තප්පං තෙහෙව අසාරජ්ජලක්ඛණං, අනුත්තාසලක්ඛණං වා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන හිරොත්තප්පානං වුත්තපටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බො.

478. Herein, 'one is not ashamed' (na hiriyati), thus one is shameless (ahiriko); the state of a shameless one is shamelessness (ahirikaṃ). 'One has no moral dread' (na otappati), thus it is fearlessness of wrongdoing (anottappaṃ). Among these, shamelessness has the characteristic of not being disgusted by bodily misconduct and so on, or the characteristic of immodesty. Fearlessness of wrongdoing has the characteristic of not being horrified by those same things, or the characteristic of lack of dread. This is a summary. The detailed explanation, however, should be understood by way of the opposite of what was said for shame and moral dread.

479. ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො. තෙසු ලොභො ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය, අභිසඞ්ගරසො තත්තකපාලෙ ඛිත්තමංසපෙසි විය. අපරිච්චාගපච්චුපට්ඨානො තෙලඤ්ජනරාගො විය. සංයොජනියධම්මෙසු අස්සාදදස්සනපදට්ඨානො. තණ්හානදීභාවෙන වඩ්ඪමානො සීඝසොතා නදී ඉව මහාසමුද්දං අපායමෙව ගහෙත්වා ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බො.

479. 'They are greedy' (lubbhanti) because of it, or it is greedy, or it is simply the act of being greedy; thus it is greed (lobha). 'They are deluded' (muyhanti) because of it, or it is deluded, or it is simply the act of being deluded; thus it is delusion (moha). Among these, greed has the characteristic of grasping an object, like monkey-lime; its function is to cling, like a piece of meat thrown on a hot pan. It is manifested as not giving up, like a stain from lampblack. Its proximate cause is seeing gratification in things that fetter. It should be seen as swelling up like a river of craving, which, like a swift current, sweeps one away to the great ocean, that is, to the plane of misery.

480. මොහො චිත්තස්ස අන්ධභාවලක්ඛණො, අඤ්ඤාණලක්ඛණො වා, අසම්පටිවෙධරසො, ආරම්මණසභාවච්ඡාදනරසො වා, අසම්මාපටිපත්තිපච්චුපට්ඨානො, අන්ධකාරපච්චුපට්ඨානො වා, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානො, සබ්බාකුසලානං මූලන්ති දට්ඨබ්බො.

480. Delusion has the characteristic of mental blindness, or the characteristic of ignorance. Its function is non-penetration, or concealing the intrinsic nature of the object. It is manifested as wrong practice, or as darkness. Its proximate cause is unwise attention. It should be regarded as the root of all unwholesome states.

481. මිච්ඡා පස්සන්ති තාය, සයං වා මිච්ඡා පස්සති, මිච්ඡාදස්සනමත්තං වා එසාති මිච්ඡාදිට්ඨි. සා අයොනිසො අභිනිවෙසලක්ඛණා, පරාමාසරසා, මිච්ඡාභිනිවෙසපච්චුපට්ඨානා, අරියානං අදස්සනකාමතාදිපදට්ඨානා, පරමං වජ්ජන්ති දට්ඨබ්බා.

481. 'They see wrongly' (micchā passanti) by means of it, or it sees wrongly, or it is simply wrong seeing; thus it is wrong view (micchādiṭṭhi). It has the characteristic of unwise interpretation; its function is misapprehension; it is manifested as wrong adherence; its proximate cause is the unwillingness to see the noble ones, etc. It should be regarded as the supreme fault.

482. උද්ධතභාවො [Pg.99] උද්ධච්චං. තං අවූපසමලක්ඛණං වාතාභිඝාතචලජලං විය, අනවට්ඨානරසං වාතාභිඝාතචලධජපටාකා විය, භන්තත්තපච්චුපට්ඨානං පාසාණාභිඝාතසමුද්ධතභස්මං විය, චෙතසො අවූපසමෙ අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං, චිත්තවික්ඛෙපොති දට්ඨබ්බං. සෙසා කුසලෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අකුසලභාවොයෙව හි අකුසලභාවෙන ච ලාමකත්තං එතෙසං තෙහි විසෙසො.

482. The state of being agitated is restlessness (uddhacca). It has the characteristic of non-tranquility, like water ruffled by the wind; its function is unsteadiness, like a banner fluttering in the wind; it is manifested as turmoil, like ashes scattered by a stone striking them. Its proximate cause is unwise attention to mental non-tranquility. It should be seen as mental agitation. The remaining factors should be understood in the way stated for the wholesome. The difference from those, however, is their unwholesome nature and their baseness on account of being unwholesome.

483. ඉති ඉමෙ සත්තරස සඞ්ඛාරා පඨමෙන අකුසලවිඤ්ඤාණෙන සම්පයොගං ගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බා. යථා ච පඨමෙන, එවං දුතියෙනාපි. සසඞ්ඛාරතා පනෙත්ථ ථිනමිද්ධස්ස ච අනියතතා විසෙසො.

483. Thus, it should be understood that these seventeen formations associate with the first unwholesome consciousness. As with the first, so also with the second. The difference here is its being prompted and the fact that sloth and torpor are indeterminate.

තත්ථ ථිනනතා ථිනං. මිද්ධනතා මිද්ධං. අනුස්සාහසංහනනතා අසත්තිවිඝාතො චාති අත්ථො. ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච ථිනමිද්ධං. තත්ථ ථිනං අනුස්සාහලක්ඛණං, වීරියවිනොදනරසං, සංසීදනපච්චුපට්ඨානං. මිද්ධං අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං, ඔනහනරසං, ලීනතාපච්චුපට්ඨානං, පචලායිකානිද්දාපච්චුපට්ඨානං වා. උභයම්පි අරතිවිජම්භිකාදීසු අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං.

Herein, the state of being sluggish is sloth (thīna). The state of being torpid is torpor (middha). The meaning is lack of drive and impairment of energy. Sloth and torpor together are sloth-and-torpor. Herein, sloth has the characteristic of lack of drive, the function of dispelling energy, and it is manifested as sinking. Torpor has the characteristic of unwieldiness, the function of enveloping, and it is manifested as shrinking, or as nodding and sleepiness. The proximate cause of both is unwise attention to discontent, listlessness, yawning, and so on.

තතියෙන පඨමෙ වුත්තෙසු ඨපෙත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිං අවසෙසා වෙදිතබ්බා. මානො පනෙත්ථ අනියතො හොති. අයං විසෙසො, සො උණ්ණතිලක්ඛණො, සම්පග්ගහරසො, කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො, දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභපදට්ඨානො, උම්මාදො විය දට්ඨබ්බො.

With the third consciousness, the remaining factors among those stated for the first should be understood, but with the exclusion of wrong view. Here, conceit is an indeterminate factor. This is the difference. Conceit has the characteristic of haughtiness, its function is self-exaltation, it is manifested as a desire for prominence, its proximate cause is greed dissociated from views, and it should be regarded as being like madness.

චතුත්ථෙන දුතියෙ වුත්තෙසු ඨපෙත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිං අවසෙසා වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි ච මානො අනියතෙසු හොතියෙව. පඨමෙ වුත්තෙසු පන ඨපෙත්වා පීතිං අවසෙසා පඤ්චමෙන සම්පයොගං ගච්ඡන්ති. යථා ච පඤ්චමෙන, එවං ඡට්ඨෙනාපි. සසඞ්ඛාරතා පනෙත්ථ ථිනමිද්ධස්ස ච අනියතභාවො විසෙසො. සත්තමෙන පඤ්චමෙ වුත්තෙසු ඨපෙත්වා දිට්ඨිං අවසෙසා වෙදිතබ්බා. මානො පනෙත්ථ අනියතො හොති. අට්ඨමෙන ඡට්ඨෙ වුත්තෙසු ඨපෙත්වා දිට්ඨිං අවසෙසා වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි ච මානො අනියතෙසු හොතියෙවාති.

With the fourth consciousness, the remaining factors among those stated for the second should be understood, but with the exclusion of wrong view; and here too, conceit is indeed among the indeterminate factors. Furthermore, with the fifth, the remaining factors among those stated for the first associate, but with the exclusion of joy. As with the fifth, so also with the sixth; the difference here is its being prompted and the indeterminacy of sloth and torpor. With the seventh, the remaining factors among those stated for the fifth should be understood, but with the exclusion of view; here, conceit is an indeterminate factor. With the eighth, the remaining factors among those stated for the sixth should be understood, but with the exclusion of view; and here too, conceit is indeed among the indeterminate factors.

484. දොසමූලෙසු පන ද්වීසු පඨමසම්පයුත්තා තාව නියතා සරූපෙන ආගතා එකාදස, යෙවාපනකා චත්තාරො, අනියතා තයොති අට්ඨාරස[Pg.100]. තත්ථ ඵස්සො, චෙතනා, විතක්කො, විචාරො, වීරියං, ජීවිතං, සමාධි, අහිරිකං, අනොප්පත්තං, දොසො, මොහොති ඉමෙ සරූපෙන ආගතා එකාදස (ධ. ස. 413; ධ. ස. අට්ඨ. 413). ඡන්දො, අධිමොක්ඛො, උද්ධච්චං, මනසිකාරොති ඉමෙ යෙවාපනකා චත්තාරො (ධ. ස. අට්ඨ. 413). ඉස්සා, මච්ඡරියං, කුක්කුච්චන්ති ඉමෙ අනියතා තයො (ධ. ස. අට්ඨ. 413).

484. Now, in the two consciousnesses rooted in hatred, those associated with the first are eighteen in total: eleven definite factors that arise in their own nature, four adventitious factors, and three indeterminate factors. Herein, the eleven definite factors that arise in their own nature are: contact, volition, initial application, sustained application, energy, life faculty, concentration, shamelessness, recklessness of wrongdoing, hatred, and delusion (Dhs §413; Dhs-a 413). The four adventitious factors are: desire-to-do, decision, restlessness, and attention (Dhs-a 413). The three indeterminate factors are: envy, stinginess, and worry (Dhs-a 413).

485. තත්ථ දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො. සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, විසප්පනරසො විසනිපාතො විය, අත්තනො නිස්සයදහනරසො වා දාවග්ගි විය. දූසනපච්චුපට්ඨානො ලද්ධොකාසො විය සපත්තො, ආඝාතවත්ථුපදට්ඨානො, විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං විය දට්ඨබ්බො.

485. Herein, 'they are corrupted' (dussanti) by it, or it itself is corrupted, or it is simply corruption; thus it is hatred (dosa). It has the characteristic of ferocity, like a struck venomous snake; its function is to spread, like a dose of poison, or to burn up its own support, like a forest fire. It is manifested as causing destruction, like an enemy who has found an opportunity. Its proximate cause is a ground for vexation. It should be regarded as being like putrid urine mixed with poison.

486. ඉස්සායනා ඉස්සා. සා පරසම්පත්තීනං උසූයනලක්ඛණා. තත්ථෙව අනභිරතිරසා, තතො විමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා, පරසම්පත්තිපදට්ඨානා, සංයොජනන්ති දට්ඨබ්බා.

486. The act of envying is envy (issā). It has the characteristic of being jealous of others' success. Its function is to be displeased with that very success. It is manifested as turning away from it. Its proximate cause is others' success. It should be regarded as a fetter.

487. මච්ඡරභාවො මච්ඡරියං. තං ලද්ධානං වා ලභිතබ්බානං වා අත්තනො සම්පත්තීනං නිගූහනලක්ඛණං, තාසංයෙව පරෙහි සාධාරණභාවඅක්ඛමනරසං, සඞ්කොචනපච්චුපට්ඨානං, කටුකඤ්චුකතාපච්චුපට්ඨානං වා, අත්තසම්පත්තිපදට්ඨානං, චෙතසො විරූපභාවොති දට්ඨබ්බං.

487. The state of being a miser is stinginess (macchariya). It has the characteristic of concealing one's own success, whether attained or to be attained. Its function is being unable to bear the sharing of that very success with others. It is manifested as shrinking, or as sour-facedness. Its proximate cause is one's own success. It should be regarded as a disfigurement of the mind.

488. කුච්ඡිතං කතං කුකතං. තස්ස භාවො කුක්කුච්චං. තං පච්ඡානුතාපලක්ඛණං, කතාකතානුසොචනරසං, විප්පටිසාරපච්චුපට්ඨානං, කතාකතපදට්ඨානං, දාසබ්‍යමිව දට්ඨබ්බං. සෙසා වුත්තප්පකාරායෙවාති.

488. A contemptible deed is a wrong deed (kukata). The state of that is worry (kukkucca). It has the characteristic of subsequent regret; its function is to sorrow over what has been done and what has not been done; it is manifested as remorse; its proximate cause is what has been done and what has not been done. It should be regarded as being like slavery. The remaining factors are just as stated.

ඉති ඉමෙ අට්ඨාරස සඞ්ඛාරා පඨමෙන දොසමූලෙන සම්පයොගං ගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බා. යථා ච පඨමෙන, එවං දුතියෙනාපි. සසඞ්ඛාරතා පන අනියතෙසු ච ථිනමිද්ධසම්භවොව විසෙසො.

Thus, it should be understood that these eighteen formations are associated with the first consciousness rooted in hatred. As with the first, so also with the second. The difference, however, is its being prompted and the possible arising of sloth and torpor among the indeterminate factors.

489. මොහමූලෙසු ද්වීසු විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තෙන තාව ඵස්සො, චෙතනා, විතක්කො, විචාරො, වීරියං, ජීවිතං, චිත්තට්ඨිති, අහිරිකං, අනොත්තප්පං[Pg.101], මොහො, විචිකිච්ඡාති සරූපෙන ආගතා එකාදස (ධ. ස. 422; ධ. ස. අට්ඨ. 422), උද්ධච්චං, මනසිකාරොති යෙවාපනකා ද්වෙ චාති තෙරස.

489. In the two consciousnesses rooted in delusion, with the one associated with doubt there are thirteen factors: eleven that arise in their own nature, and two adventitious factors. The eleven are: contact, volition, initial application, sustained application, energy, life faculty, steadiness of mind, shamelessness, recklessness of wrongdoing, delusion, and doubt (Dhs §422; Dhs-a 422). The two adventitious factors are restlessness and attention.

490. තත්ථ චිත්තට්ඨිතීති පවත්තිට්ඨිතිමත්තො දුබ්බලො සමාධි. විගතා චිකිච්ඡාති විචිකිච්ඡා. සා සංසයලක්ඛණා, කම්පනරසා, අනිච්ඡයපච්චුපට්ඨානා, අනෙකංසගාහපච්චුපට්ඨානා වා, විචිකිච්ඡායං අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානා, පටිපත්තිඅන්තරායකරාති දට්ඨබ්බා. සෙසා වුත්තප්පකාරායෙව.

490. Herein, 'steadiness of mind' (cittaṭṭhiti) is a weak concentration that is a mere stability of occurrence. Doubt (vicikicchā) is so called because it is a state 'without a cure' (vigatā cikicchā). It has the characteristic of uncertainty, the function of wavering, and manifests as indecisiveness or as taking up various sides. Its proximate cause is unwise attention, and it should be seen as an obstacle to the practice. The remaining factors are just as already described.

උද්ධච්චසම්පයුත්තෙන විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තෙ වුත්තෙසු ඨපෙත්වා විචිකිච්ඡං සෙසා ද්වාදස. විචිකිච්ඡාය අභාවෙන පනෙත්ථ අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජති. තෙන සද්ධිං තෙරසෙව, අධිමොක්ඛසබ්භාවතො ච බලවතරො සමාධි හොති. යඤ්චෙත්ථ උද්ධච්චං, තං සරූපෙනෙව ආගතං. අධිමොක්ඛමනසිකාරා යෙවාපනකවසෙනාති එවං අකුසලසඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බා.

With the consciousness associated with restlessness, of the factors mentioned in connection with the consciousness associated with doubt, the remaining twelve are found, setting aside doubt. Here, because of the absence of doubt, decision arises. Together with that, there are just thirteen factors. And because of the presence of decision, the concentration is stronger. The restlessness here is included by its own nature. Decision and attention are included by way of being adventitious. In this way, the unwholesome formations should be understood.

491. අබ්‍යාකතෙසු විපාකාබ්‍යාකතා තාව අහෙතුකසහෙතුකභෙදතො දුවිධා. තෙසු අහෙතුකවිපාකවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා අහෙතුකා. තත්ථ කුසලාකුසලවිපාකචක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තාව ඵස්සො, චෙතනා, ජීවිතං, චිත්තට්ඨිතීති සරූපෙන ආගතා චත්තාරො (ධ. ස. 431; ධ. ස. අට්ඨ. 431), යෙවාපනකො මනසිකාරොයෙවාති පඤ්ච. සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාපි එතෙයෙව. උභයවිපාකමනොධාතුයා එතෙ චෙව විතක්කවිචාරාධිමොක්ඛා චාති අට්ඨ, තථා තිවිධායපි අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා. යා පනෙත්ථ සොමනස්සසහගතා, තාය සද්ධිං පීති අධිකා හොතීති වෙදිතබ්බා.

491. Among the indeterminate states, the resultant-indeterminate are twofold: rootless and with roots. Among them, those associated with rootless resultant consciousness are the rootless ones. Here, associated with wholesome-resultant and unwholesome-resultant eye-consciousness are: contact, volition, life, and steadiness of mind—these four come by their own nature (Dhs. 431; Dhs. Aṭṭha. 431)—and with attention as the one adventitious factor, they make five. These same factors are also associated with ear-, nose-, tongue-, and body-consciousness. In the mind-element which is the result of both, there are these same factors plus initial application, sustained application, and decision, making eight. It is the same for the threefold rootless mind-consciousness-element. It should be known, however, that in the one that is accompanied by gladness, joy is also present.

සහෙතුකවිපාකවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පන සහෙතුකා. තෙසු අට්ඨකාමාවචරවිපාකසම්පයුත්තා තාව අට්ඨහි කාමාවචරකුසලෙහි සම්පයුත්තසඞ්ඛාරසදිසායෙව. යා පන තා අනියතෙසු කරුණාමුදිතා, තා සත්තාරම්මණත්තා විපාකෙසු න සන්ති. එකන්තපරිත්තාරම්මණා හි කාමාවචරවිපාකා. න කෙවලඤ්ච කරුණාමුදිතා, විරතියොපි විපාකෙසු න සන්ති. ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලායෙවා’’ති හි වුත්තං.

The formations associated with resultant consciousness with roots, however, are the ones with roots. Among them, those associated with the eight sense-sphere resultants are just like the formations associated with the eight sense-sphere wholesome types of consciousness. However, compassion and appreciative joy, which are among the indeterminate factors, are not found in resultants because they take a being as their object. For sense-sphere resultants have an exclusively limited object. Not only compassion and appreciative joy, but the abstinences too are not found in resultants, for it is said: 'The five training rules are exclusively wholesome.'

රූපාවචරාරූපාවචරලොකුත්තරවිපාකවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා [Pg.102] පන තෙසං කුසලවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසඞ්ඛාරෙහි සදිසා එව.

Furthermore, the formations associated with the resultant consciousness of the fine-material sphere, the immaterial sphere, and the supramundane are just like the formations associated with their respective wholesome consciousnesses.

492. කිරියාබ්‍යාකතාපි අහෙතුකසහෙතුකභෙදතො දුවිධා. තෙසු අහෙතුකකිරියවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා අහෙතුකා. තෙ ච කුසලවිපාකමනොධාතුඅහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුද්වයයුත්තෙහි සමානා. මනොවිඤ්ඤාණධාතුද්වයෙ පන වීරියං අධිකං. වීරියසබ්භාවතො බලප්පත්තො සමාධි හොති. අයමෙත්ථ විසෙසො.

492. The functional-indeterminate formations are also twofold, distinguished as rootless and with roots. Among them, those associated with rootless functional consciousness are the rootless ones. These are similar to the formations associated with the wholesome-resultant mind-element and the two wholesome-resultant rootless mind-consciousness-elements. However, in the two functional mind-consciousness-elements, energy is additional. Because of the presence of energy, concentration becomes strong. This is the difference here.

සහෙතුකකිරියවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පන සහෙතුකා. තෙසු අට්ඨකාමාවචරකිරියවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තාව ඨපෙත්වා විරතියො අට්ඨහි කාමාවචරකුසලෙහි සම්පයුත්තසඞ්ඛාරසදිසා. රූපාවචරාරූපාවචරකිරියසම්පයුත්තා පන සබ්බාකාරෙනපි තෙසං කුසලවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසදිසායෙවාති එවං අබ්‍යාකතාපි සඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බාති.

Furthermore, the formations associated with functional consciousness with roots are the ones with roots. Among these, firstly, the formations associated with the eight sense-sphere functional consciousnesses, excluding the abstinences, are similar to the formations associated with the eight sense-sphere wholesome consciousnesses. The formations associated with the functional consciousness of the fine-material and immaterial spheres, however, are in all respects indeed similar to those associated with their wholesome consciousness. Thus the indeterminate formations should also be understood.

ඉදං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed exposition on the aggregate of formations.

ඉදං තාව අභිධම්මෙ පදභාජනීයනයෙන ඛන්ධෙසු විත්ථාරකථාමුඛං.

This, then, is the introduction to the detailed exposition on the aggregates in the Abhidhamma according to the method of the Padabhājanīya.

අතීතාදිවිභාගකථා

The Exposition on the Division into Past, etc.

493. භගවතා පන –

493. Furthermore, the Blessed One:

‘‘යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (විභ. 2,26) –

"Whatever material form there is, whether past, future, or present, internal or external, gross or subtle, inferior or superior, far or near—all this, having been heaped together and compressed, is called the aggregate of material form. Whatever feeling... whatever perception... whatever formations... Whatever consciousness there is, whether past, future, or present... having been heaped together and compressed, is called the aggregate of consciousness." (Vibh 2:2, 26)

එවං ඛන්ධා විත්ථාරිතා.

Thus the aggregates have been expounded in detail.

තත්ථ යංකිඤ්චීති අනවසෙසපරියාදානං. රූපන්ති අතිප්පසඞ්ගනියමනං. එවං පදද්වයෙනාපි රූපස්ස අනවසෙසපරිග්ගහො කතො හොති. අථස්ස අතීතාදිනා [Pg.103] විභාගං ආරභති. තඤ්හි කිඤ්චි අතීතං, කිඤ්චි අනාගතාදිභෙදන්ති. එස නයො වෙදනාදීසු.

Herein, 'whatever' signifies exhaustive inclusion. 'Form' is a restriction to prevent over-extension. Thus by these two terms an exhaustive comprehension of form is effected. Then its division by way of past, etc., is undertaken. For some of it is past, and some is of the division of future, etc. This is the method for feeling and the other aggregates.

494. තත්ථ රූපං තාව අද්ධාසන්තතිසමයඛණවසෙන චතුධා අතීතං නාම හොති. තථා අනාගතපච්චුප්පන්නං.

494. Herein, form, in the first place, is called 'past' in four ways: by way of lifetime, continuity, occasion, and moment. Similarly with 'future' and 'present'.

තත්ථ අද්ධාවසෙන තාව එකස්ස එකස්මිං භවෙ පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ අතීතං, චුතිතො උද්ධං අනාගතං, උභින්නමන්තරෙ පච්චුප්පන්නං.

Herein, firstly, by way of lifetime: for a single being in a single existence, what is prior to rebirth-linking is past; what is subsequent to death is future; what is in between the two is present.

සන්තතිවසෙන සභාගඑකඋතුසමුට්ඨානං එකාහාරසමුට්ඨානඤ්ච පුබ්බාපරියවසෙන වත්තමානම්පි පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ විසභාගඋතුආහාරසමුට්ඨානං අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. චිත්තජං එකවීථිඑකජවනඑකසමාපත්තිසමුට්ඨානං පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං. කම්මසමුට්ඨානස්ස පාටියෙක්කං සන්තතිවසෙන අතීතාදිභෙදො නත්ථි, තෙසඤ්ඤෙව පන උතුආහාරචිත්තසමුට්ඨානානං උපත්ථම්භකවසෙන තස්ස අතීතාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

By way of continuity: what is presently occurring in sequence, arisen from a single homogeneous temperature and a single portion of nutriment, is present; what arose before from a dissimilar temperature and nutriment is past; what will arise after is future. What is mind-born, arisen within a single cognitive process, a single impulsion, or a single attainment, is present; what was before is past; what will be after is future. For what is kamma-born, there is individually no division into past, etc., by way of continuity; but its being past, etc., should be understood by way of its being a support for those same things born of temperature, nutriment, and mind.

සමයවසෙන එකමුහුත්තපුබ්බණ්හසායන්හරත්තින්දිවාදීසු සමයෙසු සන්තානවසෙන පවත්තමානං තං තං සමයං පච්චුප්පන්නං නාම, තතො පුබ්බෙ අතීතං, පච්ඡා අනාගතං.

By way of occasion: what occurs by way of continuity on such occasions as a single muhutta, morning, evening, night, day, etc., is called present for that particular occasion; what was before is past; what will be after is future.

ඛණවසෙන උප්පාදාදිඛණත්තයපරියාපන්නං පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ අනාගතං, පච්ඡා අතීතං. අපිච අතික්කන්තහෙතුපච්චයකිච්චං අතීතං, නිට්ඨිතහෙතුකිච්චං අනිට්ඨිතපච්චයකිච්චං පච්චුප්පන්නං, උභයකිච්චං අසම්පත්තං අනාගතං. සකිච්චක්ඛණෙ වා පච්චුප්පන්නං, තතො පුබ්බෙ අනාගතං, පච්ඡා අතීතං. එත්ථ ච ඛණාදිකථාව නිප්පරියායා. සෙසා සපරියායා.

By way of moment: what is comprised in the triad of moments—arising, etc.—is present; what is before that is future; what is after is past. Furthermore, what has passed beyond the function of its cause and condition is past; what has completed the function of its cause but not completed the function of its condition is present; what has not yet reached the function of both is future. Or, what is at the moment of its own function is present; what is before that is future; what is after is past. And herein, only the exposition concerning the moment and function is of direct meaning; the remaining expositions are of indirect meaning.

495. අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදො වුත්තනයො එව. අපිච ඉධ නියකජ්ඣත්තම්පි අජ්ඣත්තං පරපුග්ගලිකම්පි ච බහිද්ධාති වෙදිතබ්බං. ඔළාරිකසුඛුමභෙදො වුත්තනයොව.

495. The division into internal and external is just as has been stated. Moreover, here it should be understood that what is one's own internally is 'internal,' and what belongs to another person is 'external.' The division into gross and subtle is just as has been stated.

496. හීනපණීතභෙදො දුවිධො පරියායතො නිප්පරියායතො ච. තත්ථ අකනිට්ඨානං රූපතො සුදස්සීනං රූපං හීනං. තදෙව සුදස්සානං රූපතො පණීතං. එවං යාව නරකසත්තානං රූපං, තාව පරියායතො හීනපණීතතා වෙදිතබ්බා. නිප්පරියායතො පන යත්ථ අකුසලවිපාකං උප්පජ්ජති, තං හීනං. යත්ථ කුසලවිපාකං, තං පණීතං.

496. The division into inferior and superior is twofold: by way of indirect meaning and by way of direct meaning. Herein, by way of indirect meaning, the form of the Sudassī devas is inferior to the form of the Akaniṭṭha devas. That same form is superior to the form of the Sudassa devas. In this way, down to the form of beings in hell, inferiority and superiority are to be understood. By way of direct meaning, however, a form in relation to which an unwholesome resultant consciousness arises is inferior; a form in relation to which a wholesome resultant consciousness arises is superior.

දූරෙ [Pg.104] සන්තිකෙති ඉදම්පි වුත්තනයමෙව. අපිච ඔකාසතොපෙත්ථ උපාදායුපාදාය දූරසන්තිකතා වෙදිතබ්බා.

This matter of 'far' and 'near' is also just as has been stated. Moreover, here farness and nearness should also be understood relatively with respect to location.

497. තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වාති තං අතීතාදීහි පදෙහි විසුං විසුං නිද්දිට්ඨං රූපං සබ්බං රුප්පනලක්ඛණසඞ්ඛාතෙ එකවිධභාවෙ පඤ්ඤාය රාසිං කත්වා රූපක්ඛන්ධොති වුච්චතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. එතෙන සබ්බම්පි රූපං රුප්පනලක්ඛණෙ රාසිභාවූපගමනෙන රූපක්ඛන්ධොති දස්සිතං හොති. න හි රූපතො අඤ්ඤො රූපක්ඛන්ධො නාම අත්ථි.

497. As to 'having heaped it all together and compressed it': the meaning here is that all that form, indicated separately by the terms 'past,' etc., is made into a single mass by wisdom within the single state designated as the characteristic of being afflicted, and is thus called 'the aggregate of form.' By this it is shown that all form becomes the aggregate of form by being gathered into a mass that has the characteristic of being afflicted. For there is indeed no aggregate of form apart from form itself.

498. යථා ච රූපං, එවං වෙදනාදයොපි වෙදයිතලක්ඛණාදීසු රාසිභාවූපගමනෙන. න හි වෙදනාදීහි අඤ්ඤෙ වෙදනාක්ඛන්ධාදයො නාම අත්ථි.

498. And just as with form, so too feeling and the other aggregates are so called by their being gathered into a mass that has the characteristic of experiencing, and so on. For there are indeed no aggregates of feeling, etc., apart from feeling, etc., themselves.

අතීතාදිවිභාගෙ පනෙත්ථ සන්තතිවසෙන ඛණාදිවසෙන ච වෙදනාය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සන්තතිවසෙන එකවීථිඑකජවනඑකසමාපත්තිපරියාපන්නා එකවීථිවිසයසමායොගප්පවත්තා ච පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. ඛණාදිවසෙන ඛණත්තයපරියාපන්නා පුබ්බන්තාපරන්තමජ්ඣත්තගතා සකිච්චඤ්ච කුරුමානා වෙදනා පච්චුප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ අතීතා, පච්ඡා අනාගතා. අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදො නියකජ්ඣත්තවසෙන වෙදිතබ්බො.

Here, in the division into past, etc., the state of feeling as past, future, and present should be understood by way of continuity and by way of moment, etc. Herein, by way of continuity: feeling comprised within a single cognitive process, a single impulsion, or a single attainment, and feeling occurring in connection with an object of a single kind, is present. What was before is past; what will be after is future. By way of moment, etc.: feeling comprised in the triad of moments, situated in the middle between the past and the future, and performing its own function, is present. What is before that is future; what is after is past. The division into internal and external should be understood by way of what is one's own and internal.

499. ඔළාරිකසුඛුමභෙදො ‘‘අකුසලා වෙදනා ඔළාරිකා, කුසලාබ්‍යාකතා වෙදනා සුඛුමා’’තිආදිනා (විභ. 11) නයෙන විභඞ්ගෙ වුත්තෙන ජාතිසභාවපුග්ගලලොකියලොකුත්තරවසෙන වෙදිතබ්බො. ජාතිවසෙන තාව අකුසලා වෙදනා සාවජ්ජකිරියහෙතුතො, කිලෙසසන්තාපභාවතො ච අවූපසන්තවුත්තීති කුසලවෙදනාය ඔළාරිකා, සබ්‍යාපාරතො, සඋස්සාහතො, සවිපාකතො, කිලෙසසන්තාපභාවතො, සාවජ්ජතො ච විපාකාබ්‍යාකතාය ඔළාරිකා, සවිපාකතො, කිලෙසසන්තාපභාවතො, සබ්‍යාබජ්ඣතො, සාවජ්ජතො ච කිරියාබ්‍යාකතාය ඔළාරිකා. කුසලාබ්‍යාකතා පන වුත්තවිපරියායතො අකුසලාය සුඛුමා. ද්වෙපි කුසලාකුසලවෙදනා සබ්‍යාපාරතො, සඋස්සාහතො, සවිපාකතො ච යථායොගං දුවිධායපි අබ්‍යාකතාය ඔළාරිකා[Pg.105], වුත්තවිපරියායෙන දුවිධාපි අබ්‍යාකතා තාහි සුඛුමා. එවං තාව ජාතිවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

499. The distinction between gross and subtle, as stated in the Vibhaṅga by the method, ‘Unwholesome feeling is gross; wholesome and indeterminate feelings are subtle,’ etc., should be understood in terms of class, intrinsic nature, individual, worldly, and supramundane. In terms of class, unwholesome feeling is gross compared to wholesome feeling because it is a cause for blameworthy action and has the nature of the torment of defilements, its occurrence being unpacified. It is gross compared to resultant-indeterminate feeling because it is active, energetic, productive of a result, has the nature of the torment of defilements, and is blameworthy. It is also gross compared to functional-indeterminate feeling because it is productive of a result, has the nature of the torment of defilements, is connected with affliction, and is blameworthy. Wholesome and indeterminate feelings, however, are subtle compared to unwholesome feeling for the opposite reasons. Both wholesome and unwholesome feelings are gross compared to both types of indeterminate feeling because they are active, energetic, and productive of a result, as is appropriate. Conversely, both types of indeterminate feeling are subtle compared to them for the opposite reasons. Thus, in the first place, grossness and subtlety should be understood in terms of class.

500. සභාවවසෙන පන දුක්ඛා වෙදනා නිරස්සාදතො, සවිප්ඵාරතො, ඛොභකරණතො, උබ්බෙජනීයතො, අභිභවනතො ච ඉතරාහි ද්වීහි ඔළාරිකා, ඉතරා පන ද්වෙ සාතතො, සන්තතො, පණීතතො, මනාපතො, මජ්ඣත්තතො ච යථායොගං දුක්ඛාය සුඛුමා. උභො පන සුඛදුක්ඛා සවිප්ඵාරතො, ඛොභකරණතො, පාකටතො ච අදුක්ඛමසුඛාය ඔළාරිකා, සා වුත්තවිපරියායෙන තදුභයතො සුඛුමා. එවං සභාවවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

500. In terms of intrinsic nature, painful feeling is gross compared to the other two because it is without gratification, with perturbation, agitating, alarming, and overwhelming. The other two are subtle compared to painful feeling because they are, as appropriate, gratifying, peaceful, superior, agreeable, and neutral. Both pleasant and painful feelings are gross compared to neither-painful-nor-pleasant feeling because they are with perturbation, agitating, and manifest. The latter, for the opposite reasons, is subtle compared to both. Thus, grossness and subtlety should be understood in terms of intrinsic nature.

501. පුග්ගලවසෙන පන අසමාපන්නස්ස වෙදනා නානාරම්මණෙ වික්ඛිත්තභාවතො සමාපන්නස්ස වෙදනාය ඔළාරිකා, විපරියායෙන ඉතරා සුඛුමා. එවං පුග්ගලවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

501. In terms of the individual, the feeling of a person who has not attained absorption is gross in comparison with that of one who has attained absorption because it is scattered among various objects; conversely, the latter feeling is subtle. Thus, grossness and subtlety should be understood in terms of the individual.

ලොකියලොකුත්තරවසෙන පන සාසවා වෙදනා ලොකියා, සා ආසවුප්පත්තිහෙතුතො, ඔඝනියතො, යොගනියතො, ගන්ථනියතො, නීවරණියතො, උපාදානියතො, සංකිලෙසිකතො, පුථුජ්ජනසාධාරණතො ච අනාසවාය ඔළාරිකා. සා විපරියායෙන සාසවාය සුඛුමා. එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

In terms of worldly and supramundane, feeling with taints is worldly; it is gross in comparison with taintless feeling because it is a cause for the arising of taints, is an object for the floods, yokes, bodily ties, hindrances, and clinging, is conducive to defilement, and is common to worldlings. Conversely, taintless feeling is subtle in comparison with tainted feeling. Thus, grossness and subtlety should be understood in terms of worldly and supramundane.

502. තත්ථ ජාතිආදිවසෙන සම්භෙදො පරිහරිතබ්බො. අකුසලවිපාකකආයවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා හි වෙදනා ජාතිවසෙන අබ්‍යාකතත්තා සුඛුමාපි සමානා සභාවාදිවසෙන ඔළාරිකා හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අබ්‍යාකතා වෙදනා සුඛුමා. දුක්ඛා වෙදනා ඔළාරිකා. සමාපන්නස්ස වෙදනා සුඛුමා. අසමාපන්නස්ස වෙදනා ඔළාරිකා. සාසවා වෙදනා ඔළාරිකා. අනාසවා වෙදනා සුඛුමා’’ති (විභ. 11). යථා ච දුක්ඛා වෙදනා, එවං සුඛාදයොපි ජාතිවසෙන ඔළාරිකා සභාවාදිවසෙන සුඛුමා හොන්ති. තස්මා යථා ජාතිආදිවසෙන සම්භෙදො න හොති, තථා වෙදනානං ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං – අබ්‍යාකතා ජාතිවසෙන කුසලාකුසලාහි සුඛුමා. තත්ථ කතමා අබ්‍යාකතා? කිං දුක්ඛා? කිං සුඛා? කිං සමාපන්නස්ස? කිං අසමාපන්නස්ස? කිං සාසවා[Pg.106]? කිං අනාසවාති? එවං සභාවාදිභෙදො න පරාමසිතබ්බො. එස නයො සබ්බත්ථ.

502. Here, confusion based on class and so on should be avoided. For the feeling associated with unwholesome-resultant body-consciousness, though it is subtle in terms of class because it is indeterminate, is gross in terms of intrinsic nature and so on. For it is said: ‘Indeterminate feeling is subtle. Painful feeling is gross. The feeling of one who has attained absorption is subtle. The feeling of one who has not attained absorption is gross. Tainted feeling is gross. Taintless feeling is subtle.’ And just as painful feeling, so too pleasant feelings and others, though gross in terms of class, are subtle in terms of intrinsic nature and so on. Therefore, the grossness and subtlety of feelings should be understood in such a way that there is no confusion based on class and so on. This is as follows: when it is said that indeterminate feeling is subtle in terms of class compared with wholesome and unwholesome feelings, one should not then consider the distinctions based on intrinsic nature, etc., by asking: ‘Which indeterminate feeling? Is it painful? Is it pleasant? Is it of one who has attained absorption? Is it of one who has not attained absorption? Is it tainted? Is it taintless?’ This method applies everywhere.

අපිච තං තං වා පන වෙදනං උපාදායුපාදාය වෙදනා ඔළාරිකසුඛුමා දට්ඨබ්බාති වචනතො අකුසලාදීසුපි ලොභසහගතාය දොසසහගතා වෙදනා අග්ගි විය අත්තනො නිස්සයදහනතො ඔළාරිකා, ලොභසහගතා සුඛුමා. දොසසහගතාපි නියතා ඔළාරිකා, අනියතා සුඛුමා. නියතාපි කප්පට්ඨිතිකා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. කප්පට්ඨිතිකාසුපි අසඞ්ඛාරිකා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. ලොභසහගතා පන දිට්ඨිසම්පයුත්තා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. සාපි නියතා කප්පට්ඨිතිකා අසඞ්ඛාරිකා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. අවිසෙසෙන ච අකුසලා බහුවිපාකා ඔළාරිකා, අප්පවිපාකා සුඛුමා. කුසලා පන අප්පවිපාකා ඔළාරිකා, බහුවිපාකා සුඛුමා.

Moreover, in accordance with the saying, ‘Grossness and subtlety of feeling should be seen by comparing them one with another,’ even among unwholesome feelings and so on, feeling accompanied by hatred is gross in comparison with feeling accompanied by greed because it burns up its own basis like a fire; feeling accompanied by greed is subtle. Even among feelings accompanied by hatred, that which is fixed in its result is gross, the unfixed is subtle. Even among the fixed, that which lasts for an aeon is gross, the other is subtle. Even among those that last for an aeon, the unprompted is gross, the prompted is subtle. As to feeling accompanied by greed, that associated with wrong view is gross, the other is subtle. Of that too, the fixed, aeon-lasting, and unprompted is gross, the other is subtle. And in general, unwholesome feeling that is powerful in its result is gross, that which is weak in its result is subtle. But wholesome feeling that is weak in its result is gross, that which is powerful in its result is subtle.

අපිච කාමාවචරකුසලා ඔළාරිකා. රූපාවචරා සුඛුමා. තතො අරූපාවචරා. තතො ලොකුත්තරා. කාමාවචරා දානමයා ඔළාරිකා. සීලමයා සුඛුමා. තතො භාවනාමයා. භාවනාමයාපි දුහෙතුකා ඔළාරිකා. තිහෙතුකා සුඛුමා. තිහෙතුකාපි සසඞ්ඛාරිකා ඔළාරිකා. අසඞ්ඛාරිකා සුඛුමා. රූපාවචරා ච පඨමජ්ඣානිකා ඔළාරිකා…පෙ… පඤ්චමජ්ඣානිකා සුඛුමා. අරූපාවචරා ච ආකාසානඤ්චායතනසම්පයුත්තා ඔළාරිකා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසම්පයුත්තා සුඛුමාව. ලොකුත්තරා ච සොතාපත්තිමග්ගසම්පයුත්තා ඔළාරිකා…පෙ… අරහත්තමග්ගසම්පයුත්තා සුඛුමාව. එස නයො තං තං භූමිවිපාකකිරියවෙදනාසු ච දුක්ඛාදිඅසමාපන්නාදිසාසවාදිවසෙන වුත්තවෙදනාසු ච.

Furthermore, wholesome sense-sphere feeling is gross; form-sphere feeling is subtle; subtler than that is formless-sphere feeling; subtler still is supramundane feeling. Among sense-sphere feelings, that based on giving is gross; that based on moral discipline is subtle; subtler than that is feeling based on mental development. Among feelings based on mental development, the two-rooted is gross, the three-rooted is subtle. Among the three-rooted, the prompted is gross, the unprompted is subtle. Among form-sphere feelings, that of the first jhāna is gross … that of the fifth jhāna is subtle. Among formless-sphere feelings, that associated with the base of the infinity of space is gross … that associated with the base of neither-perception-nor-non-perception is subtle indeed. Among supramundane feelings, that associated with the path of stream-entry is gross … that associated with the path of arahantship is subtle indeed. This same method applies to the resultant and functional feelings of the various planes, and to the feelings described above in terms of painful etc., of one who has not attained absorption etc., and of the tainted etc.

ඔකාසවසෙන චාපි නිරයෙ දුක්ඛා ඔළාරිකා. තිරච්ඡානයොනියං සුඛුමා…පෙ… පරනිම්මිතවසවත්තීසු සුඛුමාව. යථා ච දුක්ඛා, එවං සුඛාපි සබ්බත්ථ යථානුරූපං යොජෙතබ්බා. වත්ථුවසෙන චාපි හීනවත්ථුකා යා කාචි වෙදනා ඔළාරිකා, පණීතවත්ථුකා සුඛුමා.

Also in terms of location: painful feeling in hell is gross. In the animal realm it is subtle … up to that in the realm of those who wield power over others’ creations it is subtle indeed. And just as painful feeling, so too pleasant feeling should be connected everywhere as is appropriate. Also in terms of the object: any feeling that has an inferior object is gross; one that has a superior object is subtle.

හීනපණීතභෙදෙ යා ඔළාරිකා, සා හීනා. යා ච සුඛුමා, සා පණීතාති දට්ඨබ්බා.

In the distinction between inferior and superior, it should be understood that what is gross is inferior, and what is subtle is superior.

503. දූරපදං පන ‘‘අකුසලා වෙදනා කුසලාබ්‍යාකතාහි වෙදනාහි දූරෙ’’. සන්තිකෙපදං ‘‘අකුසලා වෙදනා අකුසලාය වෙදනාය සන්තිකෙ’’තිආදිනා [Pg.107] නයෙන විභඞ්ගෙ විභත්තං. තස්මා අකුසලා වෙදනා විසභාගතො, අසංසට්ඨතො, අසරික්ඛතො ච කුසලාබ්‍යාකතාහි දූරෙ, තථා කුසලාබ්‍යාකතා අකුසලාය. එස නයො සබ්බවාරෙසු. අකුසලා පන වෙදනා සභාගතො, සරික්ඛතො ච අකුසලාය සන්තිකෙති. ඉදං වෙදනාක්ඛන්ධස්ස අතීතාදිවිභාගෙ විත්ථාරකථාමුඛං. තංතංවෙදනාසම්පයුත්තානං පන සඤ්ඤාදීනම්පි එවමෙව වෙදිතබ්බං.

503. Furthermore, the term ‘distant’ is analyzed in the Vibhaṅga by the method beginning: ‘Unwholesome feeling is far from wholesome and indeterminate feelings.’ The term ‘near’ is analyzed by the method beginning: ‘Unwholesome feeling is near to unwholesome feeling,’ and so on. Therefore, unwholesome feeling is distant from wholesome and indeterminate feelings in terms of dissimilarity, non-association, and non-resemblance; likewise, wholesome and indeterminate feelings are distant from unwholesome feeling. This method applies in all cases. But unwholesome feeling is near to unwholesome feeling in terms of similarity and resemblance. This is the introduction to the detailed exposition of the division of past, etc., in the feeling aggregate. This should be understood in the same way for perception and other states associated with each respective feeling.

කමාදිවිනිච්ඡයකථා

Discourse on Ascertaining Sequence, etc.

504. එවං විදිත්වා ච පුන එතෙස්වෙව –

504. Having understood this, and again regarding these very things—

ඛන්ධෙසු ඤාණභෙදත්ථං, කමතොථ විසෙසතො;

අනූනාධිකතො චෙව, උපමාතො තථෙව ච.

To distinguish the kinds of knowledge regarding the aggregates, By sequence, and then by distinction; And also by neither deficient nor excessive, And likewise by simile.

දට්ඨබ්බතො ද්විධා එවං, පස්සන්තස්සත්ථසිද්ධිතො;

විනිච්ඡයනයො සම්මා, විඤ්ඤාතබ්බො විභාවිනා.

By being seen thus in two ways, And by the achievement of the goal for one who sees; The method of determination should be rightly Understood by the discerning one.

තත්ථ කමතොති ඉධ උප්පත්තික්කමො, පහානක්කමො, පටිපත්තික්කමො, භූමික්කමො, දෙසනාක්කමොති බහුවිධො කමො.

Here, as to 'by sequence,' this means sequence of arising, sequence of abandoning, sequence of practice, sequence of planes, and sequence of teaching; thus, sequence is of many kinds.

තත්ථ ‘‘පඨමං කලලං හොති, කලලා හොති අබ්බුද’’න්ති (සං. නි. 1.235) එවමාදි උප්පත්තික්කමො. ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා, භාවනාය පහාතබ්බා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 8) එවමාදි පහානක්කමො. ‘‘සීලවිසුද්ධි, චිත්තවිසුද්ධී’’ති (ම. නි. 1.259; පටි. ම. 3.41) එවමාදි පටිපත්තික්කමො. ‘‘කාමාවචරා, රූපාවචරා’’ති (ධ. ස. 987) එවමාදි භූමික්කමො. ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ති (දී. නි. 3.145) වා, ‘‘දානකථං, සීලකථ’’න්ති (දී. නි. 1.298) වා එවමාදි දෙසනාක්කමො. තෙසු ඉධ උප්පත්තික්කමො තාව න යුජ්ජති, කලලාදීනං විය ඛන්ධානං පුබ්බාපරියවවත්ථානෙන අනුප්පත්තිතො. න පහානක්කමො, කුසලාබ්‍යාකතානං අප්පහාතබ්බතො. නපටිපත්තික්කමො, අකුසලානං අප්පටිපජ්ජනීයතො. න භූමික්කමො, වෙදනාදීනං චතුභූමිපරියාපන්නත්තා. දෙසනාක්කමො පන යුජ්ජති.

Therein, the sequence of arising is such as: “First there is the embryo, from the embryo the fetus arises” (SN 1.206), and so on. The sequence of abandoning is such as: “dhammas to be abandoned by seeing, dhammas to be abandoned by development” (Dhs-mātikā §8), and so on. The sequence of practice is such as: “purification of virtue, purification of mind” (MN 24; Paṭis I 21), and so on. The sequence of planes is such as: “of the sense sphere, of the form sphere” (Dhs §987), and so on. The sequence of teaching is such as: “the four establishments of mindfulness, the four right strivings” (DN 33), or “talk on giving, talk on virtuous behavior” (DN 1), and so on. Among these, the sequence of arising is not appropriate here, because the aggregates do not arise in a fixed succession of earlier and later like the embryo, etc. Nor is the sequence of abandoning, because wholesome and indeterminate states are not to be abandoned. Nor is the sequence of practice, because unwholesome states are not to be practiced. Nor is the sequence of planes, because feeling, etc., are included in the four planes. But the sequence of teaching is appropriate.

අභෙදෙන හි පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තගාහපතිතං වෙනෙය්‍යජනං සමූහඝනවිනිබ්භොගදස්සනෙන අත්තගාහතො මොචෙතුකාමො භගවා හිතකාමො [Pg.108] තස්ස තස්ස ජනස්ස සුඛගහණත්ථං චක්ඛුආදීනම්පි විසයභූතං ඔළාරිකං පඨමං රූපක්ඛන්ධං දෙසෙසි. තතො ඉට්ඨානිට්ඨරූපසංවෙදනිකං වෙදනං. ‘‘යං වෙදයති, තං සඤ්ජානාතී’’ති එවං වෙදනාවිසයස්ස ආකාරගාහිකං සඤ්ඤං. සඤ්ඤාවසෙන අභිසඞ්ඛාරකෙ සඞ්ඛාරෙ. තෙසං වෙදනාදීනං නිස්සයං අධිපතිභූතඤ්ච නෙසං විඤ්ඤාණන්ති එවං තාව කමතො විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො.

For, wishing to free the trainable persons who have fallen into the grasp of self with respect to the five aggregates taken without distinction—to free them from that grasp of self by showing them the dispersion of the solid mass—and desiring the welfare of each and every person for the sake of their easy comprehension, the Blessed One first taught the material form aggregate, which is gross and the object of the eye, etc. Then he taught feeling, which experiences agreeable and disagreeable material form. Then, in the sense of “What one feels, that one perceives,” he taught perception, which grasps the features of the object of feeling. Then, by way of perception, the constructing formations. And then consciousness, which is the support for and dominant over feeling, etc. Thus, for now, the method of determination by way of sequence should be understood.

505. විසෙසතොති ඛන්ධානඤ්ච උපාදානක්ඛන්ධානඤ්ච විසෙසතො. කො පන නෙසං විසෙසො, ඛන්ධා තාව අවිසෙසතො වුත්තා. උපාදානක්ඛන්ධා සාසවඋපාදානියභාවෙන විසෙසෙත්වා. යථාහ –

505. As to 'by distinction,' this means by the distinction between the aggregates and the clinging-aggregates. Now, what is the distinction between them? The aggregates are spoken of without distinction, while the clinging-aggregates are distinguished by being with taints and objects of clinging. As it is said:

‘‘පඤ්ච චෙව වො, භික්ඛවෙ, ඛන්ධෙ දෙසෙස්සාමි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ ච, තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා, යංකිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, රූපක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං…පෙ… සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. යංකිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං…පෙ… සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, රූපුපාදානක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං…පෙ… සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති (සං. නි. 3.48).

“Bhikkhus, I will teach you the five aggregates and the five clinging-aggregates. Listen to that. And what, bhikkhus, are the five aggregates? Whatever kind of material form there is, whether past, future, or present… whether near or far: this is called the material form aggregate. Whatever kind of feeling… perception… formations… consciousness there is… whether near or far: this is called the consciousness aggregate. These, bhikkhus, are called the five aggregates. And what, bhikkhus, are the five clinging-aggregates? Whatever kind of material form there is… whether near or far, which is accompanied by taints and is an object of clinging: this is called the material form clinging-aggregate. Whatever kind of feeling… perception… formations… consciousness there is… whether near or far, which is accompanied by taints and is an object of clinging: this is called the consciousness clinging-aggregate. These, bhikkhus, are called the five clinging-aggregates.” (SN 22.48)

එත්ථ ච යථා වෙදනාදයො අනාසවාපි අත්ථි, න එවං රූපං. යස්මා පනස්ස රාසට්ඨෙන ඛන්ධභාවො යුජ්ජති, තස්මා ඛන්ධෙසු වුත්තං. යස්මා රාසට්ඨෙන ච සාසවට්ඨෙන ච උපාදානක්ඛන්ධභාවො යුජ්ජති, තස්මා උපාදානක්ඛන්ධෙසු වුත්තං. වෙදනාදයො පන අනාසවාව ඛන්ධෙසු වුත්තා. සාසවා උපාදානක්ඛන්ධෙසු. උපාදානක්ඛන්ධාති චෙත්ථ උපාදානගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉධ පන සබ්බෙපෙතෙ එකජ්ඣං කත්වා ඛන්ධාති අධිප්පෙතා.

Here, while there are taintless feeling, etc., this is not so for material form. But since its being an aggregate is appropriate in the sense of a heap, it is spoken of among the aggregates. And since its being a clinging-aggregate is appropriate in the sense of a heap and in the sense of being with taints, it is spoken of among the clinging-aggregates. Feeling, etc., however, are spoken of among the aggregates only when they are taintless; when with taints, they are spoken of among the clinging-aggregates. Here, 'clinging-aggregates' should be understood to mean 'aggregates that are the range of clinging are clinging-aggregates.' In this context, however, all these, having been taken together, are intended as 'aggregates.'

506. අනූනාධිකතොති කස්මා පන භගවතා පඤ්චෙව ඛන්ධා වුත්තා අනූනා අනධිකාති. සබ්බසඞ්ඛතසභාගෙකසඞ්ගහතො අත්තත්තනියගාහවත්ථුස්ස එතපරමතො අඤ්ඤෙසඤ්ච තදවරොධතො. අනෙකප්පභෙදෙසු හි සඞ්ඛතධම්මෙසු [Pg.109] සභාගවසෙන සඞ්ගය්හමානෙසු රූපම්පි රූපසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්ධො හොති. වෙදනා වෙදනාසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්ධො හොති. එස නයො සඤ්ඤාදීසු. තස්මා සබ්බසඞ්ඛතසභාගෙකසඞ්ගහතො පඤ්චෙව වුත්තා. එතපරමඤ්චෙතං අත්තත්තනියගාහවත්ථු යදිදං රූපාදයො පඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති රූපං උපාදාය රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති. වෙදනාය, සඤ්ඤාය, සඞ්ඛාරෙසු, විඤ්ඤාණෙ සති විඤ්ඤාණං උපාදාය විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති (සං. නි. 3.207). තස්මා අත්තත්තනියගාහවත්ථුස්ස එතපරමතොපි පඤ්චෙව වුත්තා. යෙපි චඤ්ඤෙ සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධා වුත්තා, තෙපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ පරියාපන්නත්තා එත්ථෙව අවරොධං ගච්ඡන්ති. තස්මා අඤ්ඤෙසං තදවරොධතොපි පඤ්චෙව වුත්තාති එවං අනූනාධිකතො විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො.

506. As to 'by neither deficient nor excessive': Now why were just five aggregates spoken of by the Blessed One, neither fewer nor more? Because of the inclusion of all conditioned things of a similar nature in one, because this is the ultimate basis for the grasp of self and what belongs to self, and because others are included therein. For among the many divisions of conditioned things, when being collected by way of similar nature, material form becomes one aggregate by being included in the one class of material form. Feeling becomes one aggregate by being included in the one class of feeling. The same method applies to perception and the rest. Thus, because of the inclusion of all conditioned things of a similar nature in one, just five were spoken of. Moreover, this is the ultimate basis for the grasp of self and what belongs to self, namely, these five: material form and the rest. For it is said: “Bhikkhus, when there is material form, by clinging to material form, by adhering to material form, such a view arises: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ When there is feeling… perception… formations… consciousness, by clinging to consciousness, by adhering to consciousness, such a view arises: ‘This is mine, this I am, this is my self.’” (SN 22.122). Therefore, because this is the ultimate basis for the grasp of self and what belongs to self, just five were spoken of. And whatever other five aggregates of dhammas have been spoken of, such as virtue, etc., they too are included right here since they are comprised in the formations aggregate. Therefore, because others are included therein, just five were spoken of. Thus the method of determination as 'by neither deficient nor excessive' should be understood.

507. උපමාතොති එත්ථ හි ගිලානසාලුපමො රූපුපාදානක්ඛන්ධො, ගිලානුපමස්ස විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධස්ස වත්ථුද්වාරාරම්මණවසෙන නිවාසට්ඨානතො. ගෙලඤ්ඤුපමො වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, ආබාධකත්තා. ගෙලඤ්ඤසමුට්ඨානුපමො සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, කාමසඤ්ඤාදිවසෙන රාගාදිසම්පයුත්තවෙදනාසබ්භාවා. අසප්පායසෙවනුපමො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනාගෙලඤ්ඤස්ස නිදානත්තා. ‘‘වෙදනං වෙදනත්ථාය අභිසඞ්ඛරොන්තී’’ති (සං. නි. 3.79) හි වුත්තං. තථා ‘‘අකුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං කායවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොති දුක්ඛසහගත’’න්ති (ධ. ස. 556). ගිලානුපමො විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනාගෙලඤ්ඤෙන අපරිමුත්තත්තා. අපිච චාරකකාරණඅපරාධකාරණකාරකඅපරාධිකුපමා එතෙ භාජනභොජනබ්‍යඤ්ජනපරිවෙසකභුඤ්ජකූපමා චාති එවං උපමාතො විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො.

507. As to 'by simile': Here the aggregate of clinging to material form is like a sick-hall, because it is the dwelling place—by way of physical basis, door, and object—for the aggregate of clinging to consciousness, which is like a sick person. The aggregate of clinging to feeling is like the illness, because it is an affliction. The aggregate of clinging to perception is like the cause of the illness, because of the existence of feeling connected with lust, etc., by way of sensual perception, etc. The aggregate of clinging to formations is like the partaking of what is unsuitable, because it is the source of the illness of feeling. For it is said: “They generate formations for the purpose of feeling” (SN 22.81). And similarly: “Because of unwholesome kamma that has been done and accumulated, resultant body-consciousness accompanied by pain arises” (Dhs §556). The aggregate of clinging to consciousness is like the sick person, because it is not freed from the illness of feeling. Moreover, these are like the prison, the torture, the crime, the torturer, and the criminal; and like the bowl, the food, the curry, the server, and the eater. Thus the method of determination by way of simile should be understood.

508. දට්ඨබ්බතො ද්විධාති සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො චාති එවං ද්විධා දට්ඨබ්බතොපෙත්ථ විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො. සඞ්ඛෙපතො හි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ආසීවිසූපමෙ (සං. නි. 4.238) වුත්තනයෙන උක්ඛිත්තාසිකපච්චත්ථිකතො, භාරසුත්තවසෙන (සං. නි. 3.22) භාරතො, ඛජ්ජනීයපරියායවසෙන (සං. නි. 3.79) ඛාදකතො, යමකසුත්තවසෙන (සං. නි. 3.85) අනිච්චදුක්ඛානත්තසඞ්ඛතවධකතො දට්ඨබ්බා. විත්ථාරතො පනෙත්ථ ඵෙණපිණ්ඩො විය රූපං දට්ඨබ්බං, පරිමද්දනාසහනතො. උදකපුබ්බුළං විය [Pg.110] වෙදනා, මුහුත්තරමණීයතො. මරීචිකා විය සඤ්ඤා, විප්පලම්භනතො. කදලික්ඛන්ධො විය සඞ්ඛාරා, අසාරකතො. මායා විය විඤ්ඤාණං, වඤ්චකතො. විසෙසතො ච සුළාරම්පි අජ්ඣත්තිකං රූපං අසුභන්ති දට්ඨබ්බං. වෙදනා තීහි දුක්ඛතාහි අවිනිමුත්තතො දුක්ඛාති. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරා අවිධෙය්‍යතො අනත්තාති. විඤ්ඤාණං උදයබ්බයධම්මතො අනිච්චන්ති දට්ඨබ්බං.

508. As to 'by what is to be seen, in two ways': the method of determination should be understood here as to be seen in two ways, that is, in brief and in detail. In brief, the five aggregates of clinging should be seen as an enemy with sword upraised, in the way stated in the Simile of the Vipers (SN 35.238); as a burden, in accordance with the Burden Sutta (SN 22.22); as a devourer, in accordance with the Discourse on Devouring (SN 22.79); and as a killer that is impermanent, suffering, not-self, and conditioned, in accordance with the Yamaka Sutta (SN 22.85). In detail, here material form should be seen as like a lump of foam, because it cannot withstand rubbing. Feeling should be seen as like a water bubble, because it is pleasant for a moment. Perception should be seen as like a mirage, because it deludes. Formations should be seen as like a banana trunk, because they are without substance. Consciousness should be seen as like a magical illusion, because it deceives. And specifically, even gross internal material form should be seen as foul. Feeling should be seen as suffering because it is not free from the three kinds of suffering. Perception and formations should be seen as not-self because they are uncontrollable. Consciousness should be seen as impermanent because its nature is to arise and pass away.

509. එවං පස්සන්තස්සත්ථසිද්ධිතොති එවඤ්ච සඞ්ඛෙපවිත්ථාරවසෙන ද්විධා පස්සතො යා අත්ථසිද්ධි හොති, තතොපි විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො. සෙය්‍යථිදං – සඞ්ඛෙපතො තාව පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උක්ඛිත්තාසිකපච්චත්ථිකාදිභාවෙන පස්සන්තො ඛන්ධෙහි න විහඤ්ඤති. විත්ථාරතො පන රූපාදීනි ඵෙණපිණ්ඩාදිසදිසභාවෙන පස්සන්තො න අසාරෙසු සාරදස්සී හොති.

509. As to 'from the achievement of the goal for one who sees thus': the method of determination should also be understood from the achievement of the goal that occurs for one who sees in two ways, in brief and in detail. That is as follows: Briefly, one who sees the five aggregates of clinging as an enemy with sword upraised, etc., is not tormented by the aggregates. In detail, however, one who sees material form, etc., as similar to a lump of foam, etc., does not see a substance in what is without substance.

විසෙසතො ච අජ්ඣත්තිකරූපං අසුභතො පස්සන්තො කබළීකාරාහාරං පරිජානාති, අසුභෙ සුභන්ති විපල්ලාසං පජහති. කාමොඝං උත්තරති, කාමයොගෙන විසංයුජ්ජති, කාමාසවෙන අනාසවො හොති, අභිජ්ඣාකායගන්ථං භින්දති, කාමුපාදානං න උපාදියති.

In particular, one who sees internal form as foul fully comprehends the nutriment of edible food, abandons the perversion of perceiving the attractive in the foul, crosses the flood of sensual desire, is freed from the yoke of sensual desire, becomes free from the taint of sensual desire, breaks the bodily tie of covetousness, and does not cling with the clinging to sensual pleasures.

වෙදනං දුක්ඛතො පස්සන්තො ඵස්සාහාරං පරිජානාති, දුක්ඛෙ සුඛන්ති විපල්ලාසං පජහති, භවොඝං උත්තරති, භවයොගෙන විසංයුජ්ජති, භවාසවෙන අනාසවො හොති, බ්‍යාපාදකායගන්ථං භින්දති, සීලබ්බතුපාදානං න උපාදියති.

One who sees feeling as suffering fully comprehends contact as nutriment, abandons the perversion of perceiving happiness in suffering, crosses the flood of becoming, is freed from the yoke of becoming, becomes free from the taint of becoming, breaks the bodily tie of ill will, and does not cling with the clinging to rules and vows.

සඤ්ඤං සඞ්ඛාරෙ ච අනත්තතො පස්සන්තො මනොසඤ්චෙතනාහාරං පරිජානාති, අනත්තනි අත්තාති විපල්ලාසං පජහති, දිට්ඨොඝං උත්තරති, දිට්ඨියොගෙන විසංයුජ්ජති, දිට්ඨාසවෙන අනාසවො හොති. ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්ථං භින්දති, අත්තවාදුපාදානං න උපාදියති.

By seeing perception and formations as not-self, one fully comprehends mental volition as nutriment; one abandons the perversion of perceiving self in what is not-self. One crosses over the flood of views, is released from the yoke of views, and becomes free from the taint of views. One breaks the bodily tie of insistence that 'this alone is truth' and does not cling with the clinging to a doctrine of self.

විඤ්ඤාණං අනිච්චතො පස්සන්තො විඤ්ඤාණාහාරං පරිජානාති, අනිච්චෙ නිච්චන්ති විපල්ලාසං පජහති, අවිජ්ජොඝං උත්තරති, අවිජ්ජායොගෙන විසංයුජ්ජති, අවිජ්ජාසවෙන අනාසවො හොති, සීලබ්බතපරාමාසකායගන්ථං භින්දති, දිට්ඨුපාදානං න උපාදියති.

By seeing consciousness as impermanent, one fully comprehends consciousness as nutriment; one abandons the perversion of perceiving permanence in the impermanent. One crosses over the flood of ignorance, is freed from the yoke of ignorance, and becomes free from the taint of ignorance. One breaks the bodily tie of adherence to rules and vows and does not cling with the clinging to views.

එවං [Pg.111] මහානිසංසං, වධකාදිවසෙන දස්සනං යස්මා;

තස්මා ඛන්ධෙ ධීරො, වධකාදිවසෙන පස්සෙය්‍යාති.

Since seeing them in terms of murderers, etc., has such great benefits, therefore the wise one should regard the aggregates in terms of murderers, etc.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, composed for the gladdening of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

In the Section on the Development of Wisdom,

ඛන්ධනිද්දෙසො නාම

the chapter named the Exposition of the Aggregates,

චුද්දසමො පරිච්ඡෙදො.

is the Fourteenth Chapter.

15. ආයතනධාතුනිද්දෙසො

15. Exposition of the Bases and Elements

ආයතනවිත්ථාරකථා

The Detailed Discourse on the Bases

510. ආයතනානීති [Pg.112] ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං, රූපායතනං, සොතායතනං, සද්දායතනං, ඝානායතනං, ගන්ධායතනං, ජිව්හායතනං, රසායතනං, කායායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං, මනායතනං, ධම්මායතනන්ති. තත්ථ –

510. “Bases” means the twelve bases: the eye-base, form-base, ear-base, sound-base, nose-base, odor-base, tongue-base, taste-base, body-base, tangible-base, mind-base, and mind-object-base. Therein:

අත්ථ ලක්ඛණ තාවත්ව, කම සඞ්ඛෙප විත්ථාරා;

තථා දට්ඨබ්බතො චෙව, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Meaning, characteristic, enumeration, order, summary, and detail; and also by way of how they should be seen, the analysis should be understood.

තත්ථ විසෙසතො තාව චක්ඛතීති චක්ඛු, රූපං අස්සාදෙති විභාවෙති චාති අත්ථො. රූපයතීති රූපං, වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. සුණාතීති සොතං. සප්පතීති සද්දො, උදාහරියතීති අත්ථො. ඝායතීති ඝානං. ගන්ධයතීති ගන්ධො. අත්තනො වත්ථුං සූචයතීති අත්ථො. ජීවිතං අව්හයතීති ජිව්හා. රසන්ති තං සත්තාති රසො, අස්සාදෙන්තීති අත්ථො. කුච්ඡිතානං සාසවධම්මානං ආයොති කායො. ආයොති උප්පත්තිදෙසො. ඵුසියතීති ඵොට්ඨබ්බං. මුනාතීති මනො. අත්තනො ලක්ඛණං ධාරෙන්තීති ධම්මා.

Therein, firstly in particular: ‘It sees,’ thus it is the eye (cakkhu), meaning it savors and clarifies form. ‘It is manifested,’ thus it is form (rūpa), meaning it reveals the state that has gone to the heart by undergoing change of color. ‘It hears,’ thus it is the ear (sota). ‘It is sounded,’ thus it is sound (sadda), meaning it is uttered. ‘It smells,’ thus it is the nose (ghāna). ‘It indicates,’ thus it is odor (gandha), meaning it indicates its own basis. ‘It calls for life,’ thus it is the tongue (jivhā). ‘Beings taste it,’ thus it is taste (rasa), meaning they savor it. ‘It is a source of contemptible, tainted states,’ thus it is the body (kāya). ‘Source’ means place of origin. ‘It is touched,’ thus it is the tangible (phoṭṭhabba). ‘It knows,’ thus it is the mind (mano). ‘They bear their own characteristics,’ thus they are dhammas.

511. අවිසෙසතො පන ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛුරූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිනා කිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝටන්ති, වායමන්තීති වුත්තං හොති. තෙ ච ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති, විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති, ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති, තාව නයන්තෙව, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති. ඉති සබ්බෙපිමෙ ධම්මා ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනං ආයතනන්ති වුච්චන්ති.

511. But in general, it should be understood as ‘base’ (āyatana) because it is a place of exertion (āyatanato), because it extends the arrivals (āyānaṃ tananato), and because it leads on the long-drawn-out (āyatassa nayanato). For in the case of the eye, form, and so on, the mental states—consciousness and its concomitants—that have their respective doors and objects exert themselves (āyatanti), that is, they arise, endeavor, and strive with their own respective functions of experiencing, etc. This is what is meant. And these bases extend (tanonti), that is, they stretch forth, those states that are arrivals (āya). This is what is meant. And for as long as this exceedingly long-drawn-out (āyata) suffering of saṃsāra, which has been occurring in a round with no conceivable beginning, does not cease, they just lead it on (nayanteva), that is, they cause it to proceed. This is what is meant. Thus, all these phenomena are called ‘base’ (āyatana) because they are a place of exertion, because they extend the arrivals, and because they lead on the long-drawn-out.

512. අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන කාරණට්ඨෙන ච ආයතනං වෙදිතබ්බං. තථා හි ලොකෙ ‘‘ඉස්සරායතනං වාසුදෙවායතන’’න්තිආදීසු නිවාසට්ඨානං ආයතනන්ති [Pg.113] වුච්චති. ‘‘සුවණ්ණායතනං රජතායතන’’න්තිආදීසු ආකරො. සාසනෙ පන ‘‘මනොරම්මෙ ආයතනෙ සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’තිආදීසු (අ. නි. 5.38) සමොසරණට්ඨානං. ‘‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතන’’න්තිආදීසු සඤ්ජාතිදෙසො. ‘‘තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සතිආයතනෙ’’තිආදීසු (අ. නි. 3.102) කාරණං.

512. Furthermore, ‘base’ (āyatana) should be understood in the sense of a dwelling place, a mine, a meeting place, a place of origin, and a cause. For in the world, in such phrases as ‘the lord’s domain’ (issarāyatana) and ‘Vāsudeva’s domain’ (vāsudevāyatana), ‘āyatana’ is used for a dwelling place. In ‘a gold mine’ (suvaṇṇāyatana) and ‘a silver mine’ (rajatāyatana), it is used for a mine. In the Dispensation, in ‘Birds resort to a delightful resort (āyatane)’ (AN 5.38), it is used for a meeting place. In ‘The southern region is the birthplace (āyatana) of cattle,’ it is used for a place of origin. In ‘He attains the state of being able to witness it in this or that respect whenever there is a cause (sati satiāyatane)’ (AN 3.102), it is used for a cause.

චක්ඛුආදීසු චාපි තෙ තෙ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා නිවසන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති චක්ඛාදයො ච නෙසං නිවාසට්ඨානං. චක්ඛාදීසු ච තෙ ආකිණ්ණා තන්නිස්සිතත්තා තදාරම්මණත්තා චාති චක්ඛාදයො නෙසං ආකරො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සමොසරණට්ඨානං, තත්ථ තත්ථ වත්ථුද්වාරාරම්මණවසෙන සමොසරණතො. චක්ඛාදයො ච නෙසං සඤ්ජාතිදෙසො, තන්නිස්සයාරම්මණභාවෙන තත්ථෙව උප්පත්තිතො. චක්ඛාදයො ච නෙසං කාරණං, තෙසං අභාවෙ අභාවතොති. ඉති නිවාසට්ඨානට්ඨෙන, ආකරට්ඨෙන, සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන, සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන, කාරණට්ඨෙනචාති ඉමෙහිපි කාරණෙහි එතෙ ධම්මා ආයතනං ආයතනන්ති වුච්චන්ති.

And in the case of the eye, etc., those several kinds of consciousness and mental states dwell, since their occurrence is dependent on them; thus the eye, etc., are their dwelling place. And they are abundant in the eye, etc., because they are dependent on them and have them as object; thus the eye, etc., are their mine. And the eye, etc., are their meeting place, because they meet there by way of basis, door, and object. And the eye, etc., are their place of origin, because they arise right there by being their support and object. And the eye, etc., are their cause, because they do not exist in their absence. Thus, for these reasons too—in the sense of a dwelling place, a mine, a meeting place, a place of origin, and a cause—these states are called ‘bases’ (āyatana).

තස්මා යථාවුත්තෙන අත්ථෙන චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මා ච තෙ ආයතනඤ්චාති ධම්මායතනන්ති එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Therefore, in accordance with the meaning given, ‘it is the eye and it is a base, thus it is the eye-base’ (cakkhāyatana)... ‘they are dhammas and they are a base, thus it is the dhamma-base’ (dhammāyatana). In this way, the analysis should first be understood here in terms of meaning.

513. ලක්ඛණාති චක්ඛාදීනං ලක්ඛණතොපෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. තානි ච පන තෙසං ලක්ඛණානි ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

513. As to characteristics: here the analysis should be understood in terms of the characteristics of the eye and so on. And their characteristics should be understood in the way stated in the Exposition of the Aggregates.

තාවත්වතොති තාවභාවතො. ඉදං වුත්තං හොති – චක්ඛාදයොපි හි ධම්මා එව, එවං සති ධම්මායතනමිච්චෙව අවත්වා කස්මා ද්වාදසායතනානීති වුත්තානීති චෙ. ඡවිඤ්ඤාණකායුප්පත්තිද්වාරාරම්මණවවත්ථානතො ඉධ ඡන්නං විඤ්ඤාණකායානං ද්වාරභාවෙන ආරම්මණභාවෙන ච වවත්ථානතො අයමෙතෙසං භෙදො හොතීති ද්වාදස වුත්තානි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිපරියාපන්නස්ස හි විඤ්ඤාණකායස්ස චක්ඛායතනමෙව උප්පත්තිද්වාරං, රූපායතනමෙව චාරම්මණං, තථා ඉතරානි ඉතරෙසං. ඡට්ඨස්ස පන භවඞ්ගමනසඞ්ඛාතො මනායතනෙකදෙසොව උප්පත්තිද්වාරං, අසාධාරණමෙව ච ධම්මායතනං ආරම්මණන්ති[Pg.114]. ඉති ඡන්නං විඤ්ඤාණකායානං උප්පත්තිද්වාරාරම්මණවවත්ථානතො ද්වාදස වුත්තානීති එවමෙත්ථ තාවත්වතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

As to enumeration: this means their numerical determination. This is what is meant: The eye, etc., are also simply dhammas. That being so, if it is asked why the twelve bases are mentioned instead of just the mind-object base, it is because of the establishment of the doors and objects for the arising of the six classes of consciousness. Because they are established here as the doors and objects for the six classes of consciousness, this distinction among them comes about, and so twelve are mentioned. For the class of consciousness included in the eye-consciousness process, the eye-base is the door of origin and the form-base is the object; likewise for the others in each case. But for the sixth, a part of the mind-base reckoned as the life-continuum mind is the door of origin, and the mind-object base is its unique object. Thus, because of the establishment of the doors and objects for the arising of the six classes of consciousness, twelve are mentioned. In this way, the analysis should be understood here in terms of enumeration.

514. කමතොති ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තෙසු උප්පත්තික්කමාදීසු දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. අජ්ඣත්තිකෙසු හි ආයතනෙසු සනිදස්සනසප්පටිඝවිසයත්තා චක්ඛායතනං පාකටන්ති පඨමං දෙසිතං, තතො අනිදස්සනසප්පටිඝවිසයානි සොතායතනාදීනි. අථ වා දස්සනානුත්තරියසවනානුත්තරියහෙතුභාවෙන බහූපකාරත්තා අජ්ඣත්තිකෙසු චක්ඛායතනසොතායතනානි පඨමං දෙසිතානි, තතො ඝානායතනාදීනි තීණි, පඤ්චන්නම්පි ගොචරවිසයත්තා අන්තෙ මනායතනං, චක්ඛායතනාදීනං පන ගොචරත්තා තස්ස තස්ස අන්තරන්තරානි බාහිරෙසු රූපායතනාදීනි. අපිච විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණවවත්ථානතොපි අයමෙතෙසං කමො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 3.421; සං. නි. 2.43). එවං කමතොපෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

514. As to order: here too, of the kinds of order mentioned before, such as the order of arising, the order of teaching is applicable. Among the internal bases, the eye-base is taught first because it is prominent, its object being visible and having impact. Then come the ear-base and so on, whose objects are invisible and have impact. Or alternatively, the internal eye-base and ear-base are taught first because they are of great service as the cause for the supreme seeing and supreme hearing, and then the three beginning with the nose-base. The mind-base is last because its object is the domain of all five. Furthermore, the external bases, beginning with the form-base, are taught immediately after their corresponding internal bases, since they are their respective objects. Furthermore, this order should be understood from the establishment of the conditions for the arising of consciousness. For it is said: 'Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises... dependent on the mind and dhammas, mind-consciousness arises' (MN 148; SN 12.43). In this way, the analysis should be understood here in terms of order.

515. සඞ්ඛෙපවිත්ථාරාති සඞ්ඛෙපතො හි මනායතනස්ස චෙව ධම්මායතනෙකදෙසස්ස ච නාමෙන තදවසෙසානඤ්ච ආයතනානං රූපෙන සඞ්ගහිතත්තා ද්වාදසාපි ආයතනානි නාමරූපමත්තමෙව හොන්ති. විත්ථාරතො පන අජ්ඣත්තිකෙසු තාව චක්ඛායතනං ජාතිවසෙන චක්ඛුපසාදමත්තමෙව, පච්චයගතිනිකායපුග්ගලභෙදතො පන අනන්තප්පභෙදං. තථා සොතායතනාදීනි චත්තාරි. මනායතනං කුසලාකුසලවිපාකකිරියවිඤ්ඤාණභෙදෙන එකූනනවුතිප්පභෙදං එකවීසුත්තරසතප්පභෙදඤ්ච. වත්ථුපටිපදාදිභෙදතො පන අනන්තප්පභෙදං. රූපසද්දගන්ධරසායතනානි විසභාගපච්චයාදිභෙදතො අනන්තප්පභෙදානි. ඵොට්ඨබ්බායතනං පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුවසෙන තිප්පභෙදං. පච්චයාදිභෙදතො අනෙකප්පභෙදං. ධම්මායතනං වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධසුඛුමරූපනිබ්බානානං සභාවනානත්තභෙදතො අනෙකප්පභෙදන්ති. එවං සඞ්ඛෙපවිත්ථාරා විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

515. As for conciseness and detail: Briefly, since the mind-base and a portion of the dhamma-base are included under 'name,' while the remaining bases are included under 'form,' all twelve bases are merely name-and-form. In detail, however, among the internal bases, the eye-base is simply eye-sensitivity by way of its intrinsic nature, but it becomes infinitely varied when classified by conditions, destinies, groups, and individuals. Similarly, the four bases beginning with the ear-base are also infinitely varied. The mind-base has eighty-nine or one hundred twenty-one types when classified by wholesome, unwholesome, resultant, and functional consciousness, and becomes infinitely varied when classified by physical base, practice, and so on. The form, sound, smell, and taste bases are infinitely varied when classified by dissimilar conditions and so on. The tangible-object base has three types—the earth element, fire element, and air element—and becomes manifold when classified by conditions and so on. The dhamma-base is manifold due to the inherent diversity of the aggregates of feeling, perception, and formations, subtle form, and Nibbāna. Thus the analysis should be understood in terms of conciseness and detail.

516. දට්ඨබ්බතොති එත්ථ පන සබ්බානෙව සඞ්ඛතානි ආයතනානි අනාගමනතො අනිග්ගමනතො ච දට්ඨබ්බානි. න හි තානි පුබ්බෙ උදයා කුතොචි ආගච්ඡන්ති, නපි උද්ධං වයා කුහිඤ්චි ගච්ඡන්ති, අථ ඛො පුබ්බෙ උදයා අප්පටිලද්ධසභාවානි[Pg.115], උද්ධං වයා පරිභින්නසභාවානි, පුබ්බන්තාපරන්තවෙමජ්ඣෙ පච්චයායත්තවුත්තිතාය අවසානි පවත්තන්ති. තස්මා අනාගමනතො අනිග්ගමනතො ච දට්ඨබ්බානි. තථා නිරීහකතො අබ්‍යාපාරතො ච. න හි චක්ඛුරූපාදීනං එවං හොති ‘‘අහො වත අම්හාකං සාමග්ගියං විඤ්ඤාණං නාම උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති, න ච තානි විඤ්ඤාණුප්පාදනත්ථං ද්වාරභාවෙන වත්ථුභාවෙන ආරම්මණභාවෙන වා ඊහන්ති, න බ්‍යාපාරමාපජ්ජන්ති, අථ ඛො ධම්මතාවෙසා, යං චක්ඛුරූපාදිසාමග්ගියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි සම්භවන්තීති. තස්මා නිරීහකතො අබ්‍යාපාරතො ච දට්ඨබ්බානි. අපිච අජ්ඣත්තිකානි සුඤ්ඤගාමො විය දට්ඨබ්බානි, ධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතත්තා. බාහිරානි ගාමඝාතකචොරා විය, අජ්ඣත්තිකානං අභිඝාතකත්තා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘චක්ඛු, භික්ඛවෙ, හඤ්ඤති මනාපාමනාපෙහි රූපෙහී’’ති විත්ථාරො. අපිච අජ්ඣත්තිකානි ඡ පාණකා විය දට්ඨබ්බානි, බාහිරානි තෙසං ගොචරා වියාති. එවමෙත්ථ දට්ඨබ්බතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

516. As to how they should be seen: Here, all conditioned bases should be seen as without coming and without going. For they do not come from anywhere before arising, nor do they go anywhere after ceasing. Rather, before arising they have not acquired an own-nature, and after ceasing their own-nature has perished. In the interval, their occurrence is dependent on conditions and they proceed powerlessly. Therefore they should be seen as without coming and without going. Likewise, they should be seen as without striving and without activity. For it is not the case that the eye, forms, etc., think: ‘Oh, may consciousness arise from our conjunction!’ Nor do they strive or engage in activity for the purpose of producing consciousness by serving as a door, a base, or an object. Rather, it is simply by natural law that when there is a conjunction of eye, form, etc., eye-consciousness and so on arise. Therefore they should be seen as without striving and without activity. Furthermore, the internal bases should be seen as like an empty village, since they are devoid of permanence, beauty, pleasure, and self. The external bases should be seen as like village-plundering robbers, since they assault the internal ones. For it is said: ‘Bhikkhus, the eye is struck by agreeable and disagreeable forms,’ and so on in detail. Moreover, the internal bases should be seen as like six animals, and the external bases as their pasture. Thus the analysis should be understood in terms of how they are to be seen.

ඉදං තාව ආයතනානං විත්ථාරකථාමුඛං.

This, for now, is the introduction to the detailed exposition of the bases.

ධාතුවිත්ථාරකථා

The Detailed Exposition of the Elements

517. තදනන්තරා පන ධාතුයොති අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්දධාතු, සොතවිඤ්ඤාණධාතු, ඝානධාතු, ගන්ධධාතු, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු, ජිව්හාධාතු, රසධාතු, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායවිඤ්ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්මධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතූති. තත්ථ –

517. Next, as to the elements, there are eighteen elements: the eye-element, the form-element, the eye-consciousness-element; the ear-element, the sound-element, the ear-consciousness-element; the nose-element, the odor-element, the nose-consciousness-element; the tongue-element, the taste-element, the tongue-consciousness-element; the body-element, the tangible-element, the body-consciousness-element; the mind-element, the dhamma-element, and the mind-consciousness-element. Therein:

අත්ථතො ලක්ඛණාදීහි, කම තාවත්වසඞ්ඛතො;

පච්චයා අථ දට්ඨබ්බා, වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

The analysis is to be understood by way of meaning; characteristics and so on; sequence, number, and enumeration; conditions; and how they are to be seen.

තත්ථ අත්ථතොති චක්ඛතීති චක්ඛු. රූපයතීති රූපං. චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති එවමාදිනා තාව නයෙන චක්ඛාදීනං විසෙසත්ථතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො. අවිසෙසෙන පන විදහති, ධීයතෙ, විධානං, විධීයතෙ එතාය, එත්ථ වා ධීයතීති ධාතු. ලොකියා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා හුත්වා සුවණ්ණරජතාදිධාතුයො විය සුවණ්ණරජතාදිං, අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති. භාරහාරෙහි ච භාරො විය, සත්තෙහි [Pg.116] ධීයන්තෙ, ධාරියන්තීති අත්ථො. දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙසා, අවසවත්තනතො. එතාහි ච කරණභූතාහි සංසාරදුක්ඛං සත්තෙහි අනුවිධීයති. තථාවිහිතඤ්ච තං එතාස්වෙව ධීයති, ඨපියතීති අත්ථො. ඉති චක්ඛාදීසු එකෙකො ධම්මො යථාසම්භවං විදහති, ධීයතීතිආදිනා අත්ථවසෙන ධාතූති වුච්චති.

Therein, as to meaning: ‘It indicates’ (cakkhati), thus it is the eye (cakkhu). ‘It manifests’ (rūpayati), thus it is form (rūpa). ‘Consciousness of the eye is eye-consciousness.’ In this way, for now, the analysis of the eye and so on should be understood in their specific meanings. In a general sense, however, it is an ‘element’ (dhātu) because it lays down (vidahati), or is borne (dhīyate); it is a laying down (vidhānaṃ); or by it one is made to undergo (vidhīyate etāya), or in it something is borne (ettha vā dhīyate). For worldly elements, being established as causes, lay down the manifold suffering of saṃsāra, just as elements such as gold and silver produce gold, silver, and so on. And like a burden by burden-bearers, they are borne (dhīyante) by beings—that is, they are carried (dhāriyanti). They are merely a laying down of suffering, because they proceed powerlessly. And through these as instruments, beings are made to undergo the suffering of saṃsāra. And that suffering, thus laid down, is borne within these very elements; that is, it is placed there. Thus each phenomenon among the eye, etc., according as is possible, is called an ‘element’ in the sense that it lays down, is borne, etc.

518. අපිච යථා තිත්ථියානං අත්තා නාම සභාවතො නත්ථි, න එවමෙතා, එතා පන අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. යථා ලොකෙ විචිත්තා හරිතාලමනොසිලාදයො සෙලාවයවා ධාතුයොති වුච්චන්ති, එවමෙතාපි ධාතුයො විය ධාතුයො. විචිත්තා හෙතෙ ඤාණඤෙය්‍යාවයවාති. යථා වා සරීරසඞ්ඛාතස්ස සමුදායස්ස අවයවභූතෙසු රසසොණිතාදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගලක්ඛණපරිච්ඡින්නෙසු ධාතුසමඤ්ඤා, එවමෙතෙසුපි පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස අත්තභාවස්ස අවයවෙසු ධාතුසමඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගලක්ඛණපරිච්ඡින්නා හෙතෙ චක්ඛාදයොති. අපිච ධාතූති නිජ්ජීවමත්තස්සෙවෙතං අධිවචනං. තථා හි භගවා ‘‘ඡ ධාතුරො අයං භික්ඛු පුරිසො’’තිආදීසු (ම. නි. 3.344) ජීවසඤ්ඤාසමූහනනත්ථං ධාතුදෙසනං අකාසීති.

518. Furthermore, just as for the adherents of other schools a self does not exist in its own nature, it is not so with these; rather, because they bear their own nature, they are elements. Just as in the world various mineral components of rock such as orpiment and realgar are called ‘elements,’ so too these are elements like those mineral elements, for these are the diverse components of cognition and the cognizable. Or, just as the term ‘element’ is applied to the components of the collection called the body—such as lymph, blood, etc.—which are defined by mutually dissimilar characteristics, so too the term ‘element’ should be understood in regard to the components of the individual existence comprised of the five aggregates. For these—the eye, etc.—are defined by mutually dissimilar characteristics. Moreover, ‘element’ is a designation for what is merely soulless. For the Blessed One gave the discourse on the elements—as in, ‘Bhikkhu, this person consists of six elements’—in order to eradicate the perception of a soul.

තස්මා යථාවුත්තෙන අත්ථෙන චක්ඛු ච තං ධාතු ච චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණඤ්ච තං ධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතූති. එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

Therefore, in the sense explained: it is the eye and it is an element, thus 'eye-element'… and so on down to… it is mind-consciousness and it is an element, thus 'mind-consciousness-element'. Thus, for now, the analysis should be understood here in terms of meaning.

519. ලක්ඛණාදිතොති චක්ඛාදීනං ලක්ඛණාදිතොපෙත්ථ වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො. තානි ච පන නෙසං ලක්ඛණාදීනි ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

519. As to characteristics, etc.: Here the analysis should be understood in terms of the characteristics, etc., of the eye and so on. And their characteristics, etc., should be understood in the same way as was stated in the exposition of the aggregates.

කමතොති ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තෙසු උප්පත්තික්කමාදීසු දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. සො ච පනායං හෙතුඵලානුපුබ්බවවත්ථානවසෙන වුත්තො. චක්ඛුධාතු රූපධාතූති ඉදඤ්හි ද්වයං හෙතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතූති ඵලං. එවං සබ්බත්ථ.

As to sequence: Here too, of the sequences mentioned before, such as the sequence of arising, the sequence of teaching is the one that is appropriate. And this is stated based on the established succession of cause and effect. For these two, the eye-element and the form-element, are the cause; the eye-consciousness-element is the fruit. So it is in all cases.

520. තාවත්වතොති [Pg.117] තාවභාවතො. ඉදං වුත්තං හොති – තෙසු තෙසු හි සුත්තාභිධම්මප්පදෙසෙසු ‘‘ආභාධාතු, සුභධාතු, ආකාසානඤ්චායතනධාතු, විඤ්ඤාණඤ්චායතනධාතු, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනධාතු, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනධාතු, සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු’’ (සං. නි. 2.95), ‘‘කාමධාතු, බ්‍යාපාදධාතු, විහිංසාධාතු, නෙක්ඛම්මධාතු, අබ්‍යාපාදධාතු, අවිහිංසාධාතු’’ (විභ. 182; දී. නි. 3.305; ම. නි. 3.125), ‘‘සුඛධාතු, දුක්ඛධාතු, සොමනස්සධාතු, දොමනස්සධාතු, උපෙක්ඛාධාතු, අවිජ්ජාධාතු’’ (විභ. 180; ම. නි. 3.125), ‘‘ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු’’ (සං. නි. 5.183), ‘‘හීනධාතු, මජ්ඣිමධාතු, පණීතධාතු’’ (දී. නි. 3.305), ‘‘පථවීධාතු, ආපොධාතු, තෙජොධාතු, වායොධාතු (දී. නි. 3.311), ආකාසධාතු, විඤ්ඤාණධාතු’’ (ම. නි. 3.125; විභ. 172), ‘‘සඞ්ඛතධාතු, අසඞ්ඛතධාතු’’ (ම. නි. 3.125), ‘‘අනෙකධාතු නානාධාතු ලොකො’’ති (දී. නි. 2.366; ම. නි. 1.148) එවමාදයො අඤ්ඤාපි ධාතුයො දිස්සන්ති. එවං සති සබ්බාසං වසෙන පරිච්ඡෙදං අකත්වා කස්මා අට්ඨාරසාති අයමෙව පරිච්ඡෙදො කතොති චෙ. සභාවතො විජ්ජමානානං සබ්බධාතූනං තදන්තොගධත්තා.

520. As to number: This means their amount. This is what is said: In various passages of the Suttas and Abhidhamma, other elements are seen, such as: the lustre element, the beauty element, the element of the base of the infinity of space, the element of the base of the infinity of consciousness, the element of the base of nothingness, the element of the base of neither-perception-nor-non-perception, the element of the cessation of perception and feeling; the element of sensual desire, the element of ill will, the element of cruelty, the element of renunciation, the element of non-ill will, the element of non-cruelty; the element of pleasure, the element of pain, the element of joy, the element of sorrow, the element of equanimity, the element of ignorance; the element of initiative, the element of exertion, the element of striving; the inferior element, the middling element, the superior element; the earth element, the water element, the fire element, the air element, the space element, the consciousness element; the conditioned element, the unconditioned element; and in such statements as ‘the world has many elements, various elements.’ This being so, if it is asked why this classification into just eighteen has been made, without making a classification that includes all of them, it is because all elements that exist in their own nature are included within them.

රූපධාතුයෙව හි ආභාධාතු, සුභධාතු පන රූපාදිපටිබද්ධා. කස්මා, සුභනිමිත්තත්තා. සුභනිමිත්තඤ්හි සුභධාතු. තඤ්ච රූපාදිවිනිමුත්තං න විජ්ජති. කුසලවිපාකාරම්මණා වා රූපාදයො එව සුභධාතූති රූපාදිමත්තමෙවෙසා. ආකාසානඤ්චායතනධාතුආදීසු චිත්තං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයෙව, සෙසා ධම්මධාතු. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු පන සභාවතො නත්ථි. ධාතුද්වයනිරොධමත්තමෙව හි සා.

For the lustre element is just the form-element. The beauty element, however, is connected with form, etc. Why? Because it is the sign of beauty. For the sign of beauty is the beauty element, and that is not found apart from form, etc. Or, form, etc., themselves, being the objects of wholesome resultant consciousness, are the beauty element; thus it is merely form, etc. In the case of the element of the base of the infinity of space and so on, the consciousness is just the mind-consciousness-element; the remaining factors are the dhamma-element. The element of the cessation of perception and feeling, however, does not exist in its own nature, for it is merely the cessation of two elements.

කාමධාතු ධම්මධාතුමත්තං වා හොති. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො’’ති (විභ. 182). අට්ඨාරසාපි වා ධාතුයො. යථාහ – ‘‘හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙ අන්තොකරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං වුච්චති කාමධාතූ’’ති (විභ. 182).

The sensual-sphere element is sometimes merely the dhamma-element. As it is said: “Therein, what is the sensual-sphere element? Thought, initial application, and wrong intention connected with sensual desire.” Or it is the eighteen elements. As it is said: “Having made the Avīci hell the lower limit and having included the devas of the sphere of Paranimmita-vasavatti as the upper limit, whatever aggregates, elements, and bases are within this interval, moving within this sphere, included in this sphere—form, feeling, perception, volitional formations, and consciousness—this is called the sensual-sphere element.”

නෙක්ඛම්මධාතු [Pg.118] ධම්මධාතු එව, ‘‘සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති (විභ. 182) වචනතො මනොවිඤ්ඤාණධාතුපි හොතියෙව. බ්‍යාපාදවිහිංසා-අබ්‍යාපාද-අවිහිංසාසුඛ-දුක්ඛ-සොමනස්ස-දොමනස්සුපෙක්ඛා-අවිජ්ජාආරම්භ-නික්කම-පරක්කමධාතුයො ධම්මධාතුයෙව.

The element of renunciation is just the dhamma-element, for it is said: “All wholesome states are the element of renunciation”; thus the mind-consciousness element is also included. The elements of ill will, cruelty, non-ill will, non-cruelty, pleasure, pain, joy, grief, equanimity, ignorance, initiative, exertion, and striving are all just the dhamma-element.

හීනමජ්ඣිමපණීතධාතුයො අට්ඨාරස ධාතුමත්තමෙව. හීනා හි චක්ඛාදයො හීනා ධාතු, මජ්ඣිමපණීතා මජ්ඣිමා චෙව පණීතා ච. නිප්පරියායෙන පන අකුසලා ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො හීනධාතු, ලොකියා කුසලාබ්‍යාකතා උභොපි චක්ඛුධාතුආදයො ච මජ්ඣිමධාතු, ලොකුත්තරා පන ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො පණීතධාතු.

The inferior, middling, and superior elements are merely a classification of the eighteen elements. For when the eye element and so on are inferior, they are the inferior element; when middling and superior, they are the middling and superior elements respectively. But unequivocally, the unwholesome dhamma-element and mind-consciousness-element are the inferior element; the mundane wholesome and indeterminate dhamma-element and mind-consciousness-element, and also the eye-element and so on, are the middling element; but the supramundane dhamma-element and mind-consciousness-element are the superior element.

පථවීතෙජොවායොධාතුයො ඵොට්ඨබ්බධාතුයෙව, ආපොධාතු ආකාසධාතු ච ධම්මධාතුයෙව. විඤ්ඤාණධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසත්තවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛෙපොයෙව.

The earth, fire, and air elements are just the tangible-object element. The water element and the space element are just the dhamma-element. The consciousness element is just a summary of the seven consciousness elements beginning with eye-consciousness.

සත්තරස ධාතුයො ධම්මධාතුඑකදෙසො ච සඞ්ඛතධාතු, අසඞ්ඛතා පන ධාතු ධම්මධාතුඑකදෙසොව. අනෙකධාතුනානාධාතුලොකො පන අට්ඨාරස ධාතුප්පභෙදමත්තමෙවාති. ඉති සභාවතො විජ්ජමානානං සබ්බධාතූනං තදන්තොගධත්තා අට්ඨාරසෙව වුත්තාති.

Seventeen elements and a part of the dhamma-element are the conditioned element, but the unconditioned element is just a part of the dhamma-element. The world of many elements and various elements is merely the classification of the eighteen elements. Thus, because all elements that exist by their own nature are included within these, only eighteen are stated.

521. අපිච විජානනසභාවෙ විඤ්ඤාණෙ ජීවසඤ්ඤීනං සඤ්ඤාසමූහනනත්ථම්පි අට්ඨාරසෙව වුත්තා. සන්ති හි සත්තා විජානනසභාවෙ විඤ්ඤාණෙ ජීවසඤ්ඤිනො, තෙසං චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායමනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුභෙදෙන තස්ස අනෙකතං චක්ඛුරූපාදිපච්චයායත්තවුත්තිතාය අනිච්චතඤ්ච පකාසෙත්වා දීඝරත්තානුසයිතං ජීවසඤ්ඤං සමූහනිතුකාමෙන භගවතා අට්ඨාරස ධාතුයො පකාසිතා. කිඤ්ච භිය්‍යො තථා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන ච. යෙ ච ඉමාය අනතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරාය දෙසනාය වෙනෙය්‍යසත්තා, තදජ්ඣාසයවසෙන ච අට්ඨාරසෙව පකාසිතා.

521. Moreover, the eighteen elements are also taught in order to uproot the perception of a living being in consciousness, which has the nature of cognizing. For there are beings who perceive a living being in consciousness, which has the nature of cognizing. Wishing to uproot their long-ingrained perception of a living being, the Blessed One proclaimed the eighteen elements by showing the multiplicity of that consciousness through its divisions into the eye, ear, nose, tongue, body, mind, and mind-consciousness elements, and by showing its impermanence due to its occurrence being dependent on conditions such as the eye and forms. And what is more? They were also taught according to the disposition of those to be trained. And for those beings who were to be trained by this teaching that is neither too brief nor too detailed, the eighteen elements were proclaimed according to their disposition.

සඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙන තථා තථා හි,ධම්මං පකාසයති එස යථා යථාස්ස;

සද්ධම්මතෙජවිහතං විලයං ඛණෙන,වෙනෙය්‍යසත්තහදයෙසු තමො පයාතීති.

By methods brief and detailed, in this way and that, He clarifies the Dhamma as befits each one; Struck by the power of the good Dhamma, The darkness in the hearts of those to be trained Is instantly dispersed and comes to naught.

එවමෙත්ථ තාවත්වතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

Thus the analysis here should be understood in terms of their quantity.

522. සඞ්ඛතොති [Pg.119] චක්ඛුධාතු තාව ජාතිතො එකො ධම්මොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති චක්ඛුපසාදවසෙන, තථා සොතඝානජිව්හාකායරූපසද්දගන්ධරසධාතුයො සොතප්පසාදාදිවසෙන, ඵොට්ඨබ්බධාතු පන පථවීතෙජොවායොවසෙන තයො ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු කුසලාකුසලවිපාකවසෙන ද්වෙ ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති, තථා සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණධාතුයො. මනොධාතු පන පඤ්චද්වාරාවජ්ජනකුසලාකුසලවිපාකසම්පටිච්ඡනවසෙන තයො ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. ධම්මධාතු තිණ්ණං අරූපක්ඛන්ධානං සොළසන්නං සුඛුමරූපානං අසඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන වීසති ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. මනොවිඤ්ඤාණධාතු සෙසකුසලාකුසලාබ්‍යාකතවිඤ්ඤාණවසෙන ඡසත්තති ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. එවමෙත්ථ සඞ්ඛතොපි වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

522. In terms of reckoning: The eye-element is reckoned as one state by way of eye-sensitivity. Similarly, the ear, nose, tongue, and body elements, and the form, sound, odor, and taste elements, are each reckoned as one state by way of ear-sensitivity and so on. The tangible-object element, however, is reckoned as three states by way of earth, fire, and air. The eye-consciousness element is reckoned as two states, namely, the wholesome-resultant and the unwholesome-resultant. The same applies to the ear, nose, tongue, and body-consciousness elements. The mind-element is reckoned as three states, namely, the five-door-adverting consciousness and the two kinds of receiving consciousness (wholesome-resultant and unwholesome-resultant). The dhamma-element is reckoned as twenty states by way of the three formless aggregates, the sixteen subtle material phenomena, and the unconditioned element. The mind-consciousness element is reckoned as seventy-six states by way of the remaining wholesome, unwholesome, and indeterminate consciousness. Thus the analysis here should also be understood in terms of reckoning.

523. පච්චයාති එත්ථ ච චක්ඛුධාතු තාව චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා විප්පයුත්තපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතනිස්සයින්ද්‍රියපච්චයානං වසෙන ඡහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති, රූපධාතු පුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතාරම්මණපච්චයානං වසෙන චතූහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. එවං සොතවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං සොතධාතුසද්දධාතුආදයො. පඤ්චන්නං පන නෙසං ආවජ්ජනමනොධාතු අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතානන්තරූපනිස්සයවසෙන පඤ්චහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති, තා ච පඤ්චපි සම්පටිච්ඡනමනොධාතුයා. තථා සම්පටිච්ඡනමනොධාතු සන්තීරණමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා, සා ච වොට්ඨබ්බනමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා, වොට්ඨබ්බනමනොවිඤ්ඤාණධාතු ච ජවනමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා. ජවනමනොවිඤ්ඤාණධාතු පන අනන්තරාය ජවනමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තෙහි චෙව පඤ්චහි ආසෙවනපච්චයෙන චාති ඡහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. එස තාව පඤ්චද්වාරෙ නයො.

523. In terms of conditions: Herein, the eye-element is a condition for the eye-consciousness element in six ways: by way of dissociation, prenascent, presence, non-disappearance, dependence, and faculty conditions. The form-element is a condition in four ways: by way of prenascent, presence, non-disappearance, and object conditions. The same applies to the ear-consciousness element and so on in relation to the ear-element, sound-element, and so on. Furthermore, for the five consciousness elements, the adverting mind-element is a condition in five ways: by way of contiguity, immediate contiguity, absence, disappearance, and contiguity-strong-dependence; and they in turn are conditions for the receiving mind-element. Likewise, the receiving mind-element is a condition for the investigating mind-consciousness element; that for the determining mind-consciousness element; and the determining mind-consciousness element for the impulsion mind-consciousness element. An impulsion mind-consciousness element, however, is a condition for a subsequent impulsion mind-consciousness element in six ways: by those same five conditions and by the repetition condition. This, for now, is the method regarding the five doors.

මනොද්වාරෙ පන භවඞ්ගමනොවිඤ්ඤාණධාතු ආවජ්ජනමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා. ආවජ්ජනමනොවිඤ්ඤාණධාතු ච ජවනමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා පුරිමෙහි පඤ්චහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. ධම්මධාතු පන සත්තන්නම්පි විඤ්ඤාණධාතූනං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදීහි බහුධා පච්චයො හොති. චක්ඛුධාතුආදයො පන එකච්චා ච ධම්මධාතු එකච්චාය මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණපච්චයාදීහිපි පච්චයා හොන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදීනඤ්ච න කෙවලං චක්ඛුරූපාදයො පච්චයා හොන්ති, අථ ඛො ආලොකාදයොපි. තෙනාහු පුබ්බාචරියා –

At the mind door, however, the life-continuum mind-consciousness element is a condition for the adverting mind-consciousness element, and the adverting mind-consciousness element is a condition for the impulsion mind-consciousness element by the aforesaid five conditions. The dhamma-element, however, is a condition in many ways for all seven consciousness elements through conascence, mutuality, dependence, association, presence, non-disappearance, and other conditions. Furthermore, the eye-element and so on, and certain parts of the dhamma-element, are conditions for a certain mind-consciousness element by way of object condition and so on. And for the eye-consciousness element and so on, not only are the eye, form, etc., conditions, but so too are light, etc. Therefore the ancient teachers said:

‘‘චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙ [Pg.120] පටිච්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. සොතසද්දවිවරමනසිකාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සොතවිඤ්ඤාණං. ඝානගන්ධවායුමනසිකාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති ඝානවිඤ්ඤාණං. ජිව්හාරසආපමනසිකාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති ජිව්හාවිඤ්ඤාණං. කායඵොට්ඨබ්බපථවීමනසිකාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති කායවිඤ්ඤාණං. භවඞ්ගමනධම්මමනසිකාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති.

“Dependent on the eye, forms, light, and attention, eye-consciousness arises. Dependent on the ear, sounds, the aperture, and attention, ear-consciousness arises. Dependent on the nose, odors, air, and attention, nose-consciousness arises. Dependent on the tongue, tastes, the water element, and attention, tongue-consciousness arises. Dependent on the body, tangibles, the earth element, and attention, body-consciousness arises. Dependent on the life-continuum mind, dhammas, and attention, mind-consciousness arises.”

අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන පච්චයප්පභෙදො පටිච්චසමුප්පාදනිද්දෙසෙ ආවිභවිස්සතීති එවමෙත්ථ පච්චයතොපි වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

This is the summary here. The detailed classification of conditions will become clear in the exposition of dependent origination. Thus the analysis here should also be understood in terms of conditions.

524. දට්ඨබ්බතොති දට්ඨබ්බතොපෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති අත්ථො. සබ්බා එව හි සඞ්ඛතධාතුයො පුබ්බන්තාපරන්තවිවිත්තතො ධුවසුභසුඛත්තභාවසුඤ්ඤතො පච්චයායත්තවුත්තිතො ච දට්ඨබ්බා.

524. “In terms of how they should be seen”: this means the analysis here should be understood in terms of how they are to be seen. For all conditioned elements should be seen as devoid of a past end and a future end, as void of permanence, beauty, pleasure, and self, and as having their occurrence dependent on conditions.

විසෙසතො පනෙත්ථ භෙරිතලං විය චක්ඛුධාතු දට්ඨබ්බා, දණ්ඩො විය රූපධාතු, සද්දො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. තථා ආදාසතලං විය චක්ඛුධාතු, මුඛං විය රූපධාතු, මුඛනිමිත්තං විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. අථ වා උච්ඡුතිලා විය චක්ඛුධාතු, යන්තචක්කයට්ඨි විය රූපධාතු, උච්ඡුරසතෙලානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. තථා අධරාරණී විය චක්ඛුධාතු, උත්තරාරණී විය රූපධාතු, අග්ගි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. එස නයො සොතධාතුආදීසු.

Specifically, herein, the eye-element should be seen as like the surface of a drum, the form-element as like the drumstick, and the eye-consciousness element as like the sound. Similarly, the eye-element is like the surface of a mirror, the form-element is like the face, and the eye-consciousness element is like the reflection of the face. Or, the eye-element is like sugarcane and sesame seeds, the form-element is like the rod of the press, and the eye-consciousness element is like sugarcane juice and sesame oil. Likewise, the eye-element is like the lower fire-stick, the form-element is like the upper fire-stick, and the eye-consciousness element is like the fire. This is the method for the ear-element and so on.

මනොධාතු පන යථාසම්භවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං පුරෙචරානුචරා විය දට්ඨබ්බා.

The mind-element, however, should be seen as like a forerunner and a follower of the eye-consciousness element and the others, as the case may be.

ධම්මධාතුයා වෙදනාක්ඛන්ධො සල්ලමිව සූලමිව ච දට්ඨබ්බො. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා වෙදනාසල්ලසූලයොගාආතුරා විය, පුථුජ්ජනානං වා සඤ්ඤා ආසාදුක්ඛජනනතො රිත්තමුට්ඨි විය. අයථාභුච්චනිමිත්තගාහකතො වනමිගො විය. සඞ්ඛාරා පටිසන්ධියං පක්ඛිපනතො අඞ්ගාරකාසුයං ඛිපනකපුරිසා විය. ජාති දුක්ඛානුබන්ධතො රාජපුරිසානුබන්ධචොරා විය. සබ්බානත්ථාවහස්ස ඛන්ධසන්තානස්ස හෙතුතො විසරුක්ඛබීජානි විය. රූපං නානාවිධුපද්දවනිමිත්තතො ඛුරචක්කං විය දට්ඨබ්බං. අසඞ්ඛතා පන ධාතු අමතතො සන්තතො ඛෙමතො ච දට්ඨබ්බා. කස්මා? සබ්බානත්ථාවහස්ස පටිපක්ඛභූතත්තා.

Within the dhamma-element, the feeling aggregate should be seen as a dart and as a stake. The perception and formations aggregates, because of their connection with the dart and stake of feeling, are like a sick person. Or, for worldlings, perception is like an empty fist because it generates the suffering of longing; because it grasps signs incorrectly, it is like a forest deer. Volitional formations, because they cast one into rebirth-linking, are like men who throw someone into a pit of embers; because they are followed by the suffering of birth, they are like thieves pursued by the king's men; because they are the cause of the continuity of aggregates which brings every kind of ruin, they are like the seeds of a poison tree. Material form should be seen as a razor-wheel because it is a sign of various calamities. But the unconditioned element should be seen as deathless, peaceful, and secure. Why? Because it is the opposite of all that brings ruin.

මනොවිඤ්ඤාණධාතු [Pg.121] ආරම්මණෙසු වවත්ථානාභාවතො අරඤ්ඤමක්කටො විය, දුද්දමනතො අස්සඛළුඞ්කො විය, යත්ථකාමනිපාතිතො වෙහාසක්ඛිත්තදණ්ඩො විය, ලොභදොසාදිනානප්පකාරකිලෙසවෙසයොගතො රඞ්ගනටො විය දට්ඨබ්බාති.

The mind-consciousness element should be seen as a forest monkey because it does not stay settled on its objects; as an untamed colt because it is difficult to tame; as a stick thrown into the air because it falls wherever it wants; and as an actor on a stage because it is associated with the guises of various defilements such as greed and hatred.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, made for the purpose of gladdening good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

In the Section on the Development of Wisdom,

ආයතනධාතුනිද්දෙසො නාම

The Exposition of the Bases and Elements,

පන්නරසමො පරිච්ඡෙදො.

The Fifteenth Chapter.

16. ඉන්ද්‍රියසච්චනිද්දෙසො

16. The Exposition of the Faculties and Truths

ඉන්ද්‍රියවිත්ථාරකථා

Detailed Account of the Faculties

525. ධාතූනං [Pg.122] අනන්තරං උද්දිට්ඨානි පන ඉන්ද්‍රියානීති බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති. තත්ථ –

525. Now, the faculties were pointed out immediately after the elements. There are twenty-two faculties: the eye faculty, ear faculty, nose faculty, tongue faculty, body faculty, mind faculty; the femininity faculty, masculinity faculty; the life faculty; the pleasure faculty, pain faculty, joy faculty, displeasure faculty, equanimity faculty; the faith faculty, energy faculty, mindfulness faculty, concentration faculty, wisdom faculty; the faculty 'I shall come to know the unknown,' the faculty of final knowledge, and the faculty of one who has final knowledge. Herein—

අත්ථතො ලක්ඛණාදීහි, කමතො ච විජානියා;

භෙදාභෙදා තථා කිච්චා, භූමිතො ච විනිච්ඡයං.

The determination should be known by meaning, by characteristics and so on, and by order; likewise by division and non-division, by function, and by plane.

තත්ථ චක්ඛාදීනං තාව චක්ඛතීති චක්ඛූතිආදිනා නයෙන අත්ථො පකාසිතො. පච්ඡිමෙසු පන තීසු පඨමං පුබ්බභාගෙ අනඤ්ඤාතං අමතං පදං චතුසච්චධම්මං වා ජානිස්සාමීති එවං පටිපන්නස්ස උප්පජ්ජනතො ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ච අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියන්ති වුත්තං. දුතියං ආජානනතො ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ච අඤ්ඤින්ද්‍රියං. තතියං අඤ්ඤාතාවිනො චතූසු සච්චෙසු නිට්ඨිතඤ්ඤාණකිච්චස්ස ඛීණාසවස්ස උප්පජ්ජනතො ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ච අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං.

Herein, first, the meaning of the eye and so on has been explained by the method 'it sees, thus it is the eye,' and so on. But as to the last three, the first is called the faculty 'I shall come to know the unknown' because it arises in one who is practicing thus: 'I shall know the previously unknown deathless state or the Dhamma of the four truths,' and because the meaning of 'faculty' is present. The second is the faculty of final knowledge because of knowing and because the meaning of 'faculty' is present. The third is the faculty of one who has final knowledge because it arises in one who has final knowledge, an arahant whose task of knowing in regard to the four truths is completed, and because the meaning of 'faculty' is present.

කො පන නෙසං ඉන්ද්‍රියට්ඨො නාමාති? ඉන්දලිඞ්ගට්ඨො ඉන්ද්‍රියට්ඨො. ඉන්දදෙසිතට්ඨො ඉන්ද්‍රියට්ඨො. ඉන්දදිට්ඨට්ඨො ඉන්ද්‍රියට්ඨො. ඉන්දසිට්ඨට්ඨො ඉන්ද්‍රියට්ඨො. ඉන්දජුට්ඨට්ඨො ඉන්ද්‍රියට්ඨො. සො සබ්බොපි ඉධ යථායොගං යුජ්ජති. භගවා හි සම්මාසම්බුද්ධො පරමිස්සරියභාවතො ඉන්දො. කුසලාකුසලඤ්ච කම්මං, කම්මෙසු කස්සචි ඉස්සරියාභාවතො. තෙනෙවෙත්ථ කම්මසඤ්ජනිතානි තාව ඉන්ද්‍රියානි කුසලාකුසලකම්මං උල්ලිඞ්ගෙන්ති. තෙන ච සිට්ඨානීති ඉන්දලිඞ්ගට්ඨෙන ඉන්දසිට්ඨට්ඨෙන ච ඉන්ද්‍රියානි. සබ්බානෙව පනෙතානි භගවතා යථාභූතතො පකාසිතානි අභිසම්බුද්ධානි චාති ඉන්දදෙසිතට්ඨෙන ඉන්දදිට්ඨට්ඨෙන ච ඉන්ද්‍රියානි. තෙනෙව භගවතා මුනින්දෙන කානිචි ගොචරාසෙවනාය කානිචි භාවනාසෙවනාය සෙවිතානීති ඉන්දජුට්ඨට්ඨෙනාපි ඉන්ද්‍රියානි.

But what is the meaning of 'faculty'? The meaning of 'faculty' is the meaning of being a mark of Inda (a lord). The meaning of 'faculty' is the meaning of being taught by Inda. The meaning of 'faculty' is the meaning of being seen by Inda. The meaning of 'faculty' is the meaning of being created by Inda. The meaning of 'faculty' is the meaning of being resorted to by Inda. All this is applicable here as is fitting. For the Blessed One, the Perfectly Enlightened One, is Inda because of his state of supreme sovereignty. And wholesome and unwholesome kamma is Inda, since no one else has sovereignty over kamma. Therefore, here, the faculties produced by kamma, for one, indicate wholesome and unwholesome kamma, and they are created by it; thus they are faculties in the sense of being a mark of Inda and in the sense of being created by Inda. Furthermore, all these have been declared and fully understood as they really are by the Blessed One; thus they are faculties in the sense of being taught by Inda and seen by Inda. And by that same Blessed One, the Lord of Sages, some were resorted to by way of attending to objects and some by way of development; thus they are also faculties in the sense of being resorted to by Inda.

අපිච [Pg.123] ආධිපච්චසඞ්ඛාතෙන ඉස්සරියට්ඨෙනාපි එතානි ඉන්ද්‍රියානි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිප්පවත්තියඤ්හි චක්ඛාදීනං සිද්ධං ආධිපච්චං, තස්මිං තික්ඛෙ තික්ඛත්තා මන්දෙ ච මන්දත්තාති. අයං තාවෙත්ථ අත්ථතො විනිච්ඡයො.

Moreover, these are faculties also in the sense of sovereignty, which is termed dominance. For in the occurrence of eye-consciousness and so on, the dominance of the eye faculty and so on is established; for when the faculty is keen, the consciousness is keen, and when it is dull, the consciousness is dull. This, first, is the determination by way of meaning.

ලක්ඛණාදීහීති ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානෙහිපි චක්ඛාදීනං විනිච්ඡයං විජානියාති අත්ථො. තානි ච නෙසං ලක්ඛණාදීනි ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තානෙව. පඤ්ඤින්ද්‍රියාදීනි හි චත්තාරි අත්ථතො අමොහොයෙව. සෙසානි තත්ථ සරූපෙනෙව ආගතානි.

'By characteristics, etc.' means that one should know the determination of the eye faculty and so on also by their characteristic, function, manifestation, and proximate cause. And these characteristics, etc., of theirs have already been stated in the Exposition of the Aggregates. For the four faculties beginning with the wisdom faculty are in essence non-delusion. The remaining ones are included there in their own form.

526. කමතොති අයම්පි දෙසනාක්කමොව. තත්ථ අජ්ඣත්තධම්මෙ පරිඤ්ඤාය අරියභූමිපටිලාභො හොතීති අත්තභාවපරියාපන්නානි චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි පඨමං දෙසිතානි. සො පන අත්තභාවො යං ධම්මං උපාදාය ඉත්ථීති වා පුරිසොති වා සඞ්ඛං ගච්ඡති, අයං සොති නිදස්සනත්ථං තතො ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච. සො දුවිධොපි ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධවුත්තීති ඤාපනත්ථං තතො ජීවිතින්ද්‍රියං. යාව තස්ස පවත්ති, තාව එතෙසං වෙදයිතානං අනිවත්ති. යඤ්ච කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛන්ති ඤාපනත්ථං තතො සුඛින්ද්‍රියාදීනි. තංනිරොධත්ථං පන එතෙ ධම්මා භාවෙතබ්බාති පටිපත්තිදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදීනි. ඉමාය පටිපත්තියා එස ධම්මො පඨමං අත්තනි පාතුභවතීති පටිපත්තියා අමොඝභාවදස්සනත්ථං තතො අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. තස්සෙව ඵලත්තා තතො අනන්තරං භාවෙතබ්බතො ච තතො අඤ්ඤින්ද්‍රියං. තතො පරං භාවනාය ඉමස්ස අධිගමො, අධිගතෙ ච පන ඉමස්මිං නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති ඤාපනත්ථං අන්තෙ පරමස්සාසභූතං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං දෙසිතන්ති අයමෙත්ථ කමො.

526. 'By order': this too is the order of the teaching. Herein, since the attainment of the noble plane comes through fully understanding internal phenomena, the eye faculty and so on, which are included in the individual existence, are taught first. To show that this individual existence is the phenomenon by reason of which one is reckoned as 'woman' or 'man,' the femininity and masculinity faculties are taught next. To show that both kinds have their continuity bound up with the life faculty, the life faculty is taught next. To show that as long as that continues, there is no cessation of these feelings, and that whatever is felt is all suffering, the faculties of pleasure and so on are taught next. To show the practice—that for the sake of their cessation these states should be developed—the faculties of faith and so on are taught next. To show the unfailing nature of the practice—that through this practice this state first appears in oneself—the faculty 'I shall come to know the unknown' is taught next. Because it is the fruit of that and because it should be developed immediately after, the faculty of final knowledge is taught next. To show that after that its attainment comes through development, and that when this is attained there is nothing further to be done, the faculty of one who has final knowledge, which is the ultimate consolation, is taught at the end. This is the order here.

භෙදාභෙදාති ජීවිතින්ද්‍රියස්සෙව චෙත්ථ භෙදො. තඤ්හි රූපජීවිතින්ද්‍රියං අරූපජීවිතින්ද්‍රියන්ති දුවිධං හොති. සෙසානං අභෙදොති එවමෙත්ථ භෙදාභෙදතො විනිච්ඡයං විජානියා.

'By division and non-division': Here there is division only of the life faculty. For it is twofold: the material life faculty and the immaterial life faculty. Of the rest there is no division. Thus one should know the determination here by way of division and non-division.

527. කිච්චාති කිං ඉන්ද්‍රියානං කිච්චන්ති චෙ. චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස තාව ‘‘චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති වචනතො යං තං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවෙන සාධෙතබ්බං අත්තනො තික්ඛමන්දාදිභාවෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිධම්මානං තික්ඛමන්දාදිසඞ්ඛාතං අත්තාකාරානුවත්තාපනං, ඉදං කිච්චං. එවං සොතඝානජිව්හාකායානං. මනින්ද්‍රියස්ස පන [Pg.124] සහජාතධම්මානං අත්තනො වසවත්තාපනං. ජීවිතින්ද්‍රියස්ස සහජාතධම්මානුපාලනං. ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියානං ඉත්ථිපුරිසලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පාකාරානුවිධානං. සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සින්ද්‍රියානං සහජාතධම්මෙ අභිභවිත්වා යථාසකං ඔළාරිකාකාරානුපාපනං. උපෙක්ඛින්ද්‍රියස්ස සන්තපණීතමජ්ඣත්තාකාරානුපාපනං. සද්ධාදීනං පටිපක්ඛාභිභවනං සම්පයුත්තධම්මානඤ්ච පසන්නාකාරාදිභාවසම්පාපනං. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියස්ස සංයොජනත්තයප්පහානඤ්චෙව සම්පයුත්තානඤ්ච තප්පහානාභිමුඛභාවකරණං. අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස කාමරාගබ්‍යාපාදාදිතනුකරණප්පහානඤ්චෙව සහජාතානඤ්ච අත්තනො වසානුවත්තාපනං. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියස්ස සබ්බකිච්චෙසු උස්සුක්කප්පහානඤ්චෙව අමතාභිමුඛභාවපච්චයතා ච සම්පයුත්තානන්ති එවමෙත්ථ කිච්චතො විනිච්ඡයං විජානියා.

527. 'By function': If it is asked, what is the function of the faculties? First, for the eye faculty, according to the text, 'The eye base is a condition for the eye-consciousness element and for the states associated with it by way of faculty condition.' Thus its function is that which has to be accomplished by its being a faculty condition, namely, making the eye-consciousness and other states conform to its own nature, that is, to its being keen, dull, and so on. The same applies to the ear, nose, tongue, and body faculties. The function of the mind faculty is making its co-nascent states subject to its control. The function of the life faculty is the guarding of its co-nascent states. The function of the femininity and masculinity faculties is the producing of the aspects of female and male characteristics, signs, deportment, and appearance. The function of the faculties of pleasure, pain, joy, and displeasure is overpowering their co-nascent states and imparting their own respective gross aspects. The function of the equanimity faculty is imparting a peaceful, sublime, and neutral aspect. The function of the faculties of faith and so on is overcoming their opposites and endowing the associated states with the quality of confidence and so on. The function of the faculty 'I shall come to know the unknown' is the abandoning of the three fetters and making its associated states face toward their abandonment. The function of the faculty of gnosis is the abandoning by attenuation of sensual lust, ill will, and so on, and making its co-nascent states conform to its own control. The function of the faculty of one who has final knowledge is the abandoning of concern in all tasks and being a condition for its associated states to face the deathless. Thus one should know the determination here by way of function.

528. භූමිතොති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායඉත්ථිපුරිසසුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියානි චෙත්ථ කාමාවචරානෙව. මනින්ද්‍රියජීවිතින්ද්‍රියඋපෙක්ඛින්ද්‍රියානි සද්ධාවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි ච චතුභූමිපරියාපන්නානි. සොමනස්සින්ද්‍රියං කාමාවචරරූපාවචරලොකුත්තරවසෙන භූමිත්තයපරියාපන්නං. අවසානෙ තීණි ලොකුත්තරානෙවාති එවමෙත්ථ භූමිතොපි විනිච්ඡයං විජානෙය්‍ය. එවං හි විජානන්තො –

528. 'By plane': Here, the faculties of eye, ear, nose, tongue, body, femininity, masculinity, pleasure, pain, and displeasure belong only to the sense sphere. The faculties of mind, life, and equanimity, and the faculties of faith, energy, mindfulness, concentration, and wisdom are included in the four planes. The faculty of joy is included in three planes: the sense sphere, the fine-material sphere, and the supramundane. The final three are only supramundane. Thus one should know the determination here by way of plane. For one who knows thus—

සංවෙගබහුලො භික්ඛු, ඨිතො ඉන්ද්‍රියසංවරෙ;

ඉන්ද්‍රියානි පරිඤ්ඤාය, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතීති.

A bhikkhu full of spiritual urgency, established in restraint of the faculties, having fully understood the faculties, will make an end of suffering.

ඉදං ඉන්ද්‍රියානං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed account of the faculties.

සච්චවිත්ථාරකථා

A Detailed Exposition of the Truths

529. තදනන්තරානි පන සච්චානීති චත්තාරි අරියසච්චානි – දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චන්ති. තත්ථ –

529. Next are the truths, that is, the Four Noble Truths: the noble truth of suffering, the noble truth of the origin of suffering, the noble truth of the cessation of suffering, and the noble truth of the path of practice leading to the cessation of suffering. Herein—

විභාගතො [Pg.125] නිබ්බචන, ලක්ඛණාදිප්පභෙදතො;

අත්ථත්ථුද්ධාරතො චෙව, අනූනාධිකතො තථා.

By way of division and definition, by way of distinction by characteristic, etc.; by way of meaning and the extraction of the term, and likewise by being neither deficient nor excessive.

කමතො ජාතිආදීනං, නිච්ඡයා ඤාණකිච්චතො;

අන්තොගධානං පභෙදා, උපමාතො චතුක්කතො.

By sequence, by the determination of birth and so on, by the function of knowledge; by the classification of what is included, by simile, and by the fourfold method.

සුඤ්ඤතෙකවිධාදීහි, සභාගවිසභාගතො;

විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො, විඤ්ඤුනා සාසනක්කමෙ.

This determination should be understood by the wise one according to the order of the Teaching: by way of emptiness, the onefold method, and so on, and by way of what is similar and dissimilar.

තත්ථ විභාගතොති දුක්ඛාදීනං හි චත්තාරො චත්තාරො අත්ථා විභත්තා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, යෙ දුක්ඛාදීනි අභිසමෙන්තෙහි අභිසමෙතබ්බා. යථාහ – ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො නිදානට්ඨො සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො. නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො අසඞ්ඛතට්ඨො අමතට්ඨො. මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙතුට්ඨො දස්සනට්ඨො අධිපතෙය්‍යට්ඨො. ඉමෙ චත්තාරො මග්ගස්ස මග්ගට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා’’ති (පටි. ම. 2.8). තථා ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’ති (පටි. ම. 2.11) එවමාදි. ඉති එවං විභත්තානං චතුන්නං චතුන්නං අත්ථානං වසෙන දුක්ඛාදීනි වෙදිතබ්බානීති. අයං තාවෙත්ථ විභාගතො විනිච්ඡයො.

Herein, as to 'by division': for suffering and the others, four meanings each are distinguished—actual, unfailing, not otherwise—which are to be fully understood by those who fully understand suffering and the others. As it is said: “For suffering, there is the meaning of affliction, the meaning of being conditioned, the meaning of torment, and the meaning of change. These four are the meanings of suffering as suffering, actual, unfailing, not otherwise. For the origin, there is the meaning of accumulation, the meaning of source, the meaning of bondage, and the meaning of impediment. For cessation, there is the meaning of escape, the meaning of seclusion, the meaning of the unconditioned, and the meaning of the deathless. For the path, there is the meaning of outlet, the meaning of cause, the meaning of vision, and the meaning of dominance. These four are the meanings of the path as the path, actual, unfailing, not otherwise” (PṭsM 2.8). And similarly: “For suffering, there is the meaning of affliction, the meaning of being conditioned, the meaning of torment, the meaning of change, and the meaning of full understanding” (PṭsM 2.11), and so on. Thus, suffering and the others should be understood by way of these four meanings each that have been distinguished. This, in the first place, is the determination by way of division.

530. නිබ්බචනලක්ඛණාදිප්පභෙදතොති එත්ථ පන නිබ්බචනතො තාව ඉධ දු-ඉති අයං සද්දො කුච්ඡිතෙ දිස්සති. කුච්ඡිතං හි පුත්තං දුප්පුත්තොති වදන්ති. ඛං-සද්දො පන තුච්ඡෙ. තුච්ඡං හි ආකාසං ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච පඨමසච්චං කුච්ඡිතං අනෙකඋපද්දවාධිට්ඨානතො. තුච්ඡං බාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතතො. තස්මා කුච්ඡිතත්තා තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛන්ති වුච්චති.

530. Herein, as to the phrase 'by distinction of definition, characteristic, etc.': First, by way of etymology, the sound 'du-' here is seen in the sense of 'contemptible.' For a contemptible son is called a 'dupputta' (bad son). The sound 'khaṃ,' however, is in the sense of 'empty.' For empty space is called 'kha.' And this first truth is contemptible because it is the basis for many afflictions. It is empty because it is devoid of the permanence, beauty, pleasure, and selfhood imagined by foolish people. Therefore, because it is contemptible and empty, it is called 'dukkha.'

සං-ඉති ච අයං සද්දො ‘‘සමාගමො සමෙත’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.396; විභ. 199) සංයොගං දීපෙති. උ-ඉති අයං ‘‘උප්පන්නං උදිත’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 1; මහාව. 84) උප්පත්තිං. අය-සද්දො කාරණං දීපෙති. ඉදඤ්චාපි දුතියසච්චං අවසෙසපච්චයසමායොගෙ සති දුක්ඛස්සුප්පත්තිකාරණං. ඉති දුක්ඛස්ස සංයොගෙ උප්පත්තිකාරණත්තා දුක්ඛසමුදයන්ති වුච්චති.

The sound 'saṃ' indicates connection, as in such phrases as 'samāgamo sameta' (DN 2.396; Vbh 199). The sound 'u' indicates arising, as in such phrases as 'uppannaṃ udita' (Dhs 1; Mv 84). The word 'aya' indicates cause. This second truth, too, when the remaining conditions are conjoined, is the cause for the arising of suffering. Thus, because it is the cause for the arising of suffering through connection, it is called 'dukkhasamudaya' (origin of suffering).

තතියසච්චං [Pg.126] පන යස්මා නි-සද්දො අභාවං, රොධ-සද්දො ච චාරකං දීපෙති. තස්මා අභාවො එත්ථ සංසාරචාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛරොධස්ස සබ්බගතිසුඤ්ඤත්තා, සමධිගතෙ වා තස්මිං සංසාරචාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛරොධස්ස අභාවො හොති, තප්පටිපක්ඛත්තාතිපි දුක්ඛනිරොධන්ති වුච්චති. දුක්ඛස්ස වා අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා දුක්ඛනිරොධන්ති.

As for the third truth, since the sound 'ni-' indicates absence and the word 'rodha' indicates a prison, it is called 'dukkhanirodha' because here there is the absence of the prison of suffering—called the prison of saṃsāra—due to its being empty of all destinations. Or, when that has been attained, there is an absence of the prison of suffering—called the prison of saṃsāra—and also because it is the opposite of that, it is called 'dukkhanirodha'. Or, because it is a condition for the non-arising cessation of suffering, it is called 'dukkhanirodha'.

චතුත්ථසච්චං පන යස්මා එතං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති ආරම්මණවසෙන තදභිමුඛභූතත්තා, පටිපදා ච හොති දුක්ඛනිරොධප්පත්තියා. තස්මා දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති වුච්චති.

As for the fourth truth, since it proceeds to the cessation of suffering by taking it as its object and being directed towards it, and since it is the path for the attainment of the cessation of suffering, it is therefore called 'the path of practice leading to the cessation of suffering.'

531. යස්මා පනෙතානි බුද්ධාදයො අරියා පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්ති. යථාහ ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අරියසච්චානි. කතමානි…පෙ… ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි අරියසච්චානි. අරියා ඉමානි පටිවිජ්ඣන්ති, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති. අපිච අරියස්ස සච්චානීතිපි අරියසච්චානි. යථාහ ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… මනුස්සාය තථාගතො අරියො, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 5.1098). අථ වා එතෙසං අභිසම්බුද්ධත්තා අරියභාවසිද්ධිතොපි අරියසච්චානි. යථාහ – ‘‘ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, චතුන්නං අරියසච්චානං යථාභූතං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අරියොති වුච්චතී’’ති. අපිච ඛො පන අරියානි සච්චානීතිපි අරියසච්චානි. අරියානීති තථානි අවිතථානි අවිසංවාදකානීති අත්ථො. යථාහ – ‘‘ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි අරියසච්චානි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තස්මා අරියසච්චානීති වුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 5.1097) එවමෙත්ථ නිබ්බචනතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

531. Because noble ones, such as the Buddhas, penetrate these, they are called noble truths. As it is said: 'Bhikkhus, there are these four noble truths. What four? … These, bhikkhus, are the four noble truths. The noble ones penetrate them, therefore they are called noble truths.' Furthermore, they are noble truths because they are the truths of the Noble One. As it is said: 'Bhikkhus, in the world with its devas … the Tathāgata is the Noble One; therefore they are called noble truths.' Alternatively, they are noble truths because the state of a noble one is achieved through full awakening to them. As it is said: 'Bhikkhus, it is because he has been fully awakened to these four noble truths as they really are that the Tathāgata is called the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, the Noble One.' Moreover, they are noble truths because they are truths that are noble. 'Noble' means actual, not false, and non-deceptive. As it is said: 'Bhikkhus, these four noble truths are actual, not false, not otherwise; therefore they are called noble truths.' Thus the determination here should be understood by way of the word's meaning.

532. කථං ලක්ඛණාදිප්පභෙදතො? එත්ථ හි බාධනලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං, සන්තාපනරසං, පවත්තිපච්චුපට්ඨානං. පභවලක්ඛණං සමුදයසච්චං, අනුපච්ඡෙදකරණරසං, පලිබොධපච්චුපට්ඨානං. සන්තිලක්ඛණං නිරොධසච්චං, අච්චුතිරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං. නිය්‍යානලක්ඛණං මග්ගසච්චං, කිලෙසප්පහානරසං, වුට්ඨානපච්චුපට්ඨානං. අපිච පවත්තිපවත්තනනිවත්තිනිවත්තනලක්ඛණානි පටිපාටියා. තථා සඞ්ඛතතණ්හා අසඞ්ඛතදස්සනලක්ඛණානි චාති එවමෙත්ථ ලක්ඛණාදිප්පභෙදතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

532. How by way of distinction of characteristic, etc.? Herein, the truth of suffering has the characteristic of affliction, the function of tormenting, and manifestation as occurrence. The truth of the origin has the characteristic of originating, the function of preventing interruption, and manifestation as an impediment. The truth of cessation has the characteristic of peace, the function of being deathless, and manifestation as the signless. The truth of the path has the characteristic of leading out, the function of abandoning the defilements, and manifestation as emergence. Moreover, their characteristics in sequence are: occurrence, causing to occur, cessation, and causing to cease. Likewise, their characteristics are the conditioned, craving, the unconditioned, and vision. Thus the determination should be understood here by way of distinction of characteristic, etc.

533. අත්ථත්ථුද්ධාරතො [Pg.127] චෙවාති එත්ථ පන අත්ථතො තාව කො සච්චට්ඨොති චෙ? යො පඤ්ඤාචක්ඛුනා උපපරික්ඛමානානං මායාව විපරීතො, මරීචිව විසංවාදකො, තිත්ථියානං අත්තාව අනුපලබ්භසභාවො ච න හොති, අථ ඛො බාධනප්පභවසන්තිනිය්‍යානප්පකාරෙන තච්ඡාවිපරීතභූතභාවෙන අරියඤාණස්ස ගොචරො හොතියෙව. එස අග්ගිලක්ඛණං විය, ලොකපකති විය ච තච්ඡාවිපරීතභූතභාවො සච්චට්ඨොති වෙදිතබ්බො. යථාහ – ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. අපිච –

533. As to 'by meaning and by extraction of the term': Herein, first, as to meaning, if it is asked, 'What is the meaning of truth?' It is that which, for those who investigate with the eye of wisdom, is not perverse like an illusion, not deceptive like a mirage, and not of an imperceptible nature like the self of the sectarians; but rather, by its nature of being actual, not perverse, and real, in the modes of affliction, originating, peace, and leading out, it does indeed become the domain of noble knowledge. This nature of being actual, not perverse, and real, like the characteristic of fire and the nature of the world, should be understood as the meaning of truth. As it is said: 'Bhikkhus, "this is suffering"—this is actual, this is not false, this is not otherwise,' and so on in detail. Moreover:

නාබාධකං යතො දුක්ඛං, දුක්ඛා අඤ්ඤං න බාධකං;

බාධකත්තනියාමෙන, තතො සච්චමිදං මතං.

Since suffering is never non-afflicting, and nothing other than suffering afflicts; by the principle of its being the afflicter, this is therefore considered a truth.

තං විනා නාඤ්ඤතො දුක්ඛං, න හොති න ච තං තතො;

දුක්ඛහෙතුනියාමෙන, ඉති සච්චං විසත්තිකා.

Without it, suffering arises from no other cause, nor is it that suffering does not arise from it; by the principle of being suffering's cause, craving is thus considered a truth.

නාඤ්ඤා නිබ්බානතො සන්ති, සන්තං න ච න තං යතො;

සන්තභාවනියාමෙන, තතො සච්චමිදං මතං.

Since there is no peace apart from Nibbāna, and it is not that it is not peace; by the principle of its nature as peace, this is therefore considered a truth.

මග්ගා අඤ්ඤං න නිය්‍යානං, අනිය්‍යානො න චාපි සො;

තච්ඡනිය්‍යානභාවත්තා, ඉති සො සච්චසම්මතො.

There is no escape other than the Path, nor is the Path a non-escape; because its nature is true escape, it is thus regarded as a truth.

ඉති තච්ඡාවිපල්ලාස, භූතභාවං චතූස්වපි;

දුක්ඛාදීස්වවිසෙසෙන, සච්චට්ඨං ආහු පණ්ඩිතාති.

Thus the wise declare that the meaning of truth, without distinction in all four beginning with suffering, is their nature of being actual, unperverted, and real.

එවං අත්ථතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Thus the determination by way of meaning should be understood.

534. කථං අත්ථුද්ධාරතො? ඉධායං සච්ච-සද්දො අනෙකෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. සෙය්‍යථිදං – ‘‘සච්චං භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 224) වාචාසච්චෙ. ‘‘සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා චා’’තිආදීසු (ජා. 2.21.433) විරතිසච්චෙ. ‘‘කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා පවාදියාසෙ කුසලාවදානා’’තිආදීසු (සු. නි. 891) දිට්ඨිසච්චෙ. ‘‘එකං හි සච්චං න දුතිය’’න්තිආදීසු (සු. නි. 890) පරමත්ථසච්චෙ නිබ්බානෙ චෙව මග්ගෙ ච. ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං කති කුසලා’’තිආදීසු (විභ. 216) අරියසච්චෙ. ස්වායමිධාපි අරියසච්චෙ වත්තතීති එවමෙත්ථ අත්ථුද්ධාරතොපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

534. How by extraction of the term? Here this word 'truth' (sacca) is seen in many senses. For example: in 'One should speak the truth, one should not be angry' (Dhp 224), it means verbal truth. In 'Ascetics and brahmins established in truth' (Ja 2.21.433), it means the truth of abstinence. In 'Why do the various disputants say that the truths are many?' (Sn 891), it means the truth of views. In 'Truth is one, there is no second' (Sn 890), it means ultimate truth, that is, Nibbāna and the path. In 'Among the four noble truths, how many are wholesome?' (Vbh 216), it means the noble truths. Here, too, this word applies in the sense of the noble truths. Thus the determination should be understood here also by way of extraction of the term.

535. අනූනාධිකතොති [Pg.128] කස්මා පන චත්තාරෙව අරියසච්චානි වුත්තානි අනූනානි අනධිකානීති චෙ? අඤ්ඤස්සාසම්භවතො අඤ්ඤතරස්ස ච අපනෙය්‍යාභාවතො. න හි එතෙහි අඤ්ඤං අධිකං වා, එතෙසං වා එකම්පි අපනෙතබ්බං සම්භොති. යථාහ – ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, ආගච්ඡෙය්‍ය සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ‘නෙතං දුක්ඛං අරියසච්චං, අඤ්ඤං දුක්ඛං අරියසච්චං. අහමෙතං දුක්ඛං අරියසච්චං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං දුක්ඛං අරියසච්චං පඤ්ඤපෙස්සාමී’ති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදි. යථා චාහ – ‘‘යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවං වදෙය්‍ය ‘නෙතං දුක්ඛං පඨමං අරියසච්චං යං සමණෙන ගොතමෙන දෙසිතං, අහමෙතං දුක්ඛං පඨමං අරියසච්චං පච්චක්ඛාය අඤ්ඤං දුක්ඛං පඨමං අරියසච්චං පඤ්ඤපෙස්සාමී’ති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදි (සං. නි. 5.1086).

535. Why, it may be asked, were exactly Four Noble Truths stated—no fewer and no more? Because no other is possible, and because none of them can be removed. For it is not possible that there should be another in addition to these, or that even one of these should be removed. As it is said: 'Here, bhikkhus, should any ascetic or brahmin come and say, "This is not the Noble Truth of Suffering; the Noble Truth of Suffering is something else. Having set aside this Noble Truth of Suffering, I will proclaim another Noble Truth of Suffering," that is not possible,' and so on. And as it is said: 'Bhikkhus, if any ascetic or brahmin should say, "This is not the first Noble Truth of Suffering taught by the ascetic Gotama; having rejected this first Noble Truth of Suffering, I will proclaim another first Noble Truth of Suffering," that is not possible,' and so on (Saṃ. ni. 5.1086).

අපිච පවත්තිමාචික්ඛන්තො භගවා සහෙතුකං ආචික්ඛි, නිවත්තිඤ්ච සඋපායං. ඉති පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතූනං එතපරමතො චත්තාරෙව වුත්තානි. තථා පරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බානං, තණ්හාවත්ථුතණ්හාතණ්හානිරොධතණ්හානිරොධුපායානං, ආලයආලයාරාමතාආලයසමුග්ඝාතආලයසමුග්ඝාතුපායානඤ්ච වසෙනාපි චත්තාරෙව වුත්තානීති එවමෙත්ථ අනූනාධිකතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Furthermore, when the Blessed One explained the process of existence, he explained it with its cause; and when he explained cessation, he explained it with its means. Thus, since the process of existence, its cause, cessation, and its means constitute the full extent, only four truths were stated. Likewise, only four were stated in terms of what is to be fully understood, what is to be abandoned, what is to be realized, and what is to be developed; in terms of the basis of craving, craving, the cessation of craving, and the means to the cessation of craving; and in terms of attachment, delight in attachment, the uprooting of attachment, and the means to the uprooting of attachment. Thus the analysis here should be understood as being neither deficient nor excessive.

536. කමතොති අයම්පි දෙසනාක්කමොව. එත්ථ ච ඔළාරිකත්තා, සබ්බසත්තසාධාරණත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති දුක්ඛසච්චං පඨමං වුත්තං. තස්සෙව හෙතුදස්සනත්ථං තදනන්තරං සමුදයසච්චං. හෙතුනිරොධා ඵලනිරොධොති ඤාපනත්ථං තතො නිරොධසච්චං. තදධිගමුපායදස්සනත්ථං අන්තෙ මග්ගසච්චං. භවසුඛස්සාදගධිතානං වා සත්තානං සංවෙගජනනත්ථං පඨමං දුක්ඛමාහ. තං නෙව අකතං ආගච්ඡති, න ඉස්සරනිම්මානාදිතො හොති, ඉතො පන හොතීති ඤාපනත්ථං තදනන්තරං සමුදයං. තතො සහෙතුකෙන දුක්ඛෙන අභිභූතත්තා සංවිග්ගමානසානං දුක්ඛනිස්සරණගවෙසීනං නිස්සරණදස්සනෙන අස්සාසජනනත්ථං නිරොධං. තතො නිරොධාධිගමත්ථං නිරොධසම්පාපකං මග්ගන්ති එවමෙත්ථ කමතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

536. As to order: this too is the order of the teaching. Here, the truth of suffering was stated first because it is gross, common to all beings, and easily understood. Immediately after, the truth of the origin was stated to show its cause. Then, the truth of cessation was stated to make it known that with the cessation of the cause there is the cessation of the effect. Finally, the truth of the path was stated to show the means for attaining that cessation. Alternatively, to arouse a sense of spiritual urgency in beings greedy for the pleasure of existence, he first stated suffering. Then, to make it known that this suffering does not come about without a cause, nor does it arise from the creation of a lord, but that it arises from this, he stated the origin. Then, to bring comfort to those who are overwhelmed by suffering with its cause, whose minds are agitated and who are seeking an escape from suffering, by showing them the escape, he stated cessation. Then, for the purpose of attaining cessation, he stated the path that leads to cessation. Thus the analysis concerning the order should be understood.

537. ජාතිආදීනං නිච්ඡයාති යෙ තෙ අරියසච්චානි නිද්දිසන්තෙන භගවතා ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසාපි දුක්ඛා, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො, පියෙහි [Pg.129] විප්පයොගො දුක්ඛො, යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (විභ. 190) දුක්ඛනිද්දෙසෙ ද්වාදස ධම්මා, ‘‘යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දීරාගසහගතා තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී. සෙය්‍යථිදං, කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා’’ති (විභ. 203) සමුදයනිද්දෙසෙ තිවිධා තණ්හා, ‘‘යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො’’ති (විභ. 204) එවං නිරොධනිද්දෙසෙ අත්ථතො එකමෙව නිබ්බානං, ‘‘කතමං දුක්ඛනිරොධගාමිනීපටිපදා අරියසච්චං, අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති (විභ. 205) එවං මග්ගනිද්දෙසෙ අට්ඨ ධම්මාති ඉති චතුන්නං සච්චානං නිද්දෙසෙ ජාතිආදයො ධම්මා වුත්තා, තෙසං ජාතිආදීනං නිච්ඡයාපි එත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

537. As to the ascertainment of birth and so on: When the Blessed One pointed out the Noble Truths, in the exposition of suffering he mentioned twelve items: 'Birth is suffering, aging is suffering, death is suffering; sorrow, lamentation, pain, grief, and despair are suffering; association with the unloved is suffering, separation from the loved is suffering; not to get what one wants is suffering; in short, the five aggregates subject to clinging are suffering.' In the exposition of the origin, he mentioned the threefold craving: 'It is this craving which leads to renewed existence, accompanied by delight and lust, seeking delight here and there; that is, craving for sensual pleasures, craving for existence, and craving for non-existence.' In the exposition of cessation, he mentioned what is in meaning Nibbāna alone: 'It is the remainderless fading away and cessation of that same craving, the giving up and relinquishing of it, freedom from it, non-reliance on it.' In the exposition of the path, he mentioned eight factors: 'What is the Noble Truth of the path leading to the cessation of suffering? It is this Noble Eightfold Path; that is, right view ... right concentration.' Thus, in the exposition of the four truths, phenomena such as birth have been stated. Herein, the analysis should also be understood as the ascertainment of these phenomena such as birth.

දුක්ඛනිද්දෙසකථා

The Discourse on the Exposition of Suffering

ජාතිනිද්දෙසො

Exposition of Birth

සෙය්‍යථිදං, අයඤ්හි ජාති-සද්දො අනෙකත්ථො. තථා හෙස ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’ති (දී. නි. 1.244; පාරා. 12) එත්ථ භවෙ ආගතො. ‘‘අත්ථි, විසාඛෙ, නිගණ්ඨා නාම සමණජාතී’’ති (අ. නි. 3.71) එත්ථ නිකායෙ. ‘‘ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතා’’ති (ධාතු. 71) එත්ථ සඞ්ඛතලක්ඛණෙ. ‘‘යං මාතුකුච්ඡිස්මිං පඨමං චිත්තං උප්පන්නං, පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතං, තදුපාදාය සාවස්ස ජාතී’’ති (මහාව. 124) එත්ථ පටිසන්ධියං. ‘‘සම්පතිජාතො, ආනන්ද, බොධිසත්තො’’ති (ම. නි. 3.207) එත්ථ පසූතියං. ‘‘අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙනා’’ති (දී. නි. 1.331) එත්ථ කුලෙ. ‘‘යතොහං, භගිනි, අරියාය ජාතියා ජාතො’’ති (ම. නි. 2.351) එත්ථ අරියසීලෙ.

That is to say, this word 'birth' has many meanings. For it occurs in the sense of existence, as in 'one birth, two births'; in the sense of a group, as in 'There is, Visākha, a class of ascetics called the Nigaṇṭhas'; in the sense of a conditioned characteristic, as in 'Birth is comprised by two aggregates'; in the sense of rebirth-linking, as in 'Whatever is the first mind arisen, the first consciousness manifested in the mother's womb, from that point on is his birth'; in the sense of parturition, as in 'The Bodhisatta has just been born, Ānanda'; in the sense of lineage, as in 'not reviled, not scorned on account of birth'; and in the sense of noble virtue, as in 'Sister, from when I was born with the noble birth'.

538. ස්වායමිධ ගබ්භසෙය්‍යකානං පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමනං, තාව පවත්තෙසු ඛන්ධෙසු. ඉතරෙසං පටිසන්ධිඛන්ධෙස්වෙවාති දට්ඨබ්බො. අයම්පි ච පරියායකථාව. නිප්පරියායතො පන තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තමානානං සත්තානං යෙ යෙ ඛන්ධා පාතුභවන්ති, තෙසං තෙසං පඨමපාතුභාවො ජාති නාම.

538. Herein, for womb-born beings, it should be understood as applying to the aggregates in continuity from rebirth-linking up to the emergence from the mother's womb. For other beings, it should be understood as applying only to the aggregates at rebirth-linking. This, too, is a figurative explanation. But in the ultimate sense, for beings reborn here and there, the first appearance of whichever aggregates manifest is called birth.

සා [Pg.130] පනෙසා තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්තිලක්ඛණා, නිය්‍යාතනරසා, අතීතභවතො ඉධ උම්මුජ්ජනපච්චුපට්ඨානා, දුක්ඛවිචිත්තතාපච්චුපට්ඨානා වා.

This birth has the characteristic of initial generation in various kinds of existence, the function of launching into a new existence, and it is manifested as emerging here from a past existence, or as the diversity of suffering.

539. කස්මා පනෙසා දුක්ඛාති චෙ? අනෙකෙසං දුක්ඛානං වත්ථුභාවතො. අනෙකානි හි දුක්ඛානි. සෙය්‍යථිදං – දුක්ඛදුක්ඛං, විපරිණාමදුක්ඛං, සඞ්ඛාරදුක්ඛං, පටිච්ඡන්නදුක්ඛං, අප්පටිච්ඡන්නදුක්ඛං, පරියායදුක්ඛං, නිප්පරියායදුක්ඛන්ති.

539. But why is it suffering? Because it is the basis for many kinds of suffering. For there are many kinds of suffering, namely: suffering as suffering, suffering due to change, suffering due to formations, concealed suffering, unconcealed suffering, indirect suffering, and direct suffering.

තත්ථ කායිකචෙතසිකා දුක්ඛා වෙදනාසභාවතො ච නාමතො ච දුක්ඛත්තා දුක්ඛදුක්ඛන්ති වුච්චති.

Herein, painful bodily and mental feelings are called 'suffering as suffering' because they are suffering both in their intrinsic nature and in name.

සුඛා වෙදනා විපරිණාමෙන දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුතො විපරිණාමදුක්ඛං.

Pleasant feeling is 'suffering due to change' because it is a cause for the arising of suffering when it changes.

උපෙක්ඛා වෙදනා චෙව අවසෙසා ච තෙභූමකා සඞ්ඛාරා උදයබ්බයප්පටිපීළිතත්තා සඞ්ඛාරදුක්ඛං. කණ්ණසූලදන්තසූලරාගජපරිළාහදොසජපරිළාහාදි කායිකචෙතසිකො ආබාධො පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බතො උපක්කමස්ස ච අපාකටභාවතො පටිච්ඡන්නදුක්ඛං නාම. අපාකටදුක්ඛන්තිපි වුච්චති.

Neutral feeling and the remaining formations pertaining to the three planes are 'suffering due to formations' because they are oppressed by arising and passing away. Bodily and mental afflictions such as earache, toothache, the fever born of lust, and the fever born of hate, are called 'concealed suffering' because they can only be known by asking and because their cause is not manifest. It is also called 'non-manifest suffering.'

ද්වත්තිංසකම්මකාරණාදිසමුට්ඨානො ආබාධො අපුච්ඡිත්වාව ජානිතබ්බතො උපක්කමස්ස ච පාකටභාවතො අප්පටිච්ඡන්නදුක්ඛං නාම. පාකටදුක්ඛන්තිපි වුච්චති.

An affliction originating from such things as the thirty-two kinds of torture is called 'unconcealed suffering' because it can be known without asking and because its cause is manifest. It is also called 'manifest suffering.'

ඨපෙත්වා දුක්ඛදුක්ඛං සෙසං දුක්ඛසච්චවිභඞ්ගෙ ආගතං ජාතිආදි සබ්බම්පි තස්ස තස්ස දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො පරියායදුක්ඛං. දුක්ඛදුක්ඛං පන නිප්පරියායදුක්ඛන්ති වුච්චති.

Excluding suffering-as-suffering, all the rest, such as birth and so on, which is mentioned in the Analysis of the Truth of Suffering, is suffering in a figurative sense because it is the basis for this or that suffering. Suffering-as-suffering, however, is called suffering in a direct sense.

තත්‍රායං ජාති යං තං බාලපණ්ඩිතසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.246 ආදයො) භගවතාපි උපමාවසෙන පකාසිතං ආපායිකං දුක්ඛං, යඤ්ච සුගතියම්පි මනුස්සලොකෙ ගබ්භොක්කන්තිමූලකාදිභෙදං දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තස්ස වත්ථුභාවතො දුක්ඛා.

Herein, this birth is suffering because it is the basis for the suffering in the plane of misery—which the Blessed One has explained by way of similes in the Bālapaṇḍita Sutta and other discourses—and for the suffering that arises even in a good destination, in the human world, which is of different kinds beginning with that rooted in conception in the womb.

540. තත්‍රිදං ගබ්භොක්කන්තිමූලකාදිභෙදං දුක්ඛං – අයං හි සත්තො මාතුකුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තමානො න උප්පලපදුමපුණ්ඩරීකාදීසු නිබ්බත්තති, අථ ඛො හෙට්ඨා ආමාසයස්ස උපරි පක්කාසයස්ස උදරපටලපිට්ඨිකණ්ටකානං වෙමජ්ඣෙ පරමසම්බාධෙ තිබ්බන්ධකාරෙනානාකුණපගන්ධපරිභාවිතපරමදුග්ගන්ධපවනවිචරිතෙ අධිමත්තජෙගුච්ඡෙ කුච්ඡිපදෙසෙ පූතිමච්ඡපූතිකුම්මාසචන්දනිකාදීසු කිමි විය නිබ්බත්තති. සො තත්ථ නිබ්බත්තො දස මාසෙ මාතුකුච්ඡිසම්භවෙන උස්මනා පුටපාකං විය පච්චමානො පිට්ඨපිණ්ඩි විය සෙදියමානො සමිඤ්ජනපසාරණාදිරහිතො අධිමත්තං දුක්ඛමනුභොතීති, ඉදං තාව ගබ්භොක්කන්තිමූලකං දුක්ඛං.

540. Herein, this suffering rooted in conception in the womb and so on is as follows: This being, when reborn in the mother's womb, is not reborn in a blue, red, or white lotus. Rather, it is reborn in a place of extreme confinement and utter darkness, below the stomach, above the rectum, between the belly-lining and the backbone—a most foul-smelling place pervaded by various stenches and foul airs, an exceedingly disgusting region of the belly, like a worm in rotting fish, putrid gruel, a cesspool, and the like. Having been reborn there, for ten months it is cooked by the heat originating in the mother's womb like a pudding being cooked in a leaf-wrap, steamed like a lump of dough, and being unable to stretch or bend, it experiences extreme suffering. This, then, is the suffering rooted in conception in the womb.

යං [Pg.131] පන සො මාතු සහසා උපක්ඛලනගමනනිසීදනවුට්ඨානපරිවත්තනාදීසු සුරාධුත්තහත්ථගතො එළකො විය අහිතුණ්ඩිකහත්ථගතො සප්පපොතකො විය ච ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනඔධූනනනිද්ධූනනාදිනා උපක්කමෙන අධිමත්තං දුක්ඛමනුභවති, යඤ්ච මාතු සීතූදකපානකාලෙ සීතනරකුපපන්නො විය, උණ්හයාගුභත්තාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ අඞ්ගාරවුට්ඨිසම්පරිකිණ්ණො විය, ලොණම්බිලාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ ඛාරාපටිච්ඡකාදිකම්මකාරණපත්තො විය තිබ්බං දුක්ඛමනුභොති, ඉදං ගබ්භපරිහරණමූලකං දුක්ඛං.

Furthermore, when that being, due to the mother’s sudden stumbling, walking, sitting, rising, turning, and so on, is subjected to actions like being dragged towards, dragged all around, shaken down, and shaken out, like a ram in the hands of a drunkard or a young snake in the hands of a snake charmer, it experiences extreme suffering. And when the mother drinks cold water, it feels as if it has fallen into a cold hell. When she consumes hot gruel, rice, and so on, it feels as if it is being showered with a rain of embers. When she eats salty, sour, and other such foods, it feels as if it is being subjected to a punishment with caustic liquids, and it experiences intense suffering. This is the suffering rooted in being carried in the womb.

යං පනස්ස මූළ්හගබ්භාය මාතුයා මිත්තාමච්චසුහජ්ජාදීහිපි අදස්සනාරහෙ දුක්ඛුප්පත්තිට්ඨානෙ ඡෙදනඵාලනාදීහි දුක්ඛං උප්පජ්ජති, ඉදං ගබ්භවිපත්තිමූලකං දුක්ඛං.

Furthermore, whatever suffering arises for this being from cutting, splitting, and the like, when its mother has an obstructed labor, in a place where suffering arises that is unfit to be seen even by friends, companions, and loved ones—this is the suffering rooted in a calamity in the womb.

යං විජායමානාය මාතුයා කම්මජෙහි වාතෙහි පරිවත්තෙත්වා නරකපපාතං විය අතිභයානකං යොනිමග්ගං පටිපාතියමානස්ස පරමසම්බාධෙන යොනිමුඛෙන තාළච්ඡිග්ගළෙන විය නික්කඩ්ඪියමානස්ස මහානාගස්ස නරකසත්තස්ස විය ච සඞ්ඝාතපබ්බතෙහි විචුණ්ණියමානස්ස දුක්ඛං උප්පජ්ජති, ඉදං විජායනමූලකං දුක්ඛං.

The suffering that arises for the being who, while its mother is giving birth, is turned around by the kamma-born winds and pushed down the extremely terrifying birth canal as if into a precipice in hell; who is dragged out through the extremely constricted mouth of the womb as if a great elephant through a keyhole; and who is crushed as if by the clashing mountains like a being in hell—this is the suffering rooted in parturition.

යං පන ජාතස්ස තරුණවණසදිසසුඛුමාලසරීරස්ස හත්ථගහණනහාපනධොවනචොළපරිමජ්ජනාදිකාලෙ සූචිමුඛඛුරධාරාහි විජ්ඣනඵාලනසදිසං දුක්ඛං උප්පජ්ජති, ඉදං මාතුකුච්ඡිතො බහිනික්ඛමනමූලකං දුක්ඛං.

Furthermore, the suffering that arises for the newborn, whose body is delicate and tender like a fresh wound, when, at the time of being held by the hand, bathed, washed, wiped with a cloth, and so on, it feels a pain like being pierced by needle points and cut by razor blades—this is the suffering rooted in exiting from the mother's womb.

යං තතො පරං පවත්තියං අත්තනාව අත්තානං වධෙන්තස්ස අචෙලකවතාදිවසෙන ආතාපනපරිතාපනානුයොගමනුයුත්තස්ස, කොධවසෙන අභුඤ්ජන්තස්ස, උබ්බන්ධන්තස්ස ච දුක්ඛං උප්පජ්ජති, ඉදං අත්තූපක්කමමූලකං දුක්ඛං. යං පන පරතො වධබන්ධනාදීනි අනුභවන්තස්ස උප්පජ්ජති, ඉදං පරූපක්කමමූලකං දුක්ඛන්ති.

The suffering that arises thereafter in the course of life for one who torments oneself, for one who engages in the practice of mortification and torment by such means as the vow of nakedness, for one who does not eat out of anger, and for one who hangs oneself—this is suffering rooted in one's own assault. But the suffering that arises when one experiences execution, imprisonment, and the like from others—this is suffering rooted in the assault of others.

ඉති ඉමස්ස සබ්බස්සාපි දුක්ඛස්ස අයං ජාති වත්ථුමෙව හොති.

Thus, this birth is indeed the basis for all this suffering.

541. තෙනෙතං වුච්චති –

541. Therefore it is said:

ජායෙථ නො චෙ නරකෙසු සත්තො,තත්තග්ගිදාහාදිකමප්පසය්හං;

ලභෙථ දුක්ඛං නු කුහිං පතිට්ඨං,ඉච්චාහ දුක්ඛාති මුනීධ ජාතිං.

If a being were not born in the hells, where indeed could the unbearable suffering from the burning of hot fire and so on find a footing? Thus the Sage here has declared birth to be suffering.

දුක්ඛං [Pg.132] තිරච්ඡෙසු කසාපතොද-දණ්ඩාභිඝාතාදිභවං අනෙකං;

යං තං කථං තත්ථ භවෙය්‍ය ජාතිං,විනා තහිං ජාති තතොපි දුක්ඛා.

The manifold suffering in the animal realm, arising from whips, goads, beatings with sticks, and so on—how could that be there without birth? Therefore, birth is also suffering.

පෙතෙසු දුක්ඛං පන ඛුප්පිපාසා-වාතාතපාදිප්පභවං විචිත්තං;

යස්මා අජාතස්ස න තත්ථ අත්ථි,තස්මාපි දුක්ඛං මුනි ජාතිමාහ.

Furthermore, the diverse suffering among the petas, originating from hunger and thirst, wind and sun, and so on—since this does not exist for one who is not born there, therefore, too, the Sage has declared birth to be suffering.

තිබ්බන්ධකාරෙ ච අසය්හසීතෙ,ලොකන්තරෙ යං අසුරෙසු දුක්ඛං;

න තං භවෙ තත්ථ න චස්ස ජාති,යතො අයං ජාති තතොපි දුක්ඛා.

The suffering in the Lokantarika hell, with its intense darkness and unbearable cold, and that among the asuras—that suffering would not exist if there were no birth there. Therefore, this birth is also suffering.

යඤ්චාපි ගූථනරකෙ විය මාතුගබ්භෙ,සත්තො වසං චිරමතො බහි නික්ඛමඤ්ච;

පප්පොති දුක්ඛමතිඝොරමිදම්පි නත්ථි,ජාතිං විනා ඉතිපි ජාති අයඤ්හි දුක්ඛා.

And the extremely horrible suffering that a being obtains by dwelling for a long time in the mother's womb, which is like a cesspool hell, and then by exiting from it—this too does not exist without birth. Thus, indeed, this birth is suffering.

කිං භාසිතෙන බහුනා නනු යං කුහිඤ්චි,අත්ථීධ කිඤ්චිදපි දුක්ඛමිදං කදාචි;

නෙවත්ථි ජාතිවිරහෙන යතො මහෙසි,දුක්ඛාති සබ්බපඨමං ඉමමාහ ජාතින්ති.

What is the use of saying much? Surely, whatever suffering of any kind exists here anywhere at any time, it does not exist in the absence of birth. Therefore the Great Sage declared this birth, first of all, to be suffering.

අයං තාව ජාතියං විනිච්ඡයො.

This, for now, is the determination of birth.

ජරානිද්දෙසො

Exposition of Aging

542. ජරාපි දුක්ඛාති එත්ථ දුවිධා ජරා සඞ්ඛතලක්ඛණඤ්ච, ඛණ්ඩිච්චාදිසම්මතො සන්තතියං එකභවපරියාපන්නඛන්ධපුරාණභාවො ච, සා ඉධ අධිප්පෙතා. සා පනෙසා ජරා ඛන්ධපරිපාකලක්ඛණා, මරණූපනයනරසා, යොබ්බනවිනාසපච්චුපට්ඨානා. දුක්ඛා සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො චෙව දුක්ඛවත්ථුතො ච[Pg.133]. යං හි අඞ්ගපච්චඞ්ගසිථිලීභාවඉන්ද්‍රියවිකාරවිරූපතායොබ්බනවිනාසබලූපඝාතසතිමතිවිප්පවාසපරපරිභවාදිඅනෙකපච්චයං කායිකචෙතසිකදුක්ඛං උප්පජ්ජති, ජරා තස්ස වත්ථු. තෙනෙතං වුච්චති –

542. “Aging, too, is suffering.” Here, aging is of two kinds: the characteristic of conditioned phenomena, and the state of the aggregates included in a single lifetime becoming old, conventionally known as having broken teeth and so on. The latter type is intended here. This aging has the characteristic of the maturing of the aggregates, its function is to lead to death, and its manifestation is the destruction of youth. It is suffering both because it is the suffering inherent in formations and because it is a basis for suffering. For whatever physical and mental suffering arises due to many causes—such as the loosening of the limbs, the impairment of the faculties, disfigurement, the destruction of youth, the decline of strength, the loss of memory and intelligence, and contempt from others—aging is the basis for it. Therefore it is said:

‘‘අඞ්ගානං සිථිලීභාවා, ඉන්ද්‍රියානං විකාරතො;

යොබ්බනස්ස විනාසෙන, බලස්ස උපඝාතතො.

“From the loosening of the limbs, from the impairment of the faculties, from the destruction of youth, from the decline of strength,

‘‘විප්පවාසා සතාදීනං, පුත්තදාරෙහි අත්තනො;

අපසාදනීයතො චෙව, භිය්‍යො බාලත්තපත්තියා.

From the loss of memory and so on, from being rejected by one’s own children and wife, and from frequently lapsing into childishness,

‘‘පප්පොති දුක්ඛං යං මච්චො, කායිකං මානසං තථා;

සබ්බමෙතං ජරාහෙතු, යස්මා තස්මා ජරා දුඛා’’ති.

Whatever suffering a mortal encounters, both bodily and mental, all this has aging as its cause; therefore, aging is suffering.”

අයං ජරායං විනිච්ඡයො.

This is the determination on aging.

මරණනිද්දෙසො

Exposition on Death

543. මරණම්පි දුක්ඛන්ති එත්ථාපි දුවිධං මරණං සඞ්ඛතලක්ඛණඤ්ච, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ජරාමරණං ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 71). එකභවපරියාපන්නජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධවිච්ඡෙදො ච, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නිච්චං මරණතො භය’’න්ති (සු. නි. 581). තං ඉධ අධිප්පෙතං. ජාතිපච්චයා මරණං උපක්කමමරණං සරසමරණං ආයුක්ඛයමරණං පුඤ්ඤක්ඛයමරණන්තිපි තස්සෙව නාමං. තයිදං චුතිලක්ඛණං, වියොගරසං, ගතිවිප්පවාසපච්චුපට්ඨානං. දුක්ඛස්ස පන වත්ථුභාවතො දුක්ඛන්ති වෙදිතබ්බං. තෙනෙතං වුච්චති –

543. Death, too, is suffering. Here, death is of two kinds: the characteristic of the conditioned—with reference to which it is said, “aging and death are included in two aggregates”—and the cutting off of the continuity of the life faculty within a single existence—with reference to which it is said, “there is always fear of death.” The latter is intended here. Death conditioned by birth, untimely death, natural death, death due to the exhaustion of the life-span, and death due to the exhaustion of merit are also its names. It has the characteristic of passing away, the function of separation, and manifests as departure from the present destination. It should be understood as suffering because it is a basis for suffering. Therefore, it is said:

‘‘පාපස්ස පාපකම්මාදි-නිමිත්තමනුපස්සතො;

භද්දස්සාපසහන්තස්ස, වියොගං පියවත්ථුකං;

මීයමානස්ස යං දුක්ඛං, මානසං අවිසෙසතො.

For the evil person who sees the sign of his evil deeds and so on, and for the good person who cannot bear separation from what is dear, there is the mental suffering of one who is dying.

සබ්බෙසඤ්චාපි යං සන්ධි-බන්ධනච්ඡෙදනාදිකං;

විතුජ්ජමානමම්මානං, හොති දුක්ඛං සරීරජං.

And for all without distinction, there is the bodily suffering that occurs from the cutting of joints and ligaments and so on, and from the piercing of vital spots.

අසය්හමප්පතිකාරං, දුක්ඛස්සෙතස්සිදං යතො;

මරණං වත්ථු තෙනෙතං, දුක්ඛමිච්චෙව භාසිත’’න්ති.

Since death is the basis for this unbearable and irremediable suffering, therefore it is called suffering.

අයං මරණෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on death.

සොකාදිනිද්දෙසා

Expositions on Sorrow and So On

544. සොකාදීසු [Pg.134] සොකො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපො. සො කිඤ්චාපි අත්ථතො දොමනස්සමෙව හොති. එවං සන්තෙපි අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණො, චෙතසො පරිජ්ඣාපනරසො, අනුසොචනපච්චුපට්ඨානො. දුක්ඛො පන දුක්ඛදුක්ඛතො දුක්ඛවත්ථුතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

544. Among sorrow and so on, sorrow is the mental scorching of one affected by the loss of relatives and the like. Although in meaning it is just grief, it has the characteristic of inward burning, the function of scorching the mind, and manifests as repeated grieving. It is suffering both because it is suffering as pain and because it is a basis for suffering. Therefore, it is said:

‘‘සත්තානං හදයං සොකො, විසසල්ලංව තුජ්ජති;

අග්ගිතත්තොව නාරාචො, භුසංව දහතෙ පුන.

Sorrow pierces the hearts of beings like a poisoned arrow; like a fire-heated iron dart, it burns them fiercely again.

‘‘සමාවහති ච බ්‍යාධි-ජරාමරණභෙදනං;

දුක්ඛම්පි විවිධං යස්මා, තස්මා දුක්ඛොති වුච්චතී’’ති.

And since it brings on sickness, aging, death, and ruin, and also various kinds of suffering, therefore it is called suffering.

අයං සොකෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on sorrow.

පරිදෙවො

Lamentation

545. පරිදෙවො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස වචීපලාපො. සො ලාලප්පනලක්ඛණො, ගුණදොසකිත්තනරසො, සම්භමපච්චුපට්ඨානො. දුක්ඛො පන සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො දුක්ඛවත්ථුතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

545. Lamentation is the verbal wailing of one affected by the loss of relatives and the like. It has the characteristic of wailing, the function of proclaiming virtues and faults, and manifests as bewilderment. It is suffering because it is suffering due to formations and because it is a basis for suffering. Therefore, it is said:

‘‘යං සොකසල්ලවිහතො පරිදෙවමානො,කණ්ඨොට්ඨතාලුතලසොසජමප්පසය්හං;

භිය්‍යොධිමත්තමධිගච්ඡතියෙව දුක්ඛං,දුක්ඛොති තෙන භගවා පරිදෙවමාහා’’ති.

Struck by the arrow of sorrow, one who is lamenting, unable to bear the dryness arising in the throat, lips, and palate, only attains suffering to a greater degree; therefore the Blessed One has declared lamentation to be suffering.

අයං පරිදෙවෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on lamentation.

දුක්ඛං

Pain

546. දුක්ඛං නාම කායිකං දුක්ඛං, තං කායපීළනලක්ඛණං, දුප්පඤ්ඤානං දොමනස්සකරණරසං, කායිකාබාධපච්චුපට්ඨානං. දුක්ඛං පන දුක්ඛදුක්ඛතො මානසදුක්ඛාවහනතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

546. Pain means bodily pain. It has the characteristic of oppressing the body, the function of causing grief to the unwise, and manifests as bodily affliction. It is suffering because it is suffering as pain and because it brings on mental suffering. Hence it is said:

‘‘පීළෙති කායිකමිදං, දුක්ඛඤ්ච මානසං භිය්‍යො;

ජනයති යස්මා තස්මා, දුක්ඛන්ති විසෙසතො වුත්ත’’න්ති.

Since this bodily pain oppresses and generates further mental suffering, therefore it is specifically called pain.

අයං දුක්ඛෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on pain.

දොමනස්සං

Grief

547. දොමනස්සං [Pg.135] නාම මානසං දුක්ඛං. තං චිත්තපීළනලක්ඛණං, මනොවිඝාතරසං, මානසබ්‍යාධිපච්චුපට්ඨානං. දුක්ඛං පන දුක්ඛදුක්ඛතො කායිකදුක්ඛාවහනතො ච. චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා හි කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, උරානි පටිපිසන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති, උද්ධංපාදං පපතන්ති, සත්ථං ආහරන්ති, විසං ඛාදන්ති, රජ්ජුයා උබ්බන්ධන්ති, අග්ගිං පවිසන්තීති තං නානප්පකාරකං දුක්ඛමනුභවන්ති. තෙනෙතං වුච්චති –

547. Grief is mental suffering. It has the characteristic of oppressing the mind, the function of mental affliction, and manifests as mental illness. It is suffering because it is suffering as pain and because it brings on bodily suffering. For those overcome by mental pain tear their hair and weep, beat their breasts, toss about, fall headlong, take up a weapon, eat poison, hang themselves with a rope, or enter a fire, thus experiencing various kinds of suffering. Therefore, it is said:

‘‘පීළෙති යතො චිත්තං, කායස්ස ච පීළනං සමාවහති;

දුක්ඛන්ති දොමනස්සං, විදොමනස්සා තතො ආහූ’’ති.

Since it oppresses the mind and brings on oppression of the body, therefore those who are free from grief have called it suffering.

අයං දොමනස්සෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on grief.

උපායාසො

Despair

548. උපායාසො නාම ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො දොසොයෙව. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මොති එකෙ. සො චිත්තපරිදහනලක්ඛණො, නිත්ථුනනරසො, විසාදපච්චුපට්ඨානො. දුක්ඛො පන සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො චිත්තපරිදහනතො කායවිසාදනතො ච. තෙනෙතං වුච්චති –

548. Despair is a form of aversion produced by excessive mental suffering in one affected by the loss of relatives and the like. Some say it is a single state included in the aggregate of formations. It has the characteristic of scorching the mind, the function of groaning, and manifests as dejection. It is suffering because it is suffering due to formations, because of the scorching of the mind, and because of the collapse of the body. Therefore, it is said:

‘‘චිත්තස්ස ච පරිදහනා, කායස්ස විසාදනා ච අධිමත්තං;

යං දුක්ඛමුපායාසො, ජනෙති දුක්ඛො තතො වුත්තො’’ති.

Since despair generates extreme suffering from the scorching of the mind and the collapse of the body, it is therefore called suffering.

අයං උපායාසෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on despair.

එත්ථ ච මන්දග්ගිනා අන්තොභාජනෙ පාකො විය සොකො. තික්ඛග්ගිනා පච්චමානස්ස භාජනතො බහිනික්ඛමනං විය පරිදෙවො. බහිනික්ඛන්තාවසෙසස්ස නික්ඛමිතුං අප්පහොන්තස්ස අන්තොභාජනෙයෙව යාව පරික්ඛයා පාකො විය උපායාසො දට්ඨබ්බො.

Here, sorrow should be seen as being like cooking in a pot over a slow fire. Lamentation is like boiling over from the pot when cooking over a fierce fire. Despair should be seen as being like the cooking of the remainder inside the pot, which, being unable to escape, cooks until it is dried up.

අප්පියසම්පයොගො

Association with the Disagreeable

549. අප්පියසම්පයොගො නාම අමනාපෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි සමොධානං. සො අනිට්ඨසමොධානලක්ඛණො, චිත්තවිඝාතකරණරසො, අනත්ථභාවපච්චුපට්ඨානො. දුක්ඛො පන දුක්ඛවත්ථුතො. තෙනෙතං වුච්චති –

549. Association with the disagreeable is meeting with disagreeable beings and formations. It has the characteristic of meeting with the undesirable, the function of causing mental affliction, and manifests as bringing about what is unbeneficial. It is suffering because it is a basis for suffering. Hence it is said:

‘‘දිස්වාව [Pg.136] අප්පියෙ දුක්ඛං, පඨමං හොති චෙතසි;

තදුපක්කමසම්භූත-මථකායෙ යතො ඉධ.

Upon seeing the disagreeable, suffering first arises in the mind; then, from their actions, suffering arises in the body here.

‘‘තතො දුක්ඛද්වයස්සාපි, වත්ථුතො සො මහෙසිනා;

දුක්ඛො වුත්තොති විඤ්ඤෙය්‍යො, අප්පියෙහි සමාගමො’’ති.

Therefore, since it is the basis of this twofold suffering, it should be understood that association with the disagreeable has been declared to be suffering by the Great Sage.

අයං අප්පියසම්පයොගෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on association with the disagreeable.

පියවිප්පයොගො

Separation from the Loved

550. පියවිප්පයොගො නාම මනාපෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි විනාභාවො. සො ඉට්ඨවත්ථුවියොගලක්ඛණො, සොකුප්පාදනරසො, බ්‍යසනපච්චුපට්ඨානො. දුක්ඛො පන සොකදුක්ඛස්ස වත්ථුතො. තෙනෙතං වුච්චති –

550. Separation from the loved is separation from agreeable beings and formations. It has the characteristic of separation from a desirable object, the function of producing sorrow, and manifests as affliction. It is suffering because it is a basis for the suffering of sorrow. Hence it is said:

‘‘ඤාතිධනාදිවියොගා,සොකසරසමප්පිතා විතුජ්ජන්ති;

බාලා යතො තතො යං,දුක්ඛොති මතො පියවිප්පයොගො’’ති.

“Because fools, pierced by the arrow of sorrow on account of separation from relatives, wealth, and so on, are tormented, therefore this separation from the loved is considered to be suffering.”

අයං පියවිප්පයොගෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on separation from the loved.

ඉච්ඡිතාලාභො

Not obtaining what is wished for.

551. යම්පිච්ඡං න ලභතීති එත්ථ ‘‘අහො වත මයං න ජාතිධම්මා අස්සාමා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.398; විභ. 201) අලබ්භනෙය්‍යවත්ථූසු ඉච්ඡාව යම්පිච්ඡං න ලභති, තම්පි දුක්ඛන්ති වුත්තා. සා අලබ්භනෙය්‍යවත්ථුඉච්ඡනලක්ඛණා, තප්පරියෙසනරසා, තෙසං අප්පත්තිපච්චුපට්ඨානා. දුක්ඛා පන දුක්ඛවත්ථුතො. තෙනෙතං වුච්චති –

551. Herein, regarding the statement 'not getting what one wants is suffering': in such cases as the wish for unobtainable things, 'Oh, that we were not subject to birth!', the very wish is what is meant by 'not getting what one wants,' and that too is said to be suffering. It has the characteristic of wishing for what is unobtainable, its function is to search for that, and its manifestation is the non-attainment of that. It is suffering because it is a basis for suffering. Hence it is said:

‘‘තං තං පත්ථයමානානං, තස්ස තස්ස අලාභතො;

යං විඝාතමයං දුක්ඛං, සත්තානං ඉධ ජායති.

“For beings here who are longing for this and that, from the non-attainment of this and that, the suffering that consists of frustration arises.”

‘‘අලබ්භනෙය්‍යවත්ථූනං, පත්ථනා තස්ස කාරණං;

යස්මා තස්මා ජිනො දුක්ඛං, ඉච්ඡිතාලාභමබ්‍රවී’’ති.

“Because the longing for unobtainable things is the cause of that, therefore the Conqueror declared not obtaining what is wished for to be suffering.”

අයං ඉච්ඡිතාලාභෙ විනිච්ඡයො.

This is the determination on not obtaining what is wished for.

පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා

The five aggregates subject to clinging.

552. සංඛිත්තෙන [Pg.137] පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛාති එත්ථ පන –

552. Herein, regarding the statement, 'In brief, the five aggregates subject to clinging are suffering'—

ජාතිප්පභුතිකං දුක්ඛං, යං වුත්තමිධ තාදිනා;

අවුත්තං යඤ්ච තං සබ්බං, විනා එතෙ න විජ්ජති.

The suffering beginning with birth, which was stated here by the Such One, and whatever was unstated—all that does not exist apart from these aggregates.

යස්මා තස්මා උපාදාන-ක්ඛන්ධා සඞ්ඛෙපතො ඉමෙ;

දුක්ඛාති වුත්තා දුක්ඛන්ත-දෙසකෙන මහෙසිනා.

Therefore, these aggregates subject to clinging were concisely said to be suffering by the Great Sage, the expounder of the end of suffering.

තථා හි ඉන්ධනමිව පාවකො, ලක්ඛමිව පහරණානි, ගොරූපං විය ඩංසමකසාදයො, ඛෙත්තමිව ලායකා, ගාමං විය ගාමඝාතකා උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකමෙව ජාතිආදයො නානප්පකාරෙහි විබාධෙන්තා තිණලතාදීනි විය භූමියං, පුප්ඵඵලපල්ලවානි විය රුක්ඛෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසුයෙව නිබ්බත්තන්ති. උපාදානක්ඛන්ධානඤ්ච ආදිදුක්ඛං ජාති, මජ්ඣෙදුක්ඛං ජරා, පරියොසානදුක්ඛං මරණං, මාරණන්තිකදුක්ඛාභිඝාතෙන පරිඩය්හනදුක්ඛං සොකො, තදසහනතො ලාලප්පනදුක්ඛං පරිදෙවො, තතො ධාතුක්ඛොභසඞ්ඛාතඅනිට්ඨඵොට්ඨබ්බසමායොගතො කායස්ස ආබාධනදුක්ඛං දුක්ඛං, තෙන බාධියමානානං පුථුජ්ජනානං තත්ථ පටිඝුප්පත්තිතො චෙතොබාධනදුක්ඛං දොමනස්සං, සොකාදිවුද්ධියා ජනිතවිසාදානං අනුත්ථුනනදුක්ඛං උපායාසො, මනොරථවිඝාතප්පත්තානං ඉච්ඡාවිඝාතදුක්ඛං ඉච්ඡිතාලාභොති එවං නානප්පකාරතො උපපරික්ඛියමානා උපාදානක්ඛන්ධාව දුක්ඛාති. යදෙතං එකමෙකං දස්සෙත්වා වුච්චමානං අනෙකෙහිපි කප්පෙහි න සක්කා අසෙසතො වත්තුං, තස්මා තං සබ්බම්පි දුක්ඛං එකජලබින්දුම්හි සකලසමුද්දජලරසං විය යෙසු කෙසුචි පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සංඛිපිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති භගවා අවොචාති. අයං උපාදානක්ඛන්ධෙසු විනිච්ඡයො.

For just as fire afflicts fuel, weapons a target, gadflies and mosquitoes a cow, reapers a field, and village-plunderers a village, so too birth and the other kinds of suffering, while afflicting the five aggregates subject to clinging in many ways, arise right in those aggregates, just as grass and creepers arise on the earth, and flowers, fruits, and new leaves on trees. And for the aggregates subject to clinging, birth is the initial suffering, aging is the suffering in the middle, and death is the final suffering. Sorrow is the suffering of being consumed by the affliction of the pain of approaching death. Lamentation is the suffering of wailing from being unable to bear that. Bodily suffering is the suffering of the body’s affliction due to contact with disagreeable tangible objects, which constitutes a disturbance of the elements. Grief is the suffering of mental affliction due to the arising of aversion in worldlings who are afflicted by that. Despair is the suffering of groaning for those in dejection generated by the increase of sorrow and the like. Not getting what one wants is the suffering of the frustration of a wish for those who have met with the frustration of their desire. Thus, when examined in these various ways, it is the aggregates subject to clinging themselves that are suffering. What is being pointed out one by one here could not be stated completely even in many eons. Therefore, to show all that suffering summarized in the five aggregates subject to clinging—just as the taste of all the water in the ocean can be found in a single drop of water—the Blessed One said: ‘In brief, the five aggregates subject to clinging are suffering.’ This is the determination on the aggregates subject to clinging.

අයං තාව දුක්ඛනිද්දෙසෙ නයො.

This, for now, is the method in the exposition of suffering.

සමුදයනිද්දෙසකථා

The Discourse on the Exposition of the Origin.

553. සමුදයනිද්දෙසෙ පන යායං තණ්හාති යා අයං තණ්හා. පොනොබ්භවිකාති පුනබ්භවකරණං පුනොබ්භවො, පුනොබ්භවො සීලමෙතිස්සාති [Pg.138] පොනොබ්භවිකා. නන්දීරාගෙන සහගතාති නන්දීරාගසහගතා, නන්දීරාගෙන සද්ධිං අත්ථතො එකත්තමෙව ගතාති වුත්තං හොති. තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දිනීති යත්‍ර යත්‍ර අත්තභාවො නිබ්බත්තති, තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දිනී. සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො, තස්ස සා කතමාති චෙති අත්ථො. කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති ඉමා පටිච්චසමුප්පාදනිද්දෙසෙ ආවිභවිස්සන්ති. ඉධ පනායං තිවිධාපි දුක්ඛසච්චස්ස නිබ්බත්තකට්ඨෙන එකත්තං උපනෙත්වා දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චන්ති වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

553. In the exposition of the origin, the phrase 'this craving' refers to this very craving. 'Leading to renewed existence' (ponobbhavikā): renewed existence (punabbhavo) is the producing of a new existence; it is called 'leading to renewed existence' because renewed existence is its nature. 'Accompanied by delight and lust' (nandīrāgasahagatā): this means it has gone to oneness in meaning with delight and lust. 'Delighting here and there' (tatra tatrābhinandinī): wherever an individual existence is produced, there it delights. 'Seyyathidaṃ' is a particle; its meaning is 'namely, what is that?' Sensual craving, craving for existence, and craving for non-existence—these will become clear in the exposition of dependent origination. Here, however, it should be understood that these three kinds, having been brought to unity on account of their being the producers of the truth of suffering, are called 'the noble truth of the origin of suffering'.

අයං සමුදයනිද්දෙසෙ නයො.

This is the method in the exposition of the origin.

නිරොධනිද්දෙසකථා

The Discourse on the Exposition of Cessation.

554. දුක්ඛනිරොධනිද්දෙසෙ යො තස්සායෙව තණ්හායාතිආදිනා නයෙන සමුදයනිරොධො වුත්තො, සො කස්මාති චෙ? සමුදයනිරොධෙන දුක්ඛනිරොධො. සමුදයනිරොධෙන හි දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, න අඤ්ඤථා. තෙනාහ –

554. In the exposition of the cessation of suffering, the cessation of the origin is stated by the method beginning with the words, “the remainderless fading away and cessation of that same craving.” Why is that? Because the cessation of suffering occurs through the cessation of its origin. For suffering ceases through the cessation of its origin, not otherwise. Therefore he said:

‘‘යථාපි මූලෙ අනුපද්දවෙ දළ්හෙ,ඡින්නොපි රුක්ඛො පුනදෙව රූහති;

එවම්පි තණ්හානුසයෙ අනූහතෙ,නිබ්බත්තතී දුක්ඛමිදං පුනප්පුන’’න්ති. (ධ. ප. 338);

“Just as a tree, though cut down, grows again if its root is unharmed and firm, so too, if the underlying tendency to craving is not uprooted, this suffering arises again and again.”

ඉති යස්මා සමුදයනිරොධෙනෙව දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, තස්මා භගවා දුක්ඛනිරොධං දෙසෙන්තො සමුදයනිරොධෙනෙව දෙසෙසි. සීහසමානවුත්තිනො හි තථාගතා. තෙ දුක්ඛං නිරොධෙන්තා දුක්ඛනිරොධඤ්ච දෙසෙන්තා හෙතුම්හි පටිපජ්ජන්ති, න ඵලෙ. සුවානවුත්තිනො පන තිත්ථියා. තෙ දුක්ඛං නිරොධෙන්තා දුක්ඛනිරොධඤ්ච දෙසෙන්තා අත්තකිලමථානුයොගදෙසනාදීහි ඵලෙ පටිපජ්ජන්ති, න හෙතුම්හීති. එවං තාව දුක්ඛනිරොධස්ස සමුදයනිරොධවසෙන දෙසනාය පයොජනං වෙදිතබ්බං.

Thus, since suffering ceases only with the cessation of its origin, the Blessed One, in teaching the cessation of suffering, taught it through the cessation of the origin. For the Tathāgatas have the bearing of a lion. When causing suffering to cease and teaching its cessation, they proceed by way of the cause, not the result. But the sectarians, who have the bearing of dogs, proceed by way of the result—through teachings such as devotion to self-mortification—not by way of the cause. Thus the purpose of teaching the cessation of suffering in terms of the cessation of its origin should be understood.

555. අයං පනත්ථො – තස්සායෙව තණ්හායාති තස්සා ‘‘පොනොබ්භවිකා’’ති වත්වා කාමතණ්හාදිවසෙන විභත්තතණ්හාය. විරාගො වුච්චති මග්ගො. ‘‘විරාගා විමුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.245; සං. නි. 3.14) හි වුත්තං. විරාගෙන නිරොධො විරාගනිරොධො. අනුසයසමුග්ඝාතතො අසෙසො විරාගනිරොධො අසෙසවිරාගනිරොධො. අථ වා විරාගොති පහානං වුච්චති, තස්මා අසෙසො [Pg.139] විරාගො අසෙසො නිරොධොති එවම්පෙත්ථ යොජනා දට්ඨබ්බා. අත්ථතො පන සබ්බානෙව එතානි නිබ්බානස්ස වෙවචනානි. පරමත්ථතො හි දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චන්ති නිබ්බානං වුච්චති. යස්මා පන තං ආගම්ම තණ්හා විරජ්ජති චෙව නිරුජ්ඣති ච, තස්මා විරාගොති ච නිරොධොති ච වුච්චති. යස්මා ච තදෙව ආගම්ම තස්සා චාගාදයො හොන්ති, කාමගුණාලයෙසු චෙත්ථ එකොපි ආලයො නත්ථි, තස්මා ‘‘චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො’’ති වුච්චති.

555. This is the meaning: “of that very craving” refers to that craving which, after being described as “leading to renewed existence,” is analyzed by way of sensual craving and so on. “Dispassion” is a term for the path. For it is said: “Through dispassion one is liberated.” Cessation by means of dispassion is “dispassion-cessation.” Remainderless cessation by means of dispassion, owing to the eradication of the underlying tendencies, is “remainderless dispassion-cessation.” Or alternatively, “dispassion” is a term for abandonment; therefore, “remainderless dispassion, remainderless cessation”—this is how the connection should be understood here. But as to the meaning, all these are synonyms for Nibbāna. For in the ultimate sense, the noble truth of the cessation of suffering is called Nibbāna. And since by resorting to it craving fades away and ceases, it is called “dispassion” and “cessation.” And since by resorting to that same thing there occur the giving up of craving and so on, and since in this Nibbāna there is not a single attachment among the attachments to sensual pleasures, it is called “giving up, relinquishment, release, and non-attachment.”

556. තයිදං සන්තිලක්ඛණං, අච්චුතිරසං, අස්සාසකරණරසං වා, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං, නිප්පපඤ්චපච්චුපට්ඨානං වා.

556. This has peace as its characteristic; its function is deathlessness, or its function is to provide relief; its manifestation is the signless, or its manifestation is non-proliferation.

නිබ්බානකථා

Discourse on Nibbāna

557. නත්ථෙව නිබ්බානං, සසවිසාණං විය අනුපලබ්භනීයතොති චෙ? න, උපායෙන උපලබ්භනීයතො. උපලබ්භති හි තං තදනුරූපපටිපත්තිසඞ්ඛාතෙන උපායෙන, චෙතොපරියඤාණෙන පරෙසං ලොකුත්තරචිත්තං විය, තස්මා ‘‘අනුපලබ්භනීයතො නත්ථී’’ති න වත්තබ්බං. න හි ‘‘යං බාලපුථුජ්ජනා න උපලභන්ති, තං නත්ථී’’ති වත්තබ්බං.

557. Is it that Nibbāna does not exist at all, being unapprehendable like a rabbit's horn? No, for it is apprehendable by a means. It is apprehended by the means consisting of the practice appropriate to it, just as the supramundane consciousness of others is apprehended by the knowledge of encompassing the minds of others. Therefore it should not be said, “It does not exist because it is unapprehendable.” For it should not be said, “What foolish worldlings do not apprehend does not exist.”

558. අපිච නිබ්බානං නත්ථීති න වත්තබ්බං, කස්මා? පටිපත්තියා වඤ්ඣභාවාපජ්ජනතො. අසති හි නිබ්බානෙ සම්මාදිට්ඨිපුරෙජවාය සීලාදිඛන්ධත්තයසඞ්ගහාය සම්මාපටිපත්තියා වඤ්ඣභාවො ආපජ්ජති. න චායං වඤ්ඣා, නිබ්බානපාපනතොති. න පටිපත්තියා වඤ්ඣභාවාපත්ති, අභාවපාපකත්තාති චෙ. න, අතීතානාගතාභාවෙපි නිබ්බානපත්තියා අභාවතො. වත්තමානානම්පි අභාවො නිබ්බානන්ති චෙ. න, තෙසං අභාවාසම්භවතො, අභාවෙ ච අවත්තමානභාවාපජ්ජනතො, වත්තමානක්ඛන්ධනිස්සිතමග්ගක්ඛණෙ ච සොපාදිසෙසනිබ්බානධාතුප්පත්තියා අභාවදොසතො. තදා කිලෙසානං අවත්තමානත්තා න දොසොති චෙ. න, අරියමග්ගස්ස නිරත්ථකභාවාපජ්ජනතො. එවඤ්හි සති අරියමග්ගක්ඛණතො පුබ්බෙපි කිලෙසා න සන්තීති අරියමග්ගස්ස නිරත්ථකභාවො ආපජ්ජති. තස්මා අකාරණමෙතං.

558. Furthermore, it should not be said that Nibbāna does not exist. Why? Because the practice would become barren. For if Nibbāna did not exist, the right practice—which is comprised of the three aggregates beginning with virtue and is preceded by right view—would become barren. But it is not barren, since it leads to the attainment of Nibbāna. (Objection:) The practice does not become barren because it leads to non-existence. (Reply:) No, because there is no attainment of Nibbāna in the non-existence of what is past and future. (Objection:) The non-existence of what is present is Nibbāna. (Reply:) No, because their non-existence is impossible, and if they were non-existent they would cease to be present. Also, at the moment of the path, which is dependent on the present aggregates, there would be the fault of the non-attainment of the Nibbāna-element with residue. (Objection:) There is no fault, because at that time the defilements are not present. (Reply:) No, because the noble path would become pointless. For if this were so, the defilements would not exist even before the moment of the noble path, thus the noble path would be pointless. Therefore, this is not a valid reason.

559. ‘‘යො ඛො, ආවුසො, රාගක්ඛයො’’තිආදිවචනතො (සං. නි. 4.315) ‘‘ඛයො නිබ්බාන’’න්ති චෙ. න, අරහත්තස්සාපි ඛයමත්තාපජ්ජනතො. තම්පි හි [Pg.140] ‘‘යො ඛො, ආවුසො, රාගක්ඛයො’’තිආදිනා (ස. නි. 4.315) නයෙන නිද්දිට්ඨං. කිඤ්ච භිය්‍යො නිබ්බානස්ස ඉත්තරකාලාදිප්පත්තිදොසතො. එවඤ්හි සති නිබ්බානං ඉත්තරකාලං, සඞ්ඛතලක්ඛණං, සම්මාවායාමනිරපෙක්ඛාධිගමනීයභාවඤ්ච ආපජ්ජති. සඞ්ඛතලක්ඛණත්තායෙව ච සඞ්ඛතපරියාපන්නං, සඞ්ඛතපරියාපන්නත්තා රාගාදීහි අග්ගීහි ආදිත්තං, ආදිත්තත්තා දුක්ඛඤ්චාතිපි ආපජ්ජති. යස්මා ඛයා පට්ඨාය න භිය්‍යො පවත්ති නාම හොති, තස්ස නිබ්බානභාවතො න දොසොති චෙ. න, තාදිසස්ස ඛයස්ස අභාවතො. භාවෙපි චස්ස වුත්තප්පකාරදොසානතිවත්තනතො, අරියමග්ගස්ස ච නිබ්බානභාවාපජ්ජනතො. අරියමග්ගො හි දොසෙ ඛීණෙති, තස්මා ඛයොති වුච්චති. තතො ච පට්ඨාය න භිය්‍යො දොසානං පවත්තීති.

559. (Objection:) Based on the statement beginning, “Friend, the destruction of lust...” (SN 4.315), it is said that “destruction is Nibbāna.” (Reply:) No, because then Arahantship too would be mere destruction. For that too is indicated by the method beginning, “Friend, the destruction of lust....” Furthermore, Nibbāna would incur the faults of being temporary and so on. For if this were so, Nibbāna would become temporary, would have the characteristic of the conditioned, and would be attainable without depending on right effort. And just because it has the characteristic of the conditioned, it would be included in the conditioned; and because it is included in the conditioned, it would be ablaze with the fires of lust, hatred, and delusion, and being ablaze, it would also become suffering. (Objection:) There is no fault, because from the moment of destruction onwards there is no further occurrence. (Reply:) No, because such a destruction does not exist. And even if it did, it would not escape the faults mentioned, and the noble path itself would become Nibbāna. For the noble path is what destroys the defilements, which is why it is called “destruction,” and from that point onwards there is no further occurrence of the defilements.

අනුප්පත්තිනිරොධසඞ්ඛාතස්ස පන ඛයස්ස පරියායෙන උපනිස්සයත්තා, යස්ස උපනිස්සයො හොති තදුපචාරෙන ‘‘ඛයො’’ති වුත්තං. සරූපෙනෙව කස්මා න වුත්තන්ති චෙ. අතිසුඛුමත්තා. අතිසුඛුමතා චස්ස භගවතො අප්පොසුක්කභාවාවහනතො, අරියෙන චක්ඛුනා පස්සිතබ්බතො ච සිද්ධාති.

However, since [Nibbāna] is a decisive support for the destruction known as non-arising cessation, it is called 'destruction' by a figure of speech based on that for which it is a support. (Objection:) Why is it not described in terms of its own nature? (Reply:) Because of its extreme subtlety. And its extreme subtlety is established from its having led to the Blessed One's disinclination to teach and from its being visible only with the noble eye.

560. තයිදං මග්ගසමඞ්ගිනා පත්තබ්බතො අසාධාරණං, පුරිමකොටියා අභාවතො අප්පභවං. මග්ගභාවෙ භාවතො න අප්පභවන්ති චෙ. න, මග්ගෙන අනුප්පාදනීයතො. පත්තබ්බමෙව හෙතං මග්ගෙන, න උප්පාදෙතබ්බං. තස්මා අප්පභවමෙව. අප්පභවත්තා අජරාමරණං. පභවජරාමරණානං අභාවතො නිච්චං.

560. This Nibbāna is to be attained by one endowed with the path, hence it is not common to all; because it has no first point, it is unoriginated. (Objection:) Since it comes to be when the path exists, it is not unoriginated. (Reply:) No, because it is not produced by the path. It is only to be attained by the path, not produced by it. Therefore, it is indeed unoriginated. Because it is unoriginated, it is without aging and death. Because of the absence of origination, aging, and death, it is permanent.

නිබ්බානස්සෙව අණුආදීනම්පි නිච්චභාවාපත්තීති චෙ. න, හෙතුනො අභාවා. නිබ්බානස්ස නිච්චත්තා තෙ නිච්චාති චෙ. න, හෙතුලක්ඛණස්ස අනුපපත්තිතො. නිච්චා උප්පාදාදීනං අභාවතො නිබ්බානං වියාති චෙ. න, අණුආදීනං අසිද්ධත්තා.

(Objection:) Then atoms and so on would also have to be permanent. (Reply:) No, for want of a reason. (Objection:) They are permanent because Nibbāna is permanent. (Reply:) No, because the characteristic of a reason is not established. (Objection:) They are permanent, like Nibbāna, because they have no arising, etc. (Reply:) No, because atoms and so on are not proven to exist.

561. යථාවුත්තයුත්තිසබ්භාවතො පන ඉදමෙව නිච්චං, රූපසභාවාතික්කමතො අරූපං. බුද්ධාදීනං නිට්ඨාය විසෙසාභාවතො එකාව නිට්ඨා. යෙන භාවනාය පත්තං, තස්ස කිලෙසවූපසමං, උපාදිසෙසඤ්ච උපාදාය පඤ්ඤාපනීයත්තා සහ උපාදිසෙසෙන පඤ්ඤාපියතීති සඋපාදිසෙසං. යො චස්ස සමුදයප්පහානෙන උපහතායතිකම්මඵලස්ස චරිමචිත්තතො ච උද්ධං පවත්තිඛන්ධානං අනුප්පාදනතො, උප්පන්නානඤ්ච අන්තරධානතො උපාදිසෙසාභාවො[Pg.141], තං උපාදාය පඤ්ඤාපනීයතො නත්ථි එත්ථ උපාදිසෙසොති අනුපාදිසෙසං.

561. But because of the validity of the reasoning just stated, this alone is permanent; because it transcends the intrinsic nature of form, it is formless. Since there is no difference in the final state for the Buddhas and others, the final state is one only. For one who has attained it through development, the stilling of the defilements is designated as 'with residue' (saupādisesa) because it is designated in dependence on the remaining aggregates. The absence of residue—which comes about for one whose future kamma-result is cut off through the abandoning of the origin, due to the non-arising of subsequent aggregates after the final consciousness, and the disappearance of those that have arisen—is designated as “without residue” (anupādisesa) because it is designated in dependence on this absence of residue.

අසිථිලපරක්කමසිද්ධෙන ඤාණවිසෙසෙන අධිගමනීයතො, සබ්බඤ්ඤුවචනතො ච පරමත්ථෙන සභාවතො නිබ්බානං නාවිජ්ජමානං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති.

Because it is attainable by a special knowledge perfected through unfaltering effort, and because of the word of the Omniscient One, Nibbāna is not non-existent; in the ultimate sense, by its intrinsic nature, it exists. For this was said: “There is, bhikkhus, an unborn, unproduced, unmade, unconditioned.”

ඉදං දුක්ඛනිරොධනිද්දෙසෙ විනිච්ඡයකථාමුඛං.

This is the introduction to the discourse on determination in the Exposition of the Cessation of Suffering.

මග්ගනිද්දෙසකථා

The Discourse on the Exposition of the Path

562. දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදානිද්දෙසෙ වුත්තා පන අට්ඨ ධම්මා කාමං ඛන්ධනිද්දෙසෙපි අත්ථතො පකාසිතායෙව, ඉධ පන නෙසං එකක්ඛණෙ පවත්තමානානං විසෙසාවබොධනත්ථං වදාම. සඞ්ඛෙපතො හි චතුසච්චපටිවෙධාය පටිපන්නස්ස යොගිනො නිබ්බානාරම්මණං අවිජ්ජානුසයසමුග්ඝාතකං පඤ්ඤාචක්ඛු සම්මාදිට්ඨි. සා සම්මා දස්සනලක්ඛණා, ධාතුප්පකාසනරසා, අවිජ්ජන්ධකාරවිද්ධංසනපච්චුපට්ඨානා. තථා සම්පන්නදිට්ඨිනො තංසම්පයුත්තං මිච්ඡාසඞ්කප්පනිඝාතකං චෙතසො නිබ්බානපදාභිනිරොපනං සම්මාසඞ්කප්පො. සො සම්මා චිත්තාභිනිරොපනලක්ඛණො, අප්පනාරසො, මිච්ඡාසඞ්කප්පප්පහානපච්චුපට්ඨානො.

562. The eight factors mentioned in the Exposition of the Path Leading to the Cessation of Suffering are, to be sure, also explained in substance in the Exposition of the Aggregates; here, however, we speak in order to make known the distinctions among them as they occur in a single moment. Briefly, for the yogin who has entered upon the path for the penetration of the four truths, right view is the eye of wisdom that has Nibbāna as its object and uproots the underlying tendency to ignorance. It has the characteristic of right seeing, its function is to illuminate the elements, and it is manifested as the dispelling of the darkness of ignorance. For one accomplished in such a view, the associated right intention is the directing of the mind onto the state of Nibbāna, which strikes down wrong intention. It has the characteristic of rightly directing the mind, its function is absorption, and it is manifested as the abandoning of wrong intention.

තථා පස්සතො විතක්කයතො ච තංසම්පයුත්තාව වචීදුච්චරිතසමුග්ඝාතිකා මිච්ඡාවාචාය විරති සම්මාවාචා නාම. සා පරිග්ගහලක්ඛණා, විරමණරසා, මිච්ඡාවාචාප්පහානපච්චුපට්ඨානා. තථා විරමතො තංසම්පයුත්තාව මිච්ඡාකම්මන්තසමුච්ඡෙදිකා පාණාතිපාතාදිවිරති සම්මාකම්මන්තො නාම. සො සමුට්ඨාපනලක්ඛණො, විරමණරසො, මිච්ඡාකම්මන්තප්පහානපච්චුපට්ඨානො. යා පනස්ස තෙසං සම්මාවාචාකම්මන්තානං විසුද්ධිභූතා තංසම්පයුත්තාව කුහනාදිඋපච්ඡෙදිකා මිච්ඡාජීවවිරති, සො සම්මාආජීවො නාම. සො වොදානලක්ඛණො, ඤායාජීවපවත්තිරසො, මිච්ඡාජීවප්පහානපච්චුපට්ඨානො.

For one who sees and thinks thus, the associated abstinence from wrong speech, which eradicates verbal misconduct, is called right speech. It has the characteristic of encompassing, its function is abstaining, and it is manifested as the abandoning of wrong speech. For one who abstains thus, the associated abstinence from killing, etc., which cuts off wrong action, is called right action. It has the characteristic of originating, its function is abstaining, and it is manifested as the abandoning of wrong action. Further, for such a one, the associated abstinence from wrong livelihood—which is the purification of that right speech and right action and which cuts off scheming and the like—is called right livelihood. It has the characteristic of cleansing, its function is the pursuing of a proper livelihood, and it is manifested as the abandoning of wrong livelihood.

අථස්ස යො තස්සා සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවසඞ්ඛාතාය සීලභූමියං පතිට්ඨිතස්ස තදනුරූපො තංසම්පයුත්තොව කොසජ්ජසමුච්ඡෙදකො වීරියාරම්භො, එස සම්මාවායාමො නාම. සො පග්ගහලක්ඛණො, අනුප්පන්නඅකුසලානුප්පාදනාදිරසො, මිච්ඡාවායාමප්පහානපච්චුපට්ඨානො. තස්සෙවං වායමතො තංසම්පයුත්තොව මිච්ඡාසතිවිනිද්ධුනනො චෙතසො අසම්මොසො [Pg.142] සම්මාසති නාම. සා උපට්ඨානලක්ඛණා, අසම්මුස්සනරසා, මිච්ඡාසතිප්පහානපච්චුපට්ඨානා. එවං අනුත්තරාය සතියා සංරක්ඛියමානචිත්තස්ස තංසම්පයුත්තාව මිච්ඡාසමාධිවිද්ධංසිකා චිත්තෙකග්ගතා සම්මාසමාධි නාම. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො, සමාධානරසො, මිච්ඡාසමාධිප්පහානපච්චුපට්ඨානොති. අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදානිද්දෙසෙ නයො. එවමෙත්ථ ජාතිආදීනං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Then, for one established on the ground of virtue designated as right speech, right action, and right livelihood, the associated and suitable arousal of energy that cuts off laziness—this is called right effort. It has the characteristic of exertion, its function is the non-arising of unarisen unwholesome states and so on, and it is manifested as the abandoning of wrong effort. For one striving thus, the associated non-delusion of mind that shakes off wrong mindfulness is called right mindfulness. It has the characteristic of establishing, its function is non-forgetfulness, and it is manifested as the abandoning of wrong mindfulness. Thus, for one whose mind is guarded by unsurpassed mindfulness, the associated one-pointedness of mind that demolishes wrong concentration is called right concentration. It has the characteristic of non-distraction, its function is unification, and it is manifested as the abandoning of wrong concentration. This is the method in the Exposition of the Path Leading to the Cessation of Suffering. Thus the determination of birth and so on should be understood here.

563. ඤාණකිච්චතොති සච්චඤාණස්ස කිච්චතොපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. දුවිධං හි සච්චඤාණං – අනුබොධඤාණං පටිවෙධඤාණඤ්ච. තත්ථ අනුබොධඤාණං ලොකියං අනුස්සවාදිවසෙන නිරොධෙ මග්ගෙ ච පවත්තති. පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං නිරොධමාරම්මණං කත්වා කිච්චතො චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣති. යථාහ – ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති, දුක්ඛනිරොධම්පි පස්සති, දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදම්පි පස්සතී’’ති (සං. නි. 5.1100) සබ්බං වත්තබ්බං. තං පනස්ස කිච්චං ඤාණදස්සනවිසුද්ධියං ආවිභවිස්සති.

563. The determination should also be understood by way of the function of knowledge. For the knowledge of the truths is twofold: knowledge as understanding and knowledge as penetration. Herein, knowledge as understanding is mundane and proceeds by way of hearsay and so on with regard to cessation and the path. Knowledge as penetration is supramundane; having taken cessation as its object, it penetrates the four truths by way of their functions. As it is said: “Bhikkhus, one who sees suffering also sees the origin of suffering, also sees the cessation of suffering, and also sees the path leading to the cessation of suffering.” The full passage should be quoted. But its function will become manifest in the Purification by Knowledge and Vision.

යං පනෙතං ලොකියං, තත්ථ දුක්ඛඤාණං පරියුට්ඨානාභිභවවසෙන පවත්තමානං සක්කායදිට්ඨිං නිවත්තෙති. සමුදයඤාණං උච්ඡෙදදිට්ඨිං. නිරොධඤාණං සස්සතදිට්ඨිං. මග්ගඤාණං අකිරියදිට්ඨිං. දුක්ඛඤාණං වා ධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතෙසු ඛන්ධෙසු ධුවසුභසුඛත්තභාවසඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඵලෙ විප්පටිපත්තිං. සමුදයඤාණං ඉස්සරපධානකාලසභාවාදීහි ලොකො පවත්තතීති අකාරණෙ කාරණාභිමානප්පවත්තං හෙතුම්හි විප්පටිපත්තිං. නිරොධඤාණං අරූපලොකලොකථූපිකාදීසු අපවග්ගගාහභූතං නිරොධෙ විප්පටිපත්තිං. මග්ගඤාණං කාමසුඛල්ලිකඅත්තකිලමථානුයොගප්පභෙදෙ අවිසුද්ධිමග්ගෙ විසුද්ධිමග්ගගාහවසෙන පවත්තං උපායෙ විප්පටිපත්තිං නිවත්තෙති. තෙනෙතං වුච්චති –

Now, as to that which is mundane: therein the knowledge of suffering, proceeding by way of overcoming obsessions, counteracts identity view. The knowledge of the origin counteracts the view of annihilationism. The knowledge of cessation counteracts the view of eternalism. The knowledge of the path counteracts the view of non-action. Or, the knowledge of suffering counteracts the misapprehension regarding the fruit, which is the perception of permanence, beauty, pleasure, and self in the aggregates that are devoid of a permanent, beautiful, pleasant, and self-like nature. The knowledge of the origin counteracts the misapprehension regarding the cause, which proceeds from the conceit of a cause in what is not a cause, namely, that the world proceeds from a creator, a primal substance, time, intrinsic nature, and so on. The knowledge of cessation counteracts the misapprehension regarding cessation, which consists in grasping at the formless world, the peak of the world, etc., as liberation. The knowledge of the path counteracts the misapprehension regarding the means, which proceeds by way of grasping an impure path—distinguished as indulgence in sensual pleasures and the practice of self-mortification—as the pure path. Therefore it is said:

‘‘ලොකෙ ලොකප්පභවෙ, ලොකත්ථගමෙ සිවෙ ච තදුපායෙ;

සම්මුය්හති තාව නරො, න විජානාති යාව සච්චානී’’ති.

“As long as a person does not know the truths, for so long are they deluded about the world, its origin, its cessation, the auspicious state, and the means to that.”

එවමෙත්ථ ඤාණකිච්චතොපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Thus, the determination by way of the function of knowledge should also be understood here.

564. අන්තොගධානං පභෙදාති දුක්ඛසච්චස්මිං හි ඨපෙත්වා තණ්හඤ්චෙව අනාසවධම්මෙ ච සෙසා සබ්බධම්මා අන්තොගධා. සමුදයසච්චෙ ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි. නිරොධසච්චං අසම්මිස්සං. මග්ගසච්චෙ සම්මාදිට්ඨිමුඛෙන වීමංසිද්ධිපාදපඤ්ඤින්ද්‍රියපඤ්ඤාබලධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගානි. සම්මාසඞ්කප්පාපදෙසෙන තයො [Pg.143] නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො. සම්මාවාචාපදෙසෙන චත්තාරි වචීසුචරිතානි. සම්මාකම්මන්තාපදෙසෙන තීණි කායසුචරිතානි. සම්මාජීවමුඛෙන අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතා ච. සබ්බෙසංයෙව වා එතෙසං සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවානං අරියකන්තසීලත්තා අරියකන්තසීලස්ස ච සද්ධාහත්ථෙන පටිග්ගහෙතබ්බත්තා තෙසං අත්ථිතාය අත්ථිභාවතො සද්ධින්ද්‍රියසද්ධාබලඡන්දිද්ධිපාදා. සම්මාවායාමාපදෙසෙන චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියින්ද්‍රියවීරියබලවීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගානි. සම්මාසතිඅපදෙසෙන චතුබ්බිධසතිපට්ඨානසතින්ද්‍රියසතිබලසතිසම්බොජ්ඣඞ්ගානි. සම්මාසමාධිඅපදෙසෙන සවිතක්කසවිචාරාදයො තයො සමාධී චිත්තසමාධි සමාධින්ද්‍රියසමාධිබලපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගානි අන්තොගධානීති එවමෙත්ථ අන්තොගධානං පභෙදතොපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

564. By way of the classification of what is included: In the truth of suffering, indeed, excepting craving and the untainted states, all remaining states are included. In the truth of the origin, the thirty-six courses of craving are included. The truth of cessation is unmixed. In the truth of the path, by way of right view are included the basis of success consisting of investigation, the faculty of wisdom, the power of wisdom, and the enlightenment factor of discrimination of states. Under the heading of right intention, the three thoughts of renunciation and so on are included. Under the heading of right speech, the four kinds of good verbal conduct are included. Under the heading of right action, the three kinds of good bodily conduct are included. By way of right livelihood, fewness of wishes and contentment are included. Alternatively, since all these—right speech, right action, and right livelihood—are virtue dear to the noble ones, and since virtue dear to the noble ones is to be received by the hand of faith, from their existence there is the existence of the faculty of faith, the power of faith, and the basis of success consisting of zeal. Under the heading of right effort are included the four right strivings, the faculty of energy, the power of energy, and the enlightenment factor of energy. Under the heading of right mindfulness are included the four establishments of mindfulness, the faculty of mindfulness, the power of mindfulness, and the enlightenment factor of mindfulness. Under the heading of right concentration are included the three kinds of concentration such as that with initial and sustained application of thought, concentration of mind, the faculty of concentration, the power of concentration, and the enlightenment factors of rapture, tranquility, concentration, and equanimity. Thus, the determination should be understood here also by way of the classification of what is included.

565. උපමාතොති භාරො විය හි දුක්ඛසච්චං දට්ඨබ්බං, භාරාදානමිව සමුදයසච්චං, භාරනික්ඛෙපනමිව නිරොධසච්චං, භාරනික්ඛෙපනුපායො විය මග්ගසච්චං. රොගො විය ච දුක්ඛසච්චං, රොගනිදානමිව සමුදයසච්චං, රොගවූපසමො විය නිරොධසච්චං, භෙසජ්ජමිව මග්ගසච්චං. දුබ්භික්ඛමිව වා දුක්ඛසච්චං, දුබ්බුට්ඨි විය සමුදයසච්චං, සුභික්ඛමිව නිරොධසච්චං, සුවුට්ඨි විය මග්ගසච්චං. අපිච වෙරී-වෙරමූල-වෙරසමුග්ඝාත-වෙරසමුග්ඝාතුපායෙහි, විසරුක්ඛ-රුක්ඛමූල-මූලුපච්ඡෙද-තදුපච්ඡෙදුපායෙහි, භය-භයමූල-නිබ්භය-තදධිගමුපායෙහි, ඔරිමතීර-මහොඝපාරිමතීර-තංසම්පාපකවායාමෙහි ච යොජෙත්වාපෙතානි උපමාතො වෙදිතබ්බානීති එවමෙත්ථ උපමාතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

565. By way of analogy: The truth of suffering should be seen as a burden, the truth of the origin as the taking up of the burden, the truth of cessation as the laying down of the burden, and the truth of the path as the means to lay down the burden. And the truth of suffering is like a disease, the truth of the origin like the cause of the disease, the truth of cessation like the subsiding of the disease, and the truth of the path like the medicine. Or the truth of suffering is like a famine, the truth of the origin like a drought, the truth of cessation like abundance, and the truth of the path like good rain. Furthermore, these truths should be understood by way of analogy by applying them to: an enemy, the root of the enemy, the eradication of the enemy, and the means to eradicate the enemy; a poisonous tree, the root of the tree, the cutting off of the root, and the means to cut it off; fear, the root of fear, fearlessness, and the means to attain it; and the near shore, the great flood, the far shore, and the effort to reach it. Thus, the determination should be understood here also by way of analogy.

566. චතුක්කතොති අත්ථි චෙත්ථ දුක්ඛං න අරියසච්චං, අත්ථි අරියසච්චං න දුක්ඛං, අත්ථි දුක්ඛඤ්චෙව අරියසච්චඤ්ච, අත්ථි නෙව දුක්ඛං න අරියසච්චං. එස නයො සමුදයාදීසු. තත්ථ මග්ගසම්පයුත්තා ධම්මා සාමඤ්ඤඵලානි ච ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15) වචනතො සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛං, න අරියසච්චං. නිරොධො අරියසච්චං, න දුක්ඛං. ඉතරං පන අරියසච්චද්වයං සියා දුක්ඛං අනිච්චතො, න පන යස්ස පරිඤ්ඤාය භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති තථත්තෙන. සබ්බාකාරෙන පන උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛඤ්චෙව අරියසච්චඤ්ච අඤ්ඤත්‍ර තණ්හාය. මග්ගසම්පයුත්තා ධම්මා සාමඤ්ඤඵලානි ච යස්ස පරිඤ්ඤත්ථං භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති තථත්තෙන නෙව දුක්ඛං න අරියසච්චං. එවං සමුදයාදීසුපි යථායොගං යොජෙත්වා චතුක්කතොපෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

566. By way of a fourfold method: Herein, there is suffering that is not a noble truth; there is a noble truth that is not suffering; there is that which is both suffering and a noble truth; and there is that which is neither suffering nor a noble truth. This same method applies to the origin and the rest. Herein, the states associated with the path and the fruits of the contemplative life are suffering due to being conditioned suffering, according to the statement, “What is impermanent is suffering,” but they are not a noble truth. Cessation is a noble truth, but not suffering. The other two noble truths might be suffering on account of impermanence, yet not in the real sense of that for the full understanding of which the holy life is lived under the Blessed One. However, in every way, the five aggregates subject to clinging, with the exception of craving, are both suffering and a noble truth. The states associated with the path and the fruits of the contemplative life, in the real sense of that for the full understanding of which the holy life is lived under the Blessed One, are neither suffering nor a noble truth. Thus, the determination should be understood here also by way of the fourfold method, applying it to the origin and the rest as is appropriate.

567. සුඤ්ඤතෙකවිධාදීහීතිඑත්ථ [Pg.144] සුඤ්ඤතො තාව පරමත්ථෙන හි සබ්බානෙව සච්චානි වෙදකකාරකනිබ්බුතගමකාභාවතො සුඤ්ඤානීති වෙදිතබ්බානි. තෙනෙතං වුච්චති –

567. By way of emptiness, singularity, and so on: Herein, firstly as to emptiness, it should be understood that in the ultimate sense all the truths are empty because of the absence of an experiencer, a doer, one who is extinguished, and a goer. Therefore it is said:

‘‘දුක්ඛමෙව හි, න කොචි දුක්ඛිතො;

කාරකො න, කිරියාව විජ්ජති.අත්ථි නිබ්බුති, න නිබ්බුතො පුමා;

මග්ගමත්ථි, ගමකො න විජ්ජතී’’ති.

“For there is only suffering, but none who suffers; No doer is there, but the deed is found. Extinction is, but no extinguished person; The path is, but no goer on it is found.”

අථ වා,

Alternatively:

ධුවසුභසුඛත්තසුඤ්ඤං, පුරිමද්වයමත්තසුඤ්ඤමමතපදං;

ධුවසුඛඅත්තවිරහිතො, මග්ගොඉති සුඤ්ඤතා තෙසු.

“The first two truths are empty of permanence, beauty, pleasure, and self; The deathless state is empty of self; The path is devoid of permanence, pleasure, and self— Thus is the emptiness in them.”

නිරොධසුඤ්ඤානි වා තීණි, නිරොධො ච සෙසත්තයසුඤ්ඤො. ඵලසුඤ්ඤො වා එත්ථ හෙතු සමුදයෙ දුක්ඛස්සාභාවතො, මග්ගෙ ච නිරොධස්ස, න ඵලෙන සගබ්භො පකතිවාදීනං පකති විය. හෙතුසුඤ්ඤඤ්ච ඵලං දුක්ඛසමුදයානං නිරොධමග්ගානඤ්ච අසමවායා, න හෙතුසමවෙතං හෙතුඵලං සමවායවාදීනං ද්විඅණුකාදි විය. තෙනෙතං වුච්චති –

Or, the three truths are empty of cessation, and cessation is empty of the other three. Or, the cause is empty of the fruit, for in the origin suffering is absent and in the path cessation is absent; it is not pregnant with the fruit like the primordial nature of those who advocate a primordial nature. And the fruit is empty of the cause, owing to the non-concomitance of suffering and origin, and of cessation and path; the fruit of a cause is not inherent in the cause like the dyad, etc., of those who advocate inherence. Therefore it is said:

‘‘තයමිධ නිරොධසුඤ්ඤං, තයෙන තෙනාපි නිබ්බුති සුඤ්ඤා;

සුඤ්ඤො ඵලෙන හෙතු, ඵලම්පි තංහෙතුනා සුඤ්ඤ’’න්ති.

“Here this triad is empty of cessation, and Nibbāna too is empty of that triad. The cause is empty of the fruit, and the fruit is empty of that cause.”

එවං තාව සුඤ්ඤතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Thus the determination in terms of emptiness should be understood.

එකවිධාදිවිනිච්ඡයකථා

Discourse on the Determination as Singlefold, etc.

568. එකවිධාදීහීති සබ්බමෙව චෙත්ථ දුක්ඛං එකවිධං පවත්තිභාවතො. දුවිධං නාමරූපතො. තිවිධං කාමරූපාරූපූපපත්තිභවභෙදතො. චතුබ්බිධං චතුආහාරභෙදතො. පඤ්චවිධං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධභෙදතො.

568. Regarding the singlefold and so on: Here, all suffering is singlefold because it has the nature of occurring. It is twofold in terms of name-and-form. It is threefold by the distinction of existence as rebirth in the sense-sphere, the form-sphere, and the formless-sphere. It is fourfold by the distinction of the four kinds of nutriment. It is fivefold by the distinction of the five aggregates subject to clinging.

සමුදයොපි එකවිධො පවත්තකභාවතො. දුවිධො දිට්ඨිසම්පයුත්තාසම්පයුත්තතො. තිවිධො කාමභවවිභවතණ්හාභෙදතො. චතුබ්බිධො චතුමග්ගප්පහෙය්‍යතො. පඤ්චවිධො රූපාභිනන්දනාදිභෙදතො. ඡබ්බිධො ඡතණ්හාකායභෙදතො.

The origin, too, is singlefold because it has the nature of originating. It is twofold as associated or unassociated with wrong view. It is threefold by the distinction of craving for sensual existence, craving for existence, and craving for non-existence. It is fourfold as that which is to be abandoned by the four paths. It is fivefold by the distinction of delight in form, and so on. It is sixfold by the distinction of the six classes of craving.

නිරොධොපි [Pg.145] එකවිධො අසඞ්ඛතධාතුභාවතො. පරියායෙන පන දුවිධො සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසභෙදතො. තිවිධො භවත්තයවූපසමතො. චතුබ්බිධො චතුමග්ගාධිගමනීයතො. පඤ්චවිධො පඤ්චාභිනන්දනවූපසමතො. ඡබ්බිධො ඡතණ්හාකායක්ඛයභෙදතො.

Cessation, too, is singlefold because it is the unconditioned element. Figuratively, however, it is twofold by the distinction of that with residue remaining and that without residue remaining. It is threefold as the pacification of the three kinds of existence. It is fourfold as that which is to be realized by the four paths. It is fivefold as the pacification of the five kinds of delight. It is sixfold by the distinction of the destruction of the six classes of craving.

මග්ගොපි එකවිධො භාවෙතබ්බතො. දුවිධො සමථවිපස්සනාභෙදතො, දස්සනභාවනාභෙදතො වා. තිවිධො ඛන්ධත්තයභෙදතො. අයඤ්හි සප්පදෙසත්තා නගරං විය රජ්ජෙන නිප්පදෙසෙහි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතො. යථාහ –

The path, too, is singlefold as that which is to be developed. It is twofold by the distinction of serenity and insight, or by the distinction of vision and development. It is threefold by the distinction of the three aggregates. For this path, being partial, is included by the three aggregates, which are complete, just as a city is by a kingdom. As it is said:

‘‘න ඛො, ආවුසො විසාඛ, අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන තයො ඛන්ධා සඞ්ගහිතා, තීහි ච ඛො, ආවුසො විසාඛ, ඛන්ධෙහි අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ගහිතො. යා චාවුසො විසාඛ, සම්මාවාචා, යො ච සම්මාකම්මන්තො, යො ච සම්මාආජීවො, ඉමෙ ධම්මා සීලක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා. යො ච සම්මාවායාමො, යා ච සම්මාසති, යො ච සම්මාසමාධි, ඉමෙ ධම්මා සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා. යා ච සම්මාදිට්ඨි, යො ච සම්මාසඞ්කප්පො, ඉමෙ ධම්මා පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා’’ති (ම. නි. 1.462).

“It is not the case, friend Visākha, that the three aggregates are included in the Noble Eightfold Path; on the contrary, friend Visākha, the Noble Eightfold Path is included in the three aggregates. Friend Visākha, whatever is right speech, right action, and right livelihood—these states are included in the aggregate of virtue. Whatever is right effort, right mindfulness, and right concentration—these states are included in the aggregate of concentration. Whatever is right view and right intention—these states are included in the aggregate of wisdom.”

එත්ථ හි සම්මාවාචාදයො තයො සීලමෙව, තස්මා තෙ සජාතිතො සීලක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතා. කිඤ්චාපි හි පාළියං සීලක්ඛන්ධෙති භුම්මෙන නිද්දෙසො කතො, අත්ථො පන කරණවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. සම්මාවායාමාදීසු පන තීසු සමාධි අත්තනො ධම්මතාය ආරම්මණෙ එකග්ගභාවෙන අප්පෙතුං න සක්කොති, වීරියෙ පන පග්ගහකිච්චං සාධෙන්තෙ සතියා ච අපිලාපනකිච්චං සාධෙන්තියා ලද්ධුපකාරො හුත්වා සක්කොති.

Here, the three beginning with right speech are virtue itself; therefore they are included in the aggregate of virtue by their common nature. And although in the Pāḷi text the designation is made in the locative case, as ‘in the aggregate of virtue,’ the meaning should be understood in an instrumental sense. But among the three beginning with right effort, concentration by its own nature is not able to apply itself to the object with one-pointedness; however, when it has received support from energy, which accomplishes the function of exertion, and from mindfulness, which accomplishes the function of non-superficiality, it becomes able to do so.

තත්‍රායං උපමා – යථා හි නක්ඛත්තං කීළිස්සාමාති උය්‍යානං පවිට්ඨෙසු තීසු සහායෙසු එකො සුපුප්ඵිතං චම්පකරුක්ඛං දිස්වා හත්ථං උක්ඛිපිත්වා ගහෙතුම්පි න සක්කුණෙය්‍ය. අථස්ස දුතියො ඔනමිත්වා පිට්ඨිං දදෙය්‍ය, සො තස්ස පිට්ඨියං ඨත්වාපි කම්පමානො ගහෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. අථස්ස ඉතරො අංසකූටං උපනාමෙය්‍ය. සො එකස්ස පිට්ඨියං ඨත්වා එකස්ස අංසකූටං ඔලුබ්භ යථාරුචි පුප්ඵානි ඔචිනිත්වා පිළන්ධිත්වා නක්ඛත්තං කීළෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

Here is a simile. Suppose three friends enter a park intending to celebrate a festival. One sees a champak tree in full bloom, but when he raises his hand he cannot reach the flowers. Then the second friend bends down and offers his back. Standing on his back, the first friend still trembles and cannot reach them. Then the other friend offers his shoulder. Standing on the one’s back and leaning on the other’s shoulder, he picks as many flowers as he likes, adorns himself with them, and celebrates the festival. This success should be understood in this way.

එකතො [Pg.146] උය්‍යානං පවිට්ඨා තයො සහායා විය හි එකතො ජාතා සම්මාවායාමාදයො තයො ධම්මා. සුපුප්ඵිතචම්පකො විය ආරම්මණං. හත්ථං උක්ඛිපිත්වාපි ගහෙතුං අසක්කොන්තො විය අත්තනො ධම්මතාය ආරම්මණෙ එකග්ගභාවෙන අප්පෙතුං අසක්කොන්තො සමාධි. පිට්ඨිං දත්වා ඔනතසහායො විය වායාමො. අංසකූටං දත්වා ඨිතසහායො විය සති. යථා තෙසු එකස්ස පිට්ඨියං ඨත්වා එකස්ස අංසකූටං ඔලුබ්භ ඉතරො යථාරුචි පුප්ඵං ගහෙතුං සක්කොති, එවමෙව වීරියෙ පග්ගහකිච්චං සාධෙන්තෙ සතියා ච අපිලාපනකිච්චං සාධෙන්තියා ලද්ධුපකාරො සමාධි සක්කොති ආරම්මණෙ එකග්ගභාවෙන අප්පෙතුං. තස්මා සමාධියෙවෙත්ථ සජාතිතො සමාධික්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො, වායාමසතියො පන කිරියතො සඞ්ගහිතා හොන්ති.

For the three states beginning with right effort, which arise together, are like the three friends who entered the park together. The object is like the champak tree in full bloom. Concentration, unable by its own nature to apply itself to the object with one-pointedness, is like the one who was unable to reach though he raised his hand. Effort is like the friend who bent down and offered his back. Mindfulness is like the friend who stood and offered his shoulder. Just as the one friend, standing on another’s back and leaning on the other’s shoulder, was able to pick flowers as he liked, so too, when energy accomplishes the function of exertion and mindfulness accomplishes the function of non-superficiality, concentration, having received their support, is able to apply itself to the object with one-pointedness. Therefore, here concentration alone is included in the aggregate of concentration by its common nature, while effort and mindfulness are included by their function.

සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පෙසුපි පඤ්ඤා අත්තනො ධම්මතාය අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ආරම්මණං නිච්ඡෙතුං න සක්කොති. විතක්කෙ පන ආකොටෙත්වා ආකොටෙත්වා දෙන්තෙ සක්කොති. කථං? යථා හි හෙරඤ්ඤිකො කහාපණං හත්ථෙ ඨපෙත්වා සබ්බභාගෙසු ඔලොකෙතුකාමො සමානොපි න චක්ඛුතලෙනෙව පරිවත්තෙතුං සක්කොති. අඞ්ගුලිපබ්බෙහි පන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙතුං සක්කොති, එවමෙව න පඤ්ඤා අත්තනො ධම්මතාය අනිච්චාදිවසෙන ආරම්මණං නිච්ඡෙතුං සක්කොති. අභිනිරොපනලක්ඛණෙන පන ආහනනපරියාහනනරසෙන විතක්කෙන ආකොටෙන්තෙන විය පරිවත්තෙන්තෙන විය ච ආදායාදාය දින්නමෙව නිච්ඡෙතුං සක්කොති. තස්මා ඉධාපි සම්මාදිට්ඨියෙව සජාතිතො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතා, සම්මාසඞ්කප්පො පන කිරියවසෙන සඞ්ගහිතො හොති.

In the case of right view and right intention, too, wisdom by its own nature cannot determine the object as impermanent, suffering, and non-self. But it can do so when thought repeatedly strikes at it and presents it. How? Just as a money-changer, though wishing to examine all sides of a coin placed in his hand, cannot turn it over with his eye alone, but by repeatedly turning it over with his fingertips he can examine it on all sides; so too, wisdom by its own nature cannot determine the object as impermanent, etc. But by means of thought—which has the characteristic of directing the mind onto the object and the function of striking and turning over, and which takes it up again and again—it can determine the object presented to it, as if striking it and turning it over. Therefore, here too, right view alone is included in the aggregate of wisdom by its common nature, while right intention is included by its function.

ඉති ඉමෙහි තීහි ඛන්ධෙහි මග්ගො සඞ්ගහං ගච්ඡති. තෙන වුත්තං ‘‘තිවිධො ඛන්ධත්තයභෙදතො’’ති. චතුබ්බිධො සොතාපත්තිමග්ගාදිවසෙනෙව.

Thus the path is included in these three aggregates. That is why it was said, ‘It is threefold by the distinction of the three aggregates.’ It is fourfold by way of the path of stream-entry and so on.

අපිච සබ්බානෙව සච්චානි එකවිධානි අවිතථත්තා, අභිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වා. දුවිධානි ලොකියලොකුත්තරතො, සඞ්ඛතාසඞ්ඛතතො වා. තිවිධානි දස්සන-භාවනාහි පහාතබ්බතො, අප්පහාතබ්බතො ච. චතුබ්බිධානි පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදතොති එවමෙත්ථ එකවිධාදීහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Furthermore, all the truths are singlefold in that they are not unreal, or in that they are to be directly known. They are twofold as worldly and supramundane, or as conditioned and unconditioned. They are threefold as what is to be abandoned by vision, what is to be abandoned by development, and what is not to be abandoned. They are fourfold by the distinction of what is to be fully understood, and so on. Thus should the analysis here be understood in terms of the singlefold and so on.

569. සභාගවිසභාගතොති [Pg.147] සබ්බානෙව සච්චානි අඤ්ඤමඤ්ඤං සභාගානි අවිතථතො අත්තසුඤ්ඤතො දුක්කරපටිවෙධතො ච. යථාහ –

569. As to similarity and dissimilarity: All the truths are similar to one another in that they are not unreal, are void of self, and are difficult to penetrate. As it is said:

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආනන්ද, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා, යො වා දූරතොව සුඛුමෙන තාළච්ඡිග්ගළෙන අසනං අතිපාතෙය්‍ය පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං අවිරාධිතං, යො වා සතධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍යාති? එතදෙව, භන්තෙ, දුක්කරතරඤ්චෙව දුරභිසම්භවතරඤ්ච, යො වා සතධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍යාති. තතො ඛො තෙ, ආනන්ද, දුප්පටිවිජ්ඣතරං පටිවිජ්ඣන්ති. යෙ ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පටිවිජ්ඣන්ති…පෙ… අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පටිවිජ්ඣන්තී’’ති (සං. නි. 5.1115).

“What do you think, Ānanda, which is more difficult, more difficult to accomplish: for one to shoot arrow after arrow from a distance through a tiny keyhole without missing, or for one to pierce the tip of a hair that has been split a hundred times with another tip?” “Venerable sir, it is more difficult, more difficult to accomplish, to pierce the tip of a hair that has been split a hundred times with another tip.” “Ānanda, those who penetrate as it really is, ‘This is suffering’ … ‘This is the path leading to the cessation of suffering,’ penetrate something even more difficult to penetrate.”

විසභාගානි සලක්ඛණවවත්ථානතො. පුරිමානි ච ද්වෙ සභාගානි දුරවගාහත්ථෙන ගම්භීරත්තා ලොකියත්තා සාසවත්තා ච. විසභාගානි ඵලහෙතුභෙදතො පරිඤ්ඤෙය්‍යප්පහාතබ්බතො ච. පච්ඡිමානිපි ද්වෙ සභාගානි ගම්භීරත්තෙන දුරවගාහත්තා ලොකුත්තරත්තා අනාසවත්තා ච. විසභාගානි විසයවිසයීභෙදතො සච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බතො ච. පඨමතතියානි චාපි සභාගානි ඵලාපදෙසතො. විසභාගානි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතතො. දුතියචතුත්ථානි චාපි සභාගානි හෙතුඅපදෙසතො. විසභාගානි එකන්තකුසලාකුසලතො. පඨමචතුත්ථානි චාපි සභාගානි සඞ්ඛතතො. විසභාගානි ලොකියලොකුත්තරතො. දුතියතතියානි චාපි සභාගානි නෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛභාවතො. විසභාගානි සාරම්මණානාරම්මණතො.

They are dissimilar by the definition of their individual characteristics. The first two truths are similar in being profound in the sense of being difficult to fathom, in being worldly, and in being accompanied by taints. They are dissimilar by the distinction between fruit and cause, and between what is to be fully understood and what is to be abandoned. The last two truths are also similar in being profound and difficult to fathom, in being supramundane, and in being taintless. They are dissimilar by the distinction between object and subject, and between what is to be realized and what is to be developed. The first and third are also similar in being designated as fruit; they are dissimilar as conditioned and unconditioned. The second and fourth are also similar in being designated as cause; they are dissimilar as exclusively unwholesome and wholesome. The first and fourth are also similar in being conditioned; they are dissimilar as worldly and supramundane. The second and third are also similar in being states of neither-a-trainee-nor-one-beyond-training; they are dissimilar as being with an object and without an object.

ඉති එවං පකාරෙහි, නයෙහි ච විචක්ඛණො;

විජඤ්ඤා අරියසච්චානං, සභාගවිසභාගතන්ති.

Thus, by these kinds and by these methods, a discerning person may understand the similarity and dissimilarity of the Noble Truths.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in The Path of Purification, composed for the gladdening of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

in the section on the Development of Wisdom,

ඉන්ද්‍රියසච්චනිද්දෙසො නාම

the Exposition of the Faculties and Truths by name,

සොළසමො පරිච්ඡෙදො.

is the Sixteenth Chapter.

17. පඤ්ඤාභූමිනිද්දෙසො

17. The Exposition of the Ground of Wisdom

පටිච්චසමුප්පාදකථා

A Discussion of Dependent Origination

570. ඉදානි [Pg.148] ‘‘ඛන්ධායතනධාතුඉන්ද්‍රියසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිභෙදා ධම්මා භූමී’’ති එවං වුත්තෙසු ඉමිස්සා පඤ්ඤාය භූමිභූතෙසු ධම්මෙසු යස්මා පටිච්චසමුප්පාදොචෙව, ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතා පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මා ච අවසෙසා හොන්ති, තස්මා තෙසං වණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො.

570. Now, it was said: 'The phenomena classified as aggregates, bases, elements, faculties, truths, dependent origination, etc., are the ground.' Since, among these phenomena that have become the ground for this wisdom, what remain are dependent origination itself and the dependently arisen phenomena included by the word 'etc.', the turn for their description has now come.

තත්ථ අවිජ්ජාදයො තාව ධම්මා පටිච්චසමුප්පාදොති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Herein, the phenomena beginning with ignorance should first be understood as dependent origination. For this was said by the Blessed One:

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො? අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො’’ති (සං. නි. 2.1).

"And what, bhikkhus, is dependent origination? With ignorance as condition, bhikkhus, volitional formations; with volitional formations as condition, consciousness; with consciousness as condition, name-and-form; with name-and-form as condition, the six sense bases; with the six sense bases as condition, contact; with contact as condition, feeling; with feeling as condition, craving; with craving as condition, clinging; with clinging as condition, existence; with existence as condition, birth; with birth as condition, aging-and-death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair come to be. Such is the origin of this whole mass of suffering. This, bhikkhus, is called dependent origination."

ජරාමරණාදයො පන පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මාති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

But aging-and-death and so on should be understood as dependently arisen phenomena. For this was said by the Blessed One:

‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මා? ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මං. ජාති, භික්ඛවෙ…පෙ… භවො… උපාදානං… තණ්හා… වෙදනා… ඵස්සො… සළායතනං… නාමරූපං… විඤ්ඤාණං… සඞ්ඛාරා… අවිජ්ජා, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මා’’ති (සං. නි. 2.20).

"And what, bhikkhus, are dependently arisen phenomena? Aging-and-death, bhikkhus, is impermanent, conditioned, dependently arisen, subject to destruction, subject to vanishing, subject to fading away, and subject to cessation. Birth, bhikkhus… and so on… existence… clinging… craving… feeling… contact… the six sense bases… name-and-form… consciousness… volitional formations… Ignorance, bhikkhus, is impermanent, conditioned, dependently arisen, subject to destruction, subject to vanishing, subject to fading away, and subject to cessation. These, bhikkhus, are called dependently arisen phenomena."

571. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. පටිච්චසමුප්පාදොති පච්චයධම්මා වෙදිතබ්බා. පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මාති තෙහි තෙහි පච්චයෙහි නිබ්බත්තධම්මා. කථමිදං ජානිතබ්බන්ති [Pg.149] චෙ? භගවතො වචනෙන. භගවතා හි පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නධම්මදෙසනාසුත්තෙ –

571. This is the summary here. Dependent origination is to be understood as the conditioning phenomena. Dependently arisen phenomena are to be understood as the phenomena produced by those various conditions. If it is asked, 'How is this to be known?' By the word of the Blessed One. For in the Sutta on the Teaching of Dependent Origination and Dependently Arisen Phenomena, the Blessed One said:

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො? ජාතිපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජරාමරණං, උප්පාදා වා තථාගතානං අනුප්පාදා වා තථාගතානං ඨිතාව සා ධාතු ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා ඉදප්පච්චයතා. තං තථාගතො අභිසම්බුජ්ඣති අභිසමෙති, අභිසම්බුජ්ඣිත්වා අභිසමෙත්වා ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති, පස්සථාති චාහ. ජාතිපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජරාමරණං. භවපච්චයා, භික්ඛවෙ, ජාති…පෙ… අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා උප්පාදා වා තථාගතානං…පෙ… උත්තානීකරොති පස්සථාති චාහ. අවිජ්ජාපච්චයා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යා තත්‍ර තථතා අවිතථතා අනඤ්ඤථතා ඉදප්පච්චයතා. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො’’ති (සං. නි. 2.20).

"And what, bhikkhus, is dependent origination? With birth as condition, bhikkhus, comes aging-and-death. Whether Tathāgatas arise or do not arise, that element still stands, that stability of the Dhamma, that fixed course of the Dhamma, specific conditionality. The Tathāgata awakens to this and breaks through to it. Having awakened to it and broken through to it, he declares it, teaches it, clarifies it, establishes it, reveals it, analyzes it, makes it plain, and he says: ‘See! With birth as condition, bhikkhus, aging-and-death.’ With existence as condition, bhikkhus, birth… and so on… With ignorance as condition, bhikkhus, volitional formations. Whether Tathāgatas arise… and so on… makes it plain, and he says: ‘See! With ignorance as condition, bhikkhus, volitional formations.’ Thus, bhikkhus, that which therein is suchness, undeviatingness, unalterableness, specific conditionality: this is called dependent origination."

572. එවං පටිච්චසමුප්පාදං දෙසෙන්තෙන තථතාදීහි වෙවචනෙහි පච්චයධම්මාව පටිච්චසමුප්පාදොති වුත්තා. තස්මා ජරාමරණාදීනං ධම්මානං පච්චයලක්ඛණො පටිච්චසමුප්පාදො, දුක්ඛානුබන්ධනරසො, කුම්මග්ගපච්චුපට්ඨානොති වෙදිතබ්බො.

572. Thus, when teaching dependent origination with such synonyms as 'suchness,' etc., it was the conditioning phenomena themselves that were called dependent origination. Therefore, dependent origination should be understood as having the characteristic of being a condition for phenomena such as aging-and-death, as having the function of ensuring the continuation of suffering, and as having the manifestation of a wrong path.

සො පනායං තෙහි තෙහි පච්චයෙහි අනූනාධිකෙහෙව තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සම්භවතො තථතාති, සාමග්ගිං උපගතෙසු පච්චයෙසු මුහුත්තම්පි තතො නිබ්බත්තධම්මානං අසම්භවාභාවතො අවිතථතාති, අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහි අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතො අනඤ්ඤථතාති, යථාවුත්තානං එතෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයතො වා පච්චයසමූහතො වා ඉදප්පච්චයතාති වුත්තො.

And this is called 'suchness' because of the arising of a specific phenomenon from its specific conditions without deficiency or excess. It is called 'undeviatingness' because when the conditions have come together, there is no non-arising, even for a moment, of the phenomena that should be produced from them. It is called 'unalterableness' because another phenomenon does not arise from the conditions for a different one. And it is called 'specific conditionality' because it is the condition, or the collection of conditions, for these phenomena mentioned, that is, aging-and-death, etc.

573. තත්‍රායං වචනත්ථො, ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා. ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං.

573. Herein, this is the meaning of the expression: The conditions for these phenomena are 'this-conditions' (idappaccayā). 'This-conditionality' (idappaccayatā) is simply the state of being 'this-conditions.' Or 'this-conditionality' is the collection of 'this-conditions.' The grammatical formation here should be sought from the science of grammar.

574. කෙචි පන පටිච්ච සම්මා ච තිත්ථියපරිකප්පිතපකතිපුරිසාදිකාරණනිරපෙක්ඛො උප්පාදො පටිච්චසමුප්පාදොති එවං උප්පාදමත්තං පටිච්චසමුප්පාදොති වදන්ති[Pg.150], තං න යුජ්ජති. කස්මා? සුත්තාභාවතො, සුත්තවිරොධතො, ගම්භීරනයාසම්භවතො, සද්දභෙදතො ච. ‘‘උප්පාදමත්තං පටිච්චසමුප්පාදො’’ති හි සුත්තං නත්ථි. තං ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති ච වදන්තස්ස පදෙසවිහාරසුත්තවිරොධො ආපජ්ජති. කථං? භගවතො හි ‘‘අථ ඛො භගවා රත්තියා පඨමං යාමං පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමපටිලොමං මනසාකාසී’’ති (මහාව. 1) ආදිවචනතො පටිච්චසමුප්පාදමනසිකාරො පඨමාභිසම්බුද්ධවිහාරො, පදෙසවිහාරො ච තස්සෙකදෙසවිහාරො. යථාහ ‘‘යෙන ස්වාහං, භික්ඛවෙ, විහාරෙන පඨමාභිසම්බුද්ධො විහරාමි, තස්ස පදෙසෙන විහාසි’’න්ති (සං. නි. 5.11). තත්‍ර ච පච්චයාකාරදස්සනෙන විහාසි, න උප්පාදමත්තදස්සනෙනාති. යථාහ ‘‘සො එවං පජානාමි මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිතං සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිතං මිච්ඡාසඞ්කප්පපච්චයාපි වෙදයිත’’න්ති (සං. නි. 5.11) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. එවං උප්පාදමත්තං ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති වදන්තස්ස පදෙසවිහාරසුත්තවිරොධො ආපජ්ජති. තථා කච්චානසුත්තවිරොධො.

574. Some, however, say that dependent origination is merely arising—that is, an arising that is dependent, right, and independent of causes such as primordial nature, a person, etc., fabricated by outsiders. That is not right. Why? Because there is no sutta for it, because it contradicts the suttas, because a profound method is impossible, and because of a grammatical violation. For there is no sutta that says, 'Dependent origination is merely arising.' And for one who says this, a contradiction with the Sutta on Partial Abiding arises. How? From the Blessed One's statement, 'Then, during the first watch of the night, the Blessed One gave attention to dependent origination in forward and reverse order,' it is clear that attention to dependent origination was his abiding immediately after full enlightenment, and the 'partial abiding' was an abiding in one part of that. As he said: 'Bhikkhus, I abide in a part of that abiding in which I abode when I was newly fully enlightened.' And there he abode by seeing the pattern of conditions, not by seeing mere arising. As he said: 'I understand thus: "There is feeling conditioned by wrong view, and there is feeling conditioned by right view; there is feeling conditioned by wrong thought..."' and so on in full. Thus, for one who says that dependent origination is merely arising, a contradiction with the Sutta on Partial Abiding arises. Likewise, a contradiction with the Kaccāna Sutta.

කච්චානසුත්තෙපි හි ‘‘ලොකසමුදයං ඛො, කච්චාන, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො යා ලොකෙ නත්ථිතා, සා න හොතී’’ති (සං. නි. 2.15) අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදො ලොකපච්චයතො ‘‘ලොකසමුදයො’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨිසමුග්ඝාතත්ථං පකාසිතො, න උප්පාදමත්තං. න හි උප්පාදමත්තදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා සමුග්ඝාතො හොති. පච්චයානුපරමදස්සනෙන පන හොති. පච්චයානුපරමෙ ඵලානුපරමතොති. එවං උප්පාදමත්තං ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති වදන්තස්ස කච්චානසුත්තවිරොධොපි ආපජ්ජති.

In the Kaccāna Sutta, too, the forward-order dependent origination was shown as 'the origin of the world'—on account of the world's conditions—in order to eradicate the annihilationist view, not to show mere arising. For it is said: 'When, Kaccāna, one sees the origin of the world as it really is with correct wisdom, the view of non-existence in the world does not occur.' For the annihilationist view is not eradicated by seeing mere arising. But it is eradicated by seeing the non-cessation of conditions, because when the conditions do not cease, the result does not cease. Thus, for one who says that dependent origination is merely arising, a contradiction with the Kaccāna Sutta also arises.

ගම්භීරනයාසම්භවතොති වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා ‘‘ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො චා’’ති (දී. නි. 2.95; සං. නි. 2.60). ගම්භීරත්තඤ්ච නාම චතුබ්බිධං, තං පරතො වණ්ණයිස්සාම. තං උප්පාදමත්තෙ නත්ථි. චතුබ්බිධනයපටිමණ්ඩිතඤ්චෙතං පටිච්චසමුප්පාදං වණ්ණයන්ති, තම්පි නයචතුක්කං උප්පාදමත්තෙ නත්ථීති ගම්භීරනයාසම්භවතොපි න උප්පාදමත්තං පටිච්චසමුප්පාදො.

Because a profound method is impossible: for this was said by the Blessed One: 'This dependent origination, Ānanda, is profound and it appears profound.' And profundity is fourfold, which we shall describe below. That does not exist in mere arising. They describe this dependent origination as adorned with a fourfold method, but that tetrad of methods, too, does not exist in mere arising. Therefore, also because a profound method is impossible, dependent origination is not mere arising.

575. සද්දභෙදතොති පටිච්චසද්දො ච පනායං සමානෙ කත්තරි පුබ්බකාලෙ පයුජ්ජමානො අත්ථසිද්ධිකරො හොති. සෙය්‍යථිදං, ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.43). ඉධ පන භාවසාධනෙන උප්පාදසද්දෙන [Pg.151] සද්ධිං පයුජ්ජමානො සමානස්ස කත්තු අභාවතො සද්දභෙදං ගච්ඡති, න ච කිඤ්චි අත්ථං සාධෙතීති සද්දභෙදතොපි න උප්පාදමත්තං පටිච්චසමුප්පාදොති.

575. Because of a grammatical violation: for this word 'paṭicca,' when used with a common agent to denote a prior action, conveys its meaning. For example: 'Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises.' But here, when used with the word 'uppāda' in its abstract sense, it results in a grammatical violation because there is no common agent, and it does not establish any meaning. Therefore, also because of a grammatical violation, dependent origination is not mere arising.

තත්ථ සියා – ‘‘හොති-සද්දෙන සද්ධිං යොජයිස්සාම ‘පටිච්චසමුප්පාදො හොතී’ති’’, තං න යුත්තං. කස්මා? යොගාභාවතො චෙව, උප්පාදස්ස ච උප්පාදපත්තිදොසතො. ‘‘පටිච්චසමුප්පාදං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි. කතමො ච, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො…පෙ… අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පටිච්චසමුප්පාදො’’ති (සං. නි. 2.1). ඉමෙසු හි පදෙසු එකෙනපි සද්ධිං හොති-සද්දො යොගං න ගච්ඡති, න ච උප්පාදො හොති. සචෙ භවෙය්‍ය, උප්පාදස්සාපි උප්පාදො පාපුණෙය්‍යාති.

Here it might be said: 'We shall connect it with the word 'hoti' (is), thus: 'paṭiccasamuppādo hoti' (dependent origination is).' That is not correct. Why? Both because of the lack of connection and because of the fault of an arising of arising. 'Bhikkhus, I will teach you dependent origination. And what, bhikkhus, is dependent origination? ... This, bhikkhus, is called dependent origination.' In these passages the word 'hoti' has no connection with any of them, nor does arising 'arise.' If it did, it would follow that arising itself has an arising.

576. යෙපි මඤ්ඤන්ති ‘‘ඉදප්පච්චයානං භාවො ඉදප්පච්චයතා, භාවො ච නාම යො ආකාරො අවිජ්ජාදීනං සඞ්ඛාරාදිපාතුභාවෙ හෙතු, සො. තස්මිඤ්ච සඞ්ඛාරවිකාරෙ පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤා’’ති, තෙසං තං න යුජ්ජති. කස්මා? අවිජ්ජාදීනං හෙතුවචනතො. භගවතා හි ‘‘තස්මාතිහ, ආනන්ද, එසෙව හෙතු, එතං නිදානං, එස සමුදයො, එස පච්චයො ජරාමරණස්ස යදිදං ජාති…පෙ… සඞ්ඛාරානං, යදිදං අවිජ්ජා’’ති (දී. නි. 2.98 ආදයො) එවං අවිජ්ජාදයොව හෙතූති වුත්තා, න තෙසං විකාරො. තස්මා ‘‘පටිච්චසමුප්පාදොති පච්චයධම්මා වෙදිතබ්බා’’ති ඉති යං තං වුත්තං, තං සම්මා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

576. As for those who think: 'The state of these conditions is specific conditionality, and "state" refers to the mode that is the cause for the manifestation of volitional formations, etc., on the part of ignorance, etc. And in that modification of them, there is the designation of dependent origination'—that is not tenable for them. Why? Because ignorance and so on are stated as the cause. For the Blessed One has said: 'Therefore, Ānanda, this is the cause, this is the source, this is the origin, this is the condition for aging-and-death, that is, birth… for volitional formations, that is, ignorance.' Thus ignorance and so on are stated as the causes, not their modification. Therefore, what was said—'Dependent origination is to be understood as the conditioning phenomena'—should be understood as rightly spoken.

577. යා පනෙත්ථ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති ඉමාය බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය උප්පාදොයෙවායං වුත්තොති සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සා ඉමස්ස පදස්ස එවමත්ථං ගහෙත්වා වූපසමෙතබ්බා. භගවතා හි,

577. The perception that might arise here—that by this verbal formulation 'dependent origination' only an arising is spoken of—should be allayed by grasping the meaning of this term in this way. For the Blessed One has said:

ද්වෙධා තතො පවත්තෙ, ධම්මසමූහෙ යතො ඉදං වචනං;

තප්පච්චයො තතොයං, ඵලොපචාරෙන ඉති වුත්තො.

Since this statement is twofold Regarding the group of phenomena proceeding from that, Therefore this, its condition, is so called By a figurative usage for the fruit.

යො හි අයං පච්චයතාය පවත්තො ධම්මසමූහො, තත්ථ පටිච්චසමුප්පාදොති ඉදං වචනං ද්විධා ඉච්ඡන්ති. සො හි යස්මා පතීයමානො හිතාය සුඛාය ච සංවත්තති, තස්මා පච්චෙතුමරහන්ති නං පණ්ඩිතාති පටිච්චො. උප්පජ්ජමානො ච සහ සම්මා ච උප්පජ්ජති, න එකෙකතො, නාපි අහෙතුතොති සමුප්පාදො. එවං පටිච්චො ච සො සමුප්පාදො චාති පටිච්චසමුප්පාදො[Pg.152]. අපිච සහ උප්පජ්ජතීති සමුප්පාදො, පච්චයසාමග්ගිං පන පටිච්ච අපච්චක්ඛායාති එවම්පි පටිච්චසමුප්පාදො. තස්ස චායං හෙතුසමූහො පච්චයොති තප්පච්චයත්තා අයම්පි, යථා ලොකෙ සෙම්හස්ස පච්චයො ගුළො සෙම්හො ගුළොති වුච්චති, යථා ච සාසනෙ සුඛප්පච්චයො බුද්ධානං උප්පාදො ‘‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො’’ති වුච්චති, තථා පටිච්චසමුප්පාදො ඉච්චෙව ඵලවොහාරෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

Regarding this group of phenomena that proceeds by way of conditionality, the statement 'dependent origination' is intended in two ways. Because, when approached, it conduces to welfare and happiness, the wise are fit to approach it; hence paṭicca (dependent). And because it arises together and rightly, not singly nor without a cause, it is samuppāda (origination). Thus, it is paṭicca and it is samuppāda, hence paṭiccasamuppāda. Moreover, because it arises together, it is samuppāda; and because it does so dependent on an assemblage of conditions without rejecting any, thus too it is paṭiccasamuppāda. And since this group of causes is a condition, because of its being a condition for this, this too—just as in the world molasses, a condition for phlegm, is called 'phlegm,' and just as in the Dispensation the arising of the Buddhas, a condition for happiness, is called 'the happy arising of the Buddhas'—so too, it should be understood that 'dependent origination' is spoken of by a designation for the fruit.

578. අථ වා,

578. Or alternatively:

පටිමුඛමිතොති වුත්තො, හෙතුසමූහො අයං පටිච්චොති;

සහිතෙ උප්පාදෙති ච, ඉති වුත්තො සො සමුප්පාදො.

This group of causes is called paṭicca Because it is said to have 'gone towards'; And because it produces things that are together, It is therefore called samuppāda.

යො හි එස සඞ්ඛාරාදීනං පාතුභාවාය අවිජ්ජාදිඑකෙකහෙතුසීසෙන නිද්දිට්ඨො හෙතුසමූහො, සො සාධාරණඵලනිප්ඵාදකට්ඨෙන අවෙකල්ලට්ඨෙන ච සාමග්ගිඅඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පටිමුඛං ඉතො ගතොති කත්වා පටිච්චොති වුච්චති. ස්වායං සහිතෙයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනිබ්භොගවුත්තිධම්මෙ උප්පාදෙතීති සමුප්පාදොතිපි වුත්තො. එවම්පි පටිච්චො ච සො සමුප්පාදො චාති පටිච්චසමුප්පාදො.

This group of causes, which is indicated with ignorance and so on as the head of each single cause for the manifestation of volitional formations and so on, is called paṭicca because the components of the assemblage have 'gone towards' each other face to face, in the sense of producing a common result and in the sense of completeness. And this same group is also called samuppāda because it produces only together states whose functions are inseparable from each other. Thus too, it is paṭicca and it is samuppāda, hence paṭiccasamuppāda.

579. අපරො නයො –

579. Another method:

පච්චයතා අඤ්ඤොඤ්ඤං, පටිච්ච යස්මා සමං සහ ච ධම්මෙ;

අයමුප්පාදෙති තතොපි, එවමිධ භාසිතා මුනිනා.

Because this conditionality produces Phenomena dependently on each other, Completely and together, therefore It was spoken thus here by the Sage.

අවිජ්ජාදිසීසෙන නිද්දිට්ඨපච්චයෙසු හි යෙ පච්චයා යං සඞ්ඛාරාදිකං ධම්මං උප්පාදෙන්ති, න තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අපටිච්ච අඤ්ඤමඤ්ඤවෙකල්ලෙ සති උප්පාදෙතුං සමත්ථාති. තස්මා පටිච්ච සමං සහ ච න එකෙකදෙසං, නාපි පුබ්බාපරභාවෙන අයං පච්චයතා ධම්මෙ උප්පාදෙතීති අත්ථානුසාරවොහාරකුසලෙන මුනිනා එවමිධ භාසිතා, පටිච්චසමුප්පාදොත්වෙව භාසිතාති අත්ථො.

For among the conditions indicated with ignorance and so on as their head, those conditions that produce a phenomenon such as volitional formations are not able to produce it without depending on each other, when there is a deficiency in regard to each other. Therefore, this conditionality produces phenomena dependently, completely, and together, not partially, nor in a sequence of before and after. Thus it was spoken here by the Sage, who is skilled in expression that accords with the meaning; that is, it was spoken of as 'dependent origination.' This is the meaning.

580. එවං භාසමානෙන ච,

580. And by speaking thus,

පුරිමෙන සස්සතාදීන, මභාවො පච්ඡිමෙන ච පදෙන;

උච්ඡෙදාදිවිඝාතො, ද්වයෙන පරිදීපිතො ඤායො.

By the first term, the absence of eternalism and so on, And by the latter term, the demolition of annihilationism and so on; By the two together the principle is clarified.

පුරිමෙනාති [Pg.153] පච්චයසාමග්ගිපරිදීපකෙන පටිච්චපදෙන පවත්තිධම්මානං පච්චයසාමග්ගියං ආයත්තවුත්තිත්තා සස්සතාහෙතුවිසමහෙතුවසවත්තිවාදප්පභෙදානං සස්සතාදීනං අභාවො පරිදීපිතො හොති? කිං හි සස්සතානං, අහෙතුආදිවසෙන වා පවත්තානං පච්චයසාමග්ගියාති? පච්ඡිමෙන ච පදෙනාති ධම්මානං උප්පාදපරිදීපකෙන සමුප්පාදපදෙන පච්චයසාමග්ගියං ධම්මානං උප්පත්තිතො විහතා උච්ඡෙදනත්ථිකඅකිරියවාදාති උච්ඡෙදාදිවිඝාතො පරිදීපිතො හොති. පුරිමපුරිමපච්චයවසෙන හි පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානෙසු ධම්මෙසු කුතො උච්ඡෙදො, නත්ථිකාකිරියවාදා චාති. ද්වයෙනාති සකලෙන පටිච්චසමුප්පාදවචනෙන තස්සා තස්සා පච්චයසාමග්ගියා සන්තතිං අවිච්ඡින්දිත්වා තෙසං තෙසං ධම්මානං සම්භවතො මජ්ඣිමා පටිපදා, ‘‘සො කරොති සො පටිසංවෙදෙති, අඤ්ඤො කරොති අඤ්ඤො පටිසංවෙදෙතී’’ති වාදප්පහානං, ජනපදනිරුත්තියා අනභිනිවෙසො, සමඤ්ඤාය අනතිධාවනන්ති අයං ඤායො පරිදීපිතො හොතීති අයං තාව පටිච්චසමුප්පාදොති වචනමත්තස්ස අත්ථො.

'By the first term': By the term paṭicca, which clarifies the assemblage of conditions, the absence of eternalism and the like—that is, the various doctrines of eternalism, of causelessness, of uneven causes, and of a supreme creator—is clarified, since the occurrence of ongoing phenomena is dependent on an assemblage of conditions. For what has an assemblage of conditions to do with things that are eternal or that proceed from causelessness and so on? 'And by the latter term': By the term samuppāda, which clarifies the arising of phenomena, the demolition of annihilationism and so on—that is, the doctrines of annihilationism, nihilism, and inaction—is clarified, since phenomena originate from an assemblage of conditions. For when phenomena are arising again and again by the force of preceding conditions, whence can there be annihilationism, nihilism, or the doctrine of inaction? 'By the two together': By the whole expression 'dependent origination,' because of the occurrence of these and those phenomena without interrupting the continuity of this and that assemblage of conditions, this principle is clarified: the middle way; the abandonment of the doctrines 'He who acts is he who experiences' and 'One acts and another experiences'; non-adherence to provincial parlance; and not overrunning conventional usage. This, in the first place, is the meaning of the mere expression 'dependent origination'.

581. යා පනායං භගවතා පටිච්චසමුප්පාදං දෙසෙන්තෙන ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා නයෙන නික්ඛිත්තා තන්ති, තස්සා අත්ථසංවණ්ණනං කරොන්තෙන විභජ්ජවාදිමණ්ඩලං ඔතරිත්වා ආචරියෙ අනබ්භාචික්ඛන්තෙන සකසමයං අවොක්කමන්තෙන පරසමයං අනායූහන්තෙන සුත්තං අප්පටිබාහන්තෙන විනයං අනුලොමෙන්තෙන මහාපදෙසෙ ඔලොකෙන්තෙන ධම්මං දීපෙන්තෙන අත්ථං සඞ්ගාහෙන්තෙන තමෙවත්ථං පුනරාවත්තෙත්වා අපරෙහිපි පරියායන්තරෙහි නිද්දිසන්තෙන ච යස්මා අත්ථසංවණ්ණනා කාතබ්බා හොති, පකතියාපි ච දුක්කරාව පටිච්චසමුප්පාදස්ස අත්ථසංවණ්ණනා. යථාහු පොරාණා –

581. Now, as to this textual formulation that was laid down by the Blessed One when he taught dependent origination by the method beginning, 'With ignorance as condition, there are volitional formations,' an explanation of its meaning should be given by one who has entered the circle of the Analysts (Vibhajjavādins), who does not misrepresent the teachers, who does not abandon his own doctrine, who does not attack a rival doctrine, who does not reject the suttas, who conforms to the Vinaya, who looks to the Great Standards, who illuminates the Dhamma, who synthesizes the meaning, and who, after restating that same meaning, points it out by other alternative methods. And since, in the nature of things, an explanation of the meaning of dependent origination is difficult to make, as the ancients have said:

‘‘සච්චං සත්තො පටිසන්ධි, පච්චයාකාරමෙව ච;

දුද්දසා චතුරො ධම්මා, දෙසෙතුං ච සුදුක්කරා’’ති.

Truth, a being, rebirth-linking, And the structure of conditions too; These four things are hard to see, And to teach them is most difficult.

තස්මා අඤ්ඤත්‍ර ආගමාධිගමප්පත්තෙහි න සුකරා පටිච්චසමුප්පාදස්සත්ථවණ්ණනාති පරිතුලයිත්වා,

Therefore, having reflected that an explanation of the meaning of dependent origination is not easy for any except those who have attained the scriptures and realization,

වත්තුකාමො [Pg.154] අහං අජ්ජ, පච්චයාකාරවණ්ණනං;

පතිට්ඨං නාධිගච්ඡාමි, අජ්ඣොගාළ්හොව සාගරං.

Wishing to speak today an explanation Of the structure of conditions, I find no footing, as if I were One plunged into the ocean.

සාසනං පනිදං නානා, දෙසනානයමණ්ඩිතං;

පුබ්බාචරියමග්ගො ච, අබ්බොච්ඡින්නො පවත්තති.

But this Dispensation is adorned With many methods of teaching, And the ancient teachers' path proceeds Unbroken down to today.

යස්මා තස්මා තදුභයං, සන්නිස්සායත්ථවණ්ණනං;

ආරභිස්සාමි එතස්ස, තං සුණාථ සමාහිතා.

Therefore, relying on them both, I shall begin the explanation Of its meaning. Now listen well With minds attentive and composed.

වුත්තඤ්හෙතං පුබ්බාචරියෙහි –

For it was said by the ancient teachers:

‘‘යො කොචි මං අට්ඨිකත්වා සුණෙය්‍ය,ලභෙථ පුබ්බාපරියං විසෙසං;

ලද්ධාන පුබ්බාපරියං විසෙසං,අදස්සනං මච්චුරාජස්ස ගච්ඡෙ’’ති.

Whoever listens to me with respect Would gain a special distinction In what precedes and what follows; And gaining that, he would pass Beyond the sight of the King of Death.

582. ඉති අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු හි ආදිතොයෙව තාව,

582. So, in the sequence beginning, 'With ignorance as condition, there are volitional formations,' first, at the very beginning,

දෙසනාභෙදතො අත්ථ, ලක්ඛණෙකවිධාදිතො. අඞ්ගානඤ්ච වවත්ථානා, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

The exposition should be understood From the division of the teaching, From the meaning, characteristic, kinds, and so on, And from the determination of the factors.

තත්ථ දෙසනාභෙදතොති භගවතො හි වල්ලිහාරකානං චතුන්නං පුරිසානං වල්ලිගහණං විය ආදිතො වා මජ්ඣතො වා පට්ඨාය යාව පරියොසානං, තථා පරියොසානතො වා මජ්ඣතො වා පට්ඨාය යාව ආදීති චතුබ්බිධා පටිච්චසමුප්පාදදෙසනා.

Herein, 'from the division of the teaching' means that the Blessed One's teaching of dependent origination is fourfold, like the grasping of a creeper by four men who are creeper-gatherers: from the beginning to the end, or from the middle to the end; likewise, from the end to the beginning, or from the middle to the beginning.

යථා හි වල්ලිහාරකෙසු චතූසු පුරිසෙසු එකො වල්ලියා මූලමෙව පඨමං පස්සති, සො තං මූලෙ ඡෙත්වා සබ්බං ආකඩ්ඪිත්වා ආදාය කම්මෙ උපනෙති, එවං භගවා ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා…පෙ… ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති (ම. නි. 1.402; සං. නි. 2.2) ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානාපි පටිච්චසමුප්පාදං දෙසෙති.

For just as among four creeper-gatherers, one first sees the root of the creeper, and cutting it at the root, he pulls the whole of it, takes it, and puts it to use; so the Blessed One teaches dependent origination from the beginning right up to the end: 'So, bhikkhus, with ignorance as condition, there are volitional formations… with birth as condition, there is aging-and-death' (MN 38; SN 12.1).

යථා පන තෙසු පුරිසෙසු එකො වල්ලියා මජ්ඣං පඨමං පස්සති, සො මජ්ඣෙ ඡින්දිත්වා උපරිභාගඤ්ඤෙව ආකඩ්ඪිත්වා ආදාය කම්මෙ උපනෙති, එවං භගවා ‘‘තස්ස තං වෙදනං අභිනන්දතො අභිවදතො අජ්ඣොසාය තිට්ඨතො [Pg.155] උප්පජ්ජති නන්දී. යා වෙදනාසු නන්දී, තදුපාදානං. තස්සුපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාතී’’ති (ම. නි. 1.409; සං. නි. 3.5) මජ්ඣතො පට්ඨාය යාව පරියොසානාපි දෙසෙති.

And just as among those men, one first sees the middle of the creeper, and cutting it in the middle, he pulls only the upper part, takes it, and puts it to use; so the Blessed One teaches from the middle to the end: 'For one who delights in that feeling, welcomes it, and remains holding to it, delight arises. Whatever delight there is in feelings is clinging. With clinging as condition, becoming; with becoming as condition, birth' (MN 38; SN 22.85).

යථා ච තෙසු පුරිසෙසු එකො වල්ලියා අග්ගං පඨමං පස්සති, සො අග්ගෙ ගහෙත්වා අග්ගානුසාරෙන යාව මූලා සබ්බං ආදාය කම්මෙ උපනෙති, එවං භගවා ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, ජාතිපච්චයා නු ඛො, භික්ඛවෙ, ජරාමරණං නො වා කථං වො එත්ථ හොතීති? ජාතිපච්චයා, භන්තෙ, ජරාමරණං. එවං නො එත්ථ හොති ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති. භවපච්චයා ජාති…පෙ… අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, අවිජ්ජාපච්චයා නු ඛො, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා නො වා කථං වො එත්ථ හොතී’’ති (ම. නි. 1.403) පරියොසානතො පට්ඨාය යාව ආදිතොපි පටිච්චසමුප්පාදං දෙසෙති.

And just as among those men, one first sees the tip of a creeper, takes hold of the tip, and following the tip all the way to the root, takes it all and applies it to his work, so the Blessed One says: ‘“With birth as condition, aging-and-death”—thus it was said. Now, bhikkhus, is aging-and-death conditioned by birth, or not? How does it appear to you in this matter?’ ‘With birth as condition, venerable sir, aging-and-death. Thus it appears to us in this matter: aging-and-death is conditioned by birth.’ ‘“With becoming as condition, birth”… “With ignorance as condition, volitional formations”—thus it was said. Now, bhikkhus, are volitional formations conditioned by ignorance, or not? How does it appear to you in this matter?’ (cf. MN 38). Thus he teaches dependent origination from the end back to the beginning.

යථා පනෙතෙසු පුරිසෙසු එකො වල්ලියා මජ්ඣමෙව පඨමං පස්සති, සො මජ්ඣෙ ඡින්දිත්වා හෙට්ඨා ඔතරන්තො යාව මූලා ආදාය කම්මෙ උපනෙති, එවං භගවා ‘‘ඉමෙ ච, භික්ඛවෙ, චත්තාරො ආහාරා කින්නිදානා, කිංසමුදයා, කිංජාතිකා, කිංපභවා? ඉමෙ චත්තාරො ආහාරා තණ්හානිදානා, තණ්හාසමුදයා, තණ්හාජාතිකා, තණ්හාපභවා. තණ්හා කින්නිදානා… වෙදනා… ඵස්සො… සළායතනං… නාමරූපං… විඤ්ඤාණං… සඞ්ඛාරා කින්නිදානා…පෙ… සඞ්ඛාරා අවිජ්ජානිදානා…පෙ… අවිජ්ජාපභවා’’ති (සං. නි. 2.11) මජ්ඣතො පට්ඨාය යාව ආදිතො දෙසෙති.

Again, just as one of these men first sees the middle of a creeper, cuts it in the middle and, going downwards, takes it as far as the root and applies it to his work, so the Blessed One teaches from the middle back to the beginning, saying: ‘And these four kinds of nutriment, bhikkhus—what is their source, what their origin, what their birth, what their provenance? These four kinds of nutriment have craving as their source, craving as their origin, craving as their birth, craving as their provenance. Craving—what is its source…? Feeling… Contact… The six sense bases… Name-and-form… Consciousness… Volitional formations—what is their source…? … Volitional formations have ignorance as their source… ignorance as their provenance’ (SN 12.11).

583. කස්මා පනෙවං දෙසෙතීති? පටිච්චසමුප්පාදස්ස සමන්තභද්දකත්තා සයඤ්ච දෙසනාවිලාසප්පත්තත්තා. සමන්තභද්දකො හි පටිච්චසමුප්පාදො, තතො තතො ඤායපටිවෙධාය සංවත්තතියෙව. දෙසනාවිලාසප්පත්තො ච භගවා චතුවෙසාරජ්ජපටිසම්භිදායොගෙන චතුබ්බිධගම්භීරභාවප්පත්තියා ච. සො දෙසනාවිලාසප්පත්තත්තා නානානයෙහෙව ධම්මං දෙසෙති.

583. But why does he teach in this way? Because dependent origination is good all around, and because he himself has attained grace in exposition. For dependent origination is good all around, as it is conducive from any point to the penetration of the right method. And the Blessed One, having attained grace in exposition through his endowment with the four kinds of fearlessness and the analytical knowledges, and through his attainment of the fourfold profundity, teaches the Dhamma in various ways because of this attainment of grace in exposition.

විසෙසතො පනස්ස යා ආදිතො පට්ඨාය අනුලොමදෙසනා, සා පවත්තිකාරණවිභාගසංමූළ්හං වෙනෙය්‍යජනං සමනුපස්සතො යථාසකෙහි කාරණෙහි පවත්තිසන්දස්සනත්ථං උප්පත්තික්කමසන්දස්සනත්ථඤ්ච පවත්තාති විඤ්ඤාතබ්බා. යා පරියොසානතො පට්ඨාය පටිලොමදෙසනා, සා ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො [Pg.156] ආපන්නො ජායති ච ජීයති ච මීයති ච චවති ච උපපජ්ජති චා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.57; සං. නි. 2.4) නයෙන කිච්ඡාපන්නං ලොකං අනුවිලොකයතො පුබ්බභාගපටිවෙධානුසාරෙන තස්ස තස්ස ජරාමරණාදිකස්ස දුක්ඛස්ස අත්තනා අධිගතකාරණසන්දස්සනත්ථං. යා මජ්ඣතො පට්ඨාය යාව ආදි පවත්තා, සා ආහාරනිදානවවත්ථාපනානුසාරෙන යාව අතීතං අද්ධානං අතිහරිත්වා පුන අතීතද්ධතො පභුති හෙතුඵලපටිපාටිසන්දස්සනත්ථං. යා පන මජ්ඣතො පට්ඨාය යාව පරියොසානං පවත්තා, සා පච්චුප්පන්නෙ අද්ධානෙ අනාගතද්ධහෙතුසමුට්ඨානතො පභුති අනාගතද්ධසන්දස්සනත්ථං. තාසු යා පවත්තිකාරණසම්මූළ්හස්ස වෙනෙය්‍යජනස්ස යථාසකෙහි කාරණෙහි පවත්තිසන්දස්සනත්ථං උප්පත්තික්කමසන්දස්සනත්ථඤ්ච ආදිතො පට්ඨාය අනුලොමදෙසනා වුත්තා, සා ඉධ නික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා.

But specifically, it should be understood that his teaching in forward order from the beginning is intended for those persons to be trained who are confused about the analysis of the causes of the process of existence, for the purpose of showing them this process according to its respective causes and showing the sequence of arising. The teaching in reverse order from the end is for one who reflects on the world as having fallen into difficulty—‘Alas, this world has fallen into difficulty: it is born, ages, dies, passes away, and is reborn’ (DN 14; SN 12.4)—for the purpose of showing, in accordance with his initial penetration, the causes that he himself discovered for such suffering as aging-and-death. The teaching that proceeds from the middle back to the beginning is for showing the sequence of cause and effect by tracing it back into the past in accordance with the establishment of nutriment as a condition, and then showing the sequence from the past onwards. The teaching that proceeds from the middle to the end is for showing the future, beginning from the arising of causes for the future in the present. Among these, it should be understood that the teaching presented here is the one in forward order from the beginning, which is intended for those confused about the causes of the process of existence, to show them this process and the sequence of arising according to its respective causes.

584. කස්මා පනෙත්ථ අවිජ්ජා ආදිතො වුත්තා, කිං පකතිවාදීනං පකති විය අවිජ්ජාපි අකාරණං මූලකාරණං ලොකස්සාති? න අකාරණං. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) හි අවිජ්ජාය කාරණං වුත්තං. අත්ථි පන පරියායො යෙන මූලකාරණං සියා, කො පන සොති? වට්ටකථාය සීසභාවො.

584. But why is ignorance stated here as the beginning? Is it that, like the primal nature (pakati) of the primordialists, ignorance is an uncaused root cause of the world? No, it is not without a cause. For it is said, ‘With the arising of the taints, there is the arising of ignorance’ (MN 9), showing that ignorance has a cause. But there is a way in which it could be considered the root cause. What is it? It holds the principal place in the account of the round of existence.

භගවා හි වට්ටකථං කථෙන්තො ද්වෙ ධම්මෙ සීසං කත්වා කථෙති, අවිජ්ජං වා. යථාහ – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ‘ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසි, අථ පච්ඡා සමභවී’ති, එවඤ්චෙතං, භික්ඛවෙ, වුච්චති, අථ ච පන පඤ්ඤායති ඉදප්පච්චයා අවිජ්ජා’’ති (අ. නි. 10.61). භවතණ්හං වා. යථාහ – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවතණ්හාය ‘ඉතො පුබ්බෙ භවතණ්හා නාහොසි, අථ පච්ඡා සමභවී’ති, එවඤ්චෙතං, භික්ඛවෙ, වුච්චති, අථ ච පන පඤ්ඤායති ඉදප්පච්චයා භවතණ්හා’’ති (අ. නි. 10.62).

For when the Blessed One explains the round of existence, he makes two states primary in his explanation: either ignorance or craving for existence. As was said: ‘Bhikkhus, a first point of ignorance is not discerned, of which it might be said: “Before this, ignorance did not exist, and it came to be later.” And though this is said, bhikkhus, it is still discerned that ignorance has a specific condition.’ (AN 10.61). Or craving for existence. As was said: ‘Bhikkhus, a first point of craving for existence is not discerned, of which it might be said: “Before this, craving for existence did not exist, and it came to be later.” And though this is said, bhikkhus, it is still discerned that craving for existence has a specific condition.’ (AN 10.62).

585. කස්මා පන භගවා වට්ටකථං කථෙන්තො ඉමෙ ද්වෙ ධම්මෙ සීසං කත්වා කථෙතීති? සුගතිදුග්ගතිගාමිනො කම්මස්ස විසෙසහෙතුභූතත්තා. දුග්ගතිගාමිනො හි කම්මස්ස විසෙසහෙතු අවිජ්ජා. කස්මා? යස්මා අවිජ්ජාභිභූතො පුථුජ්ජනො අග්ගිසන්තාපලගුළාභිඝාතපරිස්සමාභිභූතා වජ්ඣගාවී තාය පරිස්සමාතුරතාය නිරස්සාදම්පි අත්තනො අනත්ථාවහම්පි ච උණ්හොදකපානං [Pg.157] විය කිලෙසසන්තාපතො නිරස්සාදම්පි දුග්ගතිනිපාතනතො ච අත්තනො අනත්ථාවහම්පි පාණාතිපාතාදිං අනෙකප්පකාරං දුග්ගතිගාමිකම්මං ආරභති. සුගතිගාමිනො පන කම්මස්ස විසෙසහෙතු භවතණ්හා. කස්මා? යස්මා භවතණ්හාභිභූතො පුථුජ්ජනො සා වුත්තප්පකාරා ගාවී සීතූදකතණ්හාය සඅස්සාදං අත්තනො පරිස්සමවිනොදනඤ්ච සීතූදකපානං විය කිලෙසසන්තාපවිරහතො සඅස්සාදං සුගතිසම්පාපනෙන අත්තනො දුග්ගතිදුක්ඛපරිස්සමවිනොදනඤ්ච පාණාතිපාතා වෙරමණිආදිං අනෙකප්පකාරං සුගතිගාමිකම්මං ආරභති.

585. But why does the Blessed One, when explaining the round of existence, make these two states primary? Because they are the special causes for kamma that leads to good and bad destinations. Ignorance is the special cause for kamma leading to bad destinations. Why? Because an uninstructed worldling, overwhelmed by ignorance—like a cow for slaughter that, overcome by the torment of being seared by fire and struck with a club, drinks hot water that is tasteless and harmful to it because it is afflicted by that torment—undertakes various kinds of kamma leading to a bad destination, such as the destruction of life, which is tasteless because of the torment of the defilements and harmful to himself because it leads to a fall into a bad destination. But craving for existence is the special cause for kamma leading to good destinations. Why? Because an uninstructed worldling, overwhelmed by craving for existence—like that same cow that, thirsting for cool water, drinks cool water that is pleasant and relieves its torment—undertakes various kinds of kamma leading to a good destination, such as abstaining from the destruction of life, which is pleasant because it is free from the torment of the defilements and which relieves the torment of suffering in a bad destination by bringing attainment of a good destination.

586. එතෙසු පන වට්ටකථාය සීසභූතෙසු ධම්මෙසු කත්ථචි භගවා එකධම්මමූලිකං දෙසනං දෙසෙති. සෙය්‍යථිදං, ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජූපනිසා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරූපනිසං විඤ්ඤාණ’’න්තිආදි (සං. නි. 2.23). තථා ‘‘උපාදානියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරතො තණ්හා පවඩ්ඪති, තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්තිආදි (සං. නි. 2.52). කත්ථචි උභයමූලිකම්පි. සෙය්‍යථිදං, ‘‘අවිජ්ජානීවරණස්ස, භික්ඛවෙ, බාලස්ස තණ්හාය සම්පයුත්තස්ස එවමයං කායො සමුදාගතො. ඉති අයඤ්චෙව කායො බහිද්ධා ච නාමරූපං ඉත්ථෙතං ද්වයං. ද්වයං පටිච්ච ඵස්සො සළෙවායතනානි, යෙහි ඵුට්ඨො බාලො සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙතී’’තිආදි (සං. නි. 2.19). තාසු දෙසනාසු ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති අයමිධ අවිජ්ජාවසෙන එකධම්මමූලිකා දෙසනාති වෙදිතබ්බා. එවං තාවෙත්ථ දෙසනාභෙදතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

586. Among these states, which are primary in the account of the round of existence, the Blessed One sometimes gives a teaching with a single root. For instance: ‘Thus, bhikkhus, ignorance is the supporting condition for volitional formations; volitional formations are the supporting condition for consciousness….’ (SN 12.23). And: ‘Bhikkhus, for one who dwells contemplating gratification in things that are fuel for clinging, craving increases. With craving as condition, there is clinging….’ (SN 12.52). Sometimes he gives a teaching with a double root. For instance: ‘Bhikkhus, for the fool, hindered by ignorance and fettered by craving, this body has come to be. Thus there is this body and external name-and-form; so this is a dyad. With the dyad as condition, there is contact through the six sense bases; touched by them, the fool experiences pleasure and pain….’ (SN 12.19). Among these teachings, the one beginning ‘With ignorance as condition, volitional formations,’ should be understood here as a teaching with a single root, namely, ignorance. Thus the analysis should be understood according to the different kinds of teaching.

587. අත්ථතොති අවිජ්ජාදීනං පදානං අත්ථතො. සෙය්‍යථිදං, පූරෙතුං අයුත්තට්ඨෙන කායදුච්චරිතාදි අවින්දියං නාම, අලද්ධබ්බන්ති අත්ථො. තං අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජා. තබ්බිපරීතතො කායසුචරිතාදි වින්දියං නාම, තං වින්දියං න වින්දතීති අවිජ්ජා. ඛන්ධානං රාසට්ඨං, ආයතනානං ආයතනට්ඨං, ධාතූනං සුඤ්ඤට්ඨං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතියට්ඨං, සච්චානං තථට්ඨං අවිදිතං කරොතීතිපි අවිජ්ජා. දුක්ඛාදීනං පීළනාදිවසෙන වුත්තං චතුබ්බිධං අත්ථං අවිදිතං කරොතීතිපි අවිජ්ජා. අන්තවිරහිතෙ සංසාරෙ සබ්බයොනිගතිභවවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු සත්තෙ ජවාපෙතීති අවිජ්ජා. පරමත්ථතො අවිජ්ජමානෙසු ඉත්ථිපුරිසාදීසු ජවති, විජ්ජමානෙසුපි ඛන්ධාදීසු න ජවතීති අවිජ්ජා. අපිච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං [Pg.158] වත්ථාරම්මණානං පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නානඤ්ච ධම්මානං ඡාදනතොපි අවිජ්ජා.

587. As to meaning: this is the meaning of the terms beginning with ignorance. For instance: bodily misconduct and so on are called ‘unobtainable’ (avindiya) in the sense that they are unfit to be pursued. Because it obtains (vindati) what is unobtainable (avindiya), it is called ignorance (avijjā). Conversely, bodily good conduct and so on are called ‘obtainable’ (vindiya). Because it does not obtain (na vindati) what is obtainable (vindiya), it is called ignorance (avijjā). Also, it is ignorance because it makes unknown the meaning of the aggregates as a heap, the meaning of the sense bases as sources, the meaning of the elements as voidness, the meaning of the faculties as sovereignty, and the meaning of the truths as reality. It is also ignorance because it makes unknown the fourfold meaning of suffering, etc., stated in terms of affliction, etc. It is ignorance because it makes beings run on in the beginningless round of existence through all destinations, planes of existence, stations of consciousness, and abodes of beings. It is ignorance because it runs on with respect to what is non-existent in the ultimate sense, such as a woman or a man, but does not run on with respect to what is existent, such as the aggregates. Furthermore, it is ignorance because it conceals the bases and objects of such consciousnesses as eye-consciousness, and it conceals dependent origination and dependently arisen phenomena.

යං පටිච්ච ඵලමෙති, සො පච්චයො. පටිච්චාති න විනා අපච්චක්ඛත්වාති අත්ථො. එතීති උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති චාති අත්ථො. අපිච උපකාරකට්ඨො පච්චයට්ඨො. අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා.

A condition (paccaya) is that depending on which a result comes to be. ‘Depending on’ (paṭicca) means not without, not separate from. ‘Comes to be’ (eti) means it both arises and continues. Furthermore, the meaning of ‘condition’ is that of a supporting factor. It is ignorance (avijjā) and it is a condition (paccayo), hence ‘ignorance-condition’ (avijjāpaccayo). Therefore, ‘on account of the ignorance-condition’ (avijjāpaccayā).

සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා. අපිච අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරසද්දෙන ආගතසඞ්ඛාරාති දුවිධා සඞ්ඛාරා. තත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරා තයො, කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරා තයොති ඉමෙ ඡ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා. තෙ සබ්බෙපි ලොකියකුසලාකුසලචෙතනාමත්තමෙව හොන්ති.

‘They form the formed’ (saṅkhatam abhisaṅkharonti), thus they are called ‘formations’ (saṅkhārā). Furthermore, formations are of two kinds: those conditioned by ignorance, and those designated by the word ‘saṅkhāra’. Therein, there are the three formations—meritorious, demeritorious, and imperturbable—and the three formations—bodily, verbal, and mental. These six are the formations conditioned by ignorance. All of them are simply worldly wholesome and unwholesome volitions.

සඞ්ඛතසඞ්ඛාරො, අභිසඞ්ඛතසඞ්ඛාරො, අභිසඞ්ඛරණකසඞ්ඛාරො, පයොගාභිසඞ්ඛාරොති ඉමෙ පන චත්තාරො සඞ්ඛාර-සද්දෙන ආගතසඞ්ඛාරා. තත්ථ ‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.221, 272; සං. නි. 1.186) වුත්තා සබ්බෙපි සප්පච්චයා ධම්මා සඞ්ඛතසඞ්ඛාරා නාම. කම්මනිබ්බත්තා තෙභූමකා රූපාරූපධම්මා අභිසඞ්ඛතසඞ්ඛාරාති අට්ඨකථාසු වුත්තා, තෙපි ‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා’’ති (දී. නි. 2.221; 272; සං. නි. 1.186) එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. විසුං පන නෙසං ආගතට්ඨානං න පඤ්ඤායති. තෙභූමිකකුසලාකුසලචෙතනා පන අභිසඞ්ඛරණකසඞ්ඛාරොති වුච්චති, තස්ස ‘‘අවිජ්ජාගතොයං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො පුඤ්ඤඤ්චෙව සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) ආගතට්ඨානං පඤ්ඤායති. කායිකචෙතසිකං පන වීරියං පයොගාභිසඞ්ඛාරොති වුච්චති, සො ‘‘යාවතිකා අභිසඞ්ඛාරස්ස ගති, තාවතිකා ගන්ත්වා අක්ඛාහතං මඤ්ඤෙ අට්ඨාසී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.15) ආගතො.

Furthermore, these four are the formations that come under the term 'formations': conditioned formations, specially conditioned formations, conditioning formations, and formations of exertion. Among these, all causally conditioned phenomena spoken of in passages such as, 'Impermanent, alas, are formations!' are called 'conditioned formations.' Material and immaterial phenomena in the three realms produced by kamma are called 'specially conditioned formations' in the commentaries, and they too are included right here in 'Impermanent, alas, are formations!' A separate textual source for them, however, is not apparent. Furthermore, wholesome and unwholesome volitions in the three realms are called 'conditioning formations'; their textual source is apparent in passages such as, 'Bhikkhus, this person, overcome by ignorance, conditions a meritorious formation.' Furthermore, bodily and mental energy is called 'formations of exertion'; it is found in passages such as, 'Having gone as far as the momentum of the conditioning force extends, it stood still, I suppose, as if fixed to an axle.'

න කෙවලඤ්ච එතෙයෙව, අඤ්ඤෙපි ‘‘සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජන්තස්ස ඛො, ආවුසො විසාඛ, භික්ඛුනො පඨමං නිරුජ්ඣති වචීසඞ්ඛාරො, තතො කායසඞ්ඛාරො, තතො චිත්තසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.464) නයෙන සඞ්ඛාර-සද්දෙන ආගතා අනෙකෙ සඞ්ඛාරා. තෙසු නත්ථි සො සඞ්ඛාරො, යො සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙහි සඞ්ගහං න ගච්ඡෙය්‍ය, ඉතො පරං සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්තිආදීසු වුත්තං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

And it is not only these; there are also many other formations that come under the term 'formations' by the method beginning: 'For a bhikkhu, friend Visākha, who is attaining the cessation of perception and feeling, the verbal formation ceases first, then the bodily formation, then the mental formation.' Among these, there is no formation that would not be included under conditioned formations. Henceforth, what is stated in passages such as 'from formations as condition, consciousness arises' should be understood in the way already explained.

අවුත්තෙ [Pg.159] පන විජානාතීති විඤ්ඤාණං. නමතීති නාමං. රුප්පතීති රූපං. ආයෙ තනොති ආයතඤ්ච නයතීති ආයතනං. ඵුසතීති ඵස්සො. වෙදයතීති වෙදනා. පරිතස්සතීති තණ්හා. උපාදියතීති උපාදානං. භවති භාවයති චාති භවො. ජනනං ජාති. ජිරණං ජරා. මරන්ති එතෙනාති මරණං. සොචනං සොකො. පරිදෙවනං පරිදෙවො. දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. උප්පාදට්ඨිතිවසෙන වා ද්විධා ඛණතීතිපි දුක්ඛං. දුම්මනභාවො දොමනස්සං. භුසො ආයාසො උපායාසො.

Furthermore, regarding the terms not yet explained: It is 'consciousness' because it cognizes. It is 'name' because it inclines. It is 'form' because it is afflicted. It is a 'base' because it extends what comes and leads on what is long. It is 'contact' because it touches. It is 'feeling' because it experiences. It is 'craving' because it thirsts. It is 'clinging' because it grasps. It is 'becoming' because it becomes and brings into being. Generation is 'birth.' Decaying is 'aging.' It is 'death' because they die by means of it. Sorrowing is 'sorrow.' Lamenting is 'lamentation.' It is 'suffering' because it causes suffering. Or it is also 'suffering' because it digs away in two ways: by way of arising and presence. The state of a troubled mind is 'grief.' Extreme fatigue is 'despair.'

සම්භවන්තීති අභිනිබ්බත්තන්ති. න කෙවලඤ්ච සොකාදීහෙව, අථ ඛො සබ්බපදෙහි සම්භවන්ති-සද්දස්ස යොජනා කාතබ්බා. ඉතරථා හි ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති වුත්තෙ කිං කරොන්තීති න පඤ්ඤායෙය්‍ය, සම්භවන්තීති පන යොජනාය සති අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති පච්චයපච්චයුප්පන්නවවත්ථානං කතං හොති. එස නයො සබ්බත්ථ.

'They come into being' means they are produced. The application of the word 'come into being' should be made not only with sorrow and the other terms, but with all the terms. For otherwise, when it is said, 'From ignorance as condition, formations,' it would not be apparent what they do. But when the application 'come into being' is present, then: 'it is ignorance and it is a condition, thus it is a condition of ignorance.' Therefore, by the statement 'From ignorance as condition, formations come into being,' the distinction between the condition and the conditionally arisen phenomenon is made. This is the method in all cases.

එවන්ති නිද්දිට්ඨනයනිදස්සනං. තෙන අවිජ්ජාදීහෙව කාරණෙහි, න ඉස්සරනිම්මානාදීහීති දස්සෙති. එතස්සාති යථාවුත්තස්ස. කෙවලස්සාති අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා. දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛසමූහස්ස, න සත්තස්ස, න සුඛසුභාදීනං. සමුදයොති නිබ්බත්ති. හොතීති සම්භවති. එවමෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

The word 'Thus' is an indication of the method that has been explained. By it, the text shows that this occurs only from causes such as ignorance, not from a creator god or the like. 'Of this' means of what has been stated. 'Mere' means unmixed, or alternatively, whole. 'Mass of suffering' means the aggregate of suffering, not of a being, nor of pleasure, beauty, and so on. 'Origination' means arising. 'There is' means it comes to be. In this way, the definitive meaning should be understood here.

588. ලක්ඛණාදිතොති අවිජ්ජාදීනං ලක්ඛණාදිතො. සෙය්‍යථිදං – අඤ්ඤාණලක්ඛණා අවිජ්ජා, සම්මොහනරසා, ඡාදනපච්චුපට්ඨානා, ආසවපදට්ඨානා. අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා සඞ්ඛාරා, ආයූහනරසා, චෙතනාපච්චුපට්ඨානා, අවිජ්ජාපදට්ඨානා. විජානනලක්ඛණං විඤ්ඤාණං, පුබ්බඞ්ගමරසං, පටිසන්ධිපච්චුපට්ඨානං, සඞ්ඛාරපදට්ඨානං, වත්ථාරම්මණපදට්ඨානං වා. නමනලක්ඛණං නාමං, සම්පයොගරසං, අවිනිබ්භොගපච්චුපට්ඨානං, විඤ්ඤාණපදට්ඨානං. රුප්පනලක්ඛණං රූපං, විකිරණරසං, අබ්‍යාකතපච්චුපට්ඨානං, විඤ්ඤාණපදට්ඨානං. ආයතනලක්ඛණං සළායතනං, දස්සනාදිරසං, වත්ථුද්වාරභාවපච්චුපට්ඨානං, නාමරූපපදට්ඨානං. ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො, සඞ්ඝට්ටනරසො, සඞ්ගතිපච්චුපට්ඨානො, සළායතනපදට්ඨානො. අනුභවනලක්ඛණා වෙදනා, විසයරසසම්භොගරසා, සුඛදුක්ඛපච්චුපට්ඨානා, ඵස්සපදට්ඨානා. හෙතුලක්ඛණා තණ්හා, අභිනන්දනරසා, අතිත්තභාවපච්චුපට්ඨානා, වෙදනාපදට්ඨානා. ගහණලක්ඛණං [Pg.160] උපාදානං, අමුඤ්චනරසං, තණ්හාදළ්හත්තදිට්ඨිපච්චුපට්ඨානං, තණ්හාපදට්ඨානං. කම්මකම්මඵලලක්ඛණො භවො, භාවනභවනරසො, කුසලාකුසලාබ්‍යාකතපච්චුපට්ඨානො, උපාදානපදට්ඨානො. ජාතිආදීනං ලක්ඛණාදීනි සච්චනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙත්ථ ලක්ඛණාදිතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

588. By way of characteristic, etc.: This means by way of the characteristic, etc., of ignorance and the other links. That is: Ignorance has the characteristic of not knowing, the function of causing delusion, the manifestation of concealing, and the proximate cause of the taints. Formations have the characteristic of conditioning, the function of accumulating, the manifestation of volition, and the proximate cause of ignorance. Consciousness has the characteristic of cognizing, the function of being the forerunner, the manifestation of rebirth-linking, and the proximate cause of formations, or alternatively, a base and an object. Name has the characteristic of inclining, the function of association, the manifestation of inseparability, and the proximate cause of consciousness. Form has the characteristic of being afflicted, the function of being scattered, the manifestation of being indeterminate, and the proximate cause of consciousness. The sixfold sense base has the characteristic of being a sphere of operation, the function of seeing, etc., the manifestation of being a physical base and a door, and the proximate cause of name-and-form. Contact has the characteristic of touching, the function of impinging, the manifestation of concurrence, and the proximate cause of the sixfold sense base. Feeling has the characteristic of being experienced, the function of enjoying the taste of the object, the manifestation of pleasure and pain, and the proximate cause of contact. Craving has the characteristic of being a cause of suffering, the function of delighting, the manifestation of insatiability, and the proximate cause of feeling. Clinging has the characteristic of grasping, the function of not letting go, the manifestation as the strengthening of craving and as wrong view, and the proximate cause of craving. Becoming has the characteristic of kamma and the result of kamma, the function of bringing to be and being, the manifestation as wholesome, unwholesome, and indeterminate, and the proximate cause of clinging. The characteristics, etc., of birth and the other links should be understood in the way stated in the Exposition of the Truths. Thus, the definitive meaning should be understood here also by way of characteristic, etc.

589. එකවිධාදිතොති එත්ථ අවිජ්ජා අඤ්ඤාණාදස්සනමොහාදිභාවතො එකවිධා. අප්පටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තිතො දුවිධා. තථා සසඞ්ඛාරාසඞ්ඛාරතො. වෙදනත්තයසම්පයොගතො තිවිධා. චතුසච්චපටිවෙධතො චතුබ්බිධා. ගතිපඤ්චකාදීනවච්ඡාදනතො පඤ්චවිධා. ද්වාරාරම්මණතො පන සබ්බෙසුපි අරූපධම්මෙසු ඡබ්බිධතා වෙදිතබ්බා.

589. By way of being singlefold, etc.: Herein, ignorance is singlefold in that it is a state of not knowing, not seeing, delusion, and so on. It is twofold as non-comprehension and wrong comprehension. Likewise, it is twofold as prompted and unprompted. It is threefold by way of its association with the three kinds of feeling. It is fourfold by way of non-penetration of the four truths. It is fivefold by way of concealing the danger in the five destinations. Furthermore, its sixfold nature should be understood in relation to the doors and objects in all immaterial phenomena.

සඞ්ඛාරා සාසවවිපාකධම්මධම්මාදිභාවතො එකවිධා. කුසලාකුසලතො දුවිධා. තථා පරිත්තමහග්ගතහීනමජ්ඣිමමිච්ඡත්තනියතානියතතො. තිවිධා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිභාවතො. චතුබ්බිධා චතුයොනිසංවත්තනතො. පඤ්චවිධා පඤ්චගතිගාමිතො.

Volitional formations are singlefold due to their nature as being with taints, as being phenomena that produce results, and so on. They are twofold by way of the wholesome and unwholesome. Similarly, they are twofold by way of the limited and exalted, the inferior and middling, and the wrongly-fixed and unfixed. They are threefold due to their nature as meritorious formations, and so on. They are fourfold as they cause rebirth in the four birth-origins. They are fivefold as they lead to the five destinations.

විඤ්ඤාණං ලොකියවිපාකාදිභාවතො එකවිධං. සහෙතුකාහෙතුකාදිතො දුවිධං. භවත්තයපරියාපන්නතො, වෙදනත්තයසම්පයොගතො, අහෙතුකද්විහෙතුකතිහෙතුකතො ච තිවිධං. යොනිගතිවසෙන චතුබ්බිධං, පඤ්චවිධඤ්ච.

Consciousness is of one kind due to its nature as worldly result, etc. It is of two kinds as with roots and without roots, etc. It is of three kinds as comprised in the three planes of existence, associated with the three feelings, and as rootless, with two roots, and with three roots. It is fourfold and fivefold according to birth-origin and destination.

නාමරූපං විඤ්ඤාණසන්නිස්සයතො කම්මපච්චයතො ච එකවිධං. සාරම්මණනාරම්මණතො දුවිධං. අතීතාදිතො තිවිධං. යොනිගතිවසෙන චතුබ්බිධං, පඤ්චවිධඤ්ච.

Name-and-form is of one kind as dependent on consciousness and conditioned by kamma. It is of two kinds as with an object and without an object. It is of three kinds as past, etc. It is fourfold and fivefold according to birth-origin and destination.

සළායතනං සඤ්ජාතිසමොසරණට්ඨානතො එකවිධං. භූතප්පසාදවිඤ්ඤාණාදිතො දුවිධං. සම්පත්තාසම්පත්තනොභයගොචරතො තිවිධං. යොනිගතිපරියාපන්නතො චතුබ්බිධං පඤ්චවිධඤ්චාති ඉමිනා නයෙන ඵස්සාදීනම්පි එකවිධාදිභාවො වෙදිතබ්බොති එවමෙත්ථ එකවිධාදිතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

The six sense bases are singlefold as the place of arising and convergence. They are twofold by way of sensitive matter and consciousness, and so on. They are threefold by way of having an object that has arrived, has not arrived, or is neither of the two. They are fourfold and fivefold as comprised in the birth-origins and destinations. In this way, the singlefold nature and so on of contact and the rest should also be understood. Thus, the analysis here is to be understood by way of the singlefold, and so on.

590. අඞ්ගානඤ්ච වවත්ථානාති සොකාදයො චෙත්ථ භවචක්කස්ස අවිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තා. ජරාමරණබ්භාහතස්ස හි බාලස්ස තෙ සම්භවන්ති. යථාහ [Pg.161] – ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො සාරීරිකාය දුක්ඛාය වෙදනාය ඵුට්ඨො සමානො සොචති කිලමති පරිදෙවති උරත්තාළිං කන්දති සම්මොහමාපජ්ජතී’’ති (සං. නි. 4.252). යාව ච තෙසං පවත්ති, තාව අවිජ්ජායාති පුනපි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති සම්බන්ධමෙව හොති භවචක්කං. තස්මා තෙසං ජරාමරණෙනෙව එකසඞ්ඛෙපං කත්වා ද්වාදසෙව පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානීති වෙදිතබ්බානි. එවමෙත්ථ අඞ්ගානං වවත්ථානතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

590. Regarding the demarcation of the factors: Herein, sorrow and so on are stated to show the uninterrupted nature of the cycle of existence. For they arise in a fool who is afflicted by aging and death. As it is said: 'Bhikkhus, when an uninstructed ordinary person is touched by a painful bodily feeling, he sorrows, grieves, and laments; he beats his breast, wails, and becomes distraught.' And as long as these occur, so long does ignorance occur. Thus, again, with 'conditioned by ignorance, volitional formations arise,' the cycle of existence is indeed connected. Therefore, by grouping these together with aging and death, it should be understood that there are just twelve factors of dependent origination. Thus, the analysis here is also to be understood by way of the demarcation of the factors.

අයං තාවෙත්ථ සඞ්ඛෙපකථා.

This, for now, is the concise exposition here.

අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරපදකථා

The Exposition of the Phrase 'Conditioned by Ignorance, Volitional Formations'

561. අයං පන විත්ථාරනයො – අවිජ්ජාති සුත්තන්තපරියායෙන දුක්ඛාදීසු චතූසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං, අභිධම්මපරියායෙන පුබ්බන්තාදීහි සද්ධිං අට්ඨසු. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘තත්ථ කතමා අවිජ්ජා, දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං, අපරන්තෙ, පුබ්බන්තාපරන්තෙ, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණ’’න්ති (ධ. ස. 1106). තත්ථ කිඤ්චාපි ඨපෙත්වා ලොකුත්තරං සච්චද්වයං සෙසට්ඨානෙසු ආරම්මණවසෙන අවිජ්ජා උප්පජ්ජති, එවං සන්තෙපි පටිච්ඡාදනවසෙනෙව ඉධ අධිප්පෙතා. සා හි උප්පන්නා දුක්ඛසච්චං පටිච්ඡාදෙත්වා තිට්ඨති, යාථාවසරසලක්ඛණං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, තථා සමුදයං, නිරොධං, මග්ගං, පුබ්බන්තසඞ්ඛාතං අතීතං ඛන්ධපඤ්චකං, අපරන්තසඞ්ඛාතං අනාගතං ඛන්ධපඤ්චකං, පුබ්බන්තාපරන්තසඞ්ඛාතං තදුභයං, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නධම්මසඞ්ඛාතං ඉදප්පච්චයතඤ්චෙව පටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙ ච පටිච්ඡාදෙත්වා තිට්ඨති. ‘‘අයං අවිජ්ජා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා’’ති එවං යාථාවසරසලක්ඛණමෙත්ථ පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති. තස්මා දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං…පෙ… ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණන්ති වුච්චති.

561. Now, this is the detailed explanation. Ignorance (avijjā), according to the Suttanta method, is the lack of knowledge in four instances beginning with suffering; according to the Abhidhamma method, it is the lack of knowledge in eight instances including the past ends. For it is said: 'Herein, what is ignorance? Lack of knowledge concerning suffering... lack of knowledge concerning the path leading to the cessation of suffering; lack of knowledge concerning the past end, the future end, both the past and future ends; lack of knowledge concerning this-conditionality and dependently arisen phenomena.' Here, although ignorance arises by way of taking as object the remaining six instances, setting aside the two supramundane truths, it is nevertheless intended here only in the sense of concealment. For when it arises, it stands concealing the truth of suffering, not allowing its true, inherent characteristic to be penetrated. Similarly, it stands concealing the origin, cessation, and path; the past five aggregates reckoned as the past end; the future five aggregates reckoned as the future end; both of these reckoned as both the past and future ends; and both this-conditionality and the dependently arisen phenomena, which are reckoned as 'this-conditionality and dependently arisen phenomena.' It does not allow one to penetrate herein their true, inherent characteristic, as in: 'This is ignorance, these are volitional formations.' Therefore, it is called 'lack of knowledge concerning suffering... lack of knowledge concerning this-conditionality and dependently arisen phenomena.'

592. සඞ්ඛාරාති පුඤ්ඤාදයො තයො කායසඞ්ඛාරාදයො තයොති එවං පුබ්බෙ සඞ්ඛෙපතො වුත්තා ඡ, විත්ථාරතො පනෙත්ථ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො දානසීලාදිවසෙන පවත්තා අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා චෙව භාවනාවසෙන පවත්තා පඤ්ච රූපාවචරකුසලචෙතනා චාති තෙරස චෙතනා හොන්ති. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො පාණාතිපාතාදිවසෙන පවත්තා ද්වාදස අකුසලචෙතනා[Pg.162]. ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො භාවනාවසෙනෙව පවත්තා චතස්සො අරූපාවචරකුසලචෙතනා චාති තයොපි සඞ්ඛාරා එකූනතිංස චෙතනා හොන්ති.

592. The formations (saṅkhārā) are the three, namely, meritorious formations and so on, and the three, namely, bodily formations and so on; thus, six were briefly stated before. But here in detail, the meritorious formation (puññābhisaṅkhāra) consists of thirteen volitions: the eight wholesome sense-sphere volitions occurring through giving, virtue, and so on, and the five wholesome form-sphere volitions occurring through meditation. The demeritorious formation (apuññābhisaṅkhāra) consists of the twelve unwholesome volitions occurring through killing living beings and so on. The imperturbable formation (āneñjābhisaṅkhāra) consists of the four wholesome formless-sphere volitions occurring through meditation alone. Thus, these three formations amount to twenty-nine volitions.

ඉතරෙසු පන තීසු කායසඤ්චෙතනා කායසඞ්ඛාරො, වචීසඤ්චෙතනා වචීසඞ්ඛාරො, මනොසඤ්චෙතනා චිත්තසඞ්ඛාරො. අයං තිකො කම්මායූහනක්ඛණෙ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං ද්වාරතො පවත්තිදස්සනත්ථං වුත්තො. කායවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා හි කායද්වාරතො පවත්තා අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා, ද්වාදස අකුසලචෙතනාති සමවීසති චෙතනා කායසඞ්ඛාරො නාම. තා එව වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා වචීද්වාරතො පවත්තා වචීසඞ්ඛාරො නාම. අභිඤ්ඤාචෙතනා පනෙත්ථ පරතො විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො න හොතීති න ගහිතා. යථා ච අභිඤ්ඤාචෙතනා, එවං උද්ධච්චචෙතනාපි න හොති. තස්මා සාපි විඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවෙ අපනෙතබ්බා, අවිජ්ජාපච්චයා පන සබ්බාපෙතා හොන්ති. උභොපි විඤ්ඤත්තියො අසමුට්ඨාපෙත්වා මනොද්වාරෙ උප්පන්නා පන සබ්බාපි එකූනතිංසති චෙතනා චිත්තසඞ්ඛාරොති. ඉති අයං තිකො පුරිමත්තිකමෙව පවිසතීති අත්ථතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනංයෙව වසෙන අවිජ්ජාය පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො.

Furthermore, concerning the other three: bodily volition is the bodily formation, verbal volition is the verbal formation, and mental volition is the mental formation. This triad is stated to show the occurrence through the doors of the meritorious formations and so on at the moment of accumulating kamma. For, having produced bodily intimation, the twenty volitions that occur through the body-door—namely, the eight wholesome sense-sphere volitions and the twelve unwholesome volitions—are called the bodily formation. Those same volitions, having produced verbal intimation and occurring through the speech-door, are called the verbal formation. Herein, the volition of direct knowledge is not included because it is not a condition for consciousness hereafter. And just as the volition of direct knowledge, so too the volition of restlessness is not a condition. Therefore, it too should be removed when considering the conditions for consciousness. However, all these volitions are indeed conditioned by ignorance. Furthermore, all twenty-nine volitions that arise in the mind-door without producing either of the two intimations are called the mental formation. Thus, this triad is included in the previous triad. Therefore, in terms of meaning, the conditionality from ignorance should be understood only by way of the meritorious formations and so on.

593. තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘ඉමෙ සඞ්ඛාරා අවිජ්ජා පච්චයා හොන්තී’’ති? අවිජ්ජාභාවෙ භාවතො. යස්ස හි දුක්ඛාදීසු අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං අඤ්ඤාණං අප්පහීනං හොති, සො දුක්ඛෙ තාව පුබ්බන්තාදීසු ච අඤ්ඤාණෙන සංසාරදුක්ඛං සුඛසඤ්ඤාය ගහෙත්වා තස්සෙව හෙතුභූතෙ තිවිධෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරභති. සමුදයෙ අඤ්ඤාණෙන දුක්ඛහෙතුභූතෙපි තණ්හාපරික්ඛාරෙ සඞ්ඛාරෙ සුඛහෙතුතො මඤ්ඤමානො ආරභති. නිරොධෙ පන මග්ගෙ ච අඤ්ඤාණෙන දුක්ඛස්ස අනිරොධභූතෙපි ගතිවිසෙසෙ දුක්ඛනිරොධසඤ්ඤී හුත්වා නිරොධස්ස ච අමග්ගභූතෙසුපි යඤ්ඤාමරතපාදීසු නිරොධමග්ගසඤ්ඤී හුත්වා දුක්ඛනිරොධං පත්ථයමානො යඤ්ඤාමරතපාදිමුඛෙන තිවිධෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරභති.

593. Here, it might be asked: “How is it to be known that ‘these formations are conditioned by ignorance’?” By their arising when ignorance is present. For one in whom the non-knowledge known as ignorance regarding suffering and so on is not abandoned, that person, firstly, due to ignorance regarding suffering, perceives the suffering of saṃsāra as pleasure and thus undertakes the threefold formations that are the cause of that very suffering. Due to ignorance regarding the origin, even though the formations, which are the accessories of craving, are causes of suffering, that person regards them as causes of happiness and thus undertakes them. Furthermore, regarding cessation and the path, due to ignorance, even in particular destinations that are not the cessation of suffering, that person perceives them as the cessation of suffering; and even in sacrifices, austerities, and so on, which are not the path to cessation, that person perceives them as the path to cessation. Desiring the cessation of suffering, that person undertakes the threefold formations by means of sacrifices, austerities, and so on.

අපිච සො තාය චතූසු සච්චෙසු අප්පහීනාවිජ්ජතාය විසෙසතො ජාතිජරාරොගමරණාදිඅනෙකාදීනවවොකිණ්ණම්පි පුඤ්ඤඵලසඞ්ඛාතං දුක්ඛං දුක්ඛතො අජානන්තො තස්ස අධිගමාය කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරභෙදං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං [Pg.163] ආරභති දෙවච්ඡරකාමකො විය මරුප්පපාතං. සුඛසම්මතස්සාපි ච තස්ස පුඤ්ඤඵලස්ස අන්තෙ මහාපරිළාහජනිකං විපරිණාමදුක්ඛතං අප්පස්සාදතඤ්ච අපස්සන්තොපි තප්පච්චයං වුත්තප්පකාරමෙව පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං ආරභති සලභො විය දීපසිඛාභිනිපාතං, මධුබින්දුගිද්ධො විය ච මධුලිත්තසත්ථධාරාලෙහනං. කාමුපසෙවනාදීසු ච සවිපාකෙසු ආදීනවං අපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤාය චෙව කිලෙසාභිභූතතාය ච ද්වාරත්තයප්පවත්තම්පි අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං ආරභති, බාලො විය ගූථකීළනං, මරිතුකාමො විය ච විසඛාදනං. ආරුප්පවිපාකෙසු චාපි සඞ්ඛාරවිපරිණාමදුක්ඛතං අනවබුජ්ඣමානො සස්සතාදිවිපල්ලාසෙන චිත්තසඞ්ඛාරභූතං ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරං ආරභති, දිසාමූළ්හො විය පිසාචනගරාභිමුඛමග්ගගමනං.

Furthermore, due to that unabandoned ignorance regarding the four truths, that person, not knowing as suffering the suffering known as the fruit of merit—even though it is especially intermingled with the many dangers of birth, aging, sickness, death, and so on—undertakes, for the attainment of that fruit, the meritorious formation, which is divided into bodily, verbal, and mental formations, like one desiring a celestial nymph who leaps from a cliff. And although that fruit of merit is considered to be happiness, not seeing at its end the great feverish burning, the suffering due to change, and its ungratifying nature, one undertakes the meritorious formation of the very kind described, which is the cause of that fruit, like a moth plunging into a flame, or like one greedy for a drop of honey licking a honey-smeared razor's edge. And not seeing the danger in sensual indulgence and so on, together with their results, through the perception of pleasure and through being overcome by defilements, one undertakes the demeritorious formation that proceeds through the three doors, like a fool playing with excrement, or like one who wishes to die eating poison. And also, not comprehending the suffering of formations and the suffering due to change in the results of the formless sphere, through the perversion of eternalism and so on, one undertakes the imperturbable formation, which is a mental formation, like one who has lost their way taking the road to a city of goblins.

එවං යස්මා අවිජ්ජාභාවතොව සඞ්ඛාරභාවො, න අභාවතො. තස්මා ජානිතබ්බමෙතං ‘‘ඉමෙ සඞ්ඛාරා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්තී’’ති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අවිද්වා, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාගතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරම්පි අභිසඞ්ඛරොති, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරම්පි අභිසඞ්ඛරොති, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරම්පි අභිසඞ්ඛරොති. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අවිජ්ජා පහීනා, විජ්ජා උප්පන්නා; සො අවිජ්ජාවිරාගා විජ්ජුප්පාදා නෙව පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’ති.

Thus, since the existence of formations is due to the presence of ignorance, and not to its absence, it should be known that: ‘These formations are conditioned by ignorance.’ And this has also been said: ‘Bhikkhus, an unwise person, possessed of ignorance, constructs the meritorious formation, constructs the demeritorious formation, and constructs the imperturbable formation. But when, bhikkhus, a bhikkhu’s ignorance is abandoned and true knowledge has arisen, then through the fading away of ignorance and the arising of true knowledge, he does not construct the meritorious formation...’

පට්ඨානපච්චයකථා

Exposition on the Paṭṭhāna Conditions

594. එත්ථාහ – ගණ්හාම තාව එතං අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයොති, ඉදං පන වත්තබ්බං කතමෙසං සඞ්ඛාරානං කථං පච්චයො හොතීති? තත්‍රිදං වුච්චති, භගවතා හි ‘‘හෙතුපච්චයො, ආරම්මණපච්චයො, අධිපතිපච්චයො, අනන්තරපච්චයො, සමනන්තරපච්චයො, සහජාතපච්චයො, අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො, නිස්සයපච්චයො, උපනිස්සයපච්චයො, පුරෙජාතපච්චයො, පච්ඡාජාතපච්චයො, ආසෙවනපච්චයො, කම්මපච්චයො, විපාකපච්චයො, ආහාරපච්චයො, ඉන්ද්‍රියපච්චයො, ඣානපච්චයො, මග්ගපච්චයො, සම්පයුත්තපච්චයො, විප්පයුත්තපච්චයො, අත්ථිපච්චයො, නත්ථිපච්චයො, විගතපච්චයො, අවිගතපච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.පච්චයුද්දෙස) චතුවීසති පච්චයා වුත්තා.

594. Here it is said: Let us first accept this: ignorance is a condition for formations. But then it should be stated: For which formations and how is it a condition? Herein, it is said that the Blessed One has stated twenty-four conditions: “Root-condition, object-condition, dominance-condition, immediate-condition, contiguous-condition, co-nascence-condition, reciprocity-condition, dependence-condition, decisive support-condition, pre-nascence-condition, post-nascence-condition, repetition-condition, kamma-condition, result-condition, nutriment-condition, faculty-condition, jhāna-condition, path-condition, association-condition, dissociation-condition, presence-condition, absence-condition, disappearance-condition, non-disappearance-condition.”

තත්ථ [Pg.164] හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො, හෙතු හුත්වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. ආරම්මණපච්චයාදීසුපි එසෙව නයො.

Herein, it is a root-condition (hetupaccayo) because it is a root and it is a condition. It is a condition by being a root; it is a condition by way of its nature as a root—thus it is said. This same method applies to the object-condition and so forth.

595. තත්ථ හෙතූති වචනාවයවකාරණමූලානමෙතං අධිවචනං. ‘‘පටිඤ්ඤා, හෙතූ’’තිආදීසු හි ලොකෙ වචනාවයවො හෙතූති වුච්චති. සාසනෙ පන ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’තිආදීසු (මහාව. 60) කාරණං. ‘‘තයො කුසලහෙතූ, තයො අකුසලහෙතූ’’තිආදීසු (ධ. ස. 1059) මූලං හෙතූති වුච්චති, තං ඉධ අධිප්පෙතං. පච්චයොති එත්ථ පන අයං වචනත්ථො, පටිච්ච එතස්මා එතීති පච්චයො. අපච්චක්ඛාය නං වත්තතීති අත්ථො. යො හි ධම්මො යං ධම්මං අපච්චක්ඛාය තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා, සො තස්ස පච්චයොති වුත්තං හොති. ලක්ඛණතො පන උපකාරකලක්ඛණො පච්චයො. යො හි ධම්මො යස්ස ධම්මස්ස ඨිතියා වා උප්පත්තියා වා උපකාරකො හොති, සො තස්ස පච්චයොති වුච්චති. පච්චයො, හෙතු, කාරණං, නිදානං, සම්භවො, පභවොතිආදි අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනතො නානං. ඉති මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරකට්ඨෙන පච්චයොති සඞ්ඛෙපතො මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො.

595. Herein, the term ‘hetu’ is a designation for a component of speech, a cause, and a root. In the world, in such phrases as ‘the proposition, the reason,’ a component of speech is called a ‘hetu.’ But in the Dispensation, in such phrases as ‘those things that are of cause-origin,’ it means cause. In such phrases as ‘three wholesome roots, three unwholesome roots,’ root is called ‘hetu,’ and that is what is intended here. As for ‘paccaya’ (condition), this is its verbal meaning: ‘dependent on this, it proceeds’ (paṭicca etasmā eti), thus it is a condition (paccayo). The meaning is that it proceeds without leaving it behind. For it is said that whatever phenomenon stands or arises without leaving another phenomenon behind, the latter is a condition for the former. By characteristic, however, a condition has the characteristic of being supportive. For it is said that whatever phenomenon is supportive of the stability or arising of another phenomenon, the former is called a condition for the latter. ‘Condition’ (paccayo), ‘root’ (hetu), ‘cause’ (kāraṇa), ‘source’ (nidāna), ‘origin’ (sambhava), ‘provenance’ (pabhavo), and so on are one in meaning but different in expression. Thus, it is a ‘hetu’ in the sense of root, and a ‘paccaya’ in the sense of being supportive. In brief, a phenomenon that is supportive in the sense of being a root is a root-condition.

සො සාලිආදීනං සාලිබීජාදීනි විය, මණිපභාදීනං විය ච මණිවණ්ණාදයො කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධකොති ආචරියානං අධිප්පායො. එවං සන්තෙ පන තංසමුට්ඨානරූපෙසු හෙතුපච්චයතා න සම්පජ්ජති. න හි සො තෙසං කුසලාදිභාවං සාධෙති, න ච පච්චයො න හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.1). අහෙතුකචිත්තානඤ්ච විනා එතෙන අබ්‍යාකතභාවො සිද්ධො, සහෙතුකානම්පි ච යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, න සම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො. යදි ච සම්පයුත්තහෙතූසු සභාවතොව කුසලාදිභාවො සියා, සම්පයුත්තෙසු හෙතුපටිබද්ධො අලොභො කුසලො වා සියා අබ්‍යාකතො වා. යස්මා පන උභයථාපි හොති, තස්මා යථා සම්පයුත්තෙසු, එවං හෙතූසුපි කුසලාදිතා පරියෙසිතබ්බා.

The teachers' view is that this root-condition establishes the state of being wholesome, etc., for wholesome states, etc., just as rice seeds, etc., do for rice plants, etc., and as the color of a gem, etc., does for the lustre of a gem, etc. However, if this were so, the nature of a root-condition would not be established in the case of material phenomena originated therefrom. For that root does not establish their state of being wholesome, etc., yet it is not that it is not a condition. For this has been stated: 'Roots are a condition for states associated with roots and for the material phenomena originated therefrom by way of root-condition' (Paṭṭhāna 1.1.1). Furthermore, for rootless consciousnesses, the indeterminate state is established without this root; and even for states with roots, the state of being wholesome, etc., is dependent on wise attention, etc., not on the associated root. And if the state of being wholesome, etc., were inherent in the associated roots, non-greed would be either wholesome or indeterminate. But since it is both, therefore, just as in the associated states, so too in the roots themselves, the nature of being wholesome, etc., must be sought.

කුසලාදිභාවසාධනවසෙන [Pg.165] පන හෙතූනං මූලට්ඨං අගහෙත්වා සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනවසෙන ගය්හමානෙ න කිඤ්චි විරුජ්ඣති. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරූළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති සුප්පතිට්ඨිතා, අහෙතුකා තිලබීජකාදිසෙවාලා විය න සුප්පතිට්ඨිතා. ඉති මූලට්ඨෙන උපකාරකොති සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයොති වෙදිතබ්බො.

However, if the meaning of ‘root’ for the roots is taken not in the sense of establishing wholesome and other states, but in the sense of establishing firmness, then nothing is contradicted. For phenomena that have obtained the root-condition are firm and well-established, like trees with well-grown roots, whereas those without a root are not well-established, like duckweed the size of sesame seeds and the like. Thus, a phenomenon that is helpful by way of being a root—that is, helpful by establishing firmness—should be understood as the root-condition.

596. තතො පරෙසු ආරම්මණභාවෙන උපකාරකො ධම්මො ආරම්මණපච්චයො. සො ‘‘රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.2) ආරභිත්වාපි ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භ යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.2) ඔසාපිතත්තා න කොචි ධම්මො න හොති. යථා හි දුබ්බලො පුරිසො දණ්ඩං වා රජ්ජුං වා ආලම්බිත්වාව උට්ඨහති චෙව තිට්ඨති ච, එවං චිත්තචෙතසිකා ධම්මා රූපාදිආරම්මණං ආරබ්භෙව උප්පජ්ජන්ති චෙව තිට්ඨන්ති ච. තස්මා සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණභූතා ධම්මා ආරම්මණපච්චයොති වෙදිතබ්බා.

596. Among the subsequent conditions, a phenomenon that is helpful by way of being an object is the object-condition. Since the teaching begins with “the form-sphere is a condition for the eye-consciousness element” (Paṭṭhāna 1.1.2), and concludes with “whatever phenomena are taken as object, based on which whatever mental and mental-factor phenomena arise, those phenomena are a condition for those respective phenomena by way of object-condition” (Paṭṭhāna 1.1.2), there is no phenomenon that is not an object-condition. Just as a weak person rises and stands only by leaning on a staff or a rope, so too do mental and mental-factor phenomena arise and persist only by taking an object such as form. Therefore, all phenomena that become objects for mental and mental-factor phenomena should be understood as the object-condition.

597. ජෙට්ඨකට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො අධිපතිපච්චයො, සො සහජාතාරම්මණවසෙන දුවිධො. තත්ථ ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.3.3) ඡන්දවීරියචිත්තවීමංසාසඞ්ඛාතා චත්තාරො ධම්මා අධිපතිපච්චයොති වෙදිතබ්බා, නො ච ඛො එකතො. යදා හි ඡන්දං ධුරං ඡන්දං ජෙට්ඨකං කත්වා චිත්තං පවත්තති, තදා ඡන්දොව අධිපති, න ඉතරෙ. එස නයො සෙසෙසුපි.

597. A phenomenon that is helpful by way of being foremost is the dominance-condition; it is twofold by way of co-nascence and object. Herein, from the statement, “Desire as dominance is a condition for the states associated with desire and for the material forms originating from them by way of dominance-condition” (Paṭṭhāna 1.3.3), it should be understood that the four phenomena—namely, desire, energy, consciousness, and investigation—are dominance-conditions, but not simultaneously. For when consciousness proceeds by making desire the principal thing, by making desire the foremost thing, then desire alone is the dominant factor, not the others. The same principle applies to the rest.

යං පන ධම්මං ගරුං කත්වා අරූපධම්මා පවත්තන්ති, සො නෙසං ආරම්මණාධිපති. තෙන වුත්තං ‘‘යං යං ධම්මං ගරුං කත්වා යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.3).

Furthermore, whatever phenomenon is taken as important, based upon which immaterial phenomena proceed, that is their object-dominance condition. Hence it is said: “Whatever phenomena are taken as important, based on which whatever mental and mental-factor phenomena arise, those phenomena are a condition for those respective phenomena by way of dominance-condition” (Paṭṭhāna 1.1.3).

598. අනන්තරභාවෙන උපකාරකො ධම්මො අනන්තරපච්චයො. සමනන්තරභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සමනන්තරපච්චයො. ඉදඤ්ච පච්චයද්වයං [Pg.166] බහුධා පපඤ්චයන්ති. අයං පනෙත්ථ සාරො, යො හි එස චක්ඛුවිඤ්ඤාණානන්තරා මනොධාතු, මනොධාතුඅනන්තරා මනොවිඤ්ඤාණධාතූතිආදි චිත්තනියමො, සො යස්මා පුරිමපුරිමචිත්තවසෙනෙව ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථා, තස්මා අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපස්ස චිත්තුප්පාදස්ස උප්පාදනසමත්ථො ධම්මො අනන්තරපච්චයො. තෙනෙවාහ – ‘‘අනන්තරපච්චයොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු තංසම්පයුත්තකා ච ධම්මා මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි (පට්ඨා. 1.1.4). යො අනන්තරපච්චයො, ස්වෙව සමනන්තරපච්චයො. බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙව හෙත්ථ නානං, උපචයසන්තතීසු විය අධිවචනනිරුත්තිදුකාදීසු විය ච. අත්ථතො පන නානං නත්ථි.

598. A phenomenon that is helpful by way of proximity is the proximity-condition. A phenomenon that is helpful by way of contiguity is the contiguity-condition. These two conditions are elaborated in many ways. Herein, this is the essence: the fixed order of consciousness—such as the mind-element arising immediately after eye-consciousness, and the mind-consciousness-element arising immediately after the mind-element, etc.—succeeds only through the power of the immediately preceding consciousness, and not otherwise. Therefore, a phenomenon capable of producing the arising of a suitable consciousness immediately after itself is the proximity-condition. For that reason, He said: “By proximity-condition: the eye-consciousness element and its associated states are a condition for the mind-element and its associated states by way of proximity-condition,” and so on (Paṭṭhāna 1.1.4). Whatever is the proximity-condition is itself the contiguity-condition. The difference here is merely in the letter, as with accumulation and continuity, and as with the dyads of designation and expression, etc. In meaning, however, there is no difference.

යම්පි ‘‘අත්ථානන්තරතාය අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයො’’ති ආචරියානං මතං, තං ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදීහි (පට්ඨා. 1.1.418) විරුජ්ඣති. යම්පි තත්ථ වදන්ති ‘‘ධම්මානං සමුට්ඨාපනසමත්ථතා න පරිහායති, භාවනාබලෙන පන වාරිතත්තා ධම්මා සමනන්තරා නුප්පජ්ජන්තී’’ති, තම්පි කාලානන්තරතාය අභාවමෙව සාධෙති. භාවනාබලෙන හි තත්ථ කාලානන්තරතා නත්ථීති, මයම්පි එතදෙව වදාම. යස්මා ච කාලානන්තරතා නත්ථි, තස්මා සමනන්තරපච්චයතා න යුජ්ජති. කාලානන්තරතාය හි තෙසං සමනන්තරපච්චයො හොතීති ලද්ධි. තස්මා අභිනිවෙසං අකත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතො. කථං? නත්ථි එතෙසං අන්තරන්ති හි අනන්තරා. සණ්ඨානාභාවතො සුට්ඨු අනන්තරාති සමනන්තරා.

The teachers’ view that “it is the proximity-condition due to immediacy in substance, and the contiguity-condition due to immediacy in time” is contradicted by statements such as “for one emerging from cessation, the wholesome state of the sphere of neither-perception-nor-non-perception is a condition for the attainment of fruition by way of contiguity-condition” (Paṭṭhāna 1.1.418). Furthermore, what they say in that regard—“the capacity to produce states does not decline, but because they are prevented by the power of development, states do not arise contiguously”—also establishes the absence of immediacy in time. For there, due to the power of development, there is no immediacy in time; this is precisely what we say. And because there is no immediacy in time, contiguity-conditionality is not tenable. For their doctrine is that it is a contiguity-condition because of immediacy in time. Therefore, without adhering to this view, one should accept the difference here as merely verbal, not in meaning. How so? “There is no interval for them”—thus they are proximate (anantarā). “Because of the absence of any formation between them, they are thoroughly proximate”—thus they are contiguous (samanantarā).

599. උප්පජ්ජමානොව සහ උප්පාදනභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සහජාතපච්චයො පකාසස්ස පදීපො විය. සො අරූපක්ඛන්ධාදිවසෙන ඡබ්බිධො හොති. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො. චත්තාරො මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං, ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤං, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, මහාභූතා උපාදාරූපානං, රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කිඤ්චිකාලෙ සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, කිඤ්චිකාලෙ න සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.6). ඉදං හදයවත්ථුමෙව සන්ධාය වුත්තං.

599. A phenomenon that, while itself arising, is helpful by way of causing other phenomena to arise together with it, is the co-nascence condition, like a lamp for light. It is of six kinds by way of the immaterial aggregates and so forth. As it is said: “The four immaterial aggregates are a condition for each other by co-nascence. The four great elements are a condition for each other. At the moment of conception, mentality and materiality are a condition for each other. Consciousness and mental factors are a condition for consciousness-originated materiality. The great elements are a condition for derived materiality. Material phenomena are at certain times a condition for immaterial phenomena by co-nascence, and at certain times are not a condition by co-nascence” (Paṭṭhāna 1.1.6). This was said with reference only to the heart-base.

600. අඤ්ඤමඤ්ඤං [Pg.167] උප්පාදනුපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකො ධම්මො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤූපත්ථම්භකං තිදණ්ඩකං විය. සො අරූපක්ඛන්ධාදිවසෙන තිවිධො හොති. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන පච්චයො. චත්තාරො මහාභූතා ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.7).

600. A phenomenon that is helpful by way of mutual production and support is the mutuality condition, like the three sticks of a tripod supporting one another. It is of three kinds by way of the immaterial aggregates and so forth. As it is said: “The four immaterial aggregates are a condition for each other by mutuality condition. The four great elements are a condition for each other. At the moment of conception, mentality and materiality are a condition for each other by mutuality condition” (Paṭṭhāna 1.1.7).

601. අධිට්ඨානාකාරෙන නිස්සයාකාරෙන ච උපකාරකො ධම්මො නිස්සයපච්චයො තරුචිත්තකම්මාදීනං පථවීපටාදයො විය. සො ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං සහජාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඡට්ඨො පනෙත්ථ කොට්ඨාසො ‘‘චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති, තං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.8) එවං විභත්තො.

601. A phenomenon that is helpful by way of being a foundation and by way of being a support is the support condition, like the earth and cloth for trees, paintings, and so forth. It should be understood in the same way as was stated for the co-nascence condition, thus: “The four immaterial aggregates are a condition for each other by support condition,” and so on. Here, however, the sixth part is distinguished thus: “The eye-base is a condition for the eye-consciousness element and its associated phenomena by support condition… and so on… The ear-base… nose-base… tongue-base… body-base is a condition for the body-consciousness element and its associated phenomena by support condition. That materiality which, being depended upon, the mind-element and the mind-consciousness element occur—that materiality is a condition for the mind-element, for the mind-consciousness element, and for their associated phenomena by support condition” (Paṭṭhāna 1.1.8).

602. උපනිස්සයපච්චයොති එත්ථ පන අයං තාව වචනත්ථො, තදධීනවුත්තිතාය අත්තනො ඵලෙන නිස්සිතො න පටික්ඛිත්තොති නිස්සයො. යථා පන භුසො ආයාසො උපායාසො, එවං භුසො නිස්සයො උපනිස්සයො, බලවකාරණස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා බලවකාරණභාවෙන උපකාරකො ධම්මො උපනිස්සයපච්චයොති වෙදිතබ්බො.

602. Now, as to the term ‘decisive support condition,’ first, this is the word-meaning: a ‘support’ (nissaya) is so called because it is depended upon and not rejected by its own result, since the result’s existence is dependent on it. And just as intense exertion (āyāso) is upāyāso, so too a strong support (nissayo) is upanissayo. This is a synonym for a powerful cause. Therefore, a phenomenon that is helpful by way of being a powerful cause should be understood as the decisive support condition.

සො ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයොති තිවිධො හොති. තත්ථ ‘‘දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුංකත්වා පච්චවෙක්ඛති, පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි ගරුංකත්වා පච්චවෙක්ඛති, ඣානා වුට්ඨහිත්වා ඣානං ගරුංකත්වා පච්චවෙක්ඛති, සෙක්ඛා ගොත්‍රභුං ගරුංකත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති, වොදානං ගරුංකත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති. සෙක්ඛා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මග්ගං ගරුංකත්වා පච්චවෙක්ඛන්තී’’ති (පට්ඨා. 1.1.423) එවමාදිනා නයෙන ආරම්මණූපනිස්සයො තාව ආරම්මණාධිපතිනා සද්ධිං නානත්තං අකත්වාව විභත්තො. තත්ථ යං ආරම්මණං ගරුංකත්වා චිත්තචෙතසිකා උප්පජ්ජන්ති, තං නියමතො තෙසු ආරම්මණෙසු බලවාරම්මණං හොති. ඉති ගරුකත්තබ්බමත්තට්ඨෙන [Pg.168] ආරම්මණාධිපති, බලවකාරණට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති එවමෙතෙසං නානත්තං වෙදිතබ්බං.

It is of three kinds: object decisive support, contiguity decisive support, and natural decisive support. Among these, the object decisive support is first explained without making a distinction from the object predominance condition, in the manner beginning thus: “Having given a gift, undertaken the precepts, or performed the Uposatha observance, one reflects on it, holding it in high esteem; one reflects on previously well-practiced deeds, holding them in high esteem; having emerged from jhāna, one reflects on the jhāna, holding it in high esteem; trainees reflect on the change-of-lineage consciousness (gotrabhū), holding it in high esteem; they reflect on the purification (vodāna), holding it in high esteem. Trainees, having emerged from the path, reflect on the path, holding it in high esteem” (Paṭṭhāna 1.1.423). Therein, whatever object is held in high esteem when consciousness and mental factors arise, that object is, by rule, a powerful one among their objects. Thus, the distinction between these two should be understood as follows: in the sense of being merely an object to be held in high esteem, it is object predominance; in the sense of being a powerful cause, it is object decisive support.

අනන්තරූපනිස්සයොපි ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.9) නයෙන අනන්තරපච්චයෙන සද්ධිං නානත්තං අකත්වාව විභත්තො. මාතිකානික්ඛෙපෙ පන නෙසං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු තංසම්පයුත්තකා ච ධම්මා මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.4) නයෙන අනන්තරස්ස, ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.9) නයෙන උපනිස්සයස්ස ආගතත්තා නික්ඛෙපෙ විසෙසො අත්ථි. සොපි අත්ථතො එකීභාවමෙව ගච්ඡති. එවං සන්තෙපි අත්තනො අත්තනො අනන්තරා අනුරූපස්ස චිත්තුප්පාදස්ස පවත්තනසමත්ථතාය අනන්තරතා, පුරිමචිත්තස්ස පච්ඡිමචිත්තුප්පාදනෙ බලවතාය අනන්තරූපනිස්සයතා වෙදිතබ්බා. යථා හි හෙතුපච්චයාදීසු කිඤ්චි ධම්මං විනාපි චිත්තං උප්පජ්ජති, න එවං අනන්තරචිත්තං විනා චිත්තස්ස උප්පත්ති නාම අත්ථි. තස්මා බලවපච්චයො හොති. ඉති අත්තනො අත්තනො අනන්තරා අනුරූපචිත්තුප්පාදනවසෙන අනන්තරපච්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන්තරූපනිස්සයොති එවමෙතෙසං නානත්තං වෙදිතබ්බං.

The contiguity decisive support is also explained without making a distinction from the contiguity condition, in the manner beginning with: “The preceding wholesome aggregates are a condition for the succeeding wholesome aggregates by way of the decisive support condition” (Paṭṭhāna 1.1.9). However, in the exposition of the matrix, there is a distinction between them. For the contiguity condition, it is stated in the manner beginning with: “The eye-consciousness element and its associated phenomena are a condition for the mind-element and its associated phenomena by way of the contiguity condition” (Paṭṭhāna 1.1.4). For the decisive support condition, it is stated in the manner beginning with: “The preceding wholesome phenomena are a condition for the succeeding wholesome phenomena by way of the decisive support condition” (Paṭṭhāna 1.1.9). Even so, in meaning, they become one and the same. Despite this, the state of contiguity should be understood as the capacity of each immediately preceding consciousness to cause the occurrence of a corresponding consciousness, while the state of contiguity decisive support should be understood as the power of the preceding consciousness in producing the subsequent consciousness. For just as consciousness arises even without some phenomena, such as the root condition, so there is no such thing as the arising of consciousness without an immediately preceding consciousness. Therefore, it is a powerful condition. Thus, the distinction between them should be understood as follows: by way of producing a corresponding consciousness immediately after itself, it is the contiguity condition; by way of being a powerful cause, it is the contiguity decisive support condition.

පකතූපනිස්සයො පන පකතො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. පකතො නාම අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵාදිතො වා සද්ධාසීලාදි උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි. පකතියා එව වා උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො, ආරම්මණානන්තරෙහි අසම්මිස්සොති අත්ථො. තස්ස පකතූපනිස්සයො ‘‘සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, විපස්සනං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙති, සමාපත්තිං උප්පාදෙති. සීලං, සුතං, චාගං, පඤ්ඤං උපනිස්සාය දානං දෙති…පෙ… සමාපත්තිං උප්පාදෙති. සද්ධා, සීලං, සුතං, චාගො, පඤ්ඤා සද්ධාය, සීලස්ස, සුතස්ස, චාගස්ස, පඤ්ඤාය, උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.423) නයෙන අනෙකප්පකාරතො පභෙදො වෙදිතබ්බො. ඉති ඉමෙ සද්ධාදයො පකතා චෙව බලවකාරණට්ඨෙන උපනිස්සයා චාති පකතූපනිස්සයොති.

Now, as for established decisive support: a well-prepared, strong cause is an established decisive support. 'Well-prepared' refers to that which is produced in one's own continuum, such as faith, virtue, and so on, or that which is cultivated, such as suitable climate, food, and so on. Alternatively, a strong cause by its very nature is an established decisive support; the meaning is that it is unmixed with object and proximity conditions. The classification of this established decisive support should be understood in many ways according to the method beginning with: 'Relying on faith, one gives a gift, undertakes moral virtue, performs the observance day duties, develops absorption, develops insight, develops the path, develops direct knowledge, develops attainment. Relying on moral virtue, learning, generosity, and wisdom, one gives a gift… and so on… develops attainment. Faith, moral virtue, learning, generosity, and wisdom are a condition for faith, for moral virtue, for learning, for generosity, and for wisdom by way of decisive support condition.' Thus, these qualities beginning with faith are both well-prepared and are decisive supports in the sense of being a strong cause; therefore, they are called 'established decisive support'.

603. පඨමතරං [Pg.169] උප්පජ්ජිත්වා වත්තමානභාවෙන උපකාරකො ධම්මො පුරෙජාතපච්චයො. සො පඤ්චද්වාරෙ වත්ථාරම්මණහදයවත්ථුවසෙන එකාදසවිධො හොති. යථාහ – ‘‘චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. සොත…පෙ… ඝාන, ජිව්හා, කායායතනං, රූප, සද්ද, ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. රූප, සද්ද, ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බායතනං මනොධාතුයා. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති, තං රූපං මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං කිඤ්චිකාලෙ පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. කිඤ්චිකාලෙ න පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.10).

603. A state that assists by having arisen first and being present is the pre-nascence condition. In the five sense-doors, it is of eleven kinds by way of physical bases, objects, and the heart-base. As it is said: “The eye-base is a condition for the eye-consciousness element and its associated states by way of the pre-nascence condition. The ear… and so on… nose, tongue, body-base; visible form, sound, odor, taste, and tangible object are a condition for the body-consciousness element and its associated states by way of the pre-nascence condition. Visible form, sound, odor, taste, and tangible object are a condition for the mind-element. That material form depending on which the mind-element and the mind-consciousness element occur, that material form is a condition for the mind-element and its associated states by way of the pre-nascence condition. For the mind-consciousness element and its associated states, it is a condition by way of pre-nascence condition at a certain time; it is not a condition by way of pre-nascence condition at a certain time.”

604. පුරෙජාතානං රූපධම්මානං උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකො අරූපධම්මො පච්ඡාජාතපච්චයො ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසාචෙතනා විය. තෙන වුත්තං ‘‘පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.11).

604. An immaterial state that assists by way of supporting previously arisen material states is the post-nascence condition, like the volition of desire for food for the bodies of young vultures. Therefore, it is said: “Subsequently arisen consciousness and mental factors are a condition for this previously arisen body by way of the post-nascence condition.”

605. ආසෙවනට්ඨෙන අනන්තරානං පගුණබලවභාවාය උපකාරකො ධම්මො ආසෙවනපච්චයො ගන්ථාදීසු පුරිමපුරිමාභියොගො විය. සො කුසලාකුසලකිරියජවනවසෙන තිවිධො හොති. යථාහ – ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො. පුරිමා පුරිමා අකුසලා…පෙ… කිරියාබ්‍යාකතා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කිරියාබ්‍යාකතානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.12).

605. A state that assists by way of repetition for the purpose of making the immediately succeeding states proficient and strong is the repetition condition, like the preceding and repeated application to texts and so on. It is threefold by way of wholesome, unwholesome, and functional javana. As it is said: “Preceding wholesome states are a condition for succeeding wholesome states by way of the repetition condition. Preceding unwholesome states… and so on… preceding functional indeterminate states are a condition for succeeding functional indeterminate states by way of the repetition condition.”

606. චිත්තපයොගසඞ්ඛාතෙන කිරියභාවෙන උපකාරකො ධම්මො කම්මපච්චයො. සො නානක්ඛණිකාය චෙව කුසලාකුසලචෙතනාය සහජාතාය ච සබ්බායපි චෙතනාය වසෙන දුවිධො හොති. යථාහ – ‘‘කුසලාකුසලං කම්මං විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. චෙතනා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.13).

606. A state that assists by way of being an action, which is reckoned as mental application, is the kamma condition. It is twofold: by way of wholesome and unwholesome volition that is of different moments, and by way of all co-nascent volition. As it is said: “Wholesome and unwholesome kamma is a condition for the resultant aggregates and for kamma-produced materiality by way of the kamma condition. Volition is a condition for its associated states and for the materiality produced by them by way of the kamma condition.”

607. නිරුස්සාහසන්තභාවෙන [Pg.170] නිරුස්සාහසන්තභාවාය උපකාරකො විපාකධම්මො විපාකපච්චයො. සො පවත්තෙ තංසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කටත්තා ච රූපානං, සබ්බත්ථ ච සම්පයුත්තධම්මානං පච්චයො හොති. යථාහ –‘‘විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං විපාකපච්චයෙන පච්චයො…පෙ… පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං. තයො ඛන්ධා එකස්ස ඛන්ධස්ස. ද්වෙ ඛන්ධා ද්වින්නං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං විපාකපච්චයෙන පච්චයො. ඛන්ධා වත්ථුස්ස විපාකපච්චයෙන පච්චයො’’ති.

607. A resultant state that assists by its tranquil and effortless nature for the sake of a tranquil and effortless nature is the resultant condition. It is a condition for the materiality produced by it during the course of life, for kamma-produced materiality at rebirth-linking, and in all cases for its associated mental states. As it is said: “One resultant-indeterminate aggregate is a condition for three aggregates and for mind-produced materiality by way of the resultant condition… and so on… At the moment of rebirth-linking, one resultant-indeterminate aggregate is a condition for three aggregates and for kamma-produced materiality. Three aggregates are a condition for one aggregate. Two aggregates are a condition for two aggregates and for kamma-produced materiality by way of the resultant condition. The aggregates are a condition for the physical base by way of the resultant condition.”

608. රූපාරූපානං උපත්ථම්භකට්ඨෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො. යථාහ –‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. අරූපිනො ආහාරා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.15). පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ආහාරා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි (පට්ඨා. 1.1.429) වුත්තං.

608. The four nutriments, which assist by way of supporting material and immaterial states, are the nutriment condition. As it is said: “Edible food is a condition for this body by way of the nutriment condition. Immaterial nutriments are a condition for their associated states and for the materiality produced by them by way of the nutriment condition.” In the Question Section, however, it is also said: “At the moment of rebirth-linking, resultant-indeterminate nutriments are a condition for their associated aggregates and for kamma-produced materiality by way of the nutriment condition.”

609. අධිපතියට්ඨෙන උපකාරකා ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියවජ්ජා වීසතින්ද්‍රියා ඉන්ද්‍රියපච්චයො. තත්ථ චක්ඛුන්ද්‍රියාදයො අරූපධම්මානංයෙව, සෙසා රූපාරූපානං පච්චයා හොන්ති. යථාහ – ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායින්ද්‍රියං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො. රූපජීවිතින්ද්‍රියං කටත්තාරූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො. අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.16). පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි (පට්ඨා. 1.1.430) වුත්තං.

609. The twenty faculties, excluding the femininity faculty and the masculinity faculty, being helpful by way of dominance, are the faculty condition. Among them, the eye faculty and so forth are conditions only for immaterial phenomena, while the remaining faculties are conditions for both material and immaterial phenomena. As it is said: “The eye faculty is a condition for the eye-consciousness element…pe… the ear… the nose… the tongue… the body faculty is a condition for the body-consciousness element and for the states associated with them by way of the faculty condition. The material life faculty is a condition for kamma-produced materiality by way of the faculty condition. The immaterial faculties are a condition for the associated states and for the materiality produced thereby by way of the faculty condition” (Paṭṭh. 1.1.16). In the section on questions, it is also said: “At the moment of rebirth-linking, resultant-indeterminate faculties are a condition for the associated aggregates and for kamma-produced materiality by way of the faculty condition” (Paṭṭh. 1.1.430).

610. උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන උපකාරකානි ඨපෙත්වා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වයං සබ්බානිපි කුසලාදිභෙදානි සත්ත ඣානඞ්ගානි ඣානපච්චයො. යථාහ –‘‘ඣානඞ්ගානි ඣානසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඣානපච්චයෙන [Pg.171] පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.17). පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි ඣානඞ්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි (පට්ඨා. 1.1.431) වුත්තං.

610. The seven jhana factors, classified as wholesome and so forth, being helpful by way of close contemplation, are the jhana condition, excluding the two feelings of pleasure and pain in the two sets of fivefold consciousnesses. As it is said: “The jhana factors are a condition for the states associated with jhana and for the materiality produced thereby by way of the jhana condition” (Paṭṭh. 1.1.17). In the section on questions, it is also stated: “At the moment of rebirth-linking, resultant-indeterminate jhana factors are a condition for the associated aggregates and for kamma-produced materiality by way of the jhana condition” (Paṭṭh. 1.1.431).

611. යතො තතො වා නිය්‍යානට්ඨෙන උපකාරකානි කුසලාදිභෙදානි ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි මග්ගපච්චයො. යථාහ – ‘‘මග්ගඞ්ගානි මග්ගසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං මග්ගපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.18). පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි මග්ගඞ්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං මග්ගපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි (පට්ඨා. 1.1.432) වුත්තං. එතෙ පන ද්වෙපි ඣානමග්ගපච්චයා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණාහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බා.

611. The twelve path factors, classified as wholesome and so forth, being helpful by way of leading out, whether rightly or wrongly, are the path condition. As it is said: “The path factors are a condition for the states associated with the path and for the materiality produced thereby by way of the path condition” (Paṭṭh. 1.1.18). In the section on questions, it is also said: “At the moment of rebirth-linking, resultant-indeterminate path factors are a condition for the associated aggregates and for kamma-produced materiality by way of the path condition” (Paṭṭh. 1.1.432). However, it should be understood that these two, the jhana and path conditions, are not found in the two sets of fivefold consciousnesses and in rootless consciousnesses.

612. එකවත්ථුකඑකාරම්මණඑකුප්පාදෙකනිරොධසඞ්ඛාතෙන සම්පයුත්තභාවෙන උපකාරකා අරූපධම්මා සම්පයුත්තපච්චයො. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.19).

612. Immaterial phenomena, being helpful by way of their association, which is characterized by having one basis, one object, one arising, and one ceasing, are the associated condition. As it is said: “The four immaterial aggregates are a condition for one another by way of the associated condition” (Paṭṭh. 1.1.19).

613. එකවත්ථුකාදිභාවානුපගමෙන උපකාරකා රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං, අරූපිනොපි රූපීනං විප්පයුත්තපච්චයො. සො සහජාතපච්ඡාජාතපුරෙජාතවසෙන තිවිධො හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සහජාතා කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. පච්ඡාජාතා කුසලා ඛන්ධා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.434). අබ්‍යාකතපදස්ස පන සහජාතවිභඞ්ගෙ ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඛන්ධා කටත්තාරූපානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. ඛන්ධා වත්ථුස්ස. වත්ථු ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි (පට්ඨා. 1.1.434) වුත්තං. පුරෙජාතං පන චක්ඛුන්ද්‍රියාදිවත්ථුවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. යථාහ – ‘‘පුරෙජාතං චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස…පෙ… කායායතනං කායවිඤ්ඤාණස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො. වත්ථු විපාකාබ්‍යාකතානං කිරියාබ්‍යාකතානං ඛන්ධානං…පෙ… වත්ථු කුසලානං ඛන්ධානං…පෙ… වත්ථු අකුසලානං ඛන්ධානං විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.434).

613. Material phenomena, being helpful by not sharing a single basis and so forth, are the dissociated condition for immaterial phenomena, and immaterial phenomena are likewise for material phenomena. This is threefold: co-arisen, post-arisen, and pre-arisen. For it is said: “Co-arisen wholesome aggregates are a condition for mind-produced materiality by way of the dissociated condition. Post-arisen wholesome aggregates are a condition for this pre-arisen body by way of the dissociated condition” (Paṭṭh. 1.1.434). In the co-arisen analysis of the indeterminate term, it is also said: “At the moment of rebirth-linking, resultant-indeterminate aggregates are a condition for kamma-produced materiality by way of the dissociated condition. Aggregates are a condition for the base. The base is a condition for the aggregates by way of the dissociated condition” (Paṭṭh. 1.1.434). The pre-arisen, however, should be understood only in terms of the base consisting of the eye faculty and so forth. As it is said: “The pre-arisen eye base is a condition for eye-consciousness by way of the dissociated condition…pe… the body base is a condition for body-consciousness. The base is a condition for resultant-indeterminate and functional-indeterminate aggregates…pe… the base is a condition for wholesome aggregates…pe… the base is a condition for unwholesome aggregates by way of the dissociated condition” (Paṭṭh. 1.1.434).

614. පච්චුප්පන්නලක්ඛණෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකො ධම්මො අත්ථිපච්චයො. තස්ස අරූපක්ඛන්ධමහාභූතනාමරූපචිත්තචෙතසිකමහාභූතආයතනවත්ථුවසෙන සත්තධා මාතිකා [Pg.172] නික්ඛිත්තා. යථාහ –‘‘චත්තාරො ඛන්ධා අරූපිනො අඤ්ඤමඤ්ඤං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො, චත්තාරො මහාභූතා, ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤං. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං. මහාභූතා උපාදාරූපානං. චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… කායායතනං…පෙ… රූපායතනං…පෙ… ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො. රූපායතනං…පෙ… ඵොට්ඨබ්බායතනං මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං. යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති, තං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.21).

614. A phenomenon that is helpful by supporting another such phenomenon through its state of presence, which has the characteristic of being present, is the presence condition. Its matrix is set forth in seven ways: by way of immaterial aggregates, great elements, name-and-form, mind and mental factors, great elements, sense bases, and the base. As it is said: “The four immaterial aggregates are a condition for one another by way of the presence condition. The four great elements are a condition for one another. At the moment of conception, name-and-form are a condition for one another. Mind and mental factors are a condition for mind-produced materiality. The great elements are a condition for derived materiality. The eye base is a condition for the eye-consciousness element…pe… the body base…pe… the visible form base…pe… the tangible base is a condition for the body-consciousness element and for the states associated with it by way of the presence condition. The visible form base…pe… the tangible base is a condition for the mind element and for the states associated with it. The material form on which the mind element and mind-consciousness element depend is a condition for the mind element, the mind-consciousness element, and the states associated with them by way of the presence condition” (Paṭṭh. 1.1.21).

පඤ්හාවාරෙ පන සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රියන්තිපි නික්ඛිපිත්වා සහජාතෙ තාව ‘‘එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.435) නයෙන නිද්දෙසො කතො, පුරෙජාතෙ පුරෙජාතානං චක්ඛාදීනං වසෙන නිද්දෙසො කතො. පච්ඡාජාතෙ පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතානං චිත්තචෙතසිකානං පච්චයවසෙන නිද්දෙසො කතො. ආහාරින්ද්‍රියෙසු ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො. රූපජීවිතින්ද්‍රියං කටත්තාරූපානං අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.435) එවං නිද්දෙසො කතොති.

In the Question Section, however, having also set forth co-nascence, pre-nascence, post-nascence, nutriment, and faculty, firstly, regarding co-nascence, the exposition is made in the manner beginning with: “One aggregate is a condition for the three aggregates and for the materiality originated therefrom by presence condition,” and so on. Regarding pre-nascence, the exposition is made by way of the pre-nascent eye, and so forth. Regarding post-nascence, the exposition is made by way of the conditionality of post-nascent mind and mental factors for this pre-nascent body. Regarding nutriment and faculty, the exposition is made thus: “Edible food is a condition for this body by presence condition. The material life faculty is a condition for kamma-produced materiality by presence condition.” Thus the exposition is made.

615. අත්තනො අනන්තරා උප්පජ්ජමානානං අරූපධම්මානං පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකා සමනන්තරනිරුද්ධා අරූපධම්මා නත්ථිපච්චයො. යථාහ –‘‘සමනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං නත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති.

615. Immediately ceased immaterial phenomena, which are helpful by giving the opportunity for arising to the immaterial phenomena arising immediately after them, are the absence condition. As it is said: “Immediately ceased mind and mental factors are a condition for presently arisen mind and mental factors by way of the absence condition.”

තෙ එව විගතභාවෙන උපකාරකත්තා විගතපච්චයො. යථාහ – ‘‘සමනන්තරවිගතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං විගතපච්චයෙන පච්චයො’’ති.

Those very same states, being helpful by way of their having disappeared, are the disappearance condition. As it is said: “Immediately disappeared mind and mental factors are a condition for presently arisen mind and mental factors by way of the disappearance condition.”

අත්ථි පච්චයධම්මා එව ච අවිගතභාවෙන උපකාරකත්තා අවිගතපච්චයොති වෙදිතබ්බා. දෙසනාවිලාසෙන පන තථා විනෙතබ්බවෙනෙය්‍යවසෙන වා අයං දුකො වුත්තො, අහෙතුකදුකං වත්වාපි හෙතුවිප්පයුත්තදුකො වියාති.

And the very same states of the presence condition, being helpful by way of their not having disappeared, should be understood as the non-disappearance condition. However, this pair is stated for the sake of elegance in the teaching, or in accordance with the capacity of those to be trained, just as the pair of states dissociated from a root is stated even after the rootless pair has been stated.

අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Exposition of the Clause ‘With Ignorance as Condition, Formations’

616. එවමිමෙසු [Pg.173] චතුවීසතියා පච්චයෙසු අයං අවිජ්ජා,

616. Thus, among these twenty-four conditions, this ignorance:

පච්චයො හොති පුඤ්ඤානං, දුවිධානෙකධා පන;

පරෙසං පච්ඡිමානං සා, එකධා පච්චයො මතාති.

Is a condition for meritorious formations in two ways; for the others, however, in many ways. For the final ones, that ignorance is considered a condition in one way.

තත්ථ පුඤ්ඤානං දුවිධාති ආරම්මණපච්චයෙන ච උපනිස්සයපච්චයෙන චාති ද්වෙධා පච්චයො හොති. සා හි අවිජ්ජං ඛයතො වයතො සම්මසනකාලෙ කාමාවචරානං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො හොති. අභිඤ්ඤාචිත්තෙන සමොහචිත්තං ජානනකාලෙ රූපාවචරානං. අවිජ්ජාසමතික්කමත්ථාය පන දානාදීනි චෙව කාමාවචරපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි පූරෙන්තස්ස, රූපාවචරජ්ඣානානි ච උප්පාදෙන්තස්ස ද්වින්නම්පි තෙසං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොති. තථා අවිජ්ජාසම්මූළ්හත්තා කාමභවරූපභවසම්පත්තියො පත්ථෙත්වා තානෙව පුඤ්ඤානි කරොන්තස්ස.

Therein, ‘in two ways for meritorious formations’ means it is a condition in two ways: by object condition and by decisive support condition. For, when one contemplates ignorance as subject to destruction and decay, it is a condition by way of object condition for the meritorious formations of the sense sphere. When knowing a mind accompanied by delusion with a mind of direct knowledge, it is so for those of the form sphere. Furthermore, for one who fulfills the grounds for meritorious action of the sense sphere, such as giving, for the purpose of overcoming ignorance, and for one who develops the form-sphere absorptions, it is a condition for both of them by way of decisive support condition. Likewise for one who, being deluded by ignorance, aspires to the attainments of sense-sphere existence and form-sphere existence and performs those same meritorious deeds.

අනෙකධා පන පරෙසන්ති අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරානං අනෙකධා පච්චයො හොති. කථං? එසා හි අවිජ්ජං ආරබ්භ රාගාදීනං උප්පජ්ජනකාලෙ ආරම්මණපච්චයෙන, ගරුංකත්වා අස්සාදනකාලෙ ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙහි, අවිජ්ජාසම්මූළ්හස්ස අනාදීනවදස්සාවිනො පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන, දුතියජවනාදීනං අනන්තරසමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයාසෙවනනත්ථිවිගතපච්චයෙහි, යංකිඤ්චි අකුසලං කරොන්තස්ස හෙතු සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය සම්පයුත්ත අත්ථි අවිගතපච්චයෙහීති අනෙකධා පච්චයො හොති.

‘For the others, however, in many ways’ means it is a condition for demeritorious formations in many ways. How? For when greed and so on arise taking ignorance as object, it is a condition by way of object condition. When one esteems and enjoys it, it is by way of object-dominance and object-decisive-support conditions. For one who is deluded by ignorance, not seeing the danger, and commits the destruction of life and so on, it is by way of decisive support condition. For the second impulsion and so on, it is by way of contiguity, immediate contiguity, immediate decisive support, repetition, absence, and disappearance conditions. For one performing any unwholesome action, it is by way of root, co-nascence, mutuality, support, association, presence, and non-disappearance conditions. In these many ways it is a condition.

පච්ඡිමානං සා එකධා පච්චයො මතාති ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරානං උපනිස්සයපච්චයෙනෙව එකධා පච්චයො මතා. සො පනස්සා උපනිස්සයභාවො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

‘For the final ones, that ignorance is considered a condition in one way’ means it is considered a condition for the imperturbable formations in one way only: by way of decisive support condition. And its nature as a decisive support should be understood in the same way as was stated for the meritorious formations.

617. එත්ථාහ – කිං පනායමෙකාව අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො, උදාහු අඤ්ඤෙපි පච්චයා සන්තීති? කිං පනෙත්ථ, යදි තාව එකාව, එකකාරණවාදො ආපජ්ජති. අථඤ්ඤෙපි සන්ති, ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එකකාරණනිද්දෙසො නුපපජ්ජතීති? න නුපපජ්ජති. කස්මා? යස්මා –

617. Here one objects: ‘Is this ignorance the sole condition for formations, or do other conditions also exist?’ What is to be said on this? If, in the first place, it is the sole condition, the theory of a single cause follows. But if other conditions also exist, the specification of a single cause in ‘with ignorance as condition, formations’ is untenable.’ It is not untenable. Why? Because:

එකං න එකතො ඉධ, නානෙකමනෙකතොපි නො එකං;

ඵලමත්ථි අත්ථි පන එක-හෙතුඵලදීපනෙ අත්ථො.

Here, a single result does not arise from a single cause, nor does a manifold one. Nor from many causes does a single result arise. A result does exist; however, there is a purpose in the explanation of a single cause and a single result.

එකතො [Pg.174] හි කාරණතො න ඉධ කිඤ්චි එකං ඵලමත්ථි, න අනෙකං. නාපි අනෙකෙහි කාරණෙහි එකං. අනෙකෙහි පන කාරණෙහි අනෙකමෙව හොති. තථා හි අනෙකෙහි උතුපථවීබීජසලිලසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි අනෙකමෙව රූපගන්ධරසාදිකං අඞ්කුරසඞ්ඛාතං ඵලං උප්පජ්ජමානං දිස්සති. යං පනෙතං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එකෙකහෙතුඵලදීපනං කතං, තත්ථ අත්ථො අත්ථි, පයොජනං විජ්ජති.

For, from a single cause, no single result whatsoever exists here, nor a manifold one. Nor from many causes is there a single result. But from many causes, there is indeed a manifold result. Thus, from many causes—namely, season, earth, seed, and water—a manifold result, the sprout, comprising form, smell, taste, and so on, is seen to arise. However, in that explanation of a single cause and a single result which is made, such as ‘With ignorance as condition, formations; with formations as condition, consciousness,’ there is a meaning, there is a purpose.

භගවා හි කත්ථචි පධානත්තා, කත්ථචි පාකටත්තා, කත්ථචි අසාධාරණත්තා දෙසනාවිලාසස්ස ච වෙනෙය්‍යානඤ්ච අනුරූපතො එකමෙව හෙතුං වා ඵලං වා දීපෙති. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි පධානත්තා එකමෙව හෙතුඵලමාහ. ඵස්සො හි වෙදනාය පධානහෙතු යථාඵස්සං වෙදනා වවත්ථානතො. වෙදනා ච ඵස්සස්ස පධානඵලං යථාවෙදනං ඵස්සවවත්ථානතො. ‘‘සෙම්හසමුට්ඨානා ආබාධා’’ති (අ. නි. 10.60) පාකටත්තා එකං හෙතුමාහ. පාකටො හි එත්ථ සෙම්හො, න කම්මාදයො. ‘‘යෙ කෙචි, භික්ඛවෙ, අකුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ අයොනිසොමනසිකාරමූලකා’’ති අසාධාරණත්තා එකං හෙතුමාහ. අසාධාරණො හි අයොනිසොමනසිකාරො අකුසලානං, සාධාරණානි වත්ථාරම්මණාදීනීති. තස්මා අයමිධ අවිජ්ජා විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු වත්ථාරම්මණසහජාතධම්මාදීසු සඞ්ඛාරකාරණෙසු ‘‘අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.52) ච ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා ආසවසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.104) ච වචනතො අඤ්ඤෙසම්පි තණ්හාදීනං සඞ්ඛාරහෙතූනං හෙතූති පධානත්තා, ‘‘අවිද්වා, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාගතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරම්පි අභිසඞ්ඛරොතී’’ති පාකටත්තා, අසාධාරණත්තා ච සඞ්ඛාරානං හෙතුභාවෙන දීපිතාති වෙදිතබ්බා. එතෙනෙව ච එකෙකහෙතුඵලදීපනපරිහාරවචනෙන සබ්බත්ථ එකෙකහෙතුඵලදීපනෙ පයොජනං වෙදිතබ්බන්ති.

For the Blessed One reveals a single cause or a single result, sometimes due to its prominence, sometimes due to its obviousness, sometimes due to its uniqueness, and in accordance with the elegance of the teaching and the suitability for the disciples. For in the statement, 'From contact as condition, feeling comes to be,' a single cause and result is stated due to prominence. Indeed, contact is the principal cause of feeling, as feeling is established in accordance with contact; and feeling is the principal result of contact, as contact is established in accordance with feeling. In 'Ailments that arise from phlegm,' a single cause is stated due to its obviousness. For here, phlegm is obvious, not kamma and so forth. In 'Monks, whatever unwholesome states there are, all have their root in unwise attention,' a single cause is stated due to its uniqueness. For unwise attention is unique to unwholesome states, whereas bases, objects, and so forth are common. Therefore, here, this ignorance is to be understood as having been revealed as the cause of formations—even though other causes for formations exist, such as bases, objects, co-nascent phenomena, and so forth—due to its prominence, as it is the cause of other causes of formations such as craving (according to the statements, 'For one who constantly sees gratification, craving increases,' and 'From the arising of ignorance comes the arising of the taints'); due to its obviousness (as stated in, 'Monks, an uninstructed person, affected by ignorance, generates even a meritorious formation'); and due to its uniqueness. And by this very explanation for revealing a single cause and result, the purpose in revealing a single cause and result in every instance should be understood.

618. එත්ථාහ – එවං සන්තෙපි එකන්තානිට්ඨඵලාය සාවජ්ජාය අවිජ්ජාය කථං පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරපච්චයත්තං යුජ්ජති? න හි නිම්බබීජතො උච්ඡු උප්පජ්ජතීති. කථං න යුජ්ජිස්සති? ලොකස්මිඤ්හි –

618. Here it is asked: 'Even so, how can ignorance, which is entirely undesirable in its result and blameworthy, be a condition for meritorious and imperturbable formations? For surely, sugarcane does not arise from a nimba seed.' How can it not be consistent? For in the world—

විරුද්ධො [Pg.175] චාවිරුද්ධො ච, සදිසාසදිසො තථා;

ධම්මානං පච්චයො සිද්ධො, විපාකා එව තෙ ච න.

Opposed and unopposed, and likewise similar and dissimilar, a condition for phenomena is established; and those phenomena are not merely their results.

ධම්මානං හි ඨානසභාවකිච්චාදිවිරුද්ධො චාවිරුද්ධො ච පච්චයො ලොකෙ සිද්ධො. පුරිමචිත්තං හි අපරචිත්තස්ස ඨානවිරුද්ධො පච්චයො, පුරිමසිප්පාදිසික්ඛා ච පච්ඡා පවත්තමානානං සිප්පාදිකිරියානං. කම්මං රූපස්ස සභාවවිරුද්ධො පච්චයො, ඛීරාදීනි ච දධිආදීනං. ආලොකො චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස කිච්චවිරුද්ධො, ගුළාදයො ච ආසවාදීනං. චක්ඛුරූපාදයො පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ඨානාවිරුද්ධා පච්චයා. පුරිමජවනාදයො පච්ඡිමජවනාදීනං සභාවාවිරුද්ධා කිච්චාවිරුද්ධා ච.

For in the world, a condition for phenomena that is opposed and unopposed in terms of location, inherent nature, function, and so forth, is established. For the preceding mind is a condition opposed in location to the subsequent mind, and previous training in skills and so forth is a condition for the later performance of those skills. Kamma is a condition opposed in inherent nature to material form, and milk and so forth are conditions for curd and so forth. Light is a condition opposed in function to eye-consciousness, and molasses and so forth are conditions for intoxicants and so forth. However, the eye, visible forms, and so forth are conditions unopposed in location to eye-consciousness and so forth. The preceding impulsions and so forth are conditions unopposed in inherent nature and function to the subsequent impulsions and so forth.

යථා ච විරුද්ධාවිරුද්ධා පච්චයා සිද්ධා, එවං සදිසාසදිසාපි. සදිසමෙව හි උතුආහාරසඞ්ඛාතං රූපං රූපස්ස පච්චයො, සාලිබීජාදීනි ච සාලිඵලාදීනං. අසදිසම්පි රූපං අරූපස්ස, අරූපඤ්ච රූපස්ස පච්චයො හොති, ගොලොමාවිලොම-විසාණ-දධිතිලපිට්ඨාදීනි ච දුබ්බා-සරභූතිණකාදීනං. යෙසඤ්ච ධම්මානං තෙ විරුද්ධාවිරුද්ධසදිසාසදිසපච්චයා, න තෙ ධම්මා තෙසං ධම්මානං විපාකා එව.

Just as opposed and unopposed conditions are established, so too are similar and dissimilar ones. For indeed, a similar material phenomenon, namely, temperature and nutriment, is a condition for a material phenomenon, just as rice seeds and so forth are conditions for rice fruits and so forth. A dissimilar material phenomenon is also a condition for an immaterial phenomenon, and an immaterial phenomenon is a condition for a material phenomenon, just as cow hair, goat hair, horns, curds, and sesame flour are conditions for dubbā grass, sarabhū grass, and so forth. And those phenomena for which these opposed, unopposed, similar, and dissimilar conditions apply are not merely the results of those phenomena.

ඉති අයං අවිජ්ජා විපාකවසෙන එකන්තානිට්ඨඵලා, සභාවවසෙන ච සාවජ්ජාපි සමානා සබ්බෙසම්පි එතෙසං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං යථානුරූපං ඨානකිච්චසභාවවිරුද්ධාවිරුද්ධපච්චයවසෙන, සදිසාසදිසපච්චයවසෙන ච පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බා. සො චස්සා පච්චයභාවො ‘‘යස්ස හි දුක්ඛාදීසු අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං අඤ්ඤාණං අප්පහීනං හොති, සො දුක්ඛෙ තාව පුබ්බන්තාදීසු ච අඤ්ඤාණෙන සංසාරදුක්ඛං සුඛසඤ්ඤාය ගහෙත්වා තස්ස හෙතුභූතෙ තිවිධෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරභතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො එව.

Thus, this ignorance, although being entirely undesirable in its result by way of its fruit and blameworthy by way of its inherent nature, is to be understood as a condition for all these meritorious formations and so forth, according to their respective suitability, by way of opposed and unopposed conditions in terms of location, function, and inherent nature, and by way of similar and dissimilar conditions. And its conditionality has been explained in the manner beginning with: 'For one for whom the unknowing called ignorance regarding suffering and so forth is not abandoned, that person, through unknowing regarding suffering, the past, and so forth, having grasped the suffering of saṃsāra with the perception of happiness, undertakes the threefold formations which are its cause.'

619. අපිච අයං අඤ්ඤොපි පරියායො –

619. Moreover, there is also this other method:

චුතූපපාතෙ සංසාරෙ, සඞ්ඛාරානඤ්ච ලක්ඛණෙ;

යො පටිච්චසමුප්පන්න-ධම්මෙසු ච විමුය්හති.

One who is bewildered about passing away and reappearing, about the cycle of existence, about the characteristics of formations, and about dependently arisen phenomena;

අභිසඞ්ඛරොති සො එතෙ, සඞ්ඛාරෙ තිවිධෙ යතො;

අවිජ්ජා පච්චයො තෙසං, තිවිධානම්පයං තතොති.

Because he fabricates these threefold formations, therefore this ignorance is the condition for those threefold formations.

කථං [Pg.176] පන යො එතෙසු විමුය්හති, සො තිවිධෙපෙතෙ සඞ්ඛාරෙ කරොතීති චෙ. චුතියා තාව විමූළ්හො ‘‘සබ්බත්ථ ඛන්ධානං භෙදො මරණ’’න්ති චුතිං අගණ්හන්තො ‘‘සත්තො මරති, සත්තස්ස දෙහන්තරසඞ්කමන’’න්තිආදීනි විකප්පෙති.

If it is asked, 'How then does one who is bewildered about these things make these threefold formations?' First, being bewildered about passing away, not grasping passing away as 'the breaking up of the aggregates everywhere,' one speculates thus: 'A being dies, a being transmigrates to another body,' and so forth.

උපපාතෙ විමූළ්හො ‘‘සබ්බත්ථ ඛන්ධානං පාතුභාවො ජාතී’’ති උපපාතං අගණ්හන්තො ‘‘සත්තො උපපජ්ජති, සත්තස්ස නවසරීරපාතුභාවො’’තිආදීනි විකප්පෙති.

Being bewildered about reappearing, not grasping reappearing as 'the manifestation of aggregates everywhere is birth,' he speculates thus: 'A being reappears, there is the manifestation of a new body for a being,' and so forth.

සංසාරෙ විමූළ්හො යො එස,

One who is bewildered about the cycle of existence—

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. –

The uninterrupted, ongoing sequence of aggregates, and of elements and sense bases, is called the cycle of existence.

එවං වණ්ණිතො සංසාරො, තං එවං අගණ්හන්තො ‘‘අයං සත්තො අස්මා ලොකා පරං ලොකං ගච්ඡති, පරස්මා ලොකා ඉමං ලොකං ආගච්ඡතී’’තිආදීනි විකප්පෙති.

Not grasping the cycle of existence which is described thus, one speculates thus: 'This being goes from this world to the other world, and from the other world comes to this world,' and so forth.

සඞ්ඛාරානං ලක්ඛණෙ විමූළ්හො සඞ්ඛාරානං සභාවලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච අගණ්හන්තො සඞ්ඛාරෙ අත්තතො අත්තනියතො ධුවතො සුඛතො සුභතො විකප්පෙති.

Being bewildered about the characteristics of formations, not grasping the specific and general characteristics of formations, one speculates about formations as self, as belonging to self, as permanent, as pleasant, and as beautiful.

පටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙසු විමූළ්හො අවිජ්ජාදීහි සඞ්ඛාරාදීනං පවත්තිං අගණ්හන්තො ‘‘අත්තා ජානාති වා න ජානාති වා, සො එව කරොති ච කාරෙති ච. සො පටිසන්ධියං උපපජ්ජති, තස්ස අණුඉස්සරාදයො කලලාදිභාවෙන සරීරං සණ්ඨපෙන්තො ඉන්ද්‍රියානි සම්පාදෙන්ති. සො ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො ඵුසති, වෙදියති, තණ්හීයති, උපාදියති, ඝටියති. සො පුන භවන්තරෙ භවතී’’ති වා, ‘‘සබ්බෙ සත්තා නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතා’’ති (දී. නි. 1.168) වා විකප්පෙති.

Deluded concerning dependently arisen phenomena, not grasping the occurrence of formations and so on due to ignorance and so on, one speculates: 'The self either knows or does not know; it is that very self that acts and causes others to act. It takes rebirth, and atoms, a supreme being, and so on establish its body in the state of an embryo and the like, and develop its faculties. Endowed with faculties, it makes contact, feels, craves, clings, and strives. It is reborn again in another existence,' or 'All beings are transformed by destiny, association, and inherent nature' (Dī. Ni. 1.168).

සො අවිජ්ජාය අන්ධීකතො එවං විකප්පෙන්තො යථා නාම අන්ධො පථවියං විචරන්තො මග්ගම්පි අමග්ගම්පි ථලම්පි නින්නම්පි සමම්පි විසමම්පි පටිපජ්ජති, එවං පුඤ්ඤම්පි අපුඤ්ඤම්පි ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරම්පි අභිසඞ්ඛරොතීති.

Blinded by ignorance, one speculates thus. Just as a blind person wandering on the ground may tread on a path or no path, on high ground or low ground, on even or uneven ground, so too does one generate meritorious, demeritorious, and imperturbable formations.

තෙනෙතං වුච්චති –

Therefore, this is said:

‘‘යථාපි [Pg.177] නාම ජච්චන්ධො, නරො අපරිණායකො;

එකදා යාති මග්ගෙන, උම්මග්ගෙනාපි එකදා.

“Just as a person born blind, without a guide, sometimes goes by the path, and sometimes by a wrong path;

‘‘සංසාරෙ සංසරං බාලො, තථා අපරිණායකො;

කරොති එකදා පුඤ්ඤං, අපුඤ්ඤමපි එකදා.

“So too the fool, wandering in saṃsāra without a guide, sometimes does merit, and sometimes demerit.

‘‘යදා ච ඤත්වා සො ධම්මං, සච්චානි අභිසමෙස්සති;

තදා අවිජ්ජූපසමා, උපසන්තො චරිස්සතී’’ති.

“But when, having known the Dhamma, one fully comprehends the Truths, then, with the stilling of ignorance, one will fare on, pacified.”

අයං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation of the phrase 'With ignorance as condition, formations arise.'

සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Explanation of the Phrase 'With Formations as Condition, Consciousness'

620. සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණපදෙ – විඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි ඡබ්බිධං. තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං කුසලවිපාකං අකුසලවිපාකන්ති දුවිධං හොති. තථා සොතඝානජිව්හාකආයවිඤ්ඤාණානි. මනොවිඤ්ඤාණං කුසලාකුසලවිපාකා ද්වෙ මනොධාතුයො, තිස්සො අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො, අට්ඨ සහෙතුකානි කාමාවචරවිපාකචිත්තානි, පඤ්ච රූපාවචරානි, චත්තාරි අරූපාවචරානීති බාවීසතිවිධං හොති. ඉති ඉමෙහි ඡහි විඤ්ඤාණෙහි සබ්බානිපි බාත්තිංස ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණානි සඞ්ගහිතානි හොන්ති. ලොකුත්තරානි පන වට්ටකථාය න යුජ්ජන්තීති න ගහිතානි.

620. In the phrase 'With formations as condition, consciousness,' consciousness is sixfold, beginning with eye-consciousness. Among these, eye-consciousness is twofold: wholesome-resultant and unwholesome-resultant. Likewise for ear-, nose-, tongue-, and body-consciousness. Mind-consciousness is of twenty-two kinds: the two mind-elements that are wholesome- and unwholesome-resultant, the three rootless mind-consciousness-elements, the eight sense-sphere resultant consciousnesses with roots, the five form-sphere resultants, and the four formless-sphere resultants. Thus, by these six kinds of consciousness, all thirty-two mundane resultant consciousnesses are included. The supramundane ones, however, are not included as they are not appropriate to the discussion of the round of existence.

තත්ථ සියා ‘‘කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ඉදං වුත්තප්පකාරං විඤ්ඤාණං සඞ්ඛාරපච්චයා හොතී’’ති? උපචිතකම්මාභාවෙ විපාකාභාවතො. විපාකං හෙතං, විපාකඤ්ච න උපචිතකම්මාභාවෙ උප්පජ්ජති. යදි උප්පජ්ජෙය්‍ය සබ්බෙසං සබ්බවිපාකානි උප්පජ්ජෙය්‍යුං, න ච උප්පජ්ජන්තීති ජානිතබ්බමෙතං සඞ්ඛාරපච්චයා ඉදං විඤ්ඤාණං හොතීති.

Herein, it might be asked: 'But how is it to be known that this consciousness, of the kind described, arises with formations as its condition?' It is to be known from the absence of a result in the absence of accumulated kamma. For this is a result, and a result does not arise in the absence of accumulated kamma. If it were to arise, all results would arise for all beings, but they do not. Therefore, it should be known that this consciousness arises with formations as its condition.

කතරසඞ්ඛාරපච්චයා කතරං විඤ්ඤාණන්ති චෙ. කාමාවචරපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරපච්චයා තාව කුසලවිපාකානි පඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි, මනොවිඤ්ඤාණෙ එකා මනොධාතු, ද්වෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො, අට්ඨ කාමාවචරමහාවිපාකානීති සොළස. යථාහ –

If it is asked, 'With which formation as condition does which consciousness arise?': Firstly, with meritorious formations of the sense sphere as condition, sixteen kinds of wholesome-resultant consciousness arise: the five beginning with eye-consciousness, and within mind-consciousness, one mind-element, two mind-consciousness-elements, and the eight great sense-sphere resultants. As it is said:

‘‘කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොති… සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායවිඤ්ඤාණං [Pg.178]… විපාකා මනොධාතු උප්පන්නා හොති. සොමනස්සසහගතා මනොවිඤ්ඤාණධාතු උප්පන්නා හොති. උපෙක්ඛාසහගතා මනොවිඤ්ඤාණධාතු උප්පන්නා හොති. සොමනස්සසහගතා ඤාණසම්පයුත්තා. සොමනස්සසහගතා ඤාණසම්පයුත්තා සසඞ්ඛාරෙන. සොමනස්සසහගතා ඤාණවිප්පයුත්තා. සොමනස්සසහගතා ඤාණවිප්පයුත්තා සසඞ්ඛාරෙන. උපෙක්ඛාසහගතා ඤාණසම්පයුත්තා. උපෙක්ඛාසහගතා ඤාණසම්පයුත්තා සසඞ්ඛාරෙන. උපෙක්ඛාසහගතා ඤාණවිප්පයුත්තා. උපෙක්ඛාසහගතා ඤාණවිප්පයුත්තා සසඞ්ඛාරෙනා’’ති (ධ. ස. 431, 498).

“Due to the performance and accumulation of wholesome kamma pertaining to the sense sphere, resultant eye-consciousness arises… ear-consciousness… nose-consciousness… tongue-consciousness… body-consciousness… a resultant mind-element arises. A mind-consciousness-element accompanied by joy arises. A mind-consciousness-element accompanied by equanimity arises. A mind-consciousness-element accompanied by joy and associated with knowledge arises. A mind-consciousness-element accompanied by joy, associated with knowledge, and prompted arises. A mind-consciousness-element accompanied by joy and dissociated from knowledge arises. A mind-consciousness-element accompanied by joy, dissociated from knowledge, and prompted arises. A mind-consciousness-element accompanied by equanimity and associated with knowledge arises. A mind-consciousness-element accompanied by equanimity, associated with knowledge, and prompted arises. A mind-consciousness-element accompanied by equanimity and dissociated from knowledge arises. A mind-consciousness-element accompanied by equanimity, dissociated from knowledge, and prompted arises.”

රූපාවචරපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරපච්චයා පන පඤ්ච රූපාවචරවිපාකානි. යථාහ –

Furthermore, with meritorious formations of the form sphere as condition, five form-sphere resultants arise. As it is said:

‘‘තස්සෙව රූපාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තා විපාකං විවිච්චෙව කාමෙහි පඨමං ඣානං…පෙ… පඤ්චමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (ධ. ස. 499). එවං පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරපච්චයා එකවීසතිවිධං විඤ්ඤාණං හොති.

“Due to the performance and accumulation of that same wholesome kamma pertaining to the form sphere, as a result, being quite secluded from sensual pleasures… one attains and abides in the first jhāna… up to… the fifth jhāna.” Thus, with meritorious formations as condition, consciousness of twenty-one kinds arises.

අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරපච්චයා පන අකුසලවිපාකානි පඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි, එකා මනොධාතු, එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතූති එවං සත්තවිධං විඤ්ඤාණං හොති. යථාහ –

Furthermore, with demeritorious formations as condition, seven kinds of unwholesome-resultant consciousness arise: the five beginning with eye-consciousness, one mind-element, and one mind-consciousness-element. As it is said:

‘‘අකුසලස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොති… සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායවිඤ්ඤාණං… විපාකා මනොධාතු විපාකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු උප්පන්නා හොතී’’ති (ධ. ස. 556).

“Due to the performance and accumulation of unwholesome kamma, resultant eye-consciousness arises… ear-consciousness… nose-consciousness… tongue-consciousness… body-consciousness… a resultant mind-element arises; a resultant mind-consciousness-element arises.”

ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරපච්චයා පන චත්තාරි අරූපවිපාකානීති එවං චතුබ්බිධං විඤ්ඤාණං හොති. යථාහ –

Furthermore, with imperturbable formations as condition, four formless resultants arise; thus, consciousness is fourfold. As it is said:

‘‘තස්සෙව අරූපාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කටත්තා උපචිතත්තා විපාකං සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාසහගතං…පෙ… විඤ්ඤාණඤ්චා…පෙ… ආකිඤ්චඤ්ඤා…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසහගතං සුඛස්ස ච දුක්ඛස්ස ච පහානා චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (ධ. ස. 501).

“Due to the performance and accumulation of that same wholesome kamma pertaining to the formless sphere, as a result, with the complete surmounting of all perceptions of form… and through the abandoning of pleasure and pain, one attains and abides in the fourth jhāna accompanied by the perception of the base of infinite space… up to… the fourth jhāna accompanied by the perception of the base of neither-perception-nor-non-perception.”

621. එවං [Pg.179] යං සඞ්ඛාරපච්චයා යං විඤ්ඤාණං හොති, තං ඤත්වා ඉදානිස්ස එවං පවත්ති වෙදිතබ්බා – සබ්බමෙව හි ඉදං පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන ද්වෙධා පවත්තති. තත්ථ ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානි, ද්වෙ මනොධාතුයො, සොමනස්සසහගතා අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතූති ඉමානි තෙරස පඤ්චවොකාරභවෙ පවත්තියඤ්ඤෙව පවත්තන්ති. සෙසානි එකූනවීසති තීසු භවෙසු යථානුරූපං පවත්තියම්පි පටිසන්ධියම්පි පවත්තන්ති.

621. Thus, having known that whatever consciousness arises dependent on formations, its occurrence should now be understood as follows: Indeed, all this occurs in two ways—by way of the course of life and by way of rebirth-linking. Herein, the two sets of five-door consciousness, the two mind-elements, and the joy-accompanied rootless mind-consciousness-element—these thirteen occur only in the five-constituent existence and only during the course of life. The remaining nineteen occur in the three existences, as is appropriate, both during the course of life and at rebirth-linking.

කථං? කුසලවිපාකානි තාව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච කුසලවිපාකෙන අකුසලවිපාකෙන වා නිබ්බත්තස්ස යථාක්කමං පරිපාකං උපගතින්ද්‍රියස්ස චක්ඛාදීනං ආපාථගතං ඉට්ඨං ඉට්ඨමජ්ඣත්තං වා රූපාදිආරම්මණං ආරබ්භ චක්ඛාදිපසාදං නිස්සාය දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනකිච්චං සාධයමානානි පවත්තන්ති. තථා අකුසලවිපාකානි පඤ්ච. කෙවලඤ්හි තෙසං අනිට්ඨං අනිට්ඨමජ්ඣත්තං වා ආරම්මණං හොති. අයමෙව විසෙසො. දසපි චෙතානි නියතද්වාරාරම්මණවත්ථුට්ඨානානි නියතකිච්චානෙව ච භවන්ති.

How so? Firstly, for one who has been reborn through a wholesome or unwholesome resultant consciousness and whose faculties have matured in due course, the five wholesome-resultant consciousnesses, beginning with eye-consciousness, arise. They do so by taking as object a desirable or moderately desirable visible form, etc., that has come into the range of the eye, etc., and by depending on the eye-sensitivity, etc., thereby accomplishing the functions of seeing, hearing, smelling, tasting, and touching. The five unwholesome-resultant consciousnesses arise similarly. For them, however, the object is exclusively undesirable or moderately undesirable. This alone is the difference. And these ten have fixed doors, objects, bases, and locations, and they have only fixed functions.

තතො කුසලවිපාකානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනන්තරා කුසලවිපාකා මනොධාතු තෙසංයෙව ආරම්මණං ආරබ්භ හදයවත්ථුං නිස්සාය සම්පටිච්ඡනකිච්චං සාධයමානා පවත්තති. තථා අකුසලවිපාකානං අනන්තරා අකුසලවිපාකා. ඉදඤ්ච පන ද්වයං අනියතද්වාරාරම්මණං නියතවත්ථුට්ඨානං නියතකිච්චඤ්ච හොති.

Then, immediately following the wholesome-resultant consciousnesses beginning with eye-consciousness, the wholesome-resultant mind-element arises, accomplishing the function of receiving by taking their very same object and depending on the heart-base. Similarly, the unwholesome-resultant mind-element arises immediately following the unwholesome-resultant consciousnesses. This pair, however, has an unfixed door and object, a fixed base and location, and a fixed function.

සොමනස්සසහගතා පන අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු කුසලවිපාකමනොධාතුයා අනන්තරා තස්සා එව ආරම්මණං ආරබ්භ හදයවත්ථුං නිස්සාය සන්තීරණකිච්චං සාධයමානා ඡසු ද්වාරෙසු බලවාරම්මණෙ කාමාවචරසත්තානං යෙභුය්‍යෙන ලොභසම්පයුත්තජවනාවසානෙ භවඞ්ගවීථිං පච්ඡින්දිත්වා ජවනෙන ගහිතාරම්මණෙ තදාරම්මණවසෙන ච සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා පවත්තතීති මජ්ඣිමට්ඨකථායං වුත්තං. අභිධම්මට්ඨකථායං පන තදාරම්මණෙ ද්වෙ චිත්තවාරා ආගතා. ඉදං පන චිත්තං තදාරම්මණන්ති ච පිට්ඨිභවඞ්ගන්ති චාති ද්වෙ නාමානි ලභති. අනියතද්වාරාරම්මණං නියතවත්ථුකං අනියතට්ඨානකිච්චඤ්ච හොතීති. එවං තාව තෙරස පඤ්චවොකාරභවෙ පවත්තියඤ්ඤෙව පවත්තන්තීති වෙදිතබ්බානි.

Furthermore, the rootless mind-consciousness-element accompanied by joy, immediately following the wholesome-resultant mind-element, accomplishes the function of investigating by taking that very same object and depending on the heart-base; and, at the six doors, when the object is strong, for sense-sphere beings, it occurs mostly at the end of greed-accompanied impulsion, after cutting off the stream of the life-continuum, once or twice by way of registration in regard to the object taken by the impulsion. So it is said in the Majjhima Commentary. In the Abhidhamma Commentary, however, two thought-moments are given for registration. This consciousness, moreover, obtains two names: 'registration' and 'posterior life-continuum.' It has an unfixed door and object, a fixed base, and an unfixed location and function. Thus, it should be known that these thirteen consciousnesses occur only in the five-constituent existence and only during the course of life.

සෙසෙසු [Pg.180] එකූනවීසතියා න කිඤ්චි අත්තනො අනුරූපාය පටිසන්ධියා න පවත්තති. පවත්තියං පන කුසලාකුසලවිපාකා තාව ද්වෙ අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො පඤ්චද්වාරෙ කුසලාකුසලවිපාකමනොධාතූනං අනන්තරා සන්තීරණකිච්චං, ඡසු ද්වාරෙසු පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව තදාරම්මණකිච්චං, අත්තනා දින්නපටිසන්ධිතො උද්ධං අසති භවඞ්ගුපච්ඡෙදකෙ චිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගකිච්චං, අන්තෙ චුතිකිච්චඤ්චාති චත්තාරි කිච්චානි සාධයමානා නියතවත්ථුකා අනියතද්වාරාරම්මණට්ඨානකිච්චා හුත්වා පවත්තන්ති.

Among the remaining nineteen, there is not one that does not occur with a rebirth-linking appropriate to itself. During the course of life, however, the two rootless mind-consciousness-elements—which are wholesome and unwholesome resultants—arise accomplishing four functions: at the five doors, immediately following the wholesome and unwholesome resultant mind-elements, the function of investigating; at the six doors, in the way previously stated, the function of registration; after the rebirth-linking given by themselves, when there is no arising of consciousness that cuts off the life-continuum, the function of life-continuum; and at the end, the function of death. They occur having a fixed base, and having an unfixed door, object, location, and function.

අට්ඨ කාමාවචරසහෙතුකචිත්තානි වුත්තනයෙනෙව ඡසු ද්වාරෙසු තදාරම්මණකිච්චං, අත්තනා දින්නපටිසන්ධිතො උද්ධං අසති භවඞ්ගුපච්ඡෙදකෙ චිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගකිච්චං, අන්තෙ චුතිකිච්චඤ්චාති තීණි කිච්චානි සාධයමානානි නියතවත්ථුකානි අනියතද්වාරාරම්මණට්ඨානකිච්චානි හුත්වා පවත්තන්ති.

The eight root-accompanied sense-sphere resultant consciousnesses, in the way already stated, arise accomplishing three functions: at the six doors, the function of registration; after the rebirth-linking given by themselves, when there is no arising of consciousness that cuts off the life-continuum, the function of life-continuum; and at the end, the function of death. They occur having a fixed base, and having an unfixed door, object, location, and function.

පඤ්ච රූපාවචරානි චත්තාරි ච ආරුප්පානි අත්තනා දින්නපටිසන්ධිතො උද්ධං අසති භවඞ්ගුපච්ඡෙදකෙ චිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගකිච්චං, අන්තෙ චුතිකිච්චඤ්චාති කිච්චද්වයං සාධයමානානි පවත්තන්ති. තෙසු රූපාවචරානි නියතවත්ථාරම්මණානි අනියතට්ඨානකිච්චානි, ඉතරානි නියතවත්ථුකානි නියතාරම්මණානි අනියතට්ඨානකිච්චානි හුත්වා පවත්තන්තීති එවං තාව බාත්තිංසවිධම්පි විඤ්ඤාණං පවත්තියං සඞ්ඛාරපච්චයා පවත්තති. තත්‍රාස්ස තෙ තෙ සඞ්ඛාරා කම්මපච්චයෙන ච උපනිස්සයපච්චයෙන ච පච්චයා හොන්ති.

The five fine-material-sphere and four formless-sphere resultant consciousnesses arise accomplishing a pair of functions: after the rebirth-linking given by themselves, when there is no arising of consciousness that cuts off the life-continuum, the function of life-continuum; and at the end, the function of death. Among them, the fine-material-sphere consciousnesses have a fixed base and object, and an unfixed location and function. The others, having no fixed base, have a fixed object, and an unfixed location and function. Thus, during the course of life, the thirty-two-fold resultant consciousness arises dependent on formations. Therein, for that consciousness, those various formations are conditions by way of kamma condition and by way of decisive support condition.

622. යං පන වුත්තං ‘‘සෙසෙසු එකූනවීසතියා න කිඤ්චි අත්තනො අනුරූපාය පටිසන්ධියා න පවත්තතී’’ති, තං අතිසංඛිත්තත්තා දුබ්බිජානං. තෙනස්ස විත්ථාරනයදස්සනත්ථං වුච්චති – කති පටිසන්ධියො, කති පටිසන්ධිචිත්තානි, කෙන කත්ථ පටිසන්ධි හොති, කිං පටිසන්ධියා ආරම්මණන්ති?

622. But the statement that was made, 'Among the remaining nineteen, there is not one that does not occur with a rebirth-linking appropriate to itself,' is difficult to understand because it is too concise. Therefore, to show the detailed method for this, it is asked: How many kinds of rebirth-linking are there? How many rebirth-linking consciousnesses are there? By what consciousness and where does rebirth-linking occur? What is the object of rebirth-linking?

අසඤ්ඤපටිසන්ධියා සද්ධිං වීසති පටිසන්ධියො. වුත්තප්පකාරානෙව එකූනවීසති පටිසන්ධිචිත්තානි. තත්ථ අකුසලවිපාකාය අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අපායෙසු පටිසන්ධි හොති. කුසලවිපාකාය මනුස්සලොකෙ ජච්චන්ධජාතිබධිරජාතිඋම්මත්තකජාතිඑළමූගනපුංසකාදීනං. අට්ඨහි සහෙතුකකාමාවචරවිපාකෙහි කාමාවචරදෙවෙසු චෙව මනුස්සෙසු ච පුඤ්ඤවන්තානං පටිසන්ධි හොති. පඤ්චහි රූපාවචරවිපාකෙහි රූපීබ්‍රහ්මලොකෙ. චතූහි අරූපාවචරවිපාකෙහි අරූපලොකෙති. යෙන ච යත්ථ පටිසන්ධි හොති[Pg.181], සා එව තස්ස අනුරූපා පටිසන්ධි නාම. සඞ්ඛෙපතො පන පටිසන්ධියා තීණි ආරම්මණානි හොන්ති අතීතං පච්චුප්පන්නං නවත්තබ්බඤ්ච. අසඤ්ඤා පටිසන්ධි අනාරම්මණාති.

Together with the non-percipient rebirth-linking, there are twenty kinds of rebirth-linking. There are nineteen rebirth-linking consciousnesses, of the types already described. Among them, through the unwholesome-resultant rootless mind-consciousness-element, rebirth-linking occurs in the woeful states. Through the wholesome-resultant one, rebirth-linking occurs in the human world for those born blind, born deaf, born insane, born idiotic and mute, for hermaphrodites, and so forth. Through the eight root-accompanied sense-sphere resultant consciousnesses, rebirth-linking occurs for meritorious beings in the sense-sphere celestial worlds and among humans. Through the five fine-material-sphere resultant consciousnesses, it occurs in the fine-material Brahmā world. Through the four formless-sphere resultant consciousnesses, it occurs in the formless world. And by whichever consciousness and in whichever existence rebirth-linking occurs, that very one is called the rebirth-linking appropriate to it. In brief, however, there are three kinds of objects for rebirth-linking: past, present, and that which is not to be spoken of. The non-percipient rebirth-linking is without an object.

තත්ථ විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනපටිසන්ධීනං අතීතමෙව ආරම්මණං. දසන්නං කාමාවචරානං අතීතං වා පච්චුප්පන්නං වා. සෙසානං නවත්තබ්බමෙව. එවං තීසු ආරම්මණෙසු පවත්තමානා පන පටිසන්ධි යස්මා අතීතාරම්මණස්ස වා නවත්තබ්බාරම්මණස්ස වා චුතිචිත්තස්ස අනන්තරමෙව පවත්තති. පච්චුප්පන්නාරම්මණං පන චුතිචිත්තං නාම නත්ථි. තස්මා ද්වීසු ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා තීසු ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරාරම්මණාය පටිසන්ධියා සුගතිදුග්ගතිවසෙන පවත්තනාකාරො වෙදිතබ්බො.

Among these, for the rebirth-linkings of the base of infinite consciousness and the base of neither-perception-nor-non-perception, the object is only past. For the ten sense-sphere rebirth-linkings, the object is either past or present. For the rest, it is only a concept. Now, since the rebirth-linking that occurs with one of these three objects arises immediately after a death-consciousness that has either a past object or a conceptual object—and there is no such thing as a death-consciousness with a present object—therefore, the manner of occurrence of a rebirth-linking with one of the three objects, immediately after a death with one of the two objects, by way of a fortunate or unfortunate destiny, should be understood.

623. සෙය්‍යථිදං – කාමාවචරසුගතියං තාව ඨිතස්ස පාපකම්මිනො පුග්ගලස්ස ‘‘තානිස්ස තස්මිං සමයෙ ඔලම්බන්තී’’තිආදිවචනතො (ම. නි. 3.248) මරණමඤ්චෙ නිපන්නස්ස යථූපචිතං පාපකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති. තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය ජවනවීථියා අනන්තරං භවඞ්ගවිසයං ආරම්මණං කත්වා චුතිචිත්තං උප්පජ්ජති. තස්මිං නිරුද්ධෙ තදෙව ආපාථගතං කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරබ්භ අනුපච්ඡින්නකිලෙසබලවිනාමිතං දුග්ගතිපරියාපන්නං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයං අතීතාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා අතීතාරම්මණා පටිසන්ධි.

623. To explain: for a person of unwholesome kamma who is established in a fortunate sense-sphere destiny, in accordance with the saying, “At that time, they hang over him,” when lying on the deathbed, the accumulated unwholesome kamma or a kamma-sign comes into the range of the mind-door. Taking that as object, a javana process culminating in registering arises, and immediately after that, the death-consciousness arises, having taken the object of the life-continuum as its object. When that has ceased, the rebirth-linking consciousness arises, taking that very kamma or kamma-sign that came into range as its object, inclined by the power of the uncut defilements, and included in a woeful destiny. This is a rebirth-linking with a past object immediately following a death with a past object.

අපරස්ස මරණසමයෙ වුත්තප්පකාරකම්මවසෙන නරකාදීසු අග්ගිජාලවණ්ණාදිකං දුග්ගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, තස්ස ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ තං ආරම්මණං ආරබ්භ එකං ආවජ්ජනං, මරණස්ස ආසන්නභාවෙන මන්දීභූතවෙගත්තා පඤ්ච ජවනානි, ද්වෙ තදාරම්මණානීති තීණි වීථිචිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. තතො භවඞ්ගවිසයං ආරම්මණං කත්වා එකං චුතිචිත්තං. එත්තාවතා එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති. අථස්ස අවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ තස්මිඤ්ඤෙව ආරම්මණෙ පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයං අතීතාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා පච්චුප්පන්නාරම්මණා පටිසන්ධි.

For another person at the time of death, by the power of kamma of the aforementioned kind, a sign of a woeful destiny, such as the appearance of flames in hell and so forth, comes into the range of the mind-door. For that person, after two life-continuum moments have arisen and ceased, taking that object, one adverting consciousness, five impulsion moments—their force weakened due to the proximity of death—and two registering moments arise; thus three kinds of process-consciousnesses arise. Then, one death-consciousness arises, having taken the object of the life-continuum as its object. By this much, eleven mind-moments have passed. Then, for that person, when that same object has a remaining lifespan of five mind-moments, the rebirth-linking consciousness arises. This is a rebirth-linking with a present object immediately following a death with a past object.

අපරස්ස [Pg.182] මරණසමයෙ පඤ්චන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං රාගාදිහෙතුභූතං හීනමාරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති. තස්ස යථාක්කමෙන උප්පන්නෙ වොට්ඨබ්බනාවසානෙ මරණස්ස ආසන්නභාවෙන මන්දීභූතවෙගත්තා පඤ්ච ජවනානි, ද්වෙ තදාරම්මණානි ච උප්පජ්ජන්ති. තතො භවඞ්ගවිසයං ආරම්මණං කත්වා එකං චුතිචිත්තං. එත්තාවතා ච ද්වෙ භවඞ්ගානි, ආවජ්ජනං, දස්සනං, සම්පටිච්ඡනං, සන්තීරණං, වොට්ඨබ්බනං, පඤ්ච ජවනානි, ද්වෙ තදාරම්මණානි, එකං චුතිචිත්තන්ති පඤ්චදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති. අථාවසෙසඑකචිත්තක්ඛණායුකෙ තස්මිඤ්ඤෙව ආරම්මණෙ පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයම්පි අතීතාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා පච්චුප්පන්නාරම්මණා පටිසන්ධි. එස තාව අතීතාරම්මණාය සුගතිචුතියා අනන්තරා අතීතපච්චුප්පන්නාරම්මණාය දුග්ගතිපටිසන්ධියා පවත්තනාකාරො.

For another person at the time of death, a low object that is a cause for lust and so forth comes into the range of one of the five doors. For that person, after the process has occurred in due order up to the end of the determining stage, five impulsion moments—their force weakened due to the proximity of death—and two registering moments arise. Then, one death-consciousness arises, having taken the object of the life-continuum as its object. By this much, fifteen mind-moments have passed: two life-continuum moments, adverting, seeing, receiving, investigating, determining, five impulsions, two registering moments, and one death-consciousness. Then, when that same object has a remaining lifespan of one mind-moment, the rebirth-linking consciousness arises. This, too, is a rebirth-linking with a present object immediately following a death with a past object. This, then, is the manner of occurrence of a rebirth-linking into a woeful destiny with a past or present object, immediately following a death from a blissful destiny with a past object.

624. දුග්ගතියං ඨිතස්ස පන උපචිතානවජ්ජකම්මස්ස වුත්තනයෙනෙව තං අනවජ්ජකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡතීති කණ්හපක්ඛෙ සුක්කපක්ඛං ඨපෙත්වා සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං අතීතාරම්මණාය දුග්ගතිචුතියා අනන්තරා අතීතපච්චුප්පන්නාරම්මණාය සුගතිපටිසන්ධියා පවත්තනාකාරො.

624. For one established in a woeful destiny, however, who has accumulated blameless kamma, when that blameless kamma or its kamma-sign comes into the range of the mind-door in the aforementioned manner, everything should be understood in the same way as before, by substituting the bright side for the dark side. This is the manner of occurrence of a rebirth-linking into a blissful destiny with a past or present object, immediately following a death from a woeful destiny with a past object.

625. සුගතියං ඨිතස්ස පන උපචිතානවජ්ජකම්මස්ස ‘‘තානිස්ස තස්මිං සමයෙ ඔලම්බන්තී’’තිආදිවචනතො මරණමඤ්චෙ නිපන්නස්ස යථූපචිතං අනවජ්ජකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති. තඤ්ච ඛො උපචිතකාමාවචරානවජ්ජකම්මස්සෙව. උපචිතමහග්ගතකම්මස්ස පන කම්මනිමිත්තමෙව ආපාථමාගච්ඡති. තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය සුද්ධාය වා ජවනවීථියා අනන්තරං භවඞ්ගවිසයං ආරම්මණං කත්වා චුතිචිත්තං උප්පජ්ජති. තස්මිං නිරුද්ධෙ තමෙව ආපාථගතං කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරබ්භ අනුපච්ඡින්නකිලෙසබලවිනාමිතං සුගතිපරියාපන්නං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයං අතීතාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා අතීතාරම්මණා වා නවත්තබ්බාරම්මණා වා පටිසන්ධි.

625. Furthermore, for one established in a blissful destiny who has accumulated blameless kamma, when lying on the deathbed, in accordance with the saying, “At that time, they hang over him,” the accumulated blameless kamma or a kamma-sign comes into the range of the mind-door. And this applies only to one with accumulated sense-sphere blameless kamma. For one with accumulated sublime kamma, however, only the kamma-sign comes into range. Taking that as object, a javana process arises that either culminates in registering or is a pure process. Immediately after that, the death-consciousness arises, having taken the object of the life-continuum as its object. When that has ceased, taking that very kamma or kamma-sign that came into range as its object, a rebirth-linking consciousness included in a blissful destiny arises, inclined by the power of the uncut defilements. This is a rebirth-linking with a past object or a conceptual object, immediately following a death with a past object.

අපරස්ස මරණසමයෙ කාමාවචරඅනවජ්ජකම්මවසෙන මනුස්සලොකෙ මාතුකුච්ඡිවණ්ණසඞ්ඛාතං වා දෙවලොකෙ උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛාදිවණ්ණසඞ්ඛාතං වා සුගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, තස්ස දුග්ගතිනිමිත්තෙ [Pg.183] දස්සිතානුක්කමෙනෙව චුතිචිත්තානන්තරං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයං අතීතාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා පච්චුප්පන්නාරම්මණා පටිසන්ධි.

For another at the time of death, by the power of blameless sense-sphere kamma, a sign of a blissful destiny comes into the range of the mind-door, such as the sight of what is known as a mother’s womb in the human world, or the sight of what is known as a park, mansion, wish-fulfilling tree, and so forth in the deva world. For that person, the rebirth-linking consciousness arises immediately after the death-consciousness, following the very sequence shown in the case of the sign of a woeful destiny. This is a rebirth-linking with a present object immediately following a death with a past object.

අපරස්ස මරණසමයෙ ඤාතකා ‘‘අයං තාත තවත්ථාය බුද්ධපූජා කරීයති චිත්තං පසාදෙහී’’ති වත්වා පුප්ඵදාමපටාකාදිවසෙන රූපාරම්මණං වා, ධම්මස්සවනතූරියපූජාදිවසෙන සද්දාරම්මණං වා, ධූමවාසගන්ධාදිවසෙන ගන්ධාරම්මණං වා, ‘‘ඉදං තාත සායස්සු තවත්ථාය දාතබ්බදෙය්‍යධම්ම’’න්ති වත්වා මධුඵාණිතාදිවසෙන රසාරම්මණං වා, ‘‘ඉදං තාත ඵුසස්සු තවත්ථාය දාතබ්බදෙය්‍යධම්ම’’න්ති වත්වා චීනපට්ටසොමාරපට්ටාදිවසෙන ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං වා පඤ්චද්වාරෙ උපසංහරන්ති, තස්ස තස්මිං ආපාථගතෙ රූපාදිආරම්මණෙ යථාක්කමෙන උප්පන්නවොට්ඨබ්බනාවසානෙ මරණස්ස ආසන්නභාවෙන මන්දීභූතවෙගත්තා පඤ්ච ජවනානි, ද්වෙ තදාරම්මණානි ච උප්පජ්ජන්ති. තතො භවඞ්ගවිසයං ආරම්මණං කත්වා එකං චුතිචිත්තං, තදවසානෙ තස්මිඤ්ඤෙව එකචිත්තක්ඛණට්ඨිතිකෙ ආරම්මණෙ පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයම්පි අතීතාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා පච්චුප්පන්නාරම්මණා පටිසන්ධි.

At the time of another's death, relatives say, "Dear one, this is being done for your sake—an offering to the Buddha. Please gladden your mind!" and present a sight-object through flowers, garlands, flags, and the like; or a sound-object through listening to the Dhamma, musical instrument offerings, and the like; or a smell-object through incense, perfumes, and the like; or saying, "Dear one, taste this—it is a gift to be given for your sake," they present a taste-object through honey, syrup, and the like; or saying, "Dear one, touch this—it is a gift to be given for your sake," they present a touch-object through Chinese silk, linen, and the like at the five sense-doors. When that sight-object, etc., enters the range of perception, due to the weakened force caused by the nearness of death, five impulsions and two registrations arise in sequence at the end of the determining phase. Then, making the life-continuum its object, one death-consciousness arises. At its cessation, rebirth-linking consciousness arises, taking as its object that very object which endured for a single mind-moment. This is also a rebirth-linking with a present object immediately following a death with a past object.

626. අපරස්ස පන පථවීකසිණජ්ඣානාදිවසෙන පටිලද්ධමහග්ගතස්ස සුගතියං ඨිතස්ස මරණසමයෙ කාමාවචරකුසලකම්ම-කම්මනිමිත්ත-ගතිනිමිත්තානං වා අඤ්ඤතරං, පථවීකසිණාදිකං වා නිමිත්තං, මහග්ගතචිත්තං වා මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, චක්ඛුසොතානං වා අඤ්ඤතරස්මිං කුසලුප්පත්තිහෙතුභූතං පණීතමාරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, තස්ස යථාක්කමෙන උප්පන්නවොට්ඨබ්බනාවසානෙ මරණස්ස ආසන්නභාවෙන මන්දීභූතවෙගත්තා පඤ්ච ජවනානි උප්පජ්ජන්ති. මහග්ගතගතිකානං පන තදාරම්මණං නත්ථි, තස්මා ජවනානන්තරංයෙව භවඞ්ගවිසයං ආරම්මණං කත්වා එකං චුතිචිත්තං උප්පජ්ජති. තස්සාවසානෙ කාමාවචරමහග්ගතසුගතීනං අඤ්ඤතරසුගතිපරියාපන්නං යථූපට්ඨිතෙසු ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරාරම්මණං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයං නවත්තබ්බාරම්මණාය සුගතිචුතියා අනන්තරා අතීතපච්චුප්පන්නනවත්තබ්බාරම්මණානං අඤ්ඤතරාරම්මණා පටිසන්ධි.

626. For another being who has attained an exalted state through the earth kasiṇa jhāna or similar, and is established in a happy destination, at the time of death, one of the following appears in the mind-door: either a sense-sphere wholesome kamma, a kamma-sign, or a destination-sign; or the earth kasiṇa or similar sign; or an exalted consciousness. Alternatively, a refined object that serves as a cause for the arising of wholesome consciousness appears in either the eye- or ear-door. Following the arising of these in sequence, when the process of determining ends, due to the proximity of death and the weakened force of mental activity, five impulsions arise. But for those with a destination in the exalted realms, there is no registration. Therefore, immediately after the impulsions, making the life-continuum its object, a single death-consciousness arises. At its cessation, rebirth-linking consciousness arises, pertaining to one of the happy destinations, either the sense-sphere or exalted, taking as its object one of the objects that have appeared. This is a rebirth-linking that has as its object one of the past, present, or ineffable objects, immediately following a death in a happy destination that had an ineffable object.

එතෙනානුසාරෙන ආරුප්පචුතියාපි අනන්තරා පටිසන්ධි වෙදිතබ්බා. අයං අතීතනවත්තබ්බාරම්මණාය සුගතිචුතියා අනන්තරා අතීතනවත්තබ්බපච්චුප්පන්නාරම්මණාය පටිසන්ධියා පවත්තනාකාරො.

By this method, the rebirth immediately following a death in the formless realm should also be understood. This is the manner of occurrence for a rebirth with a past, ineffable, or present object, immediately following a death in a happy destination that had a past or ineffable object.

627. දුග්ගතියං [Pg.184] ඨිතස්ස පන පාපකම්මිනො වුත්තනයෙනෙව තං කම්මං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තං වා මනොද්වාරෙ. පඤ්චද්වාරෙ වා පන අකුසලුප්පත්ති හෙතුභූතං ආරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, අථස්ස යථාක්කමෙන චුතිචිත්තාවසානෙ දුග්ගතිපරියාපන්නං තෙසු ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරාරම්මණං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජති. අයං අතීතාරම්මණාය දුග්ගතිචුතියා අනන්තරා අතීතපච්චුප්පන්නාරම්මණාය පටිසන්ධියා පවත්තනාකාරොති. එත්තාවතා එකූනවීසතිවිධස්සාපි විඤ්ඤාණස්ස පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති දීපිතා හොති.

627. For an evil-doer established in a bad destination, in the manner previously described, that kamma, kamma-sign, or destination-sign appears at the mind-door. Or else, at the five sense-doors, an object that serves as the cause for the arising of unwholesome consciousness presents itself. Then, in due order, at the cessation of his death-consciousness, rebirth-linking consciousness arises taking as its object one of those objects pertaining to a bad destination. This is the manner of occurrence for a rebirth with a past or present object, immediately following a death in a bad destination that had a past object. Thus, the occurrence of the nineteen-fold consciousness by way of rebirth-linking has been explained.

628. තයිදං සබ්බම්පි එවං,

628. All this is thus:

පවත්තමානං සන්ධිම්හි, ද්වෙධා කම්මෙන වත්තති;

මිස්සාදීහි ච භෙදෙහි, භෙදස්ස දුවිධාදිකො.

Occurring at the junction, it proceeds twofold by kamma; and by distinctions such as mixed, its division is twofold and so forth.

ඉදඤ්හි එකූනවීසතිවිධම්පි විපාකවිඤ්ඤාණං පටිසන්ධිම්හි පවත්තමානා ද්වෙධා කම්මෙන වත්තති. යථාසකඤ්හි එකස්ස ජනකකම්මං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන චෙව උපනිස්සයපච්චයෙන ච පච්චයො හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කුසලාකුසලං කම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.423). එවං වත්තමානස්ස පනස්ස මිස්සාදීහි භෙදෙහි දුවිධාදිකොපි භෙදො වෙදිතබ්බො.

This nineteenfold resultant consciousness, functioning at rebirth-linking, operates in two ways through kamma. For each, its own generative kamma serves as a condition both by way of being a different-moment kamma condition and by way of being a dependence condition. As it is said: "Wholesome and unwholesome kamma is a condition for its result by way of dependence condition" (Paṭṭhāna 1.1.423). Moreover, for this consciousness functioning thus, its twofold and other classifications should be understood through distinctions such as mixed, etc.

සෙය්‍යථිදං – ඉදඤ්හි පටිසන්ධිවසෙන එකධා පවත්තමානම්පි රූපෙන සහ මිස්සාමිස්සභෙදතො දුවිධං. කාමරූපාරූපභවභෙදතො තිවිධං. අණ්ඩජජලාබුජ-සංසෙදජ-ඔපපාතිකයොනිවසෙන චතුබ්බිධං. ගතිවසෙන පඤ්චවිධං. විඤ්ඤාණට්ඨිතිවසෙන සත්තවිධං. සත්තාවාසවසෙන අට්ඨවිධං හොති.

That is to say: though occurring as one by way of rebirth-linking, it is twofold by way of the distinction of being mixed and unmixed with matter. It is threefold by way of the distinction of sense-sphere, form, and formless existences. It is fourfold by way of the modes of birth: egg-born, womb-born, moisture-born, and spontaneously born. It is fivefold by way of destinations. It is sevenfold by way of the stations of consciousness. It is eightfold by way of the abodes of beings.

629. තත්ථ,

629. Therein,

මිස්සං ද්විධා භාවභෙදා, සභාවං තත්ථ ච ද්විධා;

ද්වෙ වා තයො වා දසකා, ඔමතො ආදිනා සහ.

The mixed is twofold by distinction of sex, and therein that with sex is also twofold; two or three decads, at the minimum, along with the initial consciousness.

මිස්සං ද්විධා භාවභෙදාති යං හෙතං එත්ථ අඤ්ඤත්‍ර අරූපභවා රූපමිස්සං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තං රූපභවෙ ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියසඞ්ඛාතෙන භාවෙන විනා උප්පත්තිතො. කාමභවෙ අඤ්ඤත්‍ර ජාතිපණ්ඩකපටිසන්ධියා භාවෙන සහ උප්පත්තිතො ස-භාවං, අ-භාවන්ති දුවිධං හොති.

As to 'The mixed is twofold by distinction of sex': that rebirth-linking consciousness which arises here as mixed with form, apart from the formless existence, arises in the form existences without sex, that is, without the sex denoted by the female or male faculty. In the sense-sphere existence, apart from the rebirth-linking of a congenital eunuch, it arises together with sex; thus it is twofold: with sex and without sex.

සභාවං [Pg.185] තත්ථ ච ද්විධාති තත්ථාපි ච යං ස-භාවං, තං ඉත්ථිපුරිසභාවානං අඤ්ඤතරෙන සහ උප්පත්තිතො දුවිධමෙව හොති.

As to 'And therein that with sex is also twofold': even there, that which is with sex is indeed twofold due to its arising together with either the female or male sex.

ද්වෙ වා තයො වා දසකා ඔමතො ආදිනා සහාති යං හෙතමෙත්ථ ‘‘මිස්සං අමිස්ස’’න්ති දුකෙ ආදිභූතං රූපමිස්සං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං, තෙන සහ වත්ථුකායදසකවසෙන ද්වෙ වා, වත්ථුකායභාවදසකවසෙන තයො වා දසකා ඔමතො උප්පජ්ජන්ති, නත්ථි ඉතො පරං රූපපරිහානීති. තං පනෙතං එවං ඔමකපරිමාණං උප්පජ්ජමානං අණ්ඩජජලාබුජනාමිකාසු ද්වීසු යොනීසු ජාතිඋණ්ණාය එකෙන අංසුනා උද්ධටසප්පිමණ්ඩප්පමාණං කලලන්ති ලද්ධසඞ්ඛං හුත්වා උප්පජ්ජති. තත්ථ යොනීනං ගතිවසෙන සම්භවභෙදො වෙදිතබ්බො.

Two or three decads, at the minimum, along with the initial (consciousness): Herein, in the pair 'mixed and unmixed', that which is the initial rebirth-linking consciousness mixed with materiality—along with it, two decads arise by way of the base-decad and body-decad, or three decads by way of the base-decad, body-decad, and sex-decad, at the minimum. There is no further decrease in materiality beyond this. Furthermore, this aggregate of materiality, arising with such a minimal measure, in the two modes of birth known as egg-born and womb-born, arises having received the designation 'kalala', with the measure of a drop of clarified butter lifted out by a single fiber of fine wool. Therein, the distinction of origin should be understood by way of the destination of the modes of birth.

630. එතාසු හි,

630. For among these,

නිරයෙ භුම්මවජ්ජෙසු, දෙවෙසු ච න යොනියො;

තිස්සො පුරිමිකා හොන්ති, චතස්සොපි ගතිත්තයෙ.

In hell and among the devas, excluding the earth-bound devas, the first three modes of birth do not exist; in the triad of destinations, all four exist.

තත්ථ දෙවෙසු චාති චසද්දෙන යථා නිරයෙ ච භුම්මවජ්ජෙසු ච දෙවෙසු, එවං නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතෙසු ච පුරිමිකා තිස්සො යොනියො න සන්තීති වෙදිතබ්බා. ඔපපාතිකා එව හි තෙ හොන්ති. සෙසෙ පන තිරච්ඡානපෙත්තිවිසයමනුස්සසඞ්ඛාතෙ ගතිත්තයෙ පුබ්බෙ වජ්ජිතභුම්මදෙවෙසු ච චතස්සොපි යොනියො හොන්ති. තත්ථ,

Therein, by the word 'ca' in 'devesu ca', it should be understood that just as in hell and among the devas excluding the earth-bound ones, so too among the Nijjhāmataṇhika petas, the first three modes of birth do not exist. For they are indeed of spontaneous birth. However, in the remaining triad of destinations—designated as the animal, peta, and human realms—and among the earth-bound devas previously excluded, all four modes of birth exist. Therein,

තිංස නව චෙව රූපීසු, සත්තති උක්කංසතොථ රූපානි;

සංසෙදුපපාතයොනිසු, අථ වා අවකංසතො තිංස.

Thirty and nine material phenomena in the form-beings; and seventy material phenomena at the maximum in moisture-born and spontaneous modes of birth; or, alternatively, thirty at the minimum.

රූපීබ්‍රහ්මෙසු තාව ඔපපාතිකයොනිකෙසු චක්ඛුසොතවත්ථුදසකානං ජීවිතනවකස්ස චාති චතුන්නං කලාපානං වසෙන තිංස ච නව ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහ රූපානි උප්පජ්ජන්ති. රූපී බ්‍රහ්මෙ පන ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසු සංසෙදජඔපපාතිකයොනිකෙසු උක්කංසතො චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායවත්ථුභාවදසකානං වසෙන සත්තති, තානි ච නිච්චං දෙවෙසු. තත්ථ වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා චතස්සො චාපි ධාතුයො චක්ඛුපසාදො ජීවිතන්ති අයං දසරූපපරිමාණො රූපපුඤ්ජො චක්ඛුදසකො නාම. එවං සෙසා වෙදිතබ්බා[Pg.186]. අවකංසතො පන ජච්චන්ධබධිරඅඝානකනපුංසකස්ස ජිව්හාකායවත්ථුදසකානං වසෙන තිංස රූපානි උප්පජ්ජන්ති. උක්කංසාවකංසානං පන අන්තරෙ අනුරූපතො විකප්පො වෙදිතබ්බො.

First, among the form-realm brahmās of spontaneous birth, thirty and nine material phenomena arise along with the rebirth-linking consciousness by way of four groups: the eye-decad, ear-decad, base-decad, and the life-nonad. However, setting aside the form-realm brahmās, among other beings of moisture-born and spontaneous birth, seventy material phenomena arise at the maximum, by way of the eye-, ear-, nose-, tongue-, body-, base-, and sex-decads; and these are always present among the devas. Therein, this group of material phenomena with a measure of ten—namely, color, odor, taste, nutritive essence, the four great elements, eye-sensitivity, and life-faculty—is called the eye-decad. The remaining groups should be understood in the same way. At the minimum, however, for one who is blind, deaf, anosmic, and sexually indeterminate from birth, thirty material phenomena arise by way of the tongue-, body-, and base-decads. Furthermore, between the maximum and minimum, the variation should be understood accordingly.

631. එවං විදිත්වා පුන,

631. Having understood thus, again,

ඛන්ධාරම්මණගතිහෙතු-වෙදනාපීතිවිතක්කවිචාරෙහි;

භෙදාභෙදවිසෙසො, චුතිසන්ධීනං පරිඤ්ඤෙය්‍යො.

By means of aggregates, object, destination, cause, feeling, zest, initial application, and sustained application, the specific distinction of difference and non-difference between death and rebirth-linking should be fully understood.

යා හෙසා මිස්සාමිස්සතො දුවිධා පටිසන්ධි, යා චස්සා අතීතානන්තරා චුති, තාසං ඉමෙහි ඛන්ධාදීහි භෙදාභෙදවිසෙසො ඤාතබ්බොති අත්ථො.

The meaning is this: the specific distinction of difference and non-difference between this twofold rebirth-linking—which is mixed and unmixed—and its immediately preceding past death should be known by means of these aggregates and so forth.

කථං? කදාචි හි චතුක්ඛන්ධාය ආරුප්පචුතියා අනන්තරා චතුක්ඛන්ධාව ආරම්මණතොපි අභින්නා පටිසන්ධි හොති. කදාචි අමහග්ගතබහිද්ධාරම්මණාය මහග්ගතඅජ්ඣත්තාරම්මණා. අයං තාව අරූපභූමීසුයෙව නයො. කදාචි පන චතුක්ඛන්ධාය අරූපචුතියා අනන්තරා පඤ්චක්ඛන්ධා කාමාවචරපටිසන්ධි. කදාචි පඤ්චක්ඛන්ධාය කාමාවචරචුතියා රූපාවචරචුතියා වා අනන්තරා චතුක්ඛන්ධා අරූපපටිසන්ධි. එවං අතීතාරම්මණාය චුතියා පච්චුප්පන්නාරම්මණා පටිසන්ධි. එකච්චසුගතිචුතියා එකච්චදුග්ගතිපටිසන්ධි. අහෙතුකචුතියා සහෙතුකපටිසන්ධි. දුහෙතුකචුතියා තිහෙතුකපටිසන්ධි. උපෙක්ඛාසහගතචුතියා සොමනස්සසහගතපටිසන්ධි. අප්පීතිකචුතියා සප්පීතිකපටිසන්ධි. අවිතක්කචුතියා සවිතක්කපටිසන්ධි. අවිචාරචුතියා සවිචාරපටිසන්ධි. අවිතක්කාවිචාරචුතියා සවිතක්කසවිචාරපටිසන්ධීති තස්ස තස්ස විපරීතතො ච යථායොගං යොජෙතබ්බං.

How? Sometimes, immediately after a death with four aggregates in the formless realm, there is a rebirth-linking with four aggregates, undifferentiated also in respect to its object. Sometimes, after a death with a non-exalted, external object, there is a rebirth-linking with an exalted, internal object. This, for now, is the method only in the formless planes. Sometimes, however, immediately after a death with four aggregates in the formless realm, there is a sense-sphere rebirth-linking with five aggregates. Sometimes, immediately after a death with five aggregates in the sense-sphere or form-sphere, there is a formless rebirth-linking with four aggregates. Likewise, after a death with a past object, there is a rebirth-linking with a present object. After a death in a certain happy destination, there is a rebirth-linking in a certain unhappy destination. After a rootless death, there is a rebirth-linking with roots. After a two-rooted death, there is a three-rooted rebirth-linking. After a death accompanied by equanimity, there is a rebirth-linking accompanied by joy. After a death without zest, there is a rebirth-linking with zest. After a death without initial application, there is a rebirth-linking with initial application. After a death without sustained application, there is a rebirth-linking with sustained application. After a death without initial and sustained application, there is a rebirth-linking with initial and sustained application. Thus, for each of these cases, the connection should be made conversely as is appropriate.

632.

632.

ලද්ධපච්චයමිති ධම්මමත්තමෙතං භවන්තරමුපෙති;

නාස්ස තතො සඞ්කන්ති, න තතො හෙතුං විනා හොති.

Having obtained its conditions, this mere phenomenon proceeds to another existence. There is no transition of it from there, nor does it arise from there without a cause.

ඉති හෙතං ලද්ධපච්චයං රූපාරූපධම්මමත්තං උප්පජ්ජමානං භවන්තරමුපෙතීති වුච්චති, න සත්තො, න ජීවො. තස්ස ච නාපි අතීතභවතො ඉධ සඞ්කන්ති අත්ථි. නාපි තතො හෙතුං විනා ඉධ පාතුභාවො. තයිදං පාකටෙන මනුස්සචුතිපටිසන්ධික්කමෙන පකාසයිස්සාම.

Thus, it is said that this, having obtained its conditions, arising as a mere phenomenon of materiality and immateriality, proceeds to another existence—not a being, not a soul. And there is no transition of it from a past existence to here, nor is there a manifestation here without a cause from there. This we shall explain by the evident process of human death and rebirth-linking.

අතීතභවස්මිං [Pg.187] හි සරසෙන උපක්කමෙන වා සමාසන්නමරණස්ස අසය්හානං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගසන්ධිබන්ධනච්ඡෙදකානං මාරණන්තිකවෙදනාසත්ථානං සන්නිපාතං අසහන්තස්ස ආතපෙ පක්ඛිත්තහරිතතාලපණ්ණමිව කමෙන උපසුස්සමානෙ සරීරෙ නිරුද්ධෙසු චක්ඛාදීසු ඉන්ද්‍රියෙසු හදයවත්ථුමත්තෙ පතිට්ඨිතෙසු කායින්ද්‍රියමනින්ද්‍රියජීවිතින්ද්‍රියෙසු තඞ්ඛණාවසෙසහදයවත්ථුසන්නිස්සිතං විඤ්ඤාණං ගරුකසමාසෙවිතාසන්නපුබ්බකතානං අඤ්ඤතරං ලද්ධාවසෙසපච්චයසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතං කම්මං, තදුපට්ඨාපිතං වා කම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසඞ්ඛාතං විසයං ආරබ්භ පවත්තති. තදෙවං පවත්තමානං තණ්හාවිජ්ජානං අප්පහීනත්තා අවිජ්ජාපටිච්ඡාදිතාදීනවෙ තස්මිං විසයෙ තණ්හා නාමෙති, සහජාතසඞ්ඛාරා ඛිපන්ති. තං සන්තතිවසෙන තණ්හාය නාමියමානං සඞ්ඛාරෙහි ඛිප්පමානං ඔරිමතීරරුක්ඛවිනිබද්ධරජ්ජුමාලම්බිත්වා මාතිකාතික්කමකො විය පුරිමඤ්ච නිස්සයං ජහති, අපරඤ්ච කම්මසමුට්ඨාපිතං නිස්සයං අස්සාදයමානං වා අනස්සාදයමානං වා ආරම්මණාදීහියෙව පච්චයෙහි පවත්තතීති.

Indeed, in a past existence, for one whose death is near either through natural expiration or by external means, who cannot endure the onslaught of unbearable, sword-like death-pangs that sever the connections of all major and minor limbs; while the body, like a green palm-leaf cast in the sun, gradually withers; while the sense faculties such as the eye have ceased; and while the body, mind, and life faculties are established in the heart-base alone—at that moment, the consciousness, dependent on the remaining heart-base, proceeds by taking as its object either one of the following: kamma, designated as formations, which has obtained its remaining conditions, from among weighty, habitual, proximate, or previously performed kamma; or an object, designated as a kamma-sign or destination-sign, presented by that kamma. As it is thus proceeding, because craving and ignorance have not been abandoned, craving inclines it towards that object whose dangers are concealed by ignorance, and the co-nascent formations propel it. That consciousness, being inclined by craving and propelled by formations in the continuity of consciousness, is like a man who crosses a canal by holding onto a rope tied to a tree on the near bank; it abandons its former physical basis and proceeds, supported only by conditions such as its object, while either experiencing or not experiencing a new physical basis produced by kamma.

එත්ථ ච පුරිමං චවනතො චුති. පච්ඡිමං භවන්තරාදිපටිසන්ධානතො පටිසන්ධීති වුච්චති. තදෙතං නාපි පුරිමභවා ඉධාගතං, නාපි තතො කම්මසඞ්ඛාරනතිවිසයාදිහෙතුං විනා පාතුභූතන්ති වෙදිතබ්බං.

Herein, the former consciousness is called 'cuti' (decease) because of its departure from an existence. The latter is called 'paṭisandhi' (rebirth-linking) because it links to the beginning of another existence. It should be understood that this consciousness has neither come here from a previous existence, nor has it arisen without a cause from that previous existence, such as kamma, formations, inclination, and object.

633.

633.

සියුං නිදස්සනානෙත්ථ, පටිඝොසාදිකා අථ;

සන්තානබන්ධතො නත්ථි, එකතා නාපි නානතා.

Herein, examples such as the echo may be cited. Furthermore, owing to the binding of the continuum, there is neither identity nor difference.

එත්ථ චෙතස්ස විඤ්ඤාණස්ස පුරිමභවතො ඉධ අනාගමනෙ, අතීතභවපරියාපන්නහෙතූති ච උප්පාදෙ පටිඝොස-පදීප-මුද්දා-පටිබිම්බප්පකාරා ධම්මා නිදස්සනානි සියුං. යථා හි පටිඝොස-පදීප-මුද්දා-ඡායා සද්දාදිහෙතුකා හොන්ති අඤ්ඤත්‍ර අගන්ත්වා එවමෙවං ඉදං චිත්තං.

Herein, regarding the non-coming of this consciousness from a previous existence to this one, and its arising due to causes pertaining to a past existence, phenomena such as echoes, lamp flames, seal impressions, and reflections may serve as illustrations. For just as echoes, lamp flames, seal impressions, and shadows have sound and so forth as their causes and arise without having come from elsewhere, so too is this consciousness.

එත්ථ ච සන්තානබන්ධතො නත්ථි එකතා නාපි නානතා. යදි හි සන්තානබන්ධෙ සති එකන්තමෙකතා භවෙය්‍ය, න ඛීරතො දධි සම්භූතං සියා. අථාපි එකන්තනානතා භවෙය්‍ය, න ඛීරස්සාධීනො දධි සියා. එස නයො සබ්බහෙතුහෙතුසමුප්පන්නෙසු. එවඤ්ච සති සබ්බලොකවොහාරලොපො [Pg.188] සියා, සො ච අනිට්ඨො. තස්මා එත්ථ න එකන්තමෙකතා වා නානතා වා උපගන්තබ්බාති.

Herein, owing to the binding of the continuum, there is neither absolute identity nor absolute difference. For if there were absolute identity in the continuum, curd would not arise from milk. And if there were absolute difference, curd would not be dependent on milk. This is the principle for all things arisen from their respective causes. And were this so, all worldly convention would be destroyed, which is undesirable. Therefore, herein neither absolute identity nor absolute difference should be adopted.

634. එත්ථාහ – නනු එවං අසඞ්කන්තිපාතුභාවෙ සති යෙ ඉමස්මිං මනුස්සත්තභාවෙ ඛන්ධා, තෙසං නිරුද්ධත්තා, ඵලපච්චයස්ස ච කම්මස්ස තත්ථ අගමනතො අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤතො ච තං ඵලං සියා, උපභුඤ්ජකෙ ච අසති කස්ස තං ඵලං සියා, තස්මා න සුන්දරමිදං විධානන්ති. තත්‍රිදං වුච්චති –

634. Herein, one objects: 'Surely, if there is an arising without transference, then since the aggregates in this human existence have ceased, and since the kamma that is the condition for the fruit does not go there, would not that fruit belong to another and arise from another cause? And, there being no experiencer, whose fruit would it be? Therefore, this explanation is not sound.' To this, the reply is:

සන්තානෙ යං ඵලං එතං, නාඤ්ඤස්ස න ච අඤ්ඤතො;

බීජානං අභිසඞ්ඛාරො, එතස්සත්ථස්ස සාධකො.

That fruit which is in the continuum is not of another, nor is it from another; the conditioning of seeds is what establishes this meaning.

එකසන්තානස්මිං හි ඵලං උප්පජ්ජමානං තත්ථ එකන්තඑකත්තනානත්තානං පටිසිද්ධත්තා අඤ්ඤස්සාති වා අඤ්ඤතොති වා න හොති. එතස්ස ච පනත්ථස්ස බීජානං අභිසඞ්ඛාරො සාධකො. අම්බබීජාදීනං හි අභිසඞ්ඛාරෙසු කතෙසු තස්ස බීජස්ස සන්තානෙ ලද්ධපච්චයො කාලන්තරෙ ඵලවිසෙසො උප්පජ්ජමානො න අඤ්ඤබීජානං, නාපි අඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරපච්චයා උප්පජ්ජති, න ච තානි බීජානි, තෙ අභිසඞ්ඛාරා වා ඵලට්ඨානං පාපුණන්ති, එවං සම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. විජ්ජාසිප්පොසධාදීහි චාපි බාලසරීරෙ උපයුත්තෙහි කාලන්තරෙ වුඩ්ඪසරීරාදීසු ඵලදෙහි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

For when a fruit arises in a single continuum, it is not said to be 'of another' or 'from another,' because absolute identity and difference are rejected therein. The conditioning of seeds serves to establish this meaning. For when mango seeds and so on are conditioned, a particular fruit, having obtained its conditions, arises at a later time in the continuum of that seed; it is not the fruit of other seeds, nor does it arise from the conditioning of others as its cause. And neither those seeds nor that conditioning reaches the place where the fruit appears. The accomplishment of this principle should be understood in this way. This meaning should also be understood through knowledge, crafts, medicines, and so on, which, when applied to the body of a child, produce their fruit in the body of an adult at a later time.

යම්පි වුත්තං ‘‘උපභුඤ්ජකෙ ච අසති කස්ස තං ඵලං සියා’’ති, තත්ථ,

And as to what was said: 'And, there being no experiencer, whose fruit would it be?'—to this, the reply is:

ඵලස්සුප්පත්තියා එව, සිද්ධා භුඤ්ජකසම්මුති;

ඵලුප්පාදෙන රුක්ඛස්ස, යථා ඵලති සම්මුති.

The convention of an 'experiencer' is established simply by the arising of the fruit, just as the convention that a tree 'bears fruit' is established by the arising of fruit.

යථා හි රුක්ඛසඞ්ඛාතානං ධම්මානං එකදෙසභූතස්ස රුක්ඛඵලස්ස උප්පත්තියා එව රුක්ඛො ඵලතීති වා ඵලිතොති වා වුච්චති, තථා දෙවමනුස්සසඞ්ඛාතානං ඛන්ධානං එකදෙසභූතස්ස උපභොගසඞ්ඛාතස්ස සුඛදුක්ඛඵලස්ස උප්පාදෙනෙව දෙවො, මනුස්සො වා උපභුඤ්ජතීති වා, සුඛිතො, දුක්ඛිතොති වා වුච්චති. තස්මා න එත්ථ අඤ්ඤෙන උපභුඤ්ජකෙන නාම කොචි අත්ථො අත්ථීති.

For just as, with the mere arising of a tree's fruit, which is a part of the phenomena designated as 'tree,' the tree is said 'to bear fruit' or 'to have fruited,' so too, with the mere arising of the fruit of pleasure and pain, which is designated as 'experience' and is a part of the aggregates designated as 'deva' or 'human,' a deva or a human is said 'to experience,' or 'to be happy' or 'unhappy.' Therefore, herein there is no need for any other thing called an 'experiencer.'

635. යොපි [Pg.189] වදෙය්‍ය ‘‘එවං සන්තෙපි එතෙ සඞ්ඛාරා විජ්ජමානා වා ඵලස්ස පච්චයා සියුං, අවිජ්ජමානා වා, යදි ච විජ්ජමානා පවත්තික්ඛණෙයෙව නෙසං විපාකෙන භවිතබ්බං, අථ අවිජ්ජමානා පවත්තිතො පුබ්බෙ පච්ඡා ච නිච්චං ඵලාවහා සියු’’න්ති, සො එවං වත්තබ්බො –

635. And should someone say: 'Even so, could these formations be conditions for the fruit whether they are existing or non-existing? If they are existing, their result ought to occur at the very moment of their occurrence. If they are non-existing, they would have to be perpetually fruit-bearing both before and after their occurrence,' they should be answered thus:

කතත්තා පච්චයා එතෙ, න ච නිච්චං ඵලාවහා;

පාටිභොගාදිකං තත්ථ, වෙදිතබ්බං නිදස්සනං.

Because they have been performed, they are conditions, but they are not perpetually fruit-bearing. Herein, the example of a surety and so on should be understood.

කතත්තායෙව හි සඞ්ඛාරා අත්තනො ඵලස්ස පච්චයා හොන්ති, න විජ්ජමානත්තා, අවිජ්ජමානත්තා වා. යථාහ – ‘‘කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොතී’’තිආදි (ධ. ස. 431). යථාරහස්ස ච අත්තනො ඵලස්ස පච්චයා හුත්වා න පුන ඵලාවහා හොන්ති විපාකත්තා. එතස්ස චත්ථස්ස විභාවනෙ ඉදං පාටිභොගාදිකං නිදස්සනං වෙදිතබ්බං. යථා හි ලොකෙ යො කස්සචි අත්ථස්ස නිය්‍යාතනත්ථං පාටිභොගො හොති, භණ්ඩං වා කිණාති, ඉණං වා ගණ්හාති, තස්ස තං කිරියාකරණමත්තමෙව තදත්ථනිය්‍යාතනාදිම්හි පච්චයො හොති, න කිරියාය විජ්ජමානත්තං, අවිජ්ජමානත්තං වා, න ච තදත්ථනිය්‍යාතනාදිතො පරම්පි ධාරකොව හොති. කස්මා? නිය්‍යාතනාදීනං කතත්තා. එවං කතත්තාව සඞ්ඛාරාපි අත්තනො ඵලස්ස පච්චයා හොන්ති, න ච යථාරහං ඵලදානතො පරම්පි ඵලාවහා හොන්තීති. එත්තාවතා මිස්සාමිස්සවසෙන ද්වෙධාපි වත්තමානස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස සඞ්ඛාරපච්චයා පවත්ති දීපිතා හොති.

For formations are conditions for their own fruit simply because they have been performed, not because of their existence or non-existence. As it is said: 'Due to the performance and accumulation of wholesome kamma of the sense-sphere, resultant eye-consciousness arises,' and so on. And having become conditions for their own respective fruits, they are not fruit-bearing again, because the result has been given. To clarify this meaning, this example of a surety and so on should be understood. For in the world, when someone acts as a surety for the settlement of some matter, or buys goods, or takes a loan, the mere performance of that action is the condition for the settlement of that matter, not the existence or non-existence of the action. Nor does one remain liable after the matter has been settled. Why? Because the settlement has been performed. In the same way, formations are conditions for their own fruit simply because they have been performed, and after giving their fruit appropriately, they are no longer fruit-bearing. Thus far, the process of rebirth-linking consciousness, which occurs in two ways, mixed and unmixed, has been shown as conditioned by formations.

636. ඉදානි සබ්බෙස්වෙව තෙසු බාත්තිංසවිපාකවිඤ්ඤාණෙසු සම්මොහවිඝාතත්ථං,

636. Now, to dispel confusion regarding all those thirty-two resultant consciousnesses:

පටිසන්ධිපවත්තීනං, වසෙනෙතෙ භවාදිසු;

විජානිතබ්බා සඞ්ඛාරා, යථා යෙසඤ්ච පච්චයා.

These formations should be understood by way of rebirth-linking and the life-continuum in the various existences and so on: for which consciousnesses they are conditions, and in what way.

තත්ථ තයො භවා, චතස්සො යොනියො, පඤ්ච ගතියො, සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, නව සත්තාවාසාති එතෙ භවාදයො නාම. එතෙසු භවාදීසු පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච එතෙ යෙසං විපාකවිඤ්ඤාණානං පච්චයා, යථා ච පච්චයා හොන්ති, තථා විජානිතබ්බාති අත්ථො.

Herein, the three existences, four modes of generation, five destinations, seven stations of consciousness, and nine abodes of beings—these are what are called 'existences and so on.' The meaning is that it should be understood for which resultant consciousnesses these formations are conditions, both in rebirth-linking and in the course of life within these existences, and in what way they are conditions.

තත්ථ [Pg.190] පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙ තාව කාමාවචරඅට්ඨචෙතනාභෙදො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අවිසෙසෙන කාමභවෙ සුගතියං නවන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං පටිසන්ධියං නානක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන චෙව උපනිස්සයපච්චයෙන චාති ද්වෙධා පච්චයො. රූපාවචරපඤ්චකුසලචෙතනාභෙදො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො රූපභවෙ පටිසන්ධියං එව පඤ්චන්නං.

Among these, with regard to meritorious formations, firstly, the meritorious formation comprising the eight kinds of sense-sphere wholesome volitions is, in general, a twofold condition for the nine resultant consciousnesses at rebirth-linking in a happy destination within the sense-sphere existence, namely, by way of different-moment kamma condition and by way of decisive support condition. The meritorious formation comprising the five kinds of form-sphere wholesome volitions is a condition for the five resultant consciousnesses only at rebirth-linking in the form-sphere existence.

වුත්තප්පභෙදකාමාවචරො පන කාමභවෙ සුගතියං උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවජ්ජානං සත්තන්නං පරිත්තවිපාකවිඤ්ඤාණානං වුත්තනයෙනෙව ද්වෙධා පච්චයො පවත්තෙ, නො පටිසන්ධියං. ස්වෙව රූපභවෙ පඤ්චන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං තථෙව පච්චයො පවත්තෙ, නො පටිසන්ධියං. කාමභවෙ පන දුග්ගතියං අට්ඨන්නම්පි පරිත්තවිපාකවිඤ්ඤාණානං තථෙව පච්චයො පවත්තෙ, නො පටිසන්ධියං. තත්ථ නිරයෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස නරකචාරිකාදීසු ඉට්ඨාරම්මණසමායොගෙ සො පච්චයො හොති, තිරච්ඡානෙසු පන පෙතමහිද්ධිකෙසු ච ඉට්ඨාරම්මණං ලබ්භතියෙව.

Furthermore, the aforementioned sense-sphere meritorious formation, in a happy destination within the sense-sphere existence, is a twofold condition in the aforementioned manner for seven limited resultant consciousnesses—excluding the rootless mind-consciousness-element accompanied by equanimity—during the course of existence, but not at rebirth-linking. That same formation is likewise a condition for five resultant consciousnesses in the form-sphere existence during the course of existence, but not at rebirth-linking. Furthermore, in an unhappy destination within the sense-sphere existence, it is likewise a condition for all eight limited resultant consciousnesses during the course of existence, but not at rebirth-linking. Therein, in hell, during the Venerable Mahāmoggallāna’s tour of hell and so forth, that formation becomes a condition upon encountering an agreeable object. Moreover, among animals and powerful hungry ghosts, an agreeable object is indeed obtainable.

ස්වෙව කාමභවෙ සුගතියං සොළසන්නම්පි කුසලවිපාකවිඤ්ඤාණානං තථෙව පච්චයො පවත්තෙ ච පටිසන්ධියඤ්ච. අවිසෙසෙන පන පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො රූපභවෙ දසන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං තථෙව පච්චයො පවත්තෙ ච පටිසන්ධියඤ්ච.

That same formation, in a happy destination within the sense-sphere existence, is likewise a condition for all sixteen wholesome resultant consciousnesses both during the course of existence and at rebirth-linking. Furthermore, the meritorious formation in general is likewise a condition for the ten resultant consciousnesses in the form-sphere existence both during the course of existence and at rebirth-linking.

ද්වාදසාකුසලචෙතනාභෙදො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො කාමභවෙ දුග්ගතියං එකස්ස විඤ්ඤාණස්ස තථෙව පච්චයො පටිසන්ධියං, නො පවත්තෙ. ඡන්නං පවත්තෙ, නො පටිසන්ධියං. සත්තන්නම්පි අකුසලවිපාකවිඤ්ඤාණානං පවත්තෙ ච පටිසන්ධියඤ්ච.

The demeritorious formation comprising the twelve unwholesome volitions, in an unhappy destination within the sense-sphere existence, is likewise a condition for one consciousness at rebirth-linking, but not during the course of existence. For the other six, it is a condition during the course of existence, but not at rebirth-linking. In general, however, it is a condition for all seven unwholesome resultant consciousnesses both during the course of existence and at rebirth-linking.

කාමභවෙ පන සුගතියං තෙසංයෙව සත්තන්නං තථෙව පච්චයො පවත්තෙ, නො පටිසන්ධියං. රූපභවෙ චතුන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං තථෙව පච්චයො පවත්තෙ, නො පටිසන්ධියං. සො ච ඛො කාමාවචරෙ අනිට්ඨරූපදස්සනසද්දසවනවසෙන, බ්‍රහ්මලොකෙ පන අනිට්ඨරූපාදයො නාම නත්ථි. තථා කාමාවචරදෙවලොකෙපි.

Furthermore, in a happy destination within the sense-sphere existence, it is likewise a condition for those same seven consciousnesses only during the course of existence, not at rebirth-linking. In the form-sphere existence, it is likewise a condition for four resultant consciousnesses during the course of existence, not at rebirth-linking. And that demeritorious formation is indeed a condition in the sense-sphere by way of seeing disagreeable forms and hearing disagreeable sounds. In the Brahma-world, however, there are no such things as disagreeable forms and so on. Likewise in the sense-sphere celestial worlds.

ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො අරූපභවෙ චතුන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං තථෙව පච්චයො පවත්තෙ ච පටිසන්ධියඤ්ච.

The imperturbable formation is likewise a condition for the four resultant consciousnesses in the formless existence, both during the course of existence and at rebirth-linking.

එවං [Pg.191] තාව භවෙසු පටිසන්ධිපවත්තීනං වසෙන එතෙ සඞ්ඛාරා යෙසං පච්චයා, යථා ච පච්චයා හොන්ති, තථා විජානිතබ්බා. එතෙනෙව නයෙන යොනිආදීසුපි වෙදිතබ්බා.

Thus, firstly, it should be understood for which resultant consciousnesses these formations are conditions in the various existences by way of rebirth-linking and the course of existence, and in what manner they are conditions. By this same method, they should also be understood in regard to the modes of birth and so on.

637. තත්‍රිදං ආදිතො පට්ඨාය මුඛමත්තපකාසනං – ඉමෙසු හි සඞ්ඛාරෙසු යස්මා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො තාව ද්වීසු භවෙසු පටිසන්ධිං දත්වා සබ්බමත්තනො විපාකං ජනෙති. තථා අණ්ඩජාදීසු චතූසු යොනීසු, දෙවමනුස්සසඞ්ඛාතාසු ද්වීසු ගතීසු, නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤීනානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤී-එකත්තකායනානත්තසඤ්ඤී-එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීසඞ්ඛාතාසු චතූසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු. අසඤ්ඤසත්තාවාසෙ පනෙස රූපමත්තමෙවාභිසඞ්ඛරොතීති චතූසුයෙව සත්තාවාසෙසු ච පටිසන්ධිං දත්වා සබ්බමත්තනො විපාකං ජනෙති. තස්මා එස එතෙසු ද්වීසු භවෙසු, චතූසු යොනීසු, ද්වීසු ගතීසු, චතූසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු, චතූසු සත්තාවාසෙසු ච එකවීසතියා විපාකවිඤ්ඤාණානං වුත්තනයෙනෙව පච්චයො හොති යථාසම්භවං පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච.

637. Herein, this is but a brief exposition from the beginning: For, among these formations, since the meritorious formation, firstly, having given rebirth in two existences, generates its entire result; similarly in the four modes of birth, such as egg-born; in the two destinations, designated as devas and humans; and in the four stations of consciousness, designated as beings with diverse bodies and diverse perceptions, beings with diverse bodies and uniform perception, beings with uniform bodies and diverse perceptions, and beings with uniform bodies and uniform perception. Furthermore, since in the abode of non-percipient beings this formation conditions only matter, it is thus that, having given rebirth in just four abodes of beings, it generates its entire result. Therefore, this formation is a condition for the twenty-one resultant consciousnesses in these two existences, four modes of birth, two destinations, four stations of consciousness, and four abodes of beings, in the aforementioned manner, as is applicable, both at rebirth-linking and during the course of existence.

අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො පන යස්මා එකස්මිංයෙව කාමභවෙ චතූසු යොනීසු, අවසෙසාසු තීසු ගතීසු, නානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීසඞ්ඛාතාය එකිස්සා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා, තාදිසෙයෙව ච එකස්මිං සත්තාවාසෙ පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති, තස්මා එස එකස්මිං භවෙ, චතූසු යොනීසු, තීසු ගතීසු, එකිස්සා විඤ්ඤාණට්ඨිතියා, එකම්හි ච සත්තාවාසෙ සත්තන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානං වුත්තනයෙනෙව පච්චයො පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච.

Furthermore, since the demeritorious formation ripens by way of rebirth-linking in only one existence—the sense-sphere existence—in the four modes of birth, in the remaining three destinations, in the one station of consciousness designated as 'beings with diverse bodies and uniform perception,' and in one such corresponding abode of beings; therefore, this formation is a condition for the seven resultant consciousnesses in that one existence, four modes of birth, three destinations, one station of consciousness, and one abode of beings, in the aforementioned manner, both at rebirth-linking and during the course of existence.

ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො පන යස්මා එකස්මිංයෙව අරූපභවෙ, එකිස්සා ඔපපාතිකයොනියා, එකිස්සා දෙවගතියා, ආකාසානඤ්චායතනාදිකාසු තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු, ආකාසානඤ්චායතනාදිකෙසු ච චතූසු සත්තාවාසෙසු පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති, තස්මා එස එකස්මිං භවෙ, එකිස්සා යොනියා, එකිස්සා ගතියා, තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු, චතූසු සත්තාවාසෙසු චතුන්නං විඤ්ඤාණානං වුත්තනයෙනෙව පච්චයො හොති පටිසන්ධියං පවත්තෙ චාති. එවං,

Furthermore, since the imperturbable formation ripens by way of rebirth-linking in only one existence—the formless existence—in one mode of birth, that of spontaneous arising, in one destination, that of devas, in the three stations of consciousness beginning with the base of infinite space, and in the four abodes of beings beginning with the base of infinite space; therefore, this formation is a condition for the four consciousnesses in that one existence, one mode of birth, one destination, three stations of consciousness, and four abodes of beings, in the aforementioned manner, both at rebirth-linking and during the course of existence. Thus,

පටිසන්ධිපවත්තීනං[Pg.192], වසෙනෙතෙ භවාදිසු;

විජානිතබ්බා සඞ්ඛාරා, යථා යෙසඤ්ච පච්චයාති.

By way of rebirth-linking and life's course, in existences and so on, these formations should be understood: how, and for which consciousnesses, they are a condition.

අයං ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed exposition on the phrase, 'Conditioned by formations, consciousness arises.'

විඤ්ඤාණපච්චයානාමරූපපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Exposition on the Phrase 'Conditioned by Consciousness, Name-and-Form'

638. විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපපදෙ –

638. In the phrase 'Conditioned by consciousness, name-and-form':

විභාගා නාමරූපානං, භවාදීසු පවත්තිතො;

සඞ්ගහා පච්චයනයා, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

The determination should be known through: the analysis of name-and-form, its occurrence in existences and so on, its summary, and the method of conditionality.

විභාගා නාමරූපානන්ති එත්ථ හි නාමන්ති ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා, රූපන්ති චත්තාරි මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපං. තෙසං විභාගො ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තොයෙවාති. එවං තාවෙත්ථ විභාගා නාමරූපානං විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Herein, regarding 'the analysis of name-and-form': 'name' refers to the three aggregates beginning with feeling, so called because of their 'bending' (namana) towards an object. 'Form' refers to the four great elements and the material form derived from and dependent on the four great elements. The analysis of these has already been stated in the Exposition of the Aggregates. Thus, firstly, the determination should be known here through the analysis of name-and-form.

භවාදීසු පවත්තිතොති එත්ථ ච නාමං එකං සත්තාවාසං ඨපෙත්වා සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසෙසසත්තාවාසෙසු පවත්තති, රූපං ද්වීසු භවෙසු, චතූසු යොනීසු, පඤ්චසු ගතීසු, පුරිමාසු චතූසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු, පඤ්චසු සත්තාවාසෙසු පවත්තති.

And here, concerning 'its occurrence in existences and so forth,' name, excepting one abode of beings, occurs in all existences, modes of birth, destinies, stations of consciousness, and the remaining abodes of beings. Form occurs in two existences, four modes of birth, five destinies, the first four stations of consciousness, and five abodes of beings.

එවං පවත්තමානෙ ච එතස්මිං නාමරූපෙ යස්මා අභාවකගබ්භසෙය්‍යකානං අණ්ඩජානඤ්ච පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුකායදසකවසෙන රූපතො ද්වෙසන්තතිසීසානි, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධා පාතුභවන්ති, තස්මා තෙසං විත්ථාරෙන රූපරූපතො වීසති ධම්මා, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධාති එතෙ තෙවීසති ධම්මා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වෙදිතබ්බා. අග්ගහිතග්ගහණෙන පන එකසන්තතිසීසතො නව රූපධම්මෙ අපනෙත්වා චුද්දස. සභාවකානං භාවදසකං පක්ඛිපිත්වා තෙත්තිංස, තෙසම්පි අග්ගහිතග්ගහණෙන සන්තතිසීසද්වයතො අට්ඨාරස රූපධම්මෙ අපනෙත්වා පන්නරස.

And while this name-and-form is thus occurring, since at the moment of rebirth-linking for those womb-born beings who are without the gender faculty and for the egg-born, two continuity-heads of form appear by way of the base-decade and the body-decade, and three immaterial aggregates appear, therefore, for them, in detail, twenty phenomena from concrete form and three immaterial aggregates—these twenty-three phenomena—are to be understood as 'name-and-form conditioned by consciousness.' However, by the method of taking only what has not yet been taken, removing nine material phenomena from one continuity-head, fourteen remain. For those with the gender faculty, including the gender-decade, there are thirty-three; and for them too, by the method of taking only what has not yet been taken, removing eighteen material phenomena from two continuity-heads, fifteen remain.

යස්මා ච ඔපපාතිකසත්තෙසු බ්‍රහ්මකායිකාදීනං පටිසන්ධික්ඛණෙ චක්ඛුසොතවත්ථුදසකානං, ජීවිතින්ද්‍රියනවකස්ස ච වසෙන රූපතො චත්තාරි සන්තතිසීසානි, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධා පාතුභවන්ති, තස්මා තෙසං විත්ථාරෙන රූපරූපතො එකූනචත්තාලීස ධම්මා, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධාති [Pg.193] එතෙ බාචත්තාලීස ධම්මා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වෙදිතබ්බා. අග්ගහිතග්ගහණෙන පන සන්තතිසීසත්තයතො සත්තවීසති ධම්මෙ අපනෙත්වා පන්නරස.

And since for spontaneously born beings such as the Brahmā-group deities, at the moment of rebirth-linking, four continuity-heads of form appear by way of the eye-decade, ear-decade, and base-decade, and the life-faculty nonad, and three immaterial aggregates appear, therefore, for them, in detail, thirty-nine phenomena from concrete form and three immaterial aggregates—these forty-two phenomena—are to be understood as 'name-and-form conditioned by consciousness.' However, by the method of taking only what has not yet been taken, removing twenty-seven phenomena from three continuity-heads, fifteen remain.

කාමභවෙ පන යස්මා සෙසඔපපාතිකානං, සංසෙදජානං වා සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං පටිසන්ධික්ඛණෙ රූපතො සත්ත සන්තතිසීසානි, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධා පාතුභවන්ති, තස්මා තෙසං විත්ථාරෙන රූපරූපතො සත්තති ධම්මා, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධාති එතෙ තෙසත්තති ධම්මා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වෙදිතබ්බා. අග්ගහිතග්ගහණෙන පන රූපසන්තතිසීසඡක්කතො චතුපඤ්ඤාස ධම්මෙ අපනෙත්වා එකූනවීසති. එස උක්කංසො. අවකංසෙන පන තංතංරූපසන්තතිසීසවිකලානං තස්ස තස්ස වසෙන හාපෙත්වා හාපෙත්වා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච පටිසන්ධියං විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපසඞ්ඛා වෙදිතබ්බා.

In the sensual realm, however, since for the remaining spontaneously born beings, or for those born from moisture who possess the gender faculty and have complete sense bases, at the moment of rebirth-linking, seven continuity-heads of form and three immaterial aggregates appear, therefore, for them, in detail, seventy phenomena from concrete form and three immaterial aggregates—these seventy-three phenomena—are to be understood as 'name-and-form conditioned by consciousness.' However, by the method of taking only what has not yet been taken, removing fifty-four phenomena from the six continuity-heads of form, nineteen remain. This is the maximum. By the minimum, however, for those deficient in this or that continuity-head of form, by reducing accordingly for each deficiency, the reckoning of name-and-form conditioned by consciousness at rebirth-linking should be understood both in brief and in detail.

අරූපීනං පන තයොව අරූපිනො ඛන්ධා. අසඤ්ඤීනං රූපතො ජීවිතින්ද්‍රියනවකමෙවාති. එස තාව පටිසන්ධියං නයො.

For formless beings, however, there are just the three immaterial aggregates. For non-percipient beings, there is just the life-faculty nonad from the material side. This, then, is the method regarding rebirth-linking.

පවත්තෙ පන සබ්බත්ථ රූපප්පවත්තිදෙසෙ පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ පටිසන්ධිචිත්තෙන සහ පවත්තඋතුතො උතුසමුට්ඨානං සුද්ධට්ඨකං පාතුභවති. පටිසන්ධිචිත්තං පන රූපං න සමුට්ඨාපෙති. තඤ්හි යථා පපාතෙ පතිතපුරිසො පරස්ස පච්චයො හොතුං න සක්කොති, එවං වත්ථුදුබ්බලතාය දුබ්බලත්තා රූපං සමුට්ඨාපෙතුං න සක්කොති. පටිසන්ධිචිත්තතො පන උද්ධං පඨමභවඞ්ගතො පභුති චිත්තසමුට්ඨානං සුද්ධට්ඨකං, සද්දපාතුභාවකාලෙ පටිසන්ධික්ඛණතො උද්ධං පවත්තඋතුතො චෙව චිත්තතො ච සද්දනවකං, යෙ පන කබළීකාරාහාරූපජීවිනො ගබ්භසෙය්‍යකසත්තා, තෙසං,

In the course of existence, however, wherever form occurs, at the static moment of the rebirth-linking consciousness, the temperature-originated pure octad appears, arising from the temperature that occurs together with the rebirth-linking consciousness. The rebirth-linking consciousness, however, does not produce form. For just as a man falling from a precipice cannot be a support for another, so too, because it is weak due to the weakness of its base, it cannot produce form. After the rebirth-linking consciousness, however, starting from the first life-continuum, the consciousness-originated pure octad arises. At the time of the manifestation of sound, after the moment of rebirth-linking, the sound-nonad arises from both the occurring temperature and from consciousness. As for those womb-born beings who subsist on edible food, for them,

‘‘යඤ්චස්ස භුඤ්ජති මාතා, අන්නං පානඤ්ච භොජනං;

තෙන සො තත්ථ යාපෙති, මාතුකුච්ඡිගතො නරො’’ති. –

“Whatever food his mother consumes, solid food, drink, and nourishment, by that he is sustained there, the man abiding in his mother’s womb.”

වචනතො මාතරා අජ්ඣොහරිතාහාරෙන අනුගතෙ සරීරෙ, ඔපපාතිකානං සබ්බපඨමං අත්තනො මුඛගතං ඛෙළං අජ්ඣොහරණකාලෙ ආහාරසමුට්ඨානං සුද්ධට්ඨකන්ති ඉදං ආහාරසමුට්ඨානස්ස සුද්ධට්ඨකස්ස, උතුචිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච උක්කංසතො ද්වින්නං නවකානං වසෙන ඡබ්බීසතිවිධං, පුබ්බෙ එකෙකචිත්තක්ඛණෙ [Pg.194] තික්ඛත්තුං උප්පජ්ජමානං වුත්තං කම්මසමුට්ඨානඤ්ච සත්තතිවිධන්ති ඡන්නවුතිවිධං රූපං, තයො ච අරූපිනො ඛන්ධාති සමාසතො නවනවුති ධම්මා. යස්මා වා සද්දො අනියතො කදාචිදෙව පාතුභාවතො, තස්මා දුවිධම්පි තං අපනෙත්වා ඉමෙ සත්තනවුති ධම්මා යථාසම්භවං සබ්බසත්තානං විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වෙදිතබ්බං. තෙසං හි සුත්තානම්පි පමත්තානම්පි ඛාදන්තානම්පි පිවන්තානම්පි දිවා ච රත්තිඤ්ච එතෙ විඤ්ඤාණපච්චයා පවත්තන්ති. තඤ්ච නෙසං විඤ්ඤාණපච්චයභාවං පරතො වණ්ණයිස්සාම.

Based on this statement, in the body pervaded by food swallowed by the mother, the nutriment-originated pure octad arises. For spontaneously born beings, it arises at the time of first swallowing the saliva in their mouth. Thus, by way of this nutriment-originated pure octad and, at maximum, the two nonads originated from temperature and consciousness, there is this twenty-six-fold form. And with the seventy-fold kamma-originated form, which was previously said to arise three times in each mind-moment, there are ninety-six kinds of form. Together with the three immaterial aggregates, there are, in brief, ninety-nine phenomena. Or, because sound is indeterminate, appearing only occasionally, therefore, removing that twofold sound, these ninety-seven phenomena should be understood as 'name-and-form conditioned by consciousness' for all beings, according to what is possible. For them, indeed, whether sleeping or heedless, eating or drinking, by day and by night, these phenomena proceed conditioned by consciousness. And we will explain this fact of their being conditioned by consciousness later on.

යම්පනෙතමෙත්ථ කම්මජරූපං, තං භවයොනිගතිඨිතිසත්තාවාසෙසු සබ්බපඨමං පතිට්ඨහන්තම්පි තිසමුට්ඨානිකරූපෙන අනුපත්ථද්ධං න සක්කොති සණ්ඨාතුං, නාපි තිසමුට්ඨානිකං තෙන අනුපත්ථද්ධං. අථ ඛො වාතබ්භාහතාපි චතුද්දිසා වවත්ථාපිතා නළකලාපියො විය, ඌමිවෙගබ්භාහතාපි මහාසමුද්දෙ කත්ථචි ලද්ධපතිට්ඨා භින්නවාහනිකා විය ච අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථද්ධානෙවෙතානි අපතමානානි සණ්ඨහිත්වා එකම්පි වස්සං ද්වෙපි වස්සානි…පෙ… වස්සසතම්පි යාව තෙසං සත්තානං ආයුක්ඛයො වා පුඤ්ඤක්ඛයො වා, තාව පවත්තන්තීති. එවං භවාදීසු පවත්තිතොපෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Whatever kamma-born form exists here, even though it is the very first to be established in the existences, modes of birth, destinies, stations of consciousness, and abodes of beings, it cannot endure if unsupported by form originated from the three other sources. Nor can the form from the three sources endure if unsupported by it. Rather, just as bundles of reeds, set up leaning against one another from four directions, stand firm even when buffeted by the wind, and just as broken-down watercraft in the great ocean, having found some footing, endure by clinging together even when struck by the force of the waves, so too these forms, by mutually supporting one another, stand without collapsing. They continue for one year, two years... even a hundred years, for as long as the lifespan or the merit of those beings is not exhausted. In this way, the determination concerning occurrence in existences and so forth should also be understood here.

639. සඞ්ගහාති එත්ථ ච යං ආරුප්පෙ පවත්තිපටිසන්ධීසු, පඤ්චවොකාරභවෙ ච පවත්තියං විඤ්ඤාණපච්චයා නාමමෙව, යඤ්ච අසඤ්ඤෙසු සබ්බත්ථ, පඤ්චවොකාරභවෙ ච පවත්තියං විඤ්ඤාණපච්චයා රූපමෙව, යඤ්ච පඤ්චවොකාරභවෙ සබ්බත්ථ විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, තං සබ්බං නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති එවං එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන සඞ්ගහෙත්වා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති වෙදිතබ්බං.

639. Furthermore, here, with regard to 'by way of synthesis': whatever in the formless realm, during the course of life and at rebirth-linking, and in the five-constituent existence, during the course of life, is nāma only, conditioned by consciousness; and whatever in the non-percipient realms, everywhere, and in the five-constituent existence, during the course of life, is rūpa only, conditioned by consciousness; and whatever in the five-constituent existence, everywhere, is nāmarūpa, conditioned by consciousness—all of that, namely nāma, rūpa, and nāmarūpa, having been synthesized by the method of partial identity and single remainder as 'nāmarūpa', should be understood as 'nāmarūpa conditioned by consciousness'.

අසඤ්ඤෙසු විඤ්ඤාණාභාවා අයුත්තන්ති චෙ, නායුත්තං. ඉදම්පි,

If it is said that this is inappropriate due to the absence of consciousness in the non-percipient beings, it is not inappropriate. This too is stated:

නාමරූපස්ස යං හෙතු, විඤ්ඤාණං තං ද්විධා මතං;

විපාකමවිපාකඤ්ච, යුත්තමෙව යතො ඉදං.

The consciousness that is a cause for name-and-form is considered twofold: resultant and non-resultant; therefore, this is indeed appropriate.

යඤ්හි නාමරූපස්ස හෙතු විඤ්ඤාණං, තං විපාකාවිපාකභෙදතො ද්වෙධා මතං. ඉදඤ්ච අසඤ්ඤසත්තෙසු කම්මසමුට්ඨානත්තා පඤ්චවොකාරභවෙ පවත්තඅභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණපච්චයා රූපං. තථා පඤ්චවොකාරෙ පවත්තියං කුසලාදිචිත්තක්ඛණෙ කම්මසමුට්ඨානන්ති යුත්තමෙව ඉදං. එවං සඞ්ගහතොපෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

For the consciousness that is a cause for nāmarūpa is considered twofold, distinguished as resultant and non-resultant. And this rūpa in the non-percipient beings, being kamma-originated, is conditioned by the volitional consciousness that occurred in a five-constituent existence. Likewise, in the five-constituent existence, during the course of life, at the moment of a wholesome or other consciousness, the kamma-originated rūpa is conditioned by the volitional consciousness that occurred in a five-constituent existence. Therefore, this is indeed appropriate. In this way, the determination here should be understood also by way of synthesis.

640. පච්චයනයාති [Pg.195] එත්ථ හි,

640. And here, concerning 'by way of the conditional method':

නාමස්ස පාකවිඤ්ඤාණං, නවධා හොති පච්චයො;

වත්ථුරූපස්ස නවධා, සෙසරූපස්ස අට්ඨධා.

Resultant consciousness is a condition for name in nine ways; for the base-form, in nine ways; for the remaining form, in eight ways.

අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං, හොති රූපස්ස එකධා;

තදඤ්ඤං පන විඤ්ඤාණං, තස්ස තස්ස යථාරහං.

Volitional consciousness is a condition for rūpa in one way; but other consciousness is a condition for each of these respectively, as is appropriate.

යඤ්හෙතං පටිසන්ධියං පවත්තියං වා විපාකසඞ්ඛාතං නාමං, තස්ස රූපමිස්සස්ස වා අමිස්සස්ස වා පටිසන්ධිකං වා අඤ්ඤං වා විපාකවිඤ්ඤාණං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකාහාරින්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි නවධා පච්චයො හොති.

Whatever nāma is designated as resultant, whether at rebirth-linking or during the course of life, for that nāma, whether mixed with rūpa or not mixed, the resultant consciousness—be it at rebirth-linking or otherwise—is a condition in nine ways: by way of conascence, mutuality, support, association, result, nutriment, faculty, presence, and non-disappearance conditions.

වත්ථුරූපස්ස පටිසන්ධියං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකාහාරින්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි නවධා පච්චයො හොති. ඨපෙත්වා පන වත්ථුරූපං සෙසරූපස්ස ඉමෙසු නවසු අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයං අපනෙත්වා සෙසෙහි අට්ඨහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති.

For the base-form at rebirth-linking, it is a condition in nine ways: by way of conascence, mutuality, support, result, nutriment, faculty, dissociation, presence, and non-disappearance conditions. However, excluding the base-form, for the remaining form, it is a condition by the remaining eight conditions, omitting the mutuality condition from these nine.

අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පන අසඤ්ඤසත්තරූපස්ස වා පඤ්චවොකාරභවෙ වා කම්මජස්ස රූපස්ස සුත්තන්තිකපරියායතො උපනිස්සයවසෙන එකධාව පච්චයො හොති. අවසෙසං පඨමභවඞ්ගතො පභුති සබ්බම්පි විඤ්ඤාණං තස්ස තස්ස නාමරූපස්ස යථාරහං පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. විත්ථාරතො පන තස්ස පච්චයනයෙ දස්සියමානෙ සබ්බාපි පට්ඨානකථා විත්ථාරෙතබ්බා හොතීති න නං ආරභාම.

Volitional consciousness, however, is a condition in one way by way of decisive support according to the Suttanta exposition for the kamma-born form of either the non-percipient beings or in the five-constituent existence. The rest, from the first life-continuum onwards, all consciousness should be understood as a condition for that respective name-and-form as appropriate. But when the method of conditions is shown in detail, the entire Paṭṭhāna would have to be elaborated; therefore, we do not undertake that.

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘පටිසන්ධිනාමරූපං විඤ්ඤාණපච්චයා හොතී’’ති? සුත්තතො යුත්තිතො ච. සුත්තෙ හි ‘‘චිත්තානුපරිවත්තිනො ධම්මා’’තිආදිනා (ධ. ස. දුකමාතිකා 62) නයෙන බහුධා වෙදනාදීනං විඤ්ඤාණපච්චයතා සිද්ධා. යුත්තිතො පන,

Here, one might ask: But how is it to be understood that 'rebirth-linking name-and-form is conditioned by consciousness'? By the Suttas and by reasoning. For in the Suttas, in many ways, such as by the principle 'states that revolve around consciousness' (Dhs. Dukamātikā §62), the fact that feeling and the rest are conditioned by consciousness is established. But by reasoning:

චිත්තජෙන හි රූපෙන, ඉධ දිට්ඨෙන සිජ්ඣති;

අදිට්ඨස්සාපි රූපස්ස, විඤ්ඤාණං පච්චයො ඉති.

For here, through mind-originated form that is seen, it is established that consciousness is a condition even for form that is unseen.

චිත්තෙ හි පසන්නෙ අප්පසන්නෙ වා තදනුරූපානි රූපානි උප්පජ්ජමානානි දිට්ඨානි. දිට්ඨෙන ච අදිට්ඨස්ස අනුමානං හොතීති ඉමිනා ඉධ දිට්ඨෙන චිත්තජරූපෙන අදිට්ඨස්සාපි පටිසන්ධිරූපස්ස විඤ්ඤාණං පච්චයො හොතීති ජානිතබ්බමෙතං. කම්මසමුට්ඨානස්සාපි [Pg.196] හි තස්ස චිත්තසමුට්ඨානස්සෙව විඤ්ඤාණපච්චයතා පට්ඨානෙ ආගතාති. එවං පච්චයනයතොපෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති.

For when the mind is serene or agitated, corresponding forms are seen arising. And from what is seen, the unseen can be inferred. Thus, by this mind-originated form that is seen here, it should be understood that consciousness is a condition even for the unseen rebirth-linking form. For the fact that even that kamma-originated form is conditioned by consciousness, just like mind-originated form, is stated in the Paṭṭhāna. Thus, the determination here should also be understood by way of the conditional method.

අයං ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation of the phrase 'conditioned by consciousness is name-and-form'.

නාමරූපපච්චයාසළායතනපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Explanation of the Phrase 'Conditioned by Name-and-Form is the Six Sense Bases'

641. නාමරූපපච්චයා සළායතනපදෙ –

641. In the phrase 'conditioned by name-and-form is the six sense bases':

නාමං ඛන්ධත්තයං රූපං, භූතවත්ථාදිකං මතං;

කතෙකසෙසං තං තස්ස, තාදිසස්සෙව පච්චයො.

Nāma is the three aggregates; rūpa is considered the primary elements, the bases, and so forth. That nāmarūpa, treated by single remainder, is a condition for that saḷāyatana, which is treated in the same way.

යඤ්හෙතං සළායතනස්සෙව පච්චයභූතං නාමරූපං, තත්ථ නාමන්ති වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං පන සසන්තතිපරියාපන්නං නියමතො චත්තාරි භූතානි ඡ වත්ථූනි ජීවිතින්ද්‍රියන්ති එවං භූතවත්ථාදිකං මතන්ති වෙදිතබ්බං. තං පන නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති එවං කතෙකසෙසං ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච සළායතනන්ති එවං කතෙකසෙසස්සෙව සළායතනස්ස පච්චයොති වෙදිතබ්බං. කස්මා? යස්මා ආරුප්පෙ නාමමෙව පච්චයො, තඤ්ච ඡට්ඨායතනස්සෙව න අඤ්ඤස්ස. ‘‘නාමපච්චයා ඡට්ඨායතන’’න්ති (විභ. 322) හි විභඞ්ගෙ වුත්තං.

Regarding that nāmarūpa which is a condition for the six sense bases: therein, 'nāma' should be understood as the three aggregates beginning with feeling; and 'rūpa' should be understood as the primary elements, bases, and so forth, namely the four primary elements, the six bases, and the life faculty, which are definitely included in one's own continuity. Furthermore, it should be understood that this nāmarūpa—which by the method of single remainder comprises nāma, rūpa, and nāmarūpa—is a condition for the six sense bases, which are themselves treated by the same method of single remainder, comprising the sixth sense base and the six sense bases. Why? Because in the formless realm, only nāma is a condition, and it is a condition only for the sixth sense base, not for any other. For it is said in the Vibhaṅga: 'Conditioned by nāma is the sixth sense base' (Vibh 322).

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘නාමරූපං සළායතනස්ස පච්චයො’’ති? නාමරූපභාවෙ භාවතො. තස්ස තස්ස හි නාමස්ස රූපස්ස ච භාවෙ තං තං ආයතනං හොති, න අඤ්ඤථා. සා පනස්ස තබ්භාවභාවිතා පච්චයනයස්මිං යෙව ආවිභවිස්සති. තස්මා,

Here it may be asked: How then should it be understood that 'name-and-form is a condition for the six sense bases'? Because of the existence of the latter when the former exists. For when this or that name and form exist, this or that sense base comes to be, not otherwise. And its being conditioned by the existence of that will become evident in the exposition of the conditional method itself. Therefore:

පටිසන්ධියා පවත්තෙ වා, හොති යං යස්ස පච්චයො;

යථා ච පච්චයො හොති, තථා නෙය්‍යං විභාවිනා.

At rebirth-linking or during the course of life, whatever is a condition for whatever, and in what way it is a condition, so should it be understood by the discerning one.

තත්‍රායමත්ථදීපනා –

Herein is the exposition of the meaning:

නාමමෙව හි ආරුප්පෙ, පටිසන්ධිපවත්තිසු;

පච්චයො සත්තධා ඡධා, හොති තං අවකංසතො.

In the formless realm, at rebirth-linking and during the course of life, nāma alone is a condition in seven or six ways, at a minimum.

කථං? පටිසන්ධියං තාව අවකංසතො සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි සත්තධා නාමං ඡට්ඨායතනස්ස පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන, කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං [Pg.197] අඤ්ඤථාපි පච්චයො හොති, තස්ස වසෙන උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො.

How so? First, at rebirth-linking, at a minimum, nāma is a condition for the sixth sense base in seven ways: by way of conascence, mutuality, support, association, result, presence, and non-disappearance conditions. Herein, some part is a condition by way of root condition, some by way of nutriment condition; thus it is a condition in other ways as well. By means of that, the maximum and minimum range should be understood.

පවත්තෙපි විපාකං වුත්තනයෙනෙව පච්චයො හොති, ඉතරං පන අවකංසතො වුත්තප්පකාරෙසු පච්චයෙසු විපාකපච්චයවජ්ජෙහි ඡහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන, කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං අඤ්ඤථාපි පච්චයො හොති, තස්ස වසෙන උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො.

During the course of life as well, resultant mentality is a condition in the very manner already stated. The other, non-resultant mentality, however, is, at a minimum, a condition by six conditions among those already described, excluding the resultant condition. Furthermore, herein some mentality is a condition by way of root condition, some by way of nutriment condition, and thus it is also a condition in other ways. By means of these conditions, the maximum and minimum applications should be understood.

අඤ්ඤස්මිම්පි භවෙ නාමං, තථෙව පටිසන්ධියං;

ඡට්ඨස්ස ඉතරෙසං තං, ඡහාකාරෙහි පච්චයො.

In another existence as well, at rebirth-linking, that mentality is a condition for the sixth base in that very same way. For the other bases, it is a condition in six ways.

ආරුප්පතො හි අඤ්ඤස්මිම්පි පඤ්චවොකාරභවෙ තං විපාකනාමං හදයවත්ථුනො සහායං හුත්වා ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස යථා ආරුප්පෙ වුත්තං, තථෙව අවකංසතො සත්තධා පච්චයො හොති. ඉතරෙසං පන තං පඤ්චන්නං චක්ඛායතනාදීනං චතුමහාභූතසහායං හුත්වා සහජාතනිස්සයවිපාකවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡහාකාරෙහි පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන, කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං අඤ්ඤථාපි පච්චයො හොති, තස්ස වසෙන උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො.

To elaborate, in another existence apart from the formless realm, that is, in the five-aggregate existence, that resultant mentality, having become a companion to the heart-base, is a condition for the sixth, the mind-base, just as was stated for the formless realm. Thus, at a minimum, it is a condition in seven ways. For the other five, the eye-base and so on, that resultant mentality, having become a companion to the four great elements, is a condition in six ways by means of co-nascence, dependence, resultance, dissociation, presence, and non-disappearance. Furthermore, herein some mentality is a condition by way of root condition, some by way of nutriment condition, and thus it is also a condition in other ways. By means of these conditions, the maximum and minimum applications should be understood.

පවත්තෙපි තථා හොති, පාකං පාකස්ස පච්චයො;

අපාකං අවිපාකස්ස, ඡධා ඡට්ඨස්ස පච්චයො.

During the course of life also, it is thus: resultant mentality is a condition for the resultant sixth base; non-resultant mentality is a condition for the non-resultant sixth base in six ways.

පවත්තෙපි හි පඤ්චවොකාරභවෙ යථා පටිසන්ධියං, තථෙව විපාකනාමං විපාකස්ස ඡට්ඨායතනස්ස අවකංසතො සත්තධා පච්චයො හොති. අවිපාකං පන අවිපාකස්ස ඡට්ඨස්ස අවකංසතොව තතො විපාකපච්චයං අපනෙත්වා ඡධා පච්චයො හොති. වුත්තනයෙනෙව පනෙත්ථ උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො.

To elaborate, during the course of life in the five-aggregate existence, just as at rebirth-linking, so too resultant mentality is a condition for the resultant sixth sense-base, at a minimum, in seven ways. Non-resultant mentality, however, is a condition for the non-resultant sixth base, at a minimum, in six ways, by removing the resultant condition from those. Herein, the maximum and minimum applications should be understood in the very manner already stated.

තත්ථෙව සෙසපඤ්චන්නං, විපාකං පච්චයො භවෙ;

චතුධා අවිපාකම්පි, එවමෙව පකාසිතං.

Right there, for the remaining five bases, resultant mentality would be a condition in four ways. Non-resultant mentality is also explained in this very same way.

තත්ථෙව හි පවත්තෙ සෙසානං චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චන්නං චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකං ඉතරම්පි විපාකනාමං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති. යථා ච විපාකං, අවිපාකම්පි එවමෙව පකාසිතං. තස්මා කුසලාදිභෙදම්පි තෙසං චතුධා පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. එවං [Pg.198] තාව නාමමෙව පටිසන්ධියං පවත්තෙ වා යස්ස යස්ස ආයතනස්ස පච්චයො හොති, යථා ච පච්චයො හොති, තථා වෙදිතබ්බං.

To elaborate, right there during the course of life, for the remaining five bases, the eye-base and so on, resultant mentality—both that which is based on eye-sensitivity, etc., and the other—is a condition in four ways by means of post-nascence, dissociation, presence, and non-disappearance conditions. And just as the resultant is explained, so too is the non-resultant explained in the very same way. Therefore, it should be understood that mentality distinguished as wholesome, etc., is also a condition for them in four ways. Thus, it should first be understood for which particular sense-base mentality alone is a condition, whether at rebirth-linking or during the course of life, and in what manner it is a condition.

රූපං පනෙත්ථ ආරුප්පෙ, භවෙ භවති පච්චයො;

න එකායතනස්සාපි, පඤ්චක්ඛන්ධභවෙ පන.

Herein, in the formless existence, form is not a condition even for a single base; but in the five-aggregate existence, it is.

රූපතො සන්ධියං වත්ථු, ඡධා ඡට්ඨස්ස පච්චයො;

භූතානි චතුධා හොන්ති, පඤ්චන්නං අවිසෙසතො.

Among forms, at rebirth-linking, the physical base is a condition for the sixth base in six ways. The primary elements are conditions for the five bases in four ways, without distinction.

රූපතො හි පටිසන්ධියං වත්ථුරූපං ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො හොති. චත්තාරි පන භූතානි අවිසෙසතො පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච යං යං ආයතනං උප්පජ්ජති, තස්ස තස්ස වසෙන පඤ්චන්නම්පි චක්ඛායතනාදීනං සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයා හොන්ති.

To elaborate, among forms, at rebirth-linking, the physical base is a condition for the sixth, the mind-base, in six ways by means of co-nascence, mutuality, dependence, dissociation, presence, and non-disappearance conditions. The four primary elements, however, without distinction—both at rebirth-linking and during the course of life—are conditions in four ways for all five bases, the eye-base and so on, according to whichever sense-base arises, by means of co-nascence, dependence, presence, and non-disappearance conditions.

තිධා ජීවිතමෙතෙසං, ආහාරො ච පවත්තියං;

තානෙව ඡධා ඡට්ඨස්ස, වත්ථු තස්සෙව පඤ්චධා.

The life faculty is a condition for these in three ways, and so is nutriment during the course of life. Those very five bases are conditions for the sixth base in six ways; the physical base is a condition for that same sixth base in five ways.

එතෙසං පන චක්ඛාදීනං පඤ්චන්නං පටිසන්ධියං පවත්තෙ ච අත්ථි අවිගතඉන්ද්‍රියවසෙන රූපජීවිතං තිධා පච්චයො හොති. ආහාරො ච අත්ථිඅවිගතාහාරවසෙන තිවිධා පච්චයො හොති, සො ච ඛො යෙ සත්තා ආහාරූපජීවිනො, තෙසං ආහාරානුගතෙ කායෙ පවත්තියංයෙව, නො පටිසන්ධියං. තානි පන පඤ්ච චක්ඛායතනාදීනි ඡට්ඨස්ස චක්ඛු සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතස්ස මනායතනස්ස නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡහාකාරෙහි පච්චයා හොන්ති පවත්තෙ, නො පටිසන්ධියං. ඨපෙත්වා පන පඤ්චවිඤ්ඤාණානි තස්සෙව අවසෙසමනායතනස්ස වත්ථුරූපං නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන පඤ්චධා පච්චයො හොති පවත්තෙයෙව, නො පටිසන්ධියං. එවං රූපමෙව පටිසන්ධියං පවත්තෙ වා යස්ස යස්ස ආයතනස්ස පච්චයො හොති, යථා ච පච්චයො හොති, තථා වෙදිතබ්බං.

To elaborate, for these five bases, the eye-base and so on, both at rebirth-linking and during the course of life, the material life faculty is a condition in three ways by means of presence, non-disappearance, and faculty conditions. Nutriment is also a condition in three ways by means of presence, non-disappearance, and nutriment conditions; this, however, applies only during the course of life in a body sustained by nutriment for those beings who subsist on it, not at rebirth-linking. Furthermore, those five bases—the eye-base and so on—are conditions for the sixth, the mind-base (designated as eye-, ear-, nose-, tongue-, and body-consciousness), in six ways by means of dependence, pre-nascence, faculty, dissociation, presence, and non-disappearance conditions; this applies during the course of life, not at rebirth-linking. Excluding the five consciousnesses, the physical base is a condition for that remaining mind-base in five ways by means of dependence, pre-nascence, dissociation, presence, and non-disappearance conditions; this applies only during the course of life, not at rebirth-linking. Thus, it should be understood for which particular sense-base materiality alone is a condition, whether at rebirth-linking or during the course of life, and in what manner it is a condition.

නාමරූපං පනුභයං, හොති යං යස්ස පච්චයො;

යථා ච තම්පි සබ්බත්ථ, විඤ්ඤාතබ්බං විභාවිනා.

Now, as for both name-and-form, for whichever base it is a condition, and in what manner it is a condition—that too should be understood in all instances by one who is discerning.

සෙය්‍යථිදං[Pg.199]. පටිසන්ධියං තාව පඤ්චවොකාරභවෙ ඛන්ධත්තයවත්ථුරූපසඞ්ඛාතං නාමරූපං ඡට්ඨායතනස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයාදීහි පච්චයො හොතීති. ඉදමෙත්ථ මුඛමත්තං. වුත්තනයානුසාරෙන පන සක්කා සබ්බං යොජෙතුන්ති න එත්ථ විත්ථාරො දස්සිතොති.

As follows: Firstly, at rebirth-linking in the five-aggregate existence, name-and-form—designated as the three aggregates and the physical base—is a condition for the sixth sense-base by means of co-nascence, mutuality, dependence, resultance, association, dissociation, presence, non-disappearance conditions, and so on. This here is merely an introduction. However, by following the method already stated, it is possible to apply it to everything; therefore, a detailed explanation is not given here.

අයං ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation on the phrase 'nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ' (the six sense-bases as conditioned by name-and-form).

සළායතනපච්චයාඵස්සපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Explanation of the Phrase 'Saḷāyatanapaccayā Phasso' (Contact as Conditioned by the Six Sense-Bases).

642. සළායතනපච්චයා ඵස්සපදෙ –

642. In the phrase 'saḷāyatanapaccayā phasso' (contact as conditioned by the six sense-bases):

සළෙව ඵස්සා සඞ්ඛෙපා, චක්ඛුසම්ඵස්සආදයො;

විඤ්ඤාණමිව බාත්තිංස, විත්ථාරෙන භවන්ති තෙ.

In brief, there are just six contacts, beginning with eye-contact. In detail, like consciousness, they become thirty-two.

සඞ්ඛෙපෙන හි සළායතනපච්චයා ඵස්සොති චක්ඛුසම්ඵස්සො, සොතසම්ඵස්සො, ඝානසම්ඵස්සො, ජිව්හාසම්ඵස්සො, කායසම්ඵස්සො, මනොසම්ඵස්සොති ඉමෙ චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො ඡ එව ඵස්සා භවන්ති. විත්ථාරෙන පන චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො පඤ්ච කුසලවිපාකා, පඤ්ච අකුසලවිපාකාති දස, සෙසා බාවීසති-ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා ච බාවීසතීති එවං සබ්බෙපි සඞ්ඛාරපච්චයා වුත්තවිඤ්ඤාණමිව බාත්තිංස හොන්ති.

In brief, 'contact conditioned by the six sense-bases' refers to eye-contact, ear-contact, nose-contact, tongue-contact, body-contact, and mind-contact. These are the only six contacts, beginning with eye-contact. In detail, however, the five beginning with eye-contact are five wholesome-resultants and five unwholesome-resultants, thus making ten. The remaining twenty-two, being associated with the twenty-two mundane resultant consciousnesses, also amount to twenty-two. Thus, all of them, like the consciousness spoken of as conditioned by formations, become thirty-two.

යං පනෙතස්ස බාත්තිංසවිධස්සාපි ඵස්සස්ස පච්චයො සළායතනං, තත්ථ,

Now, with regard to the six sense-bases which are the condition for this thirty-twofold contact, therein,

ඡට්ඨෙන සහ අජ්ඣත්තං, චක්ඛාදිං බාහිරෙහිපි;

සළායතනමිච්ඡන්ති, ඡහි සද්ධිං විචක්ඛණා.

The wise hold the six sense-bases to be the internal eye-base, etc., with the sixth, and also together with the six external bases.

තත්ථ යෙ තාව ‘‘උපාදිණ්ණකපවත්තිකථා අය’’න්ති සකසන්තතිපරියාපන්නමෙව පච්චයං පච්චයුප්පන්නඤ්ච දීපෙන්ති, තෙ ‘‘ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති (විභ. 322) පාළිඅනුසාරතො ආරුප්පෙ ඡට්ඨායතනඤ්ච, අඤ්ඤත්ථ සබ්බසඞ්ගහතො සළායතනඤ්ච ඵස්සස්ස පච්චයොති එකදෙසසරූපෙකසෙසං කත්වා ඡට්ඨෙන සහ අජ්ඣත්තං චක්ඛාදිං සළායතනන්ති ඉච්ඡන්ති. තඤ්හි ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච සළායතනන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

Therein, firstly, those who explain the condition and the conditioned as being included only within one’s own continuity, thinking, 'This is a discourse on the process of what is appropriated by kamma,' follow the Pāli text, 'Conditioned by the sixth sense-base is contact' (Vibh. 322). They hold that in the formless realm the sixth sense-base, and elsewhere the six sense-bases by way of complete inclusion, are the condition for contact. Thus, by making a compound where one part of similar form remains, they hold that the six sense-bases are the internal eye-base and so on, together with the sixth. For indeed, 'the sixth sense-base' and 'the six sense-bases' are reckoned simply as 'the six sense-bases'.

යෙ පන පච්චයුප්පන්නමෙව එකසන්තතිපරියාපන්නං දීපෙන්ති, පච්චයං පන භින්නසන්තානම්පි, තෙ යං යං ආයතනං ඵස්සස්ස පච්චයො හොති, තං සබ්බම්පි [Pg.200] දීපෙන්තා බාහිරම්පි පරිග්ගහෙත්වා තදෙව ඡට්ඨෙන සහ අජ්ඣත්තං බාහිරෙහිපි රූපායතනාදීහි සද්ධිං සළායතනන්ති ඉච්ඡන්ති. තම්පි හි ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච සළායතනන්ති එතෙසං එකසෙසෙ කතෙ සළායතනන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

But those who explain only the conditioned effect as included within one continuity, while the condition may belong to a different continuity—they, in explaining every sense-base that is a condition for contact, also include the external. They hold that the six sense-bases are that very internal eye-base, etc., together with the sixth, and also together with the external form-base and so on. For that too—'the sixth sense-base,' 'the six [internal] sense-bases,' and 'the six [external] sense-bases'—when an ellipsis is made of these, is reckoned simply as 'the six sense-bases'.

එත්ථාහ – න සබ්බායතනෙහි එකො ඵස්සො සම්භොති, නාපි එකම්හා ආයතනා සබ්බෙ ඵස්සා, අයඤ්ච සළායතනපච්චයා ඵස්සොති එකොව වුත්තො, සො කස්මාති. තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං – සච්චමෙතං, සබ්බෙහි එකො, එකම්හා වා සබ්බෙ න සම්භොන්ති, සම්භොති පන අනෙකෙහි එකො. යථා චක්ඛුසම්ඵස්සො චක්ඛායතනා රූපායතනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතා මනායතනා අවසෙසසම්පයුත්තධම්මායතනා චාති එවං සබ්බත්ථ යථානුරූපං යොජෙතබ්බං. තස්මා එව හි,

Here one asks: 'A single contact does not arise from all sense-bases, nor do all contacts arise from a single sense-base. Yet this, 'contact conditioned by the six sense-bases,' is stated in the singular. Why is that?' Here is the answer: It is true that a single contact does not arise from all bases, nor do all contacts from a single base. However, a single contact does arise from many bases. For example, eye-contact arises from the eye-base, the form-base, the mind-base designated as eye-consciousness, and the dhamma-base of remaining associated states. In this way, it should be applied appropriately in all cases. Therefore, indeed,

එකොපනෙකායතනප්පභවො ඉති දීපිතො;

ඵස්සොයං එකවචනනිද්දෙසෙනීධ තාදිනා.

This contact, though one, originates from many bases; thus it is shown here by the Such-like One with a singular expression.

එකවචනනිද්දෙසෙනාති සළායතනපච්චයා ඵස්සොති ඉමිනා එකවචනනිද්දෙසෙන අනෙකෙහි ආයතනෙහි එකො ඵස්සො හොතීති තාදිනා දීපිතොති අත්ථො. ආයතනෙසු පන,

'By a singular expression' means: by this singular expression, 'contact conditioned by the six sense-bases,' it is shown by the Such-like One that one contact arises from many bases. This is the meaning. Now, regarding the sense-bases:

ඡධා පඤ්ච තතො එකං, නවධා බාහිරානි ඡ;

යථාසම්භවමෙතස්ස, පච්චයත්තෙ විභාවයෙ.

One should analyze the conditionality for this contact: the five in six ways, then the one in nine ways, and the six external bases according to what is possible.

තත්‍රායං විභාවනා – චක්ඛායතනාදීනි තාව පඤ්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදිභෙදතො පඤ්චවිධස්ස ඵස්සස්ස නිස්සයපුරෙජාතින්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයා හොන්ති. තතො පරං එකං විපාකමනායතනං අනෙකභෙදස්ස විපාකමනොසම්ඵස්සස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකාහාරඉන්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන නවධා පච්චයො හොති. බාහිරෙසු පන රූපායතනං චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස ආරම්මණපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතවසෙන චතුධා පච්චයො හොති. තථා සද්දායතනාදීනි සොතසම්ඵස්සාදීනං. මනොසම්ඵස්සස්ස පන තානි ච ධම්මායතනඤ්ච තථා ච [Pg.201] ආරම්මණපච්චයමත්තෙනෙව චාති එවං බාහිරානි ඡ යථාසම්භවමෙතස්ස පච්චයත්තෙ විභාවයෙති.

Herein, this is the analysis: Firstly, the five sense-bases beginning with the eye-base are conditions in six ways for the five kinds of contact, which begin with eye-contact, by way of dependence, pre-nascence, faculty, dissociation, presence, and non-disappearance. Then, the one resultant mind-base is a condition in nine ways for the manifold resultant mind-contact by way of conascence, mutuality, dependence, result, nutriment, faculty, association, presence, and non-disappearance. Among the external bases, the form-base is a condition in four ways for eye-contact by way of object, pre-nascence, presence, and non-disappearance. Likewise for the sound-base, etc., with regard to ear-contact, etc. For mind-contact, however, those bases and the dhamma-base are conditions both in that same fourfold way and also merely by way of the object condition. Thus, one should analyze the conditionality of the six external bases for this contact according to what is possible.

අයං ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed discourse on the phrase, 'Conditioned by the six sense-bases is contact.'

ඵස්සපච්චයාවෙදනාපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Discourse on the Phrase 'Conditioned by Contact is Feeling'

643. ඵස්සපච්චයා වෙදනාපදෙ –

643. In the phrase 'Conditioned by contact is feeling':

ද්වාරතො වෙදනා වුත්තා, චක්ඛුසම්ඵස්සජාදිකා;

සළෙව තා පභෙදෙන, එකූනනවුතී මතා.

Feelings are spoken of by way of the doors, beginning with that born of eye-contact; they are just six. But by way of detailed division, they are considered to be eighty-nine.

එතස්සපි පදස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා. සොත… ඝාන… ජිව්හා… කාය… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා’’ති (විභ. 231) එවං ද්වාරතො සළෙව වෙදනා වුත්තා, තා පන පභෙදෙන එකූනනවුතියා චිත්තෙහි සම්පයුත්තත්තා එකූනනවුති මතා.

In the Vibhaṅga's analysis of this phrase, 'feeling born of eye-contact... feeling born of mind-contact' (Vibh. 231), just six feelings are spoken of by way of the doors. However, by way of detailed division, they are considered to be eighty-nine because of their association with eighty-nine consciousnesses.

වෙදනාසු පනෙතාසු, ඉධ බාත්තිංස වෙදනා;

විපාකචිත්තයුත්තාව, අධිප්පෙතාති භාසිතා.

But among these feelings, it is said that here thirty-two feelings are intended, namely only those associated with resultant consciousness.

අට්ඨධා තත්ථ පඤ්චන්නං, පඤ්චද්වාරම්හි පච්චයො;

සෙසානං එකධා ඵස්සො, මනොද්වාරෙපි සො තථා.

Therein, for the five in the five-door process, contact is a condition in eight ways; for the remainder, in one way. In the mind-door process, it is likewise.

තත්ථ හි පඤ්චද්වාරෙ චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකානං පඤ්චන්නං වෙදනානං චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකො ඵස්සො සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකආහාරසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන අට්ඨධා පච්චයො හොති. සෙසානං පන එකෙකස්මිං ද්වාරෙ සම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණවසෙන පවත්තානං කාමාවචරවිපාකවෙදනානං සො චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකො ඵස්සො උපනිස්සයවසෙන එකධාව පච්චයො හොති.

For therein, in the five-door process, for the five feelings that have the eye-sensitivity, etc., as their physical basis, the contact beginning with eye-contact is a condition in eight ways: by way of conascence, mutuality, dependence, result, nutriment, association, presence, and non-disappearance. For the remaining sense-sphere resultant feelings, however, which proceed in each door by way of receiving, investigating, and registering, that contact beginning with eye-contact is a condition in one way only: by way of decisive support.

මනොද්වාරෙපි සො තථාති මනොද්වාරෙපි හි තදාරම්මණවසෙන පවත්තානං කාමාවචරවිපාකවෙදනානං සො සහජාතමනොසම්ඵස්සසඞ්ඛාතො ඵස්සො තථෙව අට්ඨධා පච්චයො හොති, පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තානං තෙභූමකවිපාකවෙදනානම්පි. යා පන තා මනොද්වාරෙ තදාරම්මණවසෙන [Pg.202] පවත්තා කාමාවචරවෙදනා, තාසං මනොද්වාරාවජ්ජනසම්පයුත්තො මනොසම්ඵස්සො උපනිස්සයවසෙන එකධාව පච්චයො හොතීති.

“And so too at the mind-door” means that at the mind-door as well, for the sense-sphere resultant feelings occurring by way of that object, that contact known as co-nascent mind-contact is similarly a condition in eight ways, and also for the resultant feelings of the three planes occurring by way of rebirth-linking, life-continuum, and death. But as for those sense-sphere feelings occurring by way of that object at the mind-door, the mind-contact associated with mind-door adverting is a condition in only one way, by way of decisive support.

අයං ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation on the phrase “feeling is conditioned by contact.”

වෙදනාපච්චයාතණ්හාපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Explanation of the Phrase “Craving is Conditioned by Feeling”

644. වෙදනාපච්චයා තණ්හාපදෙ –

644. In the phrase “craving is conditioned by feeling”:

රූපතණ්හාදිභෙදෙන, ඡ තණ්හා ඉධ දීපිතා;

එකෙකා තිවිධා තත්ථ, පවත්තාකාරතො මතා.

Here, six kinds of craving are shown, divided as craving for forms and so on; each of these is considered threefold according to its mode of occurrence.

ඉමස්මිං හි පදෙ සෙට්ඨිපුත්තො බ්‍රාහ්මණපුත්තොති පිතිතො නාමවසෙන පුත්තො විය ‘‘රූපතණ්හා. සද්ද… ගන්ධ… රස… ඵොට්ඨබ්බ… ධම්මතණ්හා’’ති (විභ. 232) ආරම්මණතො නාමවසෙන විභඞ්ගෙ ඡ තණ්හා දීපිතා.

Indeed, in this phrase, just as a son is named after his father as “son of a merchant” or “son of a brahmin,” so too in the Vibhaṅga six cravings are shown, named according to their object: “craving for forms, sounds, smells, tastes, tangibles, and mental phenomena.”

තාසු පන තණ්හාසු එකෙකා තණ්හා පවත්තිආකාරතො කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හාති එවං තිවිධා මතා. රූපතණ්හායෙව හි යදා චක්ඛුස්ස ආපාථමාගතං රූපාරම්මණං කාමස්සාදවසෙන අස්සාදයමානා පවත්තති, තදා කාමතණ්හා නාම හොති. යදා තදෙවාරම්මණං ‘‘ධුවං සස්සත’’න්ති පවත්තාය සස්සතදිට්ඨියා සද්ධිං පවත්තති, තදා භවතණ්හා නාම හොති. සස්සතදිට්ඨිසහගතො හි රාගො භවතණ්හාති වුච්චති. යදා පන තදෙවාරම්මණං ‘‘උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’’ති පවත්තාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා සද්ධිං පවත්තති, තදා විභවතණ්හා නාම හොති. උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො හි රාගො විභවතණ්හාති වුච්චති. එස නයො සද්දතණ්හාදීසුපීති. එතා අට්ඨාරස තණ්හා හොන්ති.

Among these cravings, each is considered threefold according to its mode of occurrence: craving for sensual pleasures, craving for existence, and craving for non-existence. For when craving for forms occurs by savoring a form-object that has come into the range of the eye with the relish of sensual pleasure, it is called craving for sensual pleasures. When it occurs in connection with the eternalist view that that same object is “permanent, everlasting,” it is called craving for existence. For lust accompanied by the eternalist view is called craving for existence. But when it occurs in connection with the annihilationist view that that same object “is annihilated, it perishes,” it is called craving for non-existence. For lust accompanied by the annihilationist view is called craving for non-existence. This same method applies to craving for sounds and so on. These are the eighteen cravings.

තා අජ්ඣත්තරූපාදීසු අට්ඨාරස, බහිද්ධා අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස. ඉති අතීතා ඡත්තිංස, අනාගතා ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නා ඡත්තිංසාති අට්ඨසතං තණ්හා හොන්ති. තා පුන සඞ්ඛෙප්පමාණා රූපාදිආරම්මණවසෙන ඡ, කාමතණ්හාදිවසෙන වා තිස්සොව තණ්හා හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

These eighteen cravings occur with regard to internal forms and so on, and eighteen with regard to external, making thirty-six. Thus, with thirty-six in the past, thirty-six in the future, and thirty-six in the present, there are one hundred and eight cravings. When summarized, these should be understood as six cravings by way of their objects—forms and so on—or as just three cravings: craving for sensual pleasures, craving for existence, and craving for non-existence.

යස්මා පනිමෙ සත්තා පුත්තං අස්සාදෙත්වා පුත්තෙ මමත්තෙන ධාතියා විය රූපාදිආරම්මණවසෙන උප්පජ්ජමානං වෙදනං අස්සාදෙත්වා වෙදනාය මමත්තෙන [Pg.203] රූපාදිආරම්මණදායකානං චිත්තකාර-ගන්ධබ්බ-ගන්ධික-සූද-තන්තවායරසායනවිධායකවෙජ්ජාදීනං මහාසක්කාරං කරොන්ති. තස්මා සබ්බාපෙසා වෙදනාපච්චයා තණ්හා හොතීති වෙදිතබ්බා.

For just as these beings, having savored a son and cherishing him with a sense of “mine,” pay great honor to his wet-nurse, so too, having savored the feeling that arises by way of objects such as form and cherishing that feeling with a sense of “mine,” they pay great honor to the providers of those sense-objects, such as painters, musicians, perfumers, cooks, weavers, and physicians who prepare elixirs. Therefore, it should be understood that all this craving is conditioned by feeling.

යස්මා චෙත්ථ අධිප්පෙතා, විපාකසුඛවෙදනා;

එකාව එකධාවෙසා, තස්මා තණ්හාය පච්චයො.

Because here only the one pleasant resultant feeling is intended, it is therefore a condition for craving in only one way.

එකධාති උපනිස්සයපච්චයෙනෙව පච්චයො හොති. යස්මා වා,

“In one way” means that it is a condition only by way of decisive support condition. Or, because:

දුක්ඛී සුඛං පත්ථයති, සුඛී භිය්‍යොපි ඉච්ඡති;

උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා.

One who suffers longs for happiness; one who is happy desires even more; but equanimity, since it is peaceful, is also spoken of as happiness.

තණ්හාය පච්චයා තස්මා, හොන්ති තිස්සොපි වෙදනා;

වෙදනාපච්චයා තණ්හා, ඉති වුත්තා මහෙසිනා.

Therefore all three feelings become conditions for craving; thus the Great Sage has said: “Craving is conditioned by feeling.”

වෙදනාපච්චයා චාපි, යස්මා නානුසයං විනා;

හොති තස්මා න සා හොති, බ්‍රාහ්මණස්ස වුසීමතොති.

And although craving is conditioned by feeling, since it does not occur without the underlying tendencies, it therefore does not arise for the brahmin who has lived the holy life.

අයං ‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation on the phrase “craving is conditioned by feeling.”

තණ්හාපච්චයාඋපාදානපදවිත්ථාරකථා

The Detailed Explanation of the Phrase “Clinging is Conditioned by Craving”

645. තණ්හාපච්චයා උපාදානපදෙ –

645. In the phrase “clinging is conditioned by craving”:

උපාදානානි චත්තාරි, තානි අත්ථවිභාගතො;

ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරා, කමතො ච විභාවයෙ.

The four kinds of clinging should be clarified according to their analysis by meaning, according to the teaching in brief and in detail, and according to their sequence.

තත්‍රායං විභාවනා – කාමුපාදානං, දිට්ඨුපාදානං, සීලබ්බතුපාදානං, අත්තවාදුපාදානන්ති ඉමානි තාවෙත්ථ චත්තාරි උපාදානානි. තෙසං අයං අත්ථවිභාගො – වත්ථුසඞ්ඛාතං කාමං උපාදියතීති කාමුපාදානං, කාමො ච සො උපාදානඤ්චාතිපි කාමුපාදානං. උපාදානන්ති දළ්හග්ගහණං. දළ්හත්ථො හෙත්ථ උපසද්දො උපායාසඋපකට්ඨාදීසු විය. තථා දිට්ඨි ච සා උපාදානඤ්චාති දිට්ඨුපාදානං. දිට්ඨිං උපාදියතීති වා දිට්ඨුපාදානං. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.31) හි පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියති. තථා සීලබ්බතං උපාදියතීති සීලබ්බතුපාදානං. සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චාතිපි සීලබ්බතුපාදානං. ගොසීලගොවතාදීනි හි ‘‘එවං සුද්ධී’’ති අභිනිවෙසතො සයමෙව උපාදානානි. තථා වදන්ති එතෙනාති වාදො. උපාදියන්ති [Pg.204] එතෙනාති උපාදානං. කිං වදන්ති, උපාදියන්ති වා? අත්තානං. අත්තනො වාදුපාදානං අත්තවාදුපාදානං. අත්තවාදමත්තමෙව වා අත්තාති උපාදියන්ති එතෙනාති අත්තවාදුපාදානං. අයං තාව තෙසං අත්ථවිභාගො.

Here is the clarification: These are the four kinds of clinging in this context: clinging to sensual pleasures, clinging to views, clinging to rites and rituals, and clinging to a doctrine of self. This is their analysis by meaning: one clings to sensual pleasure, which is reckoned as the object, thus it is “clinging to sensual pleasures”; or it is both sensual pleasure and clinging, thus “clinging to sensual pleasures.” “Clinging” means firm grasping. Here the prefix “upa-” has the sense of firmness, as in “upāyāsa” (intense trouble) and “upakaṭṭha” (very near). Similarly, it is both a view and clinging, thus “clinging to views”; or one clings to a view, thus “clinging to views.” For in such cases as “The self and the world are eternal,” a later view clings to a former view. Similarly, one clings to rites and rituals, thus “clinging to rites and rituals”; or it is both rites and rituals and clinging, thus “clinging to rites and rituals.” For practices like cow-vows and cow-observances become clingings in themselves through the adherence, “By this there is purification.” Further, “vādo” (doctrine) is that with which one asserts; “upādānaṃ” (clinging) is that with which one clings. What do they assert and cling to? The self. The clinging to a doctrine of self is “attavādupādānaṃ” (clinging to a doctrine of self). Or, it is “attavādupādānaṃ” because with it one clings to the mere doctrine of self as being the self. This, for now, is the analysis of their meaning.

ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරෙ පන කාමුපාදානං තාව ‘‘තත්ථ කතමං කාමුපාදානං? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දී කාමතණ්හා කාමස්නෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං, ඉදං වුච්චති කාමුපාදාන’’න්ති (ධ. ස. 1220; විභ. 938) ආගතත්තා සඞ්ඛෙපතො තණ්හාදළ්හත්තං වුච්චති. තණ්හාදළ්හත්තං නාම පුරිමතණ්හාඋපනිස්සයපච්චයෙන දළ්හසම්භූතා උත්තරතණ්හාව. කෙචි පනාහු ‘‘අප්පත්තවිසයපත්ථනා තණ්හා අන්ධකාරෙ චොරස්ස හත්ථප්පසාරණං විය, සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං තස්සෙව භණ්ඩග්ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාපටිපක්ඛා ච තෙ ධම්මා. තථා පරියෙසනාරක්ඛදුක්ඛමූලා’’ති. සෙසුපාදානත්තයං පන සඞ්ඛෙපතො දිට්ඨිමත්තමෙව.

In the brief and detailed analysis of the Dhamma, first, regarding clinging to sensual pleasures, since it is stated: 'Herein, what is clinging to sensual pleasures? It is sensual desire, sensual passion, sensual delight, sensual craving, sensual affection, sensual fever, sensual infatuation, and sensual obsession—this is called clinging to sensual pleasures' (Dhs §1220; Vibh §938), in brief it is called the strengthening of craving. The strengthening of craving is the subsequent craving that arises strongly with previous craving as its decisive support condition. Some, however, say: 'Craving is the longing for an unattained object, like a thief stretching out his hand in the dark; clinging is the grasping of an attained object, like that same thief seizing the goods. These states are opposed to having few wishes and contentment, and are likewise the root of the suffering of seeking and protecting.' The remaining three kinds of clinging, in brief, are simply wrong view.

විත්ථාරතො පන පුබ්බෙ රූපාදීසු වුත්තඅට්ඨසතප්පභෙදායපි තණ්හාය දළ්හභාවො කාමුපාදානං. දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි දිට්ඨුපාදානං. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමං දිට්ඨුපාදානං? නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තීති යා එවරූපා දිට්ඨි…පෙ… විපරියෙසග්ගාහො. ඉදං වුච්චති දිට්ඨුපාදාන’’න්ති (ධ. ස. 1221; විභ. 938). සීලබ්බතෙහි සුද්ධීති පරාමසනං පන සීලබ්බතුපාදානං. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමං සීලබ්බතුපාදානං? සීලෙන සුද්ධි, වතෙන සුද්ධි, සීලබ්බතෙන සුද්ධීති යා එවරූපා දිට්ඨි…පෙ… විපරියෙසග්ගාහො. ඉදං වුච්චති සීලබ්බතුපාදාන’’න්ති (ධ. ස. 1222; විභ. 938). වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි අත්තවාදුපාදානං. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමං අත්තවාදුපාදානං? ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… විපරියෙසග්ගාහො, ඉදං වුච්චති අත්තවාදුපාදාන’’න්ති (ධ. ස. 1223; විභ. 938). අයමෙත්ථ ධම්මසඞ්ඛෙපවිත්ථාරො.

In detail, however, clinging to sensual pleasures is the strengthened state of the one hundred and eight kinds of craving previously mentioned in regard to forms and so on. Wrong view with its ten bases is clinging to views. As it is said: 'Herein, what is clinging to views? The view that there is nothing given, nothing offered… who declare it after having realized it for themselves… any such view… a perverted grasp. This is called clinging to views' (Dhs §1221; Vibh §938). The misapprehension that there is purification through rites and rituals is clinging to rites and rituals. As it is said: 'Herein, what is clinging to rites and rituals? The view that there is purification through a rite, through a ritual, through a rite and ritual… any such view… a perverted grasp. This is called clinging to rites and rituals' (Dhs §1222; Vibh §938). Identity view with its twenty bases is clinging to a doctrine of self. As it is said: 'Herein, what is clinging to a doctrine of self? Herein, an uninstructed worldling… untrained in the Dhamma of the noble ones, regards form as self… any such view… a perverted grasp. This is called clinging to a doctrine of self' (Dhs §1223; Vibh §938). This is the brief and detailed analysis of the Dhamma herein.

කමතොති එත්ථ පන තිවිධො කමො උප්පත්තික්කමො පහානක්කමො දෙසනාක්කමො ච. තත්ථ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ ඉමස්ස පඨමං උප්පත්තීති අභාවතො කිලෙසානං නිප්පරියායෙන උප්පත්තික්කමො න වුච්චති. පරියායෙන පන යෙභුය්‍යෙන එකස්මිං භවෙ අත්තග්ගාහපුබ්බඞ්ගමො සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසො, තතො ‘‘සස්සතො අයං අත්තා’’ති ගණ්හතො අත්තවිසුද්ධත්ථං සීලබ්බතුපාදානං, ‘‘උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගණ්හතො පරලොකනිරපෙක්ඛස්ස කාමුපාදානන්ති [Pg.205] එවං පඨමං අත්තවාදුපාදානං, තතො දිට්ඨිසීලබ්බතකාමුපාදානානීති අයමෙතෙසං එකස්මිං භවෙ උප්පත්තික්කමො.

Herein, 'by sequence' refers to a threefold sequence: the sequence of arising, the sequence of abandoning, and the sequence of exposition. Among these, since in beginningless saṃsāra there is no 'first arising' of the defilements, the sequence of arising is not spoken of in an absolute sense. But in a relative sense, for the most part in a single existence, adherence to eternalism and annihilationism is preceded by the grasping of a self. Then, for one who holds 'this self is eternal,' clinging to rites and rituals arises for the sake of self-purification; for one who holds 'it is annihilated,' being indifferent to the next world, clinging to sensual pleasures arises. Thus, first comes clinging to a doctrine of self, then clinging to views, to rites and rituals, and to sensual pleasures—this is their sequence of arising in a single existence.

දිට්ඨුපාදානාදීනි චෙත්ථ පඨමං පහීයන්ති සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣත්තා. කාමුපාදානං පච්ඡා, අරහත්තමග්ගවජ්ඣත්තාති අයමෙතෙසං පහානක්කමො.

Herein, clinging to views and the others are abandoned first, as they are to be abandoned by the path of stream-entry. Clinging to sensual pleasures is abandoned later, as it is to be abandoned by the path of arahantship. This is their sequence of abandonment.

මහාවිසයත්තා පන පාකටත්තා ච එතෙසු කාමුපාදානං පඨමං දෙසිතං. මහාවිසයං හි තං අට්ඨචිත්තසම්පයොගා, අප්පවිසයානි ඉතරානි චතුචිත්තසම්පයොගා, යෙභුය්‍යෙන ච ආලයරාමත්තා පජාය පාකටං කාමුපාදානං, න ඉතරානි. කාමුපාදාන වා කාමානං සමධිගමත්ථං කොතූහලමඞ්ගලාදිබහුලො හොති, සාස්ස දිට්ඨීති තදනන්තරං දිට්ඨුපාදානං, තං පභිජ්ජමානං සීලබ්බතඅත්තවාදුපාදානවසෙන දුවිධං හොති. තස්මිං ද්වයෙ ගොකිරියං කුක්කුරකිරියං වා දිස්වාපි වෙදිතබ්බතො ඔළාරිකන්ති සීලබ්බතුපාදානං පඨමං දෙසිතං. සුඛුමත්තා අන්තෙ අත්තවාදුපාදානන්ති අයමෙතෙසං දෙසනාක්කමො.

Due to its vast scope and prominence, clinging to sensual pleasures is taught first among these. For it has a vast scope, being associated with eight types of consciousness, whereas the others have a small scope, being associated with only four types of consciousness. Moreover, because people generally delight in attachments, clinging to sensual pleasures is manifest, but not the others. Or, one with clinging to sensual pleasures is much given to auspicious signs, ceremonies, and the like for the sake of attaining sensual pleasures; that is a wrong view, and therefore clinging to views is taught immediately after. When that is analyzed, it is twofold: clinging to rites and rituals and clinging to a doctrine of self. Between these two, since it can be known even by seeing cow-practices and dog-practices, clinging to rites and rituals is taught first because it is gross. Due to its subtlety, clinging to a doctrine of self is taught at the end. This is their sequence of exposition.

තණ්හා ච පුරිමස්සෙත්ථ, එකධා හොති පච්චයො;

සත්තධා අට්ඨධා වාපි, හොති සෙසත්තයස්ස සා.

Herein, craving is a condition for the first clinging in one way; for the remaining three, it is a condition in seven or even eight ways.

එත්ථ ච එවං දෙසිතෙ උපාදානචතුක්කෙ පුරිමස්ස කාමුපාදානස්ස කාමතණ්හා උපනිස්සයවසෙන එකධාව පච්චයො හොති, තණ්හාභිනන්දිතෙසු විසයෙසු උප්පත්තිතො. සෙසත්තයස්ස පන සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතහෙතුවසෙන සත්තධා වා, උපනිස්සයෙන සහ අට්ඨධා වාපි පච්චයො හොති. යදා ච සා උපනිස්සයවසෙන පච්චයො හොති, තදා අසහජාතාව හොතීති.

Herein, in the fourfold clinging thus expounded, for the first, clinging to sensual pleasures, sensual craving is a condition in one way only, by way of decisive support, because of its arising in regard to objects delighted in through craving. But for the remaining three, it is a condition in seven ways—by way of conascence, mutuality, support, association, presence, non-disappearance, and root conditions—or even in eight ways together with decisive support. And when it is a condition by way of decisive support, it is non-conascent.

අයං ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation of the phrase 'With craving as condition, clinging.'

උපාදානපච්චයාභවපදවිත්ථාරකථා

Detailed Explanation of the Phrase 'With Clinging as Condition, Becoming'

646. උපාදානපච්චයා භවපදෙ –

646. In the phrase 'With clinging as condition, becoming':

අත්ථතො ධම්මතො චෙව, සාත්ථතො භෙදසඞ්ගහා;

යං යස්ස පච්චයො චෙව, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

The determination should be understood: by meaning and by phenomenon, by its meaningfulness, by division and combination, and by what is a condition for what.

තත්ථ [Pg.206] භවතීති භවො. සො කම්මභවො උපපත්තිභවො චාති දුවිධො හොති. යථාහ – ‘‘භවො දුවිධෙන අත්ථි කම්මභවො, අත්ථි උපපත්තිභවො’’ති (විභ. 234). තත්ථ කම්මමෙව භවො කම්මභවො, තථා උපපත්තියෙව භවො උපපත්තිභවො. එත්ථ ච උපපත්ති භවතීති භවො. කම්මං පන යථා සුඛකාරණත්තා ‘‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො’’ති (ධ. ප. 194) වුත්තො, එවං භවකාරණත්තා ඵලවොහාරෙන භවොති වෙදිතබ්බන්ති. එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Therein, 'it becomes,' thus it is becoming (bhava). It is twofold: kamma-becoming and rebirth-becoming. As it is said: 'Becoming is twofold: there is kamma-becoming and there is rebirth-becoming' (Vibh §234). Therein, kamma itself is becoming, thus kamma-becoming; likewise, rebirth itself is becoming, thus rebirth-becoming. And herein, 'rebirth becomes,' thus it is becoming. But kamma, just as it is called 'happiness' because it is a cause of happiness—as stated, 'Happy is the arising of the Buddhas' (Dhp 194)—so too, because it is a cause of becoming, it should be understood as 'becoming' by way of the designation of its result. Thus, first, the determination should be understood here by way of meaning.

647. ධම්මතො පන කම්මභවො තාව සඞ්ඛෙපතො චෙතනා චෙව චෙතනාසම්පයුත්තා ච අභිජ්ඣාදයො කම්මසඞ්ඛාතා ධම්මා. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමො කම්මභවො? පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො (විභ. 234) පරිත්තභූමකො වා මහාභූමකො වා, අයං වුච්චති කම්මභවො. සබ්බම්පි භවගාමිකම්මං කම්මභවො’’ති (විභ. 234). එත්ථ හි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොති තෙරස චෙතනා. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොති ද්වාදස. ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති චතස්සො චෙතනා. එවං පරිත්තභූමකො වා මහාභූමකො වාති එතෙන තාසංයෙව චෙතනානං මන්දබහුවිපාකතා වුත්තා. සබ්බම්පි භවගාමිකම්මන්ති ඉමිනා පන චෙතනාසම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො වුත්තා.

647. By way of phenomenon, however, kamma-becoming, in brief, is volition and the states associated with volition called kamma, such as covetousness and so on. As it is said: 'Herein, what is kamma-becoming? Meritorious formation, demeritorious formation, imperturbable formation, whether belonging to the limited sphere or the great sphere—this is called kamma-becoming. All kamma leading to becoming is kamma-becoming.' Here, 'meritorious formation' means thirteen volitions. 'Demeritorious formation' means twelve. 'Imperturbable formation' means four volitions. Thus, by 'whether belonging to the limited sphere or the great sphere,' the weakness or abundance of the results of those same volitions is stated. But by 'all kamma leading to becoming,' the states associated with volition, such as covetousness and so on, are stated.

උපපත්තිභවො පන සඞ්ඛෙපතො කම්මාභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා, පභෙදතො නවවිධො හොති. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමො උපපත්තිභවො? කාමභවො රූපභවො අරූපභවො සඤ්ඤාභවො අසඤ්ඤාභවො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවො, එකවොකාරභවො චතුවොකාරභවො පඤ්චවොකාරභවො, අයං වුච්චති උපපත්තිභවො’’ති (විභ. 234). තත්ථ කාමසඞ්ඛාතො භවො කාමභවො. එස නයො රූපාරූපභවෙසු. සඤ්ඤාවතං භවො, සඤ්ඤා වා එත්ථ භවෙ අත්ථීති සඤ්ඤාභවො. විපරියායෙන අසඤ්ඤාභවො. ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවා සුඛුමාය ච භාවා නෙවසඤ්ඤා, නාසඤ්ඤා අස්මිං භවෙති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවො. එකෙන රූපක්ඛන්ධෙන වොකිණ්ණො භවො එකවොකාරභවො. එකො වා වොකාරො අස්ස භවස්සාති එකවොකාරභවො. එස නයො චතුවොකාරපඤ්චවොකාරභවෙසු. තත්ථ කාමභවො පඤ්ච උපාදිණ්ණක්ඛන්ධා. තථා රූපභවො. අරූපභවො චත්තාරො[Pg.207], සඤ්ඤාභවො පඤ්ච. අසඤ්ඤාභවො එකො උපාදිණ්ණක්ඛන්ධො. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවො චත්තාරො. එකවොකාරභවාදයො එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධා උපාදිණ්ණක්ඛන්ධෙහීති එවමෙත්ථ ධම්මතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Rebirth-becoming, in brief, is the aggregates generated by kamma; in detail, it is of nine kinds. As it is said: 'Herein, what is rebirth-becoming? Sense-sphere becoming, form-sphere becoming, formless-sphere becoming, percipient becoming, non-percipient becoming, neither-percipient-nor-non-percipient becoming, one-constituent becoming, four-constituent becoming, five-constituent becoming—this is called rebirth-becoming.' Herein, the becoming designated as 'sensual' is sense-sphere becoming. This is the method in the cases of form-sphere and formless-sphere becomings. The becoming of percipient beings, or 'perception exists in this becoming,' thus it is percipient becoming. Conversely, it is non-percipient becoming. Due to the absence of gross perception and the presence of subtle perception, in this becoming there is neither perception (gross) nor an absence of perception (subtle); thus, it is neither-percipient-nor-non-percipient becoming. A becoming interspersed with one constituent, the form aggregate, is one-constituent becoming. Or, 'this becoming has one constituent,' thus it is one-constituent becoming. This is the method in the cases of four-constituent and five-constituent becomings. Therein, sense-sphere becoming is the five clung-to aggregates. Likewise form-sphere becoming. Formless-sphere becoming is four; percipient becoming is five. Non-percipient becoming is one clung-to aggregate. Neither-percipient-nor-non-percipient becoming is four. The one-constituent becoming and so on are the one, four, and five aggregates, by way of the clung-to aggregates. Thus the determination should be understood here also by way of phenomenon.

648. සාත්ථතොති යථා ච භවනිද්දෙසෙ, තථෙව කාමං සඞ්ඛාරනිද්දෙසෙපි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයොව වුත්තා, එවං සන්තෙපි පුරිමෙ අතීතකම්මවසෙන ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයත්තා, ඉමෙ පච්චුප්පන්නකම්මවසෙන ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයත්තාති පුනවචනං සාත්ථකමෙව, පුබ්බෙ වා ‘‘තත්ථ කතමො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො? කුසලා චෙතනා කාමාවචරා’’ති (විභ. 226) එවමාදිනා නයෙන චෙතනාව සඞ්ඛාරාති වුත්තා. ඉධ පන ‘‘සබ්බම්පි භවගාමිකම්ම’’න්ති (විභ. 234) වචනතො චෙතනාසම්පයුත්තාපි. පුබ්බෙ ච විඤ්ඤාණපච්චයමෙව කම්මං ‘‘සඞ්ඛාරා’’ති වුත්තං. ඉදානි අසඤ්ඤාභවනිබ්බත්තකම්පි. කිං වා බහුනා, ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයොව කුසලාකුසලා ධම්මා වුත්තා. ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති ඉධ පන උපපත්තිභවස්සාපි සඞ්ගහිතත්තා කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා ධම්මා වුත්තා. තස්මා සබ්බථාපි සාත්ථකමෙවිදං පුනවචනන්ති එවමෙත්ථ සාත්ථතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

648. As to its meaningfulness: just as in the exposition of becoming, so too in the exposition of formations, meritorious formations and so on are indeed mentioned. Even so, since the former are a condition for rebirth here by way of past kamma, while these are a condition for future rebirth by way of present kamma, the repetition is indeed meaningful. Or, previously, it was said in the way beginning, 'Herein, what is meritorious formation? Wholesome volition pertaining to the sense-sphere,' that volition itself is formations. Here, however, on the authority of the statement 'All kamma leading to becoming,' what is associated with volition is also included. And previously, only kamma that is a condition for consciousness was called 'formations'; now, that which generates non-percipient becoming is also included. Or what is the need for much talk? In the phrase 'With ignorance as condition, formations,' only wholesome and unwholesome phenomena, which are meritorious formations and so on, are mentioned. But here, in the phrase 'With clinging as condition, becoming,' since rebirth-becoming is also included, wholesome, unwholesome, and indeterminate phenomena are mentioned. Therefore, this repetition is in every way meaningful. Thus the determination should be understood here also by way of its meaningfulness.

649. භෙදසඞ්ගහාති උපාදානපච්චයා භවස්ස භෙදතො චෙව සඞ්ගහතො ච. යඤ්හි කාමුපාදානපච්චයා කාමභවනිබ්බත්තකං කම්මං කරීයති, සො කම්මභවො. තදභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. එස නයො රූපාරූපභවෙසු. එවං කාමුපාදානපච්චයා ද්වෙ කාමභවා, තදන්තොගධා ච සඤ්ඤාභවපඤ්චවොකාරභවා, ද්වෙ රූපභවා, තදන්තොගධා ච සඤ්ඤාභවඅසඤ්ඤාභවඑකවොකාරභවපඤ්චවොකාරභවා, ද්වෙ අරූපභවා, තදන්තොගධා ච සඤ්ඤාභවනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවචතුවොකාරභවාති සද්ධිං අන්තොගධෙහි ඡ භවා. යථා ච කාමුපාදානපච්චයා සද්ධිං අන්තොගධෙහි ඡ භවා. තථා සෙසුපාදානපච්චයාපීති එවං උපාදානපච්චයා භෙදතො සද්ධිං අන්තොගධෙහි චතුවීසති භවා.

649. As to division and inclusion: this refers to the division and inclusion of becoming conditioned by clinging. For whatever kamma is performed conditioned by clinging to sensual pleasures, which generates sense-sphere becoming, that is kamma-becoming. The aggregates generated by it are rebirth-becoming. This is the method in the cases of form-sphere and formless-sphere becomings. Thus, conditioned by clinging to sensual pleasures, there are two sense-sphere becomings, and included within them are percipient becoming and five-constituent becoming; two form-sphere becomings, and included within them are percipient becoming, non-percipient becoming, one-constituent becoming, and five-constituent becoming; two formless-sphere becomings, and included within them are percipient becoming, neither-percipient-nor-non-percipient becoming, and four-constituent becoming—thus, there are six becomings together with those included. Just as there are six becomings conditioned by clinging to sensual pleasures, together with those included, so too are there for those conditioned by the remaining clingings. Thus, by way of division, there are twenty-four becomings conditioned by clinging, together with those included.

සඞ්ගහතො පන කම්මභවං උපපත්තිභවඤ්ච එකතො කත්වා කාමුපාදානපච්චයා සද්ධිං අන්තොගධෙහි එකො කාමභවො. තථා රූපාරූපභවාති තයො භවා. තථා සෙසුපාදානපච්චයා පීති. එවං උපාදානපච්චයා සඞ්ගහතො සද්ධිං අන්තොගධෙහි ද්වාදස භවා. අපිච [Pg.208] අවිසෙසෙන උපාදානපච්චයා කාමභවූපගං කම්මං කම්මභවො. තදභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. එස නයො රූපාරූපභවෙසු. එවං උපාදානපච්චයා සද්ධිං අන්තොගධෙහි ද්වෙ කාමභවා, ද්වෙ රූපභවා, ද්වෙ අරූපභවාති අපරෙන පරියායෙන සඞ්ගහතො ඡ භවා. කම්මභවඋපපත්තිභවභෙදං වා අනුපගම්ම සද්ධිං අන්තොගධෙහි කාමභවාදිවසෙන තයො භවා හොන්ති. කාමභවාදිභෙදම්පි අනුපගම්ම කම්මභවඋපපත්තිභවවසෙන ද්වෙ භවා හොන්ති. කම්මුපපත්තිභෙදඤ්චාපි අනුපගම්ම උපාදානපච්චයා භවොති භවවසෙන එකොව භවො හොතීති එවමෙත්ථ උපාදානපච්චයස්ස භවස්ස භෙදසඞ්ගහාපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

By way of inclusion, however, having grouped kamma-becoming and rebirth-becoming together, conditioned by clinging to sensual pleasures, there is one sense-sphere becoming, together with those included. Likewise form-sphere and formless-sphere becomings, making three becomings. So too for the remaining clingings. Thus, by way of inclusion, there are twelve becomings conditioned by clinging, together with those included. Furthermore, without distinction, kamma leading to the sense-sphere becoming, conditioned by clinging, is kamma-becoming. The aggregates generated by it are rebirth-becoming. This is the method in the cases of form-sphere and formless-sphere becomings. Thus, by another way of inclusion, there are six becomings conditioned by clinging, together with those included: two sense-sphere becomings, two form-sphere becomings, and two formless-sphere becomings. Or, without making the distinction between kamma-becoming and rebirth-becoming, there are three becomings by way of sense-sphere becoming, etc., together with those included. Without making the distinction of sense-sphere becoming, etc., there are two becomings by way of kamma-becoming and rebirth-becoming. And without making the distinction between kamma-becoming and rebirth-becoming, conditioned by clinging, there is becoming; thus by way of becoming, there is just one becoming. In this way, the determination of the division and inclusion of becoming conditioned by clinging should also be understood.

650. යං යස්ස පච්චයො චෙවාති යඤ්චෙත්ථ උපාදානං යස්ස පච්චයො හොති, තතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති අත්ථො. කිං පනෙත්ථ කස්ස පච්චයො හොති? යංකිඤ්චි යස්ස කස්සචි පච්චයො හොතියෙව. උම්මත්තකො විය හි පුථුජ්ජනො. සො ඉදං යුත්තං ඉදං අයුත්තන්ති අවිචාරෙත්වා යස්ස කස්සචි උපාදානස්ස වසෙන යංකිඤ්චි භවං පත්ථෙත්වා යංකිඤ්චි කම්මං කරොතියෙව. තස්මා යදෙකච්චෙ සීලබ්බතුපාදානෙන රූපාරූපභවා න හොන්තීති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. සබ්බෙන පන සබ්බො හොතීති ගහෙතබ්බං.

650. As to 'And what is a condition for what': the meaning is that the determination should also be understood from which clinging here is a condition for which becoming. Herein, what is a condition for what? Anything whatsoever is a condition for anything whatsoever. For an ordinary person is like a madman. Without investigating 'this is proper, this is improper,' he desires any kind of becoming by way of any kind of clinging and performs any kind of kamma. Therefore, the statement of some that form-sphere and formless-sphere becomings do not come to be through clinging to rules and observances should not be accepted. Rather, it should be accepted that any becoming comes to be through any clinging.

සෙය්‍යථිදං – ඉධෙකච්චො අනුස්සවවසෙන වා දිට්ඨානුසාරෙන වා ‘‘කාමා නාමෙතෙ මනුස්සලොකෙ චෙව ඛත්තියමහාසාලකුලාදීසු, ඡ කාමාවචරදෙවලොකෙ ච සමිද්ධා’’ති චින්තෙත්වා තෙසං අධිගමත්ථං අසද්ධම්මස්සවනාදීහි වඤ්චිතො ‘‘ඉමිනා කම්මෙන කාමා සම්පජ්ජන්තී’’ති මඤ්ඤමානො කාමුපාදානවසෙන කායදුච්චරිතාදීනිපි කරොති, සො දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ උපපජ්ජති. සන්දිට්ඨිකෙ වා පන කාමෙ පත්ථයමානො පටිලද්ධෙ ච ගොපයමානො කාමුපාදානවසෙන කායදුච්චරිතාදීනි කරොති, සො දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ උපපජ්ජති. තත්‍රාස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො. කම්මාභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. සඤ්ඤාභවපඤ්චවොකාරභවා පන තදන්තොගධා එව.

For example, here a certain person, through hearsay or by following what has been seen, thinks: 'These sensual pleasures are abundant among humans in the world, in great families of nobles, and so on, and in the six sense-sphere deva worlds.' Desiring to attain them, deceived by listening to the false Dhamma and so on, and thinking, 'By this action sensual pleasures are achieved,' he engages in bodily misconduct and the like out of clinging to sensual pleasures. Due to the fulfillment of that misconduct, he is reborn in a plane of misery. Or else, desiring sensual pleasures in this very life and protecting them when they have been obtained, he engages in bodily misconduct and the like out of clinging to sensual pleasures. Due to the fulfillment of that misconduct, he is reborn in a plane of misery. Therein, the kamma that is the cause for his rebirth is kamma-becoming. The aggregates produced by kamma are rebirth-becoming. But perception-becoming and five-constituent becoming are included within that.

අපරො [Pg.209] පන සද්ධම්මස්සවනාදීහි උපබ්‍රූහිතඤාණො ‘‘ඉමිනා කම්මෙන කාමා සම්පජ්ජන්තී’’ති මඤ්ඤමානො කාමුපාදානවසෙන කායසුචරිතාදීනි කරොති. සො සුචරිතපාරිපූරියා දෙවෙසු වා මනුස්සෙසු වා උපපජ්ජති. තත්‍රාස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො. කම්මාභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. සඤ්ඤාභවපඤ්චවොකාරභවා පන තදන්තොගධා එව. ඉති කාමුපාදානං සප්පභෙදස්ස සාන්තොගධස්ස කාමභවස්ස පච්චයො හොති.

Again, another person, whose knowledge is augmented by listening to the true Dhamma and so on, thinking, 'By this action sensual pleasures are achieved,' engages in bodily good conduct and the like out of clinging to sensual pleasures. Due to the fulfillment of good conduct, he is reborn among devas or human beings. Therein, the kamma that is the cause for his rebirth is kamma-becoming. The aggregates produced by kamma are rebirth-becoming. But perception-becoming and five-constituent becoming are included within that. Thus, clinging to sensual pleasures is a condition for sensual-sphere becoming with its subdivisions and inclusions.

අපරො ‘‘රූපාරූපභවෙසු තතො සමිද්ධතරා කාමා’’ති සුත්වා පරිකප්පෙත්වා වා කාමුපාදානවසෙනෙව රූපාරූපසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා සමාපත්තිබලෙන රූපාරූපබ්‍රහ්මලොකෙ උපපජ්ජති. තත්‍රාස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො. කම්මාභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. සඤ්ඤා-අසඤ්ඤා-නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා-එක-චතු-පඤ්චවොකාරභවා පන තදන්තොගධා එව. ඉති කාමුපාදානං සප්පභෙදානං සාන්තොගධානං රූපාරූපභවානම්පි පච්චයො හොති.

Again, another person, having heard or conceived that 'in the form and formless becomings there are sensual pleasures more abundant than those,' generates the form and formless attainments solely out of clinging to sensual pleasures. By the power of these attainments, he is reborn in the form and formless brahma worlds. Therein, the kamma that is the cause for his rebirth is kamma-becoming. The aggregates produced by kamma are rebirth-becoming. But the perception-, non-perception-, neither-perception-nor-non-perception-, one-, four-, and five-constituent becomings are included within that. Thus, clinging to sensual pleasures is also a condition for the form and formless becomings with their subdivisions and inclusions.

අපරො ‘‘අයං අත්තා නාම කාමාවචරසම්පත්තිභවෙ වා රූපාරූපභවානං වා අඤ්ඤතරස්මිං උච්ඡින්නෙ සුඋච්ඡින්නො හොතී’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨිං උපාදාය තදුපගං කම්මං කරොති, තස්ස තං කම්මං කම්මභවො. කම්මාභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. සඤ්ඤාභවාදයො පන තදන්තොගධා එව. ඉති දිට්ඨුපාදානං සප්පභෙදානං සාන්තොගධානං තිණ්ණම්පි කාමරූපාරූපභවානං පච්චයො හොති.

Again, another person, clinging to the annihilationist view, thinks: 'This so-called self, when it is cut off in a state of becoming endowed with sensual-sphere fortune or in one of the form or formless becomings, is utterly annihilated.' He performs kamma that leads to that, and for him that kamma is kamma-becoming. The aggregates produced by kamma are rebirth-becoming. But perception-becoming and so on are included within that. Thus, clinging to views is a condition for all three becomings—sensual-sphere, form, and formless—with their subdivisions and inclusions.

අපරො ‘‘අයං අත්තා නාම කාමාවචරසම්පත්තිභවෙ වා රූපාරූපභවානං වා අඤ්ඤතරස්මිං සුඛී හොති විගතපරිළාහො’’ති අත්තවාදුපාදානෙන තදුපගං කම්මං කරොති, තස්ස තං කම්මං කම්මභවො. තදභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. සඤ්ඤාභවාදයො පන තදන්තොගධා එව. ඉති අත්තවාදුපාදානං සප්පභෙදානං සාන්තොගධානං තිණ්ණං භවානං පච්චයො හොති.

Again, another person, through clinging to the doctrine of self, thinks: 'This so-called self is happy and free from torment, whether in a state of becoming endowed with sensual-sphere fortune or in one of the form or formless becomings.' He performs kamma that leads to that, and for him that kamma is kamma-becoming. The aggregates produced by it are rebirth-becoming. But perception-becoming and so on are included within that. Thus, clinging to the doctrine of self is a condition for the three becomings with their subdivisions and inclusions.

අපරො ‘‘ඉදං සීලබ්බතං නාම කාමාවචරසම්පත්තිභවෙ වා රූපාරූපභවානං වා අඤ්ඤතරස්මිං පරිපූරෙන්තස්ස සුඛං පාරිපූරිං ගච්ඡතී’’ති සීලබ්බතුපාදානවසෙන තදුපගං කම්මං කරොති, තස්ස තං කම්මං කම්මභවො. තදභිනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො. සඤ්ඤාභවාදයො පන තදන්තොගධා එව. ඉති සීලබ්බතුපාදානං සප්පභෙදානං සාන්තොගධානං තිණ්ණං භවානං පච්චයො හොති. එවමෙත්ථ යං යස්ස පච්චයො හොති, තතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Again, another person, through clinging to rules and observances, thinks: 'For one who perfects these so-called rules and observances, happiness reaches fulfillment, whether in a state of becoming endowed with sensual-sphere fortune or in one of the form or formless becomings.' He performs kamma that leads to that out of clinging to rules and observances, and for him that kamma is kamma-becoming. The aggregates produced by it are rebirth-becoming. But perception-becoming and so on are included within that. Thus, clinging to rules and observances is a condition for the three becomings with their subdivisions and inclusions. In this way, the determination should be understood from what is a condition for what.

කිං පනෙත්ථ [Pg.210] කස්ස භවස්ස කථං පච්චයො හොතීති චෙ?

If it is asked: 'Herein, which clinging is a condition for which becoming, and how?'

රූපාරූපභවානං, උපනිස්සයපච්චයො උපාදානං;

සහජාතාදීහිපි තං, කාමභවස්සාති විඤ්ඤෙය්‍යං.

For the form and formless becomings, clinging is a decisive support condition. It should be understood that for sensual-sphere becoming, it is a condition also through conascence and other conditions.

රූපාරූපභවානං හි, කාමභවපරියාපන්නස්ස ච කම්මභවෙ කුසලකම්මස්සෙව, උපපත්තිභවස්ස චෙතං චතුබ්බිධම්පි උපාදානං උපනිස්සයපච්චයවසෙන එකධාව පච්චයො හොති. කාමභවෙ අත්තනා සම්පයුත්තාකුසලකම්මභවස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතහෙතුපච්චයප්පභෙදෙහි සහජාතාදීහි පච්චයො හොති. විප්පයුත්තස්ස පන උපනිස්සයපච්චයෙනෙවාති.

Indeed, for the form and formless becomings, for the wholesome kamma of kamma-becoming included in the sensual sphere, and for rebirth-becoming, all four kinds of clinging are a condition in only one way: as a decisive support condition. For the unwholesome kamma-becoming in the sensual sphere with which it is associated, it is a condition through the modes beginning with conascence, that is, by way of conascence, mutuality, support, association, presence, non-disappearance, and root conditions. But for what is dissociated, it is a condition only as a decisive support condition.

අයං ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති පදස්මිං විත්ථාරකථා.

This is the detailed exposition on the phrase, 'With clinging as condition, becoming.'

භවපච්චයාජාතිආදිවිත්ථාරකථා

The Detailed Exposition on 'With Becoming as Condition, Birth,' etc.

651. භවපච්චයා ජාතීතිආදීසු ජාතිආදීනං විනිච්ඡයො සච්චනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. භවොති පනෙත්ථ කම්මභවොව අධිප්පෙතො. සො හි ජාතියා පච්චයො, න උපපත්තිභවො. සො ච පන කම්මපච්චයඋපනිස්සයපච්චයවසෙන ද්වෙධා පච්චයො හොතීති.

651. In the passage 'with becoming as condition, birth,' etc., the determination of birth and so on should be understood in the same way as stated in the Exposition of the Truths. Here, 'becoming' is intended only as kamma-becoming. For it is the condition for birth, not rebirth-becoming. And it is a condition in two ways: as kamma-condition and as decisive-support condition.

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං භවො ජාතියා පච්චයොති චෙ? බාහිරපච්චයසමත්තෙපි හීනපණීතතාදිවිසෙසදස්සනතො. බාහිරානං හි ජනකජනනීසුක්කසොණිතාහාරාදීනං පච්චයානං සමත්තෙපි සත්තානං යමකානම්පි සතං හීනපණීතතාදිවිසෙසො දිස්සති. සො ච න අහෙතුකො සබ්බදා ච සබ්බෙසඤ්ච අභාවතො, න කම්මභවතො අඤ්ඤහෙතුකො තදභිනිබ්බත්තකසත්තානං අජ්ඣත්තසන්තානෙ අඤ්ඤස්ස කාරණස්ස අභාවතොති කම්මභවහෙතුකොව. කම්මං හි සත්තානං හීනපණීතතාදිවිසෙසස්ස හෙතු. තෙනාහ භගවා ‘‘කම්මං සත්තෙ විභජති යදිදං හීනප්පණීතතායා’’ති (ම. නි. 3.289). තස්මා ජානිතබ්බමෙතං ‘‘භවො ජාතියා පච්චයො’’ති.

Here, one might ask: 'How then is it to be known that becoming is a condition for birth?' By the observation of distinctions such as inferiority and superiority even when external conditions are the same. For even when external conditions—such as the father and mother, their semen and blood, nutriment, etc.—are the same, distinctions of inferiority and superiority are seen among beings, even among twins. And this distinction is not uncaused, since it is not always and for all beings absent; nor is it caused by anything other than kamma-becoming, since there is no other cause to be found in the internal continuity of the beings so produced. Therefore, it has kamma-becoming as its cause. For kamma is the cause of the distinctions of inferiority and superiority among beings. Thus the Blessed One has said: 'Kamma divides beings, that is, by way of inferiority and superiority' (MN 135). Therefore it should be known: 'Becoming is a condition for birth.'

යස්මා ච අසති ජාතියා ජරාමරණං නාම, සොකාදයො වා ධම්මා න හොන්ති. ජාතියා පන සති ජරාමරණඤ්චෙව, ජරාමරණසඞ්ඛාතදුක්ඛධම්මඵුට්ඨස්ස ච බාලජනස්ස ජරාමරණාභිසම්බන්ධා වා තෙන තෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස [Pg.211] අනභිසම්බන්ධා වා සොකාදයො ච ධම්මා හොන්ති. තස්මා අයම්පි ජාති ජරාමරණස්ස චෙව සොකාදීනඤ්ච පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බා. සා පන උපනිස්සයකොටියා එකධාව පච්චයො හොතීති.

And because, when there is no birth, there is no such thing as aging-and-death, nor are there states such as sorrow and the like. But when birth exists, there is aging-and-death; and for the foolish person afflicted by the painful states reckoned as aging-and-death, states such as sorrow and the like arise, whether connected with that aging-and-death or unconnected, when afflicted by this or that painful state. Therefore, this birth should be understood as a condition for both aging-and-death and for sorrow and the rest. But it is a condition in only one way, in the category of decisive support.

අයං ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’තිආදීසු විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation of 'with becoming as condition, birth,' and so on.

භවචක්කකථා

Discourse on the Wheel of Becoming

652. යස්මා පනෙත්ථ සොකාදයො අවසානෙ වුත්තා, තස්මා යා සා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති එවමෙතස්ස භවචක්කස්ස ආදිම්හි වුත්තා, සා,

652. Since sorrow and the like are mentioned here at the end, therefore that ignorance which is stated at the beginning of this wheel of becoming in the words 'with ignorance as condition, formations'—that ignorance,

සොකාදීහි අවිජ්ජා, සිද්ධා භවචක්කමවිදිතාදිමිදං;

කාරකවෙදකරහිතං, ද්වාදසවිධසුඤ්ඤතාසුඤ්ඤං.

Ignorance is established by sorrow and the like; this wheel of becoming has an unknown beginning, is devoid of a maker and an experiencer, and is empty with a twelvefold emptiness.

සතතං සමිතං පවත්තතීති වෙදිතබ්බං.

It should be understood that it turns constantly and perpetually.

කථං පනෙත්ථ සොකාදීහි අවිජ්ජා සිද්ධා, කථමිදං භවචක්කං අවිදිතාදි, කථං කාරකවෙදකරහිතං, කථං ද්වාදසවිධසුඤ්ඤතාසුඤ්ඤන්ති චෙ? එත්ථ හි සොකදොමනස්සුපායාසා අවිජ්ජාය අවියොගිනො, පරිදෙවො ච නාම මූළ්හස්සාති තෙසු තාව සිද්ධෙසු සිද්ධා හොති අවිජ්ජා. අපිච ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) වුත්තං. ආසවසමුදයා චෙතෙ සොකාදයො හොන්ති.

One might ask: How is ignorance established here through sorrow and the like? How does this wheel of becoming have an unknown beginning? How is it devoid of a maker and an experiencer? And how is it empty with a twelvefold emptiness? Here, sorrow, grief, and despair are inseparable from ignorance, and lamentation belongs to the deluded; thus, when these are established, ignorance is established. Moreover, it is said: 'With the arising of the taints, there is the arising of ignorance' (MN 9). And these states of sorrow and the like arise with the arising of the taints.

කථං? වත්ථුකාමවියොගෙ තාව සොකො කාමාසවසමුදයා හොති. යථාහ –

How so? First, sorrow over separation from the objects of sensual pleasure arises from the arising of the taint of sensual desire. As it is said:

‘‘තස්ස චෙ කාමයානස්ස, ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො;

තෙ කාමා පරිහායන්ති, සල්ලවිද්ධොව රුප්පතී’’ති. (සු. නි. 773);

For the person who desires, for the being in whom longing has arisen, if those sensual pleasures are lost, he is tormented as if pierced by a dart.

යථා චාහ – ‘‘කාමතො ජායති සොකො’’ති. (ධ. ප. 215).

And as it is said: 'From sensual pleasure sorrow is born' (Dhp 215).

සබ්බෙපි චෙතෙ දිට්ඨාසවසමුදයා හොන්ති. යථාහ –

And all these states arise from the arising of the taint of views. As it is said:

‘‘තස්ස ‘අහං රූපං මම රූප’න්ති පරියුට්ඨට්ඨායිනො රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා’’ති (සං. නි. 3.1).

For one who abides obsessed with the notion 'I am form, form is mine,' sorrow, lamentation, pain, grief, and despair arise from the change and alteration of form (SN 22.1).

යථා ච දිට්ඨාසවසමුදයා, එවං භවාසවසමුදයාපි. යථාහ –

And just as they arise from the arising of the taint of views, so too they arise from the arising of the taint of becoming. As it is said:

‘‘යෙපි [Pg.212] තෙ දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා, තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා භයං සන්තාසං සංවෙගමාපජ්ජන්තී’’ති (සං. නි. 3.78). පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි දිස්වා මරණභයෙන සන්තජ්ජිතානං දෙවානං විය.

'Even those devas who are long-lived, beautiful, abounding in happiness, dwelling for a long time in lofty mansions—even they, on hearing the Tathāgata's teaching of the Dhamma, fall into fear, terror, and agitation' (SN 22.78). This is like the devas who, on seeing the five preliminary signs, are terrified by the fear of death.

යථා ච භවාසවසමුදයා, එවං අවිජ්ජාසවසමුදයාපි. යථාහ –

And just as they arise from the arising of the taint of becoming, so too they arise from the arising of the taint of ignorance. As it is said:

‘‘ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, බාලො තිවිධං දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී’’ති (ම. නි. 3.246).

'That fool, monks, experiences threefold pain and grief in this very life' (MN 129).

ඉති යස්මා ආසවසමුදයා එතෙ ධම්මා හොන්ති, තස්මා එතෙ සිජ්ඣමානා අවිජ්ජාය හෙතුභූතෙ ආසවෙ සාධෙන්ති. ආසවෙසු ච සිද්ධෙසු පච්චයභාවෙ භාවතො අවිජ්ජාපි සිද්ධාව හොතීති. එවං තාවෙත්ථ සොකාදීහි අවිජ්ජා සිද්ධා හොතීති වෙදිතබ්බා.

Thus, since these states arise from the arising of the taints, when they are established, they establish the taints that are the cause of ignorance. And when the taints are established, because the effect exists when the condition is present, ignorance too is established. In this way it should be understood that here ignorance is established through sorrow and the like.

යස්මා පන එවං පච්චයභාවෙ භාවතො අවිජ්ජාය සිද්ධාය පුන අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්ති එවං හෙතුඵලපරම්පරාය පරියොසානං නත්ථි. තස්මා තං හෙතුඵලසම්බන්ධවසෙන පවත්තං ද්වාදසඞ්ගං භවචක්කං අවිදිතාදීති සිද්ධං හොති.

But since, with ignorance thus established because the effect exists when the condition is present, there are again 'with ignorance as condition, formations,' 'with formations as condition, consciousness,' and so on, there is no end to this series of cause and effect. Therefore, that twelve-linked wheel of becoming, which turns by way of this connection of cause and effect, is established as having an unknown beginning.

එවං සති අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඉදං ආදිමත්තකථනං විරුජ්ඣතීති චෙ. නයිදං ආදිමත්තකථනං. පධානධම්මකථනං පනෙතං. තිණ්ණන්නං හි වට්ටානං අවිජ්ජා පධානා. අවිජ්ජාග්ගහණෙන හි අවසෙසකිලෙසවට්ටඤ්ච කම්මාදීනි ච බාලං පලිබොධෙන්ති. සප්පසිරග්ගහණෙන සෙසසප්පසරීරං විය බාහං. අවිජ්ජාසමුච්ඡෙදෙ පන කතෙ තෙහි විමොක්ඛො හොති. සප්පසිරච්ඡෙදෙ කතෙ පලිබොධිතබාහාවිමොක්ඛො විය. යථාහ – ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදි (සං. නි. 2.1; මහාව. 1). ඉති යං ගණ්හතො බන්ධො, මුච්චතො ච මොක්ඛො හොති, තස්ස පධානධම්මස්ස කථනමිදං, න ආදිමත්තකථනන්ති. එවමිදං භවචක්කං අවිදිතාදීති වෙදිතබ්බං.

If it is said: 'This being so, the statement "with ignorance as condition, formations" is a statement about a mere beginning, which is a contradiction,' we reply: this is not a statement about a mere beginning. Rather, it is a statement about the principal state. For ignorance is the principal state among the three rounds. By grasping ignorance, the remaining round of defilements and kamma, etc., entangle the fool, just as when one grasps a snake's head, the rest of its body entangles one's arm. But when ignorance is cut off, there is liberation from them, just as when the snake's head is cut off, the entangled arm is freed. As it is said: 'With the remainderless fading away and cessation of that very ignorance comes the cessation of formations,' etc. (SN 12.1). Thus, this is a statement about the principal state, by grasping which there is bondage and by releasing which there is liberation; it is not a statement about a mere beginning. In this way, this wheel of becoming should be understood as having an unknown beginning.

තයිදං [Pg.213] යස්මා අවිජ්ජාදීහි කාරණෙහි සඞ්ඛාරාදීනං පවත්ති, තස්මා තතො අඤ්ඤෙන ‘‘බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා සෙට්ඨො සජිතා’’ති (දී. නි. 1.42) එවං පරිකප්පිතෙන බ්‍රහ්මාදිනා වා සංසාරස්ස කාරකෙන, ‘‘සො ඛො පන මෙ අයං අත්තා වදො වෙදෙය්‍යො’’ති එවං පරිකප්පිතෙන අත්තනා වා සුඛදුක්ඛානං වෙදකෙන රහිතං. ඉති කාරකවෙදකරහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

And since this process of formations and the rest occurs because of causes such as ignorance, it is therefore devoid of any maker of saṃsāra other than these—such as the imagined Brahmā, etc., about whom it is conceived: 'Brahmā, the Great Brahmā, the Best, the Creator...' (DN 1)—and it is devoid of any experiencer of pleasure and pain, such as the self about which it is conceived: 'This self of mine that speaks and feels...' Thus it should be understood as 'devoid of a maker and an experiencer.'

යස්මා පනෙත්ථ අවිජ්ජා උදයබ්බයධම්මකත්තා ධුවභාවෙන, සංකිලිට්ඨත්තා සංකිලෙසිකත්තා ච සුභභාවෙන, උදයබ්බයපටිපීළිතත්තා සුඛභාවෙන, පච්චයායත්තවුත්තිත්තා වසවත්තනභූතෙන අත්තභාවෙන ච සුඤ්ඤා. තථා සඞ්ඛාරාදීනිපි අඞ්ගානි. යස්මා වා අවිජ්ජා න අත්තා, න අත්තනො, න අත්තනි, න අත්තවතී. තථා සඞ්ඛාරාදීනිපි අඞ්ගානි. තස්මා ද්වාදසවිධසුඤ්ඤතාසුඤ්ඤමෙතං භවචක්කන්ති වෙදිතබ්බං.

Because here ignorance is empty of permanence, since it has the nature of arising and passing away; empty of beauty, since it is defiled and defiling; empty of pleasure, since it is oppressed by arising and passing away; and empty of self, since its occurrence is dependent on conditions and it is not subject to control. The same applies to the other links, such as formations. Or, because ignorance is not self, does not belong to a self, is not in a self, and does not have a self. The same applies to the other links, such as formations. Therefore this wheel of becoming should be understood as 'empty with the twelvefold emptiness.'

653. එවඤ්ච විදිත්වා පුන,

653. Having understood this, further:

තස්සාවිජ්ජාතණ්හා, මූලමතීතාදයො තයො කාලා;

ද්වෙ අට්ඨ ද්වෙ එව ච, සරූපතො තෙසු අඞ්ගානි.

Its root is ignorance and craving; its times are the three—past and so on; its links are two, and eight, and two, respectively, in their own nature.

තස්ස ඛො පනෙතස්ස භවචක්කස්ස අවිජ්ජා තණ්හා චාති ද්වෙ ධම්මා මූලන්ති වෙදිතබ්බා. තදෙතං පුබ්බන්තාහරණතො අවිජ්ජාමූලං වෙදනාවසානං, අපරන්තසන්තානතො තණ්හාමූලං ජරාමරණාවසානන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ පුරිමං දිට්ඨිචරිතවසෙන වුත්තං, පච්ඡිමං තණ්හාචරිතවසෙන. දිට්ඨිචරිතානං හි අවිජ්ජා, තණ්හාචරිතානඤ්ච තණ්හා සංසාරනායිකා. උච්ඡෙදදිට්ඨිසමුග්ඝාතාය වා පඨමං, ඵලුප්පත්තියා හෙතූනං අනුපච්ඡෙදප්පකාසනතො, සස්සතදිට්ඨිසමුග්ඝාතාය දුතියං, උප්පන්නානං ජරාමරණප්පකාසනතො. ගබ්භසෙය්‍යකවසෙන වා පුරිමං, අනුපුබ්බපවත්තිදීපනතො, ඔපපාතිකවසෙන පච්ඡිමං, සහුප්පත්තිදීපනතො.

It should be understood that the root of this wheel of becoming is two things: ignorance and craving. This is twofold: when traced back to the past end, it is rooted in ignorance and ends with feeling; in the continuity of the future end, it is rooted in craving and ends with aging-and-death. Here, the former is stated for one of speculative temperament, the latter for one of craving temperament. For those of speculative temperament, ignorance is the leader in saṃsāra; for those of craving temperament, craving is the leader. Alternatively, the first is for the eradication of the annihilationist view, by showing the non-interruption of causes for the arising of fruit; the second is for the eradication of the eternalist view, by showing the aging-and-death of what has come to be. Or, the former is stated by way of womb-birth, showing a gradual process; the latter by way of spontaneous birth, showing simultaneous arising.

අතීතපච්චුප්පන්නානාගතා චස්ස තයො කාලා. තෙසු පාළියං සරූපතො ආගතවසෙන ‘‘අවිජ්ජා, සඞ්ඛාරා චා’’ති ද්වෙ අඞ්ගානි අතීතකාලානි. විඤ්ඤාණාදීනි භවාවසානානි අට්ඨ පච්චුප්පන්නකාලානි. ජාති චෙව ජරාමරණඤ්ච ද්වෙ අනාගතකාලානීති වෙදිතබ්බානි.

Its three times are past, present, and future. Among these, it should be understood that, according to what is given in its own nature in the Pāli text, the two links 'ignorance and formations' belong to the past time; the eight from consciousness to the end of becoming belong to the present time; and the two, 'birth and aging-and-death,' belong to the future time.

654. පුන[Pg.214],

654. Again,

‘‘හෙතුඵලහෙතුපුබ්බක-තිසන්ධිචතුභෙදසඞ්ගහඤ්චෙතං;

වීසති ආකාරාරං, තිවට්ටමනවට්ඨිතං භමති’’.

With three connections preceded by cause, effect, and cause, and fourfold sections; with twenty spokes which are its aspects, and three rounds, it turns unceasingly.

ඉතිපි වෙදිතබ්බං.

This too should be understood.

තත්ථ සඞ්ඛාරානඤ්ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ච අන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධි නාම. වෙදනාය ච තණ්හාය ච අන්තරා එකො ඵලහෙතුසන්ධි නාම. භවස්ස ච ජාතියා ච අන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධීති එවමිදං හෙතුඵලහෙතුපුබ්බකතිසන්ධීති වෙදිතබ්බං.

Here, between formations and rebirth-consciousness is one connection, named the cause-effect connection. Between feeling and craving is one connection, named the effect-cause connection. Between becoming and birth is one connection, the cause-effect connection. Thus this should be understood as having three connections preceded by cause, effect, and cause.

සන්ධීනං ආදිපරියොසානවවත්ථිතා පනස්ස චත්තාරො සඞ්ගහා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා එකො සඞ්ගහො. විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා දුතියො. තණ්හුපාදානභවා තතියො. ජාතිජරාමරණං චතුත්ථොති. එවමිදං චතුභෙදසඞ්ගහන්ති වෙදිතබ්බං.

Now, its four groupings are established by the beginning and end of the connections. They are as follows: ignorance and formations are one group; consciousness, name-and-form, the six sense bases, contact, and feeling are the second; craving, clinging, and becoming are the third; birth and aging-and-death are the fourth. Thus this should be understood as having fourfold sections.

අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං;

ඉදානි හෙතවො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති.

In the past there were five causes, at present a pentad of fruits; at present there are five causes, in the future a pentad of fruits.

එතෙහි පන වීසතියා ආකාරසඞ්ඛාතෙහි අරෙහි වීසතිආකාරාරන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ අතීතෙ හෙතවො පඤ්චාති අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා චාති ඉමෙ තාව ද්වෙ වුත්තා එව. යස්මා පන අවිද්වා පරිතස්සති, පරිතස්සිතො උපාදියති, තස්සුපාදානපච්චයා භවො. තස්මා තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවොති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයා’’ති (පටි. ම. 1.47).

Furthermore, by these twenty spokes, which are designated as aspects, this wheel should be understood as 'having twenty spokes which are its aspects.' Herein, regarding the words 'in the past there were five causes': two of these, ignorance and formations, have already been mentioned. But since one who is ignorant is anxious, and being anxious one clings, and with that clinging as condition there is becoming, craving, clinging, and becoming are also included. Hence it is said: 'In a previous kamma-becoming, delusion is ignorance; accumulation is formations; delight is craving; taking up is clinging; volition is becoming. These five things in a previous kamma-becoming are conditions for relinking here' (Paṭis I 47).

තත්ථ පුරිමකම්මභවස්මින්ති පුරිමෙ කම්මභවෙ, අතීතජාතියං කම්මභවෙ කරියමානෙති අත්ථො. මොහො අවිජ්ජාති යො තදා දුක්ඛාදීසු මොහො, යෙන මූළ්හො කම්මං කරොති, සා අවිජ්ජා. ආයූහනා සඞ්ඛාරාති තං කම්මං කරොතො යා පුරිමචෙතනායො, යථා ‘‘දානං දස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා මාසම්පි සංවච්ඡරම්පි දානුපකරණානි සජ්ජෙන්තස්ස උප්පන්නා පුරිමචෙතනායො. පටිග්ගාහකානං පන හත්ථෙ දක්ඛිණං පතිට්ඨාපයතො චෙතනා භවොති වුච්චති. එකාවජ්ජනෙසු වා ඡසු ජවනෙසු චෙතනා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නාම[Pg.215]. සත්තමෙ භවො. යා කාචි වා පන චෙතනා භවො. සම්පයුත්තා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නාම. නිකන්ති තණ්හාති යා කම්මං කරොන්තස්ස ඵලෙ උපපත්තිභවෙ නිකාමනා පත්ථනා, සා තණ්හා නාම. උපගමනං උපාදානන්ති යං කම්මභවස්ස පච්චයභූතං ‘‘ඉදං කත්වා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ කාමෙ සෙවිස්සාමි උච්ඡිජ්ජිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පවත්තං උපගමනං ගහණං පරාමසනං, ඉදං උපාදානං නාම. චෙතනා භවොති ආයූහනාවසානෙ වුත්තා චෙතනා භවොති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

Herein, 'in a previous kamma-becoming' means in the previous kamma-becoming, that is, while kamma was being performed in a past birth. 'Delusion is ignorance' means the delusion concerning suffering, etc., at that time, through which a deluded person performs kamma; that is ignorance. 'Accumulation is formations' refers to the prior volitions of one performing that kamma, as when, having generated the thought, 'I will give a gift,' one spends a month or a year preparing the requisites for the gift; these are the prior volitions that have arisen. But the volition at the moment of placing the offering in the recipient's hand is called 'becoming.' Or, the volition in the six impulsions is called 'accumulation, that is, formations'; the seventh is 'becoming.' Or else, any volition is 'becoming'; its associated states are 'accumulation, that is, formations.' 'Delight is craving' means the fondness or aspiration for the fruit in a future rebirth-becoming while one is performing kamma; that is craving. 'Taking up is clinging' means the taking up, grasping, or adherence that occurs as a condition for kamma-becoming, in the manner of thinking, 'Having done this, I will enjoy sensual pleasures in such-and-such a place,' or 'I will be annihilated'; this is clinging. 'Volition is becoming'—the meaning should be understood thus: the volition mentioned at the conclusion of the accumulation is 'becoming.'

ඉදානි ඵලපඤ්චකන්ති විඤ්ඤාණාදිවෙදනාවසානං පාළියං ආගතමෙව. යථාහ – ‘‘ඉධ පටිසන්ධි විඤ්ඤාණං, ඔක්කන්ති නාමරූපං, පසාදො ආයතනං, ඵුට්ඨො ඵස්සො, වෙදයිතං වෙදනා, ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ඉධූපපත්තිභවස්මිං පුරෙකතස්ස කම්මස්ස පච්චයා’’ති (පටි. 1.47). තත්ථ පටිසන්ධි විඤ්ඤාණන්ති යං භවන්තරපටිසන්ධානවසෙන උප්පන්නත්තා පටිසන්ධීති වුච්චති, තං විඤ්ඤාණං. ඔක්කන්ති නාමරූපන්ති යා ගබ්භෙ රූපාරූපධම්මානං ඔක්කන්ති ආගන්ත්වා පවිසනං විය, ඉදං නාමරූපං. පසාදො ආයතනන්ති ඉදං චක්ඛාදිපඤ්චායතනවසෙන වුත්තං. ඵුට්ඨො ඵස්සොති යො ආරම්මණං ඵුට්ඨො ඵුසන්තො උප්පන්නො, අයං ඵස්සො. වෙදයිතං වෙදනාති යං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන වා සළායතනපච්චයෙන වා ඵස්සෙන සහ උප්පන්නං විපාකවෙදයිතං, සා වෙදනාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

As to 'at present a pentad of fruits,' this, beginning with consciousness and ending with feeling, is indeed found in the Pāli. As it is said: 'Here, relinking is consciousness; descent is name-and-form; sensitivity is the sense base; what is touched is contact; what is felt is feeling. These five things in this rebirth-existence are the result of kamma done previously' (Paṭis I 47). Herein, 'relinking is consciousness' means the consciousness that is called 'relinking' because it has arisen by way of linking one existence to another. 'Descent is name-and-form' means the descent, like an arrival and entry, of material and immaterial states into the womb; this is name-and-form. 'Sensitivity is the sense base' is stated with reference to the five sense bases beginning with the eye. 'What is touched is contact' means the contact that has arisen touching, making impact with, the object. 'What is felt is feeling' means the resultant feeling that arises together with the relinking consciousness or with contact conditioned by the six sense bases; that is feeling. The meaning should be understood in this way.

ඉදානි හෙතවො පඤ්චාති තණ්හාදයො පාළියං ආගතා තණ්හුපාදානභවා. භවෙ පන ගහිතෙ තස්ස පුබ්බභාගා තංසම්පයුත්තා වා සඞ්ඛාරා ගහිතාව හොන්ති. තණ්හුපාදානග්ගහණෙන ච තංසම්පයුත්තා, යාය වා මූළ්හො කම්මං කරොති, සා අවිජ්ජා ගහිතාව හොතීති. එවං පඤ්ච. තෙනාහ ‘‘ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනානං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවොති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ඉධ කම්මභවස්මිං ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයා’’ති (පටි. ම. 1.47). තත්ථ ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනානන්ති පරිපක්කායතනස්ස කම්මකරණකාලෙ සම්මොහො දස්සිතො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

As to 'at present there are five causes,' these are craving and so on, which are found in the Pāli as craving, clinging, and existence. Now, when existence is taken, the formations that are its prior phase or are associated with it are also included. And by the inclusion of craving and clinging, the ignorance that is associated with them, or through which a deluded person performs kamma, is also included. Thus there are five. Hence it is said: 'Here, owing to the maturity of the sense bases, delusion is ignorance; accumulation is formations; delight is craving; taking up is clinging; volition is existence. These five things in this kamma-existence are conditions for future relinking' (Paṭis I 47). Herein, by the words 'here, owing to the maturity of the sense bases,' the delusion at the time of performing kamma by one with mature sense bases is shown. The rest has a plain meaning.

ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති විඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච. තානි ජාතිග්ගහණෙන වුත්තානි. ජරාමරණං පන තෙසංයෙව ජරාමරණං. තෙනාහ – ‘‘ආයතිං පටිසන්ධි විඤ්ඤාණං[Pg.216], ඔක්කන්ති නාමරූපං, පසාදො ආයතනං, ඵුට්ඨො ඵස්සො, වෙදයිතං වෙදනා, ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ආයතිං උපපත්තිභවස්මිං ඉධ කතස්ස කම්මස්ස පච්චයා’’ති (පටි. ම. 1.47). එවමිදං වීසති ආකාරාරං හොති.

As to 'in the future a pentad of fruits,' this means the five beginning with consciousness. They are stated by the inclusion of birth. And aging-and-death is the aging-and-death of just these. Hence it is said: 'In the future, relinking is consciousness; descent is name-and-form; sensitivity is the sense base; what is touched is contact; what is felt is feeling. These five things in a future rebirth-existence are the result of kamma done here' (Paṭis I 47). Thus this comes to have twenty aspects as its spokes.

තිවට්ටමනවට්ඨිතං භමතීති එත්ථ පන සඞ්ඛාරභවා කම්මවට්ටං, අවිජ්ජාතණ්හුපාදානානි කිලෙසවට්ටං, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා විපාකවට්ටන්ති ඉමෙහි තීහි වට්ටෙහි තිවට්ටමිදං භවචක්කං යාව කිලෙසවට්ටං න උපච්ඡිජ්ජති, තාව අනුපච්ඡින්නපච්චයත්තා අනවට්ඨිතං පුනප්පුනං පරිවත්තනතො භමතියෙවාති වෙදිතබ්බං.

Here, as to the statement that it revolves with three rounds, without stop: formations and existence are the round of kamma; ignorance, craving, and clinging are the round of defilements; consciousness, name-and-form, the six sense bases, contact, and feeling are the round of results. It should be understood that this wheel of existence has three rounds because of these three rounds. For as long as the round of defilements is not cut off, for so long, because its condition is not cut off, it revolves without stop, turning again and again.

655. තයිදමෙවං භමමානං,

655. This very wheel of existence, thus revolving,

සච්චප්පභවතො කිච්චා, වාරණා උපමාහි ච;

ගම්භීරනයභෙදා ච, විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

Should be understood as is fitting: from its origin from the truths, from its function, from its prevention, by similes, and from the distinctions in its profound method.

තත්ථ යස්මා කුසලාකුසලං කම්මං අවිසෙසෙන සමුදයසච්චන්ති සච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තං, තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා දුතියසච්චප්පභවං දුතියසච්චං. සඞ්ඛාරෙහි විඤ්ඤාණං දුතියසච්චප්පභවං පඨමසච්චං. විඤ්ඤාණාදීහි [Pg.217] නාමරූපාදීනි විපාකවෙදනාපරියොසානානි පඨමසච්චප්පභවං පඨමසච්චං. වෙදනාය තණ්හා පඨමසච්චප්පභවං දුතියසච්චං. තණ්හාය උපාදානං දුතියසච්චප්පභවං දුතියසච්චං. උපාදානතො භවො දුතියසච්චප්පභවං පඨමදුතියසච්චද්වයං. භවතො ජාති දුතියසච්චප්පභවං පඨමසච්චං. ජාතියා ජරාමරණං පඨමසච්චප්පභවං පඨමසච්චන්ති එවං තාවිදං සච්චප්පභවතො විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

Herein, since it is said in the Saccavibhaṅga that wholesome and unwholesome kamma without distinction is the truth of the origin, therefore: 'With ignorance as condition, formations' means that from ignorance (the second truth) there arise formations (the second truth). From formations (the second truth) there arises consciousness (the first truth). From consciousness and so on (the first truth), there arise name-and-form and so on, ending with resultant feeling (the first truth). From feeling (the first truth) there arises craving (the second truth). From craving (the second truth) there arises clinging (the second truth). From clinging (the second truth) there arises existence (the pair of the first and second truths). From existence (the second truth) there arises birth (the first truth). From birth (the first truth) there arises aging-and-death (the first truth). Thus this should be understood as is fitting from the standpoint of its origin from the truths.

656. යස්මා පනෙත්ථ අවිජ්ජා වත්ථූසු ච සත්තෙ සම්මොහෙති, පච්චයො ච හොති සඞ්ඛාරානං පාතුභාවාය. තථා සඞ්ඛාරා සඞ්ඛතඤ්ච අභිසඞ්ඛරොන්ති, පච්චයා ච හොන්ති විඤ්ඤාණස්ස. විඤ්ඤාණම්පි වත්ථුඤ්ච පටිවිජානාති, පච්චයො ච හොති නාමරූපස්ස. නාමරූපම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච උපත්ථම්භෙති, පච්චයො ච හොති සළායතනස්ස. සළායතනම්පි සවිසයෙ ච පවත්තති, පච්චයො ච හොති ඵස්සස්ස. ඵස්සොපි ආරම්මණඤ්ච ඵුසති, පච්චයො ච හොති වෙදනාය. වෙදනාපි ආරම්මණරසඤ්ච අනුභවති, පච්චයො ච හොති තණ්හාය. තණ්හාපි රජ්ජනීයෙ ච ධම්මෙ රජ්ජති, පච්චයො ච හොති උපාදානස්ස. උපාදානම්පි උපාදානියෙ ච ධම්මෙ උපාදියති, පච්චයො ච හොති භවස්ස. භවොපි නානාගතීසු ච වික්ඛිපති, පච්චයො ච හොති ජාතියා. ජාතිපි ඛන්ධෙ ච ජනෙති තෙසං අභිනිබ්බත්තිභාවෙන පවත්තත්තා, පච්චයො ච හොති ජරාමරණස්ස. ජරාමරණම්පි ඛන්ධානං පාකභෙදභාවඤ්ච අධිතිට්ඨති, පච්චයො ච හොති භවන්තරපාතුභාවාය සොකාදීනං අධිට්ඨානත්තා. තස්මා සබ්බපදෙසු ද්වෙධා පවත්තිකිච්චතොපි ඉදං විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

656. Since, herein, ignorance both deludes beings in regard to things and is a condition for the appearance of formations. Likewise, formations both fashion the formed and are a condition for consciousness. Consciousness both cognizes the object and is a condition for name-and-form. Name-and-form both support each other and are a condition for the sixfold sense base. The sixfold sense base both operates in its own domain and is a condition for contact. Contact both touches the object and is a condition for feeling. Feeling both experiences the taste of the object and is a condition for craving. Craving both delights in desirable things and is a condition for clinging. Clinging both clings to things that can be clung to and is a condition for existence. Existence both casts beings into various destinies and is a condition for birth. Birth both generates the aggregates, since it occurs as their new production, and is a condition for aging-and-death. Aging-and-death both presides over the maturing and dissolution of the aggregates and is a condition for the appearance of a future existence, being the basis for sorrow and the like. Therefore, this should be understood as is fitting from the standpoint of its twofold function in all its parts.

657. යස්මා චෙත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඉදං කාරකදස්සනනිවාරණං. සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්ති අත්තසඞ්කන්තිදස්සනනිවාරණං. විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපන්ති ‘‘අත්තා’’තිපරිකප්පිතවත්ථුභෙදදස්සනතො ඝනසඤ්ඤානිවාරණං. නාමරූපපච්චයා සළායතනන්තිආදි අත්තා පස්සති…පෙ… විජානාති, ඵුසති, වෙදයති, තණ්හියති, උපාදියති, භවති, ජායති, ජීයති, මීයතීතිඑවමාදිදස්සනනිවාරණං. තස්මා මිච්ඡාදස්සනනිවාරණතොපෙතං භවචක්කං විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

657. Since, herein, the statement 'with ignorance as condition, formations' prevents the view of a creator. The statement 'with formations as condition, consciousness' prevents the view of a transmigrating self. The statement 'with consciousness as condition, name-and-form' prevents the perception of compactness by showing the division of the things conceived of as a 'self.' The statement 'with name-and-form as condition, the sixfold sense base,' and so on, prevents such views as 'the self sees... knows, contacts, feels, craves, clings, exists, is born, ages, and dies.' Therefore, this wheel of existence should also be understood, as is fitting, as a prevention of wrong views.

658. යස්මා [Pg.218] පනෙත්ථ සලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන ධම්මානං අදස්සනතො අන්ධො විය අවිජ්ජා. අන්ධස්ස උපක්ඛලනං විය අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා. උපක්ඛලිතස්ස පතනං විය සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං. පතිතස්ස ගණ්ඩපාතුභාවො විය විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. ගණ්ඩභෙදපීළකා විය නාමරූපපච්චයා සළායතනං. ගණ්ඩපීළකාඝට්ටනං විය සළායතනපච්චයා ඵස්සො. ඝට්ටනදුක්ඛං විය ඵස්සපච්චයා වෙදනා, දුක්ඛස්ස පටිකාරාභිලාසො විය වෙදනාපච්චයා තණ්හා. පටිකාරාභිලාසෙන අසප්පායග්ගහණං විය තණ්හාපච්චයා උපාදානං. උපාදිණ්ණඅසප්පායාලෙපනං විය උපාදානපච්චයා භවො. අසප්පායාලෙපනෙන ගණ්ඩවිකාරපාතුභාවො විය භවපච්චයා ජාති. ගණ්ඩවිකාරතො ගණ්ඩභෙදො විය ජාතිපච්චයා ජරාමරණං. යස්මා වා පනෙත්ථ අවිජ්ජා අප්පටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තිභාවෙන සත්තෙ අභිභවති පටලං විය අක්ඛීනි. තදභිභූතො ච බාලො පුනබ්භවිකෙහි සඞ්ඛාරෙහි අත්තානං වෙඨෙති කොසකාරකිමි විය කොසප්පදෙසෙහි. සඞ්ඛාරපරිග්ගහිතං විඤ්ඤාණං ගතීසු පතිට්ඨං ලභති පරිණායකපරිග්ගහිතො විය රාජකුමාරො රජ්ජෙ. උපපත්තිනිමිත්තපරිකප්පනතො විඤ්ඤාණං පටිසන්ධියං අනෙකප්පකාරං නාමරූපං අභිනිබ්බත්තෙති මායාකාරො විය මායං. නාමරූපෙ පතිට්ඨිතං සළායතනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාති සුභූමියං පතිට්ඨිතො වනප්පගුම්බො විය. ආයතනඝට්ටනතො ඵස්සො ජායති අරණිසහිතාභිමන්ථනතො අග්ගි විය. ඵස්සෙන ඵුට්ඨස්ස වෙදනා පාතුභවති අග්ගිනා ඵුට්ඨස්ස දාහො විය. වෙදයමානස්ස තණ්හා පවඩ්ඪති ලොණූදකං පිවතො පිපාසා විය. තසිතො භවෙසු අභිලාසං කරොති පිපාසිතො විය පානීයෙ. තදස්සුපාදානං, උපාදානෙන භවං උපාදියති ආමිසලොභෙන මච්ඡො බළිසං විය. භවෙ සති ජාති හොති බීජෙ සති අඞ්කුරො විය. ජාතස්ස අවස්සං ජරාමරණං උප්පන්නස්ස රුක්ඛස්ස පතනං විය. තස්මා එවං උපමාහිපෙතං භවචක්කං විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

658. Herein, because of not seeing phenomena according to their individual and general characteristics, ignorance is like a blind person. Formations conditioned by ignorance are like a blind person's stumbling. Consciousness conditioned by formations is like the falling of one who has stumbled. Name-and-form conditioned by consciousness is like the appearance of a boil on one who has fallen. The six sense bases conditioned by name-and-form are like a pustule on a boil about to burst. Contact conditioned by the six sense bases is like the striking of the boil and pustule. Feeling conditioned by contact is like the pain from that striking. Craving conditioned by feeling is like the desire for a remedy for the pain. Clinging conditioned by craving is like grasping an unsuitable remedy out of that desire. Becoming conditioned by clinging is like applying the unsuitable remedy that has been grasped. Birth conditioned by becoming is like the appearance of a corruption of the boil from the unsuitable application. Aging-and-death conditioned by birth is like the bursting of the boil from its corruption. Alternatively, herein ignorance overwhelms beings through non-attainment and wrong practice, like a film over the eyes. And being overcome by it, the fool entangles himself with formations that lead to renewed existence, like a cocoon-making worm with the parts of its cocoon. Consciousness, seized by formations, finds a footing in the destinations, like a prince established in the kingdom by his guardian. Through the mental construction of the sign of rebirth, consciousness at rebirth-linking generates name-and-form of many kinds, like a magician creating an illusion. Established in name-and-form, the six sense bases reach growth, increase, and expansion, like a grove of trees established in fertile soil. From the impact on the sense bases, contact arises, like fire from the friction of fire-sticks. For one touched by contact, feeling arises, like the burning for one touched by fire. For one who is feeling, craving increases, like the thirst of one drinking salt water. Being thirsty with craving, one desires states of existence, like a thirsty person desires water. That desire becomes its clinging. Through clinging, one grasps at becoming, like a fish seizes a hook out of greed for bait. When there is becoming, birth occurs, like a sprout when there is a seed. For one who is born, aging-and-death is inevitable, like the falling of a tree that has arisen. Therefore, this wheel of existence should also be understood, as is fitting, through these similes.

659. යස්මා ච භගවතා අත්ථතොපි ධම්මතොපි දෙසනතොපි පටිවෙධතොපි ගම්භීරභාවං සන්ධාය ‘‘ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො චා’’ති (දී. නි. 2.95; සං. නි. 2.60) වුත්තං, තස්මා ගම්භීරභෙදතොපෙතං භවචක්කං විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

659. And because the Blessed One, with reference to its profundity in terms of meaning, principle, teaching, and penetration, said, ‘This dependent origination, Ānanda, is profound and it appears profound,’ therefore this wheel of existence should also be understood, as is fitting, from the standpoint of its distinctions of profundity.

තත්ථ [Pg.219] යස්මා න ජාතිතො ජරාමරණං න හොති, න ච ජාතිං විනා අඤ්ඤතො හොති, ඉත්ථඤ්ච ජාතිතො සමුදාගච්ඡතීති එවං ජාතිපච්චයසමුදාගතට්ඨස්ස දුරවබොධනීයතො ජරාමරණස්ස ජාතිපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො ගම්භීරො. තථා ජාතියා භවපච්චය…පෙ… සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො ගම්භීරො. තස්මා ඉදං භවචක්කං අත්ථගම්භීරන්ති අයං තාවෙත්ථ අත්ථගම්භීරතා. හෙතුඵලඤ්හි අත්ථොති වුච්චති. යථාහ – ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 720).

Herein, since it is not that aging-and-death does not arise from birth, nor does it arise from anything else apart from birth, and in this way it arises from birth—because this state of having arisen together from birth as its condition is difficult to comprehend, the nature of aging-and-death as having been produced and having arisen together from birth as its condition is profound. Likewise, the nature of birth as having been produced and having arisen together from becoming as its condition… and so on… the nature of formations as having been produced and having arisen together from ignorance as their condition is profound. Therefore, this wheel of existence is profound in meaning. This, for a start, is the profundity of meaning here. For the fruit of a cause is called 'meaning' (attha), as it is said: ‘Knowledge of the fruit of a cause is the analytical knowledge of meaning.’

යස්මා පන යෙනාකාරෙන යදවත්ථා ච අවිජ්ජා තෙසං තෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති, තස්ස දුරවබොධනීයතො අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයට්ඨො ගම්භීරො. තථා සඞ්ඛාරානං…පෙ… ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයට්ඨො ගම්භීරො, තස්මා ඉදං භවචක්කං ධම්මගම්භීරන්ති අයමෙත්ථ ධම්මගම්භීරතා. හෙතුනො හි ධම්මොති නාමං. යථාහ – ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 720).

Furthermore, because the mode and the state in which ignorance is a condition for these and those formations are difficult to comprehend, the nature of ignorance as a condition for formations is profound. Likewise, the nature of formations as a condition… and so on… the nature of birth as a condition for aging-and-death is profound. Therefore, this wheel of existence is profound in principle. This is the profundity in principle here. For 'principle' (dhamma) is a name for the cause, as it is said: ‘Knowledge in the cause is the analytical knowledge of principle (dhamma).’

යස්මා චස්ස තෙන තෙන කාරණෙන තථා තථා පවත්තෙතබ්බත්තා දෙසනාපි ගම්භීරා, න තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අඤ්ඤං ඤාණං පතිට්ඨං ලභති. තථාහෙතං කත්ථචි සුත්තෙ අනුලොමතො, කත්ථචි පටිලොමතො, කත්ථචි අනුලොමපටිලොමතො, කත්ථචි වෙමජ්ඣතො පට්ඨාය අනුලොමතො වා පටිලොමතො වා, කත්ථචි තිසන්ධිචතුසඞ්ඛෙපං, කත්ථචි ද්විසන්ධිතිසඞ්ඛෙපං, කත්ථචි එකසන්ධිද්විසඞ්ඛෙපං දෙසිතං, තස්මා ඉදං භවචක්කං දෙසනාගම්භීරන්ති අයං දෙසනාගම්භීරතා.

Furthermore, because its teaching must be expounded in this way and that way for this reason and that, the teaching itself is profound; no knowledge other than the knowledge of omniscience gains a footing there. Thus it has been taught in some suttas in forward order; in some, in reverse order; in some, in both forward and reverse order; in some, beginning from the middle and proceeding either forwards or backwards; in some, with three connections and four sections; in some, with two connections and three sections; and in some, with one connection and two sections. Therefore, this wheel of existence is profound in its teaching. This is the profundity of its teaching.

යස්මා චෙත්ථ යො සො අවිජ්ජාදීනං සභාවො, යෙන පටිවිද්ධෙන අවිජ්ජාදයො සම්මා සලක්ඛණතො පටිවිද්ධා හොන්ති, සො දුප්පරියොගාහත්තා ගම්භීරො, තස්මා ඉදං භවචක්කං පටිවෙධගම්භීරං. තථා හෙත්ථ අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණාදස්සනසච්චාසම්පටිවෙධට්ඨො ගම්භීරො, සඞ්ඛාරානං අභිසඞ්ඛරණායූහනසරාගවිරාගට්ඨො, විඤ්ඤාණස්ස සුඤ්ඤතඅබ්‍යාපාරඅසඞ්කන්තිපටිසන්ධිපාතුභාවට්ඨො, නාමරූපස්ස එකුප්පාදවිනිබ්භොගාවිනිබ්භොගනමනරුප්පනට්ඨො, සළායතනස්ස අධිපතිලොකද්වාරඛෙත්තවිසයිභාවට්ඨො, ඵස්සස්ස ඵුසනසඞ්ඝට්ටනසඞ්ගතිසන්නිපාතට්ඨො[Pg.220], වෙදනාය ආරම්මණරසානුභවනසුඛදුක්ඛමජ්ඣත්තභාවනිජ්ජීවවෙදයිතට්ඨො. තණ්හාය අභිනන්දිතජ්ඣොසානසරිතාලතානදීතණ්හාසමුද්දදුප්පූරට්ඨො, උපාදානස්ස ආදානග්ගහණාභිනිවෙසපරාමාසදුරතික්කමට්ඨො, භවස්ස ආයූහනාභිසඞ්ඛරණයොනිගතිඨිතිනිවාසෙසුඛිපනට්ඨො, ජාතියා ජාති සඤ්ජාති ඔක්කන්ති නිබ්බත්ති පාතුභාවට්ඨො, ජරාමරණස්ස ඛයවයභෙදවිපරිණාමට්ඨො ගම්භීරොති අයමෙත්ථ පටිවෙධගම්භීරතා.

Furthermore, since the intrinsic nature of ignorance and the other factors—by the penetration of which ignorance and the other factors are rightly penetrated according to their individual characteristics—is profound because it is difficult to fathom, therefore this wheel of existence is profound in terms of what is to be penetrated. Herein, the profundity of ignorance lies in its meaning of non-knowing, not seeing, and not penetrating the truths. The profundity of formations lies in their meaning of forming, accumulating, being with passion, and being without passion. The profundity of consciousness lies in its meaning of being empty, inactive, non-transference, and manifestation as rebirth-linking. The profundity of name-and-form lies in its meaning of co-arising, being separable, being inseparable, inclining, and being afflicted. The profundity of the six sense bases lies in their meaning of being dominant, a world, a door, a field, and a sphere. The profundity of contact lies in its meaning of touching, impact, coming together, and concurrence. The profundity of feeling lies in its meaning of experiencing the flavour of an object, being pleasant, painful, or neutral, and being felt as lifeless. The profundity of craving lies in its meaning of delighting, adhering, being like a flowing stream, a creeper, a river, an ocean of craving, and being hard to fill. The profundity of clinging lies in its meaning of taking up, grasping, adherence, misapprehension, and being hard to get past. The profundity of becoming lies in its meaning of accumulating, forming, and projecting into wombs, destinations, stations, and abodes. The profundity of birth lies in its meaning of birth, generation, descent, production, and manifestation. The profundity of aging-and-death lies in its meaning of decay, fading, breaking up, and changing. This, herein, is the profundity in terms of what is to be penetrated.

660. යස්මා පනෙත්ථ එකත්තනයො, නානත්තනයො, අබ්‍යාපාරනයො, එවංධම්මතානයොති චත්තාරො අත්ථනයා හොන්ති, තස්මා නයභෙදතොපෙතං භවචක්කං විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

660. Furthermore, since there are herein four modes of meaning—the mode of unity, the mode of diversity, the mode of non-agency, and the mode of suchness—therefore, this wheel of existence should also be understood by way of the distinctions of method, as is fitting.

තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්ති එවං බීජස්ස අඞ්කුරාදිභාවෙන රුක්ඛභාවප්පත්ති විය සන්තානානුපච්ඡෙදො එකත්තනයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තො හෙතුඵලසම්බන්ධෙන සන්තානස්ස අනුපච්ඡෙදාවබොධතො උච්ඡෙදදිට්ඨිං පජහති. මිච්ඡා පස්සන්තො හෙතුඵලසම්බන්ධෙන පවත්තමානස්ස සන්තානානුපච්ඡෙදස්ස එකත්තගහණතො සස්සතදිට්ඨිං උපාදියති.

Herein, ‘With ignorance as condition, formations; with formations as condition, consciousness’—thus, the unbroken continuity, like a seed reaching the state of a tree by way of a sprout and so on, is called the mode of unity. One who sees this rightly abandons the annihilation view by understanding the unbrokenness of the continuum through the connection of cause and effect. One who sees wrongly adopts the eternalism view by grasping as a unity the unbroken continuity of the ongoing process connected by cause and effect.

අවිජ්ජාදීනං පන යථාසකංලක්ඛණවවත්ථානං නානත්තනයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තො නවනවානං උප්පාදදස්සනතො සස්සතදිට්ඨිං පජහති. මිච්ඡා පස්සන්තො එකසන්තානපතිතස්ස භින්නසන්තානස්සෙව නානත්තග්ගහණතො උච්ඡෙදදිට්ඨිං උපාදියති.

The establishment of the individual characteristics of ignorance and the other factors is the mode of diversity. One who sees this rightly abandons the eternalism view by seeing the arising of ever new phenomena. One who sees wrongly adopts the annihilation view by grasping the diversity that occurs within a single continuum as if it were a broken continuum.

අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා මයා උප්පාදෙතබ්බා, සඞ්ඛාරානං වා විඤ්ඤාණං අම්හෙහීති එවමාදිබ්‍යාපාරාභාවො අබ්‍යාපාරනයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තො කාරකස්ස අභාවාවබොධතො අත්තදිට්ඨිං පජහති. මිච්ඡා පස්සන්තො යො අසතිපි බ්‍යාපාරෙ අවිජ්ජාදීනං සභාවනියමසිද්ධො හෙතුභාවො, තස්ස අග්ගහණතො අකිරියදිට්ඨිං උපාදියති.

The absence of any agency such as ‘Formations are to be produced by me through ignorance’ or ‘Consciousness is to be produced by us through formations’ is the mode of non-agency. One who sees this rightly abandons the self-view by understanding the absence of a doer. One who sees wrongly, by not grasping that even without an agent there is a causal state for ignorance and the other factors established by the necessity of their own nature, adopts the view of non-action.

අවිජ්ජාදීහි පන කාරණෙහි සඞ්ඛාරාදීනංයෙව සම්භවො ඛීරාදීහි දධිආදීනං විය, න අඤ්ඤෙසන්ති අයං එවංධම්මතානයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තො පච්චයානුරූපතො ඵලාවබොධා අහෙතුකදිට්ඨිං අකිරියදිට්ඨිඤ්ච පජහති. මිච්ඡා පස්සන්තො පච්චයානුරූපං ඵලප්පවත්තිං අග්ගහෙත්වා යතො කුතොචි [Pg.221] යස්ස කස්සචි අසම්භවග්ගහණතො අහෙතුකදිට්ඨිඤ්චෙව නියතවාදඤ්ච උපාදියතීති එවමිදං භවචක්කං,

The arising of only formations and so on from conditions such as ignorance and so on—like the arising of only curds and so on from milk and so on, and not from other things—is the mode of suchness. One who sees rightly abandons the views of causelessness and inefficacy by understanding the result in accordance with its conditions. One who sees wrongly, by not grasping the occurrence of the result in accordance with its conditions and by grasping the impossible arising of anything whatsoever from anywhere whatsoever, adopts the view of causelessness and the doctrine of fatalism. Thus is this wheel of existence,

සච්චප්පභවතො කිච්චා, වාරණාඋපමාහි ච;

ගම්භීරනයභෙදා ච, විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං.

From its source in the truths, from function, from prevention, and from similes; and from the distinctions of profundity and method, it should be understood as is fitting.

661. ඉදඤ්හි අතිගම්භීරතො අගාධං. නානානයගහනතො දුරතියානං. ඤාණාසිනා සමාධිපවරසිලායං සුනිසිතෙන,

661. For this is unfathomable for its great depth, hard to traverse for its jungle of many methods. With the sword of wisdom, well-sharpened on the excellent stone of concentration,

භවචක්කමපදාලෙත්වා, අසනිවිචක්කමිව නිච්චනිම්මථනං;

සංසාරභයමතීතො, න කොචි සුපිනන්තරෙප්‍යත්ථි.

Without shattering the wheel of existence, there is no one, not even in a dream, who has passed beyond the fear of saṃsāra, which is ever-crushing like the wheel of a thunderbolt.

වුත්තම්පි හෙතං භගවතා – ‘‘ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච. එතස්ස චානන්ද, ධම්මස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමයං පජා තන්තාකුලකජාතා කුලාගණ්ඨිකජාතා මුඤ්ජපබ්බජභූතා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තතී’’ති (මහාව. 95; සං. නි. 2.60). තස්මා අත්තනො වා පරෙසං වා හිතාය ච සුඛාය ච පටිපන්නො අවසෙසකිච්චානි පහාය,

This was also spoken by the Blessed One: 'Deep, Ānanda, is this dependent origination, and it appears deep. It is through not understanding and not penetrating this Dhamma, Ānanda, that this generation has become a tangled skein, a knotted ball of thread, like matted muñja and babbaja grass; it does not pass beyond the plane of misery, the bad destination, the nether world, saṃsāra' (DN 15.1; SN 12.60). Therefore, having abandoned other duties, one who is practicing for the welfare and happiness of oneself or others,

ගම්භීරෙ පච්චයාකාරප්පභෙදෙ ඉධ පණ්ඩිතො;

යථා ගාධං ලභෙථෙවමනුයුඤ්ජෙ සදා සතොති.

A wise person here should always mindfully apply himself to the deep and diverse modes of the conditional structure, in order to find a firm footing.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, composed for the joy of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

in the chapter on the Development of Wisdom,

පඤ්ඤාභූමිනිද්දෙසො නාම

the Exposition of the Ground of Wisdom by name,

සත්තරසමො පරිච්ඡෙදො.

is the Seventeenth Chapter.

18. දිට්ඨිවිසුද්ධිනිද්දෙසො

18. The Exposition of the Purification of View

නාමරූපපරිග්ගහකථා

The Discourse on the Comprehension of Mentality-Materiality

662. ඉදානි [Pg.222] යා ‘‘ඉමෙසු භූමිභූතෙසු ධම්මෙසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන ඤාණපරිචයං කත්වා ‘සීලවිසුද්ධි චෙව චිත්තවිසුද්ධි චා’ති ද්වෙ මූලභූතා විසුද්ධියො සම්පාදෙතබ්බා’’ති වුත්තා. තත්ථ සීලවිසුද්ධි නාම සුපරිසුද්ධං පාතිමොක්ඛසංවරාදිචතුබ්බිධං සීලං, තඤ්ච සීලනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතමෙව. චිත්තවිසුද්ධි නාම සඋපචාරා අට්ඨ සමාපත්තියො, තාපි චිත්තසීසෙන වුත්තසමාධිනිද්දෙසෙ සබ්බාකාරෙන විත්ථාරිතා එව. තස්මා තා තත්ථ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

662. Now, it was said: 'Having gained acquaintance with knowledge of these states that are the ground by way of study and questioning, two purifications that are the root should be accomplished, namely, purification of virtue and purification of mind.' Herein, purification of virtue is the fourfold utterly pure virtue beginning with the Pātimokkha restraint, and that has been explained in detail in the Exposition of Virtue. Purification of mind is the eight attainments together with their access concentration, and these too have been explained in every way in the Exposition of Concentration, which was stated under the heading of mind. Therefore, they should be understood in the way they were explained in detail there.

යං පන වුත්තං ‘‘දිට්ඨිවිසුද්ධි, කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි, මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි, ඤාණදස්සනවිසුද්ධීති ඉමා පන පඤ්ච විසුද්ධියො සරීර’’න්ති, තත්ථ නාමරූපානං යාථාවදස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම.

But as to what was said: 'Purification of view, purification by overcoming doubt, purification by knowledge and vision of path and not-path, purification by knowledge and vision of the way, and purification by knowledge and vision—these five purifications are the body.' Herein, the seeing of mentality-materiality as it really is is called purification of view.

663. තං සම්පාදෙතුකාමෙන සමථයානිකෙන තාව ඨපෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං අවසෙසරූපාරූපාවචරජ්ඣානානං අඤ්ඤතරතො වුට්ඨාය විතක්කාදීනි ඣානඞ්ගානි, තංසම්පයුත්තා ච ධම්මා ලක්ඛණරසාදිවසෙන පරිග්ගහෙතබ්බා. පරිග්ගහෙත්වා සබ්බම්පෙතං ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො නමනට්ඨෙන නාමන්ති වවත්ථපෙතබ්බං.

663. A serenity-vehicle meditator who wishes to accomplish this should first, setting aside the base of neither-perception-nor-non-perception, emerge from any of the remaining fine-material or immaterial jhānas. Then the jhāna factors, such as applied thought, and the states associated with them, should be comprehended by way of their characteristic, function, etc. Having comprehended them, all this should be defined as 'mentality' on the ground of bending, in the sense of its inclining towards an object.

තතො යථා නාම පුරිසො අන්තොගෙහෙ සප්පං දිස්වා තං අනුබන්ධමානො තස්ස ආසයං පස්සති, එවමෙව අයම්පි යොගාවචරො තං නාමං උපපරික්ඛන්තො ‘‘ඉදං නාමං කිං නිස්සාය පවත්තතී’’ති පරියෙසමානො තස්ස නිස්සයං හදයරූපං පස්සති. තතො හදයරූපස්ස නිස්සයභූතානි, භූතනිස්සිතානි ච සෙසුපාදායරූපානීති රූපං පරිග්ගණ්හාති. සො සබ්බම්පෙතං රුප්පනතො රූපන්ති වවත්ථපෙති. තතො නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූපන්ති සඞ්ඛෙපතො නාමරූපං වවත්ථපෙති.

Then, just as a man who sees a snake in his house follows it and finds its lair, so too this meditator, while investigating that mentality and searching, 'On what does this mentality depend?' sees the heart-materiality as its support. Then he comprehends materiality, namely, the material phenomena that are the support for the heart-materiality and the remaining derived material phenomena that are dependent on the primary elements. He defines all this as 'materiality' on the ground of its being afflicted. Then, in brief, he defines mentality-materiality as 'mentality with the characteristic of bending' and 'materiality with the characteristic of being afflicted'.

664. සුද්ධවිපස්සනායානිකො පන අයමෙව වා සමථයානිකො චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානං තෙසං තෙසං ධාතුපරිග්ගහමුඛානං අඤ්ඤතරමුඛවසෙන සඞ්ඛෙපතො වා විත්ථාරතො වා චතස්සො ධාතුයො පරිග්ගණ්හාති. අථස්ස යාථාවසරසලක්ඛණතො ආවිභූතාසු ධාතූසු කම්මසමුට්ඨානම්හි [Pg.223] තාව කෙසෙ ‘‘චතස්සො ධාතුයො, වණ්ණො, ගන්ධො, රසො, ඔජා, ජීවිතං, කායප්පසාදො’’ති එවං කායදසකවසෙන දස රූපානි, තත්ථෙව භාවස්ස අත්ථිතාය භාවදසකවසෙන දස, තත්ථෙව ආහාරසමුට්ඨානං ඔජට්ඨමකං, උතුසමුට්ඨානං, චිත්තසමුට්ඨානන්ති අපරානිපි චතුවීසතීති එවං චතුසමුට්ඨානෙසු චතුවීසතිකොට්ඨාසෙසු චතුචත්තාලීස චතුචත්තාලීස රූපානි, සෙදො, අස්සු, ඛෙළො, සිඞ්ඝාණිකාති ඉමෙසු පන චතූසු උතුචිත්තසමුට්ඨානෙසු ද්වින්නං ඔජට්ඨමකානං වසෙන සොළස සොළස රූපානි, උදරියං, කරීසං, පුබ්බො, මුත්තන්ති ඉමෙසු චතූසු උතුසමුට්ඨානෙසු උතුසමුට්ඨානස්සෙව ඔජට්ඨමකස්ස වසෙන අට්ඨ අට්ඨ රූපානි පාකටානි හොන්තීති. එස තාව ද්වත්තිංසාකාරෙ නයො.

664. But a pure-insight-vehicle meditator, or this same serenity-vehicle meditator, comprehends the four great elements either briefly or in detail by one of the approaches to the comprehension of elements stated in the Definition of the Four Elements. Then, when the elements have become manifest to him with their individual characteristics as appropriate, there become evident to him: first, in the kamma-born hair of the head, ten material phenomena by way of the body-decad—'the four great elements, color, odor, flavor, nutritive essence, life, and body-sensitivity'; and there also, because of the presence of sex-materiality, ten by way of the sex-decad; and there also, the nutriment-born, temperature-born, and consciousness-born octads with nutritive essence as the eighth, thus another twenty-four. So in each of the twenty-four parts with fourfold origination, there are forty-four material phenomena. But in these four—sweat, tears, saliva, and snot—which are born of temperature and consciousness, there are sixteen material phenomena each by way of two octads with nutritive essence as the eighth. And in these four—stomach contents, feces, pus, and urine—which are born of temperature only, there are eight material phenomena each by way of the temperature-born octad with nutritive essence as the eighth, become manifest. This, for now, is the method regarding the thirty-two parts.

යෙ පන ඉමස්මිං ද්වත්තිංසාකාරෙ ආවිභූතෙ අපරෙ දස ආකාරා ආවිභවන්ති. තත්ථ අසිතාදිපරිපාචකෙ තාව කම්මජෙ තෙජොකොට්ඨාසම්හි ඔජට්ඨමකඤ්චෙව ජීවිතඤ්චාති නව රූපානි, තථා චිත්තජෙ අස්සාසපස්සාසකොට්ඨාසෙපි ඔජට්ඨමකඤ්චෙව සද්දො චාති නව, සෙසෙසු චතුසමුට්ඨානෙසු අට්ඨසු ජීවිතනවකඤ්චෙව තීණි ච ඔජට්ඨමකානීති තෙත්තිංස රූපානි පාකටානි හොන්ති.

But when these thirty-two parts have become manifest, another ten parts become manifest. Therein, first, in the kamma-born fire-element part that digests what is eaten, drunk, etc., there are nine material phenomena: the octad with nutritive essence as the eighth and life. Similarly, in the consciousness-born in-and-out-breathing part, there are nine: the octad with nutritive essence as the eighth and sound. In the remaining eight parts with fourfold origination, thirty-three material phenomena become manifest: the life-nonad and three octads with nutritive essence as the eighth.

තස්සෙවං විත්ථාරතො ද්වාචත්තාලීසාකාරවසෙන ඉමෙසු භූතුපාදායරූපෙසු පාකටෙසු ජාතෙසු වත්ථුද්වාරවසෙන පඤ්ච චක්ඛුදසකාදයො, හදයවත්ථුදසකඤ්චාති අපරානිපි සට්ඨිරූපානි පාකටානි හොන්ති. සො සබ්බානිපි තානි රුප්පනලක්ඛණෙන එකතො කත්වා ‘‘එතං රූප’’න්ති පස්සති.

When for him in this way, by way of the forty-two parts in detail, these primary and derived material phenomena have become manifest, then by way of the bases and doors, another sixty material phenomena also become manifest: the five decad-groups beginning with the eye-decad, and the heart-base-decad. Having grouped them all together by the characteristic of being afflicted, he sees: 'This is materiality.'

තස්සෙවං පරිග්ගහිතරූපස්ස ද්වාරවසෙන අරූපධම්මා පාකටා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – ද්වෙපඤ්චවිඤ්ඤාණානි, තිස්සො මනොධාතුයො, අට්ඨසට්ඨි මනොවිඤ්ඤාණධාතුයොති එකාසීති ලොකියචිත්තානි, අවිසෙසෙන ච තෙහි චිත්තෙහි සහජාතො ඵස්සො, වෙදනා, සඤ්ඤා, චෙතනා, ජීවිතං, චිත්තට්ඨිති, මනසිකාරොති ඉමෙ සත්ත සත්ත චෙතසිකාති. ලොකුත්තරචිත්තානි පන නෙව සුද්ධවිපස්සකස්ස, න සමථයානිකස්ස පරිග්ගහං ගච්ඡන්ති අනධිගතත්තාති. සො සබ්බෙපි තෙ අරූපධම්මෙ නමනලක්ඛණෙන එකතො කත්වා ‘‘එතං නාම’’න්ති පස්සති. එවමෙකො චතුධාතුවවත්ථානමුඛෙන විත්ථාරතො නාමරූපං වවත්ථපෙති.

For one who has thus comprehended materiality, the immaterial phenomena become manifest by way of the doors. That is to say: the two sets of five consciousnesses, the three mind-elements, and the sixty-eight mind-consciousness-elements—thus eighty-one mundane consciousnesses; and, without exception, associated with these consciousnesses are these seven mental factors: contact, feeling, perception, volition, life, one-pointedness, and attention. However, the supramundane consciousnesses are not comprehended by either the pure-insight-vehicle meditator or the serenity-vehicle meditator because they have not been attained. Having grouped all these immaterial phenomena together by the characteristic of bending, he sees: 'This is mentality.' Thus someone defines mentality-materiality in detail by the approach of the definition of the four elements.

665. අපරො [Pg.224] අට්ඨාරසධාතුවසෙන. කථං? ඉධ භික්ඛු අත්ථි ඉමස්මිං අත්තභාවෙ චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතූති ධාතුයො ආවජ්ජිත්වා යං ලොකො සෙතකණ්හමණ්ඩලවිචිත්තං ආයතවිත්ථතං අක්ඛිකූපකෙ න්හාරුසුත්තකෙන ආබද්ධං මංසපිණ්ඩං ‘‘චක්ඛූ’’ති සඤ්ජානාති, තං අග්ගහෙත්වා ඛන්ධනිද්දෙසෙ උපාදාරූපෙසු වුත්තප්පකාරං චක්ඛුපසාදං ‘‘චක්ඛුධාතූ’’ති වවත්ථපෙති.

665. Another way is by means of the eighteen elements. How? Here, a bhikkhu adverts to the elements thus: 'In this individual existence there is the eye element... up to... the mind-consciousness element.' Having adverted to them, he does not take what the world perceives as the 'eye'—the variegated circle of white and black, long and broad, a ball of flesh bound by sinew-threads in the socket of the eye—but instead he defines as the 'eye element' the eye-sensitivity of the kind described in the Exposition of the Aggregates under Derived Materiality.

යානි පනස්ස නිස්සයභූතා චතස්සො ධාතුයො, පරිවාරකානි චත්තාරි වණ්ණ-ගන්ධ-රස-ඔජා-රූපානි, අනුපාලකං ජීවිතින්ද්‍රියන්ති නව සහජාතරූපානි, තත්ථෙව ඨිතානි කායදසකභාවදසකවසෙන වීසති කම්මජරූපානි, ආහාරසමුට්ඨානාදීනං තිණ්ණං ඔජට්ඨමකානං වසෙන චතුවීසති අනුපාදින්නරූපානීති එවං සෙසානි තෙපණ්ණාස රූපානි හොන්ති, න තානි ච ‘‘චක්ඛුධාතූ’’ති වවත්ථපෙති. එස නයො සොතධාතුආදීසුපි. කායධාතුයං පන අවසෙසානි තෙචත්තාලීස රූපානි හොන්ති. කෙචි පන උතුචිත්තසමුට්ඨානානි සද්දෙන සහ නව නව කත්වා පඤ්චචත්තාලීසාති වදන්ති.

But the four great elements that are its support, the four surrounding material phenomena of color, odor, taste, and nutritive essence, and the life faculty that sustains them—these nine co-nascent material phenomena; and the twenty kamma-born material phenomena standing there by way of the body-decad and the sex-decad; and the twenty-four non-appropriated material phenomena by way of the three octads born of nutriment, etc.—thus the remaining fifty-three material phenomena are present, but he does not define these as the 'eye element.' This is the method for the ear element, etc., as well. In the case of the body element, however, the remaining material phenomena are forty-three. But some say forty-five, counting the temperature-born and consciousness-born groups as nine each together with sound.

ඉති ඉමෙ පඤ්ච පසාදා, තෙසඤ්ච විසයා රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බා පඤ්චාති දස රූපානි දස ධාතුයො හොන්ති. අවසෙසරූපානි ධම්මධාතුයෙව හොන්ති. චක්ඛුං පන නිස්සාය රූපං ආරබ්භ පවත්තං චිත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු නාමාති එවං ද්වෙපඤ්චවිඤ්ඤාණානි පඤ්ච විඤ්ඤාණධාතුයො හොන්ති. තීණි මනොධාතුචිත්තානි එකා මනොධාතු, අට්ඨසට්ඨි මනොවිඤ්ඤාණධාතුචිත්තානි මනොවිඤ්ඤාණධාතූති සබ්බානිපි එකාසීති ලොකියචිත්තානි සත්ත විඤ්ඤාණධාතුයො. තංසම්පයුත්තා ඵස්සාදයො ධම්මධාතූති එවමෙත්ථ අඩ්ඪෙකාදස ධාතුයො රූපං, අඩ්ඪට්ඨමා ධාතුයො නාමන්ති එවමෙකො අට්ඨාරසධාතුවසෙන නාමරූපං වවත්ථපෙති.

Thus these five sensitivities and their five objects—sights, sounds, odors, tastes, and tangibles—are ten material phenomena, which are ten elements. The remaining material phenomena are the Dhamma-element. Consciousness that arises dependent on the eye and taking a sight as object is called the eye-consciousness element; thus the two sets of five consciousnesses are five consciousness elements. The three mind-element consciousnesses are one mind-element. The sixty-eight mind-consciousness-element consciousnesses are the mind-consciousness element. Thus all eighty-one mundane consciousnesses are seven consciousness elements. The associated mental factors beginning with contact are the Dhamma-element. Thus here, ten and a half elements are materiality, and seven and a half elements are mentality. In this way, one defines mentality-materiality by way of the eighteen elements.

666. අපරො ද්වාදසායතනවසෙන. කථං? චක්ඛුධාතුයං වුත්තනයෙනෙව ඨපෙත්වා තෙපණ්ණාස රූපානි චක්ඛුපසාදමත්තං ‘‘චක්ඛායතන’’න්ති වවත්ථපෙති. තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ච සොතඝානජිව්හාකායධාතුයො ‘‘සොතඝානජිව්හාකායායතනානී’’ති, තෙසං විසයභූතෙ පඤ්චධම්මෙ ‘‘රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනානී’’ති, ලොකියසත්තවිඤ්ඤාණධාතුයො ‘‘මනායතන’’න්ති, තංසම්පයුත්තා ඵස්සාදයො සෙසරූපඤ්ච ‘‘ධම්මායතන’’න්ති එවමෙත්ථ [Pg.225] අඩ්ඪෙකාදස ආයතනානි රූපං, දියඩ්ඪආයතනානි නාමන්ති එවමෙකො ද්වාදසායතනවසෙන නාමරූපං වවත්ථපෙති.

666. Another defines it by way of the twelve bases. How? In the same way as stated for the eye-element, setting aside the fifty-three material phenomena, one defines just the eye-sensitivity as the 'eye-base.' And in the same way as stated there, the ear, nose, tongue, and body elements are defined as the 'ear, nose, tongue, and body bases'; their five objective phenomena as the 'bases of visible form, sound, odor, taste, and tangible objects'; the seven mundane consciousness-elements as the 'mind-base'; and the associated mental factors beginning with contact and the remaining material phenomena as the 'Dhamma-base.' Thus, here, ten and a half bases are materiality, and one and a half bases are mentality. In this way, one defines mentality-materiality by way of the twelve bases.

667. අපරො තතො සංඛිත්තතරං ඛන්ධවසෙන වවත්ථපෙති. කථං? ඉධ භික්ඛු ඉමස්මිං සරීරෙ චතුසමුට්ඨානා චතස්සො ධාතුයො, තංනිස්සිතො වණ්ණො, ගන්ධො, රසො, ඔජා, චක්ඛුපසාදාදයො පඤ්ච පසාදා, වත්ථුරූපං, භාවො, ජීවිතින්ද්‍රියං, ද්විසමුට්ඨානො සද්දොති ඉමානි සත්තරස රූපානි සම්මසනුපගානි නිප්ඵන්නානි රූපරූපානි. කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාසධාතු, රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තති, ජරතා, අනිච්චතාති ඉමානි පන දස රූපානි න සම්මසනුපගානි, ආකාරවිකාරඅන්තරපරිච්ඡෙදමත්තකානි, න නිප්ඵන්නරූපානි, න රූපරූපානි. අපිච ඛො රූපානං ආකාරවිකාරඅන්තරපරිච්ඡෙදමත්තතො රූපන්ති සඞ්ඛං ගතානි. ඉති සබ්බානි පෙතානි සත්තවීසති රූපානි රූපක්ඛන්ධො, එකාසීතියා ලොකියචිත්තෙහි සද්ධිං උප්පන්නා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති. ඉති රූපක්ඛන්ධො රූපං, චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා නාමන්ති එවමෙකො පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන නාමරූපං වවත්ථපෙති.

667. Another defines it more concisely by way of the aggregates. How? Here, a bhikkhu considers that in this body there are four elements arising from four sources. Dependent on these are color, odor, taste, nutritive essence, the five sensitivities such as the eye sensitivity, the heart-basis, gender, the life faculty, and sound arising from two sources—these seventeen types of material phenomena are produced, are materiality proper, and are accessible to comprehension. But bodily intimation, verbal intimation, the space element, lightness, softness, and wieldiness of materiality, along with its integration, continuation, decay, and impermanence—these ten types of material phenomena are not accessible to comprehension, being merely modes, alterations, or demarcations; they are not produced material phenomena, nor are they materiality proper. Yet they are counted as 'materiality' because they are merely modes, alterations, or demarcations of materiality. Thus, all these twenty-seven types of material phenomena constitute the materiality aggregate. The feeling that arises together with the eighty-one mundane consciousnesses is the feeling aggregate. The perception associated with them is the perception aggregate. The formations are the formations aggregate. The consciousness is the consciousness aggregate. Thus, the materiality aggregate is materiality, and the four immaterial aggregates are mentality. In this way, one defines mentality-materiality by way of the five aggregates.

668. අපරො ‘‘යංකිඤ්චි රූපං සබ්බං රූපං චත්තාරි මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූප’’න්ති (ම. නි. 1.347; අ. නි. 11.17) එවං සංඛිත්තෙනෙව ඉමස්මිං අත්තභාවෙ රූපං පරිග්ගහෙත්වා, තථා මනායතනඤ්චෙව ධම්මායතනෙකදෙසඤ්ච නාමන්ති පරිග්ගහෙත්වා ‘‘ඉති ඉදඤ්ච නාමං ඉදඤ්ච රූපං, ඉදං වුච්චති නාමරූප’’න්ති සඞ්ඛෙපතො නාමරූපං වවත්ථපෙති.

668. Another, having briefly grasped materiality in this individual existence with the concise definition, 'Whatever materiality there is, all materiality is the four great elements and the materiality derived from the four great elements,' and having likewise grasped the mind-base and a portion of the Dhamma-base as mentality, defines mentality-materiality concisely thus: 'This is mentality and this is materiality; this is called mentality-materiality.'

669. සචෙ පනස්ස තෙන තෙන මුඛෙන රූපං පරිග්ගහෙත්වා අරූපං පරිග්ගණ්හතො සුඛුමත්තා අරූපං න උපට්ඨාති, තෙන ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා රූපමෙව පුනප්පුනං සම්මසිතබ්බං මනසිකාතබ්බං පරිග්ගහෙතබ්බං වවත්ථපෙතබ්බං. යථා යථා හිස්ස රූපං සුවික්ඛාලිතං හොති නිජ්ජටං සුපරිසුද්ධං, තථා තථා තදාරම්මණා අරූපධම්මා සයමෙව පාකටා හොන්ති.

669. But if, when grasping materiality through one or another of these approaches, he attempts to grasp the immaterial, and due to its subtlety the immaterial does not present itself to him, then without abandoning the task, he should repeatedly examine, attend to, grasp, and define materiality itself. For to the extent that materiality becomes well-washed, disentangled, and perfectly pure for him, to that same extent the immaterial phenomena that have it as their object will naturally become evident.

යථා හි චක්ඛුමතො පුරිසස්ස අපරිසුද්ධෙ ආදාසෙ මුඛනිමිත්තං ඔලොකෙන්තස්ස නිමිත්තං න පඤ්ඤායති, සො ‘‘නිමිත්තං න පඤ්ඤායතී’’ති න ආදාසං [Pg.226] ඡඩ්ඩෙති, අථ ඛො නං පුනප්පුනං පරිමජ්ජති. තස්ස පරිසුද්ධෙ ආදාසෙ නිමිත්තං සයමෙව පාකටං හොති. යථා ච තෙලත්ථිකො තිලපිට්ඨං දොණියං ආකිරිත්වා උදකෙන පරිප්ඵොසෙත්වා එකවාරං ද්වෙවාරං පීළනමත්තෙන තෙලෙ අනික්ඛමන්තෙ න තිලපිට්ඨං ඡඩ්ඩෙති, අථ ඛො නං පුනප්පුනං උණ්හොදකෙන පරිප්ඵොසෙත්වා මද්දිත්වා පීළෙති. තස්සෙවං කරොතො විප්පසන්නං තිලතෙලං නික්ඛමති. යථා වා පන උදකං පසාදෙතුකාමො කතකට්ඨිං ගහෙත්වා අන්තොඝටෙ හත්ථං ඔතාරෙත්වා එකද්වෙවාරෙ ඝංසනමත්තෙන උදකෙ අවිප්පසීදන්තෙ න කතකට්ඨිං ඡඩ්ඩෙති, අථ ඛො නං පුනප්පුනං ඝංසති. තස්සෙවං කරොන්තස්ස කලලකද්දමං සන්නිසීදති. උදකං අච්ඡං හොති විප්පසන්නං, එවමෙවං තෙන භික්ඛුනා ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා රූපමෙව පුනප්පුනං සම්මසිතබ්බං මනසිකාතබ්බං පරිග්ගහෙතබ්බං වවත්ථපෙතබ්බං.

Just as when a man with good sight looks at the image of his face in a dirty mirror and the image is not clear, he does not discard the mirror thinking, 'The image is not clear.' Instead, he repeatedly cleans it. When the mirror is clean, the image naturally becomes clear. Or just as one wanting oil, having poured sesame flour into a trough and sprinkled it with water, does not discard the sesame flour when the oil does not come out by pressing it only once or twice; instead, he repeatedly sprinkles it with warm water, kneads it, and presses it. As he does so, the clear sesame oil emerges. Or just as one wishing to clarify water, taking a clearing-nut seed and putting his hand into the water pot, does not discard the seed when the water does not become clear by rubbing it only once or twice; instead, he rubs it repeatedly. As he does so, the silt and mud settle, and the water becomes clear and limpid. In the same way, that bhikkhu, without abandoning the task, should repeatedly examine, attend to, grasp, and define materiality itself.

යථා යථා හිස්ස රූපං සුවික්ඛාලිතං හොති නිජ්ජටං සුපරිසුද්ධං, තථා තථා තප්පච්චනීකකිලෙසා සන්නිසීදන්ති, කද්දමුපරි උදකං විය චිත්තං පසන්නං හොති. තදාරම්මණා අරූපධම්මා සයමෙව පාකටා හොන්ති. එවං අඤ්ඤාහිපි උච්ඡුචොරගොණදධිමච්ඡාදීහි උපමාහි අයමත්ථො පකාසෙතබ්බො.

For to the extent that materiality becomes well-washed, disentangled, and perfectly pure for him, to that same extent the opposing defilements subside, and the mind becomes serene like water above mud. The immaterial phenomena that have it as their object will naturally become evident. This meaning should also be illustrated by other similes, such as those of sugar cane, a thief, an ox, curds, and a fish.

අරූපධම්මානං උපට්ඨානාකාරකථා

The Explanation of the Manner of Appearance of Immaterial Phenomena

670. එවං සුවිසුද්ධරූපපරිග්ගහස්ස පනස්ස අරූපධම්මා තීහි ආකාරෙහි උපට්ඨහන්ති ඵස්සවසෙන වා වෙදනාවසෙන වා විඤ්ඤාණවසෙන වා. කථං? එකස්ස තාව ‘‘පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා’’තිආදිනා නයෙන ධාතුයො පරිග්ගණ්හන්තස්ස පඨමාභිනිපාතො ඵස්සො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සද්ධිං ඵස්සෙන චෙතනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති උපට්ඨාති. තථා ‘‘කෙසෙ පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා…පෙ… අස්සාසපස්සාසෙ පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා’’ති (විසුද්ධි. 1.307) පඨමාභිනිපාතො ඵස්සො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති උපට්ඨාති. එවං අරූපධම්මා ඵස්සවසෙන උපට්ඨහන්ති.

670. To one who has thus grasped materiality with thorough purity, immaterial phenomena become apparent in three ways: by way of contact, by way of feeling, or by way of consciousness. How so? For one who is grasping the elements by the method beginning, ‘The earth element has the characteristic of hardness,’ the initial impact is contact. The feeling associated with it is the feeling aggregate; perception is the perception aggregate; volition together with contact is the formations aggregate; and consciousness is the consciousness aggregate—thus they become apparent. Similarly, when considering, ‘In the hair of the head, the earth element has the characteristic of hardness… and so on … in the in-breaths and out-breaths, the earth element has the characteristic of hardness,’ the initial impact is contact. The feeling associated with it is the feeling aggregate… and so on … consciousness is the consciousness aggregate—thus they become apparent. In this way, immaterial phenomena become apparent by way of contact.

එකස්ස ‘‘පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා’’ති තදාරම්මණරසානුභවනකවෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තො ඵස්සො [Pg.227] ච චෙතනා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තං චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති උපට්ඨාති. තථා ‘‘කෙසෙ පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා …පෙ… අස්සාසපස්සාසෙ පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා’’ති තදාරම්මණරසානුභවනකවෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… තංසම්පයුත්තං චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති උපට්ඨාති. එවං වෙදනාවසෙන අරූපධම්මා උපට්ඨහන්ති.

For another, when considering, ‘The earth element has the characteristic of hardness,’ the feeling that experiences the flavor of that object is the feeling aggregate; the perception associated with it is the perception aggregate; the contact and volition associated with it are the formations aggregate; and the consciousness associated with it is the consciousness aggregate—thus they become apparent. Similarly, when considering, ‘In the hair of the head, the earth element has the characteristic of hardness… and so on … in the in-breaths and out-breaths, the earth element has the characteristic of hardness,’ the feeling that experiences the flavor of that object is the feeling aggregate… and so on … the consciousness associated with it is the consciousness aggregate—thus they become apparent. In this way, immaterial phenomena become apparent by way of feeling.

අපරස්ස ‘‘පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා’’ති ආරම්මණපටිවිජානනං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සො ච චෙතනා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති උපට්ඨාති. තථා ‘‘කෙසෙ පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා…පෙ… අස්සාසපස්සාසෙ පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා’’ති ආරම්මණපටිවිජානනං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සො ච චෙතනා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති උපට්ඨාති. එවං විඤ්ඤාණවසෙන අරූපධම්මා උපට්ඨහන්ති.

For yet another, when considering, ‘The earth element has the characteristic of hardness,’ the consciousness that cognizes the object is the consciousness aggregate; the feeling associated with it is the feeling aggregate; perception is the perception aggregate; and contact and volition are the formations aggregate—thus they become apparent. Similarly, when considering, ‘In the hair of the head, the earth element has the characteristic of hardness… and so on … in the in-breaths and out-breaths, the earth element has the characteristic of hardness,’ the consciousness that cognizes the object is the consciousness aggregate; the feeling associated with it is the feeling aggregate; perception is the perception aggregate; and contact and volition are the formations aggregate—thus they become apparent. In this way, immaterial phenomena become apparent by way of consciousness.

එතෙනෙව උපායෙන ‘‘කම්මසමුට්ඨානෙ කෙසෙ පථවීධාතු කක්ඛළලක්ඛණා’’තිආදිනා නයෙන ද්වාචත්තාලීසාය ධාතුකොට්ඨාසෙසු චතුන්නං චතුන්නං ධාතූනං වසෙන, සෙසෙසු ච චක්ඛුධාතුආදීසු රූපපරිග්ගහමුඛෙසු සබ්බං නයභෙදං අනුගන්ත්වා යොජනා කාතබ්බා.

By this same method, the application should be made by following every variation of the method in regard to the forty-two bodily parts by way of the four elements in each, beginning with the method, ‘In kamma-born hair of the head, the earth element has the characteristic of hardness’; and also in regard to the remaining gateways for grasping materiality, such as the eye-element and so on.

671. යස්මා ච එවං සුවිසුද්ධරූපපරිග්ගහස්සෙව තස්ස අරූපධම්මා තීහාකාරෙහි පාකටා හොන්ති. තස්මා සුවිසුද්ධරූපපරිග්ගහෙනෙව අරූපපරිග්ගහාය යොගො කාතබ්බො, න ඉතරෙන. සචෙ හි එකස්මිං වා රූපධම්මෙ උපට්ඨිතෙ ද්වීසු වා රූපං පහාය අරූපපරිග්ගහං ආරභති කම්මට්ඨානතො පරිහායති, පථවීකසිණභාවනාය වුත්තප්පකාරා පබ්බතෙය්‍යා ගාවී විය. සුවිසුද්ධරූපපරිග්ගහස්ස පන අරූපපරිග්ගහාය යොගං කරොතො කම්මට්ඨානං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාති.

671. And since it is for one who has thus grasped materiality with thorough purity that immaterial phenomena become manifest in these three ways, therefore one should undertake the effort to grasp the immaterial only after having grasped materiality with thorough purity, not otherwise. For if, while one or two material phenomena are still apparent, one abandons materiality and begins to grasp the immaterial, one falls away from the meditation subject, like the mountain cow of the kind told in connection with the development of the earth kasiṇa. But for one who undertakes the effort to grasp the immaterial after having grasped materiality with thorough purity, the meditation subject attains growth, development, and abundance.

සො එවං ඵස්සාදීනං වසෙන උපට්ඨිතෙ චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධෙ නාමන්ති, තෙසං ආරම්මණභූතානි චත්තාරි මහාභූතානි, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපං රූපන්ති වවත්ථපෙති. ඉති අට්ඨාරස ධාතුයො ද්වාදසායතනානි පඤ්චක්ඛන්ධාති සබ්බෙපි තෙභූමකෙ ධම්මෙ ඛග්ගෙන සමුග්ගං විවරමානො [Pg.228] විය යමකතාලකන්දං ඵාලයමානො විය ච නාමඤ්ච රූපඤ්චාති ද්වෙධා වවත්ථපෙති. නාමරූපමත්තතො උද්ධං අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා නත්ථීති නිට්ඨං ගච්ඡති.

He thus determines the four immaterial aggregates, which have become apparent by way of contact and so on, as ‘mentality’; and he determines the four great elements that are their object, along with the derived materiality dependent on the four great elements, as ‘materiality.’ Thus, like one opening a casket with a sword or splitting a twin palm shoot, he divides all these phenomena of the three planes—the eighteen elements, the twelve bases, and the five aggregates—into two parts as ‘mentality and materiality.’ He comes to the conclusion: ‘Beyond mere mentality-and-materiality, there is no other being or person, no deva or brahmā.’

සම්බහුලසුත්තන්තසංසන්දනා

Correlation with Many Suttas

672. සො එවං යාථාවසරසතො නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා සුට්ඨුතරං ‘‘සත්තො පුග්ගලො’’ති ඉමිස්සා ලොකසමඤ්ඤාය පහානත්ථාය සත්තසම්මොහස්ස සමතික්කමත්ථාය අසම්මොහභූමියං චිත්තං ඨපනත්ථාය සම්බහුලසුත්තන්තවසෙන ‘‘නාමරූපමත්තමෙවිදං, න සත්තො, න පුග්ගලො අත්ථී’’ති එතමත්ථං සංසන්දෙත්වා වවත්ථපෙති. වුත්තඤ්හෙතං –

672. Having thus determined mentality-and-materiality according to its true nature, in order to more thoroughly abandon the worldly convention ‘a being,’ ‘a person,’ in order to overcome the delusion about a being, and in order to establish the mind in the domain of non-delusion, he correlates this meaning with many suttas and determines it thus: ‘This is merely mentality-and-materiality; there is no being, no person.’ For it is said:

‘‘යථාපි අඞ්ගසම්භාරා, හොති සද්දො රථො ඉති;

එවං ඛන්ධෙසු සන්තෙසු, හොති සත්තොති සම්මුතී’’ති. (සං. නි. 1.171);

“Just as with an assemblage of parts, The word ‘chariot’ is used; So, when the aggregates are present, There is the convention ‘a being.’”

අපරම්පි වුත්තං, ‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, කට්ඨඤ්ච පටිච්ච වල්ලිඤ්ච පටිච්ච මත්තිකඤ්ච පටිච්ච තිණඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො අගාරන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති, එවමෙව ඛො, ආවුසො, අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.306).

And again it is said: ‘Friends, just as, dependent on timber, creepers, clay, and grass, a space is enclosed and it comes to be reckoned as a “house,” so too, dependent on bones, sinews, flesh, and skin, a space is enclosed and it comes to be reckoned as “material form.”’

අපරම්පි වුත්තං –

And again it is said:

‘‘දුක්ඛමෙව හි සම්භොති, දුක්ඛං තිට්ඨති වෙති ච;

නාඤ්ඤත්‍ර දුක්ඛා සම්භොති, නාඤ්ඤං දුක්ඛා නිරුජ්ඣතී’’ති. (සං. නි. 1.171);

“It is only suffering that comes to be, Suffering that persists and passes away. Nothing other than suffering comes to be, Nothing other than suffering ceases.”

උපමාහි නාමරූපවිභාවනා

Elucidating Mentality-and-Materiality with Similes

673. එවං අනෙකසතෙහි සුත්තන්තෙහි නාමරූපමෙව දීපිතං, න සත්තො න පුග්ගලො. තස්මා යථා අක්ඛචක්කපඤ්ජරඊසාදීසු අඞ්ගසම්භාරෙසු එකෙනාකාරෙන සණ්ඨිතෙසු රථොති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො එකෙකස්මිං අඞ්ගෙ උපපරික්ඛියමානෙ රථො නාම නත්ථි. යථා ච කට්ඨාදීසු ගෙහසම්භාරෙසු එකෙනාකාරෙන ආකාසං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙසු ගෙහන්ති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො ගෙහං නාම නත්ථි. යථා ච අඞ්ගුලිඅඞ්ගුට්ඨාදීසු එකෙනාකාරෙන ඨිතෙසු මුට්ඨීති වොහාරමත්තං හොති. දොණිතන්තිආදීසු වීණාති. හත්ථිඅස්සාදීසු සෙනාති. පාකාරගෙහගොපුරාදීසු [Pg.229] නගරන්ති. ඛන්ධසාඛාපලාසාදීසු එකෙනාකාරෙන ඨිතෙසු රුක්ඛොති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො එකෙකස්මිං අවයවෙ උපපරික්ඛියමානෙ රුක්ඛො නාම නත්ථි. එවමෙවං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සති ‘‘සත්තො, පුග්ගලො’’ති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො එකෙකස්මිං ධම්මෙ උපපරික්ඛියමානෙ ‘‘අස්මීති වා අහන්ති වා’’ති ගාහස්ස වත්ථුභූතො සත්තො නාම නත්ථි. පරමත්ථතො පන නාමරූපමත්තමෙව අත්ථීති. එවං පස්සතො හි දස්සනං යථාභූතදස්සනං නාම හොති.

673. Thus, in many hundreds of suttas, only name-and-form is illuminated, not a being or a person. Therefore, just as when the component parts of a chariot—such as the axle, wheels, frame, and pole—are assembled in a certain way, the mere designation 'chariot' arises, but in the ultimate sense, when each part is examined, there is no chariot to be found. And just as when the materials of a house—such as wood and so on—are arranged in a certain way to enclose space, the mere designation 'house' arises, but in the ultimate sense, there is no house. And just as when the fingers and thumb are brought together in a certain way, the mere designation 'fist' arises; with the soundbox, strings, and so on, 'lute'; with elephants, horses, and so on, 'army'; with walls, houses, and gate-towers, 'city'; with the trunk, branches, and leaves arranged in a certain way, the mere designation 'tree' arises, but in the ultimate sense, when each component is examined, there is no tree. In the same way, when the five aggregates subject to clinging are present, the mere designation 'being' or 'person' arises, but in the ultimate sense, when each phenomenon is examined, there is no being to be found as a basis for the grasping 'I am' or 'I.' In the ultimate sense, there is only name-and-form. For one who sees thus, that vision is called 'seeing things as they truly are.'

674. යො පනෙතං යථාභූතදස්සනං පහාය ‘‘සත්තො අත්ථී’’ති ගණ්හාති. සො තස්ස විනාසං අනුජානෙය්‍ය අවිනාසං වා. අවිනාසං අනුජානන්තො සස්සතෙ පතති. විනාසං අනුජානන්තො උච්ඡෙදෙ පතති. කස්මා? ඛීරන්වයස්ස දධිනො විය තදන්වයස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො. සො ‘‘සස්සතො සත්තො’’ති ගණ්හන්තො ඔලීයති නාම. ‘‘උච්ඡිජ්ජතී’’ති ගණ්හන්තො අතිධාවති නාම. තෙනාහ භගවා –

674. But whoever, having abandoned this vision of things as they truly are, grasps the view, 'A being exists,' must allow for either its destruction or its non-destruction. By allowing for its non-destruction, he falls into eternalism. By allowing for its destruction, he falls into annihilationism. Why? Because of the absence of anything else that follows from it in the way that curd follows from milk. One who grasps, 'The being is eternal,' is one who holds back. One who grasps, 'It is annihilated,' is one who overshoots. Therefore the Blessed One said:

‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතා දෙවමනුස්සා ඔලීයන්ති එකෙ, අතිධාවන්ති එකෙ, චක්ඛුමන්තො ච පස්සන්ති.

"Bhikkhus, beset by two kinds of views, gods and humans are such that some hold back and some overshoot; but those with vision see."

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඔලීයන්ති එකෙ? භවාරාමා, භික්ඛවෙ, දෙවමනුස්සා භවරතා භවසමුදිතා. තෙසං භවනිරොධාය ධම්මෙ දෙසියමානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දති නප්පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ඔලීයන්ති එකෙ.

"And how, bhikkhus, do some hold back? Bhikkhus, gods and humans delight in existence, are fond of existence, rejoice in existence. When the Dhamma is taught to them for the cessation of existence, their mind does not enter into it, does not gain confidence in it, does not settle upon it, and is not resolved upon it. It is in this way, bhikkhus, that some hold back."

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අතිධාවන්ති එකෙ? භවෙනෙව ඛො පනෙකෙ අට්ටීයමානා හරායමානා ජිගුච්ඡමානා විභවං අභිනන්දන්ති, යතො කිර භො අයං අත්තා කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරංමරණා, එතං සන්තං, එතං පණීතං, එතං යාථාවන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, අතිධාවන්ති එකෙ.

"And how, bhikkhus, do some overshoot? Some, being afflicted, humiliated, and disgusted by that very existence, delight in non-existence, thinking: 'Sirs, since this self is annihilated and destroyed with the breakup of the body and does not exist after death, this is peaceful, this is sublime, this is the truth!' It is in this way, bhikkhus, that some overshoot."

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භූතං භූතතො පස්සති, භූතං භූතතො දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්තී’’ති (ඉතිවු. 49).

"And how, bhikkhus, do those with vision see? Here, bhikkhus, a bhikkhu sees what has come to be as what has come to be. Having seen what has come to be as what has come to be, he is practicing for disenchantment with, for dispassion toward, and for the cessation of what has come to be. It is in this way, bhikkhus, that those with vision see." (Itivuttaka 49)

675. තස්මා [Pg.230] යථා දාරුයන්තං සුඤ්ඤං නිජ්ජීවං නිරීහකං, අථ ච පන දාරුරජ්ජුකසමායොගවසෙන ගච්ඡතිපි තිට්ඨතිපි. සඊහකං සබ්‍යාපාරං විය ඛායති, එවමිදං නාමරූපම්පි සුඤ්ඤං නිජ්ජීවං නිරීහකං, අථ ච පන අඤ්ඤමඤ්ඤසමායොගවසෙන ගච්ඡතිපි තිට්ඨතිපි. සඊහකං සබ්‍යාපාරං විය ඛායතීති දට්ඨබ්බං. තෙනාහු පොරාණා –

675. Therefore, just as a wooden automaton is empty, lifeless, and inert, yet by means of the connection of wood and strings it moves and stands and appears as if it has volition and is active, so too this name-and-form is empty, lifeless, and inert, yet by means of their mutual connection it moves and stands and appears as if it has volition and is active. Thus it should be understood. Therefore the ancients have said:

‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්ච ඉධත්ථි සච්චතො,න හෙත්ථ සත්තො මනුජො ච විජ්ජති;

සුඤ්ඤං ඉදං යන්තමිවාභිසඞ්ඛතං,දුක්ඛස්ස පුඤ්ජො තිණකට්ඨසාදිසො’’ති.

"Here there truly are but name and form, / No being is found herein, no person; / This is void, constructed like an automaton, / A mass of suffering, like grass and sticks."

න කෙවලඤ්චෙතං දාරුයන්තුපමාය, අඤ්ඤාහිපි නළකලාපීආදීහි උපමාහි විභාවෙතබ්බං – යථා හි ද්වීසු නළකලාපීසු අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය ඨපිතාසු එකා එකිස්සා උපත්ථම්භො හොති, එකිස්සා පතමානාය ඉතරාපි පතති, එවමෙවං පඤ්චවොකාරභවෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය පවත්තති, එකං එකස්ස උපත්ථම්භො හොති. මරණවසෙන එකස්මිං පතමානෙ ඉතරම්පි පතති. තෙනාහු පොරාණා –

This should be elucidated not only by the simile of the wooden automaton but also by other similes such as that of the sheaves of reeds. For just as two sheaves of reeds stand by leaning against one another, so that one is the support for the other, and if one falls the other falls too; so too, in the five-constituent existence, name-and-form proceed in dependence on each other, one being a support for the other. When one falls by way of death, the other falls too. Therefore the ancients have said:

‘‘යමකං නාමරූපඤ්ච, උභො අඤ්ඤොඤ්ඤනිස්සිතා;

එකස්මිං භිජ්ජමානස්මිං, උභො භිජ්ජන්ති පච්චයා’’ති.

"Name-and-form are a pair, both mutually dependent. When one is broken, both conditions break."

676. යථා ච දණ්ඩාභිහතං භෙරිං නිස්සාය සද්දෙ පවත්තමානෙ අඤ්ඤා භෙරී, අඤ්ඤො සද්දො, භෙරිසද්දා අසම්මිස්සා, භෙරී සද්දෙන සුඤ්ඤා, සද්දො භෙරියා සුඤ්ඤො, එවමෙවං වත්ථුද්වාරාරම්මණසඞ්ඛාතං රූපං නිස්සාය නාමෙ පවත්තමානෙ අඤ්ඤං රූපං, අඤ්ඤං නාමං, නාමරූපා අසම්මිස්සා, නාමං රූපෙන සුඤ්ඤං, රූපං නාමෙන සුඤ්ඤං, අපිච ඛො භෙරිං පටිච්ච සද්දො විය රූපං පටිච්ච නාමං පවත්තති. තෙනාහු පොරාණා –

676. And just as when a drum is struck with a stick, sound occurs in dependence on it, the drum is one thing and the sound another; the drum and sound are unmixed; the drum is void of sound, and the sound is void of the drum. So too, when name occurs in dependence on form—that is, the physical basis, door, and object—form is one thing and name another; name and form are unmixed; name is void of form, and form is void of name. And yet, just as sound occurs in dependence on a drum, so name occurs in dependence on form. Therefore the ancients have said:

‘‘න චක්ඛුතො ජායරෙ ඵස්සපඤ්චමා,න රූපතො නො ච උභින්නමන්තරා;

හෙතුං පටිච්චප්පභවන්ති සඞ්ඛතා,යථාපි සද්දො පහටාය භෙරියා.

"The mental states with contact as the fifth do not arise from the eye, nor from forms, nor from between the two. Formations arise in dependence on a cause, just as sound arises from a beaten drum."

‘‘න [Pg.231] සොතතො ජායරෙ ඵස්සපඤ්චමා,න සද්දතො නො ච උභින්නමන්තරා…පෙ….

"The mental states with contact as the fifth do not arise from the ear, nor from sounds, nor from between the two…"

‘‘න ඝානතො ජායරෙ ඵස්සපඤ්චමා,න ගන්ධතො නො ච උභින්නමන්තරා…පෙ….

"The mental states with contact as the fifth do not arise from the nose, nor from odors, nor from between the two…"

‘‘න ජිව්හාතො ජායරෙ ඵස්සපඤ්චමා,න රසතො නො ච උභින්නමන්තරා…පෙ….

"The mental states with contact as the fifth do not arise from the tongue, nor from tastes, nor from between the two…"

‘‘න කායතො ජායරෙ ඵස්සපඤ්චමා,න ඵස්සතො නො ච උභින්නමන්තරා…පෙ….

"The mental states with contact as the fifth do not arise from the body, nor from tangibles, nor from between the two…"

‘‘න වත්ථුරූපා පභවන්ති සඞ්ඛතා,න චාපි ධම්මායතනෙහි නිග්ගතා;

හෙතුං පටිච්චප්පභවන්ති සඞ්ඛතා,යථාපි සද්දො පහටාය භෙරියා’’ති.

"Formations do not arise from the physical basis, nor do they issue from the mind-object base. Formations arise in dependence on a cause, just as sound arises from a beaten drum."

677. අපිචෙත්ථ නාමං නිත්තෙජං න සකෙන තෙජෙන පවත්තිතුං සක්කොති, න ඛාදති, න පිවති, න බ්‍යාහරති, න ඉරියාපථං කප්පෙති. රූපම්පි නිත්තෙජං න සකෙන තෙජෙන පවත්තිතුං සක්කොති. න හි තස්සා ඛාදිතුකාමතා, නාපි පිවිතුකාමතා, න බ්‍යාහරිතුකාමතා, න ඉරියාපථං කප්පෙතුකාමතා, අථ ඛො නාමං නිස්සාය රූපං පවත්තති, රූපං නිස්සාය නාමං පවත්තති, නාමස්ස ඛාදිතුකාමතාය පිවිතුකාමතාය බ්‍යාහරිතුකාමතාය ඉරියාපථං කප්පෙතුකාමතාය සති රූපං ඛාදති, පිවති, බ්‍යාහරති, ඉරියාපථං කප්පෙති.

677. Furthermore, in this context, name is powerless; it cannot proceed by its own power. It does not eat, or drink, or speak, or adopt a posture. Form, too, is powerless; it cannot proceed by its own power. For it has no desire to eat, or drink, or speak, or adopt a posture. But rather, form proceeds in dependence on name, and name proceeds in dependence on form. When there is in name the desire to eat, or drink, or speak, or adopt a posture, then form eats, drinks, speaks, and adopts a posture.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස විභාවනත්ථාය ඉමං උපමං උදාහරන්ති – යථා ජච්චන්ධො ච පීඨසප්පී ච දිසාපක්කමිතුකාමා අස්සු, ජච්චන්ධො පීඨසප්පිං එවමාහ ‘‘අහං ඛො භණෙ, සක්කොමි පාදෙහි පාදකරණීයං කාතුං, නත්ථි ච මෙ චක්ඛූනි යෙහි සමවිසමං පස්සෙය්‍ය’’න්ති. පීඨසප්පීපි ජච්චන්ධං එවමාහ ‘‘අහං ඛො භණෙ, සක්කොමි චක්ඛුනා චක්ඛුකරණීයං කාතුං, නත්ථි ච මෙ පාදානි යෙහි අභික්කමෙය්‍යං වා පටික්කමෙය්‍යං වා’’ති. සො තුට්ඨහට්ඨො ජච්චන්ධො පීඨසප්පිං අංසකූටං ආරොපෙසි. පීඨසප්පී ජච්චන්ධස්ස අංසකූටෙ නිසීදිත්වා එවමාහ ‘‘වාමං මුඤ්ච දක්ඛිණං ගණ්හ, දක්ඛිණං මුඤ්ච වාමං ගණ්හා’’ති. තත්ථ ජච්චන්ධොපි නිත්තෙජො [Pg.232] දුබ්බලො න සකෙන තෙජෙන සකෙන බලෙන ගච්ඡති, පීඨසප්පීපි නිත්තෙජො දුබ්බලො න සකෙන තෙජෙන සකෙන බලෙන ගච්ඡති, න ච තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය ගමනං නප්පවත්තති, එවමෙවං නාමම්පි නිත්තෙජං න සකෙන තෙජෙන උප්පජ්ජති, න තාසු තාසු කිරියාසු පවත්තති. රූපම්පි නිත්තෙජං න සකෙන තෙජෙන උප්පජ්ජති, න තාසු තාසු කිරියාසු පවත්තති, න ච තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය උප්පත්ති වා පවත්ති වා න හොති. තෙනෙතං වුච්චති –

To elucidate this meaning, they cite the following simile. Suppose a man born blind and a cripple wanted to go on a journey. The man born blind said to the cripple: 'Friend, I can do with my feet what needs to be done by feet, but I have no eyes with which to see the even and uneven ground.' The cripple, too, said to the man born blind: 'Friend, I can do with my eyes what needs to be done by eyes, but I have no feet with which to go forward or back.' The man born blind, glad and delighted, mounted the cripple on his shoulders. And the cripple, sitting on the shoulders of the man born blind, directed him, saying: 'Leave the left and take the right; leave the right and take the left.' Here, the man born blind is powerless and weak; he cannot go by his own power and strength. The cripple, too, is powerless and weak; he cannot go by his own power and strength. Yet it is not the case that their journey does not proceed when they are dependent on each other. In the same way, name is powerless; it cannot arise by its own power, nor can it proceed in this or that activity. Form, too, is powerless; it cannot arise by its own power, nor can it proceed in this or that activity. Yet it is not the case that their arising or proceeding does not happen when they are dependent on each other. Therefore it is said:

‘‘න සකෙන බලෙන ජායරෙ,නොපි සකෙන බලෙන තිට්ඨරෙ;

පරධම්මවසානුවත්තිනො,ජායරෙ සඞ්ඛතා අත්තදුබ්බලා.

"Not by their own strength are they born, Nor by their own strength do they endure; Subject to the power of other states, Formations, weak in themselves, are born.

‘‘පරපච්චයතො ච ජායරෙ,පරආරම්මණතො සමුට්ඨිතා;

ආරම්මණපච්චයෙහි ච,පරධම්මෙහි චිමෙ පභාවිතා.

"From other conditions are they born, From other objects they arise; By object-conditions and by other states Are these things brought into being.

‘‘යථාපි නාවං නිස්සාය, මනුස්සා යන්ති අණ්ණවෙ;

එවමෙව රූපං නිස්සාය, නාමකායො පවත්තති.

"Just as people travel on the ocean depending on a boat, So too, the mental body proceeds depending on form.

‘‘යථා ච මනුස්සෙ නිස්සාය, නාවා ගච්ඡති අණ්ණවෙ;

එවමෙව නාමං නිස්සාය, රූපකායො පවත්තති.

"And just as a boat travels on the ocean depending on people, So too, the material body proceeds depending on name.

‘‘උභො නිස්සාය ගච්ඡන්ති, මනුස්සා නාවා ච අණ්ණවෙ;

එවං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, උභො අඤ්ඤොඤ්ඤනිස්සිතා’’ති.

"Both travel in dependence, people and a boat upon the ocean; So too name and form are both mutually dependent."

එවං නානානයෙහි නාමරූපං වවත්ථාපයතො සත්තසඤ්ඤං අභිභවිත්වා අසම්මොහභූමියං ඨිතං නාමරූපානං යාථාවදස්සනං දිට්ඨිවිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං. නාමරූපවවත්ථානන්තිපි සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදොතිපි එතස්සෙව අධිවචනං.

Thus, the seeing of name-and-form as it really is—by one who defines it in these various ways, has overcome the perception of a being, and is established in the domain of non-delusion—should be known as the purification of view. 'Definition of name-and-form' and 'delimitation of formations' are also designations for this very thing.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, composed for the gladdening of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

In the Section on the Development of Wisdom,

දිට්ඨිවිසුද්ධිනිද්දෙසො නාම

The Exposition of the Purification of View,

අට්ඨාරසමො පරිච්ඡෙදො.

Is the Eighteenth Chapter.

19. කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධිනිද්දෙසො

19. Exposition of the Purification by Overcoming Doubt

පච්චයපරිග්ගහකථා

The Discourse on the Comprehension of Conditions

678. එතස්සෙව [Pg.233] පන නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහණෙන තීසු අද්ධාසු කඞ්ඛං විතරිත්වා ඨිතං ඤාණං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම.

678. The knowledge that is established by having overcome doubt about the three periods of time through the comprehension of the conditions for this very name-and-form is called the purification by overcoming doubt.

තං සම්පාදෙතුකාමො භික්ඛු යථා නාම කුසලො භිසක්කො රොගං දිස්වා තස්ස සමුට්ඨානං පරියෙසති. යථා වා පන අනුකම්පකො පුරිසො දහරං කුමාරං මන්දං උත්තානසෙය්‍යකං රථිකාය නිපන්නං දිස්වා ‘‘කස්ස නු ඛො අයං පුත්තකො’’ති තස්ස මාතාපිතරො ආවජ්ජති, එවමෙව තස්ස නාමරූපස්ස හෙතුපච්චයපරියෙසනං ආපජ්ජති.

A bhikkhu who wishes to accomplish this undertakes the investigation of the causes and conditions of that name-and-form, just as a skilled physician, upon seeing a disease, seeks its origin; or just as a compassionate man who, upon seeing a tender, helpless infant lying on its back in the street, wonders, "Whose child is this?" and considers its parents.

සො ආදිතොව ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘‘න තාවිධං නාමරූපං අහෙතුකං, සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බෙසඤ්ච එකසදිසභාවාපත්තිතො, න ඉස්සරාදිහෙතුකං, නාමරූපතො උද්ධං ඉස්සරාදීනං අභාවතො. යෙපි නාමරූපමත්තමෙව ඉස්සරාදයොති වදන්ති, තෙසං ඉස්සරාදිසඞ්ඛාතනාමරූපස්ස අහෙතුකභාවප්පත්තිතො. තස්මා භවිතබ්බමස්ස හෙතුපච්චයෙහි, කෙ නු ඛො තෙ’’ති.

From the very beginning, he reflects thus: "This name-and-form is not without a cause, for that would entail that it would have a single, uniform nature everywhere, at all times, and for all beings. Nor is it caused by a creator god (Issara), etc., for there are no such creators apart from name-and-form. And for those who say that a creator, etc., is nothing but name-and-form, it would follow that the name-and-form designated as 'creator' is itself without a cause. Therefore, it must have causes and conditions. Now, what are they?"

679. සො එවං නාමරූපස්ස හෙතුපච්චයෙ ආවජ්ජෙත්වා ඉමස්ස තාව රූපකායස්ස එවං හෙතුපච්චයෙ පරිග්ගණ්හාති – ‘‘අයං කායො නිබ්බත්තමානො නෙව උප්පලපදුමපුණ්ඩරීකසොගන්ධිකාදීනං අබ්භන්තරෙ නිබ්බත්තති, න මණිමුත්තාහාරාදීනං, අථ ඛො ආමාසයපක්කාසයානං අන්තරෙ උදරපටලං පච්ඡතො පිට්ඨිකණ්ටකං පුරතො කත්වා අන්තඅන්තගුණපරිවාරිතො සයම්පි දුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලො දුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලෙ පරමසම්බාධෙ ඔකාසෙ පූතිමච්ඡපූතිකුම්මාසඔළිගල්ලචන්දනිකාදීසු කිමිව නිබ්බත්තති. තස්සෙවං නිබ්බත්තමානස්ස ‘අවිජ්ජා තණ්හා උපාදානං කම්ම’න්ති ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා නිබ්බත්තකත්තා හෙතු, ආහාරො උපත්ථම්භකත්තා පච්චයොති පඤ්ච ධම්මා හෙතුපච්චයා හොන්ති. තෙසුපි අවිජ්ජාදයො තයො ඉමස්ස කායස්ස මාතා විය දාරකස්ස උපනිස්සයා හොන්ති. කම්මං පිතා විය පුත්තස්ස ජනකං[Pg.234]. ආහාරො ධාති විය දාරකස්ස සන්ධාරකො’’ති. එවං රූපකායස්ස පච්චයපරිග්ගහං කත්වා, පුන ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 2.43) නයෙන නාමකායස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති.

679. Having thus adverted to the causes and conditions of name-and-form, he first comprehends the causes and conditions of this material body as follows: 'This body, when it is produced, is not produced inside a blue lotus, red lotus, white lotus, water lily, or the like, nor inside jewels, pearls, necklaces, or the like. Rather, it is produced between the stomach and the intestines, with the belly-lining behind and the backbone in front, surrounded by the entrails and mesentery, itself foul-smelling, disgusting, and repulsive, in an extremely confined, foul-smelling, disgusting, and repulsive place, like a worm in rotting fish, in putrid gruel, in a cesspool, or in a sewer. When it is thus produced, these four things—ignorance, craving, clinging, and kamma—are its causes because they are its producers, while nutriment is its condition because it is its supporter. Thus, these five things are its causes and conditions. Among them, the three beginning with ignorance are the support for this body, like a mother is for her child. Kamma is the generator, like a father is for his son. Nutriment is the sustainer, like a wet-nurse is for the infant.' Having thus comprehended the conditions of the material body, he then comprehends the conditions of the mental body by the method beginning: 'Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises' (SN 12.43).

සො එවං පච්චයතො නාමරූපස්ස පවත්තිං දිස්වා යථා ඉදං එතරහි, එවං අතීතෙපි අද්ධානෙ පච්චයතො පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි පච්චයතො පවත්තිස්සතීති සමනුපස්සති.

Having thus seen the occurrence of name-and-form from conditions, he understands that just as it occurs now from conditions, so too in the past it occurred from conditions, and in the future it will occur from conditions.

680. තස්සෙවං සමනුපස්සතො යා සා පුබ්බන්තං ආරබ්භ ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානං, න නු ඛො අහොසිං අතීතමද්ධානං, කිං නු ඛො අහොසිං අතීතමද්ධානං, කථං නු ඛො අහොසිං අතීතමද්ධානං, කිං හුත්වා කිං අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්ති (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) පඤ්චවිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා, යාපි අපරන්තං ආරබ්භ ‘‘භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධානං, න නු ඛො භවිස්සාමි අනාගතමද්ධානං, කිං නු ඛො භවිස්සාමි අනාගතමද්ධානං, කථං නු ඛො භවිස්සාමි අනාගතමද්ධානං, කිං හුත්වා කිං භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධාන’’න්ති පඤ්චවිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා, යාපි පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ ‘‘එතරහි වා පන පච්චුප්පන්නං අද්ධානං අජ්ඣත්තං කථංකථී හොති – අහං නු ඛොස්මි, නො නු ඛොස්මි, කිං නු ඛොස්මි, කථං නු ඛොස්මි, අයං නු ඛො සත්තො කුතො ආගතො, සො කුහිං ගාමී භවිස්සතී’’ති (ම. නි. 1.18) ඡබ්බිධා විචිකිච්ඡා වුත්තා, සා සබ්බාපි පහීයති.

680. For one who understands in this way, the five kinds of doubt concerning the past, spoken of thus: 'Did I exist in the past? Did I not exist in the past? What was I in the past? How was I in the past? Having been what, what did I become in the past?' (MN 2); and the five kinds of doubt concerning the future, spoken of thus: 'Will I exist in the future? Will I not exist in the future? What will I be in the future? How will I be in the future? Having been what, what will I become in the future?'; and also the six kinds of doubt concerning the present, spoken of thus: 'Now, in the present time, he is inwardly perplexed: “Do I exist? Do I not exist? What am I? How am I? From where has this being come? Where will it go?”' (MN 2)—all this doubt is abandoned.

681. අපරො සාධාරණාසාධාරණවසෙන දුවිධං නාමස්ස පච්චයං පස්සති, කම්මාදිවසෙන චතුබ්බිධං රූපස්ස. දුවිධො හි නාමස්ස පච්චයො සාධාරණො අසාධාරණො ච. තත්ථ චක්ඛාදීනි ඡ ද්වාරානි, රූපාදීනි ඡ ආරම්මණානි නාමස්ස සාධාරණො පච්චයො, කුසලාදිභෙදතො සබ්බප්පකාරස්සාපි තතො පවත්තිතො. මනසිකාරාදිකො අසාධාරණො. යොනිසො මනසිකාරසද්ධම්මස්සවනාදිකො හි කුසලස්සෙව හොති, විපරීතො අකුසලස්ස, කම්මාදිකො විපාකස්ස, භවඞ්ගාදිකො කිරියස්සාති.

681. Another sees the condition for name as twofold, by way of common and uncommon, and for form as fourfold, by way of kamma, etc. For the condition for name is twofold: common and uncommon. Herein, the six doors beginning with the eye and the six objects beginning with forms are the common condition for name, since all kinds of it, distinguished as wholesome, etc., occur from them. Attention and so on is the uncommon condition. For wise attention, hearing the good Dhamma, and so on, are conditions only for the wholesome; the opposite for the unwholesome; kamma, etc., for the resultant; the life-continuum, etc., for the functional.

රූපස්ස පන කම්මං චිත්තං උතු ආහාරොති අයං කම්මාදිකො චතුබ්බිධො පච්චයො. තත්ථ කම්මං අතීතමෙව කම්මසමුට්ඨානස්ස රූපස්ස පච්චයො හොති[Pg.235]. චිත්තං චිත්තසමුට්ඨානස්ස උප්පජ්ජමානං. උතුආහාරා උතුආහාරසමුට්ඨානස්ස ඨිතික්ඛණෙ පච්චයා හොන්තීති. එවමෙවෙකො නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති.

For form, the condition is fourfold: kamma, consciousness, temperature, and nutriment. Herein, only past kamma is the condition for kamma-originated form. Consciousness, when arising, is the condition for consciousness-originated form. Temperature and nutriment are conditions for temperature-originated and nutriment-originated form at the moment of presence. In this way a certain one comprehends the conditions for name-and-form.

සො එවං පච්චයතො නාමරූපස්ස පවත්තිං දිස්වා යථා ඉදං එතරහි, එවං අතීතෙපි අද්ධානෙ පච්චයතො පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි පච්චයතො පවත්තිස්සතීති සමනුපස්සති. තස්සෙවං සමනුපස්සතො වුත්තනයෙනෙව තීසුපි අද්ධාසු විචිකිච්ඡා පහීයති.

Having thus seen the occurrence of name-and-form from conditions, he understands that just as it occurs now from conditions, so too in the past it occurred from conditions, and in the future it will occur from conditions. For one who understands thus, doubt concerning the three periods of time is abandoned in the way described.

682. අපරො තෙසංයෙව නාමරූපසඞ්ඛාතානං සඞ්ඛාරානං ජරාපත්තිං ජිණ්ණානඤ්ච භඞ්ගං දිස්වා ඉදං සඞ්ඛාරානං ජරාමරණං නාම ජාතියා සති හොති, ජාති භවෙ සති, භවො උපාදානෙ සති, උපාදානං තණ්හාය සති, තණ්හා වෙදනාය සති, වෙදනා ඵස්සෙ සති, ඵස්සො සළායතනෙ සති, සළායතනං නාමරූපෙ සති, නාමරූපං විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං සඞ්ඛාරෙසු සති, සඞ්ඛාරා අවිජ්ජාය සතීති එවං පටිලොමපටිච්චසමුප්පාදවසෙන නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති. අථස්ස වුත්තනයෙනෙව විචිකිච්ඡා පහීයති.

682. Another, seeing the aging of those very formations reckoned as name-and-form, and the breaking up of the aged, comprehends the conditions for name-and-form by way of dependent origination in reverse order: 'This aging and death of formations occurs when there is birth; birth when there is becoming; becoming when there is clinging; clinging when there is craving; craving when there is feeling; feeling when there is contact; contact when there is the sixfold sense base; the sixfold sense base when there is name-and-form; name-and-form when there is consciousness; consciousness when there are formations; formations when there is ignorance.' Then his doubt is abandoned in the manner described.

683. අපරො ‘‘ඉති ඛො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 2.2) පුබ්බෙ විත්ථාරෙත්වා දස්සිතඅනුලොමපටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති. අථස්ස වුත්තනයෙනෙව කඞ්ඛා පහීයති.

683. Another comprehends the conditions for name-and-form by way of dependent origination in forward order, as shown in detail before, beginning: 'Thus, with ignorance as condition, formations come to be' (SN 12.2). Then his doubt is abandoned in the manner described.

684. අපරො ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවොති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයා, ඉධ පටිසන්ධි විඤ්ඤාණං, ඔක්කන්ති නාමරූපං, පසාදො ආයතනං, ඵුට්ඨො ඵස්සො, වෙදයිතං වෙදනාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ඉධූපපත්තිභවස්මිං පුරෙකතස්ස කම්මස්ස පච්චයා. ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනානං මොහො අවිජ්ජා…පෙ… චෙතනා භවොති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ඉධ කම්මභවස්මිං ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයා’’ති (පටි. ම. 1.47) එවං කම්මවට්ටවිපාකවට්ටවසෙන නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති.

684. Another comprehends the conditions for name-and-form by way of the round of kamma and the round of results, as follows: "In a previous kamma-existence, delusion was ignorance; accumulation was volitional formations; delight was craving; approaching was clinging; and volition was becoming. These five things in a previous kamma-existence were the conditions for rebirth-linking here. Here, in this resultant-existence, rebirth-linking is consciousness; descent is name-and-form; sensitivity is the sense base; the touched is contact; the felt is feeling. These five things are the result here of kamma done previously. Here, due to the maturing of the sense bases, delusion is ignorance… volition is becoming. These five things in this kamma-existence here are the conditions for future rebirth-linking" (Paṭis I 47).

685. තත්ථ චතුබ්බිධං කම්මං – දිට්ඨධම්මවෙදනීයං, උපපජ්ජවෙදනීයං, අපරාපරියවෙදනීයං, අහොසිකම්මන්ති. තෙසු එකජවනවීථියං සත්තසු චිත්තෙසු කුසලා [Pg.236] වා අකුසලා වා පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨිධම්මවෙදනීයකම්මං නාම. තං ඉමස්මිඤ්ඤෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තථා අසක්කොන්තං පන ‘‘අහොසිකම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො, න භවිස්සති කම්මවිපාකො, නත්ථි කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234) ඉමස්ස තිකස්ස වසෙන අහොසිකම්මං නාම හොති. අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙති. තථා අසක්කොන්තං වුත්තනයෙනෙව අහොසිකම්මං නාම හොති. උභින්නං අන්තරෙ පඤ්ච ජවනචෙතනා අපරාපරියවෙදනීයකම්මං නාම. තං අනාගතෙ යදා ඔකාසං ලභති, තදා විපාකං දෙති. සති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මං නාම න හොති.

685. Herein, kamma is fourfold: immediately effective kamma, subsequently effective kamma, indefinitely effective kamma, and defunct kamma. Among these, the volition of the first impulsion in a single cognitive series of seven cittas, whether wholesome or unwholesome, is called immediately effective kamma. It yields its result in this very existence. If it is unable to do so, it becomes defunct kamma, in the sense of the triad: 'There was kamma, but there was no kamma-result, there will be no kamma-result, and there is no kamma-result.' The volition of the seventh impulsion that accomplishes its purpose is called subsequently effective kamma. It yields its result in the immediately following existence. If it is unable to do so, it becomes defunct kamma in the way just stated. The volitions of the five intermediate impulsions are called indefinitely effective kamma. They yield their result in the future whenever an opportunity arises. As long as the round of existence continues, this kamma does not become defunct.

686. අපරම්පි චතුබ්බිධං කම්මං – යං ගරුකං, යං බහුලං, යදාසන්නං, කටත්තා වා පන කම්මන්ති. තත්ථ කුසලං වා හොතු අකුසලං වා, ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං මාතුඝාතාදිකම්මං වා මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. තථා බහුලාබහුලෙසුපි යං බහුලං හොති සුසීල්‍යං වා දුස්සීල්‍යං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. යදාසන්නං නාම මරණකාලෙ අනුස්සරිතකම්මං. යඤ්හි ආසන්නමරණො අනුස්සරිතුං සක්කොති, තෙනෙව උපපජ්ජති. එතෙහි පන තීහි මුත්තං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනං කටත්තා වා පන කම්මං නාම හොති, තෙසං අභාවෙ තං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති.

686. There is another fourfold classification of kamma: weighty kamma, habitual kamma, proximate kamma, and reserve kamma. Herein, whether wholesome or unwholesome, among weighty and non-weighty kammas, that which is weighty—such as matricide or a sublime kamma pertaining to the fine-material and immaterial spheres—ripens first. Similarly, among habitual and non-habitual kammas, that which is habitual—whether virtuous or unvirtuous conduct—ripens first. Proximate kamma is that which is recollected at the time of death. For one is reborn by whatever kamma one who is near death is able to recollect. Apart from these three, kamma that has been repeatedly practiced is called reserve kamma. In the absence of the former three, it is this kamma that brings about rebirth-linking.

687. අපරම්පි චතුබ්බිධං කම්මං – ජනකං, උපත්ථම්භකං, උපපීළකං, උපඝාතකන්ති. තත්ථ ජනකං නාම කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි. තං පටිසන්ධියම්පි පවත්තෙපි රූපාරූපවිපාකක්ඛන්ධෙ ජනෙති. උපත්ථම්භකං පන විපාකං ජනෙතුං න සක්කොති, අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජමානකසුඛදුක්ඛං උපත්ථම්භෙති, අද්ධානං පවත්තෙති. උපපීළකං අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නාය පටිසන්ධියා ජනිතෙ විපාකෙ උප්පජ්ජමානකසුඛදුක්ඛං පීළෙති බාධති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙති. උපඝාතකං පන සයං කුසලම්පි අකුසලම්පි සමානං අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඝාතෙත්වා තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති. එවං පන කම්මෙන කතෙ ඔකාසෙ තං විපාකං උප්පන්නං නාම වුච්චති.

687. There is still another fourfold kamma: generative, supportive, oppressive, and destructive. Herein, generative kamma, which can be either wholesome or unwholesome, generates the material and immaterial resultant aggregates both at rebirth-linking and during the course of existence. Supportive kamma cannot generate a result itself; rather, when rebirth-linking has been given by another kamma, it supports and prolongs the pleasure and pain that arise in the generated result. Oppressive kamma oppresses and obstructs the pleasure and pain that arise in the result generated by another kamma, not allowing it to continue. Destructive kamma, being itself wholesome or unwholesome, destroys another weaker kamma, wards off its result, and creates an opportunity for its own result. When an opportunity has thus been created by a kamma, its result is said to have arisen.

ඉති [Pg.237] ඉමෙසං ද්වාදසන්නං කම්මානං කම්මන්තරඤ්චෙව විපාකන්තරඤ්ච බුද්ධානං කම්මවිපාකඤාණස්සෙව යාථාවසරසතො පාකටං හොති, අසාධාරණං සාවකෙහි. විපස්සකෙන පන කම්මන්තරඤ්ච විපාකන්තරඤ්ච එකදෙසතො ජානිතබ්බං. තස්මා අයං මුඛමත්තදස්සනෙන කම්මවිසෙසො පකාසිතොති.

Thus, the distinctions among these twelve kinds of kamma and the distinctions among their results are fully evident, in all their specific instances, only to the Buddhas' knowledge of kamma and its result, a knowledge not shared with the disciples. A meditator practicing insight, however, should understand the distinctions among kammas and the distinctions among their results in part. Therefore, this specific analysis of kamma has been set forth as a mere indication.

688. ඉති ඉමං ද්වාදසවිධං කම්මං කම්මවට්ටෙ පක්ඛිපිත්වා එවං එකො කම්මවට්ටවිපාකවට්ටවසෙන නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහං කරොති. සො එවං කම්මවට්ටවිපාකවට්ටවසෙන පච්චයතො නාමරූපස්ස පවත්තිං දිස්වා ‘‘යථා ඉදං එතරහි, එවං අතීතෙපි අද්ධානෙ කම්මවට්ටවිපාකවට්ටවසෙන පච්චයතො පවත්තිත්ථ, අනාගතෙපි කම්මවට්ටවිපාකවට්ටවසෙනෙව පච්චයතො පවත්තිස්සතී’’ති. ඉති කම්මඤ්චෙව කම්මවිපාකො ච, කම්මවට්ටඤ්ච විපාකවට්ටඤ්ච, කම්මපවත්තඤ්ච විපාකපවත්තඤ්ච, කම්මසන්තති ච විපාකසන්තති ච, කිරියා ච කිරියාඵලඤ්ච.

688. Thus, having included this twelvefold kamma in the round of kamma, one in this way discerns the conditions for name-and-form by way of the round of kamma and the round of result. Having seen the occurrence of name-and-form as conditioned by the round of kamma and the round of result, one understands: 'Just as it is now, so too in the past time it occurred conditioned by the round of kamma and the round of result; and in the future time it will occur conditioned by the round of kamma and the round of result.' Thus: kamma and kamma-result; the round of kamma and the round of result; the process of kamma and the process of result; the continuity of kamma and the continuity of result; action and the fruit of action.

කම්මා විපාකා වත්තන්ති, විපාකො කම්මසම්භවො;

කම්මා පුනබ්භවො හොති, එවං ලොකො පවත්තතීති. –

From kamma results proceed, a result has kamma for its source; From kamma comes renewed existence; thus the world revolves.

සමනුපස්සති. තස්සෙවං සමනුපස්සතො යා සා පුබ්බන්තාදයො ආරබ්භ ‘‘අහොසිං නු ඛො අහ’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තා සොළසවිධා විචිකිච්ඡා, සා සබ්බා පහීයති. සබ්බභවයොනිගතිට්ඨිතිනිවාසෙසු හෙතුඵලසම්බන්ධවසෙන පවත්තමානං නාමරූපමත්තමෙව ඛායති. සො නෙව කාරණතො උද්ධං කාරකං පස්සති, න විපාකප්පවත්තිතො උද්ධං විපාකපටිසංවෙදකං. කාරණෙ පන සති ‘‘කාරකො’’ති, විපාකප්පවත්තියා සති ‘‘පටිසංවෙදකො’’ති සමඤ්ඤාමත්තෙන පණ්ඩිතා වොහරන්තිච්චෙවස්ස සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං හොති.

He sees this. For one who sees in this way, the sixteen kinds of doubt concerning the past, etc., stated in the way beginning, 'Did I exist in the past?' are all abandoned. In all kinds of existence, generation, destiny, station, and abode, only mere name-and-form is apparent, occurring by way of the connection between cause and effect. He sees no doer apart from the condition, no experiencer apart from the occurrence of the result. And it is well seen by him with right wisdom that the wise use mere conventional expressions when, there being a condition, they speak of a 'doer,' and when, there being an occurrence of a result, they speak of an 'experiencer.'

689. තෙනාහු පොරාණා –

689. Therefore the ancients have said:

‘‘කම්මස්ස කාරකො නත්ථි, විපාකස්ස ච වෙදකො;

සුද්ධධම්මා පවත්තන්ති, එවෙතං සම්මදස්සනං.

No doer of the kamma can be found, no one who reaps the fruit of it; mere phenomena flow on—this is right seeing.

‘‘එවං කම්මෙ විපාකෙ ච, වත්තමානෙ සහෙතුකෙ;

බීජරුක්ඛාදිකානංව, පුබ්බා කොටි න නායති;

අනාගතෙපි සංසාරෙ, අප්පවත්තං න දිස්සති.

With kamma and result thus turning, together with their causal source, like seeds and trees and so on, no first beginning can be known. And in the future round of births, non-occurrence is not seen.

‘‘එතමත්ථං [Pg.238] අනඤ්ඤාය, තිත්ථියා අසයංවසී;

සත්තසඤ්ඤං ගහෙත්වාන, සස්සතුච්ඡෙදදස්සිනො;

ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිං ගණ්හන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධිතා.

Not understanding this point, sectarians without self-mastery, grasping the perception of a 'being,' and views of eternalism and annihilation, adopt the sixty-two wrong views, in conflict with one another.

‘‘දිට්ඨිබන්ධනබද්ධා තෙ, තණ්හාසොතෙන වුය්හරෙ;

තණ්හාසොතෙන වුය්හන්තා, න තෙ දුක්ඛා පමුච්චරෙ.

Bound by the fetters of wrong views, they are carried by craving's stream; and being carried by that stream, they are not freed from suffering.

‘‘එවමෙතං අභිඤ්ඤාය, භික්ඛු බුද්ධස්ස සාවකො;

ගම්භීරං නිපුණං සුඤ්ඤං, පච්චයං පටිවිජ්ඣති.

But having understood this well, a bhikkhu, the Buddha's disciple, penetrates the conditionality that is profound, subtle, and void.

‘‘කම්මං නත්ථි විපාකම්හි, පාකො කම්මෙ න විජ්ජති;

අඤ්ඤමඤ්ඤං උභො සුඤ්ඤා, න ච කම්මං විනා ඵලං.

In the result no kamma is found, nor is the fruit found in the kamma; they are both void of one another, yet no fruit is without the kamma.

‘‘යථා න සූරියෙ අග්ගි, න මණිම්හි න ගොමයෙ;

න තෙසං බහි සො අත්ථි, සම්භාරෙහි ච ජායති.

Just as fire is not in the sun, nor in the crystal, nor in cow dung; nor does it exist outside of them, but is born from their components.

‘‘තථා න අන්තො කම්මස්ස, විපාකො උපලබ්භති;

බහිද්ධාපි න කම්මස්ස, න කම්මං තත්ථ විජ්ජති.

So too, a result is not found within the kamma, nor outside it; and the kamma is not found within the result that has arisen.

‘‘ඵලෙන සුඤ්ඤං තං කම්මං, ඵලං කම්මෙ න විජ්ජති;

කම්මඤ්ච ඛො උපාදාය, තතො නිබ්බත්තතෙ ඵලං.

That kamma is empty of its fruit, and in the kamma no fruit is found; but depending on that very kamma, the fruit from it is brought to be.

‘‘න හෙත්ථ දෙවො බ්‍රහ්මා වා, සංසාරස්සත්ථිකාරකො;

සුද්ධධම්මා පවත්තන්ති, හෙතුසම්භාරපච්චයා’’ති.

There is no god or Brahmā here who is the maker of this round; mere phenomena flow on, conditioned by their causal base.

690. තස්සෙවං කම්මවට්ටවිපාකවට්ටවසෙන නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහං කත්වා තීසු අද්ධාසු පහීනවිචිකිච්ඡස්ස සබ්බෙ අතීතානාගතපච්චුප්පන්නධම්මා චුතිපටිසන්ධිවසෙන විදිතා හොන්ති, සාස්ස හොති ඤාතපරිඤ්ඤා.

690. For one who has thus discerned the conditions of name-and-form by way of the round of kamma and the round of result, and who has abandoned doubt concerning the three periods of time, all past, future, and present phenomena become known by way of death and rebirth-linking. This is his full understanding of the known.

සො එවං පජානාති – යෙ අතීතෙ කම්මපච්චයා නිබ්බත්තා ඛන්ධා, තෙ තත්ථෙව නිරුද්ධා, අතීතකම්මපච්චයා පන ඉමස්මිං භවෙ අඤ්ඤෙ නිබ්බත්තා, අතීතභවතො ඉමං භවං ආගතො එකධම්මොපි නත්ථි, ඉමස්මිම්පි භවෙ කම්මපච්චයෙන නිබ්බත්තා ඛන්ධා නිරුජ්ඣිස්සන්ති, පුනබ්භවෙ අඤ්ඤෙ නිබ්බත්තිස්සන්ති, ඉමම්හා භවා පුනබ්භවං එකධම්මොපි න ගමිස්සති. අපිච ඛො යථා න ආචරියමුඛතො සජ්ඣායො අන්තෙවාසිකස්ස මුඛං පවිසති, න ච තප්පච්චයා තස්ස [Pg.239] මුඛෙ සජ්ඣායො න වත්තති, න දූතෙන මන්තොදකං පීතං රොගිනො උදරං පවිසති, න ච තස්ස තප්පච්චයා රොගො න වූපසම්මති, න මුඛෙ මණ්ඩනවිධානං ආදාසතලාදීසු මුඛනිමිත්තං ගච්ඡති, න ච තත්ථ තප්පච්චයා මණ්ඩනවිධානං න පඤ්ඤායති, න එකිස්සා වට්ටියා දීපසිඛා අඤ්ඤං වට්ටිං සඞ්කමති, න ච තත්ථ තප්පච්චයා දීපසිඛා න නිබ්බත්තති, එවමෙව න අතීතභවතො ඉමං භවං, ඉතො වා පුනබ්භවං කොචි ධම්මො සඞ්කමති, න ච අතීතභවෙ ඛන්ධායතනධාතුපච්චයා ඉධ, ඉධ වා ඛන්ධායතනධාතුපච්චයා පුනබ්භවෙ ඛන්ධායතනධාතුයො න නිබ්බත්තන්තීති.

He understands thus: 'The aggregates that were produced in the past conditioned by kamma ceased right there. But conditioned by past kamma, other aggregates have been produced in this existence. Not a single phenomenon has come from the past existence to this existence. And the aggregates produced in this existence conditioned by kamma will cease, and other aggregates will be produced in a future existence. Not a single phenomenon will go from this existence to a future existence.' Moreover, just as a teacher's recitation does not pass into the student's mouth, and yet because of it the recitation occurs in the student's mouth; just as consecrated water drunk by a messenger does not enter the patient's stomach, and yet because of it the patient's illness is cured; just as the decoration on a face does not pass to its reflection in a mirror, and yet because of it the decoration appears there; and just as the flame from one wick does not transmigrate to another wick, and yet because of it a flame is produced on the other wick—so too, no phenomenon transmigrates from a past existence to this one, or from this one to a future existence. And yet, it is not the case that aggregates, bases, and elements are not produced here conditioned by the aggregates, bases, and elements in the past, or that they will not be produced in a future existence conditioned by the aggregates, bases, and elements here.

යථෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, මනොධාතුඅනන්තරං;

න චෙව ආගතං නාපි, න නිබ්බත්තං අනන්තරං.

Just as eye-consciousness arises immediately after the mind-element; it has not come from it, and yet it is not that it does not arise in succession.

තථෙව පටිසන්ධිම්හි, වත්තතෙ චිත්තසන්තති;

පුරිමං භිජ්ජතෙ චිත්තං, පච්ඡිමං ජායතෙ තතො.

So too at rebirth-linking does the stream of consciousness proceed; the prior consciousness dissolves, and from it is the next one born.

තෙසං අන්තරිකා නත්ථි, වීචි තෙසං න විජ්ජති;

න චිතො ගච්ඡති කිඤ්චි, පටිසන්ධි ච ජායතීති.

Between them is no interval, no wave is found to pass between; nothing goes from this life to the next, and yet rebirth-linking takes place.

691. එවං චුතිපටිසන්ධිවසෙන විදිතසබ්බධම්මස්ස සබ්බාකාරෙන නාමරූපස්ස පච්චයපරිග්ගහඤාණං ථාමගතං හොති, සොළසවිධා කඞ්ඛා සුට්ඨුතරං පහීයති. න කෙවලඤ්ච සා එව, ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’ති (ධ. ස. 1008) ආදිනයප්පවත්තා අට්ඨවිධාපි කඞ්ඛා පහීයතියෙව, ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි වික්ඛම්භන්ති. එවං නානානයෙහි නාමරූපපච්චයපරිග්ගහණෙන තීසු අද්ධාසු කඞ්ඛං විතරිත්වා ඨිතං ඤාණං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං. ධම්මට්ඨිතිඤාණන්තිපි යථාභූතඤාණන්තිපි සම්මාදස්සනන්තිපි එතස්සෙවාධිවචනං. වුත්තඤ්හෙතං –

691. Thus, for one who has understood all phenomena by way of death and rebirth-linking, the knowledge that comprehends the conditions of mentality-materiality in all its aspects becomes strong, and the sixteen kinds of doubt are thoroughly abandoned. Not only these, but the eight kinds of doubt that occur in the way beginning, 'He doubts the Teacher' (Dhs. 1008), are also abandoned, and the sixty-two wrong views are suppressed. In this way, the knowledge that stands firm, having overcome doubt about the three periods of time by comprehending the conditions of mentality-materiality in various ways, is to be known as the purification by overcoming doubt. Knowledge of the stability of phenomena, knowledge of things as they actually are, and right view are also designations for this. For this was said:

‘‘අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.46).

'Ignorance is a condition; formations are dependently arisen. Both these phenomena are dependently arisen.'—The wisdom in comprehending the conditions is knowledge of the stability of phenomena. (Paṭis I 46)

‘‘අනිච්චතො මනසිකරොන්තො කතමෙ ධම්මෙ යථාභූතං ජානාති පස්සති, කථං සම්මාදස්සනං හොති, කථං තදන්වයෙන සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චතො සුදිට්ඨා හොන්ති, කත්ථ කඞ්ඛා පහීයති? දුක්ඛතො…පෙ… අනත්තතො මනසිකරොන්තො කතමෙ ධම්මෙ යථාභූතං ජානාති පස්සති…පෙ… කත්ථ කඞ්ඛා පහීයතීති?

'By giving attention to impermanence, what phenomena does one know and see as they actually are? How does right view come to be? How, in consequence of that, are all formations well seen as impermanent? Where is doubt abandoned? By giving attention to suffering...pe... by giving attention to non-self, what phenomena does one know and see as they actually are?...pe... Where is doubt abandoned?'

‘‘අනිච්චතො [Pg.240] මනසිකරොන්තො නිමිත්තං යථාභූතං ජානාති පස්සති, තෙන වුච්චති සම්මාදස්සනං. එවං තදන්වයෙන සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චතො සුදිට්ඨා හොන්ති. එත්ථ කඞ්ඛා පහීයති. දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො පවත්තං යථාභූතං ජානාති පස්සති…පෙ… අනත්තතො මනසිකරොන්තො නිමිත්තඤ්ච පවත්තඤ්ච යථාභූතං ජානාති පස්සති, තෙන වුච්චති සම්මාදස්සනං. එවං තදන්වයෙන සබ්බෙ ධම්මා අනත්තතො සුදිට්ඨා හොන්ති. එත්ථ කඞ්ඛා පහීයති.

'By giving attention to impermanence, one knows and sees the sign as it actually is; because of that, it is called right view. In this way, in consequence of that, all formations are well seen as impermanent. Here doubt is abandoned. By giving attention to suffering, one knows and sees the occurrence as it actually is...pe... By giving attention to non-self, one knows and sees both the sign and the occurrence as they actually are; because of that, it is called right view. In this way, in consequence of that, all phenomena are well seen as non-self. Here doubt is abandoned.'

‘‘යඤ්ච යථාභූතඤාණං යඤ්ච සම්මාදස්සනං යා ච කඞ්ඛාවිතරණා, ඉමෙ ධම්මා නානත්ථා චෙව නානාබ්‍යඤ්ජනා ච, උදාහු එකත්ථා බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති? යඤ්ච යථාභූතඤාණං යඤ්ච සම්මාදස්සනං යා ච කඞ්ඛාවිතරණා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති (පටි. ම. 1.227).

'The knowledge of things as they actually are, right view, and the overcoming of doubt—are these phenomena different in meaning and different in phrasing, or are they the same in meaning and different only in phrasing? The knowledge of things as they actually are, right view, and the overcoming of doubt—these phenomena are the same in meaning, different only in phrasing.' (Paṭis I 227)

ඉමිනා පන ඤාණෙන සමන්නාගතො විපස්සකො බුද්ධසාසනෙ ලද්ධස්සාසො ලද්ධපතිට්ඨො නියතගතිකො චූළසොතාපන්නො නාම හොති.

Endowed with this knowledge, the insight meditator gains confidence and a firm footing in the Buddha's Dispensation. He is fixed in his destiny and is called a 'lesser stream-enterer.'

තස්මා භික්ඛු සදා සතො, නාමරූපස්ස සබ්බසො;

පච්චයෙ පරිග්ගණ්හෙය්‍ය, කඞ්ඛාවිතරණත්ථිකොති.

Therefore a bhikkhu, ever mindful, Of mentality-materiality in every way, Should comprehend its conditions, If he would overcome his doubt.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, composed for the gladdening of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

in the section on the Development of Wisdom,

කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධිනිද්දෙසො නාම

the Explanation of the Purification by Overcoming Doubt,

එකූනවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

the nineteenth chapter, is concluded.

20. මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසො

20. Explanation of the Purification by Knowledge and Vision of Path and Not-Path

සම්මසනඤාණකථා

The Discussion on the Knowledge of Comprehension

692. අයං [Pg.241] මග්ගො, අයං න මග්ගොති එවං මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච ඤත්වා ඨිතං ඤාණං පන මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

692. The knowledge that stands firm, having known the path and the not-path thus, 'This is the path, this is not the path,' is called the purification by knowledge and vision of path and not-path.

තං සම්පාදෙතුකාමෙන කලාපසම්මසනසඞ්ඛාතාය නයවිපස්සනාය තාව යොගො කරණීයො. කස්මා? ආරද්ධවිපස්සකස්ස ඔභාසාදිසම්භවෙ මග්ගාමග්ගඤාණසම්භවතො. ආරද්ධවිපස්සකස්ස හි ඔභාසාදීසු සම්භූතෙසු මග්ගාමග්ගඤාණං හොති, විපස්සනාය ච කලාපසම්මසනං ආදි. තස්මා එතං කඞ්ඛාවිතරණානන්තරං උද්දිට්ඨං. අපිච යස්මා තීරණපරිඤ්ඤාය වත්තමානාය මග්ගාමග්ගඤාණං උප්පජ්ජති, තීරණපරිඤ්ඤා ච ඤාතපරිඤ්ඤානන්තරා, තස්මාපි තං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිං සම්පාදෙතුකාමෙන කලාපසම්මසනෙ තාව යොගො කාතබ්බො.

To accomplish that, one who wishes to do so should first apply himself to the methodical insight known as the comprehension of groups (kalāpasammasana). Why? Because for an insight meditator who has undertaken the practice, the knowledge of path and not-path arises with the occurrence of illumination and so on. For when illumination, etc., have occurred for an insight meditator who has undertaken the practice, the knowledge of path and not-path arises, and comprehension of groups is the beginning of insight. That is why this was described immediately after the overcoming of doubt. Furthermore, since the knowledge of path and not-path arises while full understanding by scrutinizing is occurring, and full understanding by scrutinizing is subsequent to full understanding as the known, therefore one who wishes to accomplish that purification by knowledge and vision of path and not-path should first apply himself to the comprehension of groups.

693. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – තිස්සො හි ලොකියපරිඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා ච. යා සන්ධාය වුත්තං ‘‘අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා ඤාතට්ඨෙ ඤාණං. පරිඤ්ඤාපඤ්ඤා තීරණට්ඨෙ ඤාණං. පහානපඤ්ඤා පරිච්චාගට්ඨෙ ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.75). තත්ථ ‘‘රුප්පනලක්ඛණං රූපං, වෙදයිතලක්ඛණා වෙදනා’’ති එවං තෙසං තෙසං ධම්මානං පච්චත්තලක්ඛණසල්ලක්ඛණවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා නාම. ‘‘රූපං අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා’’තිආදිනා නයෙන තෙසංයෙව ධම්මානං සාමඤ්ඤලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පවත්තා ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනා පඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා නාම. තෙසුයෙව පන ධම්මෙසු නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනවසෙන පවත්තා ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනා පඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා නාම.

693. Herein, this is the detailed analysis: There are three mundane kinds of full understanding: full understanding as the known, full understanding by scrutinizing, and full understanding by abandoning. With reference to this it is said: 'Wisdom of direct knowledge is knowledge in the sense of the known. Wisdom of full understanding is knowledge in the sense of scrutinizing. Wisdom of abandoning is knowledge in the sense of relinquishing' (Paṭis I 75). Herein, the wisdom that proceeds by way of discerning the individual characteristics of the several phenomena, such as 'Form has the characteristic of being afflicted, feeling has the characteristic of being felt,' is called full understanding as the known. The wisdom of insight that has the characteristics of phenomena as its object, which proceeds by ascribing the general characteristics to those same phenomena in the way beginning, 'Form is impermanent, feeling is impermanent,' is called full understanding by scrutinizing. The wisdom of insight that has the characteristics of phenomena as its object, which proceeds by way of abandoning the perception of permanence, etc., in those same phenomena, is called full understanding by abandoning.

තත්ථ සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය යාව පච්චයපරිග්ගහා ඤාතපරිඤ්ඤාය භූමි. එතස්මිං හි අන්තරෙ ධම්මානං පච්චත්තලක්ඛණපටිවෙධස්සෙව ආධිපච්චං හොති. කලාපසම්මසනතො පන පට්ඨාය යාව උදයබ්බයානුපස්සනා තීරණපරිඤ්ඤාය භූමි. එතස්මිං හි අන්තරෙ සාමඤ්ඤලක්ඛණපටිවෙධස්සෙව ආධිපච්චං හොති. භඞ්ගානුපස්සනං ආදිං කත්වා උපරි පහානපරිඤ්ඤාය භූමි[Pg.242]. තතො පට්ඨාය හි අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති, දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං, අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බින්දන්තො නන්දිං, විරජ්ජන්තො රාගං, නිරොධෙන්තො සමුදයං, පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහතීති (පටි. ම. 1.52) එවං නිච්චසඤ්ඤාදිපහානසාධිකානං සත්තන්නං අනුපස්සනානං ආධිපච්චං. ඉති ඉමාසු තීසු පරිඤ්ඤාසු සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදස්ස චෙව පච්චයපරිග්ගහස්ස ච සාධිතත්තා ඉමිනා යොගිනා ඤාතපරිඤ්ඤාව අධිගතා හොති, ඉතරා ච අධිගන්තබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මා තීරණපරිඤ්ඤාය වත්තමානාය මග්ගාමග්ගඤාණං උප්පජ්ජති, තීරණපරිඤ්ඤා ච ඤාතපරිඤ්ඤානන්තරා, තස්මාපි තං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිං සම්පාදෙතුකාමෙන කලාපසම්මසනෙ තාව යොගො කාතබ්බො’’ති.

Herein, from the delimitation of formations up to the comprehension of conditions is the domain of full understanding as the known. In this interval, the penetration of the individual characteristics of phenomena is predominant. From the comprehension of groups up to the contemplation of rise and fall is the domain of full understanding by scrutinizing. In this interval, the penetration of the general characteristics is predominant. From the contemplation of dissolution onwards is the domain of full understanding by abandoning. From that point on, 'contemplating as impermanent, one abandons the perception of permanence; contemplating as suffering, one abandons the perception of pleasure; contemplating as non-self, one abandons the perception of self; becoming disenchanted, one abandons delight; becoming dispassionate, one abandons lust; causing to cease, one abandons arising; relinquishing, one abandons grasping' (Paṭis I 52). Thus the seven contemplations that accomplish the abandoning of the perception of permanence, etc., are predominant. Therefore, among these three kinds of full understanding, since the delimitation of formations and the comprehension of conditions have been accomplished, this meditator has attained only full understanding as the known, while the others remain to be attained. Hence it was said: 'Since the knowledge of path and not-path arises while full understanding by scrutinizing is occurring, and full understanding by scrutinizing is subsequent to full understanding as the known, therefore one who wishes to accomplish the purification by knowledge and vision of path and not-path should first apply himself to the comprehension of groups.'

694. තත්‍රායං පාළි –

694. Herein is the Pāli text:

‘‘කථං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං ධම්මානං සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං? යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං අනිච්චතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. දුක්ඛතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. අනත්තතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං…පෙ… අනත්තතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං.

'How is there wisdom in defining by summarizing, and knowledge in comprehending, past, future, and present phenomena? Whatever form—past, future, or present, internal or...pe... far or near—all form he defines as impermanent; this is one comprehension. He defines it as suffering; this is one comprehension. He defines it as non-self; this is one comprehension. Whatever feeling...pe... whatever consciousness...pe... he defines as non-self; this is one comprehension.'

‘‘චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. දුක්ඛතො අනත්තතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං.

'The eye...pe... aging-and-death—past, future, and present—he defines as impermanent: this is one comprehension. He defines it as suffering and as non-self: this is one comprehension.'

‘‘රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. වෙදනං… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං…පෙ… සම්මසනෙ ඤාණං.

'Form—past, future, and present—is impermanent in the sense of decay, suffering in the sense of fear, non-self in the sense of being without substance': wisdom in defining by summarizing thus, knowledge in comprehending. Feeling... consciousness... the eye...pe... aging-and-death...pe... knowledge in comprehending.

‘‘රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. වෙදනං… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතං…පෙ… නිරොධධම්මන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං.

'Form—past, future, and present—is impermanent, conditioned, dependently arisen, subject to decay, subject to vanishing, subject to fading away, and subject to cessation': wisdom in defining by summarizing thus, knowledge in comprehending. Feeling... consciousness... the eye... aging-and-death—past, future, and present—is impermanent, conditioned...pe... subject to cessation: wisdom in defining by summarizing thus, knowledge in comprehending.

‘‘ජාතිපච්චයා [Pg.243] ජරාමරණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං, අනාගතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. භවපච්චයා ජාති…පෙ… අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං, අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං.

'With birth as condition, there is aging and death; when there is no birth, there is no aging and death': wisdom in defining by summarizing thus, knowledge in comprehending. 'In the past time and in the future time, with birth as condition, there is aging and death; when there is no birth, there is no aging and death': wisdom in defining by summarizing thus, knowledge in comprehending. 'With existence as condition, birth... with ignorance as condition, volitional formations; when there is no ignorance, there are no volitional formations': wisdom in defining by summarizing thus, knowledge in comprehending. 'In the past time and in the future time, with ignorance as condition, volitional formations; when there is no ignorance, there are no volitional formations': wisdom in defining by summarizing thus, knowledge in comprehending.

‘‘තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං. පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා. තෙන වුච්චති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං ධම්මානං සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.48).

It is knowledge in the sense of knowing. It is wisdom in the sense of discerning. Therefore it is said: 'The wisdom that defines past, future, and present phenomena by summarizing them is the knowledge of comprehension.' (Paṭisambhidāmagga 1.48)

එත්ථ ච චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණන්ති ඉමිනා පෙය්‍යාලෙන ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තා ධම්මා, පඤ්චක්ඛන්ධා, ඡ ද්වාරානි, ඡ ආරම්මණානි, ඡ විඤ්ඤාණානි, ඡ ඵස්සා, ඡ වෙදනා, ඡ සඤ්ඤා, ඡ චෙතනා, ඡ තණ්හා, ඡ විතක්කා, ඡ විචාරා, ඡ ධාතුයො, දස කසිණානි, ද්වත්තිංසකොට්ඨාසා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, බාවීසති ඉන්ද්‍රියානි, තිස්සො ධාතුයො, නව භවා, චත්තාරි ඣානානි, චතස්සො අප්පමඤ්ඤා, චතස්සො සමාපත්තියො, ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානීති ඉමෙ ධම්මරාසයො සංඛිත්තාති වෙදිතබ්බා.

Here, by this abbreviation 'the eye… aging-and-death,' it should be understood that the following collections of phenomena are condensed: phenomena that occur at the doors along with their objects, the five aggregates, the six sense doors, the six objects, the six consciousnesses, the six contacts, the six feelings, the six perceptions, the six volitions, the six cravings, the six initial applications of mind, the six sustained applications of mind, the six elements, the ten kasiṇas, the thirty-two parts of the body, the twelve sense bases, the eighteen elements, the twenty-two faculties, the three elements, the nine kinds of existence, the four jhānas, the four immeasurables, the four formless attainments, and the twelve links of dependent origination.

වුත්තං හෙතං අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ –

For this was stated in the Exposition of What Is to Be Directly Known:

‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍යං. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං අභිඤ්ඤෙය්‍යං? චක්ඛු, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍යං. රූපා… චක්ඛුවිඤ්ඤාණං… චක්ඛුසම්ඵස්සො… යම්පිදං චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, තම්පි අභිඤ්ඤෙය්‍යං. සොතං…පෙ… යම්පිදං මනොසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, තම්පි අභිඤ්ඤෙය්‍යං.

“Bhikkhus, all is to be directly known. And what, bhikkhus, is the all that is to be directly known? The eye, bhikkhus, is to be directly known. Forms… eye-consciousness… eye-contact… and whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be directly known. The ear… and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be directly known.

‘‘රූපං…පෙ… විඤ්ඤාණං… චක්ඛු…පෙ… මනො… රූපා…පෙ… ධම්මා… චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං… චක්ඛුසම්ඵස්සො…පෙ… මනොසම්ඵස්සො….

“Form… consciousness… eye… mind… forms… mental phenomena… eye-consciousness… mind-consciousness… eye-contact… mind-contact….

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා [Pg.244] වෙදනා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා… රූපසඤ්ඤා…පෙ… ධම්මසඤ්ඤා… රූපසඤ්චෙතනා…පෙ… ධම්මසඤ්චෙතනා… රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හා… රූපවිතක්කො…පෙ… ධම්මවිතක්කො… රූපවිචාරො…පෙ… ධම්මවිචාරො….

“Feeling born of eye-contact… feeling born of mind-contact… perception of forms… perception of mental phenomena… volition regarding forms… volition regarding mental phenomena… craving for forms… craving for mental phenomena… initial thought about forms… initial thought about mental phenomena… sustained thought about forms… sustained thought about mental phenomena….

‘‘පථවීධාතු…පෙ… විඤ්ඤාණධාතු… පථවීකසිණං…පෙ… විඤ්ඤාණකසිණං… කෙසා…පෙ… මුත්තං… මත්ථලුඞ්ගං….

“The earth element… the consciousness element… the earth kasiṇa… the consciousness kasiṇa… hair of the head… urine… the brain….

‘‘චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මායතනං… චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොධාතු… මනොවිඤ්ඤාණධාතු… චක්ඛුන්ද්‍රියං…පෙ… අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං….

“The eye base… the mental-phenomena base… the eye element… the mind element… the mind-consciousness element… the eye faculty… the faculty of one who has final knowledge….

‘‘කාමධාතු… රූපධාතු… අරූපධාතු… කාමභවො… රූපභවො… අරූපභවො… සඤ්ඤාභවො… අසඤ්ඤාභවො… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවො… එකවොකාරභවො… චතුවොකාරභවො… පඤ්චවොකාරභවො….

“The sense-sphere realm… the form realm… the formless realm… sensual existence… form existence… formless existence… existence with perception… existence without perception… existence with neither-perception-nor-non-perception… one-constituent existence… four-constituent existence… five-constituent existence….

‘‘පඨමං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං… මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති…පෙ… උපෙක්ඛාචෙතොවිමුත්ති… ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති… අවිජ්ජා අභිඤ්ඤෙය්‍යා…පෙ… ජරාමරණං අභිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති (පටි. ම. 1.3; සං. නි. 4.46).

“The first jhāna… the fourth jhāna… the mind-deliverance of loving-kindness… the mind-deliverance of equanimity… the attainment of the base of infinite space… the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception… ignorance is to be directly known… aging and death are to be directly known.” (Paṭisambhidāmagga 1.3; SN 35.23)

තං තත්ථ එවං විත්ථාරෙන වුත්තත්තා ඉධ සබ්බං පෙය්‍යාලෙන සංඛිත්තං. එවං සංඛිත්තෙ පනෙත්ථ යෙ ලොකුත්තරා ධම්මා ආගතා, තෙ අසම්මසනුපගත්තා ඉමස්මිං අධිකාරෙ න ගහෙතබ්බා. යෙපි ච සම්මසනුපගා, තෙසු යෙ යස්ස පාකටා හොන්ති සුඛෙන පරිග්ගහං ගච්ඡන්ති, තෙසු තෙන සම්මසනං ආරභිතබ්බං.

Since this was stated there in detail, here it is all condensed by abbreviation. In this condensed version, those supramundane phenomena that are included should not be taken up in this section, as they are not subject to comprehension. But among those that are subject to comprehension, one should begin the comprehension with those that are evident to oneself and easily grasped.

695. තත්‍රායං ඛන්ධවසෙන ආරබ්භවිධානයොජනා – යංකිඤ්චි රූපං…පෙ… සබ්බං රූපං අනිච්චතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. දුක්ඛතො අනත්තතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනන්ති. එත්තාවතා අයං භික්ඛු ‘‘යංකිඤ්චි රූප’’න්ති එවං අනියමනිද්දිට්ඨං සබ්බම්පි රූපං අතීතත්තිකෙන චෙව චතූහි ච අජ්ඣත්තාදිදුකෙහීති එකාදසහි ඔකාසෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා සබ්බං රූපං අනිච්චතො වවත්ථපෙති, අනිච්චන්ති සම්මසති.

695. Herein, this is the application of the method for undertaking it by way of the aggregates: ‘Whatever form there is… he determines all form as impermanent—this is one comprehension. He determines it as suffering and as non-self—this is one comprehension.’ To this extent, this bhikkhu, having delimited all form—even that which is indefinitely indicated by the expression ‘whatever form’—in eleven cases, namely, by the triad of time and by the four dyads beginning with ‘internal,’ determines all form as impermanent, comprehending it as ‘impermanent.’

කථං[Pg.245]? පරතො වුත්තනයෙන. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනා’’ති (පටි. ම. 1.48).

How? According to the method stated hereafter. For it was said: “Form—past, future, or present—is impermanent in the sense of perishing.” (Paṭisambhidāmagga 1.48)

තස්මා එස යං අතීතං රූපං, තං යස්මා අතීතෙයෙව ඛීණං, නයිමං භවං සම්පත්තන්ති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන.

Therefore, as to past form, since it perished in the past itself and did not reach this present existence, he comprehends it as impermanent in the sense of perishing.

යං අනාගතං අනන්තරභවෙ නිබ්බත්තිස්සති, තම්පි තත්ථෙව ඛීයිස්සති, න තතො පරං භවං ගමිස්සතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන.

As to future form that will be produced in the immediately following existence, that too will perish right there; it will not go to a further existence. Thus he comprehends it as impermanent in the sense of perishing.

යං පච්චුප්පන්නං රූපං, තම්පි ඉධෙව ඛීයති, න ඉතො ගච්ඡතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන.

As to present form, that too perishes right here; it does not go from here. Thus he comprehends it as impermanent in the sense of perishing.

යං අජ්ඣත්තං, තම්පි අජ්ඣත්තමෙව ඛීයති, න බහිද්ධාභාවං ගච්ඡතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙන.

Whatever is internal, that too perishes internally; it does not pass into an external state. Thus he comprehends it as impermanent in the sense of perishing.

යං බහිද්ධා…පෙ… ඔළාරිකං…පෙ… සුඛුමං…පෙ… හීනං…පෙ… පණීතං…පෙ… දූරෙ…පෙ… සන්තිකෙ, තම්පි තත්ථෙව ඛීයති, න දූරභාවං ගච්ඡතීති අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති සම්මසති.

Whatever is external… coarse… subtle… inferior… superior… far… near, that too perishes right there; it does not pass into a state of being far away. Thus he comprehends that it is impermanent in the sense of perishing.

ඉදං සබ්බම්පි ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙනා’’ති එතස්ස වසෙන එකං සම්මසනං. භෙදතො පන එකාදසවිධං හොති.

All this, by way of “impermanent in the sense of perishing,” is one comprehension. But by way of distinction, it becomes elevenfold.

සබ්බමෙව ච තං දුක්ඛං භයට්ඨෙන. භයට්ඨෙනාති සප්පටිභයතාය. යඤ්හි අනිච්චං, තං භයාවහං හොති සීහොපමසුත්තෙ (සං. නි. 3.78; අ. නි. 4.33) දෙවානං විය. ඉති ඉදම්පි ‘‘දුක්ඛං භයට්ඨෙනා’’ති එතස්ස වසෙන එකං සම්මසනං. භෙදතො පන එකාදසවිධං හොති.

And all of that is suffering in the sense of fear. ‘In the sense of fear’ means because it is frightening. For whatever is impermanent is fear-inspiring, as it was for the devas in the Sīhopama Sutta. Thus this too, by way of “suffering in the sense of fear,” is one comprehension. But by way of distinction, it becomes elevenfold.

යථා ච දුක්ඛං, එවං සබ්බම්පි තං අනත්තා අසාරකට්ඨෙන. අසාරකට්ඨෙනාති ‘‘අත්තා නිවාසී කාරකො වෙදකො සයංවසී’’ති එවං පරිකප්පිතස්ස අත්තසාරස්ස අභාවෙන. යඤ්හි අනිච්චං, දුක්ඛං, තං අත්තනොපි අනිච්චතං වා උදයබ්බයපීළනං වා වාරෙතුං න සක්කොති, කුතො තස්ස කාරකාදිභාවො. තෙනාහ – ‘‘රූපඤ්ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්ස. නයිදං රූපං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍යා’’තිආදි (සං. නි. 3.59). ඉති ඉදම්පි ‘‘අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති [Pg.246] එතස්ස වසෙන එකං සම්මසනං. භෙදතො පන එකාදසවිධං හොති. එස නයො වෙදනාදීසු.

And just as it is suffering, so all of it is non-self in the sense of being essenceless. ‘In the sense of being essenceless’ means because of the absence of a self-essence conceived as ‘a resident, a doer, an experiencer, one who is self-governing.’ For whatever is impermanent and suffering cannot ward off its own impermanence or the oppression of arising and passing away, so how could it have the status of a doer, etc.? Therefore the Blessed One said: “Bhikkhus, if this form were self, this form would not lead to affliction,” and so on. Thus this too, by way of “non-self in the sense of being essenceless,” is one comprehension. But by way of distinction, it becomes elevenfold. This is the method for feeling and the other aggregates.

696. යං පන අනිච්චං, තං යස්මා නියමතො සඞ්ඛතාදිභෙදං හොති. තෙනස්ස පරියායදස්සනත්ථං, නානාකාරෙහි වා මනසිකාරප්පවත්තිදස්සනත්ථං ‘‘රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්ම’’න්ති පුන පාළි වුත්තා. එස නයො වෙදනාදීසූති.

696. Moreover, whatever is impermanent is necessarily differentiated as conditioned, etc. Therefore, to show its various aspects, or to show the occurrence of attention in various ways, the Pāḷi is stated again: “Form—past, future, or present—is impermanent, conditioned, dependently arisen, subject to perishing, subject to vanishing, subject to fading away, subject to cessation.” This is the method for feeling and the other aggregates.

චත්තාරීසාකාරඅනුපස්සනාකථා

The Discourse on Contemplation by Forty Aspects

697. සො තස්සෙව පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අනිච්චදුක්ඛානත්තසම්මසනස්ස ථිරභාවත්ථාය, යං තං භගවතා ‘‘කතමෙහි චත්තාරීසාය ආකාරෙහි අනුලොමිකං ඛන්තිං පටිලභති, කතමෙහි චත්තාරීසාය ආකාරෙහි සම්මත්තනියාමං ඔක්කමතී’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ –

697. For the sake of making firm the contemplation of the five aggregates as impermanent, suffering, and not-self, in the analysis of what was said by the Blessed One: 'By what forty aspects does one acquire conformity acceptance? By what forty aspects does one enter the fixed course of rightness?'—

‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො, දුක්ඛතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතො, පරතො, පලොකතො, ඊතිතො, උපද්දවතො, භයතො, උපසග්ගතො, චලතො, පභඞ්ගුතො, අද්ධුවතො, අතාණතො, අලෙණතො, අසරණතො, රිත්තතො, තුච්ඡතො, සුඤ්ඤතො, අනත්තතො, ආදීනවතො, විපරිණාමධම්මතො, අසාරකතො, අඝමූලතො, වධකතො, විභවතො, සාසවතො, සඞ්ඛතතො, මාරාමිසතො, ජාතිධම්මතො, ජරාධම්මතො, බ්‍යාධිධම්මතො, මරණධම්මතො, සොකධම්මතො, පරිදෙවධම්මතො, උපායාසධම්මතො, සංකිලෙසිකධම්මතො’’ති (පටි. ම. 3.37) –

‘The five aggregates as impermanent, as suffering, as a disease, as a boil, as a dart, as misery, as an affliction, as alien, as perishable, as a calamity, as a disaster, as fearful, as a menace, as unstable, as crumbling, as transient, as without protection, as without shelter, as without refuge, as empty, as hollow, as void, as not-self, as perilous, as subject to change, as essenceless, as the root of misery, as a slayer, as subject to destruction, as with taints, as conditioned, as Māra’s bait, as subject to birth, as subject to aging, as subject to illness, as subject to death, as subject to sorrow, as subject to lamentation, as subject to despair, as of a nature to be defiled’—

චත්තාරීසාය ආකාරෙහි,

By forty aspects,

‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො පස්සන්තො අනුලොමිකං ඛන්තිං පටිලභති. පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නිරොධො නිච්චං නිබ්බානන්ති පස්සන්තො සම්මත්තනියාමං ඔක්කමතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 3.38) නයෙන,

‘One who sees the five aggregates as impermanent obtains conformity acceptance. One who sees that the cessation of the five aggregates is permanent, Nibbāna, enters the fixed course of rightness’—by the method beginning thus,

අනුලොමඤාණං විභජන්තෙන පභෙදතො අනිච්චාදිසම්මසනං වුත්තං. තස්සාපි වසෙන ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ සම්මසති.

When analyzing conformity knowledge, the contemplation of impermanence and so forth is explained in detail. And by means of that too, one contemplates these five aggregates.

698. කථං[Pg.247]? සො හි එකෙකං ඛන්ධං අනච්චන්තිකතාය, ආදිඅන්තවන්තතාය ච අනිච්චතො. උප්පාදවයපටිපීළනතාය, දුක්ඛවත්ථුතාය ච දුක්ඛතො. පච්චයයාපනීයතාය, රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගිතාය, කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතාය, උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපරිපක්කපභින්නතාය ච ගණ්ඩතො. පීළාජනකතාය, අන්තොතුදනතාය, දුන්නීහරණීයතාය ච සල්ලතො. විගරහණීයතාය, අවඩ්ඪිආවහනතාය, අඝවත්ථුතාය ච අඝතො. අසෙරිභාවජනකතාය, ආබාධපදට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසතාය, අවිධෙය්‍යතාය ච පරතො. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි පලුජ්ජනතාය පලොකතො. අනෙකබ්‍යසනාවහනතාය ඊතිතො. අවිදිතානංයෙව විපුලානං අනත්ථානං ආවහනතො, සබ්බුපද්දවවත්ථුතාය ච උපද්දවතො. සබ්බභයානං ආකරතාය, දුක්ඛවූපසමසඞ්ඛාතස්ස පරමස්සාසස්ස පටිපක්ඛභූතතාය ච භයතො. අනෙකෙහි අනත්ථෙහි අනුබද්ධතාය, දොසූපසට්ඨතාය, උපසග්ගො විය අනධිවාසනාරහතාය ච උපසග්ගතො. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි චෙව ලාභාලාභාදීහි ච ලොකධම්මෙහි පචලිතතාය චලතො. උපක්කමෙන චෙව සරසෙන ච පභඞ්ගුපගමනසීලතාය පභඞ්ගුතො. සබ්බාවත්ථනිපාතිතාය, ථිරභාවස්ස ච අභාවතාය අද්ධුවතො. අතායනතාය චෙව, අලබ්භනෙය්‍යඛෙමතාය ච අතාණතො. අල්ලීයිතුං අනරහතාය, අල්ලීනානම්පි ච ලෙණකිච්චාකාරිතාය අලෙණතො. නිස්සිතානං භයසාරකත්තාභාවෙන අසරණතො. යථාපරිකප්පිතෙහි ධුවසුභසුඛත්තභාවෙහි රිත්තතාය රිත්තතො. රිත්තතායෙව තුච්ඡතො අප්පකත්තා වා, අප්පකම්පි හි ලොකෙ තුච්ඡන්ති වුච්චති. සාමි-නිවාසි-කාරක-වෙදකාධිට්ඨායකවිරහිතතාය සුඤ්ඤතො. සයඤ්ච අස්සාමිකභාවාදිතාය අනත්තතො. පවත්තිදුක්ඛතාය, දුක්ඛස්ස ච ආදීනවතාය ආදීනවතො, අථ වා ආදීනං වාති ගච්ඡති පවත්තතීති ආදීනවො, කපණමනුස්සස්සෙතං අධිවචනං, ඛන්ධාපි ච කපණායෙවාති ආදීනවසදිසතාය ආදීනවතො. ජරාය චෙව මරණෙන චාති ද්වෙධා පරිණාමපකතිතාය විපරිණාමධම්මතො. දුබ්බලතාය, ඵෙග්ගු විය සුඛභඤ්ජනීයතාය ච අසාරකතො. අඝහෙතුතාය අඝමූලතො. මිත්තමුඛසපත්තො [Pg.248] විය විස්සාසඝාතිතාය වධකතො. විගතභවතාය, විභවසම්භූතතාය ච විභවතො. ආසවපදට්ඨානතාය සාසවතො. හෙතුපච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතතාය සඞ්ඛතතො. මච්චුමාරකිලෙසමාරානං ආමිසභූතතාය මාරාමිසතො. ජාති-ජරා-බ්‍යාධිමරණපකතිතාය ජාති-ජරා-බ්‍යාධි-මරණධම්මතො. සොක-පරිදෙව-උපායාසහෙතුතාය සොක-පරිදෙවඋපායාසධම්මතො. තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතසංකිලෙසානං විසයධම්මතාය සංකිලෙසිකධම්මතොති එවං පභෙදතො වුත්තස්ස අනිච්චාදිසම්මසනස්ස වසෙන සම්මසති.

698. How? For he contemplates each aggregate as impermanent because it is not everlasting and has a beginning and an end; as suffering because it is oppressed by arising and passing away and is a basis for suffering; as a disease because it must be maintained by conditions and is the root of disease; as a tumor because it is connected with the stake of suffering, oozes with the impurity of defilements, and is swollen, festered, and burst by arising, aging, and breaking up; as a dart because it generates affliction, pricks within, and is hard to extract; as misery because it is reprehensible, brings decline, and is a basis for misery; as an affliction because it produces a state of non-independence and is a ground for ailments; as alien because it is uncontrollable and ungovernable; as perishable because it is shattered by sickness, aging, and death; as a calamity because it brings many misfortunes; as a disaster because it brings vast, unknown harms and is a basis for all troubles; as fearful because it is a source of all fears and is the opponent of the supreme solace called the appeasement of suffering; as a menace because it is bound to many harms, afflicted by faults, and unworthy of endurance like an attack; as unstable because it is shaken by sickness, aging, and death, and by the worldly conditions beginning with gain and loss; as crumbling because it is prone to breaking up by assault and by its own nature; as transient because it falls apart in all states and lacks a stable nature; as without protection because it offers no protection and because safety from it is unobtainable; as without shelter because it is unfit to cling to and does not perform the function of a shelter even for those who cling to it; as without refuge because it does not ward off fear for those who depend on it; as empty because it is devoid of the imagined qualities of permanence, beauty, happiness, and self; as hollow because of its very emptiness, or because of its insignificance, for in the world what is insignificant is called 'hollow'; as void because it is devoid of an owner, indweller, maker, experiencer, or one who exercises control; as not-self because it is itself without a master and so on; as perilous because it is the suffering of existence and a danger of suffering, or because it leads to misery, like a wretched person, for the aggregates too are wretched and thus resemble what is perilous; as subject to change because it has the nature of changing in two ways: through aging and death; as essenceless because it is weak and easily broken like pith; as the root of misery because it is the cause of misery; as a slayer because it betrays trust like an enemy with the face of a friend; as subject to passing away because it is devoid of being and arises from non-being; as with taints because it is a proximate cause for the taints; as conditioned because it is formed by causes and conditions; as Māra’s bait because it is the bait for the Māra of death and the Māra of defilements; as subject to birth, aging, sickness, and death because it has the nature of birth, aging, sickness, and death; as subject to sorrow, lamentation, and despair because it is a cause of sorrow, lamentation, and despair; as of a nature to be defiled because it is an object for the defilements of craving, views, and misconduct. Thus one contemplates by way of the contemplation of impermanence and so on, which has been explained in detail.

එත්ථ හි අනිච්චතො, පලොකතො, චලතො, පභඞ්ගුතො, අද්ධුවතො, විපරිණාමධම්මතො, අසාරකතො, විභවතො, සඞ්ඛතතො, මරණධම්මතොති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ දස දස කත්වා පඤ්ඤාස අනිච්චානුපස්සනානි. පරතො, රිත්තතො, තුච්ඡතො, සුඤ්ඤතො, අනත්තතොති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා පඤ්චවීසති අනත්තානුපස්සනානි. සෙසානි දුක්ඛතො, රොගතොතිආදීනි එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පඤ්චවීසති පඤ්චවීසති කත්වා පඤ්චවීසතිසතං දුක්ඛානුපස්සනානීති.

Herein, the ten aspects for each aggregate—as impermanent, as perishable, as unstable, as crumbling, as transient, as subject to change, as essenceless, as subject to passing away, as conditioned, and as subject to death—make fifty contemplations of impermanence. The five aspects for each aggregate—as alien, as empty, as hollow, as void, and as not-self—make twenty-five contemplations of not-self. The remaining twenty-five aspects for each aggregate—as suffering, as a disease, and so on—make one hundred and twenty-five contemplations of suffering.

ඉච්චස්ස ඉමිනා ද්විසතභෙදෙන අනිච්චාදිසම්මසනෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ සම්මසතො තං නයවිපස්සනාසඞ්ඛාතං අනිච්චදුක්ඛානත්තසම්මසනං ථිරං හොති. ඉදං තාවෙත්ථ පාළිනයානුසාරෙන සම්මසනාරම්භවිධානං.

Thus, for one who contemplates the five aggregates with this contemplation of impermanence and so on in its two hundred divisions, that contemplation of impermanence, suffering, and not-self, known as insight by way of method, becomes firm. This, now, is the procedure for beginning contemplation according to the canonical method.

ඉන්ද්‍රියතික්ඛකාරණනවකකථා

The Discourse on the Nine Causes for the Sharpness of the Faculties

699. යස්ස පන එවං නයවිපස්සනාය යොගං කරොතොපි නයවිපස්සනා න සම්පජ්ජති, තෙන ‘‘නවහාකාරෙහි ඉන්ද්‍රියානි තික්ඛානි භවන්ති – උප්පන්නුප්පන්නානං සඞ්ඛාරානං ඛයමෙව පස්සති, තත්ථ ච සක්කච්චකිරියාය සම්පාදෙති, සාතච්චකිරියාය සම්පාදෙති, සප්පායකිරියාය සම්පාදෙති, සමාධිස්ස ච නිමිත්තග්ගාහෙන, බොජ්ඣඞ්ගානඤ්ච අනුපවත්තනතාය, කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතං උපට්ඨාපෙති, තත්ථ ච අභිභුය්‍ය නෙක්ඛම්මෙන, අන්තරා ච අබ්‍යොසානෙනා’’ති එවං වුත්තානං නවන්නං ආකාරානං වසෙන ඉන්ද්‍රියානි තික්ඛානි කත්වා පථවීකසිණනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන සත්ත අසප්පායානි වජ්ජෙත්වා සත්ත සප්පායානි සෙවමානෙන කාලෙන රූපං සම්මසිතබ්බං, කාලෙන අරූපං. රූපං සම්මසන්තෙන රූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා.

699. But for one who, though practicing methodical insight in this way, does not succeed in it, the faculties should be sharpened by nine methods. It is said: 'The faculties become sharp by nine factors: one sees only the destruction of formations as they arise; one accomplishes this with reverence; one accomplishes this with perseverance; one accomplishes this with suitable application; by grasping the sign of concentration; by the continuous application of the enlightenment factors; one establishes non-attachment to the body and life; by overcoming through renunciation; and by not flagging in the interim.' Having sharpened the faculties by means of these nine factors as stated, and having avoided the seven unsuitable things and cultivated the seven suitable ones in the way described in the exposition on the earth kasiṇa, one should contemplate materiality at the appropriate time and immateriality at the appropriate time. While contemplating materiality, one should perceive the origination of materiality.

රූපනිබ්බත්තිපස්සනාකාරකථා

The Discourse on the Mode of Contemplating the Origination of Materiality

700. සෙය්‍යථිදං [Pg.249] – ඉදං රූපං නාම කම්මාදිවසෙන චතූහි කාරණෙහි නිබ්බත්තති. තත්ථ සබ්බෙසං සත්තානං රූපං නිබ්බත්තමානං පඨමං කම්මතො නිබ්බත්තති. පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව හි ගබ්භසෙය්‍යකානං තාව තිසන්තතිවසෙන වත්ථු-කාය-භාවදසකසඞ්ඛාතානි තිංස රූපානි නිබ්බත්තන්ති, තානි ච ඛො පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව. යථා ච උප්පාදක්ඛණෙ, තථා ඨිතික්ඛණෙපි භඞ්ගක්ඛණෙපි.

700. It is as follows: this so-called materiality arises from four causes, beginning with kamma. Therein, for all beings, when materiality arises, it first arises from kamma. For at the very moment of rebirth-linking, in the case of womb-born beings, thirty material phenomena—reckoned as the base-decad, the body-decad, and the sex-decad—arise by way of three decads. And they arise at the very arising-moment of the rebirth-linking consciousness. And just as at the arising-moment, so too at the presence-moment and the dissolution-moment.

තත්ථ රූපං දන්ධනිරොධං ගරුපරිවත්ති, චිත්තං ඛිප්පනිරොධං ලහුපරිවත්ති. තෙනාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං යථයිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48). රූපෙ ධරන්තෙයෙව හි සොළසවාරෙ භවඞ්ගචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණොපි ඨිතික්ඛණොපි භඞ්ගක්ඛණොපි එකසදිසා. රූපස්ස පන උප්පාදභඞ්ගක්ඛණායෙව ලහුකා, තෙහි සදිසා. ඨිතික්ඛණො පන මහා, යාව සොළස චිත්තානි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තාව වත්තති. පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං ඨානප්පත්තං පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය දුතියං භවඞ්ගං උප්පජ්ජති. තෙන සද්ධිං උප්පන්නං ඨානප්පත්තං පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය තතියං භවඞ්ගං උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන යාවතායුකං චිත්තප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. ආසන්නමරණස්ස පන එකමෙව ඨානප්පත්තං පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය සොළස චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති.

Therein, materiality is slow to cease and heavy in its turning, while consciousness is quick to cease and light in its turning. Therefore, it is said: 'Bhikkhus, I do not see a single thing that turns so quickly as this consciousness, bhikkhus.' For while one material phenomenon endures, the life-continuum consciousness arises and ceases sixteen times. The arising-moment, presence-moment, and dissolution-moment of consciousness are of equal duration. For materiality, however, only the arising- and dissolution-moments are brief, like those of consciousness. But its presence-moment is long, lasting for as long as sixteen consciousnesses arise and cease. The second consciousness, the life-continuum, arises depending on the pre-arisen physical base that arose at the arising-moment of the rebirth-linking consciousness and has reached its presence-moment. The third consciousness, the life-continuum, arises depending on the pre-arisen physical base that arose together with the second and has reached its presence-moment. In this way, the process of consciousness should be understood to continue for the entire lifespan. But for one nearing death, sixteen consciousnesses arise depending on a single pre-arisen physical base that has reached its presence-moment.

පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං රූපං පටිසන්ධිචිත්තතො උද්ධං සොළසමෙන චිත්තෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති. ඨානක්ඛණෙ උප්පන්නං සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති. භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං සත්තරසමස්ස ඨානක්ඛණං පත්වා නිරුජ්ඣති. යාව පවත්ති නාම අත්ථි, එවමෙව පවත්තති. ඔපපාතිකානම්පි සත්තසන්තතිවසෙන සත්තති රූපානි එවමෙව පවත්තන්ති.

The materiality that arose at the arising-moment of the rebirth-linking consciousness ceases together with the sixteenth consciousness subsequent to the rebirth-linking consciousness. That which arose at the presence-moment ceases together with the arising-moment of the seventeenth subsequent consciousness. That which arose at the dissolution-moment ceases upon reaching the presence-moment of the seventeenth subsequent consciousness. As long as the process of existence continues, it proceeds in just this manner. For spontaneously born beings as well, seventy material phenomena, by way of seven series of decads, proceed in just this way.

701. තත්ථ කම්මං, කම්මසමුට්ඨානං, කම්මපච්චයං, කම්මපච්චයචිත්තසමුට්ඨානං, කම්මපච්චයආහාරසමුට්ඨානං, කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ කම්මං නාම කුසලාකුසලචෙතනා. කම්මසමුට්ඨානං නාම විපාකක්ඛන්ධා ච, චක්ඛුදසකාදි සමසත්තතිරූපඤ්ච. කම්මපච්චයං නාම තදෙව, කම්මං හි කම්මසමුට්ඨානස්ස උපත්ථම්භකපච්චයොපි හොති. කම්මපච්චයචිත්තසමුට්ඨානං නාම විපාකචිත්තසමුට්ඨානං රූපං. කම්මපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම කම්මසමුට්ඨානරූපෙසු [Pg.250] ඨානප්පත්තා ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා ඨානං පත්වා අඤ්ඤන්ති එවං චතස්සො වා පඤ්ච වා පවත්තියො ඝටෙති. කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම කම්මජතෙජොධාතු ඨානප්පත්තා උතුසමුට්ඨානං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි උතු අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකන්ති එවං චතස්සො වා පඤ්ච වා පවත්තියො ඝටෙති. එවං තාව කම්මජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා.

701. Herein, the following distinction should be understood: kamma, kamma-originated, kamma-as-condition, kamma-conditioned-consciousness-originated, kamma-conditioned-nutriment-originated, and kamma-conditioned-temperature-originated. Herein, kamma is wholesome and unwholesome volition. Kamma-originated are the resultant aggregates and the seventy kinds of materiality beginning with the eye-decad. Kamma-as-condition is that very same thing, for kamma is also a supporting condition for what is kamma-originated. Kamma-conditioned-consciousness-originated is materiality originated by resultant consciousness. Kamma-conditioned-nutriment-originated is when the nutritive essence that has reached its presence-moment in kamma-originated materiality generates another octad with nutritive essence as the eighth; there too, the nutritive essence, having reached its presence-moment, generates another—thus it produces four or five successions. Kamma-conditioned-temperature-originated is when the kamma-born heat element that has reached its presence-moment generates a temperature-originated octad with nutritive essence as the eighth; there too, the temperature generates another octad—thus it produces four or five successions. In this way, first, the origination of kamma-born materiality should be seen.

702. චිත්තජෙසුපි චිත්තං, චිත්තසමුට්ඨානං, චිත්තපච්චයං, චිත්තපච්චයආහාරසමුට්ඨානං, චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ චිත්තං නාම එකූනනවුතිචිත්තානි.

702. Among the consciousness-born phenomena, too, the following distinction should be understood: consciousness, consciousness-originated, consciousness-as-condition, consciousness-conditioned-nutriment-originated, and consciousness-conditioned-temperature-originated. Herein, consciousness refers to the eighty-nine kinds of consciousness.

තෙසු ද්වත්තිංස චිත්තානි, ඡබ්බීසෙකූනවීසති;

සොළස රූපිරියාපථවිඤ්ඤත්තිජනකා මතා.

Among these, thirty-two, twenty-six, nineteen, and sixteen consciousnesses are known with respect to the generation of materiality, posture, and intimation.

කාමාවචරතො හි අට්ඨ කුසලානි, ද්වාදසාකුසලානි, මනොධාතුවජ්ජා දස කිරියා, කුසලකිරියතො ද්වෙ අභිඤ්ඤාචිත්තානීති ද්වත්තිංස චිත්තානි රූපං, ඉරියාපථං, විඤ්ඤත්තිඤ්ච ජනෙන්ති. විපාකවජ්ජානි සෙසදසරූපාවචරානි, අට්ඨ අරූපාවචරානි, අට්ඨ ලොකුත්තරචිත්තානීති ඡබ්බීසති චිත්තානි රූපං, ඉරියාපථඤ්ච ජනයන්ති, න විඤ්ඤත්තිං. කාමාවචරෙ දස භවඞ්ගචිත්තානි, රූපාවචරෙ පඤ්ච, තිස්සො මනොධාතුයො, එකා විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතාති එකූනවීසති චිත්තානි රූපමෙව ජනයන්ති, න ඉරියාපථං, න විඤ්ඤත්තිං. ද්වෙපඤ්චවිඤ්ඤාණානි, සබ්බසත්තානං පටිසන්ධිචිත්තං, ඛීණාසවානං චුතිචිත්තං, චත්තාරි ආරුප්පවිපාකානීති සොළස චිත්තානි නෙව රූපං ජනයන්ති, න ඉරියාපථං, න විඤ්ඤත්තිං. යානි චෙත්ථ රූපං ජනෙන්ති, තානි න ඨිතික්ඛණෙ, භඞ්ගක්ඛණෙ වා, තදා හි චිත්තං දුබ්බලං හොති. උප්පාදක්ඛණෙ පන බලවං, තස්මා තං තදා පුරෙජාතං වත්ථුං නිස්සාය රූපං සමුට්ඨාපෙති.

For, from the sense-sphere, eight wholesome, twelve unwholesome, ten functional (excluding the mind-element), and two consciousnesses of supernormal knowledge—these thirty-two types of consciousness produce materiality, posture, and intimation. The ten non-resultant fine-material-sphere consciousnesses, the eight non-resultant immaterial-sphere consciousnesses, and the eight supramundane consciousnesses—these twenty-six types of consciousness produce materiality and posture, but not intimation. The ten sense-sphere life-continuum consciousnesses, the five fine-material-sphere ones, the three mind-elements, and the one joy-accompanied resultant rootless mind-consciousness-element—these nineteen types of consciousness produce only materiality, not posture or intimation. The two sets of five sense-consciousnesses, the rebirth-linking consciousness of all beings, the death consciousness of the arahants, and the four immaterial resultants—these sixteen types of consciousness produce neither materiality, nor posture, nor intimation. Among these, those that do produce materiality do not do so at the presence-moment or the dissolution-moment, for then the consciousness is weak. But at the arising-moment it is strong; therefore, at that time, it generates materiality depending on the pre-arisen physical base.

චිත්තසමුට්ඨානං නාම තයො අරූපිනො ඛන්ධා, ‘‘සද්දනවකං, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාසධාතු, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තතී’’ති සත්තරසවිධං රූපඤ්ච. චිත්තපච්චයං නාම ‘‘පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්සා’’ති (පට්ඨා. 1.1.11) එවං වුත්තං චතුසමුට්ඨානරූපං. චිත්තපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම චිත්තසමුට්ඨානරූපෙසු ඨානප්පත්තා [Pg.251] ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, එවං ද්වෙ තිස්සො පවත්තියො ඝටෙති. චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම චිත්තසමුට්ඨානො උතු ඨානප්පත්තො අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, එවං ද්වෙ තිස්සො පවත්තියො ඝටෙති. එවං චිත්තජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා.

What is called 'consciousness-originated' comprises the three immaterial aggregates and the seventeen kinds of materiality, namely: the sound-nonad, bodily intimation, verbal intimation, the space element, lightness, softness, wieldiness, growth, and continuity. Consciousness-as-condition is the materiality originated from the four sources, as stated: 'Subsequently arisen consciousness and mental factors are a condition for this pre-arisen body.' Consciousness-conditioned-nutriment-originated is when the nutritive essence that has reached its presence-moment in consciousness-originated materiality generates another octad with nutritive essence as the eighth; in this way it produces two or three successions. Consciousness-conditioned-temperature-originated is when the temperature originated by consciousness has reached its presence-moment and generates another octad with nutritive essence as the eighth; in this way it produces two or three successions. Thus the origination of consciousness-born materiality should be seen.

703. ආහාරජෙසුපි ආහාරො, ආහාරසමුට්ඨානං, ආහාරපච්චයං, ආහාරපච්චයආහාරසමුට්ඨානං, ආහාරපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ආහාරො නාම කබළීකාරො ආහාරො. ආහාරසමුට්ඨානං නාම උපාදිණ්ණං කම්මජරූපං පච්චයං ලභිත්වා තත්ථ පතිට්ඨාය ඨානප්පත්තාය ඔජාය සමුට්ඨාපිතං ඔජට්ඨමකං, ආකාසධාතු, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තතීති චුද්දසවිධං රූපං. ආහාරපච්චයං නාම ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.15) එවං වුත්තං චතුසමුට්ඨානරූපං. ආහාරපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම ආහාරසමුට්ඨානෙසු රූපෙසු ඨානප්පත්තා ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා අඤ්ඤන්ති එවං දසද්වාදසවාරෙ පවත්තිං ඝටෙති. එකදිවසං පරිභුත්තාහාරො සත්තාහම්පි උපත්ථම්භෙති. දිබ්බා පන ඔජා එකමාසං ද්වෙමාසම්පි උපත්ථම්භෙති. මාතරා පරිභුත්තාහාරොපි දාරකස්ස සරීරං ඵරිත්වා රූපං සමුට්ඨාපෙති. සරීරෙ මක්ඛිතාහාරොපි රූපං සමුට්ඨාපෙති. කම්මජාහාරො උපාදිණ්ණකාහාරො නාම. සොපි ඨානප්පත්තො රූපං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා අඤ්ඤං සමුට්ඨාපෙතීති එවං චතස්සො වා පඤ්ච වා පවත්තියො ඝටෙති. ආහාරපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම ආහාරසමුට්ඨානා තෙජොධාතු ඨානප්පත්තා උතුසමුට්ඨානං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති. තත්‍රායං ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානානං ජනකො හුත්වා පච්චයො හොති, සෙසානං නිස්සයාහාරඅත්ථිඅවිගතවසෙනාති එවං ආහාරජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා.

703. Regarding things born of nutriment, this distinction should be understood: nutriment, nutriment-originated, conditioned by nutriment, nutriment-conditioned and nutriment-originated, and nutriment-conditioned and temperature-originated. Herein, ‘nutriment’ means edible food. ‘Nutriment-originated’ refers to the fourteen kinds of material form—the nutritive-essence-octad, the space element, lightness, softness, wieldiness, growth, and continuity—produced by the nutritive essence that has reached its presence-moment, having obtained as its support the clung-to kamma-born matter and become established therein. ‘Conditioned by nutriment’ refers to the material form with four origins, as stated: “Edible food is a condition for this body by way of nutriment condition.” ‘Nutriment-conditioned and nutriment-originated’ means that the nutritive essence, having reached its presence-moment among nutriment-originated material forms, produces another nutritive-essence-octad; and there too, the nutritive essence produces another—thus it sets the process in motion for ten or twelve rounds. Food consumed in a single day supports for up to seven days. But divine nutritive essence supports for one or two months. The food consumed by a mother also pervades the child’s body and produces material form. Even food smeared on the body produces material form. The nutritive essence in kamma-born matter is called ‘nutriment in what is clung-to.’ That too, having reached its presence-moment, produces material form; and there too, the nutritive essence produces another—thus it sets in motion four or five processes. ‘Nutriment-conditioned and temperature-originated’ means that the heat element from nutriment-originated matter, having reached its presence-moment, produces a temperature-originated nutritive-essence-octad. Herein, this nutriment becomes a condition by being a generator of nutriment-originated phenomena; for the others, it is a condition by way of dependence, nutriment, presence, and non-disappearance. Thus the arising of nutriment-born material form should be seen.

704. උතුජෙසුපි උතු, උතුසමුට්ඨානං, උතුපච්චයං, උතුපච්චයඋතුසමුට්ඨානං, උතුපච්චයආහාරසමුට්ඨානන්ති එස විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ උතු නාම චතුසමුට්ඨානා තෙජොධාතු, උණ්හඋතු සීතඋතූති එවං පනෙස දුවිධො හොති. උතුසමුට්ඨානං නාම චතුසමුට්ඨානො උතු උපාදිණ්ණකං පච්චයං ලභිත්වා ඨානප්පත්තො සරීරෙ රූපං සමුට්ඨාපෙති. තං සද්දනවකං, ආකාසධාතු[Pg.252], ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තතීති පන්නරසවිධං හොති. උතුපච්චයං නාම උතු චතුසමුට්ඨානිකරූපානං පවත්තියා ච විනාසස්ස ච පච්චයො හොති. උතුපච්චයඋතුසමුට්ඨානං නාම උතුසමුට්ඨානා තෙජොධාතු ඨානප්පත්තා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි උතු අඤ්ඤන්ති එවං දීඝම්පි අද්ධානං අනුපාදිණ්ණපක්ඛෙ ඨත්වාපි උතුසමුට්ඨානං පවත්තතියෙව. උතුපච්චයආහාරසමුට්ඨානං නාම උතුසමුට්ඨානා ඨානප්පත්තා ඔජා අඤ්ඤං ඔජට්ඨමකං සමුට්ඨාපෙති, තත්‍රාපි ඔජා අඤ්ඤන්ති එවං දසද්වාදසවාරෙ පවත්තිං ඝටෙති. තත්‍රායං උතු උතුසමුට්ඨානානං ජනකො හුත්වා පච්චයො හොති, සෙසානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙනාති එවං උතුජරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා. එවඤ්හි රූපස්ස නිබ්බත්තිං පස්සන්තො කාලෙන රූපං සම්මසති නාම.

704. Regarding things born of temperature, this distinction should be understood: temperature, temperature-originated, conditioned by temperature, temperature-conditioned and temperature-originated, and temperature-conditioned and nutriment-originated. Herein, ‘temperature’ refers to the heat element with four origins; it is twofold, as heat-temperature and cold-temperature. ‘Temperature-originated’ means that the temperature with four origins, having obtained the clung-to as its support and reached its presence-moment, produces material form in the body. This comprises fifteen kinds: the sound-nonad, the space element, lightness, softness, wieldiness, growth, and continuity. ‘Conditioned by temperature’ means that temperature is a condition for the occurrence and cessation of the material forms with four origins. ‘Temperature-conditioned and temperature-originated’ means that the heat element from temperature-originated matter, having reached its presence-moment, produces another nutritive-essence-octad; and there too, the temperature produces another. Thus, temperature-originated phenomena continue to occur even over a long period in the non-clung-to sphere. ‘Temperature-conditioned and nutriment-originated’ means that the nutritive essence from temperature-originated matter, having reached its presence-moment, produces another nutritive-essence-octad; and there too, the nutritive essence produces another—thus it sets the process in motion for ten or twelve rounds. Herein, this temperature becomes a condition by being a generator of temperature-originated phenomena; for the others, it is a condition by way of dependence, presence, and non-disappearance. Thus the arising of temperature-born material form should be seen. For one who sees the arising of material form in this way is called one who contemplates material form at the proper time.

අරූපනිබ්බත්තිපස්සනාකාරකථා

The Exposition on the Way of Seeing the Arising of the Immaterial

705. යථා ච රූපං සම්මසන්තෙන රූපස්ස, එවං අරූපං සම්මසන්තෙනපි අරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා. සා ච ඛො එකාසීති ලොකියචිත්තුප්පාදවසෙනෙව.

705. Just as one contemplating material form should see the arising of material form, so too one contemplating the immaterial should see the arising of the immaterial. And this occurs by way of the eighty-one kinds of mundane consciousness.

සෙය්‍යථිදං – ඉදඤ්හි අරූපං නාම පුරිමභවෙ ආයූහිතකම්මවසෙන පටිසන්ධියං තාව එකූනවීසතිචිත්තුප්පාදප්පභෙදං නිබ්බත්තති. නිබ්බත්තනාකාරො පනස්ස පටිච්චසමුප්පාදනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තදෙව පටිසන්ධිචිත්තස්ස අනන්තරචිත්තතො පට්ඨාය භවඞ්ගවසෙන, ආයුපරියොසානෙ චුතිවසෙන. යං තත්ථ කාමාවචරං, තං ඡසු ද්වාරෙසු බලවාරම්මණෙ තදාරම්මණවසෙන.

That is to say, this so-called immaterial first arises at rebirth-linking, due to kamma accumulated in a previous existence, as the nineteen kinds of consciousness. The manner of its arising should be understood in the way explained in the Exposition of Dependent Origination. That same consciousness, from the consciousness immediately following the rebirth-linking consciousness, proceeds by way of the life-continuum, and at the end of the lifespan, by way of the death consciousness. Whatever among this is of the sense sphere, that arises by way of registering consciousness at the six doors when the object is strong.

පවත්තෙ පන අසම්භින්නත්තා චක්ඛුස්ස ආපාථගතත්තා රූපානං ආලොකසන්නිස්සිතං මනසිකාරහෙතුකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නිබ්බත්තති සද්ධිං සම්පයුත්තධම්මෙහි. චක්ඛුපසාදස්ස හි ඨිතික්ඛණෙ ඨිතිප්පත්තමෙව රූපං චක්ඛුං ඝට්ටෙති. තස්මිං ඝට්ටිතෙ ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජති. තදනන්තරං තදෙව රූපං පස්සමානං කුසලවිපාකං අකුසලවිපාකං වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තතො තදෙව රූපං සම්පටිච්ඡමානා විපාකමනොධාතු. තතො තදෙව රූපං සන්තීරයමානා විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු. තතො තදෙව රූපං වවත්ථාපයමානා කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු උපෙක්ඛාසහගතා[Pg.253]. තතො පරං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියචිත්තෙසු එකං වා උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකං චිත්තං පඤ්ච සත්ත වා ජවනානි. තතො කාමාවචරසත්තානං එකාදසසු තදාරම්මණචිත්තෙසු ජවනානුරූපං යංකිඤ්චි තදාරම්මණන්ති. එස නයො සෙසද්වාරෙසුපි. මනොද්වාරෙ පන මහග්ගතචිත්තානිපි උප්පජ්ජන්තීති. එවං ඡසු ද්වාරෙසු අරූපස්ස නිබ්බත්ති පස්සිතබ්බා. එවඤ්හි අරූපස්ස නිබ්බත්තිං පස්සන්තො කාලෙන අරූපං සම්මසති නාම.

But during the course of existence, when the eye is not impaired and a form has come into its focus, eye-consciousness arises, supported by light and caused by attention, together with its associated mental states. For a form that has reached its static phase impinges on the eye sensitivity at its static moment. When it has impinged, the life-continuum arises and ceases twice. Then, performing the function of adverting to that same object, the functional mind-element arises. Immediately after, seeing that same form, eye-consciousness, which is either wholesome-resultant or unwholesome-resultant, arises. Then, receiving that same form, the resultant mind-element arises. Then, investigating that same form, the resultant rootless mind-consciousness-element arises. Then, determining that same form, the functional rootless mind-consciousness-element accompanied by equanimity arises. After that, one of the sense-sphere wholesome, unwholesome, or functional consciousnesses runs for five or seven moments as impulsion; or a rootless consciousness accompanied by equanimity arises. Then, for sense-sphere beings, from among the eleven registering consciousnesses, a certain registering consciousness suitable to the impulsion arises. This is the method in the remaining doors as well. In the mind door, however, even sublime consciousnesses arise. Thus the arising of the immaterial should be seen in the six doors. For one who sees the arising of the immaterial in this way is called one who at times contemplates the immaterial.

එවං කාලෙන රූපං කාලෙන අරූපං සම්මසිත්වාපි තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා අනුක්කමෙන පටිපජ්ජමානො එකො පඤ්ඤාභාවනං සම්පාදෙති.

Thus, by contemplating material form at times and the immaterial at other times, and having applied the three characteristics, a certain one who practices in sequence accomplishes the development of wisdom.

රූපසත්තකසම්මසනකථා

The Discussion on the Sevenfold Contemplation of Form

706. අපරො රූපසත්තකඅරූපසත්තකවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. තත්ථ ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො, ආහාරමයතො, උතුමයතො, කම්මජතො, චිත්තසමුට්ඨානතො, ධම්මතාරූපතොති ඉමෙහි ආකාරෙහි ආරොපෙත්වා සම්මසන්තො රූපසත්තකවසෙන ආරොපෙත්වා සම්මසති නාම. තෙනාහු පොරාණා –

706. Another person contemplates formations by applying the three characteristics by way of the sevenfold contemplation of form and the sevenfold contemplation of the immaterial. Herein, one who contemplates by applying the characteristics through these modes—(1) by taking up and laying down, (2) by aging and dissolution, (3) as nutriment-originated, (4) as temperature-originated, (5) as kamma-born, (6) as mind-originated, and (7) as form by its intrinsic nature—is said to contemplate by applying them by way of the sevenfold contemplation of form. Thus the ancients have said:

‘‘ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුඩ්ඪත්ථගාමිතො;

ආහාරතො ච උතුතො, කම්මතො චාපි චිත්තතො;

ධම්මතාරූපතො සත්ත, විත්ථාරෙන විපස්සතී’’ති.

“By taking up and laying down, by aging and dissolution; by nutriment and temperature, by kamma and also by mind; as form by its intrinsic nature—these seven, one contemplates in detail.”

තත්ථ ආදානන්ති පටිසන්ධි. නික්ඛෙපනන්ති චුති. ඉති යොගාවචරො ඉමෙහි ආදානනික්ඛෙපෙහි එකං වස්සසතං පරිච්ඡින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙසු තිලක්ඛණං ආරොපෙති. කථං? එත්ථන්තරෙ සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා. කස්මා? උප්පාදවයවත්තිතො, විපරිණාමතො, තාවකාලිකතො, නිච්චපටික්ඛෙපතො ච. යස්මා පන උප්පන්නා සඞ්ඛාරා ඨිතිං පාපුණන්ති, ඨිතියං ජරාය කිලමන්ති, ජරං පත්වා අවස්සං භිජ්ජන්ති, තස්මා අභිණ්හසම්පටිපීළනතො, දුක්ඛමතො දුක්ඛවත්ථුතො, සුඛපටික්ඛෙපතො ච දුක්ඛා. යස්මා ච ‘‘උප්පන්නා සඞ්ඛාරා ඨිතිං මා පාපුණන්තු, ඨානප්පත්තා මා ජීරන්තු, ජරප්පත්තා මා භිජ්ජන්තූ’’ති ඉමෙසු තීසු [Pg.254] ඨානෙසු කස්සචි වසවත්තිභාවො නත්ථි, සුඤ්ඤා තෙන වසවත්තනාකාරෙන, තස්මා සුඤ්ඤතො, අස්සාමිකතො, අවසවත්තිතො, අත්තපටික්ඛෙපතො ච අනත්තාති.

Herein, 'taking up' means relinking, and 'laying down' means death. Thus the practitioner, having delimited a span of a hundred years by this taking up and laying down, applies the three characteristics to formations. How? Within this interval, all formations are impermanent. Why? Because they are subject to arising and passing away, because they change, because they are temporary, and because they are the opposite of the permanent. Furthermore, since arisen formations attain a static phase, are afflicted by aging in that phase, and having reached old age, inevitably break up, they are suffering on account of constant oppression, because they are suffering, because they are a basis for suffering, and because they are the opposite of pleasure. And since no one has any power of control over these three states—'May arisen formations not attain a static phase; may those that have attained a static phase not age; may those that have reached old age not break up!'—they are empty of this characteristic of control. Therefore, because they are empty, masterless, and uncontrollable, and because they are the opposite of a self, they are not-self.

707. එවං ආදානනික්ඛෙපනවසෙන වස්සසතපරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා තතො පරං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො ආරොපෙති. තත්ථ වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමො නාම වයවසෙන වුඩ්ඪස්ස වඩ්ඪිතස්ස රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො. තස්ස වසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙතීති අත්ථො.

707. In this way, having applied the three characteristics to form delimited by a hundred years by way of taking up and laying down, thereafter one applies them by way of aging and dissolution. Herein, 'aging and dissolution' means the dissolution of form that has grown and aged by way of age. The meaning is that one applies the three characteristics by means of this.

කථං? සො තමෙව වස්සසතං පඨමවයෙන මජ්ඣිමවයෙන පච්ඡිමවයෙනාති තීහි වයෙහි පරිච්ඡින්දති. තත්ථ ආදිතො තෙත්තිංස වස්සානි පඨමවයො නාම. තතො චතුත්තිංස මජ්ඣිමවයො නාම. තතො තෙත්තිංස පච්ඡිමවයො නාමාති. ඉති ඉමෙහි තීහි වයෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා, ‘‘පඨමවයෙ පවත්තං රූපං මජ්ඣිමවයං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං. යදනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තා. මජ්ඣිමවයෙ පවත්තරූපම්පි පච්ඡිමවයං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා. පච්ඡිමවයෙ තෙත්තිංස වස්සානි පවත්තරූපම්පි මරණතො පරං ගමනසමත්ථං නාම නත්ථි, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

How? He delimits that same hundred years by three ages: the first age, the middle age, and the last age. Herein, the first thirty-three years are called the first age; the next thirty-four years, the middle age; and the subsequent thirty-three years, the last age. Thus, having delimited it by these three ages, he applies the three characteristics: “The form that occurred in the first age ceases right there without reaching the middle age; therefore it is impermanent. What is impermanent is suffering. What is suffering is not-self. The form that occurred in the middle age also ceases right there without reaching the last age; therefore it too is impermanent, suffering, and not-self. Even the form that occurred during the thirty-three years of the last age is in no way capable of continuing on beyond death; therefore it too is impermanent, suffering, and not-self.”

708. එවං පඨමවයාදිවසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන ‘‘මන්දදසකං, ඛිඩ්ඩාදසකං, වණ්ණදසකං, බලදසකං, පඤ්ඤාදසකං, හානිදසකං, පබ්භාරදසකං, වඞ්කදසකං, මොමූහදසකං, සයනදසක’’න්ති ඉමෙසං දසන්නං දසකානං වසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

708. Thus having applied the three characteristics by way of aging and dissolution based on the stages of life beginning with the first age, he again applies the three characteristics by way of aging and dissolution based on these ten decades: the decade of infancy, the decade of play, the decade of beauty, the decade of strength, the decade of wisdom, the decade of decline, the decade of stooping, the decade of crookedness, the decade of dotage, and the decade of lying down.

තත්ථ දසකෙසු තාව වස්සසතජීවිනො පුග්ගලස්ස පඨමානි දස වස්සානි මන්දදසකං නාම, තදා හි සො මන්දො හොති චපලො කුමාරකො. තතො පරානි දස ඛිඩ්ඩාදසකං නාම, තදා හි සො ඛිඩ්ඩාරතිබහුලො හොති. තතො පරානි දස වණ්ණදසකං නාම, තදා හිස්ස වණ්ණායතනං වෙපුල්ලං පාපුණාති. තතො පරානි දස බලදසකං නාම, තදා හිස්ස බලඤ්ච ථාමො ච වෙපුල්ලං පාපුණාති. තතො පරානි දස පඤ්ඤාදසකං නාම, තදා හිස්ස පඤ්ඤා සුප්පතිට්ඨිතා හොති, පකතියා කිර දුබ්බලපඤ්ඤස්සාපි [Pg.255] තස්මිං කාලෙ අප්පමත්තකා පඤ්ඤා උප්පජ්ජතියෙව. තතො පරානි දස හානිදසකං නාම, තදා හිස්ස ඛිඩ්ඩාරතිවණ්ණබලපඤ්ඤා පරිහායන්ති. තතො පරානි දස පබ්භාරදසකං නාම, තදා හිස්ස අත්තභාවො පුරතො පබ්භාරො හොති. තතො පරානි දස වඞ්කදසකං නාම, තදා හිස්ස අත්තභාවො නඞ්ගලකොටි විය වඞ්කො හොති. තතො පරානි දස මොමූහදසකං නාම. තදා හි සො මොමූහො හොති, කතං කතං පමුස්සති. තතො පරානි දස සයනදසකං නාම, වස්සසතිකො හි සයනබහුලොව හොති.

Herein, among the decades, for a person who lives a hundred years, the first ten years are called the decade of infancy, for then he is a dull and fickle boy. The next ten years are called the decade of play, for then he is much given to play and amusement. The next ten years are called the decade of beauty, for then his beauty reaches its peak. The next ten years are called the decade of strength, for then his strength and stamina reach their peak. The next ten years are called the decade of wisdom, for then his wisdom becomes well-established; indeed, it is said that even for one naturally weak in wisdom, some small measure of wisdom arises at that time. The next ten years are called the decade of decline, for then his delight in play, his beauty, strength, and wisdom all decline. The next ten years are called the decade of stooping, for then his body stoops forward. The next ten years are called the decade of crookedness, for then his body becomes crooked like the tip of a plough. The next ten years are called the decade of dotage, for then he becomes muddled and forgets what he has done. The next ten years are called the decade of lying down, for a centenarian is indeed much given to lying down.

තත්‍රායං යොගී එතෙසං දසකානං වසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙතුං ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘පඨමදසකෙ පවත්තරූපං දුතියදසකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා. දුතියදසකෙ…පෙ… නවමදසකෙ පවත්තරූපං දසමදසකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. දසමදසකෙ පවත්තරූපං පුනබ්භවං අප්පත්වා ඉධෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

Herein, this practitioner reflects thus to apply the three characteristics by way of aging and dissolution based on these ten decades: “The form that occurred in the first decade ceases right there without reaching the second decade; therefore, it is impermanent, suffering, and not-self. The form that occurred in the second decade… and so on… the form that occurred in the ninth decade ceases right there without reaching the tenth decade. The form that occurred in the tenth decade ceases right here without reaching a new existence; therefore, it too is impermanent, suffering, and not-self.” Thus he applies the three characteristics.

709. එවං දසකවසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන තදෙව වස්සසතං පඤ්චපඤ්චවස්සවසෙන වීසතිකොට්ඨාසෙ කත්වා වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙති. කථං? සො හි ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘පඨමෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං දුතියං වස්සපඤ්චකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා. දුතියෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං තතියං…පෙ… එකූනවීසතිමෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං වීසතිමං වස්සපඤ්චකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. වීසතිමෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං මරණතො පරං ගමනසමත්ථං නාම නත්ථි, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති.

709. Thus, having applied the three characteristics by way of aging and dissolution based on the decades, he again divides that same hundred years into twenty portions of five years each and applies the three characteristics by way of aging and dissolution. How? He reflects thus: “The form that occurred in the first five-year period ceases right there without reaching the second five-year period; therefore, it is impermanent, suffering, and not-self. The form that occurred in the second five-year period… and so on… the form that occurred in the nineteenth five-year period ceases right there without reaching the twentieth five-year period. The form that occurred in the twentieth five-year period is in no way capable of continuing on beyond death; therefore, it too is impermanent, suffering, and not-self.”

එවං වීසතිකොට්ඨාසවසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන පඤ්චවීසති කොට්ඨාසෙ කත්වා චතුන්නං චතුන්නං වස්සානං වසෙන ආරොපෙති. තතො තෙත්තිංස කොට්ඨාසෙ කත්වා තිණ්ණං තිණ්ණං වස්සානං වසෙන, පඤ්ඤාස කොට්ඨාසෙ කත්වා ද්වින්නං ද්වින්නං වස්සානං වසෙන, සතං කොට්ඨාසෙ කත්වා එකෙකවස්සවසෙන. තතො එකං වස්සං තයො [Pg.256] කොට්ඨාසෙ කත්වා වස්සානහෙමන්තගිම්හෙසු තීසු උතූසු එකෙකඋතුවසෙන තස්මිං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

Thus, having applied the three characteristics by way of aging and dissolution based on the twenty portions, he again applies them by making twenty-five portions of four years each; then by making thirty-three portions of three years each; then by making fifty portions of two years each; and then by making a hundred portions of single years. Then, dividing one year into three portions, he applies the three characteristics to that form subject to aging and dissolution by way of each single season among the three seasons—the rainy season, winter, and summer.

කථං? ‘‘වස්සානෙ චතුමාසං පවත්තරූපං හෙමන්තං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. හෙමන්තෙ පවත්තරූපං ගිම්හං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. ගිම්හෙ පවත්තරූපං පුන වස්සානං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති. එවං ආරොපෙත්වා පුන එකං වස්සං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා – ‘‘වස්සානෙ ද්වෙමාසං පවත්තරූපං සරදං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. සරදෙ පවත්තරූපං හෙමන්තං. හෙමන්තෙ පවත්තරූපං සිසිරං. සිසිරෙ පවත්තරූපං වසන්තං. වසන්තෙ පවත්තරූපං ගිම්හං. ගිම්හෙ පවත්තරූපං පුන වස්සානං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තස්මිං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

How? “The form that occurred for four months in the rainy season has ceased right there without reaching winter. The form that occurred in winter has ceased right there without reaching summer. The form that occurred in summer has ceased right there without reaching the rainy season again; therefore it is impermanent, suffering, and not-self.” Having applied the characteristics thus, he again divides one year into six portions: “The form that occurred for two months in the rainy season has ceased right there without reaching autumn. The form that occurred in autumn has ceased without reaching winter. The form that occurred in winter has ceased without reaching the cool season. The form that occurred in the cool season has ceased without reaching spring. The form that occurred in spring has ceased without reaching summer. The form that occurred in summer has ceased right there without reaching the rainy season again; therefore it is impermanent, suffering, and not-self.” In this way he applies the three characteristics to that form subject to aging and dissolution.

එවං ආරොපෙත්වා තතො කාළජුණ්හවසෙන – ‘‘කාළෙ පවත්තරූපං ජුණ්හං අප්පත්වා. ජුණ්හෙ පවත්තරූපං කාළං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති. තතො රත්තින්දිවවසෙන – ‘‘රත්තිං පවත්තරූපං දිවසං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. දිවසං පවත්තරූපම්පි රත්තිං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති. තතො තදෙව රත්තින්දිවං පුබ්බණ්හාදිවසෙන ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා – ‘‘පුබ්බණ්හෙ පවත්තරූපං මජ්ඣන්හං අප්පත්වා. මජ්ඣන්හෙ පවත්තරූපං සායන්හං. සායන්හෙ පවත්තරූපං පඨමයාමං. පඨමයාමෙ පවත්තරූපං මජ්ඣිමයාමං. මජ්ඣිමයාමෙ පවත්තරූපං පච්ඡිමයාමං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. පච්ඡිමයාමෙ පවත්තරූපං පුන පුබ්බණ්හං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

Having applied it thus, then by way of the dark and bright fortnights: ‘The form that occurred in the dark fortnight, not having reached the bright fortnight, ceases right there. The form that occurred in the bright fortnight, not having reached the dark fortnight, ceases right there; therefore, it is impermanent, suffering, and not-self’—he applies the three characteristics. Then by way of night and day: ‘The form that occurred at night, not having reached the day, ceases right there. And the form that occurred during the day, not having reached the night, ceases right there; therefore, it is impermanent, suffering, and not-self’—he applies the three characteristics. Then, having divided that same night and day into six parts by way of the forenoon and so on: ‘The form that occurred in the forenoon, not having reached midday… The form that occurred at midday, not having reached the evening… The form that occurred in the evening, not having reached the first watch… The form that occurred in the first watch, not having reached the middle watch… The form that occurred in the middle watch, not having reached the last watch, ceases right there. The form that occurred in the last watch, not having reached the forenoon again, ceases right there; therefore, it is impermanent, suffering, and not-self’—he applies the three characteristics.

710. එවං ආරොපෙත්වා පුන තස්මිංයෙව රූපෙ අභික්කමපටික්කමආලොකනවිලොකනසමිඤ්ජනපසාරණවසෙන – ‘‘අභික්කමෙ පවත්තරූපං පටික්කමං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. පටික්කමෙ පවත්තරූපං ආලොකනං. ආලොකනෙ පවත්තරූපං විලොකනං. විලොකනෙ පවත්තරූපං සමිඤ්ජනං. සමිඤ්ජනෙ පවත්තරූපං පසාරණං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

710. Having applied it thus, again on that very materiality, by way of advancing, retreating, looking ahead, looking around, bending, and stretching: ‘Materiality that arises in advancing, not having reached retreating, ceases right there. Materiality that arises in retreating, not having reached looking ahead… Materiality that arises in looking ahead, not having reached looking around… Materiality that arises in looking around, not having reached bending… Materiality that arises in bending, not having reached stretching, ceases right there. Therefore, it is impermanent, suffering, and non-self’—he applies the three characteristics.

තතො එකපදවාරං උද්ධරණ අතිහරණවීතිහරණවොස්සජ්ජනසන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනවසෙන ඡ කොට්ඨාසෙ කරොති.

Then he divides the section on a single footstep into six parts by way of: lifting up, carrying forward, moving aside, lowering, placing down, and pressing firmly.

තත්ථ [Pg.257] උද්ධරණං නාම පාදස්ස භූමිතො උක්ඛිපනං. අතිහරණං නාම පුරතො හරණං. වීතිහරණං නාම ඛාණුකණ්ටකදීඝජාතිආදීසු කිඤ්චිදෙව දිස්වා ඉතො චිතො ච පාදසඤ්චාරණං. වොස්සජ්ජනං නාම පාදස්ස හෙට්ඨා ඔරොපනං. සන්නික්ඛෙපනං නාම පථවීතලෙ ඨපනං. සන්නිරුම්භනං නාම පුන පාදුද්ධරණකාලෙ පාදස්ස පථවියා සද්ධිං අභිනිප්පීළනං. තත්ථ උද්ධරණෙ පථවීධාතු ආපොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා හොන්ති බලවතියො. තථා අතිහරණවීතිහරණෙසු. වොස්සජ්ජනෙ තෙජොධාතු වායොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා හොන්ති බලවතියො. තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනෙසු. එවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා තෙසං වසෙන තස්මිං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

Herein, ‘lifting up’ is the lifting of the foot from the ground. ‘Carrying forward’ is the carrying of it forward. ‘Moving aside’ is the moving of the foot here and there on seeing something like a stump, thorn, or snake. ‘Lowering’ is the placing of the foot down. ‘Placing down’ is the setting of it on the surface of the earth. ‘Pressing firmly’ is the firm pressing of the foot against the earth at the time of lifting the foot again. Therein, during lifting up, the earth element and the water element are deficient and weak, while the other two elements are excessive and strong. It is similar during carrying forward and moving aside. During lowering, the fire element and the air element are deficient and weak, while the other two elements are excessive and strong. It is similar during placing down and pressing firmly. Having thus made six divisions, by means of them he applies the three characteristics to that materiality subject to growth and decline.

කථං? සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘යා උද්ධරණෙ පවත්තා ධාතුයො, යානි ච තදුපාදායරූපානි, සබ්බෙ තෙ ධම්මා අතිහරණං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා. තථා අතිහරණෙ පවත්තා වීතිහරණං. වීතිහරණෙ පවත්තා වොස්සජ්ජනං. වොස්සජ්ජනෙ පවත්තා සන්නික්ඛෙපනං. සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තා සන්නිරුම්භනං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣන්ති. ඉති තත්ථ තත්ථ උප්පන්නා ඉතරං ඉතරං කොට්ඨාසං අප්පත්වා තත්ථ තත්ථෙව පබ්බං පබ්බං සන්ධි සන්ධි ඔධි ඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය තටතටායන්තා සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති. තස්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති. තස්සෙවං පබ්බපබ්බගතෙ සඞ්ඛාරෙ විපස්සතො රූපසම්මසනං සුඛුමං හොති.

How? He reflects thus: ‘The elements that have arisen in lifting, and the materiality derived from them—all these phenomena, not having reached carrying forward, cease right there; therefore they are impermanent, suffering, and non-self. Similarly, those that have arisen in carrying forward, not having reached moving aside… those that have arisen in moving aside, not having reached lowering… those that have arisen in lowering, not having reached placing down… those that have arisen in placing down, not having reached pressing firmly, cease right there. Thus what has arisen in each case, not having reached the next division, breaks up right there. Section by section, joint by joint, limit by limit, the formations break apart, crackling like sesame seeds thrown on a hot pan. Therefore they are impermanent, suffering, and non-self.’ For one who thus sees with insight the formations proceeding section by section, the comprehension of materiality becomes subtle.

711. සුඛුමත්තෙ ච පනස්ස ඉදං ඔපම්මං. එකො කිර දාරුතිණුක්කාදීසු කතපරිචයො අදිට්ඨපුබ්බපදීපො පච්චන්තවාසිකො නගරමාගම්ම අන්තරාපණෙ ජලමානං පදීපං දිස්වා එකං පුරිසං පුච්ඡි අම්භො ‘‘කිං නාමෙතං එවං මනාප’’න්ති? තමෙනං සො ආහ ‘‘කිමෙත්ථ මනාපං, පදීපො නාමෙස තෙලක්ඛයෙන වට්ටික්ඛයෙන ච ගතමග්ගොපිස්ස න පඤ්ඤායිස්සතී’’ති. තමඤ්ඤො එවමාහ ‘‘ඉදං ඔළාරිකං, ඉමිස්සා හි වට්ටියා අනුපුබ්බෙන ඩය්හමානාය තතියභාගෙ තතියභාගෙ ජාලා ඉතරීතරං පදෙසං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති. තමඤ්ඤො එවමාහ ‘‘ඉදම්පි ඔළාරිකං, ඉමිස්සා හි අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරෙ අඩ්ඪඞ්ගුලඩ්ඪඞ්ගුලන්තරෙ [Pg.258] තන්තුම්හි තන්තුම්හි අංසුම්හි අංසුම්හි ජාලා ඉතරීතරං අංසුං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සති. අංසුං පන මුඤ්චිත්වා න සක්කා ජාලං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති.

711. On the subtlety of this, there is this simile. It is said that a certain border-dweller, who was familiar with wood, grass, torches, and the like, but had never before seen a lamp, came to the city. Seeing a burning lamp in the market street, he asked a man, ‘Friend, what is this so pleasing?’ That one told him: ‘What is pleasing about this? This is called a lamp. When the oil and the wick are exhausted, even the path it has taken will not be known.’ Another told him: ‘That is coarse. For as this wick burns down successively, in each third part the flame will cease without ever reaching the other part.’ Yet another told him: ‘This too is coarse. For in this, in each finger-breadth, in each half finger-breadth, in each thread, and in each fiber, the flame will cease without ever reaching the next fiber. But apart from the fiber, it is not possible to point out the flame.’

තත්ථ ‘‘තෙලක්ඛයෙන වට්ටික්ඛයෙන ච පදීපස්ස ගතමග්ගොපි න පඤ්ඤායිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො ආදානනික්ඛෙපනතො වස්සසතෙන පරිච්ඡින්නරූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘වට්ටියා තතියභාගෙ තතියභාගෙ ජාලා ඉතරීතරං පදෙසං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො වස්සසතස්ස තතියකොට්ඨාසපරිච්ඡින්නෙ වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරෙ ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො දසවස්ස පඤ්චවස්ස චතුවස්ස තිවස්ස ද්විවස්ස එකවස්ස පරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘අඩ්ඪඞ්ගුලඩ්ඪඞ්ගුලන්තරෙ ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො එකෙකඋතුවසෙන එකං වස්සං තිධා, ඡධා ච විභජිත්වා චතුමාස-ද්විමාසපරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘තන්තුම්හි තන්තුම්හි ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො කාළජුණ්හවසෙන, රත්තින්දිවවසෙන, එකරත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පුබ්බණ්හාදිවසෙන ච පරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘අංසුම්හි අංසුම්හි ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො අභික්කමාදිවසෙන චෙව උද්ධරණාදීසු ච එකෙකකොට්ඨාසවසෙන පරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනන්ති.

Herein, the yogi’s application of the three characteristics to materiality limited by a hundred years from its taking up and laying down is like the man’s knowledge that ‘when the oil and the wick are exhausted, even the path the lamp has taken will not be known.’ The yogi’s application of the three characteristics to materiality subject to growth and decline, limited by a third of a hundred years, is like the man’s knowledge that ‘in each third part of the wick, the flame will cease without ever reaching the other part.’ The yogi’s application of the three characteristics to materiality limited by ten years, five years, four years, three years, two years, and one year is like the man’s knowledge that ‘in each finger-breadth, the flame will cease without reaching the other.’ The yogi’s application of the three characteristics to materiality limited by four months and two months—by dividing a single year into three or six parts by way of the seasons—is like the man’s knowledge that ‘in each half finger-breadth, the flame will cease without reaching the other.’ The yogi’s application of the three characteristics to materiality limited by way of the dark and bright fortnights, by way of night and day, and by way of the forenoon, etc., having divided a single night and day into six parts, is like the man’s knowledge that ‘in each thread, the flame will cease without reaching the other.’ The yogi’s application of the three characteristics to materiality limited by way of each single division in advancing, etc., and in lifting, etc., is like the man’s knowledge that ‘in each fiber, the flame will cease without reaching the other.’

712. සො එවං නානාකාරෙහි වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන තදෙව රූපං විසඞ්ඛරිත්වා ආහාරමයාදිවසෙන චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කත්වා එකෙකකොට්ඨාසෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති. තත්‍රාස්ස ආහාරමයං රූපං ඡාතසුහිතවසෙන පාකටං හොති. ඡාතකාලෙ සමුට්ඨිතං රූපං හි ඣත්තං හොති කිලන්තං, ඣාමඛාණුකො විය, අඞ්ගාරපච්ඡියං නිලීනකාකො විය ච දුබ්බණ්ණං දුස්සණ්ඨිතං. සුහිතකාලෙ සමුට්ඨිතං ධාතං පීණිතං මුදු සිනිද්ධං ඵස්සවන්තං හොති. සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘ඡාතකාලෙ [Pg.259] පවත්තරූපං සුහිතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. සුහිතකාලෙ සමුට්ඨිතම්පි ඡාතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

712. Having thus in various ways applied the three characteristics to materiality subject to growth and decline, he again dismantles that same materiality, and having made four divisions by way of what is nutriment-originated and so on, he applies the three characteristics to each division. Therein, for him, nutriment-originated materiality becomes manifest by way of hunger and satiety. For materiality that arises at a time of hunger is withered and weary, like a burnt stump, and like a crow hiding in a basket of coals it is discolored and ill-formed. Materiality that arises at a time of satiety is supported, plump, soft, smooth, and pleasant to touch. Having grasped this, he applies the three characteristics to it thus: ‘Materiality that arises at a time of hunger, not having reached a time of satiety, ceases right there. And what arises at a time of satiety, not having reached a time of hunger, ceases right there; therefore it is impermanent, suffering, and non-self.’

713. උතුමයං සීතුණ්හවසෙන පාකටං හොති. උණ්හකාලෙ සමුට්ඨිතං රූපං හි ඣත්තං හොති කිලන්තං දුබ්බණ්ණං. සීතඋතුනා සමුට්ඨිතං රූපං ධාතං පීණිතං සිනිද්ධං හොති. සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘උණ්හකාලෙ පවත්තරූපං සීතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. සීතකාලෙ පවත්තරූපං උණ්හකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

713. What is temperature-originated becomes manifest by way of cold and heat. For materiality that arises at a time of heat is withered, weary, and discolored. Materiality that arises from cold temperature is supported, plump, and smooth. Having grasped this, he applies the three characteristics to it thus: ‘Materiality that arises at a time of heat, not having reached a time of cold, ceases right there. Materiality that arises at a time of cold, not having reached a time of heat, ceases right there; therefore it is impermanent, suffering, and non-self.’

714. කම්මජං ආයතනද්වාරවසෙන පාකටං හොති. චක්ඛුද්වාරස්මිං හි චක්ඛුකායභාවදසකවසෙන තිංස කම්මජරූපානි, උපත්ථම්භකානි පන තෙසං උතුචිත්තාහාරසමුට්ඨානානි චතුවීසතීති චතුපණ්ණාස හොන්ති. තථා සොතඝානජිව්හාද්වාරෙසු. කායද්වාරෙ කායභාවදසකවසෙන චෙව උතුසමුට්ඨානාදිවසෙන ච චතුචත්තාලීස. මනොද්වාරෙ හදයවත්ථුකායභාවදසකවසෙන චෙව උතුසමුට්ඨානාදිවසෙන ච චතුපණ්ණාසමෙව.

714. What is kamma-originated becomes manifest by way of the sense-base doors. In the eye-door, there are thirty kamma-originated material phenomena by way of the eye-decad, body-decad, and sex-decad. The supporting phenomena for them, arisen from temperature, consciousness, and nutriment, are twenty-four, thus there are fifty-four. It is similar in the ear, nose, and tongue doors. In the body-door, by way of the body-decad and sex-decad, and by way of what is arisen from temperature and so on, there are forty-four. In the mind-door, by way of the heart-base-decad, body-decad, and sex-decad, and by way of what is arisen from temperature and so on, there are likewise fifty-four.

සො සබ්බම්පි තං රූපං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ පවත්තරූපං සොතද්වාරං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. සොතද්වාරෙ පවත්තරූපං ඝානද්වාරං. ඝානද්වාරෙ පවත්තරූපං ජිව්හාද්වාරං. ජිව්හාද්වාරෙ පවත්තරූපං කායද්වාරං. කායද්වාරෙ පවත්තරූපං මනොද්වාරං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

Having grasped all that materiality, he applies the three characteristics to it thus: ‘The materiality arising at the eye-door, not reaching the ear-door, ceases right there. The materiality arising at the ear-door, not reaching the nose-door, ceases right there. The materiality arising at the nose-door, not reaching the tongue-door, ceases right there. The materiality arising at the tongue-door, not reaching the body-door, ceases right there. The materiality arising at the body-door, not reaching the mind-door, ceases right there; therefore, it is impermanent, suffering, and non-self.’

715. චිත්තසමුට්ඨානං සොමනස්සිතදොමනස්සිතවසෙන පාකටං හොති, සොමනස්සිතකාලෙ උප්පන්නං හි රූපං සිනිද්ධං මුදු පීණිතං ඵස්සවන්තං හොති. දොමනස්සිතකාලෙ උප්පන්නං ඣත්තං කිලන්තං දුබ්බණ්ණං හොති. සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘සොමනස්සිතකාලෙ පවත්තරූපං දොමනස්සිතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. දොමනස්සිතකාලෙ පවත්තරූපං සොමනස්සිතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

715. Mind-originated materiality becomes manifest by way of joy and sadness. For the materiality that arises at a time of joy is smooth, soft, plump, and pleasant to touch, while the materiality that arises at a time of sadness is withered, weary, and discolored. Having grasped this, he applies the three characteristics to it thus: ‘The materiality that arises during a time of joy ceases right there without reaching a time of sadness. The materiality that arises during a time of sadness ceases right there without reaching a time of joy; therefore, it is impermanent, suffering, and non-self.’

තස්සෙවං [Pg.260] චිත්තසමුට්ඨානරූපං පරිග්ගහෙත්වා තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපයතො අයමත්ථො පාකටො හොති –

For one who thus grasps mind-originated materiality and applies the three characteristics to it, this meaning becomes manifest:

ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො.

Life, individuality, and happiness and suffering entire, are conjoined with a single consciousness; the moment passes swiftly.

චුල්ලාසීති සහස්සානි, කප්පං තිට්ඨන්ති යෙ මරූ;

න ත්වෙව තෙපි තිට්ඨන්ති, ද්වීහි චිත්තෙහි සමොහිතා.

Those gods who live for eighty-four thousand aeons, even they do not endure endowed with two consciousnesses.

යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙව සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා.

Those aggregates that have ceased for one who is dying, or for one who is living here—all are alike, gone without relinking in rebirth.

අනන්තරා ච යෙ භග්ගා, යෙ ච භග්ගා අනාගතෙ;

තදන්තරා නිරුද්ධානං, වෙසමං නත්ථි ලක්ඛණෙ.

Of those that broke up in the immediate past and those that will break up in the future, and of those ceasing in between, there is no difference in their characteristic.

අනිබ්බත්තෙන න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති;

චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා.

One is not born from the unproduced; one lives by the present. With the breakup of consciousness, the world is dead: this is a designation in the ultimate sense.

අනිධානගතා භග්ගා, පුඤ්ජො නත්ථි අනාගතෙ;

නිබ්බත්තා යෙපි තිට්ඨන්ති, ආරග්ගෙ සාසපූපමා.

Having broken up, they are not stored away; no heap exists for the future. Even those that have arisen and exist are like a mustard seed on an awl's point.

නිබ්බත්තානඤ්ච ධම්මානං, භඞ්ගො නෙසං පුරක්ඛතො;

පලොකධම්මා තිට්ඨන්ති, පුරාණෙහි අමිස්සිතා.

For phenomena that have arisen, their breakup is imminent. They exist as things of a perishable nature, unmixed with the old.

අදස්සනතො ආයන්ති, භග්ගා ගච්ඡන්තුදස්සනං;

විජ්ජුප්පාදොව ආකාසෙ, උප්පජ්ජන්ති වයන්ති චාති. (මහානි. 10);

From an unseen state they come; having broken up, they go to an unseen state. Like a flash of lightning in the sky, they arise and pass away.

716. එවං ආහාරමයාදීසු තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන ධම්මතාරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති. ධම්මතාරූපං නාම බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධං අයලොහතිපුසීසසුවණ්ණරජතමුත්තාමණිවෙළුරියසඞ්ඛසිලාපවාළලොහිතඞ්ගමසාරගල්ලභූමිපාසාණපබ්බතතිණරුක්ඛලතාදිභෙදං විවට්ටකප්පතො පට්ඨාය උප්පජ්ජනකරූපං. තදස්ස අසොකඞ්කුරාදිවසෙන පාකටං හොති.

716. Thus, having applied the three characteristics to nutriment-originated materiality and the others, he then applies the three characteristics to materiality as a natural process. Materiality as a natural process is external materiality not bound up with the faculties, of such kinds as iron, bronze, tin, lead, gold, silver, pearls, gems, lapis lazuli, conch shells, crystal, coral, rubies, cat's-eye gems, earth, stones, mountains, grass, trees, and creepers—materiality that has been arising since the aeon of evolution. This becomes manifest to him by way of the Ashoka sprout and so on.

අසොකඞ්කුරං හි ආදිතොව තනුරත්තං හොති, තතො ද්වීහතීහච්චයෙන ඝනරත්තං, පුන ද්වීහතීහච්චයෙන මන්දරත්තං, තතො තරුණපල්ලවවණ්ණං, තතො [Pg.261] පරිණතපල්ලවවණ්ණං, තතො හරිතපණ්ණවණ්ණං. තතො නීලපණ්ණවණ්ණං. තතො නීලපණ්ණවණ්ණකාලතො පට්ඨාය සභාගරූපසන්තතිමනුප්පබන්ධාපයමානං සංවච්ඡරමත්තෙන පණ්ඩුපලාසං හුත්වා වණ්ටතො ඡිජ්ජිත්වා පතති.

For the Ashoka sprout is at first light red; then after two or three days it becomes deep red; again after two or three days it becomes pale red; then the color of a young shoot; then the color of a mature shoot; then the color of a green leaf; then the color of a dark leaf. Then, from the time it has the color of a dark leaf, maintaining a continuity of similar materiality, after about a year it becomes a yellow leaf and, breaking off from the stalk, it falls.

සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘තනුරත්තකාලෙ පවත්තරූපං ඝනරත්තකාලං අප්පත්වා නිරුජ්ඣති. ඝනරත්තකාලෙ පවත්තරූපං මන්දරත්තකාලං. මන්දරත්තකාලෙ පවත්තරූපං තරුණපල්ලවවණ්ණකාලං. තරුණපල්ලවවණ්ණකාලෙ පවත්තං පරිණතපල්ලවවණ්ණකාලං. පරිණතපල්ලවවණ්ණකාලෙ පවත්තං හරිතපණ්ණවණ්ණකාලං. හරිතපණ්ණකාලෙ පවත්තං නීලපණ්ණවණ්ණකාලං. නීලපණ්ණවණ්ණකාලෙ පවත්තං පණ්ඩුපලාසකාලං. පණ්ඩුපලාසකාලෙ පවත්තං වණ්ටතො ඡිජ්ජිත්වා පතනකාලං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති, එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා ඉමිනා නයෙන සබ්බම්පි ධම්මතාරූපං සම්මසති.

Having grasped that, he reflects: 'The form that arises at the time it is light red ceases without reaching the time it is deep red. The form that arises at the time it is deep red ceases without reaching the time it is pale red. The form that arises at the time it is pale red ceases without reaching the time it is the color of a young shoot. The form that arises at the time it is the color of a young shoot ceases without reaching the time it is the color of a mature shoot. The form that arises at the time it is the color of a mature shoot ceases without reaching the time it is the color of a green leaf. The form that arises at the time it is the color of a green leaf ceases without reaching the time it is the color of a dark leaf. The form that arises at the time it is the color of a dark leaf ceases without reaching the time it is a yellow leaf. The form that arises at the time it is a yellow leaf ceases without even reaching the time it breaks from the stalk and falls. Therefore, it is impermanent, suffering, and not-self.' Thus he applies the three characteristics to it. Having applied the three characteristics to it in this way, by this method he contemplates all natural materiality.

එවං තාව රූපසත්තකවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති.

Thus far one contemplates formations by applying the three characteristics by way of the sevenfold materiality.

අරූපසත්තකසම්මසනකථා

Discourse on the Sevenfold Contemplation of the Immaterial

717. යං පන වුත්තං ‘‘අරූපසත්තකවසෙනා’’ති, තත්ථ අයං මාතිකා – කලාපතො, යමකතො, ඛණිකතො, පටිපාටිතො, දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො, මානසමුග්ඝාටනතො, නිකන්තිපරියාදානතොති.

717. Now, as to what was said, "by way of the sevenfold immaterial," this is the outline: by groups, by pairs, by moments, in sequence, by uprooting view, by thoroughly uprooting conceit, and by the complete exhaustion of delight.

තත්ථ කලාපතොති ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා. කථං කලාපතො සම්මසතීති? ඉධ භික්ඛු ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘යෙ ඉමෙ ‘කෙසා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’ති සම්මසනෙ උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා, යෙ ච ‘ලොමා…පෙ… මත්ථලුඞ්ගං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති සම්මසනෙ උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ ඉතරීතරං අප්පත්වා පබ්බංපබ්බං ඔධිඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය තටතටායන්තා විනට්ඨා, තස්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති. අයං තාව විසුද්ධිකථායං නයො.

Herein, "by groups" refers to the phenomena in the group of five with contact as the fifth. How does one contemplate by groups? Here, a bhikkhu reflects thus: "Those phenomena in the group of five with contact as the fifth that arose during the contemplation 'Hairs of the head are impermanent, suffering, not-self,' and those phenomena in the group of five with contact as the fifth that arose during the contemplation 'Hairs of the body ... the brain in the head is impermanent, suffering, not-self'—all these have perished without reaching one another, having become separated section by section, boundary by boundary, crackling like sesame seeds thrown on a hot pan. Therefore, they are impermanent, suffering, and not-self." This, for now, is the method in the Discourse on Purification.

අරියවංසකථායං පන ‘‘හෙට්ඨා රූපසත්තකෙ සත්තසු ඨානෙසු ‘රූපං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති පවත්තං චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන ‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති සම්මසන්තො ‘කලාපතො [Pg.262] සම්මසතී’ති’’ වුත්තං, තං යුත්තතරං. තස්මා සෙසානිපි තෙනෙව නයෙන විභජිස්සාම.

However, in the Discourse on the Noble Lineages it is said: 'When one contemplates with a subsequent mind, as "impermanent, suffering, not-self," the mind that had occurred in the seven instances of the sevenfold materiality below while contemplating "materiality is impermanent, suffering, not-self," this is called "contemplating by groups."' This is more suitable. Therefore, we will analyze the remaining items by this same method.

718. යමකතොති ඉධ භික්ඛු ආදානනික්ඛෙපරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තම්පි චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තම්පි චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. එවං යමකතො සම්මසති නාම.

718. As to 'by pairs': here a bhikkhu, having contemplated the materiality of taking up and putting down as "impermanent, suffering, not-self," then contemplates that very mind with a subsequent mind as "impermanent, suffering, not-self." Having contemplated the materiality of aging, growth, and passing away; materiality produced by nutriment, by temperature, by kamma, by mind; and natural materiality as "impermanent, suffering, not-self," he then contemplates that very mind with a subsequent mind as "impermanent, suffering, not-self." Thus is it called contemplating by pairs.

719. ඛණිකතොති ඉධ භික්ඛු ආදානනික්ඛෙපරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන, චතුත්ථං පඤ්චමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන, චතුත්ථං පඤ්චමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. එවං රූපපරිග්ගාහකචිත්තතො පට්ඨාය චත්තාරි චත්තාරි චිත්තානි සම්මසන්තො ඛණිකතො සම්මසති නාම.

719. As to 'by moments': here a bhikkhu, having contemplated the materiality of taking up and putting down as "impermanent, suffering, not-self," contemplates that first mind with a second mind, the second with a third, the third with a fourth, and the fourth with a fifth, as "this too is impermanent, suffering, not-self." Having contemplated the materiality of aging, growth, and passing away; materiality produced by nutriment, by temperature, by kamma, by mind; and natural materiality as "impermanent, suffering, not-self," he contemplates that first mind with a second mind, the second with a third, the third with a fourth, and the fourth with a fifth, as "this too is impermanent, suffering, not-self." Thus, starting from the mind that grasps materiality, by contemplating the minds four times in this manner, this is called contemplating by moments.

720. පටිපාටිතොති ආදානනික්ඛෙපරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන…පෙ… දසමං එකාදසමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන…පෙ… දසමං එකාදසමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං විපස්සනා පටිපාටියා සකලම්පි දිවසභාගං සම්මසිතුං වට්ටෙය්‍ය. යාව දසමචිත්තසම්මසනා පන රූපකම්මට්ඨානම්පි අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං හොති. තස්මා දසමෙයෙව ඨපෙතබ්බන්ති වුත්තං. එවං සම්මසන්තො පටිපාටිතො සම්මසති නාම.

720. As to 'in sequence': having contemplated the materiality of taking up and putting down as "impermanent, suffering, not-self," one contemplates that first mind with a second mind, the second with a third, the third with a fourth ... the tenth with an eleventh, as "this too is impermanent, suffering, not-self." Having contemplated the materiality of aging, growth, and passing away; materiality produced by nutriment, by temperature, by kamma, by mind; and natural materiality as "impermanent, suffering, not-self," one contemplates that first mind with a second mind, the second with a third, the third with a fourth ... the tenth with an eleventh, as "this too is impermanent, suffering, not-self." In this way, by the sequence of insight, one could contemplate for an entire portion of the day. However, up to the contemplation of the tenth mind, both the material meditation subject and the immaterial meditation subject become proficient. Therefore, it is said that one should stop at the tenth. Contemplating in this way is called contemplating in sequence.

721. දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො මානඋග්ඝාටනතො නිකන්තිපරියාදානතොති ඉමෙසු තීසු විසුං සම්මසනනයො නාම නත්ථි. යං පනෙතං හෙට්ඨා [Pg.263] රූපං, ඉධ ච අරූපං පරිග්ගහිතං, තං පස්සන්තො රූපාරූපතො උද්ධං අඤ්ඤං සත්තං නාම න පස්සති. සත්තස්ස අදස්සනතො පට්ඨාය සත්තසඤ්ඤා උග්ඝාටිතා හොති. සත්තසඤ්ඤං උග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො දිට්ඨි නුප්පජ්ජති. දිට්ඨියා අනුප්පජ්ජමානාය දිට්ඨි උග්ඝාටිතා නාම හොති. දිට්ඨිඋග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො මානො නුප්පජ්ජති. මානෙ අනුප්පජ්ජන්තෙ මානො සමුග්ඝාටිතො නාම හොති. මානසමුග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො තණ්හා නුප්පජ්ජති. තණ්හාය අනුප්පජ්ජන්තියා නිකන්ති පරියාදිණ්ණා නාම හොතීති ඉදං තාව විසුද්ධිකථායං වුත්තං.

721. As for 'by the uprooting of view, by the thorough uprooting of conceit, and by the complete exhaustion of delight,' there is no separate method of contemplation for these three. Rather, having apprehended the materiality below and the immateriality here, one does not perceive any being beyond materiality and immateriality. From the non-perception of a being, the perception of a being is uprooted. When, with a mind from which the perception of a being is uprooted, one apprehends formations, no view arises. When no view arises, view is said to be uprooted. When, with a mind from which view is uprooted, one apprehends formations, no conceit arises. When no conceit arises, conceit is said to be thoroughly uprooted. When, with a mind from which conceit is thoroughly uprooted, one apprehends formations, no craving arises. When no craving arises, delight is said to be completely exhausted. This, for now, has been stated in the Discourse on Purification.

අරියවංසකථායං පන ‘‘දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො මානසමුග්ඝාටනතො නිකන්තිපරියාදානතො’’ති මාතිකං ඨපෙත්වා අයං නයො දස්සිතො.

However, in the discourse on the noble lineage, having laid down the matrix: 'from the uprooting of view, from the uprooting of conceit, from the complete abandoning of delight,' this method is shown.

‘‘අහං විපස්සාමි, මම විපස්සනා’’ති ගණ්හතො හි දිට්ඨිසමුග්ඝාටනං නාම න හොති. ‘‘සඞ්ඛාරාව සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්ති සම්මසන්ති වවත්ථපෙන්ති පරිග්ගණ්හන්ති පරිච්ඡින්දන්තී’’ති ගණ්හතො පන දිට්ඨිඋග්ඝාටනං නාම හොති.

For one who grasps, 'I contemplate, it is my contemplation,' there is no uprooting of view. But for one who grasps, 'It is only formations that contemplate formations, comprehend, determine, apprehend, and delimit them,' there is the uprooting of view.

‘‘සුට්ඨු විපස්සාමි, මනාපං විපස්සාමී’’ති ගණ්හතො මානසමුග්ඝාටො නාම න හොති. ‘‘සඞ්ඛාරාව සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්ති සම්මසන්ති වවත්ථපෙන්ති පරිග්ගණ්හන්ති පරිච්ඡින්දන්තී’’ති ගණ්හතො පන මානසමුග්ඝාටො නාම හොති.

For one who grasps, 'I contemplate well, I contemplate delightfully,' there is no uprooting of conceit. But for one who grasps, 'It is only formations that contemplate formations, comprehend, determine, apprehend, and delimit them,' there is the uprooting of conceit.

‘‘විපස්සිතුං සක්කොමී’’ති විපස්සනං අස්සාදෙන්තස්ස නිකන්තිපරියාදානං නාම න හොති. ‘‘සඞ්ඛාරාව සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්ති සම්මසන්ති වවත්ථපෙන්ති පරිග්ගණ්හන්ති පරිච්ඡින්දන්තී’’ති ගණ්හතො පන නිකන්තිපරියාදානං නාම හොති.

For one who savors insight, thinking, 'I am able to contemplate,' there is no complete abandoning of delight. But for one who grasps, 'It is only formations that contemplate formations, comprehend, determine, apprehend, and delimit them,' there is the complete abandoning of delight.

සචෙ සඞ්ඛාරා අත්තා භවෙය්‍යුං, අත්තාති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍යුං, අනත්තා ච පන අත්තාති ගහිතා, තස්මා තෙ අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛාති පස්සතො දිට්ඨිඋග්ඝාටනං නාම හොති.

If formations were self, it would be proper to take them as self. But what is non-self is taken as self. Therefore, for one who sees them as non-self in the sense of being uncontrollable, as impermanent in the sense of ceasing to be after having come to be, and as suffering in the sense of being oppressed by arising and passing away, the uprooting of view occurs.

සචෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා භවෙය්‍යුං, නිච්චාති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍යුං, අනිච්චා ච පන නිච්චාති ගහිතා, තස්මා තෙ හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති පස්සතො මානසමුග්ඝාටො නාම හොති.

If formations were permanent, it would be proper to take them as permanent. But what is impermanent is taken as permanent. Therefore, for one who sees them as impermanent in the sense of ceasing to be after having come to be, as suffering in the sense of being oppressed by arising and passing away, and as non-self in the sense of being uncontrollable, the uprooting of conceit occurs.

සචෙ [Pg.264] සඞ්ඛාරා සුඛා භවෙය්‍යුං, සුඛාති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍යුං, දුක්ඛා ච පන සුඛාති ගහිතා, තස්මා තෙ උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති පස්සතො නිකන්තිපරියාදානං නාම හොති.

If formations were pleasant, it would be proper to take them as pleasant. But what is suffering is taken as pleasant. Therefore, for one who sees them as suffering in the sense of being oppressed by arising and passing away, as impermanent in the sense of ceasing to be after having come to be, and as non-self in the sense of being uncontrollable, the complete abandoning of delight occurs.

එවං සඞ්ඛාරෙ අනත්තතො පස්සන්තස්ස දිට්ඨිසමුග්ඝාටනං නාම හොති. අනිච්චතො පස්සන්තස්ස මානසමුග්ඝාටනං නාම හොති. දුක්ඛතො පස්සන්තස්ස නිකන්තිපරියාදානං නාම හොති. ඉති අයං විපස්සනා අත්තනො අත්තනො ඨානෙයෙව තිට්ඨතීති.

Thus, for one who sees formations as non-self, the uprooting of view occurs. For one who sees them as impermanent, the uprooting of conceit occurs. For one who sees them as suffering, the complete abandoning of delight occurs. Thus this insight stands in its own proper place.

එවං අරූපසත්තකවසෙනාපි තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එත්තාවතා පනස්ස රූපකම්මට්ඨානම්පි අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං හොති.

In this way, one also comprehends formations by applying the three characteristics by way of the sevenfold comprehension of mentality. With this, both one's form meditation subject and mentality meditation subject become proficient.

722. සො එවං පගුණරූපාරූපකම්මට්ඨානො යා උපරි භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය පහානපරිඤ්ඤාවසෙන සබ්බාකාරතො පත්තබ්බා අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා, තාසං ඉධෙව තාව එකදෙසං පටිවිජ්ඣන්තො තප්පටිපක්ඛෙ ධම්මෙ පජහති.

722. Thus, one who has mastered the meditation subjects of form and mentality, while penetrating here a portion of the eighteen great insights—which are to be attained in all aspects by way of the full understanding of abandoning, beginning from the contemplation of dissolution upwards—abandons the opposing states.

අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා නාම අනිච්චානුපස්සනාදිකා පඤ්ඤා. යාසු අනිච්චානුපස්සනං භාවෙන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති, දුක්ඛානුපස්සනං භාවෙන්තො සුඛසඤ්ඤං පජහති, අනත්තානුපස්සනං භාවෙන්තො අත්තසඤ්ඤං පජහති, නිබ්බිදානුපස්සනං භාවෙන්තො නන්දිං පජහති, විරාගානුපස්සනං භාවෙන්තො රාගං පජහති, නිරොධානුපස්සනං භාවෙන්තො සමුදයං පජහති, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනං භාවෙන්තො ආදානං පජහති, ඛයානුපස්සනං භාවෙන්තො ඝනසඤ්ඤං පජහති, වයානුපස්සනං භාවෙන්තො ආයූහනං පජහති, විපරිණාමානුපස්සනං භාවෙන්තො ධුවසඤ්ඤං පජහති, අනිමිත්තානුපස්සනං භාවෙන්තො නිමිත්තං පජහති, අප්පණිහිතානුපස්සනං භාවෙන්තො පණිධිං පජහති, සුඤ්ඤතානුපස්සනං භාවෙන්තො අභිනිවෙසං පජහති, අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනං භාවෙන්තො සාරාදානාභිනිවෙසං පජහති, යථාභූතඤාණදස්සනං භාවෙන්තො සම්මොහාභිනිවෙසං පජහති, ආදීනවානුපස්සනං භාවෙන්තො ආලයාභිනිවෙසං පජහති, පටිසඞ්ඛානුපස්සනං භාවෙන්තො අප්පටිසඞ්ඛං පජහති, විවට්ටානුපස්සනං භාවෙන්තො සංයොගාභිනිවෙසං පජහති.

The eighteen great insights are wisdoms such as the contemplation of impermanence. By developing the contemplation of impermanence, one abandons the perception of permanence. By developing the contemplation of suffering, one abandons the perception of pleasure. By developing the contemplation of non-self, one abandons the perception of self. By developing the contemplation of disenchantment, one abandons delight. By developing the contemplation of dispassion, one abandons passion. By developing the contemplation of cessation, one abandons origination. By developing the contemplation of relinquishment, one abandons grasping. By developing the contemplation of destruction, one abandons the perception of compactness. By developing the contemplation of passing away, one abandons accumulation. By developing the contemplation of change, one abandons the perception of stability. By developing the contemplation of the signless, one abandons the sign. By developing the contemplation of the desireless, one abandons desire. By developing the contemplation of emptiness, one abandons adherence. By developing the higher-wisdom-insight into phenomena, one abandons adherence to grasping at a core. By developing the knowledge and vision of things as they really are, one abandons adherence to delusion. By developing the contemplation of danger, one abandons adherence to clinging. By developing the contemplation of reflection, one abandons non-reflection. By developing the contemplation of turning away, one abandons adherence to the fetters.

තාසු [Pg.265] යස්මා ඉමිනා අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයවසෙන සඞ්ඛාරා දිට්ඨා, තස්මා අනිච්ච-දුක්ඛ-අනත්තානුපස්සනා පටිවිද්ධා හොන්ති. යස්මා ච ‘‘යා ච අනිච්චානුපස්සනා යා ච අනිමිත්තානුපස්සනා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං’’. තථා ‘‘යා ච දුක්ඛානුපස්සනා යා ච අප්පණිහිතානුපස්සනා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං’’. ‘‘යා ච අනත්තානුපස්සනා යා ච සුඤ්ඤතානුපස්සනා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති (පටි. ම. 1.227) වුත්තං. තස්මා තාපි පටිවිද්ධා හොන්ති.

Among these, because formations have been seen by way of these three characteristics of impermanence and so forth, the contemplations of impermanence, suffering, and non-self are penetrated. And because it is said: 'The contemplation of impermanence and the contemplation of the signless are the same in meaning, differing only in expression. Similarly, the contemplation of suffering and the contemplation of the desireless are the same in meaning, differing only in expression. The contemplation of non-self and the contemplation of emptiness are the same in meaning, differing only in expression' (Paṭisambhidāmagga I 227), these too are penetrated.

අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා පන සබ්බාපි විපස්සනා. යථාභූතඤාණදස්සනං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියා එව සඞ්ගහිතං. ඉති ඉදම්පි ද්වයං පටිවිද්ධමෙව හොති. සෙසෙසු විපස්සනාඤාණෙසු කිඤ්චි පටිවිද්ධං, කිඤ්චි අප්පටිවිද්ධං, තෙසං විභාගං පරතො ආවිකරිස්සාම.

The higher-wisdom-insight into phenomena, however, is all insight. The knowledge and vision of things as they really are is included in the purification by overcoming doubt itself. Thus, this pair is also penetrated. Among the remaining insight-knowledges, some are penetrated and some are not; we will make their distinction clear later.

යදෙව හි පටිවිද්ධං, තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘එවං පගුණරූපාරූපකම්මට්ඨානො යා උපරි භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය පහානපරිඤ්ඤාවසෙන සබ්බාකාරතො පත්තබ්බා අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා. තාසං ඉධෙව තාව එකදෙසං පටිවිජ්ඣන්තො තප්පටිපක්ඛෙ ධම්මෙ පජහතී’’ති.

It is with reference to what has been penetrated that this was said: 'Thus, one who has mastered the meditation subjects of form and mentality, while penetrating here a portion of the eighteen great insights—which are to be attained in all aspects by way of the full understanding of abandoning, beginning from the contemplation of dissolution upwards—abandons the opposing states.'

උදයබ්බයඤාණකථා

The Explanation of the Knowledge of Arising and Passing Away

723. සො එවං අනිච්චානුපස්සනාදිපටිපක්ඛානං නිච්චසඤ්ඤාදීනං පහානෙන විසුද්ධඤාණො සම්මසනඤාණස්ස පාරං ගන්ත්වා, යං තං සම්මසනඤාණානන්තරං ‘‘පච්චුප්පන්නානං ධම්මානං විපරිණාමානුපස්සනෙ පඤ්ඤා උදයබ්බයානුපස්සනෙ ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 1.6) උදයබ්බයානුපස්සනං වුත්තං, තස්ස අධිගමාය යොගං ආරභති. ආරභමානො ච සඞ්ඛෙපතො තාව ආරභති. තත්‍රායං පාළි –

723. Thus, with his knowledge purified by abandoning the perception of permanence and so on, the counterparts of the contemplation of impermanence and so on, and having gone beyond the knowledge of comprehension, he undertakes the practice to attain the contemplation of arising and passing away. This, which follows the knowledge of comprehension, is spoken of as 'wisdom in contemplating the alteration of present phenomena, knowledge in the contemplation of arising and passing away' (Paṭis. M. 1:6). When undertaking this, he begins at first in brief. Here is the Pāli text:

‘‘කථං පච්චුප්පන්නානං ධම්මානං විපරිණාමානුපස්සනෙ පඤ්ඤා උදයබ්බයානුපස්සනෙ ඤාණං? ජාතං රූපං පච්චුප්පන්නං, තස්ස නිබ්බත්තිලක්ඛණං උදයො, විපරිණාමලක්ඛණං වයො, අනුපස්සනා ඤාණං. ජාතා වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං… ජාතං චක්ඛු…පෙ… ජාතො භවො පච්චුප්පන්නො, තස්ස නිබ්බත්තිලක්ඛණං උදයො, විපරිණාමලක්ඛණං වයො, අනුපස්සනා ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.49).

'How is there wisdom in contemplating the alteration of present phenomena, knowledge in contemplating arising and passing away? Arisen form is present; its characteristic of production is arising, its characteristic of alteration is passing away; the contemplation of this is knowledge. Arisen feeling… perception… formations… consciousness… arisen eye… up to… arisen becoming is present; its characteristic of production is arising, its characteristic of alteration is passing away; the contemplation of this is knowledge' (Paṭis. M. 1:49).

සො [Pg.266] ඉමිනා පාළිනයෙන ජාතස්ස නාමරූපස්ස නිබ්බත්තිලක්ඛණං ජාතිං උප්පාදං අභිනවාකාරං ‘‘උදයො’’ති, විපරිණාමලක්ඛණං ඛයං භඞ්ගං ‘‘වයො’’ති සමනුපස්සති. සො එවං පජානාති ‘‘ඉමස්ස නාමරූපස්ස උප්පත්තිතො පුබ්බෙ අනුප්පන්නස්ස රාසි වා නිචයො වා නත්ථි, උප්පජ්ජමානස්සාපි රාසිතො වා නිචයතො වා ආගමනං නාම නත්ථි, නිරුජ්ඣමානස්සාපි දිසාවිදිසාගමනං නාම නත්ථි, නිරුද්ධස්සාපි එකස්මිං ඨානෙ රාසිතො නිචයතො නිධානතො අවට්ඨානං නාම නත්ථි. යථා පන වීණාය වාදියමානාය උප්පන්නසද්දස්ස නෙව උප්පත්තිතො පුබ්බෙ සන්නිචයො අත්ථි, න උප්පජ්ජමානො සන්නිචයතො ආගතො, න නිරුජ්ඣමානස්ස දිසාවිදිසාගමනං අත්ථි, න නිරුද්ධො කත්ථචි සන්නිචිතො තිට්ඨති, අථ ඛො වීණඤ්ච උපවීණඤ්ච පුරිසස්ස ච තජ්ජං වායාමං පටිච්ච අහුත්වා සම්භොති, හුත්වා පටිවෙති. එවං සබ්බෙපි රූපාරූපිනො ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති.

Thus, by this Pāli method, he contemplates the characteristic of origination of arisen name-and-form—birth, arising, a fresh state—as 'arising,' and the characteristic of alteration—dissolution, breaking apart—as 'passing away.' He understands thus: 'Before the arising of this name-and-form, there was no mass or accumulation of the unarisen. When arising, there is no coming from a mass or accumulation. When ceasing, there is no going to any direction. When ceased, there is no remaining as a mass, accumulation, or deposit in any place. Just as when a lute is played, the sound that arises has no prior accumulation before its arising, nor does it come from an accumulation when arising, nor does it go to any direction when ceasing, nor does it remain accumulated anywhere when ceased—but rather, dependent on the lute, the plectrum, and the man's appropriate effort, it comes to be from not having been, and having been, it ceases. So too, all material and immaterial phenomena come to be from not having been, and having been, they cease.'

724. එවං සඞ්ඛෙපතො උදයබ්බයමනසිකාරං කත්වා පුන යානි එතස්සෙව උදයබ්බයඤාණස්ස විභඞ්ගෙ –

724. Having thus briefly attended to arising and passing away, again, in the analysis of this very knowledge of arising and passing away:

‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. තණ්හාසමුදයා… කම්මසමුදයා… ආහාරසමුදයා රූපසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. රූපක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සති.

'With the arising of ignorance, the arising of form'—he sees the arising of the form aggregate in terms of the arising of conditions. 'With the arising of craving… kamma… nutriment, the arising of form'—he sees the arising of the form aggregate in terms of the arising of conditions. Even when seeing the characteristic of production, he sees the arising of the form aggregate. Seeing the arising of the form aggregate, he sees these five characteristics.

‘‘අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. තණ්හානිරොධා… කම්මනිරොධා… ආහාරනිරොධා රූපනිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. රූපක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සන්තොපි ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සති’’ (පටි. ම. 1.50).

'With the cessation of ignorance, form ceases'—he sees the passing away of the form aggregate in terms of the cessation of conditions. 'With the cessation of craving… of kamma… of nutriment, form ceases'—he sees the passing away of the form aggregate in terms of the cessation of conditions. Even when seeing the characteristic of alteration, he sees the passing away of the form aggregate. Even when seeing the passing away of the form aggregate, he sees these five characteristics' (Paṭis. M. 1:50).

තථා ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. තණ්හාසමුදයා… කම්මසමුදයා… ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස [Pg.267] උදයං පස්සති. වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සති. අවිජ්ජානිරොධා… තණ්හානිරොධා… කම්මනිරොධා… ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සන්තො ඉමානි පඤ්ච ලක්ඛණානි පස්සති’’ (පටි. ම. 1.50).

Similarly: 'With the arising of ignorance, the arising of feeling'—he sees the arising of the feeling aggregate in terms of the arising of conditions. 'With the arising of craving… with the arising of kamma… with the arising of contact, the arising of feeling'—he sees the arising of the feeling aggregate in terms of the arising of conditions. Even when seeing the characteristic of production, he sees the arising of the feeling aggregate. Seeing the arising of the feeling aggregate, he sees these five characteristics. 'With the cessation of ignorance… with the cessation of craving… with the cessation of kamma… with the cessation of contact, the cessation of feeling'—he sees the passing away of the feeling aggregate in terms of the cessation of conditions. Even when seeing the characteristic of alteration, he sees the passing away of the feeling aggregate. Seeing the passing away of the feeling aggregate, he sees these five characteristics' (Paṭis. M. 1:50).

වෙදනාක්ඛන්ධස්ස විය ච සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධානං. අයං පන විසෙසො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස ඵස්සට්ඨානෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා, නාමරූපනිරොධා’’ති –

For the aggregates of perception, formations, and consciousness, it is like for the feeling aggregate. However, there is this distinction: for the consciousness aggregate, in place of 'contact' it is said: 'With the arising of name-and-form... with the cessation of name-and-form...'

එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස උදයබ්බයදස්සනෙ දස දස කත්වා පඤ්ඤාස ලක්ඛණානි වුත්තානි. තෙසං වසෙන එවම්පි රූපස්ස උදයො එවම්පි රූපස්ස වයො, එවම්පි රූපං උදෙති, එවම්පි රූපං වෙතීති පච්චයතො චෙව ඛණතො ච විත්ථාරෙන මනසිකාරං කරොති.

Thus, for each aggregate, fifty characteristics are spoken of for the seeing of arising and passing away, ten for each. Based on these, he attends in detail to: 'In this way there is the arising of form, in this way its passing away; in this way form arises, in this way it passes away,' considering this both in terms of conditions and in terms of moments.

725. තස්සෙවං මනසිකරොතො ‘‘ඉති කිරිමෙ ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති ඤාණං විසදතරං හොති. තස්සෙවං පච්චයතො චෙව ඛණතො ච ද්වෙධා උදයබ්බයං පස්සතො සච්චපටිච්චසමුප්පාදනයලක්ඛණභෙදා පාකටා හොන්ති.

725. As he thus attends, his knowledge becomes clearer: 'Indeed, these phenomena, not having been, come into being; and having been, they vanish.' For him who thus sees arising and passing away in two ways—by way of conditions and by way of moments—the distinctions concerning the truths, dependent origination, the method, and characteristics become manifest.

726. යඤ්හි සො අවිජ්ජාදිසමුදයා ඛන්ධානං සමුදයං, අවිජ්ජාදිනිරොධා ච ඛන්ධානං නිරොධං පස්සති, ඉදමස්ස පච්චයතො උදයබ්බයදස්සනං. යං පන නිබ්බත්තිලක්ඛණවිපරිණාමලක්ඛණානි පස්සන්තො ඛන්ධානං උදයබ්බයං පස්සති, ඉදමස්ස ඛණතො උදයබ්බයදස්සනං, උප්පත්තික්ඛණෙයෙව හි නිබ්බත්තිලක්ඛණං. භඞ්ගක්ඛණෙ ච විපරිණාමලක්ඛණං.

726. For when he sees the arising of the aggregates due to the arising of ignorance and so on, and the cessation of the aggregates due to the cessation of ignorance and so on, this is his seeing of arising and passing away in terms of conditions. But when he sees the arising and passing away of the aggregates by observing the characteristics of production and alteration, this is his seeing of arising and passing away in terms of moments. For the characteristic of production is at the moment of arising, and the characteristic of alteration is at the moment of dissolution.

727. ඉච්චස්සෙවං පච්චයතො චෙව ඛණතො ච ද්වෙධා උදයබ්බයං පස්සතො පච්චයතො උදයදස්සනෙන සමුදයසච්චං පාකටං හොති ජනකාවබොධතො. ඛණතො උදයදස්සනෙන දුක්ඛසච්චං පාකටං හොති ජාතිදුක්ඛාවබොධතො. පච්චයතො වයදස්සනෙන නිරොධසච්චං පාකටං හොති පච්චයානුප්පාදෙන පච්චයවතං අනුප්පාදාවබොධතො. ඛණතො වයදස්සනෙන දුක්ඛසච්චමෙව පාකටං හොති මරණදුක්ඛාවබොධතො. යඤ්චස්ස [Pg.268] උදයබ්බයදස්සනං, මග්ගොවායං ලොකිකොති මග්ගසච්චං පාකටං හොති තත්‍ර සම්මොහවිඝාතතො.

727. Thus, for one who sees arising and passing away in these two ways—by way of conditions and by way of moments—the truth of origination becomes evident through seeing arising by way of conditions, by comprehending the generative cause. The truth of suffering becomes evident through seeing arising by way of moments, by comprehending the suffering of birth. The truth of cessation becomes evident through seeing passing away by way of conditions, by comprehending the non-arising of things dependent on conditions through the non-arising of their conditions. The truth of suffering becomes evident again through seeing passing away by way of moments, by comprehending the suffering of death. And that seeing of arising and passing away, which is the mundane path, makes the truth of the path evident by dispelling delusion therein.

728. පච්චයතො චස්ස උදයදස්සනෙන අනුලොමො පටිච්චසමුප්පාදො පාකටො හොති, ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති (ම. නි. 1.404; සං. නි. 2.21; උදා. 1) අවබොධතො. පච්චයතො වයදස්සනෙන පටිලොමො පටිච්චසමුප්පාදො පාකටො හොති, ‘‘ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.406; සං. නි. 2.21; උදා. 2) අවබොධතො. ඛණතො පන උදයබ්බයදස්සනෙන පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මා පාකටා හොන්ති සඞ්ඛතලක්ඛණාවබොධතො. උදයබ්බයවන්තො හි සඞ්ඛතා, තෙ ච පටිච්චසමුප්පන්නාති.

728. Furthermore, for one who sees arising by way of conditions, dependent origination in forward order becomes clear, through comprehending, 'When this is, that comes to be' (M I 404; S II 21; Ud 1). By seeing passing away by way of conditions, dependent origination in reverse order becomes clear, through comprehending, 'With the cessation of this, that ceases' (M I 406; S II 21; Ud 2). But by seeing arising and passing away by way of moments, dependently arisen phenomena become clear through comprehending the characteristic of the conditioned. For things that possess arising and passing away are conditioned, and those are dependently arisen.

729. පච්චයතො චස්ස උදයදස්සනෙන එකත්තනයො පාකටො හොති හෙතුඵලසම්බන්ධෙන සන්තානස්ස අනුපච්ඡෙදාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං උච්ඡෙදදිට්ඨිං පජහති. ඛණතො උදයදස්සනෙන නානත්තනයො පාකටො හොති නවනවානං උප්පාදාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං සස්සතදිට්ඨිං පජහති. පච්චයතො චස්ස උදයබ්බයදස්සනෙන අබ්‍යාපාරනයො පාකටො හොති ධම්මානං අවසවත්තිභාවාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං අත්තදිට්ඨිං පජහති. පච්චයතො පන උදයදස්සනෙන එවංධම්මතානයො පාකටො හොති පච්චයානුරූපෙන ඵලස්ස උප්පාදාවබොධතො. අථ සුට්ඨුතරං අකිරියදිට්ඨිං පජහති.

729. Furthermore, for one who sees arising by way of conditions, the method of unity becomes clear through comprehending the non-interruption of the continuity by the connection of cause and result. Then one thoroughly abandons the view of annihilation. By seeing arising by way of moments, the method of diversity becomes clear through comprehending the arising of ever new phenomena. Then one thoroughly abandons the view of eternalism. Furthermore, by seeing arising and passing away by way of conditions, the method of non-agency becomes clear through comprehending the state of phenomena being beyond control. Then one thoroughly abandons the view of self. But by seeing arising by way of conditions, the method of thusness becomes clear through comprehending the arising of the result in conformity with the condition. Then one thoroughly abandons the view of non-action.

730. පච්චයතො චස්ස උදයදස්සනෙන අනත්තලක්ඛණං පාකටං හොති ධම්මානං නිරීහකත්තපච්චයපටිබද්ධවුත්තිතාවබොධතො. ඛණතො උදයබ්බයදස්සනෙන අනිච්චලක්ඛණං පාකටං හොති හුත්වා අභාවාවබොධතො, පුබ්බන්තාපරන්තවිවෙකාවබොධතො ච. දුක්ඛලක්ඛණම්පි පාකටං හොති උදයබ්බයෙහි පටිපීළනාවබොධතො. සභාවලක්ඛණම්පි පාකටං හොති උදයබ්බයපරිච්ඡින්නාවබොධතො. සභාවලක්ඛණෙ සඞ්ඛතලක්ඛණස්ස තාවකාලිකත්තම්පි පාකටං හොති උදයක්ඛණෙ වයස්ස, වයක්ඛණෙ ච උදයස්ස අභාවාවබොධතොති.

730. Furthermore, by seeing arising by way of conditions, the characteristic of not-self becomes clear through comprehending that phenomena are without an agent and their occurrence is bound to conditions. By seeing arising and passing away by way of moments, the characteristic of impermanence becomes clear through comprehending their non-existence after having come to be, and through comprehending their voidness of a past and a future. The characteristic of suffering also becomes clear through comprehending the oppression by arising and passing away. The characteristic of own-nature also becomes clear through comprehending that it is defined by arising and passing away. Within the characteristic of own-nature, the temporariness of the characteristic of the conditioned also becomes clear through comprehending the absence of passing away at the moment of arising, and the absence of arising at the moment of passing away.

731. තස්සෙවං පාකටීභූතසච්චපටිච්චසමුප්පාදනයලක්ඛණභෙදස්ස ‘‘එවං කිර නාමිමෙ ධම්මා අනුප්පන්නපුබ්බා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා නිරුජ්ඣන්තී’’ති නිච්චනවාව හුත්වා සඞ්ඛාරා [Pg.269] උපට්ඨහන්ති. න කෙවලඤ්ච නිච්චනවා, සූරියුග්ගමනෙ උස්සාවබින්දු විය උදකබුබ්බුළො විය උදකෙ දණ්ඩරාජි විය ආරග්ගෙ සාසපො විය විජ්ජුප්පාදො විය ච පරිත්තට්ඨායිනො. මායාමරීචිසුපිනන්තඅලාතචක්කගන්ධබ්බනගරඵෙණකදලිආදයො විය අස්සාරා නිස්සාරාති චාපි උපට්ඨහන්ති.

731. To one for whom the distinctions of the truths, dependent origination, methods, and characteristics have thus become manifest, formations appear as ever new, in the sense: 'Indeed, these phenomena, not having arisen before, arise; and having arisen, they cease.' And not only as ever new, but they also appear as lasting for a short time, like a dewdrop at sunrise, a bubble on water, a line drawn on water, a mustard seed on the point of an awl, or a flash of lightning. They also appear as coreless and essenceless, like an illusion, a mirage, a dream, a whirling firebrand, a city of gandhabbas, foam, a plantain trunk, and so on.

එත්තාවතානෙන ‘‘වයධම්මමෙව උප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච වයං උපෙතී’’ති ඉමිනා ආකාරෙන සමපඤ්ඤාස ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතං උදයබ්බයානුපස්සනං නාම තරුණවිපස්සනාඤාණං අධිගතං හොති, යස්සාධිගමා ආරද්ධවිපස්සකොති සඞ්ඛං ගච්ඡති.

By this much, having penetrated the fifty characteristics in this manner—'Only that which is of a vanishing nature arises, and what has arisen goes to vanishing'—one has attained the tender insight-knowledge called 'contemplation of arising and passing away.' Through its attainment, one is reckoned as 'one who has commenced insight.'

විපස්සනුපක්කිලෙසකථා

The Account of the Corruptions of Insight

732. අථස්ස ඉමාය තරුණවිපස්සනාය ආරද්ධවිපස්සකස්ස දස විපස්සනුපක්කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති. විපස්සනුපක්කිලෙසා හි පටිවෙධප්පත්තස්ස අරියසාවකස්ස චෙව විප්පටිපන්නකස්ස ච නික්ඛිත්තකම්මට්ඨානස්ස කුසීතපුග්ගලස්ස නුප්පජ්ජන්ති. සම්මාපටිපන්නකස්ස පන යුත්තපයුත්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස කුලපුත්තස්ස උප්පජ්ජන්තියෙව.

732. Then, for this one who has commenced insight with this tender insight, ten corruptions of insight arise. For the corruptions of insight do not arise for a noble disciple who has attained penetration, nor for one who is practicing wrongly, nor for one who has laid aside his meditation subject, nor for a lazy person. But they do indeed arise for a son of good family who is practicing rightly, is properly engaged, and has commenced insight.

කතමෙ පන තෙ දස උපක්කිලෙසාති? ඔභාසො, ඤාණං, පීති, පස්සද්ධි, සුඛං, අධිමොක්ඛො, පග්ගහො, උපට්ඨානං, උපෙක්ඛා, නිකන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං –

Now, what are these ten corruptions? Illumination, knowledge, rapture, tranquility, happiness, resolution, exertion, establishment, equanimity, and delight. For it has been said:

‘‘කථං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති, ‘ඔභාසො ධම්මො’ති ඔභාසං ආවජ්ජති, තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. දුක්ඛතො… අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති’’.

'How is it that the mind becomes seized by agitation over phenomena? For one attending to impermanence, an illumination arises. One adverts to the illumination, thinking, 'This illumination is the Dhamma.' From that, distraction and agitation arise. With a mind seized by that agitation, one does not know as it really is the establishing of mindfulness on impermanence... on suffering... on not-self.'

තථා ‘‘අනිච්චතො මනසිකරොතො ඤාණං උප්පජ්ජති…පෙ… පීති… පස්සද්ධි… සුඛං… අධිමොක්ඛො… පග්ගහො… උපට්ඨානං… උපෙක්ඛා… නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති, තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. දුක්ඛතො… අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාතී’’ති (පටි. ම. 2.6).

Similarly: 'For one attending to impermanence, knowledge arises... rapture... tranquility... happiness... resolution... exertion... establishment... equanimity... delight arises. One adverts to the delight, thinking, "This delight is the Dhamma." From that, distraction and agitation arise. With a mind seized by that agitation, one does not know as it really is the establishing of mindfulness on impermanence... on suffering... on not-self' (Paṭis II 6).

733. තත්ථ [Pg.270] ඔභාසොති විපස්සනොභාසො. තස්මිං උප්පන්නෙ යොගාවචරො ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො, අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි ඵලපත්තොස්මී’’ති අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලමෙව ච ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති අඵලං ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා නාම හොති. සො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා ඔභාසමෙව අස්සාදෙන්තො නිසීදති.

733. Herein, illumination means the illumination of insight. When it arises, the meditator thinks: 'Indeed, never before has such an illumination arisen in me. Surely, I have attained the path, I have attained the fruit!' He grasps what is not the path as 'path' and what is not the fruit as 'fruit.' For him who thus grasps the non-path as path and the non-fruit as fruit, the course of insight is said to have gone astray. Abandoning his basic meditation subject, he sits down just enjoying the illumination.

සො ඛො පනායං ඔභාසො කස්සචි භික්ඛුනො පල්ලඞ්කට්ඨානමත්තමෙව ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති. කස්සචි අන්තොගබ්භං. කස්සචි බහිගබ්භම්පි. කස්සචි සකලවිහාරං, ගාවුතං, අඩ්ඪයොජනං, යොජනං, ද්වියොජනං, තියොජනං…පෙ… කස්සචි පථවීතලතො යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකා එකාලොකං කුරුමානො. භගවතො පන දසසහස්සිලොකධාතුං ඔභාසෙන්තො උදපාදි.

Now this illumination arises for a certain bhikkhu illuminating only the space of his seat. For another, the inner chamber. For another, the exterior of the chamber too. For another, the entire monastery, a gāvuta, half a yojana, a yojana, two yojanas, three yojanas... For another, it makes a single light from the surface of the earth up to the Akaniṭṭha Brahma-world. But for the Blessed One, it arose illuminating the ten-thousand-world-system.

එවං වෙමත්තතාය චස්ස ඉදං වත්ථු – චිත්තලපබ්බතෙ කිර ද්විකුට්ටගෙහස්ස අන්තො ද්වෙ ථෙරා නිසීදිංසු. තංදිවසඤ්ච කාළපක්ඛුපොසථො හොති, මෙඝපටලච්ඡන්නා දිසා, රත්තිභාගෙ චතුරඞ්ගසමන්නාගතං තමං පවත්තති. අථෙකො ථෙරො ආහ – ‘‘භන්තෙ, මය්හං ඉදානි චෙතියඞ්ගණම්හි සීහාසනෙ පඤ්චවණ්ණානි කුසුමානි පඤ්ඤායන්තී’’ති. තං ඉතරො ආහ – ‘‘අනච්ඡරියං, ආවුසො, කථෙසි, මය්හං පනෙතරහි මහාසමුද්දම්හි යොජනට්ඨානෙ මච්ඡකච්ඡපා පඤ්ඤායන්තී’’ති.

And on its diversity, this is a story. On Cittalapabbata, it seems, two elders were sitting inside a two-storied house. That day was the Uposatha of the dark fortnight, the quarters were covered by a veil of clouds, and in the night a four-factored darkness prevailed. Then one elder said: 'Venerable sir, just now five-colored flowers on the lion-throne in the shrine courtyard are visible to me.' The other said to him: 'You say nothing wonderful, friend. But to me, just now, fish and turtles a yojana away in the great ocean are visible.'

අයං පන විපස්සනුපක්කිලෙසො යෙභුය්‍යෙන සමථවිපස්සනාලාභිනො උප්පජ්ජති. සො සමාපත්තිවික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං අසමුදාචාරතො ‘‘අරහා අහ’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙති උච්චවාලිකවාසී මහානාගත්ථෙරො විය හංකනකවාසී මහාදත්තත්ථෙරො විය චිත්තලපබ්බතෙ නිඞ්කපෙණ්ණකපධානඝරවාසී චූළසුමනත්ථෙරො විය ච.

This corruption of insight, however, arises for the most part in one who has obtained both serenity and insight. Because the defilements suppressed by the attainment do not manifest, he generates the thought, 'I am an arahant,' like the Elder Mahānāga, a resident of Uccavālika, or the Elder Mahādatta, a resident of Haṃkanaka, or the Elder Cūḷasumana, a resident of the Niṅkapeṇṇaka meditation house on Cittalapabbata.

තත්‍රිදං එකවත්ථුපරිදීපනං – තලඞ්ගරවාසී ධම්මදින්නත්ථෙරො කිර නාම එකො පභින්නපටිසම්භිදො මහාඛීණාසවො මහතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදදායකො [Pg.271] අහොසි. සො එකදිවසං අත්තනො දිවාට්ඨානෙ නිසීදිත්වා ‘‘කින්නු ඛො අම්හාකං ආචරියස්ස උච්චවාලිකවාසීමහානාගත්ථෙරස්ස සමණභාවකිච්චං මත්ථකං පත්තං, නො’’ති ආවජ්ජන්තො පුථුජ්ජනභාවමෙවස්ස දිස්වා ‘‘මයි අගච්ඡන්තෙ පුථුජ්ජනකාලකිරියමෙව කරිස්සතී’’ති ච ඤත්වා ඉද්ධියා වෙහාසං උප්පතිත්වා දිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස ථෙරස්ස සමීපෙ ඔරොහිත්වා වන්දිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ‘‘කිං, ආවුසො ධම්මදින්න, අකාලෙ ආගතොසී’’ති ච වුත්තෙ ‘‘පඤ්හං, භන්තෙ, පුච්ඡිතුං ආගතොම්හී’’ති ආහ. තතො ‘‘පුච්ඡාවුසො, ජානමානා කථයිස්සාමා’’ති වුත්තෙ පඤ්හසහස්සං පුච්ඡි.

Herein, this is an illustration with one story. It seems there was an elder named Dhammadinna, a resident of Talaṅgara, a great arahant who had attained the analytical knowledges and was an advisor to a large Saṅgha of bhikkhus. One day, while sitting in his daytime quarters, he adverted: 'Has our teacher, the Elder Mahānāga of Uccavālika, reached the culmination of the task of a recluse, or not?' Seeing that he was still a worldling, and knowing, 'If I do not go, he will die as a worldling,' he rose into the air by psychic power, descended near the elder who was seated in his daytime quarters, paid homage, showed his respects, and sat down to one side. When he was asked, 'Why have you come at the wrong time, friend Dhammadinna?' he replied, 'I have come to ask a question, venerable sir.' Then, when told, 'Ask, friend; if we know, we shall say,' he asked a thousand questions.

ථෙරො පුච්ඡිතපුච්ඡිතං අසජ්ජමානොව කථෙසි. තතො ‘‘අතිතික්ඛං වො, භන්තෙ, ඤාණං, කදා තුම්හෙහි අයං ධම්මො අධිගතො’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉතො සට්ඨිවස්සකාලෙ, ආවුසො’’ති ආහ. සමාධිම්පි, භන්තෙ, වළඤ්ජෙථාති, න යිදං, ආවුසො, භාරියන්ති. තෙන හි, භන්තෙ, එකං හත්ථිං මාපෙථාති. ථෙරො සබ්බසෙතං හත්ථිං මාපෙසි. ඉදානි, භන්තෙ, යථා අයං හත්ථී අඤ්චිතකණ්ණො පසාරිතනඞ්ගුට්ඨො සොණ්ඩං මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා භෙරවං කොඤ්චනාදං කරොන්තො තුම්හාකං අභිමුඛො ආගච්ඡති, තථා නං කරොථාති. ථෙරො තථා කත්වා වෙගෙන ආගච්ඡතො හත්ථිස්ස භෙරවං ආකාරං දිස්වා උට්ඨාය පලායිතුං ආරද්ධො. තමෙනං ඛීණාසවත්ථෙරො හත්ථං පසාරෙත්වා චීවරකණ්ණෙ ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඛීණාසවස්ස සාරජ්ජං නාම හොතී’’ති ආහ.

The elder answered each question he was asked without hesitating. Then, when asked, 'Your knowledge is exceedingly sharp, venerable sir. When did you attain this Dhamma?' he replied, 'Sixty years ago, friend.' 'Do you still practice concentration, venerable sir?' 'Friend, that is not a difficult task.' 'In that case, venerable sir, create an elephant.' The elder created an all-white elephant. 'Now, venerable sir, make it come towards you with its ears bent back, its tail outstretched, and its trunk placed in its mouth, making a terrifying trumpeting sound.' The elder did so, but on seeing the terrifying appearance of the elephant coming at him with speed, he got up and started to flee. The elder who was an arahant stretched out his hand, grabbed him by the corner of his robe, and said: 'Venerable sir, can one whose cankers are destroyed have fear?'

සො තම්හි කාලෙ අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා ‘‘අවස්සයො මෙ, ආවුසො, ධම්මදින්න හොහී’’ති වත්වා පාදමූලෙ උක්කුටිකං නිසීදි. ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං අවස්සයො භවිස්සාමිච්චෙවාහං ආගතො, මා චින්තයිත්ථා’’ති කම්මට්ඨානං කථෙසි. ථෙරො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා චඞ්කමං ආරුය්හ තතියෙ පදවාරෙ අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි. ථෙරො කිර දොසචරිතො අහොසි. එවරූපා භික්ඛූ ඔභාසෙ කම්පන්ති.

At that moment, realizing his own state as a worldling, he said, 'Friend Dhammadinna, be my refuge!' and sat down on his heels at his feet. 'Venerable sir, it is precisely to become your refuge that I have come. Do not worry.' And he gave him a meditation subject. The elder took the meditation subject, mounted the meditation walk, and at the third step attained the supreme fruit, arahantship. It seems the elder was of a hateful temperament. Such bhikkhus are shaken by the illumination.

734. ඤාණන්ති විපස්සනාඤාණං. තස්ස කිර රූපාරූපධම්මෙ තුලයන්තස්ස තීරෙන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව අවිහතවෙගං තිඛිණං සූරං අතිවිසදං ඤාණං උප්පජ්ජති.

734. Knowledge means insight knowledge. It is said that for one who is weighing and judging material and immaterial phenomena, there arises a knowledge that is sharp, brave, and exceedingly clear, with its speed unimpeded like the thunderbolt of Indra that has been released.

පීතීති [Pg.272] විපස්සනාපීති. තස්ස කිර තස්මිං සමයෙ ඛුද්දකාපීති, ඛණිකාපීති, ඔක්කන්තිකාපීති, උබ්බෙගාපීති, ඵරණාපීතීති අයං පඤ්චවිධා පීති සකලසරීරං පූරයමානා උප්පජ්ජති.

Rapture means insight-rapture. It is said that at that time these five kinds of rapture arise, filling his entire body: minor rapture, momentary rapture, showering rapture, uplifting rapture, and pervading rapture.

පස්සද්ධීති විපස්සනාපස්සද්ධි. තස්ස කිර තස්මිං සමයෙ රත්තිට්ඨානෙ වා දිවාට්ඨානෙ වා නිසින්නස්ස කායචිත්තානං නෙව දරථො, න ගාරවං, න කක්ඛළතා, න අකම්මඤ්ඤතා, න ගෙලඤ්ඤං, න වඞ්කතා හොති, අථ ඛො පනස්ස කායචිත්තානි පස්සද්ධානි ලහූනි මුදූනි කම්මඤ්ඤානි සුවිසදානි උජුකානියෙව හොන්ති. සො ඉමෙහි පස්සද්ධාදීහි අනුග්ගහිතකායචිත්තො තස්මිං සමයෙ අමානුසිං නාම රතිං අනුභවති. යං සන්ධාය වුත්තං –

Tranquility means insight-tranquility. It is said that at that time, for one sitting in his night quarters or day quarters, there is no distress, heaviness, rigidity, unwieldiness, sickness, or crookedness of body and mind. Instead, his body and mind are tranquil, light, malleable, wieldy, proficient, and straight. With his body and mind aided by these qualities beginning with tranquility, at that time he experiences a superhuman delight. In reference to this it has been said:

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රති හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

For a bhikkhu who has entered an empty abode, Whose mind is peaceful, There is a superhuman delight As he rightly discerns the Dhamma.

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-374);

"Whenever he comprehends the arising and passing away of the aggregates, he finds rapture and joy: that is the deathless for those who know." (Dhp. 374)

එවමස්ස ඉමං අමානුසිං රතිං සාධයමානා ලහුතාදිසම්පයුත්තා පස්සද්ධි උප්පජ්ජති.

Thus, for him, tranquility arises, which, being endowed with lightness and other such qualities, brings about this superhuman delight.

සුඛන්ති විපස්සනාසුඛං. තස්ස කිර තස්මිං සමයෙ සකලසරීරං අභිසන්දයමානං අතිපණීතං සුඛං උප්පජ්ජති.

"Sukha" means the happiness of insight. For at that time, an extremely refined happiness arises in him, suffusing his entire body.

අධිමොක්ඛොති සද්ධා. විපස්සනාසම්පයුත්තායෙව හිස්ස චිත්තචෙතසිකානං අතිසයපසාදභූතා බලවතී සද්ධා උප්පජ්ජති.

"Adhimokkha" means faith. For a powerful faith associated only with insight arises in him, which is an exceptional clarity concerning the mind and mental factors.

පග්ගහොති වීරියං. විපස්සනාසම්පයුත්තමෙව හිස්ස අසිථිලං අනච්චාරද්ධං සුපග්ගහිතං වීරියං උප්පජ්ජති.

"Paggaha" means energy. For energy associated only with insight arises in him that is not lax, not over-exerted, and well-sustained.

උපට්ඨානන්ති සති. විපස්සනාසම්පයුත්තායෙව හිස්ස සුපට්ඨිතා සුපතිට්ඨිතා නිඛාතා අචලා පබ්බතරාජසදිසා සති උප්පජ්ජති. සො යං යං ඨානං ආවජ්ජති සමන්නාහරති මනසිකරොති පච්චවෙක්ඛති, තං තං ඨානමස්ස ඔක්ඛන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා දිබ්බචක්ඛුනො පරලොකො විය සතියා උපට්ඨාති.

"Upaṭṭhāna" means mindfulness. For mindfulness associated only with insight arises in him that is well-established, firmly founded, dug in, unshakable, like a king of mountains. Whatever object he adverts to, considers, gives attention to, or reviews, that very object presents itself to his mindfulness, leaping and jumping upon it, like another world to the divine eye.

උපෙක්ඛාති [Pg.273] විපස්සනුපෙක්ඛා චෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛා ච. තස්මිං හිස්ස සමයෙ සබ්බසඞ්ඛාරෙසු මජ්ඣත්තභූතා විපස්සනුපෙක්ඛාපි බලවතී උප්පජ්ජති. මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනුපෙක්ඛාපි. සා හිස්ස තං තං ඨානං ආවජ්ජන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව පත්තපුටෙ පක්ඛිත්ත තත්තනාරාචො විය ච සූරා තිඛිණා හුත්වා වහති.

"Upekkhā" means both the equanimity of insight and the equanimity of adverting. At that time, a powerful equanimity of insight, which is a state of neutrality towards all formations, arises in him, as does the equanimity of adverting at the mind-door. For him, as he adverts to this or that object, the latter proceeds valiantly and sharply, like a discharged thunderbolt of Inda or like a heated iron arrow placed in a leaf-cup.

නිකන්තීති විපස්සනානිකන්ති. එවං ඔභාසාදිපටිමණ්ඩිතාය හිස්ස විපස්සනාය ආලයං කුරුමානා සුඛුමා සන්තාකාරා නිකන්ති උප්පජ්ජති. යා නිකන්ති කිලෙසොති පරිග්ගහෙතුම්පි න සක්කා හොති.

"Nikanti" means delight in insight. For as he forms an attachment to the insight adorned with light and so on, a subtle delight of peaceful appearance arises in him. This delight is such that it cannot even be grasped as a defilement.

යථා ච ඔභාසෙ, එවං එතෙසුපි අඤ්ඤතරස්මිං උප්පන්නෙ යොගාවචරො ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං ඤාණං උප්පන්නපුබ්බං, එවරූපා පීති, පස්සද්ධි, සුඛං, අධිමොක්ඛො, පග්ගහො, උපට්ඨානං, උපෙක්ඛා, නිකන්ති උප්පන්නපුබ්බා, අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි ඵලප්පත්තොස්මී’’ති අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති අඵලමෙව ච ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති අඵලං ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා නාම හොති. සො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා නිකන්තිමෙව අස්සාදෙන්තො නිසීදතීති.

Just as with the light, so too, when any of these others has arisen, the yogi thinks: "Surely, never before has such knowledge arisen in me, nor such joy, tranquility, happiness, resolution, exertion, mindfulness, equanimity, or delight. I have certainly attained the path, I have attained the fruit!" Thus he grasps what is not the path as the path and what is not the fruit as the fruit. For one who grasps the non-path as the path and the non-fruit as the fruit, the course of insight is said to have gone astray. Having abandoned his basic meditation subject, he sits savoring that very delight.

735. එත්ථ ච ඔභාසාදයො උපක්කිලෙසවත්ථුතාය උපක්කිලෙසාති වුත්තා, න අකුසලත්තා. නිකන්ති පන උපක්කිලෙසො චෙව උපක්කිලෙසවත්ථු ච. වත්ථුවසෙනෙව චෙතෙ දස. ගාහවසෙන පන සමතිංස හොන්ති. කථං? ‘‘මම ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො හි දිට්ඨිගාහො හොති, ‘‘මනාපො වත ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො මානගාහො, ඔභාසං අස්සාදයතො තණ්හාගාහො, ඉති ඔභාසෙ දිට්ඨිමානතණ්හාවසෙන තයො ගාහා. තථා සෙසෙසුපීති එවං ගාහවසෙන සමතිංස උපක්කිලෙසා හොන්ති. තෙසං වසෙන අකුසලො අබ්‍යත්තො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු කම්පති වික්ඛිපති. ඔභාසාදීසු එකෙකං ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති (ම. නි. 1.241) සමනුපස්සති. තෙනාහු පොරාණා –

735. Herein, light and the others are called corruptions because they are the basis for corruption, not because they are unwholesome. Delight, however, is both a corruption and a basis for corruption. By way of their basis, they are ten. But by way of grasping, they become thirty. How so? For one who grasps thinking, "Light has arisen for me," there is grasping by view. For one who grasps thinking, "Ah, how pleasing is the light that has arisen," there is grasping by conceit. For one who savors the light, there is grasping by craving. Thus, in the case of light, there are three kinds of grasping: by view, conceit, and craving. The same applies to the rest. In this way, by way of grasping, there are thirty corruptions. Because of them, the unskilled, inexpert yogi trembles and is distracted by light and the others. He regards each of them, from light onwards, thus: "This is mine, this I am, this is my self." Therefore the ancients said:

‘‘ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ ච, පීතියා ච විකම්පති;

පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව, යෙහි චිත්තං පවෙධති.

"At light and knowledge, and at joy, he trembles; at tranquility and happiness, by which the mind is shaken.

‘‘අධිමොක්ඛෙ [Pg.274] ච පග්ගාහෙ, උපට්ඨානෙ ච කම්පති;

උපෙක්ඛාවජ්ජනායඤ්ච, උපෙක්ඛාය නිකන්තියා’’ති. (පටි. ම. 2.7);

"At resolution and exertion, and at mindfulness, he trembles; at the equanimity of adverting, at equanimity, and at delight."

මග්ගාමග්ගවවත්ථානකථා

The Discourse on the Determination of Path and Not-Path

736. කුසලො පන පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො බුද්ධිසම්පන්නො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘අයං ඛො මෙ ඔභාසො උප්පන්නො, සො ඛො පනායං අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො ඛයධම්මො වයධම්මො විරාගධම්මො නිරොධධම්මො’’ති ඉති වා තං පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති උපපරික්ඛති. අථ වා පනස්ස එවං හොති, ‘‘සචෙ ඔභාසො අත්තා භවෙය්‍ය, ‘අත්තා’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. අනත්තා ච පනායං ‘අත්තා’ති ගහිතො. තස්මා සො අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චො, උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛො’’ති සබ්බං අරූපසත්තකෙ වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. යථා ච ඔභාසෙ, එවං සෙසෙසුපි.

736. But the skilled, wise, expert, and intelligent yogi, when light and the others arise, defines and investigates them with wisdom thus: "This light has arisen in me. But it is impermanent, conditioned, dependently arisen, of a nature to be destroyed, of a nature to vanish, of a nature to fade away, of a nature to cease." Or it occurs to him thus: "If light were self, it would be right to take it as 'self.' But it is non-self, though taken as 'self.' Therefore, because it is not subject to one's will, it is non-self; because it ceases after having come to be, it is impermanent; because it is oppressed by arising and passing away, it is suffering." All this should be elaborated in the way stated in the sevenfold analysis of the formless. And as with light, so with the rest.

සො එවං උපපරික්ඛිත්වා ඔභාසං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති (ම. නි. 1.241) සමනුපස්සති. ඤාණං…පෙ… නිකන්තිං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති (ම. නි. 1.241) සමනුපස්සති. එවං සමනුපස්සන්තො ඔභාසාදීසු න කම්පති න වෙධති. තෙනාහු පොරාණා –

Having investigated in this way, he regards light thus: "This is not mine, this I am not, this is not my self." He regards knowledge... he regards delight thus: "This is not mine, this I am not, this is not my self." Regarding them thus, he does not tremble or shake on account of light and the others. Therefore the ancients said:

‘‘ඉමානි දස ඨානානි, පඤ්ඤායස්ස පරිච්චිතා;

ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොති, න ච වික්ඛෙපං ගච්ඡතී’’ති. (පටි. ම. 2.7);

"When these ten instances are defined by one's wisdom, one becomes skilled in regard to agitation over phenomena and does not fall into distraction."

සො එවං වික්ඛෙපං අගච්ඡන්තො තං සමතිංසවිධං උපක්කිලෙසජටං විජටෙත්වා ඔභාසාදයො ධම්මා න මග්ගො. උපක්කිලෙසවිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගොති මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච වවත්ථපෙති. තස්සෙවං ‘‘අයං මග්ගො, අයං න මග්ගො’’ති මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච ඤත්වා ඨිතං ඤාණං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං.

Thus, not falling into distraction and having disentangled the thirty-fold tangle of corruptions, he determines what is the path and what is not the path, knowing: "Light and the other states are not the path; but the insight knowledge that is free from the corruptions and has entered upon the right course—that is the path." The knowledge that is established by knowing, "This is the path, this is not the path," should be understood as the purification by knowledge and vision of path and not-path.

එත්තාවතා ච පන තෙන තිණ්ණං සච්චානං වවත්ථානං කතං හොති. කථං? දිට්ඨිවිසුද්ධියං තාව නාමරූපස්ස වවත්ථාපනෙන දුක්ඛසච්චස්ස වවත්ථානං කතං. කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියං පච්චයපරිග්ගහණෙන සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං. ඉමිස්සං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධියං සම්මාමග්ගස්ස අවධාරණෙන මග්ගසච්චස්ස වවත්ථානං [Pg.275] කතන්ති, එවං ලොකියෙනෙව තාව ඤාණෙන තිණ්ණං සච්චානං වවත්ථානං කතං හොති.

And by this much, a determination of the three truths has been made by him. How? Firstly, in the purification of view, by determining mentality-materiality, a determination of the truth of suffering is made. In the purification by overcoming doubt, by comprehending conditions, a determination of the truth of the origin is made. In this purification by knowledge and vision of path and not-path, by ascertaining the right path, a determination of the truth of the path is made. Thus, by means of mundane knowledge alone, a determination of the three truths has been made.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, composed for the gladdening of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

in the Section on the Development of Wisdom,

මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසො නාම

the exposition of the Purification by Knowledge and Vision of Path and Not-Path,

වීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

the Twentieth Chapter.

21. පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසො

21. Exposition of the Purification by Knowledge and Vision of the Way

උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණකථා

Discourse on the Knowledge of Arising and Passing Away Freed from Corruptions

737. අට්ඨන්නං [Pg.276] පන ඤාණානං වසෙන සිඛාප්පත්තා විපස්සනා, නවමඤ්ච සච්චානුලොමිකඤාණන්ති අයං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. අට්ඨන්නන්ති චෙත්ථ උපක්කිලෙසවිමුත්තං වීථිපටිපන්නවිපස්සනාසඞ්ඛාතං උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං, භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං, භයතුපට්ඨානඤාණං, ආදීනවානුපස්සනාඤාණං, නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං, මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති ඉමානි අට්ඨ ඤාණානි වෙදිතබ්බානි. නවමං සච්චානුලොමිකඤාණන්ති අනුලොමස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා තං සම්පාදෙතුකාමෙන උපක්කිලෙසවිමුත්තං උදයබ්බයඤාණං ආදිං කත්වා එතෙසු ඤාණෙසු යොගො කරණීයො.

737. Insight that has reached its culmination by means of the eight knowledges, and the ninth, the knowledge in conformity with the truths—this is called the purification by knowledge and vision of the way. Herein, the eight knowledges are to be understood as: the knowledge of contemplation of arising and passing away, which is free from corruptions and reckoned as insight that has entered the path; the knowledge of contemplation of dissolution; the knowledge of the appearance of terror; the knowledge of contemplation of danger; the knowledge of contemplation of disenchantment; the knowledge of desire for deliverance; the knowledge of contemplation of reflection; and the knowledge of equanimity towards formations. The ninth, the knowledge in conformity with the truths, is a designation for conformity knowledge. Therefore, one who wishes to accomplish this should make an effort in these knowledges, beginning with the knowledge of contemplation of arising and passing away, which is free from corruptions.

738. පුන උදයබ්බයඤාණෙ යොගො කිමත්ථියොති චෙ? ලක්ඛණසල්ලක්ඛණත්ථො. උදයබ්බයඤාණං හි හෙට්ඨා දසහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං හුත්වා යාථාවසරසතො තිලක්ඛණං සල්ලක්ඛෙතුං නාසක්ඛි. උපක්කිලෙසවිමුත්තං පන සක්කොති. තස්මා ලක්ඛණසල්ලක්ඛණත්ථමෙත්ථ පුන යොගො කරණීයො.

738. And why make effort again in the knowledge of contemplation of arising and passing away? For the purpose of discerning the characteristics. For the knowledge of contemplation of arising and passing away, having been previously defiled by the ten corruptions, was unable to discern the three characteristics as they really are. But when freed from the corruptions, it is able to. Therefore, effort must be made here again for the purpose of discerning the characteristics.

739. ලක්ඛණානි පන කිස්ස අමනසිකාරා කෙන පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨහන්ති? අනිච්චලක්ඛණං තාව උදයබ්බයානං අමනසිකාරා සන්තතියා පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. දුක්ඛලක්ඛණං අභිණ්හසම්පටිපීළනස්ස අමනසිකාරා ඉරියාපථෙහි පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. අනත්තලක්ඛණං නානාධාතුවිනිබ්භොගස්ස අමනසිකාරා ඝනෙන පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. උදයබ්බයම්පන පරිග්ගහෙත්වා සන්තතියා විකොපිතාය අනිච්චලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති. අභිණ්හසම්පටිපීළනං මනසිකත්වා ඉරියාපථෙ උග්ඝාටිතෙ දුක්ඛලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති. නානාධාතුයො විනිබ්භුජිත්වා ඝනවිනිබ්භොගෙ කතෙ අනත්තලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති.

739. But due to not attending to what, and due to being concealed by what, do the characteristics not appear? The characteristic of impermanence, in the first place, does not appear because of not attending to arising and passing away and because it is concealed by continuity. The characteristic of suffering does not appear because of not attending to constant oppression and because it is concealed by the postures. The characteristic of not-self does not appear because of not attending to the analysis of the various elements and because it is concealed by compactness. But when arising and passing away are comprehended and continuity is disrupted, the characteristic of impermanence appears as it really is. When constant oppression is attended to and the postures are exposed, the characteristic of suffering appears as it really is. When the various elements are analyzed and compactness is broken down, the characteristic of not-self appears as it really is.

740. එත්ථ ච අනිච්චං, අනිච්චලක්ඛණං, දුක්ඛං, දුක්ඛලක්ඛණං, අනත්තා, අනත්තලක්ඛණන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ අනිච්චන්ති ඛන්ධපඤ්චකං. කස්මා? උප්පාදවයඤ්ඤථත්තභාවා[Pg.277], හුත්වා අභාවතො වා. උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං අනිච්චලක්ඛණං හුත්වා අභාවසඞ්ඛාතො වා ආකාරවිකාරො.

740. Herein, this distinction is to be understood: the impermanent and the characteristic of impermanence; suffering and the characteristic of suffering; not-self and the characteristic of not-self. Therein, 'the impermanent' refers to the five aggregates. Why? Because of their arising, passing away, and altering, or because they cease to be after having been. Arising, passing away, and alteration is the characteristic of impermanence; or it is the change of mode reckoned as ceasing to be after having been.

‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15) වචනතො පන තදෙව ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛං. කස්මා? අභිණ්හපටිපීළනා, අභිණ්හපටිපීළනාකාරො දුක්ඛලක්ඛණං.

But in accordance with the text, 'What is impermanent is suffering' (SN 22.15), those same five aggregates are suffering. Why? Because of constant oppression. The mode of constant oppression is the characteristic of suffering.

‘‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) පන වචනතො තදෙව ඛන්ධපඤ්චකං අනත්තා. කස්මා? අවසවත්තනතො, අවසවත්තනාකාරො අනත්තලක්ඛණං.

And in accordance with the text, 'What is suffering, that is not-self' (SN 22.15), those same five aggregates are not-self. Why? Because they are not subject to control. The mode of being not subject to control is the characteristic of not-self.

තයිදං සබ්බම්පි අයං යොගාවචරො උපක්කිලෙසවිමුත්තෙන වීථිපටිපන්නවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙන උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණෙන යාථාවසරසතො සල්ලක්ඛෙති.

This meditator discerns all this as it really is with the knowledge of contemplation of arising and passing away, which is free from corruptions and reckoned as insight that has entered the path.

උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණං නිට්ඨිතං.

The knowledge of contemplation of arising and passing away free from corruptions is concluded.

භඞ්ගානුපස්සනාඤාණකථා

Discourse on the Knowledge of Contemplation of Dissolution

741. තස්සෙවං සල්ලක්ඛෙත්වා පුනප්පුනං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති රූපාරූපධම්මෙ තුලයතො තීරයතො තං ඤාණං තික්ඛං හුත්වා වහති, සඞ්ඛාරා ලහුං උපට්ඨහන්ති, ඤාණෙ තික්ඛෙ වහන්තෙ සඞ්ඛාරෙසු ලහුං උපට්ඨහන්තෙසු උප්පාදං වා ඨිතිං වා පවත්තං වා නිමිත්තං වා න සම්පාපුණාති. ඛයවයභෙදනිරොධෙයෙව සති සන්තිට්ඨති. තස්ස ‘‘එවං උප්පජ්ජිත්වා එවං නාම සඞ්ඛාරගතං නිරුජ්ඣතී’’ති පස්සතො එතස්මිං ඨානෙ භඞ්ගානුපස්සනං නාම විපස්සනාඤාණං උප්පජ්ජති. යං සන්ධාය වුත්තං –

741. For one who has thus discerned, as he repeatedly weighs and judges material and immaterial states as 'impermanent, suffering, not-self,' that knowledge becomes sharp and proceeds swiftly, and formations appear readily. When his knowledge proceeds sharply and formations appear readily, his mind does not alight on their arising, or standing, or occurrence, or sign. His mindfulness is established only on their destruction, passing away, breaking up, and cessation. For him who sees, 'Having thus arisen, the aggregate of formations thus ceases,' at that point the insight knowledge called 'contemplation of dissolution' arises. In reference to this it was said:

‘‘කථං ආරම්මණපටිසඞ්ඛා භඞ්ගානුපස්සනෙ පඤ්ඤා විපස්සනෙ ඤාණං? රූපාරම්මණතා චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජති, තං ආරම්මණං පටිසඞ්ඛා තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගං අනුපස්සති. අනුපස්සතීති කථං අනුපස්සති? අනිච්චතො අනුපස්සති නො නිච්චතො, දුක්ඛතො අනුපස්සති නො සුඛතො, අනත්තතො අනුපස්සති නො අත්තතො, නිබ්බින්දති නො නන්දති, විරජ්ජති නො රජ්ජති, නිරොධෙති නො සමුදෙති, පටිනිස්සජ්ජති නො ආදියති.

"How is wisdom in the contemplation of dissolution by reflecting on the object, which is knowledge in insight? A mind having form as its object arises and breaks up. Having reflected on that object, one contemplates the dissolution of that mind. How does one contemplate? One contemplates it as impermanent, not as permanent; as suffering, not as pleasant; as not-self, not as self. One becomes disenchanted, one does not delight; one becomes dispassionate, one is not impassioned; one brings it to cessation, one does not cause it to originate; one relinquishes, one does not grasp.

‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති. දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං, අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බින්දන්තො [Pg.278] නන්දිං, විරජ්ජන්තො රාගං, නිරොධෙන්තො සමුදයං පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහති.

"Contemplating as impermanent, one abandons the perception of permanence. Contemplating as suffering, one abandons the perception of pleasure. Contemplating as not-self, one abandons the perception of self. Becoming disenchanted, one abandons delight. Becoming dispassionate, one abandons lust. Bringing to cessation, one abandons origination. Relinquishing, one abandons grasping."

‘‘වෙදනාරම්මණතා…පෙ… සඤ්ඤාරම්මණතා… සඞ්ඛාරාරම්මණතා… විඤ්ඤාණාරම්මණතා… චක්ඛාරම්මණතා…පෙ… ජරාමරණාරම්මණතා චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජති…පෙ… පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහති.

“A mind having feeling as its object... perception as its object... formations as its object... consciousness as its object... the eye as its object... aging-and-death as its object arises and breaks up... By relinquishing, one abandons grasping.”

‘‘වත්ථුසඞ්කමනා චෙව, පඤ්ඤාය ච විවට්ටනා;

ආවජ්ජනාබලඤ්චෙව, පටිසඞ්ඛාවිපස්සනා.

“Transition of the basis, turning away of wisdom, and the power of adverting: this is insight of reflection.”

‘‘ආරම්මණඅන්වයෙන, උභො එකවවත්ථනා;

නිරොධෙ අධිමුත්තතා, වයලක්ඛණවිපස්සනා.

“By following the object, the determination of both as one, and resolve upon cessation: this is insight into the characteristic of passing away.”

‘‘ආරම්මණඤ්ච පටිසඞ්ඛා, භඞ්ගඤ්ච අනුපස්සති;

සුඤ්ඤතො ච උපට්ඨානං, අධිපඤ්ඤාවිපස්සනා.

“Reflection on the object, contemplation of its dissolution, and its appearance as empty: this is insight of higher wisdom.”

‘‘කුසලො තීසු අනුපස්සනාසු, චතස්සො ච විපස්සනාසු;

තයො උපට්ඨානෙ කුසලතා, නානාදිට්ඨීසු න කම්පතී’’ති.

“Skilled in the three contemplations and in the four insights; through skill in the three establishments, one is not shaken by various views.”

‘‘තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා, තෙන වුච්චති ‘ආරම්මණපටිසඞ්ඛා භඞ්ගානුපස්සනෙ පඤ්ඤා විපස්සනෙ ඤාණ’’’න්ති (පටි. ම. 1.51-52).

“It is knowledge in the sense of knowing, wisdom in the sense of discerning. Therefore it is said: ‘Wisdom in the contemplation of dissolution by reflecting on the object is knowledge in insight.’”

742. තත්ථ ආරම්මණපටිසඞ්ඛාති යංකිඤ්චි ආරම්මණං පටිසඞ්ඛාය ජානිත්වා, ඛයතො වයතො දිස්වාති අත්ථො. භඞ්ගානුපස්සනෙ පඤ්ඤාති තස්ස, ආරම්මණං ඛයතො වයතො පටිසඞ්ඛාය උප්පන්නස්ස ඤාණස්ස භඞ්ගං අනුපස්සනෙ යා පඤ්ඤා, ඉදං විපස්සනෙ ඤාණන්ති වුත්තං. තං කථං හොතීති අයං තාව කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය අත්ථො. තතො යථා තං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘රූපාරම්මණතා’’තිආදි වුත්තං.

742. Herein, ‘by reflecting on the object’ means: having known whatever object by reflecting on it, having seen it as subject to destruction and passing away. ‘Wisdom in the contemplation of dissolution’ means: the wisdom in contemplating the dissolution of the knowledge that has arisen by reflecting on the object as subject to destruction and passing away; this is called ‘knowledge in insight.’ ‘How does this come to be?’—this is the meaning of the question expressing the desire to explain. Then, to show how it comes to be, ‘the state of having form as object,’ etc., was said.

තත්ථ රූපාරම්මණතා චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජතීති රූපාරම්මණං චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජති. අථ වා රූපාරම්මණභාවෙ චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජතීති අත්ථො. තං ආරම්මණං පටිසඞ්ඛාති තං රූපාරම්මණං පටිසඞ්ඛාය ජානිත්වා, ඛයතො වයතො දිස්වාති අත්ථො. තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගං අනුපස්සතීති යෙන චිත්තෙන තං රූපාරම්මණං ඛයතො වයතො දිට්ඨං, තස්ස චිත්තස්ස අපරෙන චිත්තෙන භඞ්ගං අනුපස්සතීති අත්ථො. තෙනාහු පොරාණා ‘‘ඤාතඤ්ච ඤාණඤ්ච උභොපි විපස්සතී’’ති.

Herein, ‘a mind in the state of having form as its object arises and breaks up’ means a mind with a form as its object arises and breaks up. Or the meaning is that a mind arises in the state of having a form as its object and breaks up. ‘Having reflected on that object’ means: having known that form-object by reflecting on it, having seen it as subject to destruction and passing away. ‘One contemplates the dissolution of that mind’ means: with a subsequent mind one contemplates the dissolution of that mind by which the form-object was seen as subject to destruction and passing away. Hence the ancients said: ‘One has insight into both the known and the knowledge.’”

එත්ථ [Pg.279] ච අනුපස්සතීති අනු අනු පස්සති, අනෙකෙහි ආකාරෙහි පුනප්පුනං පස්සතීති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘අනුපස්සතීති කථං අනුපස්සති. අනිච්චතො අනුපස්සතී’’තිආදි.

Herein, ‘contemplates’ (anupassati) means sees again and again (anu anu passati); the meaning is that one sees repeatedly in many aspects. Hence it was said: ‘“How does one contemplate?” “One contemplates as impermanent,”’ and so on.

තත්ථ යස්මා භඞ්ගො නාම අනිච්චතාය පරමා කොටි, තස්මා සො භඞ්ගානුපස්සකො යොගාවචරො සබ්බං සඞ්ඛාරගතං අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො. තතො අනිච්චස්ස දුක්ඛත්තා, දුක්ඛස්ස ච අනත්තත්තා තදෙව දුක්ඛතො අනුපස්සති, නො සුඛතො. අනත්තතො අනුපස්සති නො අත්තතො.

Herein, since dissolution is the highest point of impermanence, that meditator who contemplates dissolution contemplates all conditioned phenomena as impermanent, not as permanent. Then, because what is impermanent is suffering, and what is suffering is not-self, he contemplates that same thing as suffering, not as pleasant, and as not-self, not as self.

යස්මා පන යං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා, න තං අභිනන්දිතබ්බං. යඤ්ච අනභිනන්දිතබ්බං, න තත්ථ රජ්ජිතබ්බං. තස්මා එතස්මිං භඞ්ගානුපස්සනානුසාරෙන ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරගතෙ නිබ්බින්දති, නො නන්දති. විරජ්ජති, නො රජ්ජති. සො එවං අරජ්ජන්තො ලොකිකෙනෙව තාව ඤාණෙන රාගං නිරොධෙති, නො සමුදෙති. සමුදයං න කරොතීති අත්ථො.

Furthermore, since what is impermanent, suffering, and not-self should not be delighted in, and one should not have passion for what should not be delighted in, therefore, in accordance with the contemplation of dissolution, with regard to conditioned phenomena seen as ‘impermanent, suffering, and not-self,’ one becomes disenchanted, one does not delight; one becomes dispassionate, one is not impassioned. Thus, by not being impassioned, one brings lust to cessation for the time being with merely mundane knowledge; one does not cause it to originate. The meaning is that one does not produce its origination.

අථ වා සො එවං විරත්තො යථා දිට්ඨං සඞ්ඛාරගතං, තථා අදිට්ඨම්පි අන්වයඤාණවසෙන නිරොධෙති, නො සමුදෙති. නිරොධතොව මනසිකරොති. නිරොධමෙවස්ස පස්සති, නො සමුදයන්ති අත්ථො.

Alternatively, being thus dispassionate, just as he brings to cessation the conditioned phenomena that are seen, so too, by way of inferential knowledge, he brings to cessation those that are unseen; he does not cause them to originate. He attends only to cessation. The meaning is that he sees only their cessation, not their origination.

සො එවං පටිපන්නො පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියති. කිං වුත්තං හොති? අයම්පි අනිච්චාදිඅනුපස්සනා තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසානං පරිච්චජනතො, සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන ච තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දනතො පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො චාති වුච්චති. තස්මා තාය සමන්නාගතො භික්ඛු යථාවුත්තෙන නයෙන කිලෙසෙ පරිච්චජති, නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දති. නාපි නිබ්බත්තනවසෙන කිලෙසෙ ආදියති, න අදොසදස්සිතාවසෙන සඞ්ඛතාරම්මණං. තෙන වුච්චති ‘‘පටිනිස්සජ්ජති නො ආදියතී’’ති.

Practicing thus, one relinquishes, one does not grasp. What is meant by this? This contemplation of impermanence, etc., is called both ‘relinquishment by abandoning’—because, by way of temporary abandonment, one abandons the defilements together with the formations of the aggregates—and ‘relinquishment by proceeding’—because, by seeing the danger in the conditioned, one proceeds towards its opposite, Nibbāna, with an inclination for it. Therefore, a bhikkhu endowed with this abandons the defilements in the aforesaid manner and proceeds towards Nibbāna. He neither grasps the defilements by way of generating them, nor a conditioned object by way of not seeing its danger. Hence it is said: ‘He relinquishes, he does not grasp.’

743. ඉදානිස්ස තෙහි ඤාණෙහි යෙසං ධම්මානං පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නන්දින්ති සප්පීතිකං තණ්හං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

743. Now, to show the abandoning of those states that is effected by these knowledges, it is said: ‘Contemplating things as impermanent, one abandons the perception of permanence,’ and so on. Herein, ‘delight’ means craving accompanied by zest. The rest is as has been explained.

744. ගාථාසු [Pg.280] පන වත්ථුසඞ්කමනාති රූපස්ස භඞ්ගං දිස්වා පුන යෙන චිත්තෙන භඞ්ගො දිට්ඨො, තස්සාපි භඞ්ගදස්සනවසෙන පුරිමවත්ථුතො අඤ්ඤවත්ථුසඞ්කමනා. පඤ්ඤාය ච විවට්ටනාති උදයං පහාය වයෙ සන්තිට්ඨනා. ආවජ්ජනාබලඤ්චෙවාති රූපස්ස භඞ්ගං දිස්වා පුන භඞ්ගාරම්මණස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගදස්සනත්ථං අනන්තරමෙව ආවජ්ජනසමත්ථතා. පටිසඞ්ඛාවිපස්සනාති එසා ආරම්මණපටිසඞ්ඛාභඞ්ගානුපස්සනා නාම.

744. But in the verses, ‘transition of the basis’ means this: having seen the dissolution of form, one then sees the dissolution of the very mind by which that dissolution was seen; this is a transition from the former basis to another basis. And ‘the turning away of wisdom’ means that, having abandoned arising, one becomes established in dissolution. And ‘the power of adverting’ is the ability, immediately after seeing the dissolution of form, to advert in order to see the dissolution of the mind that had dissolution as its object. ‘Insight by reflection’ is this contemplation of dissolution by reflecting upon the object.

745. ආරම්මණඅන්වයෙන උභො එකවවත්ථනාති පච්චක්ඛතො දිට්ඨස්ස ආරම්මණස්ස අන්වයෙන අනුගමනෙන යථා ඉදං, තථා අතීතෙපි සඞ්ඛාරගතං භිජ්ජිත්ථ, අනාගතෙපි භිජ්ජිස්සතීති එවං උභින්නං එකසභාවෙනෙව වවත්ථාපනන්ති අත්ථො.

745. ‘The determination of both as one by following the object’ means this: by sequentially following the object that has been directly seen, one determines both past and future phenomena as having the very same nature, thus: ‘Just as this present formation broke up, so too did conditioned things in the past break up, and so will they break up in the future.’

වුත්තම්පි චෙතං පොරාණෙහි –

This was also said by the ancients:

‘‘සංවිජ්ජමානම්හි විසුද්ධදස්සනො,තදන්වයං නෙති අතීතනාගතෙ;

සබ්බෙපි සඞ්ඛාරගතා පලොකිනො,උස්සාවබින්දූ සූරියෙව උග්ගතෙ’’ති.

“One with purified vision of the present, infers accordingly for the past and future. All conditioned things are perishable, like dewdrops when the sun has risen.”

නිරොධෙ අධිමුත්තතාති එවං උභින්නං භඞ්ගවසෙන එකවවත්ථානං කත්වා තස්මිඤ්ඤෙව භඞ්ගසඞ්ඛාතෙ නිරොධෙ අධිමුත්තතා තග්ගරුතා තන්නින්නතා තප්පොණතා තප්පබ්භාරතාති අත්ථො. වයලක්ඛණවිපස්සනාති එසා වයලක්ඛණවිපස්සනා නාමාති වුත්තං හොති.

'Being resolved on cessation' means this: having thus determined both as one by way of dissolution, one is resolved on, gives gravity to, inclines towards, converges upon, and leans towards that very cessation, which is reckoned as dissolution. This is the meaning. This is what is meant by 'insight into the characteristic of vanishing.'

746. ආරම්මණඤ්ච පටිසඞ්ඛාති පුරිමඤ්ච රූපාදිආරම්මණං ජානිත්වා. භඞ්ගඤ්ච අනුපස්සතීති තස්සාරම්මණස්ස භඞ්ගං දිස්වා තදාරම්මණස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගං අනුපස්සති. සුඤ්ඤතො ච උපට්ඨානන්ති තස්සෙවං භඞ්ගං අනුපස්සතො ‘‘සඞ්ඛාරාව භිජ්ජන්ති, තෙසං භෙදො මරණං, න අඤ්ඤො කොචි අත්ථී’’ති සුඤ්ඤතො උපට්ඨානං ඉජ්ඣති.

746. 'And one reflects on the object' means: having known the previous object, such as form. 'And one contemplates dissolution' means: having seen the dissolution of that object, one contemplates the dissolution of the mind that had that as its object. 'And the appearance as empty' means: for one who contemplates dissolution in this way, the appearance as empty succeeds, thus: 'It is only formations that break up; their breaking up is death; there is no other being.'

තෙනාහු [Pg.281] පොරාණා –

Therefore the ancients have said:

‘‘ඛන්ධා නිරුජ්ඣන්ති න චත්ථි අඤ්ඤො,ඛන්ධාන භෙදො මරණන්ති වුච්චති;

තෙසං ඛයං පස්සති අප්පමත්තො,මණිංව විජ්ඣං වජිරෙන යොනිසො’’ති.

“The aggregates cease; there is no other being. The breakup of the aggregates is called death. The heedful one, wisely, sees their destruction, like piercing a gem with a diamond.”

අධිපඤ්ඤාවිපස්සනාති යා ච ආරම්මණපටිසඞ්ඛා යා ච භඞ්ගානුපස්සනා යඤ්ච සුඤ්ඤතො උපට්ඨානං, අයං අධිපඤ්ඤාවිපස්සනා නාමාති වුත්තං හොති.

'Insight of higher wisdom' means this: the reflection on the object, the contemplation of dissolution, and the appearance as empty—this is what is called 'insight of higher wisdom.'

747. කුසලො තීසු අනුපස්සනාසූති අනිච්චානුපස්සනාදීසු තීසු ඡෙකො භික්ඛු. චතස්සො ච විපස්සනාසූති නිබ්බිදාදීසු ච චතූසු විපස්සනාසු. තයො උපට්ඨානෙ කුසලතාති ඛයතො වයතො සුඤ්ඤතොති ඉමස්මිඤ්ච තිවිධෙ උපට්ඨානෙ කුසලතාය. නානාදිට්ඨීසු න කම්පතීති සස්සතදිට්ඨිආදීසු නානප්පකාරාසු දිට්ඨීසු න වෙධති.

747. 'Skilled in the three contemplations' means a bhikkhu is adept in the three contemplations beginning with the contemplation of impermanence. 'And in the four insights' means in the four insights beginning with disenchantment. 'Skill in the three appearances' means skill in this threefold appearance: as destruction, as vanishing, and as empty. 'Is not shaken by diverse views' means one does not waver amidst the various kinds of views, such as the view of eternalism.

748. සො එවං අවෙධමානො ‘‘අනිරුද්ධමෙව නිරුජ්ඣති, අභින්නමෙව භිජ්ජතී’’ති පවත්තමනසිකාරො දුබ්බලභාජනස්ස විය භිජ්ජමානස්ස, සුඛුමරජස්සෙව විප්පකිරියමානස්ස, තිලානං විය භජ්ජියමානානං සබ්බසඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිතිපවත්තනිමිත්තං විස්සජ්ජෙත්වා භෙදමෙව පස්සති. සො යථා නාම චක්ඛුමා පුරිසො පොක්ඛරණීතීරෙ වා නදීතීරෙ වා ඨිතො ථූලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකපිට්ඨෙ මහන්තමහන්තානි උදකබුබ්බුළකානි උප්පජ්ජිත්වා උප්පජ්ජිත්වා සීඝං සීඝං භිජ්ජමානානි පස්සෙය්‍ය, එවමෙව සබ්බෙ සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති භිජ්ජන්තීති පස්සති. එවරූපං හි යොගාවචරං සන්ධාය වුත්තං භගවතා –

748. Thus, not wavering, with his attention proceeding as 'what has not yet ceased is ceasing, what has not yet broken is breaking,' he abandons the sign of arising, presence, and occurrence of all formations—which are like a weak vessel being broken, like fine dust being scattered, like sesame seeds being roasted—and sees only their breakup. Just as a person with good sight standing on the bank of a pond or a river when it is raining with heavy drops would see large bubbles arising and quickly breaking up on the surface of the water, so too he sees: 'All formations are breaking up, breaking up.' It was with reference to such a meditator that the Blessed One said:

‘‘යථා බුබ්බුළකං පස්සෙ, යථා පස්සෙ මරීචිකං;

එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති. (ධ. ප. 170);

“As one would see a bubble, and as one would see a mirage, so the King of Death does not see one who looks upon the world.”

749. තස්සෙවං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති භිජ්ජන්තී’’ති අභිණ්හං පස්සතො අට්ඨානිසංසපරිවාරං භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං බලප්පත්තං හොති. තත්‍රිමෙ අට්ඨානිසංසා – භවදිට්ඨිප්පහානං, ජීවිතනිකන්තිපරිච්චාගො, සදායුත්තපයුත්තතා, විසුද්ධාජීවිතා, උස්සුක්කප්පහානං, විගතභයතා, ඛන්තිසොරච්චපටිලාභො, අරතිරතිසහනතාති.

749. For one who repeatedly sees in this way, 'All formations are breaking up, breaking up,' the knowledge of the contemplation of dissolution, endowed with eight benefits, becomes powerful. These are the eight benefits: the abandoning of the view of being, the relinquishing of craving for life, being always yoked and diligent, purity of livelihood, the abandoning of anxiety, freedom from fear, the acquisition of patience and gentleness, and the endurance of discontent and delight.

තෙනාහු [Pg.282] පොරාණා –

Therefore the ancients have said:

‘‘ඉමානි අට්ඨග්ගුණමුත්තමානි,දිස්වා තහිං සම්මසතෙ පුනප්පුනං;

ආදිත්තචෙලස්සිරසූපමො මුනි,භඞ්ගානුපස්සී අමතස්ස පත්තියා’’ති.

“Having seen these eight supreme benefits, he reflects on them again and again. The sage, like one whose clothes or head are on fire, contemplates dissolution for the attainment of the Deathless.”

භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං නිට්ඨිතං.

The knowledge of the contemplation of dissolution is concluded.

භයතුපට්ඨානඤාණකථා

Discourse on the Knowledge of Appearance as Terror

750. තස්සෙවං සබ්බසඞ්ඛාරානං ඛයවයභෙදනිරොධාරම්මණං භඞ්ගානුපස්සනං ආසෙවන්තස්ස භාවෙන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස සබ්බභවයොනිගතිඨිතිසත්තාවාසෙසු පභෙදකා සඞ්ඛාරා සුඛෙන ජීවිතුකාමස්ස භීරුකපුරිසස්ස සීහබ්‍යග්ඝදීපිඅච්ඡතරච්ඡයක්ඛරක්ඛසචණ්ඩගොණචණ්ඩකුක්කුරපභින්නමදචණ්ඩහත්ථිඝොරආසීවිසඅසනිවිචක්කසුසානරණභූමිජලිතඅඞ්ගාරකාසුආදයො විය මහාභයං හුත්වා උපට්ඨහන්ති. තස්ස ‘‘අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතෙ නිබ්බත්තනකසඞ්ඛාරාපි එවමෙව නිරුජ්ඣිස්සන්තී’’ති පස්සතො එතස්මිං ඨානෙ භයතුපට්ඨානඤාණං නාම උප්පජ්ජති.

750. As he thus cultivates, develops, and makes much of this contemplation of dissolution—which has as its object the destruction, passing away, breaking up, and cessation of all formations—the formations that bring about distinction in all kinds of becoming, birth-places, destinies, stations, and abodes of beings appear to him as a great terror, just as lions, tigers, leopards, bears, hyenas, yakkhas, raksasas, fierce bulls, savage dogs, fierce elephants in rut, terrible venomous snakes, thunderbolts, charnel grounds, battlefields, and blazing pits of embers appear to a timid man who wishes to live in comfort. When he sees, “Past formations have ceased, present ones are ceasing, and future formations that would be generated will also cease in just the same way,” at this stage the knowledge called ‘appearance as terror’ arises in him.

තත්‍රායං උපමා – එකිස්සා කිර ඉත්ථියා තයො පුත්තා රාජපරාධිකා, තෙසං රාජා සීසච්ඡෙදං ආණාපෙසි. සා පුත්තෙහි සද්ධිං ආඝාතනං අගමාසි. අථස්සා ජෙට්ඨපුත්තස්ස සීසං ඡින්දිත්වා මජ්ඣිමස්ස ඡින්දිතුං ආරභිංසු. සා ජෙට්ඨස්ස සීසං ඡින්නං මජ්ඣිමස්ස ච ඡිජ්ජමානං දිස්වා කනිට්ඨම්හි ආලයං විස්සජ්ජි ‘‘අයම්පි එතෙසඤ්ඤෙව සදිසො භවිස්සතී’’ති. තත්ථ තස්සා ඉත්ථියා ජෙට්ඨපුත්තස්ස ඡින්නසීසදස්සනං විය යොගිනො අතීතසඞ්ඛාරානං නිරොධදස්සනං, මජ්ඣිමස්ස ඡිජ්ජමානසීසදස්සනං විය පච්චුප්පන්නානං නිරොධදස්සනං, ‘‘අයම්පි එතෙසඤ්ඤෙව සදිසො භවිස්සතී’’ති කනිට්ඨපුත්තම්හි ආලයවිස්සජ්ජනං විය ‘‘අනාගතෙපි නිබ්බත්තනකසඞ්ඛාරා භිජ්ජිස්සන්තී’’ති අනාගතානං නිරොධදස්සනං. තස්සෙවං පස්සතො එතස්මිං ඨානෙ උප්පජ්ජති භයතුපට්ඨානඤාණං.

Here is a simile: It is said that a certain woman had three sons who were offenders against the king, and the king ordered their beheading. She went to the execution ground with her sons. There, they cut off the head of the eldest son and began to cut off the middle one’s. Seeing the eldest son’s head already severed and the middle one’s being cut, she relinquished attachment to the youngest, thinking, 'This one too will meet the same fate.' Herein, the woman seeing the eldest son’s severed head is like a yogi’s seeing the cessation of past formations. Seeing the middle son’s head being cut is like seeing the cessation of present formations. Relinquishing attachment to the youngest son, thinking, 'This one too will meet the same fate,' is like seeing the cessation of future formations, thinking, 'Future formations that would be generated will also break apart.' When one sees thus, at this stage the knowledge of appearance as terror arises.

අපරාපි උපමා – එකා කිර පූතිපජා ඉත්ථී දස දාරකෙ විජායි. තෙසු නව මතා, එකො හත්ථගතො මරති, අපරො කුච්ඡියං. සා නව දාරකෙ [Pg.283] මතෙ දසමඤ්ච මීයමානං දිස්වා කුච්ඡිගතෙ ආලයං විස්සජ්ජි ‘‘අයම්පි එතෙසඤ්ඤෙව සදිසො භවිස්සතී’’ති. තත්ථ තස්සා ඉත්ථියා නවන්නං දාරකානං මරණානුස්සරණං විය යොගිනො අතීතසඞ්ඛාරානං නිරොධදස්සනං, හත්ථගතස්ස මීයමානභාවදස්සනං විය යොගිනො පච්චුප්පන්නානං නිරොධදස්සනං, කුච්ඡිගතෙ ආලයවිස්සජ්ජනං විය අනාගතානං නිරොධදස්සනං. තස්සෙවං පස්සතො එතස්මිං ඛණෙ උප්පජ්ජති භයතුපට්ඨානඤාණං.

Another simile: It is said that a certain woman whose children were prone to die gave birth to ten children. Nine of them died, one was dying in her arms, and another was in her womb. Seeing the nine dead and the tenth dying, she relinquished attachment to the one in her womb, thinking, “This one too will have the same fate.” Herein, the woman’s recollection of the death of the nine children is like a yogi’s seeing the cessation of past formations. Seeing the one in her arms in the process of dying is like a yogi’s seeing the cessation of present formations. Relinquishing attachment to the one in her womb is like the yogi's seeing of the cessation of future formations. When one sees thus, the knowledge of appearance as terror arises at that moment.

751. භයතුපට්ඨානඤාණං පන භායති න භායතීති? න භායති. තඤ්හි අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතා නිරුජ්ඣිස්සන්තීති තීරණමත්තමෙව හොති. තස්මා යථා නාම චක්ඛුමා පුරිසො නගරද්වාරෙ තිස්සො අඞ්ගාරකාසුයො ඔලොකයමානො සයං න භායති, කෙවලං හිස්ස ‘‘යෙ යෙ එත්ථ නිපතිස්සන්ති, සබ්බෙ අනප්පකං දුක්ඛමනුභවිස්සන්තී’’ති තීරණමත්තමෙව හොති. යථා වා පන චක්ඛුමා පුරිසො ඛදිරසූලං අයොසූලං සුවණ්ණසූලන්ති පටිපාටියා ඨපිතං සූලත්තයං ඔලොකයමානො සයං න භායති, කෙවලං හිස්ස ‘‘යෙ යෙ ඉමෙසු සූලෙසු නිපතිස්සන්ති, සබ්බෙ අනප්පකං දුක්ඛමනුභවිස්සන්තී’’ති තීරණමත්තමෙව හොති, එවමෙව භයතුපට්ඨානඤාණං සයං න භායති, කෙවලං හිස්ස අඞ්ගාරකාසුත්තයසදිසෙසු, සූලත්තයසදිසෙසු ච තීසු භවෙසු ‘‘අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතා නිරුජ්ඣිස්සන්තී’’ති තීරණමත්තමෙව හොති. යස්මා පනස්ස කෙවලං සබ්බභවයොනිගතිඨිතිනිවාසගතා සඞ්ඛාරා බ්‍යසනාපන්නා සප්පටිභයා හුත්වා භයතො උපට්ඨහන්ති, තස්මා භයතුපට්ඨානන්ති වුච්චති.

751. Now, does the knowledge of appearance as terror fear, or does it not? It does not fear. It is merely a judgment that past formations have ceased, present ones are ceasing, and future ones will cease. Just as a man with eyesight, seeing three pits of burning coals at the city gate, does not fear for himself but merely judges, 'Whoever falls here will suffer greatly.' Or like a man with eyesight seeing three stakes—an acacia stake, an iron stake, and a golden stake—arranged in a row, who does not fear for himself but merely judges, 'Whoever falls upon these stakes will suffer greatly.' Similarly, the knowledge of appearance as terror does not itself fear. It is merely a judgment concerning the three kinds of existence, which are like the three pits of burning coals or the three stakes, that 'past formations have ceased, present ones are ceasing, and future ones will cease.' However, because all formations belonging to every becoming, birth-place, destiny, station, and abode appear to him as calamitous and perilous, as a terror, it is called the knowledge of appearance as terror.

එවං භයතො උපට්ඨානෙ පනස්ස අයං පාළි –

Thus, concerning its appearance as terror, this is the canonical text:

‘‘අනිච්චතො මනසිකරොතො කිං භයතො උපට්ඨාති? දුක්ඛතො. අනත්තතො මනසිකරොතො කිං භයතො උපට්ඨාතීති? අනිච්චතො මනසිකරොතො නිමිත්තං භයතො උපට්ඨාති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො පවත්තං භයතො උපට්ඨාති. අනත්තතො මනසිකරොතො නිමිත්තඤ්ච පවත්තඤ්ච භයතො උපට්ඨාතී’’ති (පටි. ම. 1.227).

“When one attends to impermanence, what appears as terror? When one attends to suffering, what appears as terror? When one attends to non-self, what appears as terror? When one attends to impermanence, the sign appears as terror. When one attends to suffering, the ongoing process appears as terror. When one attends to non-self, both the sign and the ongoing process appear as terror.”

තත්ථ [Pg.284] නිමිත්තන්ති සඞ්ඛාරනිමිත්තං. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සඞ්ඛාරානමෙවෙතං අධිවචනං. අනිච්චතො මනසිකරොන්තො හි සඞ්ඛාරානං මරණමෙව පස්සති, තෙනස්ස නිමිත්තං භයතො උපට්ඨාති. පවත්තන්ති රූපාරූපභවපවත්ති. දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො හි සුඛසම්මතායපි පවත්තියා අභිණ්හපටිපීළනභාවමෙව පස්සති, තෙනස්ස පවත්තං භයතො උපට්ඨාති. අනත්තතො මනසිකරොන්තො පන උභයම්පෙතං සුඤ්ඤගාමං විය මරීචිගන්ධබ්බනගරාදීනි විය ච රිත්තං තුච්ඡං සුඤ්ඤං අස්සාමිකං අපරිණායකං පස්සති. තෙනස්ස නිමිත්තඤ්ච පවත්තඤ්ච උභයං භයතො උපට්ඨාතීති.

Herein, ‘sign’ means the sign of formations. This is a designation for past, future, and present formations. For one who attends to impermanence sees only the death of formations; thus the sign appears to him as terror. ‘Ongoing process’ means the ongoing process of material and immaterial existence. For one who attends to suffering sees only the state of constant oppression even in the ongoing process that is considered to be pleasant; thus the ongoing process appears to him as terror. But one who attends to non-self sees both of these as void, hollow, and empty, without an owner or governor, like an empty village, a mirage, a celestial city, and so on. Thus, both the sign and the ongoing process appear to him as terror.

භයතුපට්ඨානඤාණං නිට්ඨිතං.

The Knowledge of Appearance as Terror is concluded.

ආදීනවානුපස්සනාඤාණකථා

Discourse on the Knowledge of Contemplation of Danger

752. තස්ස තං භයතුපට්ඨානඤාණං ආසෙවන්තස්ස භාවෙන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස සබ්බභවයොනිගතිඨිතිසත්තාවාසෙසු නෙව තාණං, න ලෙණං, න ගති, නප්පටිසරණං පඤ්ඤායති. සබ්බභවයොනිගතිඨිතිනිවාසගතෙසු සඞ්ඛාරෙසු එකසඞ්ඛාරෙපි පත්ථනා වා පරාමාසො වා න හොති. තයො භවා වීතච්චිකඞ්ගාරපුණ්ණඅඞ්ගාරකාසුයො විය, චත්තාරො මහාභූතා ඝොරවිසආසීවිසා විය, පඤ්චක්ඛන්ධා උක්ඛිත්තාසිකවධකා විය, ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි සුඤ්ඤගාමො විය, ඡ බාහිරායතනානි ගාමඝාතකචොරා විය, සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, නව ච සත්තාවාසා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තා සම්පජ්ජලිතා සජොතිභූතා විය ච, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා ගණ්ඩභූතා රොගභූතා සල්ලභූතා අඝභූතා ආබාධභූතා විය ච නිරස්සාදා නිරසා මහාආදීනවරාසිභූතා හුත්වා උපට්ඨහන්ති.

752. For one who resorts to, develops, and cultivates that knowledge of appearance as terror, no protection, shelter, refuge, or resort is discerned in any becoming, birth-place, destiny, station, or abode of beings. In regard to the formations found in any becoming, birth-place, destiny, station, or abode, there is not even in a single formation any longing or grasping. The three kinds of existence appear like a pit of glowing embers; the four great elements like terribly venomous serpents; the five aggregates like slayers with raised swords; the six internal sense bases like an empty village; the six external sense bases like village-plundering robbers; the seven stations of consciousness and the nine abodes of beings like what is ablaze, burning, and has become a mass of flames from the eleven fires; and all formations present themselves as being like a boil, a disease, a dart, a calamity, and an affliction, as being tasteless, sapless, a great mass of danger.

කථං? සුඛෙන ජීවිතුකාමස්ස භීරුකපුරිසස්ස රමණීයාකාරසණ්ඨිතම්පි සවාළකමිව වනගහනං, සසද්දූලා විය ගුහා, සගාහරක්ඛසං විය උදකං, සමුස්සිතඛග්ගා විය පච්චත්ථිකා, සවිසං විය භොජනං, සචොරො විය මග්ගො, ආදිත්තමිව අගාරං, උය්‍යුත්තසෙනා විය රණභූමි. යථා හි සො පුරිසො එතානි සවාළකවනගහනාදීනි ආගම්ම භීතො සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො සමන්තතො ආදීනවමෙව පස්සති, එවමෙවායං යොගාවචරො [Pg.285] භඞ්ගානුපස්සනාවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු භයතො උපට්ඨිතෙසු සමන්තතො නිරසං නිරස්සාදං ආදීනවමෙව පස්සති. තස්සෙවං පස්සතො ආදීනවඤාණං නාම උප්පන්නං හොති. යං සන්ධාය ඉදං වුත්තං –

How so? For a timid person who desires to live in comfort, even a delightfully configured forest thicket is like one with beasts of prey; a cave is like one with tigers; a body of water is like one with a water-demon; enemies are like those with raised swords; food is like that mixed with poison; a road is like one with a robber; a house is like one on fire; a battlefield is like one with an army arrayed for battle. Just as that person, having come to that forest thicket with beasts of prey and so on, becomes frightened, agitated, with his hair standing on end, and sees only danger all around, just so this meditator, by means of contemplating dissolution, when all formations have appeared as terror, sees on all sides only what is sapless, tasteless, and dangerous. For one who sees thus, the knowledge of danger arises. It is with reference to this that it was said:

‘‘කථං භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං? උප්පාදො භයන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. පවත්තං භයන්ති… නිමිත්තං භයන්ති… ආයූහනා භයන්ති… පටිසන්ධි භයන්ති… ගති භයන්ති… නිබ්බත්ති භයන්ති… උපපත්ති භයන්ති… ජාති භයන්ති… ජරා භයන්ති… බ්‍යාධි භයන්ති… මරණං භයන්ති… සොකො භයන්ති… පරිදෙවො භයන්ති… උපායාසො භයන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. අනුප්පාදො ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. අප්පවත්තං…පෙ… අනුපායාසො ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. උප්පාදො භයං, අනුප්පාදො ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. පවත්තං…පෙ… උපායාසො භයං, අනුපායාසො ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං.

“How is wisdom in the appearance of fear knowledge of danger? ‘Arising is fear’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Occurrence is fear’ … ‘the sign is fear’ … ‘volitional formation is fear’ … ‘rebirth-linking is fear’ … ‘destiny is fear’ … ‘generation is fear’ … ‘reappearance is fear’ … ‘birth is fear’ … ‘aging is fear’ … ‘illness is fear’ … ‘death is fear’ … ‘sorrow is fear’ … ‘lamentation is fear’ … ‘despair is fear’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Non-arising is security’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Non-occurrence …pe… non-despair is security’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Arising is fear, non-arising is security’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Occurrence …pe… despair is fear, non-despair is security’—this is knowledge in the peaceful state.”

‘‘උප්පාදො දුක්ඛන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. පවත්තං…පෙ… උපායාසො දුක්ඛන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. අනුප්පාදො සුඛන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. අප්පවත්තං…පෙ… අනුපායාසො සුඛන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. උප්පාදො දුක්ඛං, අනුප්පාදො සුඛන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. පවත්තං…පෙ… උපායාසො දුක්ඛං, අනුපායාසො සුඛන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං.

“‘Arising is suffering’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Occurrence …pe… despair is suffering’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Non-arising is happiness’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Non-occurrence …pe… non-despair is happiness’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Arising is suffering, non-arising is happiness’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Occurrence …pe… despair is suffering, non-despair is happiness’—this is knowledge in the peaceful state.”

‘‘උප්පාදො සාමිසන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. පවත්තං…පෙ… උපායාසො සාමිසන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. අනුප්පාදො නිරාමිසන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. අප්පවත්තං…පෙ… අනුපායාසො නිරාමිසන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. උප්පාදො සාමිසං, අනුප්පාදො නිරාමිසන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. පවත්තං…පෙ… උපායාසො සාමිසං, අනුපායාසො නිරාමිසන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං.

“‘Arising is with bait’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Occurrence …pe… despair is with bait’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Non-arising is without bait’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Non-occurrence …pe… non-despair is without bait’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Arising is with bait, non-arising is without bait’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Occurrence …pe… despair is with bait, non-despair is without bait’—this is knowledge in the peaceful state.”

උප්පාදො [Pg.286] ‘‘සඞ්ඛාරාති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. පවත්තං…පෙ… උපායාසො සඞ්ඛාරාති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණං. අනුප්පාදො නිබ්බානන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. අප්පවත්තං…පෙ… අනුපායාසො නිබ්බානන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. උප්පාදො සඞ්ඛාරා, අනුප්පාදො නිබ්බානන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං. පවත්තං…පෙ… උපායාසො සඞ්ඛාරා, අනුපායාසො නිබ්බානන්ති සන්තිපදෙ ඤාණං.

“‘Arising is formations’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Occurrence …pe… despair is formations’—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger. ‘Non-arising is Nibbāna’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Non-occurrence …pe… non-despair is Nibbāna’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Arising is formations, non-arising is Nibbāna’—this is knowledge in the peaceful state. ‘Occurrence …pe… despair is formations, non-despair is Nibbāna’—this is knowledge in the peaceful state.”

‘‘උප්පාදඤ්ච පවත්තඤ්ච, නිමිත්තං දුක්ඛන්ති පස්සති;

ආයූහනං පටිසන්ධිං, ඤාණං ආදීනවෙ ඉදං.

“One sees arising, occurrence, the sign, / volitional formation, and rebirth-linking as suffering; / this is the knowledge of danger.

‘‘අනුප්පාදං අප්පවත්තං, අනිමිත්තං සුඛන්ති ච;

අනායූහනා අප්පටිසන්ධි, ඤාණං සන්තිපදෙ ඉදං.

“And non-arising, non-occurrence, the signless, / non-volitional-formation, and non-rebirth-linking / as happiness: this is the knowledge in the peaceful state.

‘‘ඉදං ආදීනවෙ ඤාණං, පඤ්චඨානෙසු ජායති;

පඤ්චඨානෙ සන්තිපදෙ, දස ඤාණෙ පජානාති;

ද්වින්නං ඤාණානං කුසලතා, නානාදිට්ඨීසු න කම්පතී’’ති.

“This knowledge of danger / arises in five instances; / in the peaceful state, in five instances, / one fully understands ten knowledges. / Through skill in the two knowledges / one does not waver among various views.”

‘‘තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං. පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා. තෙන වුච්චති ‘‘භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.53).

That is knowledge in the sense of knowing it; it is wisdom in the sense of discerning it. Therefore it is said: ‘Wisdom in the appearance of fear is knowledge of danger’.

753. තත්ථ උප්පාදොති පුරිමකම්මපච්චයා ඉධ උප්පත්ති. පවත්තන්ති තථා උප්පන්නස්ස පවත්ති. නිමිත්තන්ති සබ්බම්පි සඞ්ඛාරනිමිත්තං. ආයූහනාති ආයතිං පටිසන්ධිහෙතුභූතං කම්මං. පටිසන්ධීති ආයතිං උප්පත්ති. ගතීති යාය ගතියා සා පටිසන්ධි හොති. නිබ්බත්තීති ඛන්ධානං නිබ්බත්තනං. උපපත්තීති ‘‘සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා’’ති (ධ. ස. 1289, 1291) එවං වුත්තා විපාකප්පවත්ති. ජාතීති ජරාදීනං පච්චයභූතා භවපච්චයා ජාති. ජරාමරණාදයො පාකටා එව. එත්ථ ච උප්පාදාදයො පඤ්චෙව ආදීනවඤාණස්ස වත්ථුවසෙන වුත්තා. සෙසා තෙසං වෙවචනවසෙන. නිබ්බත්ති ජාතීති ඉදඤ්හි ද්වයං උප්පාදස්ස චෙව පටිසන්ධියා ච වෙවචනං. ගති උපපත්තීති ඉදං ද්වයං පවත්තස්ස. ජරාදයො නිමිත්තස්සාති. තෙනාහ –

753. Herein, arising is generation here conditioned by past kamma. Occurrence is the occurrence of what has been thus generated. Sign is the sign that is all formations. Volitional formation is the kamma that is the cause for future rebirth-linking. Rebirth-linking is future generation. Destiny is the destiny in which that rebirth-linking occurs. Generation is the generation of the aggregates. Reappearance is the occurrence of the result as stated: ‘of one who has attained or has reappeared’. Birth is the birth conditioned by existence that is the condition for aging, etc. Aging, death, and so on are self-evident. Here, the five terms beginning with ‘arising’ are stated as the objects for the knowledge of danger. The others are stated as their synonyms. For ‘generation’ and ‘birth’ are synonyms for ‘arising’ and ‘rebirth-linking.’ ‘Destiny’ and ‘reappearance’ are synonyms for ‘occurrence.’ Aging and so on are synonyms for ‘sign.’ Hence he said:

‘‘උප්පාදඤ්ච පවත්තඤ්ච, නිමිත්තං දුක්ඛන්ති පස්සති;

ආයූහනං පටිසන්ධිං, ඤාණං ආදීනවෙ ඉද’’න්ති ච.‘‘ඉදං ආදීනවෙ ඤාණං, පඤ්චඨානෙසු ජායතී’’ති ච.

“One sees arising, occurrence, the sign, / volitional formation, and rebirth-linking as suffering; / this is the knowledge of danger.” And: “This knowledge of danger / arises in five instances.”

අනුප්පාදො [Pg.287] ඛෙමන්ති සන්තිපදෙ ඤාණන්තිආදි පන ආදීනවඤාණස්ස පටිපක්ඛඤාණදස්සනත්ථං වුත්තං. භයතුපට්ඨානෙන වා ආදීනවං දිස්වා උබ්බිග්ගහදයානං අභයම්පි අත්ථි ඛෙමං නිරාදීනවන්ති අස්සාසජනනත්ථම්පි එතං වුත්තං. යස්මා වා පනස්ස උප්පාදාදයො භයතො සූපට්ඨිතා හොන්ති, තස්ස තප්පටිපක්ඛනින්නං චිත්තං හොති, තස්මා භයතුපට්ඨානවසෙන සිද්ධස්ස ආදීනවඤාණස්ස ආනිසංසදස්සනත්ථම්පෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

However, the passage beginning ‘“Non-arising is security”—this is knowledge in the peaceful state’ was stated to show the knowledge that is the counterpart to the knowledge of danger. Or it was stated to give reassurance to those with agitated hearts who have seen the danger through the appearance of fear, telling them: ‘There is also the fearless, the secure, the free from danger.’ Or else, since for this meditator arising and so on have become well-manifest as fearful, his mind inclines to their counterpart. Therefore, it should be understood that this was also stated to show the benefit of the knowledge of danger, which is perfected by means of the appearance of fear.

එත්ථ ච යං භයං, තං යස්මා නියමතො දුක්ඛං. තං වට්ටාමිසලොකාමිසකිලෙසාමිසෙහි අවිප්පමුත්තත්තා සාමිසමෙව. යඤ්ච සාමිසං, තං සඞ්ඛාරමත්තමෙව. තස්මා ‘‘උප්පාදො දුක්ඛන්ති භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා ආදීනවෙ ඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙපි භයාකාරෙන දුක්ඛාකාරෙන සාමිසාකාරෙනාති එවං ආකාරනානත්තතො පවත්තිවසෙනෙවෙත්ථ නානත්තං වෙදිතබ්බං.

Here, whatever is fear is necessarily suffering. Because it is not liberated from the bait of the round, the bait of the world, and the bait of the defilements, it is itself with bait. And whatever is with bait is a mere formation. Therefore it was said: ‘“Arising is suffering”—this is wisdom in the appearance of fear, knowledge of danger,’ and so on. This being so, the diversity here should be understood as due to the process of occurrence with its variety of aspects, that is, the aspect of fear, the aspect of suffering, and the aspect of being with bait.

දසඤාණෙ පජානාතීති ආදීනවඤාණං පජානන්තො උප්පාදාදිවත්ථුකානි පඤ්ච, අනුප්පාදාදිවත්ථුකානි පඤ්චාති දස ඤාණානි පජානාති පටිවිජ්ඣති සච්ඡිකරොති. ද්වින්නං ඤාණානං කුසලතාති ආදීනවඤාණස්ස චෙව සන්තිපදඤාණස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං කුසලතාය. නානාදිට්ඨීසු න කම්පතීති පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානාදිවසෙන පවත්තාසු දිට්ඨීසු න වෙධති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

As to ‘one fully understands ten knowledges’: while fully understanding the knowledge of danger, one fully understands, penetrates, and realizes ten knowledges, that is, the five that have arising and so on as their object, and the five that have non-arising and so on as their object. As to ‘through skill in the two knowledges’: this means by skill in these two, that is, the knowledge of danger and the knowledge of the peaceful state. As to ‘one does not waver among various views’: one does not tremble at views that proceed in such ways as ‘the supreme Nibbāna visible in this very life.’ The rest here is self-evident.

ආදීනවානුපස්සනාඤාණං නිට්ඨිතං.

The Knowledge of Contemplation of Danger is concluded.

නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණකථා

An Explanation of the Knowledge of Contemplation of Disenchantment

754. සො එවං සබ්බසඞ්ඛාරෙ ආදීනවතො පස්සන්තො සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසගතෙ සභෙදකෙ සඞ්ඛාරගතෙ නිබ්බින්දති උක්කණ්ඨති නාභිරමති.

754. Thus, seeing all formations as dangerous, he becomes disenchanted with, is wearied by, and does not delight in the entire conditioned realm, which is subject to breaking up—in all kinds of existence, origins, destinies, stations of consciousness, and abodes of beings.

සෙය්‍යථාපි නාම, චිත්තකූටපබ්බතපාදාභිරතො සුවණ්ණරාජහංසො අසුචිම්හි චණ්ඩාලගාමද්වාරආවාටෙ නාභිරමති, සත්තසු මහාසරෙසුයෙව අභිරමති, එවමෙව අයම්පි යොගීරාජහංසො සුපරිදිට්ඨාදීනවෙ සභෙදකෙ සඞ්ඛාරගතෙ නාභිරමති. භාවනාරාමතාය පන භාවනාරතියා සමන්නාගතත්තා සත්තසු අනුපස්සනාසුයෙව රමති.

Just as a golden royal swan that delights at the foot of Mount Cittakūṭa does not delight in a filthy cesspool at the gate of an outcaste village but delights only in the seven great lakes, so too this royal swan of a yogi, having clearly seen the danger in the conditioned realm that is subject to breaking up, does not delight in it. But because he is endowed with delight in development and joy in development, he delights only in the seven contemplations.

යථා [Pg.288] ච සුවණ්ණපඤ්ජරෙ පක්ඛිත්තො සීහො මිගරාජා නාභිරමති, තියොජනසහස්සවිත්ථතෙ පන හිමවන්තෙයෙව රමති, එවමයං යොගීසීහො තිවිධෙ සුගතිභවෙපි නාභිරමති, තීසු පන අනුපස්සනාසුයෙව රමති.

And just as a lion, the king of beasts, put into a golden cage does not delight, but delights only in the Himalayas that stretch for three thousand leagues, so too this yogi-lion does not delight even in the threefold happy existence, but delights only in the three contemplations.

යථා ච සබ්බසෙතො සත්තපතිට්ඨො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො ඡද්දන්තො නාගරාජා නගරමජ්ඣෙ නාභිරමති, හිමවති ඡද්දන්තදහගහනෙයෙව අභිරමති, එවමයං යොගීවරවාරණො සබ්බස්මිම්පි සඞ්ඛාරගතෙ නාභිරමති, අනුප්පාදො ඛෙමන්තිආදිනා නයෙන දිට්ඨෙ සන්තිපදෙයෙව අභිරමති, තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරමානසො හොතීති.

And just as the elephant king Chaddanta, an all-white elephant with seven points of support, endowed with psychic power, a sky-goer, does not delight in the middle of a city but delights only in the thickets by Lake Chaddanta in the Himalayas, so too this excellent yogi-elephant does not delight in the entire conditioned realm. He delights only in the state of peace, seen in accordance with the principle 'Non-arising is security,' and his mind inclines, slopes, and leans towards it.

නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං නිට්ඨිතං.

The Knowledge of Contemplation of Disenchantment is finished.

755. තං පනෙතං පුරිමෙන ඤාණද්වයෙන අත්ථතො එකං. තෙනාහු පොරාණා –

755. This knowledge, however, is one in meaning with the two preceding knowledges. Therefore the ancients have said:

‘‘භයතුපට්ඨානං එකමෙව තීණි නාමානි ලභති, සබ්බසඞ්ඛාරෙ භයතො අද්දසාති භයතුපට්ඨානං නාම ජාතං. තෙසුයෙව සඞ්ඛාරෙසු ආදීනවං උප්පාදෙතීති ආදීනවානුපස්සනා නාම ජාතං. තෙසුයෙව සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දමානං උප්පන්නන්ති නිබ්බිදානුපස්සනා නාම ජාත’’න්ති.

‘The knowledge of appearance as fearful is one and the same, but it receives three names. Because one has seen all formations as fearful, it is called “knowledge of appearance as fearful.” Because it arouses the perception of danger in regard to those same formations, it is called “contemplation of danger.” Because it arises as disenchantment in regard to those same formations, it is called “contemplation of disenchantment.”’

පාළියම්පි වුත්තං – ‘‘යා ච භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤා, යඤ්ච ආදීනවෙ ඤාණං, යා ච නිබ්බිදා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති (පටි. ම. 1.227).

It is also said in the Pāḷi: ‘The wisdom in the appearance as fearful, the knowledge of danger, and disenchantment—these states are one in meaning; only the phrasing is different’ (Paṭis.m. I, 227).

මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණකථා

An Explanation of the Knowledge of the Wish for Deliverance

756. ඉමිනා පන නිබ්බිදාඤාණෙන ඉමස්ස කුලපුත්තස්ස නිබ්බින්දන්තස්ස උක්කණ්ඨන්තස්ස අනභිරමන්තස්ස සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසගතෙසු සභෙදකෙසු සඞ්ඛාරෙසු එකසඞ්ඛාරෙපි චිත්තං න සජ්ජති, න ලග්ගති, න බජ්ඣති, සබ්බස්මා සඞ්ඛාරගතා මුච්චිතුකාමං නිස්සරිතුකාමං හොති. යථා කිං? යථා නාම ජාලබ්භන්තරගතො මච්ඡො, සප්පමුඛගතො මණ්ඩූකො, පඤ්ජරපක්ඛිත්තො වනකුක්කුටො, දළ්හපාසවසගතො මිගො, අහිතුණ්ඩිකහත්ථගතො සප්පො, මහාපඞ්කපක්ඛන්දො කුඤ්ජරො, සුපණ්ණමුඛගතො [Pg.289] නාගරාජා, රාහුමුඛප්පවිට්ඨො චන්දො, සපත්තපරිවාරිතො පුරිසොති එවමාදයො තතො තතො මුච්චිතුකාමා නිස්සරිතුකාමාව හොන්ති, එවං තස්ස යොගිනො චිත්තං සබ්බස්මා සඞ්ඛාරගතා මුච්චිතුකාමං නිස්සරිතුකාමං හොති. අථස්ස එවං සබ්බසඞ්ඛාරෙසු විගතාලයස්ස සබ්බස්මා සඞ්ඛාරගතා මුච්චිතුකාමස්ස උප්පජ්ජති මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණන්ති.

756. Now, through this knowledge of disenchantment, the mind of this clansman—who is becoming disenchanted, wearied, and finds no delight—does not cling to, adhere to, or get bound by even a single formation among all the formations subject to breaking up, in all kinds of existence, origins, destinies, stations of consciousness, and abodes of beings. His mind desires to be delivered and to escape from the entire conditioned realm. How so? Just as a fish that has gotten into a net, a frog in a snake’s mouth, a wild fowl put in a cage, a deer caught in a strong snare, a snake in a snake-charmer’s hand, an elephant that has plunged into a great mire, a Nāga king in a supaṇṇa’s mouth, the moon that has entered Rāhu’s mouth, or a man surrounded by his enemies—just as these all desire to be delivered and to escape from their respective situations, so the yogi’s mind desires to be delivered and to escape from the entire conditioned realm. Then, for one who is thus without attachment to all formations and who desires deliverance from the entire conditioned realm, there arises the knowledge of the wish for deliverance.

මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං නිට්ඨිතං.

The Knowledge of the Wish for Deliverance is finished.

පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණකථා

An Explanation of the Knowledge of Contemplation by Reflection

757. සො එවං සබ්බභවයොනිගතිට්ඨිතිනිවාසගතෙහි සභෙදකෙහි සඞ්ඛාරෙහි මුච්චිතුකාමො සබ්බස්මා සඞ්ඛාරගතා මුච්චිතුං පුන තෙ එවං සඞ්ඛාරෙ පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පරිග්ගණ්හාති.

757. Thus, wishing to be delivered from formations that are subject to breaking up—in all kinds of existence, origins, destinies, stations, and abodes—in order to be delivered from the entire conditioned realm, he again comprehends those same formations by means of the knowledge of contemplation by reflection, applying the three characteristics to them.

සො සබ්බසඞ්ඛාරෙ අනච්චන්තිකතො, තාවකාලිකතො, උප්පාදවයපරිච්ඡින්නතො, පලොකතො, චලතො, පභඞ්ගුතො, අද්ධුවතො, විපරිණාමධම්මතො, අස්සාරකතො, විභවතො, සඞ්ඛතතො, මරණධම්මතොතිආදීහි කාරණෙහි අනිච්චාති පස්සති.

He sees all formations as impermanent for such reasons as: because they are not lasting, because they are temporary, because they are limited by arising and passing away, because they are perishable, because they are trembling, because they are breaking up, because they are unstable, because they are subject to change, because they are essenceless, because they are subject to destruction, because they are conditioned, and because they are subject to death.

අභිණ්හපටිපීළනතො, දුක්ඛමතො, දුක්ඛවත්ථුතො, රොගතො, ගණ්ඩතො, සල්ලතො, අඝතො, ආබාධතො, ඊතිතො, උපද්දවතො, භයතො, උපසග්ගතො, අතාණතො, අලෙණතො, අසරණතො, ආදීනවතො, අඝමූලතො, වධකතො, සාසවතො, මාරාමිසතො, ජාතිධම්මතො, ජරාධම්මතො, බ්‍යාධිධම්මතො, සොකධම්මතො, පරිදෙවධම්මතො, උපායාසධම්මතො, සංකිලෙසිකධම්මතොතිආදීහි කාරණෙහි දුක්ඛාති පස්සති.

He sees them as suffering for such reasons as: because they are a constant oppression, suffering itself, a basis for suffering, a disease, a boil, a dart, misery, an affliction, a calamity, a distress, a fear, a danger, without protection, without shelter, without refuge, fraught with danger, the root of misery, a killer, tainted, Māra’s bait, subject to birth, subject to aging, subject to sickness, subject to sorrow, subject to lamentation, subject to despair, and subject to defilement.

අජඤ්ඤතො, දුග්ගන්ධතො, ජෙගුච්ඡතො, පටික්කූලතො, අමණ්ඩනාරහතො, විරූපතො, බීභච්ඡතොතිආදීහි කාරණෙහි දුක්ඛලක්ඛණස්ස පරිවාරභූතතො අසුභතො පස්සති.

He sees them as foul because they are an accessory to the characteristic of suffering, and for such reasons as: because they are base, foul-smelling, disgusting, repulsive, unworthy of adornment, ugly, and loathsome.

පරතො, රිත්තතො, තුච්ඡතො, සුඤ්ඤතො, අස්සාමිකතො, අනිස්සරතො, අවසවත්තිතොතිආදීහි කාරණෙහි අනත්තතො පස්සති.

He sees them as not-self for such reasons as: because they are other, empty, vain, void, masterless, without a ruler, and uncontrollable.

758. එවඤ්හි [Pg.290] පස්සතානෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරා පරිග්ගහිතා නාම හොන්ති. කස්මා පනායමෙතෙ එවං පරිග්ගණ්හාතීති? මුඤ්චනස්ස උපායසම්පාදනත්ථං.

758. When one sees in this way, it is said that formations have been comprehended by applying the three characteristics. But why does he comprehend them in this way? For the purpose of providing the means for deliverance.

තත්‍රායං උපමා – එකො කිර පුරිසො ‘‘මච්ඡෙ ගහෙස්සාමී’’ති මච්ඡඛිප්පං ගහෙත්වා උදකෙ ඔඩ්ඩාපෙසි සො ඛිප්පමුඛෙන හත්ථං ඔතාරෙත්වා අන්තොඋදකෙ සප්පං ගීවාය ගහෙත්වා ‘‘මච්ඡො මෙ ගහිතො’’ති අත්තමනො අහොසි. සො ‘‘මහා වත මයා මච්ඡො ලද්ධො’’ති උක්ඛිපිත්වා පස්සන්තො සොවත්ථිකත්තයදස්සනෙන සප්පොති සඤ්ජානිත්වා භීතො ආදීනවං දිස්වා ගහණෙ නිබ්බින්නො මුඤ්චිතුකාමො හුත්වා මුඤ්චනස්ස උපායං කරොන්තො අග්ගනඞ්ගුට්ඨතො පට්ඨාය හත්ථං නිබ්බෙඨෙත්වා බාහුං උක්ඛිපිත්වා උපරිසීසෙ ද්වෙ තයො වාරෙ ආවිජ්ඣිත්වා සප්පං දුබ්බලං කත්වා ‘‘ගච්ඡ දුට්ඨ සප්පා’’ති නිස්සජ්ජිත්වා වෙගෙන තළාකපාළිං ආරුය්හ ‘‘මහන්තස්ස වත භො සප්පස්ස මුඛතො මුත්තොම්හී’’ති ආගතමග්ගං ඔලොකයමානො අට්ඨාසි.

Here is a simile. A man, it seems, thinking, ‘I will catch a fish,’ took a fish-trap and cast it in the water. Putting his hand in through the trap’s mouth, he caught a snake by the neck inside the water and was delighted, thinking, ‘I have caught a fish.’ Thinking, ‘What a big fish I’ve got!’ he lifted it up to look. But on seeing the three marks on its neck, he recognized it was a snake. He became frightened, saw the danger, and grew disenchanted with what he had caught. Wishing to release it, he devised a means for its release: starting from the tip of its tail, he unwound his hand, raised his arm, and whirled the snake over his head two or three times. Having thus weakened it, he threw it away, saying, ‘Go, you vile snake!’ Then he quickly climbed up on the bank of the pond and stood there looking back along the way he had come, thinking, ‘Sirs, I have escaped from the mouth of a great snake!’

තත්ථ තස්ස පුරිසස්ස ‘‘මච්ඡො’’ති සප්පං ගීවාය ගහෙත්වා තුට්ඨකාලො විය ඉමස්සාපි යොගිනො ආදිතොව අත්තභාවං පටිලභිත්වා තුට්ඨකාලො, තස්ස ඛිප්පමුඛතො සීසං නීහරිත්වා සොවත්ථිකත්තයදස්සනං විය ඉමස්ස ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා සඞ්ඛාරෙසු තිලක්ඛණදස්සනං, තස්ස භීතකාලො විය ඉමස්ස භයතුපට්ඨානඤාණං. තතො ආදීනවදස්සනං විය ආදීනවානුපස්සනාඤාණං, ගහණෙ නිබ්බින්දනං විය නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං. සප්පං මුඤ්චිතුකාමතා විය මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං, මුඤ්චනස්ස උපායකරණං විය පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණෙන සඞ්ඛාරෙසු තිලක්ඛණාරොපනං. යථා හි සො පුරිසො සප්පං ආවිජ්ඣිත්වා දුබ්බලං කත්වා නිවත්තෙත්වා ඩංසිතුං අසමත්ථභාවං පාපෙත්වා සුමුත්තං මුඤ්චති, එවමයං යොගාවචරො තිලක්ඛණාරොපනෙන සඞ්ඛාරෙ ආවිජ්ඣිත්වා දුබ්බලෙ කත්වා පුන නිච්චසුඛසුභඅත්තාකාරෙන උපට්ඨාතුං අසමත්ථතං පාපෙත්වා සුමුත්තං මුඤ්චති. තෙන වුත්තං ‘‘මුඤ්චනස්ස උපායසම්පාදනත්ථං එවං පරිග්ගණ්හාතී’’ති.

Herein, the time of the man’s delight on catching the snake by the neck, thinking it was a fish, is like the time of this yogi’s delight on first obtaining an individual existence. The man’s seeing the three marks on its neck after pulling the snake’s head out of the trap’s mouth is like this yogi’s seeing the three characteristics in formations after having broken down their compactness. The time of the man’s fear is like this yogi’s knowledge of appearance as fearful. His seeing the danger is like the knowledge of contemplation of danger. His disenchantment with his catch is like the knowledge of contemplation of disenchantment. His wish to release the snake is like the knowledge of the wish for deliverance. His devising a means for its release is like the applying of the three characteristics to formations by means of the knowledge of contemplation by reflection. For just as that man, by whirling the snake, weakening it, and rendering it incapable of biting back, releases it well, so this yogi, by applying the three characteristics, whirls formations, weakens them, and renders them incapable of appearing again in the guise of permanence, pleasure, beauty, or self, and so releases them well. Therefore it was said: ‘For the purpose of providing the means for deliverance, he comprehends them in this way.’

759. එත්තාවතා තස්ස උප්පන්නං හොති පටිසඞ්ඛාඤාණං. යං සන්ධාය වුත්තං –

759. By this much the knowledge of reflection has arisen in him. With reference to this it is said:

‘‘අනිච්චතො [Pg.291] මනසිකරොතො කිං පටිසඞ්ඛා ඤාණං උප්පජ්ජති? දුක්ඛතො. අනත්තතො මනසිකරොතො කිං පටිසඞ්ඛා ඤාණං උප්පජ්ජති? අනිච්චතො මනසිකරොතො නිමිත්තං පටිසඞ්ඛා ඤාණං උප්පජ්ජති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො පවත්තං පටිසඞ්ඛා ඤාණං උප්පජ්ජති. අනත්තතො මනසිකරොතො නිමිත්තඤ්ච පවත්තඤ්ච පටිසඞ්ඛා ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති (පටි. ම. 1.227).

‘When one gives attention to impermanence, what knowledge of reflection arises? Knowledge of reflection on suffering. When one gives attention to not-self, what knowledge of reflection arises? When one gives attention to impermanence, the knowledge of reflection on the sign arises. When one gives attention to suffering, the knowledge of reflection on the occurrence arises. When one gives attention to not-self, the knowledge of reflection on both the sign and the occurrence arises’ (Paṭis.m. I, 227).

එත්ථ ච නිමිත්තං පටිසඞ්ඛාති සඞ්ඛාරනිමිත්තං ‘‘අද්ධුවං තාවකාලික’’න්ති අනිච්චලක්ඛණවසෙන ජානිත්වා. කාමඤ්ච න පඨමං ජානිත්වා පච්ඡා ඤාණං උප්පජ්ජති, වොහාරවසෙන පන ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීනි (ම. නි. 3.421) විය එවං වුච්චති. එකත්තනයෙන වා පුරිමඤ්ච පච්ඡිමඤ්ච එකං කත්වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනා නයෙන ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

Herein, ‘reflects on the sign’ means knowing the sign of formations as ‘unstable, temporary’ by way of the characteristic of impermanence. And it is not that one first knows and then knowledge arises afterward; rather, this is said as a matter of convention, like the passage beginning, ‘Dependent on the mind and on phenomena, mind-consciousness arises’ (MN 148). Or it should be understood that this is said by unifying the former and the latter according to the principle of oneness. The meaning of the other two phrases should be understood in the same way.

පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං නිට්ඨිතං.

The Knowledge of Contemplation by Reflection is finished.

සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණකථා

Discourse on the Knowledge of Equanimity Towards Formations

760. සො එවං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණෙන ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤා’’ති පරිග්ගහෙත්වා පුන ‘‘සුඤ්ඤමිදං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’ති (ම. නි. 3.69) ද්විකොටිකං සුඤ්ඤතං පරිග්ගණ්හාති. සො එවං නෙව අත්තානං, න පරං කිඤ්චි අත්තනො පරික්ඛාරභාවෙ ඨිතං දිස්වා පුන ‘‘නාහං ක්වචනි, කස්සචි කිඤ්චනතස්මිං, න ච මම ක්වචනි, කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනතත්ථී’’ති යා එත්ථ චතුකොටිකා සුඤ්ඤතා කථිතා, තං පරිග්ගණ්හාති.

760. Having thus grasped with the knowledge of contemplation by reflection that 'all formations are empty,' he further grasps the twofold emptiness: 'This is empty of self or of what belongs to self.' Seeing that neither a self nor anything other exists as a possession of his, he then grasps the fourfold emptiness stated here: 'I am not anywhere, nor am I anyone's possession in any way; and there is nothing of mine anywhere, nor is there for me any possession in anything.'

කථං? අයඤ්හි නාහං ක්වචනීති ක්වචි අත්තානං න පස්සති. කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති අත්තනො අත්තානං කස්සචි පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං න පස්සති. භාතිට්ඨානෙවා භාතරං, සහායට්ඨානෙ වා සහායං, පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරං මඤ්ඤිත්වා උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මම-සද්දං තාව ඨපෙත්වා න ච ක්වචනීති පරස්ස ච අත්තානං ක්වචි නපස්සතීති [Pg.292] අයමත්ථො. ඉදානි මම-සද්දං ආහරිත්වා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනතත්ථීති සො පරස්ස අත්තා මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනභාවෙ අත්ථීති න පස්සතීති. අත්තනො භාතිට්ඨානෙ වා භාතරං, සහායට්ඨානෙ වා සහායං පරික්ඛාරට්ඨානෙ වා පරික්ඛාරන්ති කිස්මිඤ්චි ඨානෙ පරස්ස අත්තානං ඉමිනා කිඤ්චනභාවෙන උපනෙතබ්බං න පස්සතීති අත්ථො. එවමයං යස්මා නෙව කත්ථචි අත්තානං පස්සති, න තං පරස්ස කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං පස්සති, න පරස්ස අත්තානං අත්තනො කිඤ්චනභාවෙ උපනෙතබ්බං පස්සති. තස්මානෙන චතුකොටිකා සුඤ්ඤතා පරිග්ගහිතා හොතීති.

How? 'I am not anywhere' means he does not see a self anywhere. 'Nor am I anyone's possession in any way' means he does not see his own self as something to be brought into a state of possession for any other person. That is, he does not see it as something to be brought over, thinking of it as a brother in the place of a brother, a friend in the place of a friend, or a possession in the place of a possession. As for 'and there is nothing of mine anywhere, nor is there for me any possession in anything,' here, setting aside the word 'mine' for a moment, 'and not anywhere' means he does not see another’s self anywhere. Now, bringing in the word 'mine,' 'nor is there for me any possession in anything' means he does not see that another's self exists for him in any state of possession. That is, he does not see another’s self as something to be brought into a state of possession for himself, such as a brother in the place of a brother, a friend in the place of a friend, or a possession in the place of a possession. Thus, because he neither sees a self anywhere, nor sees that self as something to be brought into a state of possession for another, nor sees another’s self, nor sees another’s self as something to be brought into a state of possession for himself, therefore this fourfold emptiness is grasped by him.

761. එවං චතුකොටිකං සුඤ්ඤතං පරිග්ගහෙත්වා පුන ඡහාකාරෙහි සුඤ්ඤතං පරිග්ගණ්හාති. කථං? චක්ඛු සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා නිච්චෙන වා ධුවෙන වා සස්සතෙන වා අවිපරිණාමධම්මෙන වා…පෙ… මනො සුඤ්ඤො. රූපා සුඤ්ඤා…පෙ… ධම්මා සුඤ්ඤා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුසම්ඵස්සොති එවං යාව ජරාමරණා නයො නෙතබ්බො.

761. Having thus grasped the fourfold emptiness, he further grasps emptiness in six aspects. How? The eye is empty of self, or of what belongs to self, or of permanence, or of stability, or of eternity, or of an unchanging nature… up to… the mind is empty. Forms are empty… up to… mental phenomena are empty. Eye-consciousness… up to… mind-consciousness. Eye-contact… thus the method should be applied all the way up to aging and death.

762. එවං ඡහාකාරෙහි සුඤ්ඤතං පරිග්ගහෙත්වා පුන අට්ඨහාකාරෙහි පරිග්ගණ්හාති. සෙය්‍යථිදං – රූපං අසාරං නිස්සාරං සාරාපගතං නිච්චසාරසාරෙන වා ධුවසාරසාරෙන වා සුඛසාරසාරෙන වා අත්තසාරසාරෙන වා නිච්චෙන වා ධුවෙන වා සස්සතෙන වා අවිපරිණාමධම්මෙන වා. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං… චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අසාරං නිස්සාරං සාරාපගතං නිච්චසාරසාරෙන වා ධුවසාරසාරෙන වා සුඛසාරසාරෙන වා අත්තසාරසාරෙන වා නිච්චෙන වා ධුවෙන වා සස්සතෙන වා අවිපරිණාමධම්මෙන වා. යථා නළො අසාරො නිස්සාරො සාරාපගතො. යථා එරණ්ඩො… යථා උදුම්බරො… යථා සෙතවච්ඡො… යථා පාළිභද්දකො… යථා ඵෙණපිණ්ඩො… යථා උදකබුබ්බුළං… යථා මරීචි… යථා කදලික්ඛන්ධො… යථා මායා අසාරා නිස්සාරා සාරාපගතා, එවමෙව රූපං…පෙ… ජරාමරණං අසාරං නිස්සාරං සාරාපගතං නිච්චසාරසාරෙන වා…පෙ… අවිපරිණාමධම්මෙන වාති (චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88).

762. Having comprehended emptiness in these six ways, one then comprehends it in eight ways. Namely: form is without essence, devoid of essence, with essence departed; it is empty of an essence of permanence, an essence of stability, an essence of happiness, or an essence of self; and it is empty of being permanent, stable, eternal, or of an unchanging nature. Feeling… perception… formations… consciousness… the eye… up to… aging-and-death is without essence, devoid of essence, with essence departed... Just as a reed is without essence, devoid of essence, with essence departed; just as a castor-oil plant… just as a fig tree… just as a setavaccha tree… just as a coral tree… just as a ball of foam… just as a water bubble… just as a mirage… just as a plantain trunk… just as a magical illusion is without essence, devoid of essence, with essence departed—so too is form… up to… aging-and-death without essence, devoid of essence, with essence departed; empty of an essence of permanence… up to… or of an unchanging nature.

763. සො [Pg.293] එවං අට්ඨහාකාරෙහි සුඤ්ඤතං පරිග්ගහෙත්වා පුන දසහාකාරෙහි පරිග්ගණ්හාති, රූපං රිත්තතො පස්සති. තුච්ඡතො… සුඤ්ඤතො… අනත්තතො… අනිස්සරියතො… අකාමකාරියතො… අලබ්භනීයතො… අවසවත්තකතො… පරතො… විවිත්තතො පස්සති. වෙදනං…පෙ… විඤ්ඤාණං රිත්තතො…පෙ… විවිත්තතො පස්සතීති.

763. Having thus apprehended emptiness in these eight aspects, one further apprehends it in ten aspects: one sees form as empty… as hollow… as void… as not-self… as masterless… as unable to be willed… as unobtainable… as uncontrollable… as other… as secluded. One sees feeling… up to… consciousness as empty… up to… as secluded.

764. එවං දසහාකාරෙහි සුඤ්ඤතං පරිග්ගහෙත්වා පුන ද්වාදසහාකාරෙහි පරිග්ගණ්හාති. සෙය්‍යථිදං – රූපං න සත්තො, න ජීවො, න නරො, න මාණවො, න ඉත්ථී, න පුරිසො, න අත්තා, න අත්තනියං. නාහං, න මම, න අඤ්ඤස්ස, න කස්සචි. වෙදනා…පෙ… විඤ්ඤාණං න කස්සචීති (චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88).

764. Having comprehended emptiness in these ten ways, one then comprehends it in twelve ways. Namely: form is not a being, not a living principle, not a man, not a youth, not a woman, not a male, not a self, not what belongs to a self. Not ‘I,’ not ‘mine,’ not ‘another's,’ not ‘anyone's.’ Feeling... up to... consciousness is not ‘anyone's.’

765. එවං ද්වාදසහාකාරෙහි සුඤ්ඤතං පරිග්ගණ්හිත්වා පුන තීරණපරිඤ්ඤාවසෙන ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි සුඤ්ඤතං පරිග්ගණ්හාති, රූපං අනිච්චතො… දුක්ඛතො… රොගතො… ගණ්ඩතො… සල්ලතො… අඝතො… ආබාධතො… පරතො… පලොකතො… ඊතිතො… උපද්දවතො… භයතො… උපසග්ගතො… චලතො… පභඞ්ගුතො… අද්ධුවතො… අතාණතො… අලෙණතො… අසරණතො… අසරණීභූතතො… රිත්තතො… තුච්ඡතො… සුඤ්ඤතො… අනත්තතො… අනස්සාදතො… ආදීනවතො… විපරිණාමධම්මතො… අස්සාරකතො… අඝමූලතො… වධකතො… විභවතො… සාසවතො… සඞ්ඛතතො… මාරාමිසතො… ජාතිධම්මතො… ජරාධම්මතො… බ්‍යාධිධම්මතො… මරණධම්මතො… සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සඋපායාසධම්මතො… සමුදයතො… අත්ථඞ්ගමතො… අනස්සාදතො … ආදීනවතො… නිස්සරණතො පස්සති. වෙදනං…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චතො…පෙ… නිස්සරණතො පස්සති.

765. Having comprehended emptiness in these twelve ways, one then comprehends it in forty-two ways through full understanding by investigation: one sees form as impermanent, as suffering, as a disease, as a boil, as a dart, as misery, as an affliction, as other, as dissolving, as a scourge, as a calamity, as a terror, as a vexation, as unstable, as crumbling, as not lasting, as without protection, as without shelter, as without refuge, as refuge-less, as empty, as hollow, as void, as not-self, as without gratification, as dangerous, as subject to change, as pithless, as a root of misery, as a slayer, as liable to destruction, as with taints, as conditioned, as Māra's bait, as subject to birth, as subject to aging, as subject to illness, as subject to death, as subject to sorrow, lamentation, pain, grief, and despair, as arising, as vanishing, as without gratification, as dangerous, as an escape. One sees feeling... up to... consciousness as impermanent... up to... as an escape.

වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘රූපං අනිච්චතො…පෙ… නිස්සරණතො පස්සන්තො සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති. වෙදනං…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චතො…පෙ… නිස්සරණතො පස්සන්තො සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති’’.

And this has been said: 'Seeing form as impermanent… up to… as an escape, one regards the world as empty. Seeing feeling… up to… consciousness as impermanent… up to… as an escape, one regards the world as empty.'

‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජ සදා සතො;

අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච, එවං මච්චුතරො සියා;

එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතී’’ති. (සු. නි. 1125;

චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88);

'Regard the world as empty, Mogharāja, ever mindful; having uprooted the view of self, one may thus cross beyond death. The King of Death does not see one who regards the world in this way.'

766. එවං [Pg.294] සුඤ්ඤතො දිස්වා තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො භයඤ්ච නන්දිඤ්ච විප්පහාය සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනො අහොසි මජ්ඣත්තො, අහන්ති වා මමන්ති වා න ගණ්හාති විස්සට්ඨභරියො විය පුරිසො.

766. Seeing them thus as empty and applying the three characteristics, while comprehending formations, he abandons fear and delight. He becomes indifferent and neutral towards formations, not grasping at 'I' or 'mine,' like a man who has repudiated his wife.

යථා නාම පුරිසස්ස භරියා භවෙය්‍ය ඉට්ඨා කන්තා මනාපා, සො තාය විනා මුහුත්තම්පි අධිවාසෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය, අතිවිය නං මමායෙය්‍ය, සො තං ඉත්ථිං අඤ්ඤෙන පුරිසෙන සද්ධිං ඨිතං වා නිසින්නං වා කථෙන්තිං වා හසන්තිං වා දිස්වා කුපිතො අස්ස අනත්තමනො, අධිමත්තං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙය්‍ය. සො අපරෙන සමයෙන තස්සා ඉත්ථියා දොසං දිස්වා මුඤ්චිතුකාමො හුත්වා තං විස්සජ්ජෙය්‍ය, න නං මමාති ගණ්හෙය්‍ය. තතො පට්ඨාය තං යෙනකෙනචි සද්ධිං යංකිඤ්චි කුරුමානං දිස්වාපි නෙව කුප්පෙය්‍ය, න දොමනස්සං ආපජ්ජෙය්‍ය, අඤ්ඤදත්ථු උදාසීනොව භවෙය්‍ය මජ්ඣත්තො. එවමෙවායං සබ්බසඞ්ඛාරෙහි මුඤ්චිතුකාමො හුත්වා පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො අහං මමාති ගහෙතබ්බං අදිස්වා භයඤ්ච නන්දිඤ්ච විප්පහාය සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උදාසීනො හොති මජ්ඣත්තො.

Just as a man might have a wife who is desired, lovely, and pleasing, so that he could not endure even for a moment without her and would be exceedingly attached to her; if he were to see that woman standing, sitting, talking, or laughing with another man, he would become angry and displeased, and would experience extreme grief. But at a later time, having seen a fault in that woman and wishing to be free from her, he would repudiate her and no longer regard her as his. From then on, even seeing her doing anything with anyone else, he would neither be angry nor experience grief; instead, he would remain indifferent and neutral. In the same way, this person, wishing to be free from all formations, comprehending formations through reflective contemplation, not seeing anything to be grasped as 'I' or 'mine,' and having abandoned fear and delight, becomes indifferent and neutral towards all formations.

තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු චිත්තං පතිලීයති පතිකුටති පතිවත්තති න සම්පසාරියති, උපෙක්ඛා වා පාටිකුල්‍යතා වා සණ්ඨාති.

For one who knows thus and sees thus, his mind shrinks back, recoils, and turns away from the three realms of existence, the four modes of generation, the five destinations, the seven stations of consciousness, and the nine abodes of beings. It does not expand, but settles in equanimity or repugnance.

සෙය්‍යථාපි නාම පදුමපලාසෙ ඊසකපොණෙ උදකඵුසිතානි පතිලීයන්ති පතිකුටන්ති පතිවත්තන්ති න සම්පසාරියන්ති, එවමෙව…පෙ… සෙය්‍යථාපි නාම කුක්කුටපත්තං වා නහාරුදද්දුලං වා අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං පතිලීයති පතිකුටති පතිවත්තති න සම්පසාරියති (අ. නි. 7.49), එවමෙව තස්ස තීසු භවෙසු චිත්තං…පෙ… උපෙක්ඛා වා පාටිකුල්‍යතා වා සණ්ඨාති. ඉච්චස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං නාම උප්පන්නං හොති.

Just as water droplets on a slightly tilted lotus leaf roll off, shrink back, and turn away without spreading; and just as a chicken feather or a piece of sinew thrown into a fire shrinks, curls, and recoils without spreading, so too his mind, in regard to the three realms of existence..., settles into either equanimity or repugnance. Thus the knowledge of equanimity toward formations arises in him.

767. තං පනෙතං සචෙ සන්තිපදං නිබ්බානං සන්තතො පස්සති, සබ්බං සඞ්ඛාරප්පවත්තං විස්සජ්ජෙත්වා නිබ්බානමෙව පක්ඛන්දති. නො චෙ නිබ්බානං සන්තතො [Pg.295] පස්සති, පුනප්පුනං සඞ්ඛාරාරම්මණමෙව හුත්වා පවත්තති සාමුද්දිකානං දිසාකාකො විය. සාමුද්දිකා කිර වාණිජකා නාවං ආරොහන්තා දිසාකාකං නාම ගණ්හන්ති, තෙ යදා නාවා වාතක්ඛිත්තා විදෙසං පක්ඛන්දති, තීරං න පඤ්ඤායති, තදා දිසාකාකං විස්සජ්ජෙන්ති. සො කූපකයට්ඨිතො ආකාසං ලඞ්ඝිත්වා සබ්බා දිසා ච විදිසා ච අනුගන්ත්වා සචෙ තීරං පස්සති, තදභිමුඛොව ගච්ඡති. නො චෙ පස්සති, පුනප්පුනං ආගන්ත්වා කූපකයට්ඨිංයෙව අල්ලීයති. එවමෙව සචෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං සන්තිපදං නිබ්බානං සන්තතො පස්සති, සබ්බං සඞ්ඛාරප්පවත්තං විස්සජ්ජෙත්වා නිබ්බානමෙව පක්ඛන්දති. නො චෙ පස්සති, පුනප්පුනං සඞ්ඛාරාරම්මණමෙව හුත්වා පවත්තති.

767. If this knowledge of equanimity towards formations sees Nibbāna, the peaceful state, as peaceful, it abandons the entire stream of formations and leaps into Nibbāna alone. If it does not see Nibbāna as peaceful, it occurs again and again with formations as its object, like the direction-crow of seafarers. It is said that seafaring merchants, when boarding a ship, take a direction-crow with them. When their ship, tossed by the wind, is driven to a foreign region and the shore is no longer visible, they release the direction-crow. It soars into the sky from the mast, flies around all the directions and intermediate directions, and if it sees a shore, it goes straight towards it. If it does not see a shore, it returns again and again and settles on the mast itself. In the same way, if the knowledge of equanimity towards formations sees Nibbāna, the peaceful state, as peaceful, it abandons the entire stream of formations and leaps into Nibbāna alone. If it does not see it, it occurs again and again with formations as its object.

තදිදං සුප්පග්ගෙ පිට්ඨං වට්ටයමානං විය. නිබ්බට්ටිතකප්පාසං විහනමානං විය නානප්පකාරතො සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා භයඤ්ච නන්දිඤ්ච පහාය සඞ්ඛාරවිචිනනෙ මජ්ඣත්තං හුත්වා තිවිධානුපස්සනාවසෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානං තිවිධවිමොක්ඛමුඛභාවං ආපජ්ජිත්වා සත්තඅරියපුග්ගලවිභාගාය පච්චයො හොති.

This knowledge, becoming subtle like flour being sifted on a tray or like ginned cotton being carded, comprehends formations in various ways, abandons both fear and delight, and becomes neutral in the investigation of formations; thus it abides by way of the threefold contemplation. So abiding, it reaches the state of being a gateway to the threefold liberation and becomes a condition for the classification of the seven noble individuals.

768. තත්‍රිදං තිවිධානුපස්සනාවසෙන පවත්තනතො තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං ආධිපතෙය්‍යවසෙන තිවිධවිමොක්ඛමුඛභාවං ආපජ්ජති නාම. තිස්සො හි අනුපස්සනා තීණි විමොක්ඛමුඛානීති වුච්චන්ති. යථාහ –

768. Herein, it is said that this knowledge attains the state of being a threefold gateway to liberation because it proceeds by way of the threefold contemplation and by way of the dominance of the three faculties. For the three contemplations are called the three gateways to liberation. As it was said:

‘‘තීණි ඛො පනිමානි විමොක්ඛමුඛානි ලොකනිය්‍යානාය සංවත්තන්ති, සබ්බසඞ්ඛාරෙ පරිච්ඡෙදපරිවටුමතො සමනුපස්සනතාය, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතාය, සබ්බසඞ්ඛාරෙසු මනොසමුත්තෙජනතාය, අප්පණිහිතාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතාය, සබ්බධම්මෙ පරතො සමනුපස්සනතාය, සුඤ්ඤතාය ච ධාතුයා චිත්තසම්පක්ඛන්දනතාය, ඉමානි තීණි විමොක්ඛමුඛානි ලොකනිය්‍යානාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 1.219).

“These three gateways to liberation, indeed, conduce to the escape from the world: through contemplating all formations as delimited and circumscribed, and through the mind’s leaping into the signless element; through stimulating the mind in regard to all formations, and through the mind’s leaping into the desireless element; through contemplating all things as other, and through the mind’s leaping into the emptiness element. These three gateways to liberation conduce to the escape from the world.”

තත්ථ පරිච්ඡෙදපරිවටුමතොති උදයබ්බයවසෙන පරිච්ඡෙදතො චෙව පරිවටුමතො ච. අනිච්චානුපස්සනං හි ‘‘උදයතො පුබ්බෙ සඞ්ඛාරා නත්ථී’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා තෙසං ගතිං සමන්නෙසමානං ‘‘වයතො පරං න ගච්ඡන්ති, එත්ථෙව අන්තරධායන්තී’’ති පරිවටුමතො සමනුපස්සති. මනොසමුත්තෙජනතායාති චිත්තසංවෙජනතාය[Pg.296]. දුක්ඛානුපස්සනෙන හි සඞ්ඛාරෙසු චිත්තං සංවෙජෙති. පරතො සමනුපස්සනතායාති ‘‘නාහං, න මමා’’ති එවං අනත්තතො සමනුපස්සනතාය. ඉති ඉමානි තීණි පදානි අනිච්චානුපස්සනාදීනං වසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. තෙනෙව තදනන්තරෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ වුත්තං – ‘‘අනිච්චතො මනසිකරොතො ඛයතො සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්ති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො භයතො සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්ති. අනත්තතො මනසිකරොතො සුඤ්ඤතො සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්තී’’ති (පටි. ම. 1.219).

Here, ‘as delimited and circumscribed’ means by way of delimiting and circumscribing through arising and passing away. For the contemplation of impermanence, having delimited by thinking, ‘Before their arising, formations do not exist,’ and while investigating their course, contemplates them as circumscribed by thinking, ‘After passing away, they do not go anywhere—they vanish right here.’ ‘Stimulation of the mind’ means for the sake of stirring a sense of urgency in the mind. For, through the contemplation of suffering, one stirs a sense of urgency in the mind regarding formations. ‘Contemplating as other’ means contemplating as not-self, thus: ‘This is not I, this is not mine.’ Thus, these three phrases should be understood as spoken in connection with the contemplation of impermanence and so on. For this reason, in the answer to the question that immediately follows, it is said: ‘To one who attends to them as impermanent, formations appear as perishing. To one who attends to them as suffering, formations appear as fearful. To one who attends to them as not-self, formations appear as empty.’”

769. කතමෙ පන තෙ විමොක්ඛා, යෙසං ඉමානි අනුපස්සනානි මුඛානීති? අනිමිත්තො, අප්පණිහිතො, සුඤ්ඤතොති එතෙ තයො. වුත්තං හෙතං ‘‘අනිච්චතො මනසිකරොන්තො අධිමොක්ඛබහුලො අනිමිත්තං විමොක්ඛං පටිලභති. දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො පස්සද්ධිබහුලො අප්පණිහිතං විමොක්ඛං පටිලභති. අනත්තතො මනසිකරොන්තො වෙදබහුලො සුඤ්ඤතවිමොක්ඛං පටිලභතී’’ති (පටි. ම. 1.223).

769. But what are those liberations for which these contemplations are the gateways? They are these three: the signless, the desireless, and the empty. For it has been said: ‘One who attends to impermanence, being abundant in resolve, attains the signless liberation. One who attends to suffering, being abundant in tranquility, attains the desireless liberation. One who attends to not-self, being abundant in knowledge, attains the empty liberation.’”

එත්ථ ච අනිමිත්තො විමොක්ඛොති අනිමිත්තාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අරියමග්ගො. සො හි අනිමිත්තාය ධාතුයා උප්පන්නත්තා අනිමිත්තො. කිලෙසෙහි ච විමුත්තත්තා විමොක්ඛො. එතෙනෙව නයෙන අප්පණිහිතාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අප්පණිහිතො. සුඤ්ඤතාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො සුඤ්ඤතොති වෙදිතබ්බො.

Herein, the signless liberation is the noble path that proceeds having taken Nibbāna as its object in its signless aspect. For it is ‘signless’ because it has arisen in the signless element, and it is ‘liberation’ because it is liberated from the defilements. By this same method, that which proceeds having taken Nibbāna as its object in its desireless aspect is the desireless liberation. That which proceeds having taken Nibbāna as its object in its emptiness aspect is to be understood as the empty liberation.

770. යං පන අභිධම්මෙ ‘‘යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්‍යානිකං අපචයගාමිං දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා විවිච්චෙව කාමෙහි පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති අප්පණිහිතං සුඤ්ඤත’’න්ති (ධ. ස. 343 ආදයො) එවං විමොක්ඛද්වයමෙව වුත්තං, තං නිප්පරියායතො විපස්සනාගමනං සන්ධාය. විපස්සනාඤාණං හි කිඤ්චාපි පටිසම්භිදාමග්ගෙ –

770. However, in the Abhidhamma, where it is said: ‘At the time when one develops the supramundane jhāna that is emancipating, that leads to the undoing of the round, for the abandonment of views, for the attainment of the first stage, having, quite secluded from sensual pleasures… entered upon and abided in the first jhāna, which is desireless and empty’ (Dhs. §343ff.), only two liberations are mentioned. This is stated directly with reference to the approach of insight. For although insight knowledge in the Paṭisambhidāmagga—

‘‘අනිච්චානුපස්සනාඤාණං නිච්චතො අභිනිවෙසං මුඤ්චතීති සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො. දුක්ඛානුපස්සනාඤාණං සුඛතො අභිනිවෙසං. අනත්තානුපස්සනාඤාණං අත්තතො අභිනිවෙසං මුඤ්චතීති [Pg.297] සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.229) එවං අභිනිවෙසං මුඤ්චනවසෙන සුඤ්ඤතො විමොක්ඛොති ච,

is called empty liberation by way of releasing adherence, thus: ‘The knowledge of the contemplation of impermanence releases adherence to permanence, thus it is empty liberation. The knowledge of the contemplation of suffering [releases adherence] to pleasure… The knowledge of the contemplation of not-self releases adherence to self, thus it is empty liberation’ (Paṭis I 229); and

‘‘අනිච්චානුපස්සනාඤාණං නිච්චතො නිමිත්තං මුඤ්චතීති අනිමිත්තො විමොක්ඛො. දුක්ඛානුපස්සනාඤාණං සුඛතො නිමිත්තං, අනත්තානුපස්සනාඤාණං අත්තතො නිමිත්තං මුඤ්චතීති අනිමිත්තො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.229) එවං නිමිත්තං මුඤ්චනවසෙන අනිමිත්තො විමොක්ඛොති ච,

is called signless liberation by way of releasing the sign, thus: ‘The knowledge of the contemplation of impermanence releases the sign of permanence, thus it is signless liberation. The knowledge of the contemplation of suffering [releases the sign] of pleasure… The knowledge of the contemplation of not-self releases the sign of self, thus it is signless liberation’ (Paṭis I 229); and

‘‘අනිච්චානුපස්සනාඤාණං නිච්චතො පණිධිං මුඤ්චතීති අප්පණිහිතො විමොක්ඛො. දුක්ඛානුපස්සනාඤාණං සුඛතො පණිධිං. අනත්තානුපස්සනාඤාණං අත්තතො පණිධිං මුඤ්චතීති අප්පණිහිතො විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.229) එවං පණිධිං මුඤ්චනවසෙන අප්පණිහිතො විමොක්ඛොති ච –

‘The knowledge of contemplating impermanence releases the aspiration for permanence, thus it is desireless liberation. The knowledge of contemplating suffering releases the aspiration for pleasure. The knowledge of contemplating non-self releases the aspiration for self, thus it is desireless liberation.’ (Paṭis. I 229) In this way, by way of releasing aspiration, it is called desireless liberation.

වුත්තං. තථාපි තං සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස අවිජහනතො න නිප්පරියායෙන අනිමිත්තං. නිප්පරියායෙන පන සුඤ්ඤතඤ්චෙව අප්පණිහිතඤ්ච. තස්ස ච ආගමනවසෙන අරියමග්ගක්ඛණෙ විමොක්ඛො උද්ධටො. තස්මා අප්පණිහිතං සුඤ්ඤතන්ති විමොක්ඛද්වයමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයං තාවෙත්ථ විමොක්ඛකථා.

It is said. Nevertheless, because it does not abandon the sign of formations, it is not signless in the absolute sense. In the absolute sense, however, it is both empty and desireless. And its liberation is expounded at the moment of the noble path by way of its approach. Therefore, it should be understood that only the two liberations—the desireless and the empty—are spoken of. This, to this extent, is the discussion on liberation here.

771. යං පන වුත්තං ‘‘සත්තඅරියපුග්ගලවිභාගාය පච්චයො හොතී’’ති, තත්ථ සද්ධානුසාරී, සද්ධාවිමුත්තො, කායසක්ඛි, උභතොභාගවිමුත්තො, ධම්මානුසාරී, දිට්ඨිප්පත්තො, පඤ්ඤාවිමුත්තොති ඉමෙ තාව සත්ත අරියපුග්ගලා, තෙසං විභාගාය ඉදං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං පච්චයො හොති.

771. As for what was said, ‘It is a condition for the classification of the seven noble individuals,’ in that context: the faith-follower, the faith-emancipated, the body-witness, the one liberated both ways, the Dhamma-follower, the view-attainer, and the wisdom-emancipated—these are indeed the seven noble individuals. For their classification, this knowledge of equanimity regarding formations is a condition.

772. යො හි අනිච්චතො මනසිකරොන්තො අධිමොක්ඛබහුලො සද්ධින්ද්‍රියං පටිලභති, සො සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරී හොති. සෙසෙසු සත්තසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තො.

772. For one who attends to impermanence, being abundant in conviction, attains the faculty of faith. At the moment of the path of stream-entry, they are a faith-follower. In the remaining seven instances, they are faith-emancipated.

773. යො පන දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො පස්සද්ධිබහුලො සමාධින්ද්‍රියං පටිලභති, සො සබ්බත්ථ කායසක්ඛි නාම හොති. අරූපජ්ඣානං පන පත්වා අග්ගඵලප්පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම හොති.

773. One who attends to suffering, being abundant in tranquility, attains the faculty of concentration; they are called a body-witness in all instances. But having attained the formless jhānas and reached the supreme fruit, one is called liberated both ways.

774. යො [Pg.298] පන අනත්තතො මනසිකරොන්තො වෙදබහුලො පඤ්ඤින්ද්‍රියං පටිලභති, සො සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ධම්මානුසාරී හොති. ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තො අග්ගඵලෙ පඤ්ඤාවිමුත්තොති.

774. One who attends to non-self, being abundant in knowledge, attains the faculty of wisdom; they are a Dhamma-follower at the moment of the path of stream-entry. In six instances, they are a view-attainer; in the highest fruition, wisdom-emancipated.

775. වුත්තං හෙතං –

775. For this has been said:

‘‘අනිච්චතො මනසිකරොතො සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා සොතාපත්තිමග්ගං පටිලභති, තෙන වුච්චති සද්ධානුසාරී’’ති.

‘By attending to impermanence, the faculty of faith becomes predominant. Because of the predominance of the faculty of faith, one attains the path of stream-entry; therefore, one is called a faith-follower.’

තථා ‘‘අනිච්චතො මනසිකරොතො සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකතං හොති, තෙන වුච්චති සද්ධාවිමුත්තො’’තිආදි (පටි. ම. 1.221).

Similarly, ‘When one attends to impermanence, the faculty of faith becomes predominant. Due to the predominance of the faculty of faith, the fruit of stream-entry is realized; therefore, one is called faith-emancipated,’ and so on (Paṭis. I 221).

776. අපරම්පි වුත්තං –

776. Further, it is said:

‘‘සද්දහන්තො විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති කායසක්ඛි. දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. සද්දහන්තො විමුච්චතීති සද්ධාවිමුත්තො. ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛි. ‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධො’ති ඤාතං හොති දිට්ඨං විදිතං සච්ඡිකතං ඵුසිතං පඤ්ඤායාති දිට්ඨිප්පත්තො’’ති (පටි. ම. 1.221).

‘One who is liberated through faith is called faith-emancipated. One who has directly experienced what is to be touched is called a body-witness. One who has attained what is to be seen is called a view-attainer. One who is liberated through faith is called faith-emancipated. One who first experiences the contact of jhāna and later directly experiences cessation, Nibbāna, is called a body-witness. ‘Formations are suffering, cessation is bliss’—this is known, seen, understood, directly experienced, and touched by wisdom; thus, one is called a view-attainer’ (Paṭis. I 221).

777. ඉතරෙසු පන චතූසු සද්ධං අනුසරති, සද්ධාය වා අනුසරති ගච්ඡතීති සද්ධානුසාරී. තථා පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අනුසරති, ධම්මෙන වා අනුසරතීති ධම්මානුසාරී. අරූපජ්ඣානෙන චෙව අරියමග්ගෙන චාති උභතොභාගෙන විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. පජානන්තො විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තොති එවං වචනත්ථො වෙදිතබ්බොති.

777. As for the other four: one follows faith, or proceeds by means of faith—thus, one is a 'faith-follower.' Similarly, one follows the Dhamma reckoned as wisdom, or proceeds by means of the Dhamma—thus, one is a 'Dhamma-follower.' One is liberated by both parts—by the formless jhānas and by the noble path—thus, one is 'liberated both ways.' One is liberated through understanding—thus, one is 'liberated by wisdom.' In this way, the meaning of the terms should be understood.

සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං.

The knowledge of equanimity regarding formations.

778. තං පනෙතං පුරිමෙන ඤාණද්වයෙන අත්ථතො එකං. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘ඉදං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං එකමෙව තීණි නාමානි ලභති, හෙට්ඨා [Pg.299] මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං නාම ජාතං, මජ්ඣෙ පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං නාම, අන්තෙ ච සිඛාප්පත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං නාම’’.

778. That knowledge, however, is one in meaning with the two preceding knowledges. Therefore, the ancients said: "This knowledge of equanimity towards formations is one, but obtains three names: at the beginning, it comes to be called 'knowledge of the desire for release'; in the middle, 'knowledge of reflective contemplation'; and at the end, 'knowledge of equanimity towards formations, having reached the summit.'"

779. පාළියම්පි වුත්තං –

779. It is also stated in the canonical text:

‘‘කථං මුඤ්චිතුකම්‍යතා-පටිසඞ්ඛා-සන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණං? උප්පාදං මුඤ්චිතුකම්‍යතා-පටිසඞ්ඛා-සන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණං. පවත්තං…පෙ… නිමිත්තං…පෙ… උපායාසං මුඤ්චිතුකම්‍යතාපටිසඞ්ඛා-සන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණං. උප්පාදො දුක්ඛන්ති…පෙ… භයන්ති…පෙ… සාමිසන්ති…පෙ… උප්පාදො සඞ්ඛාරාති…පෙ… උපායාසො සඞ්ඛාරාති මුඤ්චිතුකම්‍යතා-පටිසඞ්ඛා-සන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.54).

"How is wisdom, the knowledge of equanimity regarding formations, characterized by the desire for release, reflection, and steadiness? Wisdom regarding arising is the knowledge of equanimity towards formations characterized by the desire for release, reflection, and steadiness. Wisdom regarding continuation... the sign... distress is the knowledge of equanimity towards formations characterized by the desire for release, reflection, and steadiness. 'Arising is suffering'... 'fearsome'... 'with attachment'... 'arising is formations'... 'distress is formations'—wisdom is the knowledge of equanimity towards formations characterized by the desire for release, reflection, and steadiness" (Paṭis. I 54).

780. තත්ථ මුඤ්චිතුකම්‍යතා ච සා පටිසඞ්ඛා ච සන්තිට්ඨනා චාති මුඤ්චිතුකම්‍යතා-පටිසඞ්ඛා-සන්තිට්ඨනා. ඉති පුබ්බභාගෙ නිබ්බිදාඤාණෙන නිබ්බින්නස්ස උප්පාදාදීනි පරිච්චජිතුකාමතා මුඤ්චිතුකාමතා. මුඤ්චනස්ස උපායකරණත්ථං මජ්ඣෙ පටිසඞ්ඛානං පටිසඞ්ඛා. මුඤ්චිත්වා අවසානෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනං සන්තිට්ඨනා. යං සන්ධාය ‘‘උප්පාදො සඞ්ඛාරා, තෙ සඞ්ඛාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛතීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා’’තිආදි (පටි. ම. 1.54) වුත්තං. එවං එකමෙවිදං ඤාණං.

780. Herein, the desire for deliverance, reflection, and remaining steady—these are called 'the desire for deliverance, reflection, and remaining steady.' Thus, in the preliminary stage, the desire to abandon arising and so on, of one who is disenchanted by the knowledge of disenchantment, is the desire for deliverance. In the middle, reflection is the consideration for making a means of deliverance. At the end, the equanimity of overlooking after deliverance is remaining steady. Regarding this, it is said: "Arising is formations; one remains equanimous toward those formations—thus, it is called 'equanimity toward formations,'" and so on (Paṭis. I 54). In this way, this is indeed one knowledge.

781. අපිච ඉමායපි පාළියා ඉදං එකමෙවාති වෙදිතබ්බං. වුත්තං හෙතං – ‘‘යා ච මුඤ්චිතුකම්‍යතා, යා ච පටිසඞ්ඛානුපස්සනා, යා ච සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති (පටි. ම. 1.227).

781. Moreover, from this canonical passage, it should be understood that this is just one. For it was said: "The wish to be liberated, reflective insight, and equanimity towards formations—these qualities have the same meaning, only the wording is different" (Paṭis. I 227).

782. එවං අධිගතසඞ්ඛාරුපෙක්ඛස්ස පන ඉමස්ස කුලපුත්තස්ස විපස්සනා සිඛාප්පත්තා වුට්ඨානගාමිනී හොති. සිඛාප්පත්තා විපස්සනාති වා වුට්ඨානගාමිනීති වා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාදිඤාණත්තයස්සෙව එතං නාමං. සා හි සිඛං උත්තමභාවං පත්තත්තා සිඛාප්පත්තා. වුට්ඨානං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී. වුට්ඨානං වුච්චති බහිද්ධානිමිත්තභූතතො අභිනිවිට්ඨවත්ථුතො චෙව අජ්ඣත්තපවත්තතො ච වුට්ඨහනතො මග්ගො, තං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී, මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියතීති අත්ථො.

782. For this clansman who has thus attained equanimity towards formations, insight, having reached its peak, becomes emergence-leading. 'Insight that has reached its peak' or 'emergence-leading' are names for the threefold knowledge beginning with equanimity towards formations. For it is called 'having reached its peak' because it has reached the peak, the supreme state. It is called 'emergence-leading' because it goes to emergence. The path is called 'emergence' because it emerges from the object of adherence which has become an external sign, and from internal occurrence. Because it goes to that, it is 'emergence-leading'; the meaning is that it connects with the path.

783. තත්‍රායං අභිනිවෙසවුට්ඨානානං ආවිභාවත්ථාය මාතිකා – අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තා වුට්ඨාති, අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා වුට්ඨාති[Pg.300], බහිද්ධා අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා වුට්ඨාති, බහිද්ධා අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තා වුට්ඨාති, රූපෙ අභිනිවිසිත්වා රූපා වුට්ඨාති, රූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා වුට්ඨාති, අරූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා වුට්ඨාති, අරූපෙ අභිනිවිසිත්වා රූපා වුට්ඨාති, එකප්පහාරෙන පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වුට්ඨාති, අනිච්චතො අභිනිවිසිත්වා අනිච්චතො වුට්ඨාති, අනිච්චතො අභිනිවිසිත්වා දුක්ඛතො, අනත්තතො වුට්ඨාති, දුක්ඛතො අභිනිවිසිත්වා දුක්ඛතො, අනිච්චතො, අනත්තතො වුට්ඨාති, අනත්තතො අභිනිවිසිත්වා අනත්තතො, අනිච්චතො, දුක්ඛතො වුට්ඨාති.

783. Here, to make clear the initial applications and the emergences, is the matrix: Having initially contemplated the internal, one emerges from the internal. Having initially contemplated the internal, one emerges from the external. Having initially contemplated the external, one emerges from the external. Having initially contemplated the external, one emerges from the internal. Having initially contemplated form, one emerges from form. Having initially contemplated form, one emerges from the formless. Having initially contemplated the formless, one emerges from the formless. Having initially contemplated the formless, one emerges from form. One emerges from the five aggregates all at once. Having initially contemplated by way of impermanence, one emerges by way of impermanence. Having initially contemplated by way of impermanence, one emerges by way of suffering or by way of non-self. Having initially contemplated by way of suffering, one emerges by way of suffering, by way of impermanence, or by way of non-self. Having initially contemplated by way of non-self, one emerges by way of non-self, by way of impermanence, or by way of suffering.

784. කථං? ඉධෙකච්චො ආදිතොව අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙසු අභිනිවිසති, අභිනිවිසිත්වා තෙ පස්සති. යස්මා පන න සුද්ධඅජ්ඣත්තදස්සනමත්තෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං හොති, බහිද්ධාපි දට්ඨබ්බමෙව, තස්මා පරස්ස ඛන්ධෙපි අනුපාදිණ්ණසඞ්ඛාරෙපි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති පස්සති. සො කාලෙන අජ්ඣත්තං සම්මසති, කාලෙන බහිද්ධා. තස්සෙවං සම්මසතො අජ්ඣත්තං සම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති. අයං අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තා වුට්ඨාති නාම.

784. How so? Here, a certain person from the very beginning initially contemplates internal formations; having initially contemplated them, he sees them. But since the emergence of the path does not come about merely by seeing what is purely internal—the external must also be seen—he therefore sees as impermanent, suffering, and non-self the aggregates of others and formations not appropriated by clinging. At times he contemplates the internal, at other times the external. As he is contemplating in this way, at the time of contemplating the internal, his insight connects with the path. This one is called: 'having initially contemplated the internal, he emerges from the internal.'

සචෙ පනස්ස බහිද්ධා සම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති, අයං අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා වුට්ඨාති නාම. එස නයො බහිද්ධා අභිනිවිසිත්වා බහිද්ධා ච අජ්ඣත්තා ච වුට්ඨානෙපි.

But if his insight connects with the path at the time of contemplating the external, this one is called: 'having initially contemplated the internal, he emerges from the external.' This is also the method in the case of emerging from the external and from the internal after having initially contemplated the external.

785. අපරො ආදිතොව රූපෙ අභිනිවිසති, අභිනිවිසිත්වා භූතරූපඤ්ච උපාදාරූපඤ්ච රාසිං කත්වා පස්සති. යස්මා පන න සුද්ධරූපදස්සනමත්තෙනෙව වුට්ඨානං හොති, අරූපම්පි දට්ඨබ්බමෙව. තස්මා තං රූපං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නං වෙදනං සඤ්ඤං සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණඤ්ච ‘‘ඉදං අරූප’’න්ති අරූපං පස්සති. සො කාලෙන රූපං සම්මසති, කාලෙන අරූපං. තස්සෙවං සම්මසතො රූපසම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති, අයං රූපෙ අභිනිවිසිත්වා රූපා වුට්ඨාති නාම.

785. Another person from the very beginning initially contemplates form; having initially contemplated it, he sees primary matter and derived matter, having grouped them together. But since emergence does not come about merely by seeing form alone—the formless must also be seen—he therefore takes that form as object and sees the arisen feeling, perception, formations, and consciousness as 'this is the formless.' At times he contemplates form, at other times the formless. As he is contemplating in this way, at the time of contemplating form, his insight connects with the path. This one is called: 'having initially contemplated form, he emerges from form.'

සචෙ පනස්ස අරූපසම්මසනකාලෙ විපස්සනා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියති, අයං අරූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා වුට්ඨාති නාම. එස නයො අරූපෙ අභිනිවිසිත්වා අරූපා ච රූපා ච වුට්ඨානෙපි.

But if his insight connects with the path at the time of contemplating the formless, this one is called: 'having initially contemplated form, he emerges from the formless.' This is also the method in the case of emerging from the formless and from form after having initially contemplated the formless.

786. ‘‘යංකිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති (දී. නි. 1.298) එවං අභිනිවිසිත්වා එවමෙව වුට්ඨානකාලෙ පන එකප්පහාරෙන පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වුට්ඨාති නාම.

786. Having initially contemplated thus: 'Whatever has the nature of arising, all that has the nature of ceasing,' then at the time of emergence, in this very way, one is said to emerge from the five aggregates all at once.

787. එකො [Pg.301] ආදිතොව අනිච්චතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යස්මා පන න අනිච්චතො සම්මසනමත්තෙනෙව වුට්ඨානං හොති, දුක්ඛතොපි අනත්තතොපි සම්මසිතබ්බමෙව, තස්මා දුක්ඛතොපි අනත්තතොපි සම්මසති. තස්සෙවං පටිපන්නස්ස අනිච්චතො සම්මසනකාලෙ වුට්ඨානං හොති, අයං අනිච්චතො අභිනිවිසිත්වා අනිච්චතො වුට්ඨාති නාම.

787. A certain person from the very beginning contemplates formations by way of impermanence. But since emergence does not come about merely by contemplating by way of impermanence, they must also be contemplated by way of suffering and non-self. Therefore, he contemplates them by way of suffering and non-self. For one practicing in this way, emergence occurs at the time of contemplating by way of impermanence. This one is called: 'having initially contemplated by way of impermanence, he emerges by way of impermanence.'

සචෙ පනස්ස දුක්ඛතො අනත්තතො සම්මසනකාලෙ වුට්ඨානං හොති, අයං අනිච්චතො අභිනිවිසිත්වා දුක්ඛතො, අනත්තතො වුට්ඨාති නාම. එස නයො දුක්ඛතො අනත්තතො අභිනිවිසිත්වා සෙසවුට්ඨානෙසුපි.

But if for him emergence occurs at the time of contemplating by way of suffering or by way of non-self, this one is called: 'having initially contemplated by way of impermanence, he emerges by way of suffering, or by way of non-self.' This is also the method for the remaining emergences after having initially contemplated by way of suffering and by way of non-self.

788. එත්ථ ච යොපි අනිච්චතො අභිනිවිට්ඨො, යොපි දුක්ඛතො, යොපි අනත්තතො, වුට්ඨානකාලෙ ච අනිච්චතො වුට්ඨානං හොති. තයොපි ජනා අධිමොක්ඛබහුලා හොන්ති, සද්ධින්ද්‍රියං පටිලභන්ති, අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්ති, පඨමමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරිනො හොන්ති, සත්තසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තා. සචෙ පන දුක්ඛතො වුට්ඨානං හොති, තයොපි ජනා පස්සද්ධිබහුලා හොන්ති, සමාධින්ද්‍රියං පටිලභන්ති, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්ති, සබ්බත්ථ කායසක්ඛිනො හොන්ති. යස්ස පනෙත්ථ අරූපජ්ඣානං පාදකං, සො අග්ගඵලෙ උභතොභාගවිමුත්තො හොති. අථ නෙසං අනත්තතො වුට්ඨානං හොති, තයොපි ජනා වෙදබහුලා හොන්ති, පඤ්ඤින්ද්‍රියං පටිලභන්ති, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුච්චන්ති, පඨමමග්ගක්ඛණෙ ධම්මානුසාරිනො හොන්ති, ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තා අග්ගඵලෙ පඤ්ඤාවිමුත්තාති.

788. Herein, whether one has initially focused on impermanence, on suffering, or on non-self, if at the time of emergence there is emergence by way of impermanence, all three types of persons abound in conviction, obtain the faith faculty, are liberated by the signless liberation, are faith-followers at the moment of the first path, and are faith-liberated in the seven instances. But if there is emergence by way of suffering, all three types of persons abound in tranquility, obtain the concentration faculty, are liberated by the desireless liberation, and are in all cases body-witnesses. Among them, one for whom an immaterial absorption is the basis becomes one liberated in both ways at the highest fruition. Then, if for them there is emergence by way of non-self, all three types of persons abound in knowledge, obtain the wisdom faculty, are liberated by the emptiness liberation, are Dhamma-followers at the moment of the first path, are attainers-of-view in the six instances, and are wisdom-liberated at the highest fruition.

789. ඉදානි සද්ධිං පුරිමපච්ඡිමඤාණෙහි ඉමිස්සා වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය ආවිභාවත්ථං ද්වාදස උපමා වෙදිතබ්බා. තාසං ඉදං උද්දානං –

789. Now, to make clear this emergence-leading insight, together with the preceding and subsequent knowledges, twelve similes are to be understood. Of these, this is the summary verse:

‘‘වග්ගුලී කණ්හසප්පො ච, ඝරං ගො යක්ඛි දාරකො;

ඛුද්දං පිපාසං සීතුණ්හං, අන්ධකාරං විසෙන චා’’ති.

The bat and the black snake, the house, the cow, the ogress, the child; hunger, thirst, cold and heat, darkness, and with poison.

ඉමා ච උපමා භයතුපට්ඨානතො පභුති යත්ථ කත්ථචි ඤාණෙ ඨත්වා ආහරිතුං වට්ටෙය්‍යුං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ආහරියමානාසු භයතුපට්ඨානතො යාව ඵලඤාණං සබ්බං පාකටං හොති, තස්මා ඉධෙව ආහරිතබ්බාති වුත්තා.

These similes could be adduced in connection with any knowledge whatsoever, beginning with the knowledge of the appearance as terror. But when they are adduced in this context, everything from the knowledge of the appearance as terror up to the knowledge of fruition becomes manifest. Therefore, it is said that they should be adduced right here.

790. වග්ගුලීති [Pg.302] එකා කිර වග්ගුලී ‘‘එත්ථ පුප්ඵං වා ඵලං වා ලභිස්සාමී’’ති පඤ්චසාඛෙ මධුකරුක්ඛෙ නිලීයිත්වා එකං සාඛං පරාමසිත්වා න තත්ථ කිඤ්චි පුප්ඵං ඵලං වා ගය්හුපගං අද්දස. යථා ච එකං, එවං දුතියං, තතියං, චතුත්ථං. පඤ්චමම්පි සාඛං පරාමසිත්වා නාද්දස. සා ‘‘අඵලො වතායං රුක්ඛො, නත්ථෙත්ථ කිඤ්චි ගය්හුපග’’න්ති තස්මිං රුක්ඛෙ ආලයං විස්සජ්ජෙත්වා උජුකාය සාඛාය ආරුය්හ විටපන්තරෙන සීසං නීහරිත්වා උද්ධං උල්ලොකෙත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා අඤ්ඤස්මිං ඵලරුක්ඛෙ නිලීයති.

790. Regarding the bat: It is said that a certain bat, thinking, “Here I shall find flowers or fruit,” settled on a five-branched madhuka tree. Having examined one branch, it saw no flower or fruit there fit to be taken. And as with the first, so it was with the second, third, and fourth. Having examined the fifth branch also, it saw nothing. Thinking, “Alas, this tree is fruitless; there is nothing here fit to be taken,” it abandoned its attachment to that tree, climbed up a straight branch, put its head out from between the branches, looked up, flew up into the sky, and settled on another fruit-bearing tree.

තත්ථ වග්ගුලි විය යොගාවචරො දට්ඨබ්බො, පඤ්චසාඛො මධුකරුක්ඛො විය පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, තත්ථ වග්ගුලියා නිලීයනං විය යොගිනො ඛන්ධපඤ්චකෙ අභිනිවෙසො, තස්සා එකෙකං සාඛං පරාමසිත්වා කිඤ්චි ගය්හුපගං අදිස්වා අවසෙසසාඛාපරාමසනං විය යොගිනො රූපක්ඛන්ධං සම්මසිත්වා තත්ථ කිඤ්චි ගය්හුපගං අදිස්වා අවසෙසක්ඛන්ධසම්මසනං, තස්සා ‘‘අඵලො වතායං රුක්ඛො’’ති රුක්ඛෙ ආලයවිස්සජ්ජනං විය යොගිනො පඤ්චසුපි ඛන්ධෙසු අනිච්චලක්ඛණාදිදස්සනවසෙන නිබ්බින්නස්ස මුඤ්චිතුකම්‍යතාදිඤාණත්තයං, තස්සා උජුකාය සාඛාය උපරි ආරොහනං විය යොගිනො අනුලොමං, සීසං නීහරිත්වා උද්ධං උල්ලොකනං විය ගොත්‍රභුඤාණං, ආකාසෙ උප්පතනං විය මග්ගඤාණං, අඤ්ඤස්මිං ඵලරුක්ඛෙ නිලීයනං විය ඵලඤාණං.

In this simile, the meditator is to be seen as the bat; the five aggregates subject to clinging as the five-branched madhuka tree. The bat’s settling on it is like the meditator’s adherence to the five aggregates. The bat’s examining each branch and, seeing nothing fit to be taken, examining the remaining branches, is like the meditator’s contemplating the aggregate of form and, seeing nothing fit to be grasped, contemplating the remaining aggregates. The bat’s thinking, “Alas, this tree is fruitless,” and abandoning its attachment to the tree, is like the threefold knowledge—beginning with the desire for deliverance—of the meditator who has become disenchanted by seeing the characteristic of impermanence, etc., in all five aggregates. The bat’s climbing up the straight branch is like the meditator’s adaptation knowledge. Its putting its head out and looking up is like change-of-lineage knowledge. Its flying up into the sky is like path knowledge. Its settling on another fruit-bearing tree is like fruition knowledge.

791. කණ්හසප්පුපමා පටිසඞ්ඛාඤාණෙ වුත්තාව. උපමාසංසන්දනෙ පනෙත්ථ සප්පවිස්සජ්ජනං විය ගොත්‍රභුඤාණං, මුඤ්චිත්වා ආගතමග්ගං ඔලොකෙන්තස්ස ඨානං විය මග්ගඤාණං, ගන්ත්වා අභයට්ඨානෙ ඨානං විය ඵලඤාණන්ති අයං විසෙසො.

791. The simile of the black snake has already been stated in connection with the knowledge of reflection. Here, in the application of the simile, the releasing of the snake is like change-of-lineage knowledge; the standing and looking at the path one has come by after releasing it is like path knowledge; and the standing in a place of safety after having gone is like fruition knowledge. This is the distinction.

792. ඝරන්ති ඝරසාමිකෙ කිර සායං භුඤ්ජිත්වා සයනං ආරුය්හ නිද්දං ඔක්කන්තෙ ඝරං ආදිත්තං, සො පබුජ්ඣිත්වා අග්ගිං දිස්වා ‘‘භීතො සාධු වතස්ස සචෙ අඩය්හමානො නික්ඛමෙය්‍ය’’න්ති ඔලොකයමානො මග්ගං දිස්වා නික්ඛමිත්වා වෙගෙන ඛෙමට්ඨානං ගන්ත්වා ඨිතො. තත්ථ ඝරසාමිකස්ස භුඤ්ජිත්වා සයනං ආරුය්හ නිද්දොක්කමනං විය බාලපුථුජ්ජනස්ස ඛන්ධපඤ්චකෙ ‘‘අහං මමා’’ති ගහණං. පබුජ්ඣිත්වා අග්ගිං දිස්වා භීතකාලො විය සම්මාපටිපදං පටිපජ්ජිත්වා ලක්ඛණං දිස්වා භයතුපට්ඨානඤාණං, නික්ඛමනමග්ගං ඔලොකනං විය මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං[Pg.303], මග්ගදස්සනං විය අනුලොමං, නික්ඛමනං විය ගොත්‍රභුඤාණං, වෙගෙන ගමනං විය මග්ගඤාණං, ඛෙමට්ඨානෙ ඨානං විය ඵලඤාණං.

792. Regarding the house: It is said that while a householder, having eaten his evening meal and gone to bed, was fast asleep, his house caught fire. Waking up and seeing the fire, he was terrified. Thinking, “It would be good indeed if I could escape without being burned!” he looked for an exit, saw one, and got out. He then went quickly to a place of safety and stood there. In this simile, the householder’s having eaten, gone to bed, and fallen asleep is like the foolish worldling’s grasping of the five aggregates as “I” and “mine.” The time of terror on waking and seeing the fire is like the knowledge of the appearance as terror, which arises for one who, having undertaken the right practice, sees the characteristics. Looking for the way of exit is like the knowledge of desire for deliverance. Seeing the way is like adaptation knowledge. Getting out is like change-of-lineage knowledge. Going quickly is like path knowledge. Standing in a place of safety is like fruition knowledge.

793. ගොති එකස්ස කිර කස්සකස්ස රත්තිභාගෙ නිද්දං ඔක්කන්තස්ස වජං භින්දිත්වා ගොණා පලාතා, සො පච්චූසසමයෙ තත්ථ ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො තෙසං පලාතභාවං ඤත්වා අනුපදං ගන්ත්වා රඤ්ඤො ගොණෙ අද්දස. තෙ ‘‘මය්හං ගොණා’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ආහරන්තො පභාතකාලෙ ‘‘න ඉමෙ මය්හං ගොණා, රඤ්ඤො ගොණා’’ති සඤ්ජානිත්වා ‘‘යාව මං ‘චොරො අය’න්ති ගහෙත්වා රාජපුරිසා න අනයබ්‍යසනං පාපෙන්ති, තාවදෙව පලායිස්සාමී’’ති භීතො ගොණෙ පහාය වෙගෙන පලායිත්වා නිබ්භයට්ඨානෙ අට්ඨාසි. තත්ථ ‘‘මය්හං ගොණා’’ති රාජගොණානං ගහණං විය බාලපුථුජ්ජනස්ස ‘‘අහං මමා’’ති ඛන්ධානං ගහණං, පභාතෙ ‘‘රාජගොණා’’ති සඤ්ජානනං විය යොගිනො තිලක්ඛණවසෙන ඛන්ධානං ‘‘අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති සඤ්ජානනං, භීතකාලො විය භයතුපට්ඨානඤාණං, විස්සජ්ජිත්වා ගන්තුකාමතා විය මුඤ්චිතුකම්‍යතා, විස්සජ්ජනං විය ගොත්‍රභු, පලායනං විය මග්ගො, පලායිත්වා අභයදෙසෙ ඨානං විය ඵලං.

793. Regarding the oxen: It is said that while a certain farmer was asleep at night, his oxen broke out of their pen and fled. At dawn, he went to the pen, and realizing they had fled, he followed their tracks and came upon the king’s oxen. Thinking, “These are my oxen,” he began leading them away. But when it grew light, he realized, “These are not my oxen; they are the king’s oxen!” He became afraid, thinking, “Before the king’s men seize me as a thief and bring me to ruin, I must flee.” So he abandoned the oxen, fled quickly, and stood in a place of safety. In this simile, the taking of the king’s oxen as “my oxen” is like the foolish worldling’s grasping of the aggregates as “I” and “mine.” The realization when it grew light that they were the king’s oxen is like the meditator’s discerning, by means of the three characteristics, that the aggregates are impermanent, suffering, and non-self. The time of fear is like the knowledge of the appearance as terror. The wish to release them and go is like the desire for deliverance. The act of releasing them is like change-of-lineage knowledge. The fleeing is like the path. Standing in a place of safety after fleeing is like the fruition.

794. යක්ඛීති එකො කිර පුරිසො යක්ඛිනියා සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි, සා රත්තිභාගෙ ‘‘සුත්තො අය’’න්ති මන්ත්වා ආමකසුසානං ගන්ත්වා මනුස්සමංසං ඛාදති. සො ‘‘කුහිං එසා ගච්ඡතී’’ති අනුබන්ධිත්වා මනුස්සමංසං ඛාදමානං දිස්වා තස්සා අමනුස්සිභාවං ඤත්වා ‘‘යාව මං න ඛාදති, තාව පලායිස්සාමී’’ති භීතො වෙගෙන පලායිත්වා ඛෙමට්ඨානෙ අට්ඨාසි. තත්ථ යක්ඛිනියා සද්ධිං සංවාසො විය ඛන්ධානං ‘‘අහං මමා’’ති ගහණං, සුසානෙ මනුස්සමංසං ඛාදමානං දිස්වා ‘‘යක්ඛිනී අය’’න්ති ජානනං විය ඛන්ධානං තිලක්ඛණං දිස්වා අනිච්චාදිභාවජානනං, භීතකාලො විය භයතුපට්ඨානං, පලායිතුකාමතා විය මුඤ්චිතුකම්‍යතා, සුසානවිජහනං විය ගොත්‍රභු, වෙගෙන පලායනං විය මග්ගො, අභයදෙසෙ ඨානං විය ඵලං.

794. Regarding the female yakkha: It is said that a certain man cohabited with a female yakkha. At night, thinking, “He is asleep,” she would go to a charnel ground for uncremated bodies and devour human flesh. He, wondering, “Where does she go?” followed her and saw her eating human flesh. Realizing her non-human nature, he thought in terror, “I must flee before she devours me!” He fled quickly and stood in a place of safety. In this simile, cohabiting with the female yakkha is like grasping the aggregates as “I” and “mine.” Seeing her devouring human flesh in the charnel ground and recognizing, “This is a female yakkha,” is like seeing the three characteristics of the aggregates and knowing their nature as impermanent, and so on. The time of terror is like the knowledge of the appearance as terror. The desire to flee is like the desire for deliverance. The abandoning of the charnel ground is like change-of-lineage knowledge. Fleeing swiftly is like the path. Standing in a place of safety is like the fruition.

795. දාරකොති එකා කිර පුත්තගිද්ධිනී ඉත්ථී, සා උපරිපාසාදෙ නිසින්නාව අන්තරවීථියං දාරකසද්දං සුත්වා ‘‘පුත්තො නු ඛො මෙ කෙනචි විහෙඨියතී’’ති වෙගසා ගන්ත්වා ‘‘අත්තනො පුත්තො’’ති සඤ්ඤාය පරපුත්තං අග්ගහෙසි. සා ‘‘පරපුත්තො අය’’න්ති සඤ්ජානිත්වා ඔත්තප්පමානා ඉතො චිතො [Pg.304] ච ඔලොකෙත්වා ‘‘මා හෙව මං කොචි ‘දාරකචොරී අය’න්ති වදෙය්‍යා’’ති දාරකං තත්ථෙව ඔරොපෙත්වා පුන වෙගසා පාසාදං ආරුය්හ නිසීදි. තත්ථ අත්තනො පුත්තසඤ්ඤාය පරපුත්තස්ස ගහණං විය ‘‘අහං මමා’’ති පඤ්චක්ඛන්ධගහණං, ‘‘පරපුත්තො අය’’න්ති සඤ්ජානනං විය තිලක්ඛණවසෙන ‘‘නාහං, න මමා’’ති සඤ්ජානනං, ඔත්තප්පනං විය භයතුපට්ඨානං, ඉතො චිතො ච ඔලොකනං විය මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං, තත්ථෙව දාරකස්ස ඔරොපනං විය අනුලොමං, ඔරොපෙත්වා අන්තරවීථියං ඨිතකාලො විය ගොත්‍රභු, පාසාදාරූහනං විය මග්ගො, ආරුය්හ නිසීදනං විය ඵලං.

795. It is said that there was once a woman deeply attached to her son. While sitting in an upper story of a mansion, she heard the sound of a child in the street. Thinking, “Could my son be being harmed by someone?” she went down in haste and, perceiving him to be her own son, took up another’s child. When she realized, “This is another’s child,” she became alarmed. Looking here and there, lest someone should say of her, “This is a child-thief,” she set the child down right there and, returning with haste, ascended the mansion and sat down. Herein, the taking up of another’s child with the perception that it is one’s own son is like the grasping of the five aggregates as “I” and “mine.” The realization, “This is another’s child,” is like the realization by means of the three characteristics that “This is not I, this is not mine.” The alarm is like the knowledge of the appearance of terror. The looking here and there is like the knowledge of the desire for deliverance. The setting down of the child right there is like conformity knowledge. The moment of being in the street after having set him down is like change-of-lineage knowledge. The ascent to the mansion is like the path. Having ascended and being seated is like fruition.

796. ඛුද්දං පිපාසං සීතුණ්හං, අන්ධකාරං විසෙන චාති ඉමා පන ඡ උපමා වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය ඨිතස්ස ලොකුත්තරධම්මාභිමුඛනින්නපොණපබ්භාරභාවදස්සනත්ථං වුත්තා. යථා හි ඛුද්දාය අභිභූතො සුජිඝච්ඡිතො පුරිසො සාදුරසං භොජනං පත්ථෙති, එවමෙවායං සංසාරවට්ටජිඝච්ඡාය ඵුට්ඨො යොගාවචරො අමතරසං කායගතාසතිභොජනං පත්ථෙති.

796. Hunger, thirst, cold, heat, darkness, and poison—these six similes are spoken to show the state of one established in insight leading to emergence, whose mind is inclined, sloping, and bent toward the supramundane Dhamma. For just as a person overwhelmed by hunger, being extremely famished, desires delicious food, so too this meditator, afflicted by the hunger of the round of existence, desires the food of mindfulness directed to the body, which has the taste of the Deathless.

යථා ච පිපාසිතො පුරිසො පරිසුස්සමානකණ්ඨමුඛො අනෙකඞ්ගසම්භාරං පානකං පත්ථෙති, එවමෙවායං සංසාරවට්ටපිපාසාය ඵුට්ඨො යොගාවචරො අරියං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගපානකං පත්ථෙති.

Just as a thirsty person with a parched throat and mouth longs for a drink with many ingredients, so too does this meditator, afflicted by the thirst of the round of existence, long for the Noble Eightfold Path as a drink.

යථා පන සීතසම්ඵුට්ඨො පුරිසො උණ්හං පත්ථෙති, එවමෙවායං සංසාරවට්ටෙ තණ්හාසිනෙහසීතෙන ඵුට්ඨො යොගාවචරො කිලෙසසන්තාපකං මග්ගතෙජං පත්ථෙති.

Just as a person touched by cold longs for warmth, so too does this meditator, touched by the cold of craving’s moisture in the cycle of existence, long for the fiery power of the Path that burns away the defilements.

යථා ච උණ්හසම්ඵුට්ඨො පුරිසො සීතං පත්ථෙති, එවමෙවායං සංසාරවට්ටෙ එකාදසග්ගිසන්තාපසන්තත්තො යොගාවචරො එකාදසග්ගිවූපසමං නිබ්බානං පත්ථෙති.

Just as a person scorched by heat longs for coolness, so too does this meditator, tormented by the elevenfold fires in this round of existence, long for Nibbāna, the stilling of the elevenfold fires.

යථා පන අන්ධකාරපරෙතො පුරිසො ආලොකං පත්ථෙති, එවමෙවායං අවිජ්ජන්ධකාරෙන ඔනද්ධපරියොනද්ධො යොගාවචරො ඤාණාලොකං මග්ගභාවනං පත්ථෙති.

Just as a man surrounded by darkness longs for light, so too does this meditator, completely enveloped and overwhelmed by the darkness of ignorance, long for the development of the path, the light of knowledge.

යථා ච විසසම්ඵුට්ඨො පුරිසො විසඝාතනං භෙසජ්ජං පත්ථෙති, එවමෙවායං කිලෙසවිසසම්ඵුට්ඨො යොගාවචරො කිලෙසවිසනිම්මථනං අමතොසධං නිබ්බානං පත්ථෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘තස්සෙවං ජානතො එවං පස්සතො [Pg.305] තීසු භවෙසු…පෙ… නවසු සත්තාවාසෙසු චිත්තං පතිලීයති පතිකුටති පතිවත්තති න සම්පසාරියති. උපෙක්ඛා වා පාටිකුල්‍යතා වා සණ්ඨාති. සෙය්‍යථාපි නාම පදුමපලාසෙ ඊසකපොණෙ’’ති සබ්බං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Just as a person struck by poison seeks an antidote to eliminate the poison, so too does this meditator, afflicted by the poison of defilements, seek the Deathless medicine of Nibbāna, which crushes the poison of defilements. Therefore, it is said: “For one who knows thus and sees thus, the mind shrinks back, recoils, and turns away from the three realms of existence… from the nine abodes of beings. It does not expand. Either equanimity or disgust becomes established. Just as, for example, on a slightly curved lotus leaf…” All should be understood in the same way as previously stated.

797. එත්තාවතා ච පනෙස පතිලීනචරො නාම හොති, යං සන්ධාය වුත්තං –

797. By this much, he is called one of withdrawn conduct, in reference to whom it was said:

‘‘පතිලීනචරස්ස භික්ඛුනො,භජමානස්ස විවිත්තමාසනං;

සාමග්ගියමාහු තස්ස තං,යො අත්තානං භවනෙ න දස්සයෙ’’ති. (සු. නි. 816;

මහානි. 45);

“For a monk of withdrawn conduct, Frequenting a solitary seat, It is fitting for him, they say, That he not show himself in any state of existence.”

එවමිදං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං යොගිනො පතිලීනචරභාවං නියමෙත්වා උත්තරි අරියමග්ගස්සාපි බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගපටිපදාවිමොක්ඛවිසෙසං නියමෙති. කෙචි හි ථෙරා බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගානං විසෙසං පාදකජ්ඣානං නියමෙතීති වදන්ති. කෙචි විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්තීති වදන්ති. කෙචි පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති වදන්ති. තෙසම්පි වාදෙසු අයං පුබ්බභාගවුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාව නියමෙතීති වෙදිතබ්බා.

Thus, this knowledge of equanimity towards formations, having determined the yogi’s state of withdrawn conduct, further determines the specific qualities of the noble path: the enlightenment factors, path factors, jhāna factors, modes of practice, and liberations. For some elders say that the foundational jhāna determines the specific qualities of the enlightenment factors, path factors, and jhāna factors. Some say that the aggregates, which are the object of insight, determine them. Others say that the individual’s underlying disposition determines them. Yet, among these views, it should be understood that it is this preliminary insight leading to emergence that determines them.

798. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – විපස්සනානියමෙන හි සුක්ඛවිපස්සකස්ස උප්පන්නමග්ගොපි, සමාපත්තිලාභිනො ඣානං පාදකං අකත්වා උප්පන්නමග්ගොපි, පඨමජ්ඣානං පාදකං කත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි පඨමජ්ඣානිකාව හොන්ති. සබ්බෙසු සත්ත බොජ්ඣඞ්ගානි අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි පඤ්ච ඣානඞ්ගානි හොන්ති. තෙසං හි පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතාපි උපෙක්ඛාසහගතාපි හුත්වා වුට්ඨානකාලෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්වා සොමනස්සසහගතා හොති. පඤ්චකනයෙ දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා උප්පාදිතමග්ගෙසු යථාක්කමෙනෙව ඣානං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකඤ්ච හොති. සබ්බෙසු පන සත්ත මග්ගඞ්ගානි හොන්ති. චතුත්ථෙ ඡ බොජ්ඣඞ්ගානි. අයං විසෙසො පාදකජ්ඣානනියමෙන චෙව විපස්සනානියමෙන ච හොති. තෙසම්පි හි පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතාපි උපෙක්ඛාසහගතාපි හොති. වුට්ඨානගාමිනී සොමනස්සසහගතාව. පඤ්චමජ්ඣානං [Pg.306] පාදකං කත්වා නිබ්බත්තිතමග්ගෙ පන උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතාවසෙන ද්වෙ ඣානඞ්ගානි බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානි ඡ සත්ත චෙව. අයම්පි විසෙසො උභයනියමවසෙන හොති. ඉමස්මිං හි නයෙ පුබ්බභාගවිපස්සනා සොමනස්සසහගතා වා උපෙක්ඛාසහගතා වා හොති. වුට්ඨානගාමිනී උපෙක්ඛාසහගතාව. අරූපජ්ඣානානි පාදකං කත්වා උප්පාදිතමග්ගෙපි එසෙව නයො. එවං පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය යෙකෙචි සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා නිබ්බත්තිතමග්ගස්ස ආසන්නපදෙසෙ වුට්ඨිතසමාපත්ති අත්තනො සදිසභාවං කරොති භූමිවණ්ණො විය ගොධාවණ්ණස්ස.

798. Herein, this is the progressive discourse: By the determination of insight, the path that arises for a dry-insight meditator, the path that arises for one who has attained absorption without making jhāna its basis, and the path produced by one who has made the first jhāna its basis and contemplated miscellaneous formations—all these are of the first jhāna. In all of them, there are seven enlightenment factors, eight path factors, and five jhāna factors. For them, the preliminary insight, though accompanied by joy or equanimity, having attained the state of equanimity towards formations, becomes accompanied by joy at the moment of emergence. In the fivefold method, in the paths produced by making the second, third, and fourth jhānas their basis, the jhāna is, respectively, four-factored, three-factored, and two-factored. In all of them, however, there are seven path factors. In the fourth, there are six enlightenment factors. This distinction arises due to the determination by the foundational jhāna and by insight. For them too, the preliminary insight is accompanied by joy or equanimity, but the insight leading to emergence is only accompanied by joy. In the path produced by making the fifth jhāna its basis, however, there are two jhāna factors by way of equanimity and one-pointedness of mind, and six enlightenment factors and seven path factors. This distinction also arises due to both determinations. For in this method, the preliminary insight is accompanied by joy or equanimity, but the insight leading to emergence is only accompanied by equanimity. The same principle applies to the path produced by making the formless jhānas its basis. Thus, for one who has emerged from a foundational jhāna, the attainment from which one has emerged in the vicinity of the path produced by contemplating any formations makes that path similar to itself, just as the color of the earth makes the color of an iguana similar to it.

799. දුතියත්ථෙරවාදෙ පන යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය යෙ යෙ සමාපත්තිධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො හොති, තංතංසමාපත්තිසදිසොව හොති. තත්‍රාපි ච විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

799. However, in the view of the second elder, the path that is produced by emerging from whatever attainment and contemplating the phenomena of that attainment, is similar to that very attainment. Here too, the determination by insight should be understood in the way already stated.

800. තතියත්ථෙරවාදෙ අත්තනො අත්තනො අජ්ඣාසයානුරූපෙන යං යං ඣානං පාදකං කත්වා යෙ යෙ ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා මග්ගො නිබ්බත්තිතො, තංතංඣානසදිසොව හොති. පාදකජ්ඣානං පන සම්මසිතජ්ඣානං වා විනා අජ්ඣාසයමත්තෙනෙව තං න ඉජ්ඣති. ස්වායමත්ථො නන්දකොවාදසුත්තෙන (ම. නි. 3.398 ආදයො) දීපෙතබ්බො. එත්ථාපි ච විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එවං තාව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගානි නියමෙතීති වෙදිතබ්බා.

800. In the view of the third elder, according to one’s own inclination, the path that is produced by making whichever jhāna the basis and contemplating the factors of that jhāna, is similar to that very jhāna. However, without either the foundational jhāna or the contemplated jhāna, it does not succeed merely through inclination. This meaning should be illustrated by the Nandakovāda Sutta. Here too, the determination by insight should be understood in the way already stated. Thus, it should be understood that equanimity towards formations determines the enlightenment factors, path factors, and jhāna factors.

801. සචෙ පනායං ආදිතො කිලෙසෙ වික්ඛම්භයමානා දුක්ඛෙන සප්පයොගෙන සසඞ්ඛාරෙන වික්ඛම්භෙතුං අසක්ඛි, දුක්ඛාපටිපදා නාම හොති. විපරියායෙන සුඛාපටිපදා. කිලෙසෙ පන වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සනාපරිවාසං මග්ගපාතුභාවං සණිකං කුරුමානා දන්ධාභිඤ්ඤා නාම හොති. විපරියායෙන ඛිප්පාභිඤ්ඤා. ඉති අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දෙති. තෙන මග්ගො චත්තාරි නාමානි ලභති.

801. Furthermore, if this equanimity, while suppressing defilements from the outset, was able to suppress them only with difficulty, with effort, and with exertion, it is called the painful practice. Conversely, it is the pleasant practice. Then, having suppressed the defilements, if it slowly brings about the manifestation of the path with a probation of insight, it is called slow direct knowledge. Conversely, it is quick direct knowledge. Thus, this equanimity towards formations, standing in the position of the source, gives a name to its respective path. Thereby, the path obtains four names.

සා [Pg.307] පනායං පටිපදා කස්සචි භික්ඛුනො නානා හොති, කස්සචි චතූසුපි මග්ගෙසු එකාව. බුද්ධානං පන චත්තාරොපි මග්ගා සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤාව අහෙසුං. තථා ධම්මසෙනාපතිස්ස. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස පන පඨමමග්ගො සුඛාපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො අහොසි. උපරි තයො දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා. යථා ච පටිපදා, එවං අධිපතයොපි කස්සචි භික්ඛුනො චතූසු මග්ගෙසු නානා හොන්ති. කස්සචි චතූසුපි එකාව. එවං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා පටිපදාවිසෙසං නියමෙති. යථා පන විමොක්ඛවිසෙසං නියමෙති, තං පුබ්බෙ වුත්තමෙව.

Now, for some bhikkhus this practice is different for each path, while for others it is the same in all four paths. For the Buddhas, however, all four paths were of pleasant practice and quick direct knowledge. So too for the General of the Dhamma. For the Elder Mahāmoggallāna, however, the first path was of pleasant practice and quick direct knowledge, while the three higher paths were of painful practice and quick direct knowledge. And just as the practice, so too the dominant factors are different for some bhikkhus in the four paths, while for others they are the same in all four. Thus, equanimity towards formations determines the specific practice. As for how it determines the specific liberation, that has already been stated.

802. අපිච මග්ගො නාම පඤ්චහි කාරණෙහි නාමං ලභති සරසෙන වා පච්චනීකෙන වා සගුණෙන වා ආරම්මණෙන වා ආගමනෙන වා. සචෙ හි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අනිච්චතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. සචෙ දුක්ඛතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. සචෙ අනත්තතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. ඉදං සරසතො නාමං නාම.

802. Furthermore, the path obtains its name for five reasons: by its own nature, by its opposite, by its own quality, by its object, or by its source. For if equanimity towards formations arises after contemplating formations as impermanent, one is liberated by the signless liberation. If it arises after contemplating them as suffering, one is liberated by the desireless liberation. If it arises after contemplating them as non-self, one is liberated by the emptiness liberation. This is called naming by its own nature.

යස්මා පනෙස අනිච්චානුපස්සනාය සඞ්ඛාරානං ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා නිච්චනිමිත්තධුවනිමිත්තසස්සතනිමිත්තානි පජහන්තො ආගතො, තස්මා අනිමිත්තො. දුක්ඛානුපස්සනාය පන සුඛසඤ්ඤං පහාය පණිධිං පත්ථනං සුක්ඛාපෙත්වා ආගතත්තා අප්පණිහිතො. අනත්තානුපස්සනාය අත්තසත්තපුග්ගලසඤ්ඤං පහාය සඞ්ඛාරානං සුඤ්ඤතො දිට්ඨත්තා සුඤ්ඤතොති ඉදං පච්චනීකතො නාමං නාම.

Because this path, through the contemplation of impermanence, has come having dismantled the compactness of formations and abandoning the signs of permanence, stability, and eternality, it is therefore called 'signless.' Because, through the contemplation of suffering, it has come having abandoned the perception of pleasure and having dried up longing and aspiration, it is called 'desireless.' Because, through the contemplation of non-self, it has abandoned the perceptions of a self, a being, and a person, and has seen formations as empty, it is called 'emptiness.' This is called naming by its opposite.

රාගාදීහි පනෙස සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතො, රූපනිමිත්තාදීනං රාගනිමිත්තාදීනඤ්ඤෙව වා අභාවෙන අනිමිත්තො, රාගපණිධිආදීනං අභාවතො අප්පණිහිතොති ඉදමස්ස සගුණතො නාමං.

Because this path is empty of lust and so on, it is 'emptiness.' Due to the absence of signs such as form, or of signs of lust and so on, it is 'signless.' Due to the absence of longing for lust and so on, it is 'desireless.' This is its naming by its own quality.

ස්වායං සුඤ්ඤං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්ච නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීතිපි සුඤ්ඤතො අනිමිත්තො අප්පණිහිතොති වුච්චති. ඉදමස්ස ආරම්මණතො නාමං.

This path is also called empty, signless, and desireless because it makes empty, signless, and desireless Nibbāna its object. This is its naming by its object.

803. ආගමනං පන දුවිධං විපස්සනාගමනං මග්ගාගමනඤ්ච. තත්ථ මග්ගෙ විපස්සනාගමනං ලභති, ඵලෙ මග්ගාගමනං. අනත්තානුපස්සනා හි සුඤ්ඤතා නාම, සුඤ්ඤතවිපස්සනාය මග්ගො සුඤ්ඤතො, අනිච්චානුපස්සනා අනිමිත්තා නාම[Pg.308], අනිමිත්තවිපස්සනාය මග්ගො අනිමිත්තො. ඉදං පන නාමං න අභිධම්මපරියායෙන ලබ්භති, සුත්තන්තපරියායෙන ලබ්භති. තත්‍ර හි ගොත්‍රභුඤාණං අනිමිත්තං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අනිමිත්තනාමකං හුත්වා සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා මග්ගස්ස නාමං දෙතීති වදන්ති. තෙන මග්ගො අනිමිත්තොති වුත්තො. මග්ගාගමනෙන පන ඵලං අනිමිත්තන්ති යුජ්ජතියෙව. දුක්ඛානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු පණිධිං සුක්ඛාපෙත්වා ආගතත්තා අප්පණිහිතා නාම, අප්පණිහිතවිපස්සනාය මග්ගො අප්පණිහිතො, අප්පණිහිතමග්ගස්ස ඵලං අප්පණිහිතං. එවං විපස්සනා අත්තනො නාමං මග්ගස්ස දෙති, මග්ගො ඵලස්සාති ඉදං ආගමනතො නාමං. එවමයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විමොක්ඛවිසෙසං නියමෙතීති.

803. Furthermore, the approach is twofold: the approach of insight and the approach of the path. Herein, in the path is obtained the approach of insight, and in the fruition is obtained the approach of the path. For contemplation of not-self is called emptiness; the path of insight into emptiness is the empty path. Contemplation of impermanence is called the signless; the path of insight into the signless is the signless path. This name, however, is not obtained by way of the Abhidhamma exposition, but by way of the Sutta exposition. For in the latter, they say that change-of-lineage knowledge, having taken signless Nibbāna as its object and thus being named 'the signless,' stands in the position of the source and gives its name to the path. Therefore, the path is called 'the signless.' And it is indeed fitting that by the approach of the path, the fruition is called 'the signless.' Contemplation of suffering is called the desireless because it proceeds by having dried up desire concerning formations; the path of insight that is desireless is the desireless path; of the desireless path, the fruition is desireless. Thus insight gives its name to the path, and the path gives its name to the fruition. This is the naming that comes from the approach. In this way, this equanimity towards formations determines the specific kind of liberation.

සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං නිට්ඨිතං.

The knowledge of equanimity towards formations is concluded.

අනුලොමඤාණකථා

The Exposition of Conformity Knowledge

804. තස්ස තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං ආසෙවන්තස්ස භාවෙන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස අධිමොක්ඛසද්ධා බලවතරා නිබ්බත්තති, වීරියං සුපග්ගහිතං හොති, සති සූපට්ඨිතා, චිත්තං සුසමාහිතං, තික්ඛතරා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා උප්පජ්ජති. තස්ස ‘‘දානි මග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාති වා දුක්ඛාති වා අනත්තාති වා සම්මසිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. භවඞ්ගානන්තරං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය කතනයෙනෙව සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාති වා දුක්ඛාති වා අනත්තාති වා ආරම්මණං කුරුමානං උප්පජ්ජති මනොද්වාරාවජ්ජනං. තතො භවඞ්ගං ආවට්ටෙත්වා උප්පන්නස්ස තස්ස කිරියචිත්තස්සානන්තරං අවීචිකං චිත්තසන්තතිං අනුප්පබන්ධමානං තථෙව සඞ්ඛාරෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති පඨමං ජවනචිත්තං, යං පරිකම්මන්ති වුච්චති. තදනන්තරං තථෙව සඞ්ඛාරෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති දුතියං ජවනචිත්තං, යං උපචාරන්ති වුච්චති. තදනන්තරම්පි තථෙව සඞ්ඛාරෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති තතියං ජවනචිත්තං, යං අනුලොමන්ති වුච්චති. ඉදං නෙසං පාටියෙක්කං නාමං.

804. For one who frequents, develops, and cultivates that knowledge of equanimity towards formations, resolute faith becomes stronger, energy is well exerted, mindfulness is well established, the mind is well concentrated, and a sharper equanimity towards formations arises. For him, at the moment when it can be said, 'Now the path will arise,' equanimity towards formations, after contemplating formations as impermanent, or as suffering, or as not-self, descends into the life-continuum. Immediately after the life-continuum, mind-door adverting arises, taking as its object the formations as impermanent, or as suffering, or as not-self, in the very same way that equanimity towards formations did. Then, immediately after that functional consciousness which arose turning from the life-continuum, continuing the mental continuum without interruption, the first impulsion-consciousness arises, having taken formations as its object in the very same way; this is called 'preparation.' Immediately after that, the second impulsion-consciousness arises, having taken formations as its object in the very same way; this is called 'access.' Immediately after that, too, the third impulsion-consciousness arises, having taken formations as its object in the very same way; this is called 'conformity.' These are their respective names.

අවිසෙසෙන පන තිවිධම්පෙතං ආසෙවනන්තිපි පරිකම්මන්තිපි උපචාරන්තිපි අනුලොමන්තිපි වත්තුං වට්ටති. කිස්සානුලොමං? පුරිමභාගපච්ඡිමභාගානං. තඤ්හි පුරිමානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං තථකිච්චතාය ච අනුලොමෙති, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං. තඤ්හි අනිච්චලක්ඛණාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ [Pg.309] පවත්තත්තා, ‘‘උදයබ්බයවන්තානංයෙව වත ධම්මානං උදයබ්බයඤාණං උප්පාදවයෙ අද්දසා’’ති ච, ‘‘භඞ්ගවන්තානංයෙව වත භඞ්ගානුපස්සනං භඞ්ගං අද්දසා’’ති ච, ‘‘සභයංයෙව වත භයතුපට්ඨානස්ස භයතො උපට්ඨිත’’න්ති ච, ‘‘සාදීනවෙයෙව වත ආදීනවානුපස්සනං ආදීනවං අද්දසා’’ති ච, ‘‘නිබ්බින්දිතබ්බෙයෙව වත නිබ්බිදාඤාණං නිබ්බින්න’’න්ති ච, ‘‘මුඤ්චිතබ්බම්හියෙව වත මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණං මුඤ්චිතුකාමං ජාත’’න්ති ච, ‘‘පටිසඞ්ඛාතබ්බංයෙව වත පටිසඞ්ඛාඤාණෙන පටිසඞ්ඛාත’’න්ති ච, ‘‘උපෙක්ඛිතබ්බංයෙව වත සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛිත’’න්ති ච අත්ථතො වදමානං විය ඉමෙසඤ්ච අට්ඨන්නං ඤාණානං තථකිච්චතාය අනුලොමෙති, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං තාය පටිපත්තියා පත්තබ්බත්තා.

Generally, however, it is fitting to call all three of these 'repetition,' 'preparation,' 'access,' and 'conformity.' To what does it conform? To the preceding and subsequent parts. For it conforms both to the proper function of the eight preceding insight knowledges and to the thirty-seven factors of enlightenment that are to come. For, since it proceeds with formations as its object by way of the characteristic of impermanence and so on, it is as if stating in effect: 'Indeed, the knowledge of rise and fall saw the rise and fall only of things that have a rise and fall'; 'Indeed, the contemplation of dissolution saw the dissolution only of things that are subject to dissolution'; 'Indeed, what is fearsome appeared as fearsome only to the knowledge of appearance as terror'; 'Indeed, the contemplation of danger saw danger only in what is fraught with danger'; 'Indeed, the knowledge of disenchantment was disenchanted only with what is to be regarded with disenchantment'; 'Indeed, the knowledge of desire for deliverance arose with a desire to be delivered only from what one should desire deliverance from'; 'Indeed, what was reflected upon by the knowledge of reflection was only what ought to be reflected upon'; 'Indeed, what was regarded with equanimity by equanimity towards formations was only what ought to be regarded with equanimity.' Thus it conforms to the proper function of these eight knowledges, and also to the thirty-seven factors of enlightenment that are to come, because they are to be attained by this very practice.

යථා හි ධම්මිකො රාජා විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසින්නො වොහාරිකමහාමත්තානං විනිච්ඡයං සුත්වා අගතිගමනං පහාය මජ්ඣත්තො හුත්වා ‘‘එවං හොතූ’’ති අනුමොදමානො තෙසඤ්ච විනිච්ඡයස්ස අනුලොමෙති, පොරාණස්ස ච රාජධම්මස්ස, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. රාජා විය හි අනුලොමඤාණං, අට්ඨ වොහාරිකමහාමත්තා විය අට්ඨ ඤාණානි, පොරාණො රාජධම්මො විය සත්තතිංස බොධිපක්ඛියා. තත්ථ යථා රාජා ‘‘එවං හොතූ’’ති වදමානො වොහාරිකානඤ්ච විනිච්ඡයස්ස, රාජධම්මස්ස ච අනුලොමෙති, එවමිදං අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජමානං අට්ඨන්නඤ්ච ඤාණානං තථකිච්චතාය අනුලොමෙති, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං. තෙනෙව සච්චානුලොමිකඤාණන්ති වුච්චතීති.

For it is as when a righteous king, seated in the hall of justice, having heard the verdict of his ministers of justice, abandons all bias, becomes impartial, and gives his approval, saying, 'Let it be so,' thereby conforming to their verdict and to the ancient royal law. This is how the matter should be understood. For conformity knowledge is like the king; the eight knowledges are like the eight ministers of justice; the thirty-seven factors of enlightenment are like the ancient royal law. Just as the king, in saying, 'Let it be so,' conforms both to the verdict of the ministers and to the royal law, so too this knowledge, arising with formations as its object by way of impermanence and so on, conforms both to the proper function of the eight knowledges and to the thirty-seven factors of enlightenment that are to come. For that reason it is called 'knowledge that conforms to the truths.'

අනුලොමඤාණං නිට්ඨිතං.

Conformity knowledge is concluded.

වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනාකථා

The Exposition of Insight Leading to Emergence

805. ඉදඤ්ච පන අනුලොමඤාණං සඞ්ඛාරාරම්මණාය වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය පරියොසානං හොති. සබ්බෙන සබ්බං පන ගොත්‍රභුඤාණං වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය පරියොසානං. ඉදානි තස්සායෙව වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය අසම්මොහත්ථං අයං සුත්තසංසන්දනා වෙදිතබ්බා.

805. Now, this conformity knowledge is the culmination of the insight leading to emergence that has formations as its object. But it is change-of-lineage knowledge that is in every way the culmination of the insight leading to emergence. Now, for the sake of non-bewilderment regarding this same insight leading to emergence, this correlation with the Suttas should be understood.

සෙය්‍යථිදං [Pg.310] –

That is to say:

අයඤ්හි වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා සළායතනවිභඞ්ගසුත්තෙ ‘‘අතම්මයතං, භික්ඛවෙ, නිස්සාය අතම්මයතං ආගම්ම යායං උපෙක්ඛා එකත්තා එකත්තසිතා, තං පජහථ තං සමතික්කමථා’’ති (ම. නි. 3.310) එවං අතම්මයතාති වුත්තා.

For this insight leading to emergence is spoken of as 'non-identification' in the Saḷāyatanavibhaṅga Sutta, thus: 'Bhikkhus, relying on non-identification, being dependent on non-identification, that equanimity which is unified and based on unity—abandon that, transcend that.' In this way it is called 'non-identification.'

අලගද්දසුත්තන්තෙ ‘‘නිබ්බින්දං විරජ්ජති, විරාගා විමුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.245) එවං නිබ්බිදාති වුත්තා.

In the Alagadda Sutta, it is said: “Being disenchanted, one becomes dispassionate; through dispassion one is liberated” (MN 1.245). Thus it is spoken of by the name of disenchantment.

සුසිමසුත්තන්තෙ ‘‘පුබ්බෙ ඛො, සුසිම, ධම්මට්ඨිතිඤාණං, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණ’’න්ති (සං. නි. 2.70) එවං ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති වුත්තා.

In the Susima Sutta, it is said: “First, Susima, is the knowledge of the stability of things, and afterwards the knowledge in Nibbāna” (S II 124). Thus it is spoken of by the name of knowledge of the stability of things.

පොට්ඨපාදසුත්තන්තෙ ‘‘සඤ්ඤා ඛො, පොට්ඨපාද, පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා ඤාණ’’න්ති (දී. නි. 1.416) එවං සඤ්ඤග්ගන්ති වුත්තා.

In the Poṭṭhapāda Sutta, it is said: “Perception, Poṭṭhapāda, arises first, and afterwards knowledge” (D I 185). Thus it is spoken of by the name of the peak of perception.

දසුත්තරසුත්තන්තෙ ‘‘පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ග’’න්ති (දී. නි. 3.359) එවං පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති වුත්තා.

In the Dasuttara Sutta, it is said: “The purification of knowledge and vision of the way of practice is a principal factor for purity” (D III 288). Thus it is spoken of by the name of a principal factor for purity.

පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘යා ච මුඤ්චිතුකම්‍යතා යා ච පටිසඞ්ඛානුපස්සනා යා ච සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති (පටි. ම. 1.227) එවං තීහි නාමෙහි වුත්තා.

In the Paṭisambhidāmagga, it is said: ‘The desire for deliverance, the contemplation of reflection, and equanimity towards formations—these states are one in meaning, only the letter is different’ (Ps I 93). Thus it is spoken of by three names.

පට්ඨානෙ ‘‘අනුලොමං ගොත්‍රභුස්ස, අනුලොමං වොදානස්සා’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) එවං තීහි නාමෙහි වුත්තා.

In the Paṭṭhāna, it is said: “Conformity is a condition for change-of-lineage; conformity is a condition for purification” (Paṭṭh I 7). Thus it is spoken of by three names.

රථවිනීතසුත්තන්තෙ ‘‘කිං පනාවුසො, පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධත්ථං භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී’’ති (ම. නි. 1.257) එවං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීති වුත්තා.

In the Rathavinīta Sutta, it is said: “But, friend, is it for the sake of the purification of knowledge and vision of the way of practice that the holy life is lived under the Blessed One?” (M I 147). Thus it is spoken of by the name of purification of knowledge and vision of the way of practice.

ඉතිනෙකෙහි [Pg.311] නාමෙහි, කිත්තිතා යා මහෙසිනා;

වුට්ඨානගාමිනී සන්තා, පරිසුද්ධා විපස්සනා.

Thus by many a name has been extolled by the Great Sage that insight leading to emergence which is peaceful and utterly pure.

වුට්ඨාතුකාමො සංසාර-දුක්ඛපඞ්කා මහබ්භයා;

කරෙය්‍ය සතතං තත්ථ, යොගං පණ්ඩිතජාතිකොති.

A person of wise birth, desiring to rise from the great fear, from the mire of the suffering of saṃsāra, should constantly apply himself to that practice.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, made for the purpose of gladdening good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

in the section on the development of wisdom,

පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසො නාම

the chapter named the Exposition of the Purification of Knowledge and Vision of the Way of Practice,

එකවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

the Twenty-first Chapter.

22. ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසො

22. The Exposition of the Purification by Knowledge and Vision

පඨමමග්ගඤාණකථා

Discourse on the Knowledge of the First Path

806. ඉතො [Pg.312] පරං ගොත්‍රභුඤාණං හොති, තං මග්ගස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියත්තා නෙව පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිං න ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං භජති, අන්තරා අබ්බොහාරිකමෙව හොති. විපස්සනාසොතෙ පතිතත්තා පන විපස්සනාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. සොතාපත්තිමග්ගො සකදාගාමිමග්ගො අනාගාමිමග්ගො අරහත්තමග්ගොති ඉමෙසු පන චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

806. After this, change-of-lineage knowledge arises. Since it is in the position of adverting to the path, it partakes of neither the purification of knowledge and vision of the way of practice nor the purification by knowledge and vision; it is simply unclassifiable in between. But since it has fallen into the stream of insight, it is reckoned as insight. However, the knowledge in these four paths—the path of stream-entry, the path of once-return, the path of non-return, and the path of arahantship—is called the purification by knowledge and vision.

තත්ථ පඨමමග්ගඤාණං තාව සම්පාදෙතුකාමෙන අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං නාම නත්ථි. යඤ්හි අනෙන කාතබ්බං සියා, තං අනුලොමාවසානං විපස්සනං උප්පාදෙන්තෙන කතමෙව. එවං උප්පන්නඅනුලොමඤාණස්ස පනස්ස තෙහි තීහිපි අනුලොමඤාණෙහි අත්තනො බලානුරූපෙන ථූලථූලෙ සච්චපටිච්ඡාදකෙ තමම්හි අන්තරධාපිතෙ සබ්බසඞ්ඛාරගතෙසු චිත්තං න පක්ඛන්දති, න සන්තිට්ඨති, නාධිමුච්චති, න සජ්ජති, න ලග්ගති, න බජ්ඣති. පදුමපලාසතො උදකං විය පතිලීයති පතිකුටති පතිවත්තති. සබ්බං නිමිත්තාරම්මණම්පි සබ්බං පවත්තාරම්මණම්පි පලිබොධතො උපට්ඨාති. අථස්ස සබ්බස්මිං නිමිත්තපවත්තාරම්මණෙ පලිබොධතො උපට්ඨිතෙ අනුලොමඤාණස්ස ආසෙවනන්තෙ අනිමිත්තං අප්පවත්තං විසඞ්ඛාරං නිරොධං නිබ්බානං ආරම්මණං කුරුමානං පුථුජ්ජනගොත්තං පුථුජ්ජනසඞ්ඛං පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කමමානං අරියගොත්තං අරියසඞ්ඛං අරියභූමිං ඔක්කමමානං නිබ්බානාරම්මණෙ පඨමාවට්ටනපඨමාභොගපඨමසමන්නාහාරභූතං මග්ගස්ස අනන්තරසමනන්තරාසෙවනඋපනිස්සයනත්ථිවිගතවසෙන ඡහි ආකාරෙහි පච්චයභාවං සාධයමානං සිඛාප්පත්තං විපස්සනාය මුද්ධභූතං අපුනරාවට්ටකං උප්පජ්ජති ගොත්‍රභුඤාණං.

Herein, for one who wishes to accomplish the knowledge of the first path, there is nothing further to be done. For whatever needed to be done by him has been done by producing the insight that culminates in conformity. For one for whom conformity knowledge has thus arisen, when the grosser and grosser darkness that conceals the truths has been made to disappear by those three conformity knowledges according to their strength, his mind does not plunge into, settle upon, become resolved upon, cling to, adhere to, or become bound by any formations. Like water on a lotus leaf, it recoils, shrinks back, and turns away. All sign-objects and all objects of occurrence appear as an obstruction. Then, when all sign-objects and objects of occurrence appear to him as an obstruction, at the end of the repetition of conformity knowledge, there arises the change-of-lineage knowledge, which makes the signless, non-occurrence, the unconditioned, cessation, Nibbāna, its object; which transcends the lineage, designation, and plane of the ordinary person, and enters the lineage, designation, and plane of the noble ones; which is the first turning, first adverting, first attending to the object of Nibbāna; which establishes its conditionality for the path in six ways—by way of contiguity, immediate contiguity, repetition, decisive support, absence, and disappearance; which has reached the summit, is the crown of insight, and is non-reverting.

යං සන්ධාය වුත්තං –

In reference to which it was said:

‘‘කථං බහිද්ධා වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා ගොත්‍රභුඤාණං? උප්පාදං අභිභුය්‍යතීති ගොත්‍රභු. පවත්තං…පෙ… උපායාසං අභිභුය්‍යතීති ගොත්‍රභු. බහිද්ධා සඞ්ඛාරනිමිත්තං අභිභුය්‍යතීති ගොත්‍රභු. අනුප්පාදං පක්ඛන්දතීති ගොත්‍රභු. අප්පවත්තං…පෙ… අනුපායාසං නිරොධං නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති [Pg.313] ගොත්‍රභු. උප්පාදං අභිභුය්‍යිත්වා අනුප්පාදං පක්ඛන්දතීති ගොත්‍රභූ’’ති (පටි. ම. 1.59) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං.

“How is wisdom in the emergence and turning away from the external change-of-lineage knowledge? Because it overcomes arising, it is change-of-lineage. Because it overcomes occurrence… because it overcomes distress, it is change-of-lineage. Because it overcomes the external sign of formations, it is change-of-lineage. Because it enters into non-arising, it is change-of-lineage. Because it enters into non-occurrence… into non-distress, into cessation, Nibbāna, it is change-of-lineage. Because, having overcome arising, it enters into non-arising, it is change-of-lineage” (Ps I 60). All this should be elaborated.

807. තත්‍රායං එකාවජ්ජනෙන එකවීථියං පවත්තමානානම්පි අනුලොමගොත්‍රභූනං නානාරම්මණෙ පවත්තනාකාරදීපිකා උපමා – යථා හි මහාමාතිකං ලඞ්ඝිත්වා පරතීරෙ පතිට්ඨාතුකාමො පුරිසො වෙගෙන ධාවිත්වා මාතිකාය ඔරිමතීරෙ රුක්ඛසාඛාය බන්ධිත්වා ඔලම්බිතං රජ්ජුං වා යට්ඨිං වා ගහෙත්වා උල්ලඞ්ඝිත්වා පරතීරනින්නපොණපබ්භාරකායො හුත්වා පරතීරස්ස උපරිභාගං පත්තො තං මුඤ්චිත්වා වෙධමානො පරතීරෙ පතිත්වා සණිකං පතිට්ඨාති, එවමෙවායං යොගාවචරොපි භවයොනිගතිට්ඨිතිනිවාසානං පරතීරභූතෙ නිබ්බානෙ පතිට්ඨාතුකාමො උදයබ්බයානුපස්සනාදිනා වෙගෙන ධාවිත්වා අත්තභාවරුක්ඛසාඛාය බන්ධිත්වා ඔලම්බිතං රූපරජ්ජුං වා වෙදනාදීසු අඤ්ඤතරදණ්ඩං වා අනිච්චන්ති වා දුක්ඛන්ති වා අනත්තාති වාති අනුලොමාවජ්ජනෙන ගහෙත්වා තං අමුඤ්චමානොව පඨමෙන අනුලොමචිත්තෙන උල්ලඞ්ඝිත්වා දුතියෙන පරතීරනින්නපොණපබ්භාරකායො විය නිබ්බානනින්නපොණපබ්භාරමානසො හුත්වා තතියෙන පරතීරස්ස උපරිභාගං පත්තො විය ඉදානි පත්තබ්බස්ස නිබ්බානස්ස ආසන්නො හුත්වා තස්ස චිත්තස්ස නිරොධෙන තං සඞ්ඛාරාරම්මණං මුඤ්චිත්වා ගොත්‍රභුචිත්තෙන විසඞ්ඛාරෙ පරතීරභූතෙ නිබ්බානෙ පතති. එකාරම්මණෙ පන අලද්ධාසෙවනතාය වෙධමානො සො පුරිසො විය න තාව සුප්පතිට්ඨිතො හොති, තතො මග්ගඤාණෙන පතිට්ඨාතීති.

807. Herein, this is an illustration to clarify the mode of occurrence, with different objects, of conformity and change-of-lineage, even though they arise in a single cognitive series with a single adverting. Just as a man, wishing to establish himself on the far shore after leaping over a great channel, runs swiftly, grabs a rope or a stick tied to a tree branch on the near shore and hanging down, leaps over, and with his body inclined and sloping towards the far shore, reaches the upper part of the far shore, releases that, and, trembling, lands on the far shore and slowly establishes himself; so too, this meditator, wishing to establish himself in Nibbāna, which is the far shore to existences, births, destinations, stations of consciousness, and abodes, runs swiftly by means of the contemplation of rise and fall and so on. With the adverting for conformity, he grasps the rope of material form or the staff of one of the other aggregates such as feeling—which are like things tied to a branch of the tree of personal existence—as ‘impermanent,’ or ‘painful,’ or ‘not-self.’ Without releasing it, he leaps with the first conformity consciousness. With the second, his mind becomes inclined and sloping towards Nibbāna, like the man's body inclined towards the far shore. With the third, he becomes close to Nibbāna, which is now to be attained, like the man who has reached the upper part of the far shore. With the cessation of that consciousness, he releases that object of formations and, with the change-of-lineage consciousness, lands upon the unconditioned, the far shore which is Nibbāna. However, like that trembling man, he is not yet well established because the power of repetition with a single object has not been obtained. Then, he becomes established by means of path knowledge.

808. තත්ථ අනුලොමං සච්චපටිච්ඡාදකං කිලෙසතමං විනොදෙතුං සක්කොති, න නිබ්බානමාරම්මණං කාතුං. ගොත්‍රභු නිබ්බානමෙව ආරම්මණං කාතුං සක්කොති, න සච්චපටිච්ඡාදකං තමං විනොදෙතුං. තත්‍රායං උපමා – එකො කිර චක්ඛුමා පුරිසො ‘‘නක්ඛත්තයොගං ජානිස්සාමී’’ති රත්තිභාගෙ නික්ඛමිත්වා චන්දං පස්සිතුං උද්ධං උල්ලොකෙසි, තස්ස වලාහකෙහි පටිච්ඡන්නත්තා චන්දො න පඤ්ඤායිත්ථ. අථෙකො වාතො උට්ඨහිත්වා ථූලථූලෙ වලාහකෙ විද්ධංසෙති. අපරො මජ්ඣිමෙ, අපරො සුඛුමෙති. තතො සො පුරිසො විගතවලාහකෙ නභෙ චන්දං දිස්වා නක්ඛත්තයොගං අඤ්ඤාසි.

808. Herein, conformity knowledge can dispel the darkness of defilements that conceals the truth, but it cannot make Nibbāna its object. Change-of-lineage knowledge can make Nibbāna its object, but it cannot dispel the darkness of defilements that conceals the truth. Herein, this is a simile: It is said that a man with good eyesight went out at night, thinking, “I will learn the conjunction of the constellations.” Looking up to see the moon, he could not perceive it because it was covered by clouds. Then one wind arose and dispersed the thickest clouds. Another dispersed the medium ones, and another the subtle ones. Then that man, seeing the moon in the cloudless sky, came to know the conjunction of the constellations.

තත්ථ [Pg.314] තයො වලාහකා විය සච්චපටිච්ඡාදකථූලමජ්ඣිමසුඛුමං කිලෙසන්ධකාරං, තයො වාතා විය තීණි අනුලොමචිත්තානි, චක්ඛුමා පුරිසො විය ගොත්‍රභුඤාණං, චන්දො විය නිබ්බානං, එකෙකස්ස වාතස්ස යථාක්කමෙන වලාහකවිද්ධංසනං විය එකෙකස්ස අනුලොමචිත්තස්ස සච්චපටිච්ඡාදකතමවිනොදනං, විගතවලාහකෙ නභෙ තස්ස පුරිසස්ස විසුද්ධචන්දදස්සනං විය විගතෙ සච්චපටිච්ඡාදකෙ තමෙ ගොත්‍රභුඤාණස්ස විසුද්ධනිබ්බානදස්සනං.

Herein, the thick, medium, and subtle darkness of defilements that conceals the truth should be understood as like the three clouds. The three conformity consciousnesses should be understood as like the three winds. The change-of-lineage knowledge should be understood as like the man with good eyesight. Nibbāna should be understood as like the moon. The dispelling of the darkness that conceals the truth by each conformity consciousness in turn should be understood as like the dispersal of the clouds by each wind in turn. The clear vision of the purified Nibbāna by the change-of-lineage knowledge when the darkness that conceals the truth has been dispelled should be understood as like that man’s seeing of the purified moon in the cloudless sky.

යථෙව හි තයො වාතා චන්දපටිච්ඡාදකෙ වලාහකෙයෙව විද්ධංසෙතුං සක්කොන්ති, න චන්දං දට්ඨුං, එවං අනුලොමානි සච්චපටිච්ඡාදකං තමඤ්ඤෙව විනොදෙතුං සක්කොන්ති, න නිබ්බානං දට්ඨුං. යථා සො පුරිසො චන්දමෙව දට්ඨුං සක්කොති, න වලාහකෙ විද්ධංසෙතුං, එවං ගොත්‍රභුඤාණං නිබ්බානමෙව දට්ඨුං සක්කොති, න කිලෙසතමං විනොදෙතුං. තෙනෙව චෙතං මග්ගස්ස ආවජ්ජනන්ති වුච්චති. තඤ්හි අනාවජ්ජනම්පි සමානං ආවජ්ජනට්ඨානෙ ඨත්වා ‘‘එවං නිබ්බත්තාහී’’ති මග්ගස්ස සඤ්ඤං දත්වා විය නිරුජ්ඣති. මග්ගොපි තෙන දින්නසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව අවීචිසන්තතිවසෙන තං ඤාණං අනුප්පබන්ධමානො අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අපදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං දොසක්ඛන්ධං මොහක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣමානොව පදාලයමානොව නිබ්බත්තති.

For just as the three winds can only disperse the clouds that conceal the moon, but cannot see the moon, so the conformity knowledges can only dispel the darkness that conceals the truth, but cannot see Nibbāna. Just as that man can only see the moon, but cannot disperse the clouds, so the change-of-lineage knowledge can only see Nibbāna, but cannot dispel the darkness of defilements. For that reason, it is called the ‘adverting of the path.’ For although it is not an adverting, it stands in the place of an adverting and ceases as if giving a signal to the path, saying, ‘Arise thus!’ The path, too, without relinquishing the signal given by it, arises in uninterrupted continuity, following upon that knowledge, piercing and splitting the masses of greed, hatred, and delusion, which have never before been pierced or split.

809. තත්‍රායං උපමා – එකො කිර ඉස්සාසො අට්ඨඋසභමත්තෙ පදෙසෙ ඵලකසතං ඨපාපෙත්වා වත්ථෙන මුඛං වෙඨෙත්වා සරං සන්නහිත්වා චක්කයන්තෙ අට්ඨාසි. අඤ්ඤො පුරිසො චක්කයන්තං ආවිජ්ඣිත්වා යදා ඉස්සාසස්ස ඵලකං අභිමුඛං හොති, තදා තත්ථ දණ්ඩකෙන සඤ්ඤං දෙති. ඉස්සාසො දණ්ඩකසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව සරං ඛිපිත්වා ඵලකසතං නිබ්බිජ්ඣති. තත්ථ දණ්ඩකසඤ්ඤං විය ගොත්‍රභුඤාණං, ඉස්සාසො විය මග්ගඤාණං. ඉස්සාසස්ස දණ්ඩකසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව ඵලකසතනිබ්බිජ්ඣනං විය මග්ගඤාණස්ස ගොත්‍රභුඤාණෙන දින්නසඤ්ඤං අමුඤ්චිත්වාව නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අනිබ්බිද්ධපුබ්බානං අපදාලිතපුබ්බානං ලොභදොසමොහක්ඛන්ධානං නිබ්බිජ්ඣනපදාලනං.

809. Herein, this is a simile: It is said that an archer, having had a hundred planks set up in a space of eight usabhas, stood on a revolving platform with his face wrapped in a cloth and his arrow nocked. Another man turned the revolving platform, and when a plank was in front of the archer, he gave a signal with a stick. The archer, without failing to heed the signal of the stick, shot the arrow and pierced the hundred planks. Here, the signal of the stick is like the change-of-lineage knowledge; the archer is like the path knowledge. The piercing of the hundred planks by the archer without failing to heed the signal of the stick is like the piercing and splitting of the masses of greed, hatred, and delusion—which have never before been pierced or split—by the path knowledge, which takes Nibbāna as its object without failing to heed the signal given by the change-of-lineage knowledge.

810. න කෙවලඤ්චෙස මග්ගො ලොභක්ඛන්ධාදීනං නිබ්බිජ්ඣනමෙව කරොති, අපිච ඛො අනමතග්ගසංසාරවට්ටදුක්ඛසමුද්දං සොසෙති, සබ්බඅපායද්වාරානි පිදහති, සත්තන්නං අරියධනානං සම්මුඛීභාවං කරොති, අට්ඨඞ්ගිකං මිච්ඡාමග්ගං පජහති, සබ්බවෙරභයානි වූපසමෙති, සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඔරසපුත්තභාවං උපනෙති[Pg.315], අඤ්ඤෙසඤ්ච අනෙකසතානං ආනිසංසානං පටිලාභාය සංවත්තතීති එවං අනෙකානිසංසදායකෙන සොතාපත්තිමග්ගෙන සම්පයුත්තං ඤාණං සොතාපත්තිමග්ගෙ ඤාණන්ති.

810. Not only does this path accomplish the piercing of the masses of greed and so forth, but it also dries up the ocean of suffering in the beginningless round of rebirths, closes all doors to the planes of misery, brings the seven noble treasures to presence, abandons the eightfold wrong path, allays all enmities and fears, leads to the state of being a true-born son of the Perfectly Enlightened One, and conduces to the attainment of many hundreds of other benefits. Thus, the knowledge associated with the path of stream-entry, which bestows these many benefits, is called ‘knowledge in the path of stream-entry.’

පඨමමග්ගඤාණං නිට්ඨිතං.

The knowledge of the first path is concluded.

සොතාපන්නපුග්ගලකථා

The Discourse on the Person of the Stream-Enterer

811. ඉමස්ස පන ඤාණස්ස අනන්තරං තස්සෙව විපාකභූතානි ද්වෙ තීණි වා ඵලචිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. අනන්තරවිපාකත්තායෙව හි ලොකුත්තරකුසලානං ‘‘සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහූ’’ති (ඛු. පා. 6.5) ච ‘‘දන්ධං ආනන්තරිකං පාපුණාති ආසවානං ඛයායා’’ති (අ. නි. 4.162) ච ආදි වුත්තං. කෙචි පන එකං ද්වෙ තීණි චත්තාරි වා ඵලචිත්තානීති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං.

811. Furthermore, immediately after this knowledge, two or three fruition-consciousnesses arise, which are its very fruit. Indeed, it is because supramundane wholesome states yield immediate results that it is said: 'They call concentration that which has an immediate result,' and 'Slowly one attains the immediate path for the destruction of the cankers,' and so on. Some, however, say that one, two, three, or four fruition-consciousnesses arise, but that should not be accepted.

අනුලොමස්ස හි ආසෙවනන්තෙ ගොත්‍රභුඤාණං උප්පජ්ජති. තස්මා සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන ද්වීහි අනුලොමචිත්තෙහි භවිතබ්බං. න හි එකං ආසෙවනපච්චයං ලභති, සත්තචිත්තපරමා ච එකාවජ්ජනවීථි. තස්මා යස්ස ද්වෙ අනුලොමානි, තස්ස තතියං ගොත්‍රභු චතුත්ථං මග්ගචිත්තං තීණි ඵලචිත්තානි හොන්ති. යස්ස තීණි අනුලොමානි, තස්ස චතුත්ථං ගොත්‍රභු පඤ්චමං මග්ගචිත්තං ද්වෙ ඵලචිත්තානි හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ද්වෙ තීණි වා ඵලචිත්තානි උප්පජ්ජන්තී’’ති.

For at the end of the repetition of conformity, the change-of-lineage knowledge arises. Therefore, at a minimum, there must be two conformity-consciousnesses. For a single one does not obtain the repetition condition, and a cognitive process with a single adverting has at most seven consciousness-moments. Thus, for one who has two conformity-consciousnesses, the third is change-of-lineage, the fourth is the path-consciousness, and there are three fruition-consciousnesses. For one who has three conformity-consciousnesses, the fourth is change-of-lineage, the fifth is the path-consciousness, and there are two fruition-consciousnesses. Therefore it was said, 'two or three fruition-consciousnesses arise.'

කෙචි පන යස්ස චත්තාරි අනුලොමානි, තස්ස පඤ්චමං ගොත්‍රභු ඡට්ඨං මග්ගචිත්තං එකං ඵලචිත්තන්ති වදන්ති, තං පන යස්මා චතුත්ථං පඤ්චමං වා අප්පෙති, න තතො පරං ආසන්නභවඞ්ගත්තාති පටික්ඛිත්තං. තස්මා න සාරතො පච්චෙතබ්බං.

Some, however, say that for one who has four conformity-consciousnesses, the fifth is change-of-lineage, the sixth is path-consciousness, and there is one fruition-consciousness. But this is rejected, since absorption is attained at the fourth or fifth moment, and not beyond that, due to the proximity of the life-continuum. Therefore, this should not be accepted as the essential teaching.

812. එත්තාවතා ච පනෙස සොතාපන්නො නාම දුතියො අරියපුග්ගලො හොති. භුසං පමත්තොපි හුත්වා සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තස්ස කරණසමත්ථො හොති. ඵලපරියොසානෙ පනස්ස චිත්තං භවඞ්ගං ඔතරති, තතො භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා මග්ගපච්චවෙක්ඛණත්ථාය උප්පජ්ජති මනොද්වාරාවජ්ජනං, තස්මිං නිරුද්ධෙ පටිපාටියා සත්ත මග්ගපච්චවෙක්ඛණජවනානීති. පුන භවඞ්ගං ඔතරිත්වා තෙනෙව නයෙන [Pg.316] ඵලාදීනං පච්චවෙක්ඛණත්ථාය ආවජ්ජනාදීනි උප්පජ්ජන්ති. යෙසං උප්පත්තියා එස මග්ගං පච්චවෙක්ඛති, ඵලං පච්චවෙක්ඛති, පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති, අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති, නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛති.

812. And with this, one becomes the one called a stream-enterer, the second noble person. Even if one were to be extremely heedless, after running and wandering on among devas and humans for at most seven times, one is capable of making an end of suffering. At the conclusion of the fruition, one's consciousness descends into the life-continuum. Then, having interrupted the life-continuum, mind-door-adverting arises for the purpose of reviewing the path. When that has ceased, in sequence seven path-reviewing impulsion-consciousnesses arise. Again, having descended into the life-continuum, adverting and so on arise in the same way for the purpose of reviewing the fruition and the rest. By the arising of these, this one reviews the path, reviews the fruition, reviews the abandoned defilements, reviews the remaining defilements, and reviews Nibbāna.

සො හි ‘‘ඉමිනා වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති මග්ගං පච්චවෙක්ඛති, තතො ‘‘අයං මෙ ආනිසංසො ලද්ධො’’ති ඵලං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා අවසිට්ඨා’’ති උපරිමග්ගත්තයවජ්ඣෙ කිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති. අවසානෙ ච ‘‘අයං මෙ ධම්මො ආරම්මණතො පටිවිද්ධො’’ති අමතං නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛති. ඉති සොතාපන්නස්ස අරියසාවකස්ස පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණානි හොන්ති. යථා ච සොතාපන්නස්ස, එවං සකදාගාමිඅනාගාමීනම්පි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නාම නත්ථීති. එවං සබ්බානිපි එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණානි නාම.

For one reviews the path thus: 'Indeed, by this path have I come.' Then one reviews the fruition thus: 'This benefit has been gained by me.' Then one reviews the abandoned defilements thus: 'These defilements have been abandoned by me.' Then one reviews the remaining defilements—those to be abandoned by the three higher paths—thus: 'These defilements remain for me.' And finally, one reviews the deathless Nibbāna thus: 'This state has been penetrated by me as its object.' Thus, for the noble disciple who is a stream-enterer, there are five kinds of reviewing. And as for the stream-enterer, so too for the once-returner and the non-returner. For the Arahant, however, there is no reviewing of remaining defilements. Thus, all together, there are what are called the nineteen kinds of reviewing.

උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදොයෙව චෙසො. පහීනාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණඤ්හි සෙක්ඛානම්පි හොති වා න වා. තස්ස හි පච්චවෙක්ඛණස්ස අභාවෙනෙව මහානාමො භගවන්තං පුච්ඡි ‘‘කොසු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො, යෙන මෙ එකදා ලොභධම්මාපි චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්තී’’ති (ම. නි. 1.175) සබ්බං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බං.

This, however, is only the maximum reckoning. For even for trainees, the reviewing of abandoned and remaining defilements may or may not occur. Indeed, it was precisely because of the absence of such reviewing that Mahānāma asked the Blessed One: 'What state, venerable sir, has not been abandoned within me, on account of which states of greed at times invade my mind and remain?' The entire matter should be understood in detail.

දුතියමග්ගඤාණකථා

The Explanation of the Knowledge of the Second Path

813. එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පන සො සොතාපන්නො අරියසාවකො තස්මිඤ්ඤෙව වා ආසනෙ නිසින්නො, අපරෙන වා සමයෙන කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාය දුතියාය භූමියා පත්තියා යොගං කරොති. සො ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා තදෙව රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණභෙදං සඞ්ඛාරගතං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ඤාණෙන පරිමද්දති, පරිවත්තෙති, විපස්සනාවීථිං ඔගාහති. තස්සෙවං පටිපන්නස්ස වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවසානෙ එකාවජ්ජනෙන අනුලොමගොත්‍රභුඤාණෙසු උප්පන්නෙසු ගොත්‍රභුඅනන්තරං සකදාගාමිමග්ගො උප්පජ්ජති. තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං සකදාගාමිමග්ගෙ ඤාණන්ති.

813. Having reviewed thus, that noble disciple, the stream-enterer, either while seated on that very seat or at a later time, applies himself to the attenuation of sensual desire and ill will, and to the attainment of the second stage. Having brought the faculties, powers, and enlightenment factors into harmony, one crushes and turns over with knowledge that same conditioned reality—differentiated as form, feeling, perception, formations, and consciousness—as impermanent, suffering, and not-self, and one enters upon the path of insight. For one so practicing, in the way already described, at the culmination of equanimity towards formations, with a single adverting, when the conformity and change-of-lineage knowledges have arisen, immediately after change-of-lineage the path of the once-returner arises. The knowledge associated with that is the knowledge in the once-returner's path.

දුතියඤාණං නිට්ඨිතං.

The Second Knowledge is concluded.

තතියමග්ගඤාණකථා

The Explanation of the Knowledge of the Third Path

814. ඉමස්සාපි [Pg.317] ඤාණස්ස අනන්තරං වුත්තනයෙනෙව ඵලචිත්තානි වෙදිතබ්බානි. එත්තාවතා චෙස සකදාගාමී නාම චතුත්ථො අරියපුග්ගලො හොති සකිංදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තකරණසමත්ථො. තතො පරං පච්චවෙක්ඛණං වුත්තනයමෙව.

814. Immediately after this knowledge also, the fruition-consciousnesses are to be understood in the way already described. And with this, one becomes the one called a once-returner, the fourth noble person, who is capable of making an end of suffering after having come to this world only one more time. Thereafter, the reviewing is just as has been described.

එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා ච සො සකදාගාමී අරියසාවකො තස්මිඤ්ඤෙව වා ආසනෙ නිසින්නො අපරෙන වා සමයෙන කාමරාගබ්‍යාපාදානං අනවසෙසප්පහානාය තතියාය භූමියා පත්තියා යොගං කරොති, සො ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා තදෙව සඞ්ඛාරගතං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ඤාණෙන පරිමද්දති, පරිවත්තෙති, විපස්සනාවීථිං ඔගාහති. තස්සෙවං පටිපන්නස්ස වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවසානෙ එකාවජ්ජනෙන අනුලොමගොත්‍රභුඤාණෙසු උප්පන්නෙසු ගොත්‍රභුඅනන්තරං අනාගාමිමග්ගො උප්පජ්ජති, තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං අනාගාමිමග්ගෙ ඤාණන්ති.

And having reviewed thus, that noble disciple, the once-returner, either while seated on that very seat or at a later time, applies himself to the abandoning without remainder of sensual desire and ill will, and to the attainment of the third stage. Having brought the faculties, powers, and enlightenment factors into harmony, one crushes and turns over with knowledge that same conditioned reality as impermanent, suffering, and not-self, and one enters upon the path of insight. For one so practicing, in the way already described, at the culmination of equanimity towards formations, with a single adverting, when the conformity and change-of-lineage knowledges have arisen, immediately after change-of-lineage the path of the non-returner arises. The knowledge associated with that is the knowledge in the non-returner's path.

තතියඤාණං නිට්ඨිතං.

The Third Knowledge is concluded.

චතුත්ථමග්ගඤාණකථා

The Explanation of the Knowledge of the Fourth Path

815. ඉමස්සපි ඤාණස්ස අනන්තරං වුත්තනයෙනෙව ඵලචිත්තානි වෙදිතබ්බානි. එත්තාවතා චෙස අනාගාමී නාම ඡට්ඨො අරියපුග්ගලො හොති ඔපපාතිකො තත්ථපරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො පටිසන්ධිවසෙන ඉමං ලොකං පුන අනාගන්තා. තතො පරං පච්චවෙක්ඛණං වුත්තනයමෙව.

815. Immediately after this knowledge, the fruition consciousnesses are to be understood in the manner stated earlier. And by this much, this person is called a non-returner, the sixth noble person, who is spontaneously born and attains final Nibbāna there, whose nature is not to return, not coming again to this world by way of rebirth-linking. Thereafter, the reviewing is in the same manner as stated earlier.

එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා ච සො අනාගාමී අරියසාවකො තස්මිඤ්ඤෙව වා ආසනෙ නිසින්නො, අපරෙන වා සමයෙන රූපාරූපරාගමානඋද්ධච්චඅවිජ්ජානං අනවසෙසප්පහානාය චතුත්ථාය භූමියා පත්තියා යොගං කරොති, සො ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා තදෙව සඞ්ඛාරගතං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති ඤාණෙන පරිමද්දති, පරිවත්තෙති, විපස්සනාවීථිං ඔගාහති. තස්සෙවං පටිපන්නස්ස වුත්තනයෙනෙව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවසානෙ එකාවජ්ජනෙන අනුලොමගොත්‍රභුඤාණෙසු [Pg.318] උප්පන්නෙසු ගොත්‍රභුඅනන්තරං අරහත්තමග්ගො උප්පජ්ජති, තෙන සම්පයුත්තං ඤාණං අරහත්තමග්ගෙ ඤාණන්ති.

Having reviewed thus, that non-returner noble disciple, whether seated in that very seat or at another time, makes an effort for the attainment of the fourth stage, for the abandoning without remainder of lust for form, lust for the formless, conceit, restlessness, and ignorance. Having unified the faculties, powers, and factors of awakening, with wisdom he thoroughly scrutinizes and turns over that same conditioned phenomenon as impermanent, suffering, and non-self, and he enters the path of insight. For one practicing thus, in the manner stated earlier, at the culmination of equanimity towards formations, with a single advertence, upon the arising of the adaptation and change-of-lineage knowledges, immediately after the change-of-lineage, the path of Arahantship arises. The knowledge associated with it is called the knowledge in the path of Arahantship.

චතුත්ථඤාණං නිට්ඨිතං.

The fourth knowledge is concluded.

අරහන්තපුග්ගලකථා

The Discourse on the Arahant

816. ඉමස්සපි ඤාණස්ස අනන්තරං වුත්තනයෙනෙව ඵලචිත්තානි වෙදිතබ්බානි. එත්තාවතා චෙස අරහා නාම අට්ඨමො අරියපුග්ගලො හොති මහාඛීණාසවො අන්තිමදෙහධාරී ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො සම්මාදඤ්ඤා විමුත්තො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති.

816. Immediately after this knowledge, the fruition consciousnesses are to be understood in the manner stated earlier. And by this much, this person is called an Arahant, the eighth noble individual, a great one whose taints are destroyed, bearing his final body, with the burden laid down, having attained his own true goal, with the fetters of existence completely destroyed, rightly liberated through final knowledge, the supreme recipient of offerings in the world with its deities.

ඉති යං තං වුත්තං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගො සකදාගාමිමග්ගො අනාගාමිමග්ගො අරහත්තමග්ගොති ඉමෙසු පන චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාමා’’ති, තං ඉමානි ඉමිනා අනුක්කමෙන පත්තබ්බානි චත්තාරි ඤාණානි සන්ධාය වුත්තං.

Thus, that which was stated: "The path of stream-entry, the path of once-returning, the path of non-returning, and the path of Arahantship—the knowledge in these four paths is called the purification by knowledge and vision." That was said with reference to these four knowledges, which are to be attained in this sequence.

බොධිපක්ඛියකථා

The Discourse on the Factors of Awakening

817. ඉදානි ඉමිස්සායෙව චතුඤාණාය ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා ආනුභාවවිජානනත්ථං –

817. Now, for the purpose of understanding the power of this very purification by knowledge and vision, which comprises four knowledges—

පරිපුණ්ණබොධිපක්ඛිය, භාවො වුට්ඨානබලසමායොගො;

යෙ යෙන පහාතබ්බා, ධම්මා තෙසං පහානඤ්ච.

The state of having complete factors of awakening, the endowment with the strength of emergence; which states are to be abandoned by which means, and the abandoning of them;

කිච්චානි පරිඤ්ඤාදීනි, යානි වුත්තානි අභිසමයකාලෙ;

තානි ච යථාසභාවෙන, ජානිතබ්බානි සබ්බානීති.

and the functions, such as full understanding, which are spoken of in connection with the time of realization—all these are to be known according to their true nature.

818. තත්ථ පරිපුණ්ණබොධිපක්ඛිය, භාවොති බොධිපක්ඛියානං පරිපුණ්ණභාවො. චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති හි ඉමෙ සත්තතිංස ධම්මා බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධොති ලද්ධනාමස්ස අරියමග්ගස්ස පක්ඛෙ භවත්තා බොධිපක්ඛියා නාම. පක්ඛෙ භවත්තාති උපකාරභාවෙ ඨිතත්තා.

818. Therein, 'the state of having complete factors of awakening' means the completeness of the factors of awakening. The four establishments of mindfulness, the four right strivings, the four bases of success, the five faculties, the five powers, the seven factors of awakening, and the Noble Eightfold Path—these thirty-seven states are called 'factors of awakening' (bodhipakkhiyā) because they exist on the side (pakkhe) of the Noble Path, which has received the name 'awakening' (bodhi) in the sense of awakening. 'Existing on the side' means standing in a supportive role.

819. තෙසු [Pg.319] තෙසු ආරම්මණෙසු ඔක්ඛන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා උපට්ඨානතො පට්ඨානං. සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පනස්සා අසුභ-දුක්ඛ-අනිච්ච-අනත්තාකාරගහණවසෙන සුභ-සුඛ-නිච්ච-අත්ත-සඤ්ඤාපහානකිච්චසාධනවසෙන ච පවත්තිතො චතුධා භෙදො හොති. තස්මා චත්තාරො සතිපට්ඨානාති වුච්චන්ති.

819. It is an 'establishment' (paṭṭhāna) because it is an establishing (upaṭṭhāna) that plunges into and rushes into those various objects. Mindfulness itself is an establishment; thus, it is the 'establishment of mindfulness' (satipaṭṭhāna). Moreover, in relation to the body, feelings, mind, and mental phenomena, it is divided into four, since it proceeds by way of apprehending their aspects as unattractive, suffering, impermanent, and not-self, and by way of accomplishing the task of abandoning perceptions of attractiveness, pleasure, permanence, and self. Therefore, they are called the four establishments of mindfulness.

820. පදහන්ති එතෙනාති පධානං. සොභනං පධානං සම්මප්පධානං. සම්මා වා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං. සොභනං වා තං කිලෙසවිරූපත්තවිරහතො පධානඤ්ච හිතසුඛනිප්ඵාදකත්තෙන සෙට්ඨභාවාවහනතො පධානභාවකාරණතො චාති සම්මප්පධානං. වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තයිදං උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලානං පහානානුප්පත්තිකිච්චං අනුප්පන්නුප්පන්නානඤ්ච කුසලානං උප්පත්තිට්ඨිතිකිච්චං සාධයතීති චතුබ්බිධං හොති, තස්මා චත්තාරො සම්මප්පධානාති වුච්චන්ති.

820. One strives by this, thus it is 'striving' (padhāna). Excellent striving is 'right striving' (sammappadhāna). Or, one strives rightly by this, thus it is 'right striving.' Or, it is 'right' (sammā) because it is free from the ugliness of defilements, and it is 'striving' (padhāna) because it brings about welfare and happiness, leading to the highest state, and because it is the cause of the state of being primary—thus it is 'right striving.' This is a term for energy (vīriya). This is fourfold, as it accomplishes the task of abandoning arisen unwholesome states and preventing unarisen ones from arising, and the task of causing unarisen wholesome states to arise and maintaining arisen ones. Therefore, they are called the four right strivings.

821. පුබ්බෙ වුත්තෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධි. තස්සා සම්පයුත්තාය පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ඵලභූතාය පුබ්බභාගකාරණට්ඨෙන ච ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො. සො ඡන්දාදිවසෙන චතුබ්බිධො හොති, තස්මා චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඡන්දිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො’’ති (විභ. 457). ඉමෙ ලොකුත්තරාව. ලොකියා පන ‘‘ඡන්දඤ්චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්ස එකග්ගතං. අයං වුච්චති ඡන්දසමාධී’’තිආදිවචනතො (විභ. 432) ඡන්දාදිඅධිපතිවසෙන පටිලද්ධධම්මාපි හොන්ති.

821. As stated before, 'success' (iddhi) is so called in the sense of accomplishing. The 'basis of success' (iddhipāda) is the basis (pāda) for that success with which it is associated, in the sense of being its precursor; or it is the means (pāda) to that success which is its fruit, in the sense of being its preliminary cause. It is fourfold according to desire (chanda), etc.; therefore, they are called the four bases of success. As it is said: 'There are four bases of success: the basis of success consisting of desire, the basis of success consisting of consciousness, the basis of success consisting of energy, and the basis of success consisting of investigation.' These are exclusively supramundane. However, mundane states are also called this when they are attained through the predominance of desire, etc., as stated in the passage: 'If a monk, having made desire the predominant factor (adhipati), gains concentration, gains one-pointedness of mind, this is called concentration based on desire,' and so on.

822. අස්සද්ධියකොසජ්ජපමාදවික්ඛෙපසම්මොහානං අභිභවනතො අභිභවනසඞ්ඛාතෙන අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං. අස්සද්ධියාදීහි ච අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන බලං. තදුභයම්පි සද්ධාදිවසෙන පඤ්චවිධං හොති, තස්මා පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානීති වුච්චන්ති.

822. It is a 'faculty' (indriya) in the sense of sovereignty, because it overcomes faithlessness, laziness, heedlessness, distraction, and delusion. It is a 'power' (bala) in the sense of being unshakable, because it cannot be overcome by faithlessness and the rest. Both of these are fivefold according to faith, etc. Therefore, they are called the five faculties and the five powers.

823. බුජ්ඣනකසත්තස්ස පන අඞ්ගභාවෙන සතිආදයො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා. නිය්‍යානිකට්ඨෙන ච සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මග්ගඞ්ගා හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති.

823. Furthermore, the seven qualities beginning with mindfulness are 'factors of awakening' (bojjhaṅgā) because they are factors (aṅga) for the person who is awakening (bujjhanaka). And the eight qualities beginning with right view are 'path factors' (maggaṅgā) because they have the characteristic of leading out (niyyānika). Hence it is said: 'The seven factors of awakening and the Noble Eightfold Path.'

824. ඉති [Pg.320] ඉමෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා පුබ්බභාගෙ ලොකියවිපස්සනාය වත්තමානාය චුද්දසවිධෙන කායං පරිග්ගණ්හතො ච කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, නවවිධෙන වෙදනං පරිග්ගණ්හතො ච වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, සොළසවිධෙන චිත්තං පරිග්ගණ්හතො ච චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, පඤ්චවිධෙන ධම්මෙ පරිග්ගණ්හතො ච ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං පරස්ස උප්පන්නං අකුසලං දිස්වා ‘‘යථා පටිපන්නස්සෙතං උප්පන්නං, න තථා පටිපජ්ජිස්සාමි එවං මෙ එතං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති, තස්ස අනුප්පාදාය වායමනකාලෙ පඨමං සම්මප්පධානං. අත්තනො සමුදාචාරප්පත්තං අකුසලං දිස්වා තස්ස පහානාය වායමනකාලෙ දුතියං. ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං ඣානං වා විපස්සනං වා උප්පාදෙතුං වායමන්තස්ස තතියං. උප්පන්නං යථා න පරිහායති, එවං පුනප්පුනං උප්පාදෙන්තස්ස චතුත්ථං සම්මප්පධානං. ඡන්දං ධුරං කත්වා කුසලුප්පාදනකාලෙ ඡන්දිද්ධිපාදො. මිච්ඡාවාචාය විරමණකාලෙ සම්මාවාචාති එවං නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති. ඉමෙසං පන චතුන්නං ඤාණානං උප්පත්තිකාලෙ එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති. ඵලක්ඛණෙ ඨපෙත්වා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ අවසෙසා තෙත්තිංස ලබ්භන්ති.

824. Thus, these thirty-seven qualities conducive to enlightenment, during the preliminary stage when mundane insight is occurring, are obtained as follows: for one who comprehends the body in fourteen ways, the establishment of mindfulness in contemplating the body; for one who comprehends feelings in nine ways, the establishment of mindfulness in contemplating feelings; for one who comprehends the mind in sixteen ways, the establishment of mindfulness in contemplating the mind; and for one who comprehends phenomena in five ways, the establishment of mindfulness in contemplating phenomena. When, seeing an unwholesome quality arisen in another that has not previously arisen in oneself in this existence, one thinks, 'I will not practice in the way that one who has so practiced has caused this to arise; thus it will not arise in me,' at the time of striving for its non-arising, the first right exertion is obtained. When, seeing an unwholesome quality that has come into manifestation in oneself, one strives for its abandonment, the second is obtained. For one striving to arouse a jhāna or insight not previously arisen in this existence, the third is obtained. For one who repeatedly arouses what has arisen so that it does not decline, the fourth right exertion is obtained. When zeal is made the chief factor in arousing wholesome qualities, the basis of spiritual power of zeal is obtained. At the time of abstaining from wrong speech, right speech is obtained. Thus they are obtained in various consciousnesses. But at the time of the arising of these four knowledges, they are obtained in a single consciousness. At the moment of fruition, excepting the four right exertions, the remaining thirty-three are obtained.

825. එවං එකචිත්තෙ ලබ්භමානෙසු චෙතෙසු එකාව නිබ්බානාරම්මණා සති කායාදීසු සුභසඤ්ඤාදිප්පහානකිච්චසාධනවසෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානාති වුච්චති. එකමෙව ච වීරියං අනුප්පන්නානං අනුප්පාදාදිකිච්චසාධනවසෙන චත්තාරො සම්මප්පධානාති වුච්චති. සෙසෙසු පන හාපනවඩ්ඪනං නත්ථි.

825. Thus, when these are obtainable in a single consciousness, the single mindfulness with Nibbāna as its object is called the four establishments of mindfulness because it accomplishes the task of abandoning the perception of beauty and so on regarding the body and so forth. And the single energy is called the four right exertions because it accomplishes the task of the non-arising of the unarisen and so on. But in the remaining factors, there is no decrease or increase.

826. අපිච තෙසු –

826. Furthermore, among them:

නව එකවිධා එකො, ද්වෙධාථ චතු පඤ්චධා;

අට්ඨධා නවධා චෙව, ඉති ඡද්ධා භවන්ති තෙ.

Nine are of one kind, one is twofold; then one is fourfold, one fivefold; one is eightfold, and one ninefold—thus they are of six kinds.

නව එකවිධාති ඡන්දො, චිත්තං, පීති, පස්සද්ධි, උපෙක්ඛා, සඞ්කප්පො, වාචා, කම්මන්තො, ආජීවොති ඉමෙ නව ඡන්දිද්ධිපාදාදිවසෙන එකවිධාව හොන්ති, න අඤ්ඤං කොට්ඨාසං භජන්ති. එකො ද්වෙධාති සද්ධා ඉන්ද්‍රිය, බලවසෙන ද්වෙධා ඨිතා. අථ චතු පඤ්චධාති අථඤ්ඤො එකො චතුධා, අඤ්ඤො පඤ්චධා ඨිතොති අත්ථො. තත්ථ සමාධි එකො ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣඞ්ග, මග්ගඞ්ගවසෙන චතුධා ඨිතො. පඤ්ඤා තෙසඤ්ච චතුන්නං ඉද්ධිපාදකොට්ඨාසස්ස ච [Pg.321] වසෙන පඤ්චධා. අට්ඨධා නවධා චෙවාති අපරො එකො අට්ඨධා, එකො නවධා ඨිතොති අත්ථො. චතුසතිපට්ඨාන, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣඞ්ග, මග්ගඞ්ගවසෙන සති අට්ඨධා ඨිතා. චතුසම්මප්පධාන, ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣඞ්ග, මග්ගඞ්ගවසෙන වීරියං නවධාති. එවං –

'Nine are of one kind' means: aspiration, consciousness, joy, tranquility, equanimity, thought, speech, action, and livelihood—these nine are of one kind, being counted once as the basis of spiritual power of zeal, etc.; they do not belong to any other division. 'One is twofold' means: faith stands as twofold by way of faculty and power. 'Then one is fourfold, one fivefold' means: then another one stands as fourfold, and another as fivefold. Therein, concentration stands as fourfold by way of faculty, power, enlightenment factor, and path factor. Wisdom stands as fivefold by way of those four and the division of the bases of spiritual power. 'One is eightfold, and one ninefold' means: another one stands as eightfold, and another as ninefold. Mindfulness stands as eightfold by way of the four establishments of mindfulness, faculty, power, enlightenment factor, and path factor. Energy stands as ninefold by way of the four right exertions, the basis of spiritual power, faculty, power, enlightenment factor, and path factor.

චුද්දසෙව අසම්භින්නා, හොන්තෙතෙ බොධිපක්ඛියා;

කොට්ඨාසතො සත්තවිධා, සත්තතිංසප්පභෙදතො.

Fourteen are unmixed indeed, these qualities conducive to enlightenment; sevenfold by category, thirty-seven by subdivision.

සකිච්චනිප්ඵාදනතො, සරූපෙන ච වුත්තිතො;

සබ්බෙව අරියමග්ගස්ස, සම්භවෙ සම්භවන්ති තෙති.

By the accomplishment of their respective functions, and by their being stated according to their intrinsic nature, they all arise together with the arising of the Noble Path.

එවං තාවෙත්ථ පරිපුණ්ණබොධිපක්ඛියභාවො ජානිතබ්බො.

Thus, the state of the complete qualities conducive to enlightenment should be understood here.

වුට්ඨානබලසමායොගකථා

The Discourse on the Combination of Emergence and Strength

827. වුට්ඨානබලසමායොගොති වුට්ඨානඤ්චෙව බලසමායොගො ච. ලොකියවිපස්සනා හි නිමිත්තාරම්මණත්තා චෙව පවත්තිකාරණස්ස ච සමුදයස්ස අසමුච්ඡින්දනතො නෙව නිමිත්තා න පවත්තා වුට්ඨාති. ගොත්‍රභුඤාණං සමුදයස්ස අසමුච්ඡින්දනතො පවත්තා න වුට්ඨාති. නිබ්බානාරම්මණතො පන නිමිත්තා වුට්ඨාතීති එකතො වුට්ඨානං හොති. තෙනාහ ‘‘බහිද්ධාවුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා ගොත්‍රභුඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 1.10). තථා ‘‘උප්පාදා විවට්ටිත්වා අනුප්පාදං පක්ඛන්දතීති ගොත්‍රභු, පවත්තා විවට්ටිත්වා’’ති (පටි. ම. 1.59) සබ්බං වෙදිතබ්බං. ඉමානි පන චත්තාරිපි ඤාණානි අනිමිත්තාරම්මණත්තා නිමිත්තතො වුට්ඨහන්ති, සමුදයස්ස සමුච්ඡින්දනතො පවත්තා වුට්ඨහන්තීති දුභතො වුට්ඨානානි හොන්ති.

827. The combination of emergence and strength means both emergence and a combination of strength. For mundane insight, since it has a sign as its object and because it does not cut off the origin which is the cause of the process, it emerges from neither the sign nor the process. Change-of-lineage knowledge does not emerge from the process because it does not cut off the origin; but since its object is Nibbāna, it emerges from the sign. Thus, it is an emergence from one side. Therefore, it is said: 'Wisdom in the emergence and turning away from the external is change-of-lineage knowledge.' Likewise, it should all be understood from: 'It is change-of-lineage because it turns away from arising and enters into non-arising; turns away from the process...' But these four knowledges emerge from the sign because their object is the signless, and they emerge from the process because they cut off the origin; thus, they are emergences from both sides.

තෙන වුත්තං –

Therefore it was said:

‘‘කථං දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණං?

How is knowledge in the path the wisdom of emergence and turning away from both sides?

‘‘සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨියා වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තෙන වුච්චති දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණං. අභිනිරොපනට්ඨෙන සම්මාසඞ්කප්පො මිච්ඡාසඞ්කප්පා…පෙ… පරිග්ගහට්ඨෙන සම්මාවාචා මිච්ඡාවාචාය. සමුට්ඨානට්ඨෙන සම්මාකම්මන්තො. වොදානට්ඨෙන සම්මාආජීවො. පග්ගහට්ඨෙන සම්මාවායාමො[Pg.322]. උපට්ඨානට්ඨෙන සම්මාසති. අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි මිච්ඡාසමාධිතො වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තෙන වුච්චති ‘දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණ’න්ති.

At the moment of the path of stream-entry, right view, in the sense of seeing, emerges from wrong view; it emerges from the defilements and aggregates that accord with it; and it emerges from all external signs. Therefore, it is said, 'wisdom is knowledge in the path in the emergence and turning away from both sides.' Right thought, in the sense of directing the mind, emerges from wrong thought... Right speech, in the sense of encompassing, from wrong speech... Right action, in the sense of initiating, from wrong action... Right livelihood, in the sense of cleansing, from wrong livelihood... Right effort, in the sense of endeavoring, from wrong effort... Right mindfulness, in the sense of establishing, from wrong mindfulness... Right concentration, in the sense of non-distraction, emerges from wrong concentration; it emerges from the defilements and aggregates that accord with it; and it emerges from all external signs. Therefore, it is said, 'wisdom is knowledge in the path in the emergence and turning away from both sides.'

‘‘සකදාගාමිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි ඔළාරිකා කාමරාගසංයොජනා පටිඝසංයොජනා ඔළාරිකා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා වුට්ඨාති…පෙ….

At the moment of the once-returner path, right view in the sense of seeing... right concentration in the sense of non-distraction emerges from the gross fetter of sensual desire, the fetter of ill-will, the gross underlying tendency of sensual desire, and the underlying tendency of ill-will...

‘‘අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි අනුසහගතා කාමරාගසංයොජනා පටිඝසංයොජනා අනුසහගතා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා වුට්ඨාති…පෙ….

At the moment of the non-returner's path, right view in the sense of seeing... right concentration in the sense of non-distraction emerges from the subtle fetter of sensual desire, the fetter of aversion, the subtle underlying tendency of sensual desire, and the underlying tendency of aversion...

‘‘අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි රූපරාගා අරූපරාගා මානා උද්ධච්චා අවිජ්ජාය මානානුසයා භවරාගානුසයා අවිජ්ජානුසයා වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තෙන වුච්චති ‘දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණ’’’න්ති (පටි. ම. 1.61).

At the moment of the path of Arahantship, right view in the sense of seeing... right concentration in the sense of non-distraction emerges from lust for form, lust for the formless, conceit, restlessness, ignorance, the underlying tendency of conceit, the underlying tendency of lust for existence, and the underlying tendency of ignorance; it emerges from the defilements and aggregates that follow upon them, and it emerges from all external signs. Therefore, it is said: 'Wisdom in the emergence and turning away from both is knowledge in the path' (Paṭis. 1.61).

828. ලොකියානඤ්ච අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං භාවනාකාලෙ සමථබලං අධිකං හොති. අනිච්චානුපස්සනාදීනං භාවනාකාලෙ විපස්සනාබලං. අරියමග්ගක්ඛණෙ පන යුගනද්ධා තෙ ධම්මා පවත්තන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනට්ඨෙන. තස්මා ඉමෙසු චතූසුපි ඤාණෙසු උභයබලසමායොගො හොති. යථාහ –

828. At the time of developing the eight mundane attainments, the strength of serenity is predominant. At the time of developing the contemplation of impermanence and so on, the strength of insight is predominant. However, at the moment of the noble path, these states proceed yoked together, in the sense of not exceeding one another. Therefore, in these four knowledges, there is a union of both strengths. As it is said:

‘‘උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා [Pg.323] හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති (පටි. ම. 2.5).

For one who has emerged from defilements accompanied by restlessness and from the aggregates, concentration—the mind's one-pointedness and non-distraction—has cessation as its object. For one who has emerged from defilements accompanied by ignorance and from the aggregates, insight, in the sense of contemplation, has cessation as its object. Thus, in the sense of emergence, serenity and insight are of a single essence, are yoked together, and do not surpass one another. Therefore, it is said, 'One develops serenity and insight yoked together in the sense of emergence.'

එවමෙත්ථ වුට්ඨානබලසමායොගො වෙදිතබ්බො.

Thus, the union of the strengths of emergence should be understood herein.

පහාතබ්බධම්මපහානකථා

Discourse on the Abandoning of States to be Abandoned

829. යෙ යෙන පහාතබ්බා ධම්මා, තෙසං පහානඤ්චාති ඉමෙසු පන චතූසු ඤාණෙසු යෙ ධම්මා යෙන ඤාණෙන පහාතබ්බා, තෙසං පහානඤ්ච ජානිතබ්බං. එතානි හි යථායොගං සංයොජනකිලෙසමිච්ඡත්තලොකධම්මමච්ඡරියවිපල්ලාසගන්ථඅගතිආසවඔඝයොගනීවරණපරාමාසඋපාදානඅනුසයමලඅකුසලකම්මපථචිත්තුප්පාදසඞ්ඛාතානං ධම්මානං පහානකරානි.

829. Regarding the states to be abandoned and their abandonment—among these four knowledges, it should be understood which states are to be abandoned by which knowledge, and their abandonment. For these knowledges, as is appropriate, bring about the abandonment of the states enumerated as: fetters, defilements, wrongness, worldly conditions, stinginess, distortions, bonds, wrong courses, taints, floods, yokes, hindrances, misapprehension, clinging, underlying tendencies, stains, unwholesome courses of action, and unwholesome thought-arisings.

තත්ථ සංයොජනානීති ඛන්ධෙහි ඛන්ධානං ඵලෙන කම්මස්ස දුක්ඛෙන වා සත්තානං සංයොජකත්තා රූපරාගාදයො දස ධම්මා වුච්චන්ති. යාවඤ්හි තෙ, තාව එතෙසං අනුපරමොති. තත්‍රාපි රූපරාගො අරූපරාගො මානො උද්ධච්චං අවිජ්ජාති ඉමෙ පඤ්ච උද්ධංනිබ්බත්තනකඛන්ධාදිසංයොජකත්තා උද්ධංභාගියසංයොජනානි නාම. සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො කාමරාගො පටිඝොති ඉමෙ පඤ්ච අධොනිබ්බත්තනකඛන්ධාදිසංයොජකත්තා අධොභාගියසංයොජනානි නාම.

Therein, 'fetters' are the ten states beginning with lust for form, so called because they bind aggregates to aggregates, fruit to kamma, or beings to suffering. For as long as these fetters exist, there is no cessation of this round of existence. Among them, lust for form, lust for the formless, conceit, restlessness, and ignorance—these five are called the 'higher fetters' because they bind one to rebirth in the higher realms. Identity view, doubt, adherence to rites and rituals, sensual lust, and ill will—these five are called the 'lower fetters' because they bind one to rebirth in the lower realms.

කිලෙසාති සයං සංකිලිට්ඨත්තා සම්පයුත්තධම්මානඤ්ච සංකිලෙසිකත්තා ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ දස ධම්මා.

‘Defilements’ are these ten states: greed, hatred, delusion, conceit, wrong view, doubt, sloth, restlessness, shamelessness, and fearlessness of wrongdoing—so called because they are themselves defiled and because they defile associated states.

මිච්ඡත්තාති මිච්ඡාපවත්තනතො මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසති මිච්ඡාසමාධීති ඉමෙ අට්ඨ ධම්මා. මිච්ඡාවිමුත්තිමිච්ඡාඤාණෙහි වා සද්ධිං දස.

'Wrongness' refers to these eight states, so called because of their wrong mode of occurrence: wrong view, wrong intention, wrong speech, wrong action, wrong livelihood, wrong effort, wrong mindfulness, and wrong concentration. Or, together with wrong liberation and wrong knowledge, they are ten.

ලොකධම්මාති ලොකප්පවත්තියා සති අනුපරමධම්මකත්තා ලාභො අලාභො යසො අයසො සුඛං දුක්ඛං නින්දා පසංසාති ඉමෙ අට්ඨ. ඉධ පන කාරණොපචාරෙන ලාභාදිවත්ථුකස්ස අනුනයස්ස අලාභාදිවත්ථුකස්ස පටිඝස්ස චෙතං ලොකධම්මග්ගහණෙන ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

'Worldly conditions' are these eight: gain and loss, fame and disgrace, praise and blame, pleasure and pain—so called because they are states that do not cease as long as the world proceeds. Here, however, it should be understood that what is meant by 'worldly conditions' are the attraction based on gain and the like, and the aversion based on loss and the like, this being a figurative expression where the effect is named for the cause.

මච්ඡරියානීති [Pg.324] ආවාසමච්ඡරියං කුලමච්ඡරියං ලාභමච්ඡරියං ධම්මමච්ඡරියං වණ්ණමච්ඡරියන්ති ඉමාසු ආවාසාදීසු අඤ්ඤෙසං සාධාරණභාවං අසහනාකාරෙන පවත්තානි පඤ්ච මච්ඡරියානි.

'Stinginesses' are these five: stinginess regarding dwellings, families, gains, the Dhamma, and good qualities. These five kinds of stinginess occur in the manner of being unable to tolerate others sharing in these things, such as dwellings.

විපල්ලාසාති අනිච්චදුක්ඛඅනත්තඅසුභෙසුයෙව වත්ථූසු ‘‘නිච්චං සුඛං අත්තා සුභ’’න්ති එවං පවත්තො සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසොති ඉමෙ තයො.

'Distortions' are these three: the distortion of perception, the distortion of thought, and the distortion of view. They occur with regard to things that are impermanent, suffering, non-self, and foul, taking them to be 'permanent, pleasant, self, and beautiful.'

ගන්ථාති නාමකායස්ස චෙව රූපකායස්ස ච ගන්ථනතො අභිජ්ඣාදයො චත්තාරො. තථා හි තෙ අභිජ්ඣා කායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො ඉච්චෙව වුත්තා.

'Bonds' are the four beginning with covetousness, so called because they bind the mental body and the physical body. For they are spoken of thus: 'Covetousness is a bodily bond, ill will is a bodily bond, adherence to rites and rituals is a bodily bond, and dogmatic adherence that "this alone is true" is a bodily bond.'

අගතීති ඡන්දදොසමොහභයෙහි අකත්තබ්බකරණස්ස, කත්තබ්බාකරණස්ස ච අධිවචනං. තඤ්හි අරියෙහි අගන්තබ්බත්තා අගතීති වුච්චති.

'Wrong courses' is a term for doing what should not be done and not doing what should be done, out of desire, hatred, delusion, or fear. It is called a 'wrong course' (agati) because it is a course not to be taken (a-gantabba) by the noble ones.

ආසවාති ආරම්මණවසෙන ආගොත්‍රභුතො, ආභවග්ගතො ච සවනා, අසංවුතෙහි වා ද්වාරෙහි ඝටඡිද්දෙහි උදකං විය සවනතො නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙන සංසාරදුක්ඛස්ස වා සවනතො කාමරාගභවරාගමිච්ඡාදිට්ඨිඅවිජ්ජානමෙතං අධිවචනං.

'Taints' is a designation for sensual lust, lust for existence, wrong view, and ignorance. They are so called because they flow (savanti) by way of their objects up to (ā) the change-of-lineage knowledge and up to (ā) the peak of existence; or because they flow out from unguarded doors like water from cracks in a pot, in the sense of constantly oozing; or because they cause the suffering of saṃsāra to flow on.

භවසාගරෙ ආකඩ්ඪනට්ඨෙන දුරුත්තරණට්ඨෙන ච ඔඝාතිපි, ආරම්මණවියොගස්ස චෙව දුක්ඛවියොගස්ස ච අප්පදානතො යොගාතිපි තෙසඤ්ඤෙව අධිවචනං.

These same things are also designated 'floods' because they drag one down into the ocean of existence and because they are difficult to cross. They are also designated 'yokes' because they do not grant separation from their objects or separation from suffering.

නීවරණානීති චිත්තස්ස ආවරණනීවරණපටිච්ඡාදනට්ඨෙන කාමච්ඡන්දාදයො පඤ්ච.

'Hindrances' are the five states beginning with sensual desire, so called because they obstruct, hinder, and conceal the mind.

පරාමාසොති තස්ස තස්ස ධම්මස්ස සභාවං අතික්කම්ම පරතො අභූතං සභාවං ආමසනාකාරෙන පවත්තනතො මිච්ඡාදිට්ඨියා එතං අධිවචනං.

'Misapprehension' is a designation for wrong view, so called because it proceeds by way of grasping a false nature, having transgressed the true nature of each particular thing.

උපාදානානීති සබ්බාකාරෙන පටිච්චසමුප්පාදනිද්දෙසෙ වුත්තානි කාමුපාදානාදීනි චත්තාරි.

'Clinging' refers to the four kinds, beginning with clinging to sensual pleasures, as explained in all their aspects in the exposition of dependent origination.

අනුසයාති ථාමගතට්ඨෙන කාමරාගානුසයො, පටිඝ, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, භවරාග, අවිජ්ජානුසයොති එවං වුත්තා කාමරාගාදයො සත්ත[Pg.325]. තෙ හි ථාමගතත්තා පුනප්පුනං කාමරාගාදීනං උප්පත්තිහෙතුභාවෙන අනුසෙන්තියෙවාති අනුසයා.

Latent tendencies (anusayā), in the sense of having the potential to arise, are these seven states beginning with sensual lust, thus stated: the latent tendency of sensual lust, of ill will, of conceit, of wrong view, of doubt, of lust for existence, and of ignorance. For they, having the potential to arise, lie dormant (anusenti) as the cause for the repeated arising of sensual lust and so on; therefore, they are called 'latent tendencies'.

මලාති තෙලඤ්ජනකලලං විය සයඤ්ච අසුද්ධත්තා, අඤ්ඤෙසඤ්ච අසුද්ධභාවකරණතො ලොභදොසමොහා තයො.

Stains (malā) are these three: greed, hatred, and delusion—because they are themselves impure and cause impurity in others, like oily mud.

අකුසලකම්මපථාති අකුසලකම්මභාවෙන චෙව දුග්ගතීනඤ්ච පථභාවෙන පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමෙ දස.

Unwholesome courses of action (akusalakammapathā) are these ten: taking life, taking what is not given, sexual misconduct, false speech, divisive speech, harsh speech, idle chatter, covetousness, ill will, and wrong view. They are so called because they are unwholesome actions and because they are paths to bad destinations.

අකුසලචිත්තුප්පාදාති ලොභමූලා අට්ඨ දොසමූලා ද්වෙ මොහමූලා ද්වෙති ඉමෙ ද්වාදස.

Unwholesome arisings of consciousness (akusalacittuppādā) are these twelve: eight rooted in greed, two in hatred, and two in delusion.

830. ඉති එතෙසං සංයොජනාදීනං ධම්මානං එතානි යථායොගං පහානකරානි. කථං? සංයොජනෙසු තාව සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො අපායගමනීයා ච කාමරාගපටිඝාති එතෙ පඤ්ච ධම්මා පඨමඤාණවජ්ඣා, සෙසා කාමරාගපටිඝා ඔළාරිකා දුතියඤාණවජ්ඣා, සුඛුමා තතියඤාණවජ්ඣා, රූපරාගාදයො පඤ්චපි චතුත්ථඤාණවජ්ඣා එව. පරතොපි ච යත්ථ යත්ථ එවසද්දෙන නියමං න කරිස්සාම. තත්ථ තත්ථ යං යං ‘‘උපරිඤාණවජ්ඣො’’ති වක්ඛාම, සො සො පුරිමඤාණෙහි හතාපායගමනීයාදිභාවොව හුත්වා උපරිඤාණවජ්ඣො හොතීති වෙදිතබ්බො.

830. Thus, for these states—fetters and so on—these knowledges are the means of their abandonment, each according to its suitability. How so? Among the fetters, identity view, doubt, adherence to rules and observances, and the sensual lust and ill will that lead to the lower realms—these five states are to be abandoned by the first knowledge. The remaining coarse sensual lust and ill will are to be abandoned by the second knowledge; the subtle ones, by the third knowledge. The five beginning with lust for form are to be abandoned by the fourth knowledge only. Furthermore, wherever we do not make a restriction with the word 'only', and we state that something is 'to be abandoned by a higher knowledge', it should be understood that this state, having had its aspect of leading to the lower realms etc. destroyed by the preceding knowledges, is then to be abandoned by the higher knowledge.

කිලෙසෙසු දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා පඨමඤාණවජ්ඣා, දොසො තතියඤාණවජ්ඣො, ලොභමොහමානථිනඋද්ධච්චඅහිරිකඅනොත්තප්පානි චතුත්ථඤාණවජ්ඣානි.

Among the defilements: wrong view and doubt are to be abandoned by the first knowledge; hatred is to be abandoned by the third knowledge; greed, delusion, conceit, sloth, restlessness, shamelessness, and lack of moral dread are to be abandoned by the fourth knowledge.

මිච්ඡත්තෙසු මිච්ඡාදිට්ඨි මුසාවාදො මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවොති ඉමෙ පඨමඤාණවජ්ඣා, මිච්ඡාසඞ්කප්පො පිසුණවාචා ඵරුසවාචාති ඉමෙ තතියඤාණවජ්ඣා, චෙතනායෙව චෙත්ථ වාචාති වෙදිතබ්බා. සම්ඵප්පලාපමිච්ඡාවායාමසතිසමාධිවිමුත්තිඤාණානි චතුත්ථඤාණවජ්ඣානි.

Among the wrongnesses (micchattā): wrong view, false speech, wrong action, and wrong livelihood are to be abandoned by the first knowledge. Wrong intention, divisive speech, and harsh speech are to be abandoned by the third knowledge—and here, volition itself should be understood as speech. Idle chatter, wrong effort, wrong mindfulness, wrong concentration, wrong liberation, and wrong knowledge are to be abandoned by the fourth knowledge.

ලොකධම්මෙසු පටිඝො තතියඤාණවජ්ඣො, අනුනයො චතුත්ථඤාණවජ්ඣො, යසෙ ච පසංසාය ච අනුනයො චතුත්ථඤාණවජ්ඣොති එකෙ. මච්ඡරියානි පඨමඤාණවජ්ඣානෙව.

Among the worldly conditions: ill will is to be abandoned by the third knowledge; attachment is to be abandoned by the fourth knowledge. Some say that attachment to fame and praise is also to be abandoned by the fourth knowledge. The forms of stinginess are to be abandoned by the first knowledge only.

විපල්ලාසෙසු [Pg.326] අනිච්චෙ නිච්චං, අනත්තනි අත්තාති ච සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපල්ලාසා, දුක්ඛෙ සුඛං, අසුභෙ සුභන්ති දිට්ඨිවිපල්ලාසො චාති ඉමෙ පඨමඤාණවජ්ඣා, අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා තතියඤාණවජ්ඣා, දුක්ඛෙ සුඛන්ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා චතුත්ථඤාණවජ්ඣා.

Among the distortions: the distortions of perception, consciousness, and view that perceive permanence in the impermanent and self in what is not-self; and the distortion of view that perceives pleasure in suffering and beauty in the foul—these are to be abandoned by the first knowledge. The distortions of perception and consciousness that perceive beauty in the foul are to be abandoned by the third knowledge. The distortions of perception and consciousness that perceive pleasure in suffering are to be abandoned by the fourth knowledge.

ගන්ථෙසු සීලබ්බතපරාමසඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්ථා පඨමඤාණවජ්ඣා, බ්‍යාපාදකායගන්ථො තතියඤාණවජ්ඣො, ඉතරො චතුත්ථඤාණවජ්ඣො.

Among the bonds: the bodily bonds of adherence to rules and observances and of dogmatic insistence that 'this is the only truth' are to be abandoned by the first knowledge. The bodily bond of ill will is to be abandoned by the third knowledge. The remaining one (the bodily bond of covetousness) is to be abandoned by the fourth knowledge.

අගති පඨමඤාණවජ්ඣාව.

The wrong courses of action are to be abandoned by the first knowledge only.

ආසවෙසු දිට්ඨාසවො පඨමඤාණවජ්ඣො, කාමාසවො තතියඤාණවජ්ඣො, ඉතරෙ ද්වෙ චතුත්ථඤාණවජ්ඣා. ඔඝයොගෙසුපි එසෙව නයො.

Among the taints: the taint of views is to be abandoned by the first knowledge; the taint of sensual desire is to be abandoned by the third knowledge; the other two (the taint of existence and the taint of ignorance) are to be abandoned by the fourth knowledge. This same method applies to the floods and yokes as well.

නීවරණෙසු විචිකිච්ඡානීවරණං පඨමඤාණවජ්ඣං, කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො කුක්කුච්චන්ති තීණි තතියඤාණවජ්ඣානි, ථිනමිද්ධඋද්ධච්චානි චතුත්ථඤාණවජ්ඣානි.

Among the hindrances: the hindrance of doubt is to be abandoned by the first knowledge. Sensual desire, ill will, and remorse—these three are to be abandoned by the third knowledge. Sloth-and-torpor and restlessness are to be abandoned by the fourth knowledge.

පරාමාසො පඨමඤාණවජ්ඣොව.

Adherence is to be abandoned by the first knowledge only.

උපාදානෙසු සබ්බෙසම්පි ලොකියධම්මානං වත්ථුකාමවසෙන කාමාති ආගතත්තා රූපාරූපරාගොපි කාමුපාදානෙ පතති, තස්මා තං චතුත්ථඤාණවජ්ඣං, සෙසානි පඨමඤාණවජ්ඣානි.

Among the forms of clinging: since all worldly states are designated as 'sensual pleasures' (kāma) in the sense of being objects of desire (vatthukāma), even lust for the form and formless realms falls under the clinging to sensual pleasures (kāmupādāna). Therefore, that is to be abandoned by the fourth knowledge, while the remaining three are to be abandoned by the first knowledge.

අනුසයෙසු දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයා පඨමඤාණවජ්ඣාව, කාමරාගපටිඝානුසයා තතියඤාණවජ්ඣා, මානභවරාගාවිජ්ජානුසයා චතුත්ථඤාණවජ්ඣා.

Among the latent tendencies: the latent tendencies of wrong view and doubt are to be abandoned by the first knowledge only. The latent tendencies of sensual lust and ill will are to be abandoned by the third knowledge. The latent tendencies of conceit, lust for existence, and ignorance are to be abandoned by the fourth knowledge.

මලෙසු දොසමලං තතියඤාණවජ්ඣං, ඉතරානි චතුත්ථඤාණවජ්ඣානි.

Among the stains: the stain of hatred is to be abandoned by the third knowledge; the other two (the stains of greed and delusion) are to be abandoned by the fourth knowledge.

අකුසලකම්මපථෙසු පාණාතිපාතො අදින්නාදානං මිච්ඡාචාරො මුසාවාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමෙ පඨමඤාණවජ්ඣා, පිසුණවාචා ඵරුසවාචා බ්‍යාපාදොති තයො තතියඤාණවජ්ඣා, සම්ඵප්පලාපාභිජ්ඣා චතුත්ථඤාණවජ්ඣා.

Among the unwholesome courses of action: taking life, taking what is not given, sexual misconduct, false speech, and wrong view—these five are to be abandoned by the first knowledge. Divisive speech, harsh speech, and ill will—these three are to be abandoned by the third knowledge. Idle chatter and covetousness are to be abandoned by the fourth knowledge.

අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තා විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තො චාති පඤ්ච පඨමඤාණවජ්ඣාව, ද්වෙ පටිඝසම්පයුත්තා තතියඤාණවජ්ඣා, සෙසා චතුත්ථඤාණවජ්ඣාති.

Among the unwholesome arisings of consciousness: the four associated with wrong view and the one associated with doubt—these five are to be abandoned by the first knowledge only. The two associated with ill will are to be abandoned by the third knowledge. The remaining five are to be abandoned by the fourth knowledge.

යඤ්ච යෙන වජ්ඣං, තං තෙන පහාතබ්බං නාම. තෙන වුත්තං ‘‘ඉති එතෙසං සංයොජනාදීනං ධම්මානං එතානි යථායොගං පහානකරානී’’ති.

And whatever is to be abandoned by a certain knowledge is called 'that which is to be abandoned' by it. Therefore it was said: 'Thus, for these states—fetters and so on—these knowledges are the means of their abandonment, each according to its suitability.'

831. කිං [Pg.327] පනෙතානි එතෙ ධම්මෙ අතීතානාගතෙ පජහන්ති උදාහු පච්චුප්පන්නෙති. කිං පනෙත්ථ යදි තාව අතීතානාගතෙ, අඵලො වායාමො ආපජ්ජති. කස්මා? පහාතබ්බානං නත්ථිතාය. අථ පච්චුප්පන්නෙ, තථාපි අඵලො, වායාමෙන සද්ධිං පහාතබ්බානං අත්ථිතාය, සංකිලෙසිකා ච මග්ගභාවනා ආපජ්ජති, විප්පයුත්තතා වා කිලෙසානං, න ච පච්චුප්පන්නකිලෙසො චිත්තවිප්පයුත්තො නාම අත්ථීති. නායං ආවෙණිකා චොදනා. පාළියංයෙව හි ‘‘ස්වායං කිලෙසෙ පජහති, අතීතෙ කිලෙසෙ පජහති, අනාගතෙ කිලෙසෙ පජහති, පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහතී’’ති වත්වා, පුන ‘‘හඤ්චි අතීතෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙනහි ඛීණං ඛෙපෙති, නිරුද්ධං නිරොධෙති, විගතං විගමෙති, අත්ථඞ්ගතං අත්ථඞ්ගමෙති. අතීතං යං නත්ථි, තං පජහතී’’ති (පටි. ම. 3.21) ච වත්වා, ‘‘න අතීතෙ කිලෙසෙ පජහතී’’ති පටික්ඛිත්තං.

831. But do these knowledges abandon these states when they are past or future, or when they are present? What is the issue here? If they abandon past and future states, the effort becomes fruitless. Why? Because the states to be abandoned do not exist. If they abandon present states, the effort is still fruitless, because the states to be abandoned exist together with the effort. In that case, the cultivation of the path would become defiled, or the defilements would be dissociated from the mind—and there is no such thing as a present defilement that is dissociated from the mind. This is not an objection unique to this text. For in the Pāli Canon itself, in the Paṭisambhidāmagga, having asked, 'Does one abandon defilements? Does one abandon past defilements, future defilements, or present defilements?', it then raises an objection: 'If one abandons past defilements, then one exhausts what is already exhausted, brings to cessation what has already ceased, removes what is already removed, makes disappear what has already disappeared. One would be abandoning the past, which does not exist.' And thus, the abandoning of past defilements is rejected with the words, 'One does not abandon past defilements.'

තථා ‘‘හඤ්චි අනාගතෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙනහි අජාතං පජහති, අනිබ්බත්තං පජහති, අනුප්පන්නං පජහති, අපාතුභූතං පජහති. අනාගතං යං නත්ථි, තං පජහතී’’ති ච වත්වා, ‘‘න අනාගතෙ කිලෙසෙ පජහතී’’ති පටික්ඛිත්තං.

Similarly, having stated, “If one abandons future defilements, then one abandons what is unborn, unproduced, unarisen, and unmanifest. One abandons that which, being future, does not exist,” it is refuted thus: “One does not abandon future defilements.”

තථා ‘‘හඤ්චි පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙනහි රත්තො රාගං පජහති. දුට්ඨො දොසං, මූළ්හො මොහං, විනිබද්ධො මානං, පරාමට්ඨො දිට්ඨිං, වික්ඛෙපගතො උද්ධච්චං, අනිට්ඨඞ්ගතො විචිකිච්ඡං, ථාමගතො අනුසයං පජහති. කණ්හසුක්කා ධම්මා යුගනද්ධාව වත්තන්ති. සංකිලෙසිකා මග්ගභාවනා හොතී’’ති ච වත්වා, ‘‘න අතීතෙ කිලෙසෙ පජහති, න අනාගතෙ, න පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහතී’’ති සබ්බං පටික්ඛිපිත්වා, ‘‘තෙනහි නත්ථි මග්ගභාවනා, නත්ථි ඵලසච්ඡිකිරියා, නත්ථි කිලෙසප්පහානං, නත්ථි ධම්මාභිසමයො’’ති පඤ්හාපරියොසානෙ ‘‘න හි නත්ථි මග්ගභාවනා…පෙ… නත්ථි ධම්මාභිසමයො’’ති පටිජානිත්වා ‘‘යථා කථං වියා’’ති වුත්තෙ ඉදං වුත්තං –

Similarly, “If one abandons defilements in the present, then a lustful person abandons lust; a hateful person abandons hatred; a deluded person abandons delusion; a conceited person abandons conceit; one who misapprehends abandons wrong view; a distracted person abandons restlessness; an undecided person abandons doubt; and one in whom the potential is present abandons latent tendencies. Dark and bright qualities would proceed as if yoked together, and the development of the path would be accompanied by defilement.” And having said this, and having rejected everything by stating, “One does not abandon defilements in the past, nor in the future, nor in the present,” then at the conclusion of the question, “Therefore, is there no development of the path, no realization of the fruit, no abandoning of defilements, no comprehension of the Dhamma?”, it is conceded, “Indeed, there is development of the path... there is comprehension of the Dhamma.” When asked, “In what way?” this was said:

‘‘සෙය්‍යථාපි තරුණො රුක්ඛො අජාතඵලො, තමෙනං පුරිසො මූලෙ ඡින්දෙය්‍ය, යෙ තස්ස රුක්ඛස්ස අජාතඵලා, තෙ අජාතායෙව න ජායන්ති, අනිබ්බත්තායෙව න නිබ්බත්තන්ති, අනුප්පන්නායෙව න උප්පජ්ජන්ති, අපාතුභූතායෙව න පාතුභවන්ති, එවමෙව [Pg.328] උප්පාදො හෙතු උප්පාදො පච්චයො කිලෙසානං නිබ්බත්තියාති උප්පාදෙ ආදීනවං දිස්වා අනුප්පාදෙ චිත්තං පක්ඛන්දති, අනුප්පාදෙ චිත්තස්ස පක්ඛන්දත්තා යෙ ආයූහනපච්චයා කිලෙසා නිබ්බත්තෙය්‍යුං, තෙ අජාතායෙව න ජායන්ති…පෙ… අපාතුභූතායෙව න පාතුභවන්ති, එවං හෙතුනිරොධා දුක්ඛනිරොධො. පවත්තං හෙතු…පෙ… නිමිත්තං හෙතු…පෙ… ආයූහනා හෙතු…පෙ… අනායූහනෙ චිත්තස්ස පක්ඛන්දත්තා යෙ ආයූහනපච්චයා කිලෙසා නිබ්බත්තෙය්‍යුං, තෙ අජාතායෙව…පෙ… අපාතුභූතායෙව න පාතුභවන්ති, එවං හෙතුනිරොධා දුක්ඛනිරොධො. එවං අත්ථි මග්ගභාවනා, අත්ථි ඵලසච්ඡිකිරියා, අත්ථි කිලෙසප්පහානං, අත්ථි ධම්මාභිසමයො’’ති (පටි. ම. 3.21).

“Just as with a young tree that has not yet borne fruit, if a person were to cut it at the root, its fruits that have not yet been born, being unborn, would not be born; being unproduced, would not be produced; being unarisen, would not arise; being unmanifested, would not become manifest. In the same way, ‘Origination is a cause, origination is a condition for the arising of defilements.’ Seeing the danger in origination, the mind inclines towards non-origination. Because the mind inclines towards non-origination, whatever defilements might arise conditioned by accumulation, being unborn, are not born... being unmanifested, they do not become manifest. Thus, with the cessation of the cause, there is the cessation of suffering. Continuance is a cause... a sign is a cause... accumulation is a cause... Because the mind inclines towards non-accumulation, whatever defilements might arise conditioned by accumulation, being unborn... being unmanifested, they do not become manifest. Thus, with the cessation of the cause, there is the cessation of suffering. In this way, there is the development of the path, there is the realization of the fruit, there is the abandoning of defilements, and there is the comprehension of the Dhamma.”

832. එතෙන කිං දීපිතං හොති? භූමිලද්ධානං කිලෙසානං පහානං දීපිතං හොති. භූමිලද්ධා පන කිං අතීතානාගතා උදාහු පච්චුප්පන්නාති. භූමිලද්ධුප්පන්නා එව නාම තෙ.

832. What is shown by this? The abandoning of defilements that have obtained their plane is shown. But are these defilements that have obtained their plane past, future, or present? They are named ‘arisen having obtained their plane.’

833. උප්පන්නං හි වත්තමානභූතාපගතොකාසකතභූමිලද්ධවසෙන අනෙකප්පභෙදං. තත්ථ සබ්බම්පි උප්පාදජරාභඞ්ගසමඞ්ගිසඞ්ඛාතං වත්තමානුප්පන්නං නාම. ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධං අනුභූතාපගතසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලං උප්පාදාදිත්තයං අනුප්පත්වා නිරුද්ධං භූතාපගතසඞ්ඛාතං සෙසසඞ්ඛතඤ්ච භූතාපගතුප්පන්නං නාම. ‘‘යානිස්ස තානි පුබ්බෙකතානි කම්මානී’’ති (ම. නි. 3.248) එවමාදිනා නයෙන වුත්තං කම්මං අතීතම්පි සමානං අඤ්ඤං විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්සොකාසං කත්වා ඨිතත්තා තථා කතොකාසඤ්ච විපාකං අනුප්පන්නම්පි සමානං එවං කතෙ ඔකාසෙ එකන්තෙන උප්පජ්ජනතො ඔකාසකතුප්පන්නං නාම. තාසු තාසු භූමීසු අසමූහතං අකුසලං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම.

833. Indeed, the ‘arisen’ is of many kinds, by way of being present, passed away, opportunity-made, and plane-obtained. Therein, all that is possessed of the characteristics of arising, aging, and dissolution is called ‘presently arisen.’ The ‘passed-away arisen’ includes wholesome and unwholesome kamma which has ceased after experiencing the taste of an object, and the remaining conditioned things which have ceased after reaching the three moments beginning with arising. Kamma spoken of in the manner of, “Whatever deeds one has done previously,” although it is past, is called ‘opportunity-made arisen’ because, having obstructed the result of other kamma, it stands having made an opportunity for its own result, and because that result for which the opportunity has been made will inevitably arise, even though it has not yet arisen. The unwholesome which has not been eradicated in the various planes is called ‘plane-obtained arisen.’

834. එත්ථ ච භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං. භූමීති හි විපස්සනාය ආරම්මණභූතා තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා. භූමිලද්ධං නාම තෙසු ඛන්ධෙසු උප්පත්තිරහං කිලෙසජාතං. තෙනහි සා භූමි ලද්ධා නාම හොතීති තස්මා භූමිලද්ධන්ති වුච්චති, සා ච ඛො න ආරම්මණවසෙන. ආරම්මණවසෙන [Pg.329] හි සබ්බෙපි අතීතානාගතෙ පරිඤ්ඤාතෙපි ච ඛීණාසවානං ඛන්ධෙ ආරබ්භ කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති මහාකච්චානඋප්පලවණ්ණාදීනං ඛන්ධෙ ආරබ්භ සොරෙය්‍යසෙට්ඨි නන්දමාණවකාදීනං විය. යදි ච තං භූමිලද්ධං නාම සියා, තස්ස අප්පහෙය්‍යතො න කොචි භවමූලං පජහෙය්‍ය. වත්ථුවසෙන පන භූමිලද්ධං වෙදිතබ්බං. යත්ථ යත්ථ හි විපස්සනාය අපරිඤ්ඤාතා ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථ උප්පාදතො පභුති තෙසු වට්ටමූලං කිලෙසජාතං අනුසෙති. තං අප්පහීනට්ඨෙන භූමිලද්ධන්ති වෙදිතබ්බං.

834. Here, the distinction between the plane (bhūmi) and what has obtained the plane (bhūmiladdha) should be understood. The ‘plane’ refers to the five aggregates of the three realms, which serve as the object for insight meditation. ‘What has obtained the plane’ refers to the host of defilements that is fit to arise in relation to those aggregates. It is so called because that plane is obtained by it; but this is not in the sense of being an object. For, in the sense of an object, defilements arise in relation to all past and future aggregates, and even in relation to the aggregates of arahants, though they have been fully comprehended—just as defilements arose for Soreyya the merchant and the youth Nanda in relation to the aggregates of Mahākaccāna and Uppalavaṇṇā. If that were to be called ‘what has obtained the plane,’ then, because it could not be abandoned, no one could ever abandon the root of existence. Rather, ‘what has obtained the plane’ should be understood in the sense of its basis. For wherever aggregates not fully comprehended by insight arise, in those very places, from the moment of their arising, the host of defilements that is the root of the cycle of existence lies latent. This should be understood as ‘what has obtained the plane’ in the sense that it has not yet been abandoned.

835. තත්ථ ච යස්ස යෙසු ඛන්ධෙසු අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයිතා කිලෙසා, තස්ස තෙ එව ඛන්ධා තෙසං කිලෙසානං වත්ථු, න අඤ්ඤෙසං සන්තකා ඛන්ධා. අතීතක්ඛන්ධෙසු ච අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං අතීතක්ඛන්ධාව වත්ථු, න ඉතරෙ. එස නයො අනාගතාදීසු. තථා කාමාවචරක්ඛන්ධෙසු අප්පහීනානුසයිතානං කිලෙසානං කාමාවචරක්ඛන්ධාව වත්ථු, න ඉතරෙ. එස නයො රූපාරූපාවචරෙසු. සොතාපන්නාදීසු පන යස්ස යස්ස අරියපුග්ගලස්ස ඛන්ධෙසු තං තං වට්ටමූලං කිලෙසජාතං තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනං, තස්ස තස්ස තෙ තෙ ඛන්ධා පහීනානං තෙසං තෙසං වට්ටමූලකිලෙසානං අවත්ථුතො භූමීති සඞ්ඛං න ලභන්ති. පුථුජ්ජනස්ස සබ්බසොව වට්ටමූලකිලෙසානං අප්පහීනත්තා යංකිඤ්චි කරියමානං කම්මං කුසලං අකුසලං වා හොති. ඉච්චස්ස කම්මකිලෙසපච්චයා වට්ටං වට්ටති. තස්සෙතං වට්ටමූලං රූපක්ඛන්ධෙයෙව, න වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙයෙව වා, න රූපක්ඛන්ධාදීසූති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන පඤ්චසුපි ඛන්ධෙසු අනුසයිතත්තා.

835. In this context, for one whose defilements lie latent in certain aggregates due to not having been abandoned, those very aggregates are the basis for those defilements, not the aggregates belonging to others. And for defilements that lie latent in past aggregates, the past aggregates themselves are the basis, not others. The same principle applies to future aggregates and so on. Similarly, for defilements that lie latent in the aggregates of the sense sphere, the sense-sphere aggregates themselves are the basis, not others. The same principle applies to the form and formless spheres. However, for noble individuals such as stream-enterers and so on, in whose aggregates that particular collection of defilements which is the root of the round has been abandoned by that particular path, those very aggregates, being a non-basis for those abandoned root-defilements, do not receive the designation 'ground'. For an ordinary person, since the root-defilements of the round are entirely unabandoned, any action being performed becomes either wholesome or unwholesome kamma. Thus, for such a one, the round revolves due to the conditions of kamma and defilements. It should not be said that this root of the round lies latent only in the form aggregate and not in the feeling aggregate and so on, or only in the consciousness aggregate and not in the form aggregate and so on. Why? Because it lies latent in all five aggregates without distinction.

836. කථං? පථවීරසාදි විය රුක්ඛෙ. යථා හි මහාරුක්ඛෙ පථවීතලං අධිට්ඨාය පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච නිස්සාය තප්පච්චයා මූලඛන්ධසාඛපසාඛපල්ලවපලාසපුප්ඵඵලෙහි වඩ්ඪිත්වා නභං පූරෙත්වා යාව කප්පාවසානා බීජපරම්පරාය රුක්ඛපවෙණිං සන්තානයමානෙ ඨිතෙ තං පථවීරසාදි මූලෙයෙව, න ඛන්ධාදීසු…පෙ… ඵලෙයෙව වා, න මූලාදීසූති න වත්තබ්බං. කස්මා? අවිසෙසෙන සබ්බෙසු මූලාදීසු අනුගතත්තාති.

836. How? Like the earth-essence and so on in a tree. For just as a great tree, established on the earth's surface and depending on the essence of earth and the essence of water, grows with roots, trunk, branches, twigs, foliage, flowers, and fruits, filling the sky and continuing its lineage through a succession of seeds until the end of the aeon—it cannot be said that this earth-essence exists only in the roots, not in the trunk and so on, or only in the fruits, not in the roots and so on. Why? Because it pervades all parts—the roots and so on—without distinction.

යථා පන තස්සෙව රුක්ඛස්ස පුප්ඵඵලාදීසු නිබ්බින්නො කොචි පුරිසො චතූසු දිසාසු මණ්ඩූකකණ්ටකං නාම විසකණ්ටකං ආකොටෙය්‍ය, අථ සො [Pg.330] රුක්ඛො තෙන විසසම්ඵස්සෙන ඵුට්ඨො පථවීරසආපොරසානං පරියාදිණ්ණත්තා අප්පසවනධම්මතං ආගම්ම පුන සන්තානං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය, එවමෙව ඛන්ධපවත්තියං නිබ්බින්නො කුලපුත්තො තස්ස පුරිසස්ස චතූසු දිසාසු රුක්ඛෙ විසයොජනං විය අත්තනො සන්තානෙ චතුමග්ගභාවනං ආරභති. අථස්ස සො ඛන්ධසන්තානො තෙන චතුමග්ගවිසසම්ඵස්සෙන සබ්බසො වට්ටමූලකකිලෙසානං පරියාදිණ්ණත්තා කිරියභාවමත්තඋපගතකායකම්මාදිසබ්බකම්මප්පභෙදො හුත්වා ආයතිං පුනබ්භවානභිනිබ්බත්තනධම්මතං ආගම්ම භවන්තරසන්තානං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. කෙවලං චරිමවිඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරින්ධනො විය ජාතවෙදො අනුපාදානො පරිනිබ්බායති, එවං භූමියා භූමිලද්ධස්ස ච නානත්තං වෙදිතබ්බං.

Just as a certain person, weary of the flowers and fruits of that very tree, might drive a poisonous thorn called 'Frog's Thorn' into it from the four directions. Then that tree, being struck by the contact of that poison and its essence of earth and water being exhausted, would come to a state of infertility and be unable to produce a further continuum. In the same way, a clansman weary of the continuation of the aggregates, like that person applying poison to the tree from the four directions, undertakes the development of the four paths in his own continuum. Then, that continuum of aggregates, being struck by the contact of the poison of the four paths, and with the root-defilements of the round being entirely exhausted, has all its various kinds of kamma—bodily kamma and so on—reduced to a state of mere functionality. Having come to the nature of not generating a future rebirth, it is unable to produce a continuum in another state of being. With the cessation of the final consciousness, like a fire without fuel, it is finally extinguished without clinging. Thus, the distinction between the ground and that which is established on the ground should be understood.

837. අපිච අපරම්පි සමුදාචාරආරම්මණාධිග්ගහිතඅවික්ඛම්භිතඅසමූහතවසෙන චතුබ්බිධං උප්පන්නං. තත්ථ වත්තමානුප්පන්නමෙව සමුදාචාරුප්පන්නං. චක්ඛාදීනං පන ආපාථගතෙ ආරම්මණෙ පුබ්බභාගෙ අනුප්පජ්ජමානම්පි කිලෙසජාතං ආරම්මණස්ස අධිග්ගහිතත්තා එව අපරභාගෙ එකන්තෙන උප්පත්තිතො ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නන්ති වුච්චති, කල්‍යාණිගාමෙ පිණ්ඩාය චරතො මහාතිස්සත්ථෙරස්ස විසභාගරූපදස්සනෙන උප්පන්නකිලෙසජාතං විය. සමථවිපස්සනානං අඤ්ඤතරවසෙන අවික්ඛම්භිතං කිලෙසජාතං චිත්තසන්තතිමනාරූළ්හම්පි උප්පත්තිනිවාරකස්ස හෙතුනො අභාවා අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං නාම. සමථවිපස්සනාවසෙන පන වික්ඛම්භිතම්පි අරියමග්ගෙන අසමූහතත්තා උප්පත්තිධම්මතං අනතීතතාය අසමූහතුප්පන්නන්ති වුච්චති, ආකාසෙන ගච්ඡන්තස්ස අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො ථෙරස්ස කුසුමිතරුක්ඛෙ උපවනෙ පුප්ඵානි උච්චිනන්තස්ස මධුරෙන සරෙන ගායතො මාතුගාමස්ස ගීතසවනෙන උප්පන්නකිලෙසජාතං විය. තිවිධම්පි චෙතං ආරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතඅසමූහතුප්පන්නං භූමිලද්ධෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං.

837. Furthermore, there is another fourfold 'arisen' by way of manifestation, being grasped by an object, being unsuppressed, and being uneradicated. Herein, that which is arisen in the present is the 'arisen by manifestation'. However, a collection of defilements, even if it does not arise in the initial phase when an object comes into the range of the eye and so on, is called 'arisen by being grasped by an object' because, due to the object having been grasped, it will certainly arise in a later phase—like the collection of defilements that arose for the Elder Mahātissa, while walking for alms in Kalyāṇigāma, upon seeing an unsuitable form. A collection of defilements that is unsuppressed by way of either serenity or insight, even if it has not ascended into the mental continuum, is called 'arisen by being unsuppressed' due to the absence of a cause that would prevent its arising. Furthermore, a collection of defilements, even if suppressed by way of serenity or insight, is called 'arisen by being uneradicated' because, not having been eradicated by the noble path, it has not transcended its nature of arising—like the collection of defilements that arose for the elder who was an attainer of the eight attainments and was travelling through the air, upon hearing the song of a woman who was singing with a sweet voice while picking flowers in a grove near a park. And it should be understood that these three—the arisen by being grasped by an object, by being unsuppressed, and by being uneradicated—are included only under that which is established on the ground.

838. ඉච්චෙතස්මිං වුත්තප්පභෙදෙ උප්පන්නෙ යදෙතං වත්තමානභූතාපගතොකාසකතසමුදාචාරසඞ්ඛාතං චතුබ්බිධං උප්පන්නං, තං අමග්ගවජ්ඣත්තා කෙනචිපි ඤාණෙන පහාතබ්බං න හොති. යං පනෙතං භූමිලද්ධාරම්මණාධිග්ගහිතඅවික්ඛම්භිතඅසමූහතසඞ්ඛාතං උප්පන්නං, තස්ස තං උප්පන්නභාවං විනාසයමානං යස්මා තං තං ලොකියලොකුත්තරඤාණං උප්පජ්ජති, තස්මා තං සබ්බම්පි පහාතබ්බං හොතීති. එවමෙත්ථ යෙ යෙන පහාතබ්බා ධම්මා, තෙසං පහානඤ්ච ජානිතබ්බං.

838. Thus, among this classification of the 'arisen' that has been explained, that fourfold 'arisen' designated as present, past, opportunity-made, and manifest, is not to be abandoned by any knowledge because it is not something to be abandoned by the path. But as for that 'arisen' designated as established on the ground, grasped by an object, unsuppressed, and uneradicated—since the respective mundane and supramundane knowledge arises while destroying its 'arisen' state, therefore all of it is to be abandoned. Thus, in this context, which states are to be abandoned by which knowledge, and the abandoning of them, should be known.

පරිඤ්ඤාදිකිච්චකථා

Discourse on the Functions of Full Understanding, etc.

839.

839.

කිච්චානි [Pg.331] පරිඤ්ඤාදීනි, යානි වුත්තානි අභිසමයකාලෙ;

තානි ච යථාසභාවෙන, ජානිතබ්බානි සබ්බානීති.

The functions—full understanding and so on— Which were stated at the time of direct comprehension, And all these should be known According to their intrinsic nature.

සච්චාභිසමයකාලං හි එතෙසු චතූසු ඤාණෙසු එකෙකස්ස එකක්ඛණෙ පරිඤ්ඤා පහානං සච්ඡිකිරියා භාවනාති එතානි පරිඤ්ඤාදීනි චත්තාරි කිච්චානි වුත්තානි, තානි යථාසභාවෙන ජානිතබ්බානි. වුත්තං හෙතං පොරාණෙහි –

For at the moment of direct comprehension of the truths, for each of these four knowledges, in a single moment, these four functions—full understanding, abandoning, realization, and development—are stated. They are to be known according to their intrinsic nature. For this has been said by the ancients:

‘‘යථා පදීපො අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති, වට්ටිං ඣාපෙති, අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං පරිවිදංසෙති, සිනෙහං පරියාදියති, එවමෙව මග්ගඤාණං අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි සච්චානි අභිසමෙති, දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, සමුදයං පහානාභිසමයෙන අභිසමෙති, මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. කිං වුත්තං හොති? නිරොධං ආරම්මණං කරිත්වා චත්තාරිපි සච්චානි පාපුණාති පස්සති පටිවිජ්ඣතී’’ති.

“Just as a lamp, not severally but simultaneously, performs four functions in a single moment—it burns the wick, dispels darkness, manifests light, and consumes the oil—so too, path-knowledge, not severally but simultaneously, directly comprehends the four truths in a single moment. It directly comprehends suffering by the direct comprehension of full understanding; it directly comprehends the origin by the direct comprehension of abandoning; it directly comprehends the path by the direct comprehension of development; and it directly comprehends cessation by the direct comprehension of realization. What is meant by this? Having made cessation its object, it attains, sees, and penetrates all four truths.”

වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති, දුක්ඛනිරොධම්පි පස්සති, දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදම්පි පස්සතී’’ති (සං. නි. 5.1100) සබ්බං වෙදිතබ්බං.

And this has also been said: “Bhikkhus, whoever sees suffering also sees the origin of suffering, the cessation of suffering, and the path leading to the cessation of suffering” (SN 5.437). The entire passage should be understood.

අපරම්පි වුත්තං ‘‘මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං, දුක්ඛෙපෙතං ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙපෙතං ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙපෙතං ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපෙතං ඤාණ’’න්ති (විභ. 794; පටි. ම. 1.109).

Furthermore, it has been said: “The knowledge of one endowed with the path—this is knowledge in suffering, this is knowledge in the origin of suffering, this is knowledge in the cessation of suffering, and this is knowledge in the path leading to the cessation of suffering” (Vibh 228; Paṭis I 119).

තත්ථ යථා පදීපො වට්ටිං ඣාපෙති, එවං මග්ගඤාණං දුක්ඛං පරිජානාති. යථා අන්ධකාරං විධමති, එවං සමුදයං පජහති. යථා ආලොකං පරිවිදංසෙති, එවං සහජාතාදිපච්චයතාය සම්මාසඞ්කප්පාදිධම්මසඞ්ඛාතං මග්ගං භාවෙති. යථා සිනෙහං පරියාදියති, එවං කිලෙසපරියාදානං නිරොධං සච්ඡිකරොතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

Therein, just as the lamp burns the wick, so path-knowledge fully understands suffering. Just as it dispels darkness, so it abandons the origin. Just as it manifests light, so it develops the path—described as right intention and other states—by way of co-nascent conditionality and so on. Just as it consumes the oil, so it realizes cessation, which is the exhaustion of defilements. Thus the application of the simile should be understood.

840. අපරො නයො – යථා සූරියො උදයන්තො අපුබ්බං අචරිමං සහ පාතුභාවා චත්තාරි කිච්චානි කරොති, රූපගතානි ඔභාසෙති, අන්ධකාරං [Pg.332] විධමති, ආලොකං දස්සෙති, සීතං පටිප්පස්සම්භෙති, එවමෙව මග්ගඤාණං…පෙ… නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. ඉධාපි යථා සූරියො රූපගතානි ඔභාසෙති, එවං මග්ගඤාණං දුක්ඛං පරිජානාති. යථා අන්ධකාරං විධමති, එවං සමුදයං පජහති. යථා ආලොකං දස්සෙති, එවං සහජාතාදිපච්චයතාය මග්ගං භාවෙති. යථා සීතං පටිප්පස්සම්භෙති, එවං කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිං නිරොධං සච්ඡිකරොතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

840. Another method: Just as the rising sun, not severally but simultaneously with its appearance, performs four functions—it illuminates forms, dispels darkness, shows light, and allays the cold—so too path-knowledge… directly comprehends cessation by the direct comprehension of realization. Here also, just as the sun illuminates forms, so path-knowledge fully understands suffering. Just as it dispels darkness, so it abandons the origin. Just as it shows light, so it develops the path by way of co-nascent conditionality and so on. Just as it allays the cold, so it realizes cessation, which is the allaying of defilements. Thus the application of the simile should be understood.

841. අපරො නයො – යථා නාවා අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති, ඔරිමතීරං පජහති, සොතං ඡින්දති, භණ්ඩං වහති, පාරිමතීරං අප්පෙති, එවමෙව මග්ගඤාණං…පෙ… නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. එත්ථාපි යථා නාවා ඔරිමතීරං පජහති, එවං මග්ගඤාණං දුක්ඛං පරිජානාති. යථා සොතං ඡින්දති, එවං සමුදයං පජහති. යථා භණ්ඩං වහති, එවං සහජාතාදිපච්චයතාය මග්ගං භාවෙති. යථා පාරිමතීරං අප්පෙති, එවං පාරිමතීරභූතං නිරොධං සච්ඡිකරොතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

841. Another method: Just as a boat, not severally but simultaneously, performs four functions in a single moment—it abandons the near shore, cuts through the current, carries the cargo, and reaches the far shore—so too path-knowledge… directly comprehends cessation by the direct comprehension of realization. Here also, just as the boat abandons the near shore, so path-knowledge fully understands suffering. Just as it cuts through the current, so it abandons the origin. Just as it carries the cargo, so it develops the path by way of co-nascent conditionality and so on. Just as it reaches the far shore, so it realizes cessation, which is the far shore. Thus the application of the simile should be understood.

842. එවං සච්චාභිසමයකාලස්මිං එකක්ඛණෙ චතුන්නං කිච්චානං වසෙන පවත්තඤාණස්ස පනස්ස සොළසහාකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි කිච්චානි එකපටිවෙධානි හොන්ති. යථාහ –

842. Thus, at the time of the direct comprehension of the truths, for this knowledge that proceeds by way of four functions in a single moment, its four functions are of a single penetration by way of their true nature in sixteen aspects. As it is said:

‘‘කථං තථට්ඨෙන චත්තාරි කිච්චානි එකපටිවෙධානි? සොළසහි ආකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි කිච්චානි එකපටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො, තථට්ඨො. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො, නිදානට්ඨො, සංයොගට්ඨො, පලිබොධට්ඨො, තථට්ඨො. නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො, විවෙකට්ඨො, අසඞ්ඛතට්ඨො, අමතට්ඨො, තථට්ඨො. මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො, හෙතුට්ඨො, දස්සනට්ඨො, අධිපතෙය්‍යට්ඨො, තථට්ඨො. ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං, තං එකත්තං. යං එකත්තං, තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති චත්තාරි සච්චානි එකපටිවෙධානී’’ති (පටි. ම. 2.11).

“How are the four truths of a single penetration by way of their true nature? The four truths are of a single penetration by way of their true nature in sixteen aspects. For suffering, the meaning of oppression, the meaning of being conditioned, the meaning of torment, and the meaning of change is the true nature. For the origin, the meaning of accumulation, the meaning of source, the meaning of connection, and the meaning of impediment is the true nature. For cessation, the meaning of escape, the meaning of seclusion, the meaning of the unconditioned, and the meaning of the deathless is the true nature. For the path, the meaning of outlet, the meaning of cause, the meaning of vision, and the meaning of dominance is the true nature. By these sixteen aspects, the four truths are included as one in their true nature. What is included as one is a unity. What is a unity is penetrated by a single knowledge. Thus the four truths are of a single penetration” (Paṭis II 10).

843. තත්ථ [Pg.333] සියා යදා දුක්ඛාදීනං අඤ්ඤෙපි රොගගණ්ඩාදයො අත්ථා අත්ථි, අථ කස්මා චත්තාරොයෙව වුත්තාති. එත්ථ වදාම, අඤ්ඤසච්චදස්සනවසෙන ආවිභාවතො. ‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛෙ ඤාණං? දුක්ඛං ආරබ්භ යා උප්පජ්ජති පඤ්ඤා පජානනා’’තිආදිනා (විභ. 794; පටි. ම. 1.109) හි නයෙන එකෙකසච්චාරම්මණවසෙනාපි සච්චඤාණං වුත්තං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, සමුදයම්පි සො පස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1100) නයෙන එකං සච්චං ආරම්මණං කත්වා සෙසෙසුපි කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙනාපි වුත්තං.

843. Here, it might be asked: “Since there are other meanings of suffering and so on, such as disease and boils, why are only four mentioned?” To this we say: because they become manifest by way of seeing the other truths. For, knowledge of the truths is stated by way of taking each single truth as an object, according to the method beginning: “Therein, what is knowledge in suffering? The wisdom, the understanding that arises in regard to suffering…” (Vibh 228; Paṭis I 119). And it is also stated by way of the accomplishment of the functions in the remaining truths after having made one truth the object, according to the method beginning: “Bhikkhus, whoever sees suffering also sees the origin…” (SN 5.437).

තත්ථ යදා එකෙකං සච්චං ආරම්මණං කරොති, තදා සමුදයදස්සනෙන තාව සභාවතො පීළනලක්ඛණස්සාපි දුක්ඛස්ස, යස්මා තං ආයූහනලක්ඛණෙන සමුදයෙන ආයූහිතං සඞ්ඛතං රාසිකතං, තස්මාස්ස සො සඞ්ඛතට්ඨො ආවිභවති. යස්මා පන මග්ගො කිලෙසසන්තාපහරො සුසීතලො, තස්මාස්ස මග්ගස්ස දස්සනෙන සන්තාපට්ඨො ආවිභවති ආයස්මතො නන්දස්ස අච්ඡරාදස්සනෙන සුන්දරියා අනභිරූපභාවො විය. අවිපරිණාමධම්මස්ස පන නිරොධස්ස දස්සනෙනස්ස විපරිණාමට්ඨො ආවිභවතීති වත්තබ්බමෙවෙත්ථ නත්ථි.

Therein, when one makes each single truth the object, then, by seeing the origin, the meaning of ‘conditioned’ becomes manifest for suffering—which has the characteristic of oppression by its own nature—because it is accumulated, conditioned, and amassed by the origin, which has the characteristic of accumulation. Thus, its meaning of being conditioned becomes manifest. Furthermore, since the path removes the burning of defilements and is perfectly cool, by seeing the path, the meaning of ‘torment’ becomes manifest, just as the unattractiveness of Sundarī became manifest to the Venerable Nanda upon seeing a celestial nymph. And it is not even necessary to state here that by seeing cessation, which is of an unchanging nature, the meaning of ‘change’ becomes manifest.

තථා සභාවතො ආයූහනලක්ඛණස්සාපි සමුදයස්ස, දුක්ඛදස්සනෙන නිදානට්ඨො ආවිභවති අසප්පායභොජනතො උප්පන්නබ්‍යාධිදස්සනෙන භොජනස්ස බ්‍යාධිනිදානභාවො විය. විසංයොගභූතස්ස නිරොධස්ස දස්සනෙන සංයොගට්ඨො. නිය්‍යානභූතස්ස ච මග්ගස්ස දස්සනෙන පලිබොධට්ඨොති.

Similarly, for the truth of origin, which has the characteristic of accumulation by its own nature, its aspect as a source becomes manifest when the truth of suffering is seen—just as seeing an illness that has arisen from unsuitable food reveals food as the source of the illness. By seeing the truth of cessation, which is disjunction, its aspect as conjunction becomes manifest. And by seeing the truth of the path, which is the escape, its aspect as an obstruction becomes manifest.

තථා නිස්සරණලක්ඛණස්සාපි නිරොධස්ස, අවිවෙකභූතස්ස සමුදයස්ස දස්සනෙන විවෙකට්ඨො ආවිභවති. මග්ගදස්සනෙන අසඞ්ඛතට්ඨො, ඉමිනා හි අනමතග්ගසංසාරෙ මග්ගො නදිට්ඨපුබ්බො, සොපි ච සප්පච්චයත්තා සඞ්ඛතොයෙවාති අප්පච්චයධම්මස්ස අසඞ්ඛතභාවො අතිවිය පාකටො හොති. දුක්ඛදස්සනෙන පනස්ස අමතට්ඨො ආවිභවති, දුක්ඛං හි විසං, අමතං නිබ්බානන්ති.

Likewise, for the truth of cessation, which has the characteristic of escape, its aspect of seclusion becomes manifest when the truth of origin—which is non-seclusion—is seen. By seeing the truth of the path, its unconditioned aspect becomes manifest; for this path had not been seen before in beginningless saṃsāra, and it too, being dependent on conditions, is conditioned. Thus the unconditioned nature of the reality that is without conditions becomes exceedingly clear. Furthermore, by seeing the truth of suffering, its aspect as deathlessness becomes manifest, for suffering is poison, and Nibbāna is the deathless.

තථා නිය්‍යානලක්ඛණස්සාපි මග්ගස්ස, සමුදයදස්සනෙන ‘‘නායං හෙතු නිබ්බානස්ස පත්තියා, අයං හෙතූ’’ති හෙතුට්ඨො ආවිභවති. නිරොධදස්සනෙන දස්සනට්ඨො, පරමසුඛුමානි රූපානි පස්සතො ‘‘විප්පසන්නං වත මෙ [Pg.334] චක්ඛූ’’න්ති චක්ඛුස්ස විප්පසන්නභාවො විය. දුක්ඛදස්සනෙන අධිපතෙය්‍යට්ඨො, අනෙකරොගාතුරකපණජනදස්සනෙන ඉස්සරජනස්ස උළාරභාවො වියාති එවමෙත්ථ සලක්ඛණවසෙන එකෙකස්ස, අඤ්ඤසච්චදස්සනවසෙන ච ඉතරෙසං තිණ්ණං තිණ්ණං ආවිභාවතො එකෙකස්ස චත්තාරො චත්තාරො අත්ථා වුත්තා. මග්ගක්ඛණෙ පන සබ්බෙ චෙතෙ අත්ථා එකෙනෙව දුක්ඛාදීසු චතුකිච්චෙන ඤාණෙන පටිවෙධං ගච්ඡන්තීති. යෙ පන නානාභිසමයං ඉච්ඡන්ති, තෙසං උත්තරං අභිධම්මෙ කථාවත්ථුස්මිං වුත්තමෙව.

Similarly, for the path, which has the characteristic of leading out, its aspect as a cause becomes manifest by seeing the truth of origin, revealing, 'This is not the cause for attaining Nibbāna; this is the cause.' By seeing the truth of cessation, its aspect as seeing becomes manifest, just as for one who sees extremely subtle forms, the clarity of the eye becomes evident, as they think, 'Indeed, my eye is clear.' By seeing the truth of suffering, its aspect of sovereignty becomes manifest, just as seeing many sick, afflicted, and wretched people reveals the greatness of a powerful person. Thus, herein, for each of the truths, four aspects are stated: one becomes manifest through its own characteristic, and the other three become manifest through seeing the other truths. However, at the moment of the path, all these sixteen aspects are penetrated by a single knowledge with its four functions regarding suffering and so on. As for those who prefer separate penetrations, the refutation for them has already been stated in the Abhidhamma, in the Kathāvatthu.

පරිඤ්ඤාදිප්පභෙදකථා

An Exposition on the Divisions of Full Understanding and so on

844. ඉදානි යානි තානි පරිඤ්ඤාදීනි චත්තාරි කිච්චානි වුත්තානි, තෙසු –

844. Now, regarding those four functions that were stated, beginning with full understanding, among them:

තිවිධා හොති පරිඤ්ඤා, තථා පහානම්පි සච්ඡිකිරියාපි;

ද්වෙ භාවනා අභිමතා, විනිච්ඡයො තත්ථ ඤාතබ්බො.

Full understanding is threefold; likewise are abandonment and realization. Two kinds of development are accepted; the analysis thereof should be understood.

845. තිවිධා හොති පරිඤ්ඤාති ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤාති එවං පරිඤ්ඤා තිවිධා හොති. තත්ථ ‘‘අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා ඤාතට්ඨෙන ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 1.20) එවං උද්දිසිත්වා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා අභිඤ්ඤාතා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා ඤාතා හොන්තී’’ති (පටි. ම. 1.75) එවං සඞ්ඛෙපතො, ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍යං. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං අභිඤ්ඤෙය්‍යං? චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.2) නයෙන විත්ථාරතො වුත්තා ඤාතපරිඤ්ඤා නාම. තස්සා සප්පච්චයනාමරූපාභිජානනා ආවෙණිකා භූමි.

845. ‘Full understanding is threefold’ means: full understanding as knowing (ñātapariññā), full understanding as investigating (tīraṇapariññā), and full understanding as abandoning (pahānapariññā). Thus, full understanding is threefold. Therein, having first set forth the text, ‘Wisdom of direct knowledge is knowledge in the sense of what is known’ (Paṭis. M., Mātikā 1.20), there is what is called ‘full understanding as knowing,’ which is stated in brief as, ‘Whatever things are directly known, those things are known’ (Paṭis. M. 1.75), and in detail by the method beginning, ‘Bhikkhus, all is to be directly known. And what, bhikkhus, is all to be directly known? The eye, bhikkhus, is to be directly known,’ and so on (Paṭis. M. 1.2). Its specific domain is the direct knowledge of name-and-form together with its conditions.

846. ‘‘පරිඤ්ඤාපඤ්ඤා තීරණට්ඨෙන ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 1.21) එවං උද්දිසිත්වා පන ‘‘යෙ යෙ ධම්මා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා තීරිතා හොන්තී’’ති (පටි. ම. 1.75) එවං සඞ්ඛෙපතො, ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍යං. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං පරිඤ්ඤෙය්‍යං? චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.21) නයෙන විත්ථාරතො වුත්තා තීරණපරිඤ්ඤා නාම. තස්සා කලාපසම්මසනතො පට්ඨාය අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති තීරණවසෙන පවත්තමානාය යාව අනුලොමා ආවෙණිකා භූමි.

846. Furthermore, having first set forth the text, ‘Wisdom of full understanding is knowledge in the sense of investigation’ (Paṭis. M., Mātikā 1.21), there is what is called ‘full understanding as investigating,’ which is stated in brief as, ‘Whatever things are fully understood, those things are investigated’ (Paṭis. M. 1.75), and in detail by the method beginning, ‘Bhikkhus, all is to be fully understood. And what, bhikkhus, is all to be fully understood? The eye, bhikkhus, is to be fully understood,’ and so on (Paṭis. M. 1.21). Its specific domain, which proceeds by way of investigating things as impermanent, suffering, and non-self, extends from the comprehension of groups up to conformity knowledge.

847. ‘‘පහානපඤ්ඤා පරිච්චාගට්ඨෙන ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 1.22) එවං පන උද්දිසිත්වා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා පහීනා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා පරිච්චත්තා හොන්තී’’ති (පටි. ම. 1.75) එවං විත්ථාරතො [Pg.335] වුත්තා ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිනයප්පවත්තා පහානපරිඤ්ඤා. තස්සා භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය යාව මග්ගඤාණා භූමි, අයං ඉධ අධිප්පෙතා.

847. Furthermore, having first set forth the text, ‘Wisdom of abandoning is knowledge in the sense of relinquishment’ (Paṭis. M., Mātikā 1.22), there is the full understanding as abandoning, which is stated in detail as, ‘Whatever things are abandoned, those things are relinquished’ (Paṭis. M. 1.75), and which proceeds according to the method beginning, ‘Through the contemplation of impermanence, one abandons the perception of permanence,’ and so on. Its domain extends from the contemplation of dissolution up to path knowledge. This is the one intended here.

යස්මා වා ඤාතතීරණපරිඤ්ඤායොපි තදත්ථායෙව, යස්මා ච යෙ ධම්මෙ පජහති, තෙ නියමතො ඤාතා චෙව තීරිතා ච හොන්ති, තස්මා පරිඤ්ඤාත්තයම්පි ඉමිනා පරියායෙන මග්ගඤාණස්ස කිච්චන්ති වෙදිතබ්බං.

Alternatively, since full understanding as knowing and as investigating are for the sake of that abandoning, and since whatever phenomena one abandons are necessarily both known and investigated, therefore it should be understood that in this way the threefold full understanding is also the function of path knowledge.

848. තථා පහානම්පීති පහානම්පි හි වික්ඛම්භනප්පහානං තදඞ්ගප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානන්ති පරිඤ්ඤා විය තිවිධමෙව හොති. තත්ථ යං සසෙවාලෙ උදකෙ පක්ඛිත්තෙන ඝටෙන සෙවාලස්ස විය තෙන තෙන ලොකියසමාධිනා නීවරණාදීනං පච්චනීකධම්මානං වික්ඛම්භනං, ඉදං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. පාළියං පන ‘‘වික්ඛම්භනප්පහානඤ්ච නීවරණානං පඨමං ඣානං භාවයතො’’ති (පටි. ම. 1.24) නීවරණානඤ්ඤෙව වික්ඛම්භනං වුත්තං, තං පාකටත්තා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නීවරණානි හි ඣානස්ස පුබ්බභාගෙපි පච්ඡාභාගෙපි න සහසා චිත්තං අජ්ඣොත්ථරන්ති, විතක්කාදයො අප්පිතක්ඛණෙයෙව. තස්මා නීවරණානං වික්ඛම්භනං පාකටං.

848. ‘Likewise abandonment too’ means that abandonment, like full understanding, is threefold: abandonment by suppression, abandonment by substitution of opposites, and abandonment by cutting off. Therein, the suppression of the hindrances and other opposing states by this or that mundane concentration—like the pushing aside of algae by a pot thrown into water containing algae—is called abandonment by suppression. In the Pāli text, however, it is said: ‘Abandonment by suppression of the hindrances occurs for one developing the first jhāna’ (Paṭis. M. 1.24). Here, the suppression of only the hindrances is mentioned. This, it should be understood, is said because it is so evident. For the hindrances do not suddenly overwhelm the mind either in the preliminary part or the posterior part of the jhāna, whereas initial thought and so on are absent only at the moment of absorption. Therefore, the suppression of the hindrances is evident.

849. යං පන රත්තිභාගෙ සමුජ්ජලිතෙන පදීපෙන අන්ධකාරස්ස විය තෙන තෙන විපස්සනාය අවයවභූතෙන ඤාණඞ්ගෙන පටිපක්ඛවසෙනෙව තස්ස තස්ස පහාතබ්බධම්මස්ස පහානං, ඉදං තදඞ්ගප්පහානං නාම. සෙය්‍යථිදං – නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන තාව සක්කායදිට්ඨියා. පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨියා චෙව කඞ්ඛාමලස්ස ච. කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති සමූහගාහස්ස. මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය. උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා. වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා. භයතුපට්ඨානෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය. ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය. නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය. මුඤ්චිතුකම්‍යතාය අමුඤ්චිතුකාමභාවස්ස. පටිසඞ්ඛානෙන අප්පටිසඞ්ඛානස්ස. උපෙක්ඛාය අනුපෙක්ඛනස්ස. අනුලොමෙන සච්චපටිලොමගාහස්ස පහානං.

849. Furthermore, just as a lit lamp in the night dispels the darkness, so too is there the abandoning of each particular state to be abandoned by its respective opposing factor of knowledge, which is a component of insight. This is called abandonment for the moment (tadaṅgappahāna). For instance: by the discernment of mind and matter, the personality view is abandoned; by the comprehension of conditions, the views of causelessness and inappropriate cause, as well as the stain of doubt, are abandoned; by the comprehension of groups, the grasping of 'I' and 'mine' as a mass is abandoned; by the determination of path and not-path, the perception of the not-path as the path is abandoned; by the seeing of arising, the annihilation view is abandoned; by the seeing of passing away, the eternalist view is abandoned; by the appearance of what is fearful, the perception of safety in what is fearful is abandoned; by the seeing of danger, the perception of gratification is abandoned; by the contemplation of disenchantment, the perception of delight is abandoned; by the desire for deliverance, the state of not desiring deliverance is abandoned; by reflection, non-reflection is abandoned; by equanimity, non-equanimity is abandoned; by conformity, the grasping of what is contrary to the truth is abandoned.

යං වා පන අට්ඨාරසසු මහාවිපස්සනාසු අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාය. දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාය. අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාය. නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දියා. විරාගානුපස්සනාය රාගස්ස. නිරොධානුපස්සනාය [Pg.336] සමුදයස්ස. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානස්ස. ඛයානුපස්සනාය ඝනසඤ්ඤාය. වයානුපස්සනාය ආයූහනස්ස. විපරිණාමානුපස්සනාය ධුවසඤ්ඤාය. අනිමිත්තානුපස්සනාය නිමිත්තස්ස. අප්පණිහිතානුපස්සනාය පණිධියා. සුඤ්ඤතානුපස්සනාය අභිනිවෙසස්ස. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය සාරාදානාභිනිවෙසස්ස. යථාභූතඤාණදස්සනෙන සම්මොහාභිනිවෙසස්ස. ආදීනවානුපස්සනාය ආලයාභිනිවෙසස්ස. පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය අප්පටිසඞ්ඛාය. විවට්ටානුපස්සනාය සංයොගාභිනිවෙසස්ස පහානං. ඉදම්පි තදඞ්ගප්පහානමෙව.

Alternatively, in the eighteen great insights, there is the abandoning: of the perception of permanence by the contemplation of impermanence; of the perception of pleasure by the contemplation of suffering; of the perception of self by the contemplation of non-self; of delight by the contemplation of disenchantment; of lust by the contemplation of dispassion; of arising by the contemplation of cessation; of grasping by the contemplation of relinquishment; of the perception of solidity by the contemplation of destruction; of exertion by the contemplation of passing away; of the perception of stability by the contemplation of change; of the sign by the contemplation of the signless; of aspiration by the contemplation of the undirected; of adherence by the contemplation of emptiness; of adherence to grasping an essence by the higher-wisdom insight into phenomena; of adherence due to delusion by the knowledge and vision of things as they are; of adherence to attachment by the contemplation of danger; of non-reflection by the contemplation of reflection; of adherence to the fetters by the contemplation of turning away. This too is indeed abandonment for the moment.

850. තත්ථ යථා අනිච්චානුපස්සනාදීහි සත්තහි නිච්චසඤ්ඤාදීනං පහානං හොති, තං භඞ්ගානුපස්සනෙ වුත්තමෙව.

850. Therein, how the abandoning of the perception of permanence and so forth occurs by means of the seven contemplations beginning with the contemplation of impermanence, that has already been stated in the section on the contemplation of dissolution.

ඛයානුපස්සනාති පන ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති එවං ඛයං පස්සතො ඤාණං. තෙන ඝනසඤ්ඤාය පහානං හොති.

Now, the contemplation of destruction is the knowledge of one who, having broken down solidity, sees destruction thus: 'It is impermanent in the sense of destruction.' By this, the perception of solidity is abandoned.

වයානුපස්සනාති –

The contemplation of passing away is—

ආරම්මණාන්වයෙන, උභො එකවවත්ථානා;

නිරොධෙ අධිමුත්තතා, වයලක්ඛණවිපස්සනාති. –

By following the sequence of the object, both are determined as one; inclination towards cessation is insight into the characteristic of passing away.

එවං වුත්තා පච්චක්ඛතො චෙව අන්වයතො ච සඞ්ඛාරානං භඞ්ගං දිස්වා තස්මිඤ්ඤෙව භඞ්ගසඞ්ඛාතෙ නිරොධෙ අධිමුත්තතා, තාය ආයූහනස්ස පහානං හොති. යෙසං හි අත්ථාය ආයූහෙය්‍ය, ‘‘තෙ එවං වයධම්මා’’ති විපස්සතො ආයූහනෙ චිත්තං න නමති.

As has been said: seeing the dissolution of formations both directly and by inference, there is an inclination towards that very cessation, which is known as dissolution. By this, the abandoning of exertion occurs. For, when one sees, 'Those formations for the sake of which one would exert are of a nature to pass away,' the mind does not incline toward exertion.

විපරිණාමානුපස්සනාති රූපසත්තකාදිවසෙන තං තං පරිච්ඡෙදං අතික්කම්ම අඤ්ඤථාපවත්තිදස්සනං. උප්පන්නස්ස වා ජරාය චෙව මරණෙන ච ද්වීහාකාරෙහි විපරිණාමදස්සනං, තාය ධුවසඤ්ඤාය පහානං හොති.

The contemplation of change is the seeing of alteration into another state after transgressing each respective limit, by way of the septad of matter and so on. Or, it is the seeing of the change of what has arisen in two ways: through aging and death. By this, the perception of stability is abandoned.

අනිමිත්තානුපස්සනාති අනිච්චානුපස්සනාව, තාය නිච්චනිමිත්තස්ස පහානං හොති.

The contemplation of the signless is simply the contemplation of impermanence; by this, the sign of permanence is abandoned.

අප්පණිහිතානුපස්සනාති දුක්ඛානුපස්සනාව, තාය සුඛපණිධිසුඛපත්ථනාපහානං හොති.

The contemplation of the undirected is indeed the contemplation of suffering; by this, the abandoning of aspiration for happiness and longing for happiness occurs.

සුඤ්ඤතානුපස්සනාති අනත්තානුපස්සනාව, තාය ‘‘අත්ථි අත්තා’’ති අභිනිවෙසස්ස පහානං හොති.

The contemplation of emptiness is indeed the contemplation of non-self; by this, the adherence to the notion 'there is a self' is abandoned.

අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාති [Pg.337] –

The higher-wisdom insight into phenomena is—

‘‘ආරම්මණඤ්ච පටිසඞ්ඛා, භඞ්ගඤ්ච අනුපස්සති;

සුඤ්ඤතො ච උපට්ඨානං, අධිපඤ්ඤා විපස්සනා’’ති. –

'Having reflected on the object, one contemplates dissolution; and there is the appearance as empty—this is higher-wisdom insight.'

එවං වුත්තා රූපාදිආරම්මණං ජානිත්වා තස්ස ච ආරම්මණස්ස තදාරම්මණස්ස ච චිත්තස්ස භඞ්ගං දිස්වා ‘‘සඞ්ඛාරාව භිජ්ජන්ති, සඞ්ඛාරානං මරණං, න අඤ්ඤො කොචි අත්ථී’’ති භඞ්ගවසෙන සුඤ්ඤතං ගහෙත්වා පවත්තා විපස්සනා. සා අධිපඤ්ඤා ච ධම්මෙසු ච විපස්සනාති කත්වා අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාති වුච්චති, තාය නිච්චසාරාභාවස්ස ච අත්තසාරාභාවස්ස ච සුට්ඨු දිට්ඨත්තා සාරාදානාභිනිවෙසස්ස පහානං හොති.

As has been said: it is the insight that proceeds by grasping emptiness through dissolution, after having known an object such as form, and having seen the dissolution of both that object and the mind that has that object, reflecting: 'Only formations break up; it is the death of formations; there is no other who dies or breaks up.' It is called 'higher-wisdom insight into phenomena' because it is both higher wisdom and insight into phenomena. By this, since the absence of a permanent essence and the absence of a self as essence are well seen, the adherence to grasping an essence is abandoned.

යථාභූතඤාණදස්සනන්ති සප්පච්චයනාමරූපපරිග්ගහො, තෙන ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිවසෙන චෙව, ‘‘ඉස්සරතො ලොකො සම්භොතී’’තිආදිවසෙන ච පවත්තස්ස සම්මොහාභිනිවෙසස්ස පහානං හොති.

The knowledge and vision of things as they are is the comprehension of name-and-form together with its causes. By this, the abandoning of the adherence due to delusion occurs, which arises in such ways as, 'Did I exist in the past?' and so on, and, 'The world arises from a creator god,' and so on.

ආදීනවානුපස්සනාති භයතුපට්ඨානවසෙන උප්පන්නං සබ්බභවාදීසු ආදීනවදස්සනඤාණං, තෙන ‘‘කිඤ්චි අල්ලීයිතබ්බං න දිස්සතී’’ති ආලයාභිනිවෙසස්ස පහානං හොති.

The contemplation of danger is the knowledge of seeing danger in all forms of existence and so on, which has arisen by way of the appearance of the fearful. By this, because 'nothing is seen to which one could cling,' the adherence to attachment is abandoned.

පටිසඞ්ඛානුපස්සනාති මුඤ්චනස්ස උපායකරණං පටිසඞ්ඛාඤාණං, තෙන අප්පටිසඞ්ඛාය පහානං හොති.

The contemplation of reflection is the knowledge of reflection, which is the means for release. By this, the abandoning of non-reflection occurs.

විවට්ටානුපස්සනාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා චෙව අනුලොමඤ්ච. තදා හිස්ස චිත්තං ඊසකපොණෙ පදුමපලාසෙ උදකබින්දු විය සබ්බස්මා සඞ්ඛාරගතා පතිලීයති, පතිකුටති, පතිවත්තතීති වුත්තං. තස්මා තාය සංයොගාභිනිවෙසස්ස පහානං හොති, කාමසංයොගාදිකස්ස කිලෙසාභිනිවෙසස්ස කිලෙසප්පවත්තියා පහානං හොතීති අත්ථො. එවං විත්ථාරතො තදඞ්ගප්පහානං වෙදිතබ්බං. පාළියං පන ‘‘තදඞ්ගප්පහානඤ්ච දිට්ඨිගතානං නිබ්බෙධභාගියං සමාධිං භාවයතො’’ති (පටි. ම. 1.24) සඞ්ඛෙපෙනෙව වුත්තං.

The contemplation of turning away is equanimity toward formations and conformity. At that time, it is said, one's mind withdraws, recoils, and turns away from all that has come to be formed, like a drop of water on a slightly tilted lotus leaf. Therefore, by this, the adherence to the fetters is abandoned; the meaning is that the adherence to defilements, such as the fetter of sensual pleasure—that is, the occurrence of defilements—is abandoned. Thus, abandonment for the moment should be understood in detail. In the Pāḷi Canon, however, it is stated only briefly: 'Abandonment for the moment is the abandoning of views for one who develops the concentration that partakes of penetration' (Paṭis I 24).

851. යං පන අසනිවිචක්කාභිහතස්ස රුක්ඛස්ස විය අරියමග්ගඤාණෙන සංයොජනාදීනං ධම්මානං යථා න පුන පවත්ති, එවං පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සමුච්ඡෙදප්පහානඤ්ච ලොකුත්තරං ඛයගාමිමග්ගං භාවයතො’’ති (පටි. ම. 1.24)[Pg.338]. ඉති ඉමෙසු තීසු පහානෙසු සමුච්ඡෙදප්පහානමෙව ඉධ අධිප්පෙතං. යස්මා පන තස්ස යොගිනො පුබ්බභාගෙ වික්ඛම්භනතදඞ්ගප්පහානානිපි තදත්ථානෙව, තස්මා පහානත්තයම්පි ඉමිනා පරියායෙන මග්ගඤාණස්ස කිච්චන්ති වෙදිතබ්බං. පටිරාජානං වධිත්වා රජ්ජං පත්තෙන හි යම්පි තතො පුබ්බෙ කතං, සබ්බං ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච රඤ්ඤා කත’’න්තියෙව වුච්චති.

851. Furthermore, that abandonment of states such as the fetters by the knowledge of the noble path, such that they do not arise again—just as a tree struck by a thunderbolt does not flourish again—is called abandonment by eradication. It is with reference to this that it was said: 'Abandonment by eradication for one who develops the supramundane path leading to destruction' (Paṭis I 24). Thus, among these three kinds of abandonment, only abandonment by eradication is intended here. However, since for that yogī, abandonment by suppression and abandonment for the moment in the preliminary stage also serve that very purpose, all three kinds of abandonment should be understood, in this way, as the function of path knowledge. Indeed, whatever was done by one who has attained sovereignty after slaying a rival king, even what was done beforehand, is all spoken of thus: 'This and that was done by the king.'

852. සච්ඡිකිරියාපීති ලොකියසච්ඡිකිරියා ලොකුත්තරසච්ඡිකිරියාති ද්වෙධා භින්නාපි ලොකුත්තරාය දස්සනභාවනාවසෙන භෙදතො තිවිධා හොති. තත්ථ ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභීම්හි, වසීම්හි, පඨමජ්ඣානං සච්ඡිකතං මයා’’තිආදිනා (පාරා. 203-204) නයෙන ආගතා පඨමජ්ඣානාදීනං ඵස්සනා ලොකියසච්ඡිකිරියා නාම. ඵස්සනාති අධිගන්ත්වා ‘‘ඉදං මයා අධිගත’’න්ති පච්චක්ඛතො ඤාණඵස්සෙන ඵුසනා. ඉමමෙව හි අත්ථං සන්ධාය ‘‘සච්ඡිකිරියා පඤ්ඤා ඵස්සනට්ඨෙ ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 1.24) උද්දිසිත්වා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා සච්ඡිකතා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා ඵස්සිතා හොන්තී’’ති (පටි. ම. 1.75) සච්ඡිකිරියනිද්දෙසො වුත්තො.

852. Realization (sacchikiriyā), though divided twofold as mundane realization and supramundane realization, becomes threefold because the supramundane kind is further divided by way of seeing and development. Herein, the contacting of the first jhāna and so on, which comes in the manner of such statements as, 'I am a gainer of the first jhāna, a master of it; the first jhāna has been realized by me' (cf. Vin I 9), is called mundane realization. 'Contacting' means, having attained it, to touch it with the touch of knowledge directly, thinking, 'This has been attained by me.' Indeed, it was with reference to this meaning that, after stating the summary, 'Realization is wisdom; it is knowledge in the sense of contacting' (Paṭis Mātikā I 24), the exposition on realization was given: 'Whatever states are realized, those states are contacted' (Paṭis I 75).

අපිච අත්තනො සන්තානෙ අනුප්පාදෙත්වාපි යෙ ධම්මා කෙවලං අපරප්පච්චයෙන ඤාණෙන ඤාතා, තෙ සච්ඡිකතා හොන්ති. තෙනෙව හි ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, සච්ඡිකාතබ්බං. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං? චක්ඛු, භික්ඛවෙ, සච්ඡිකාතබ්බ’’න්තිආදි (පටි. ම. 1.29) වුත්තං.

Moreover, even without having produced them in one's own continuum, those states that are known solely by knowledge that is not dependent on another are realized. For that very reason it was said: 'Bhikkhus, all is to be realized. And what, bhikkhus, is the all that is to be realized? The eye, bhikkhus, is to be realized,' and so on (Paṭis I 29).

අපරම්පි වුත්තං ‘‘රූපං පස්සන්තො සච්ඡිකරොති. වෙදනං…පෙ… විඤ්ඤාණං පස්සන්තො සච්ඡිකරොති. චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං…පෙ… අමතොගධං නිබ්බානං පස්සන්තො සච්ඡිකරොතීති. යෙ යෙ ධම්මා සච්ඡිකතා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා ඵස්සිතා හොන්තී’’ති (පටි. ම. 1.29).

Furthermore, it was said: 'Seeing form, one realizes it. Seeing feeling… seeing consciousness, one realizes it. Seeing the eye… seeing aging and death… seeing Nibbāna which culminates in the deathless, one realizes it. Whatever states are realized, those states are contacted' (Paṭis I 29).

පඨමමග්ගක්ඛණෙ පන නිබ්බානදස්සනං දස්සනසච්ඡිකිරියා. සෙසමග්ගක්ඛණෙසු භාවනාසච්ඡිකිරියාති. සා දුවිධාපි ඉධ අධිප්පෙතා. තස්මා දස්සනභාවනාවසෙන නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියා ඉමස්ස ඤාණස්ස කිච්චන්ති වෙදිතබ්බං.

However, at the moment of the first path, the seeing of Nibbāna is realization by seeing. In the moments of the remaining paths, it is realization by development. Both these kinds of supramundane realization are intended here. Therefore, it should be understood that the realization of Nibbāna by way of seeing and development is the function of this knowledge.

853. ද්වෙ [Pg.339] භාවනා අභිමතාති භාවනා පන ලොකියභාවනා ලොකුත්තරභාවනාති ද්වෙයෙව අභිමතා. තත්ථ ලොකියානං සීලසමාධිපඤ්ඤානං උප්පාදනං, තාහි ච සන්තානවාසනං ලොකියභාවනා. ලොකුත්තරානං උප්පාදනං, තාහි ච සන්තානවාසනං ලොකුත්තරභාවනා. තාසු ඉධ ලොකුත්තරා අධිප්පෙතා. ලොකුත්තරානි හි සීලාදීනි චතුබ්බිධම්පෙතං ඤාණං උප්පාදෙති. තෙසං සහජාතපච්චයාදිතාය තෙහි ච සන්තානං වාසෙතීති ලොකුත්තරභාවනාවස්ස කිච්චන්ති.

853. As to 'Two kinds of development are intended': only two kinds of development are intended, that is, mundane development and supramundane development. Herein, the generation of mundane virtue, concentration, and wisdom, and the imbuing of the mental continuum with them, is mundane development. The generation of their supramundane counterparts, and the imbuing of the mental continuum with them, is supramundane development. Of these, the supramundane is intended here. For this fourfold knowledge generates the supramundane qualities of virtue and so on, owing to their being co-nascent conditions, etc., and it also imbues the continuum with them. Therefore, supramundane development is its function.

එවං –

Thus—

කිච්චානි පරිඤ්ඤාදීනි, යානි වුත්තානි අභිසමයකාලෙ;

තානි ච යථාසභාවෙන, ජානිතබ්බානි සබ්බානීති.

The functions, beginning with full understanding, which are spoken of for the time of breakthrough; all of them should be known in accordance with their true nature.

එත්තාවතා ච –

And thus far—

‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති. –

“Established in virtue, a wise person should develop concentration and wisdom.”

එවං සරූපෙනෙව ආභතාය පඤ්ඤාභාවනාය විධානදස්සනත්ථං යං වුත්තං ‘‘මූලභූතා ද්වෙ විසුද්ධියො සම්පාදෙත්වා සරීරභූතා පඤ්ච විසුද්ධියො සම්පාදෙන්තෙන භාවෙතබ්බා’’ති, තං විත්ථාරිතං හොති. කථං භාවෙතබ්බාති අයඤ්ච පඤ්හො විස්සජ්ජිතොති.

Thus, what was said in order to show the method for the development of wisdom as presented in its own form—namely, 'It should be developed by one who, having accomplished the two root purifications, accomplishes the five purifications that are its body'—has now been explained in detail. And the question, 'How should it be developed?' has also been answered.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, composed for the delight of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

in the Section on the Development of Wisdom,

ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනිද්දෙසො නාම

the Exposition on the Purification by Knowledge and Vision,

බාවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

the Twenty-Second Chapter.

23. පඤ්ඤාභාවනානිසංසනිද්දෙසො

23. Exposition on the Benefits of Developing Wisdom

ආනිසංසපකාසනා

The Declaration of the Benefits

854. යං [Pg.340] පන වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාභාවනාය කො ආනිසංසො’’ති, තත්ථ වදාම. අයඤ්හි පඤ්ඤාභාවනා නාම අනෙකසතානිසංසා. තස්සා දීඝෙනාපි අද්ධුනා න සුකරං විත්ථාරතො ආනිසංසං පකාසෙතුං. සඞ්ඛෙපතො පනස්සා නානාකිලෙසවිද්ධංසනං, අරියඵලරසානුභවනං, නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනසමත්ථතා, ආහුනෙය්‍යභාවාදිසිද්ධීති අයමානිසංසො වෙදිතබ්බො.

854. Now, as to what was asked, 'What is the benefit of developing wisdom?', we shall speak on that. This development of wisdom has many hundreds of benefits. It is not easy to declare its benefits in detail even over a long period of time. In brief, however, its benefit should be understood as this: the destruction of manifold defilements, the experiencing of the taste of the noble fruit, the capability to enter the attainment of cessation, and the accomplishment of states such as being worthy of offerings.

නානාකිලෙසවිද්ධංසනකථා

The Discourse on the Destruction of Manifold Defilements

855. තත්ථ යං නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සක්කායදිට්ඨාදීනං වසෙන නානාකිලෙසවිද්ධංසනං වුත්තං, අයං ලොකිකාය පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසො. යං අරියමග්ගක්ඛණෙ සංයොජනාදීනං වසෙන නානාකිලෙසවිද්ධංසනං වුත්තං, අයං ලොකුත්තරාය පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසොති වෙදිතබ්බො.

855. Herein, the destruction of manifold defilements by way of abandoning identity view and so on, beginning from the defining of mentality-materiality, has been spoken of; this is the benefit of the mundane development of wisdom. The destruction of manifold defilements by way of abandoning the fetters and so on at the moment of the noble path has been spoken of; this should be understood as the benefit of the supramundane development of wisdom.

භීමවෙගානුපතිතා, අසනීව සිලුච්චයෙ;

වායුවෙගසමුට්ඨිතො, අරඤ්ඤමිව පාවකො.

Like a thunderbolt of dreadful velocity falling upon a mountain peak; like a forest fire stirred up by the force of the wind;

අන්ධකාරං විය රවි, සතෙජුජ්ජලමණ්ඩලො;

දීඝරත්තානුපතිතං, සබ්බානත්ථවිධායකං.

like the sun with its blazing, brilliant orb dispelling the darkness; that which has persisted for a long night, the cause of all misfortune—

කිලෙසජාලං පඤ්ඤා හි, විද්ධංසයති භාවිතා;

සන්දිට්ඨිකමතො ජඤ්ඤා, ආනිසංසමිමං ඉධ.

the net of defilements—is shattered by wisdom when it is developed. Therefore, one should know this as the benefit visible here.

ඵලසමාපත්තිකථා

The Discourse on the Attainment of Fruition

856. අරියඵලරසානුභවනන්ති න කෙවලඤ්ච කිලෙසවිද්ධංසනඤ්ඤෙව, අරියඵලරසානුභවනම්පි පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසො. අරියඵලන්ති හි සොතාපත්තිඵලාදි සාමඤ්ඤඵලං වුච්චති. තස්ස ද්වීහාකාරෙහි රසානුභවනං හොති. මග්ගවීථියඤ්ච ඵලසමාපත්තිවසෙන ච පවත්තියං. තත්‍රාස්ස මග්ගවීථියං පවත්ති දස්සිතායෙව.

856. And the experience of the taste of the noble fruits: it is not only the destruction of defilements, but the experience of the taste of the noble fruits is also a benefit of the development of wisdom. Indeed, the noble fruit refers to the fruit of recluseship, such as the fruit of stream-entry and so on. The experience of its taste occurs in two ways: in the path-process and by way of the attainment of fruition. Therein, its occurrence in the path-process has already been shown.

857. අපිච [Pg.341] යෙ ‘‘සංයොජනප්පහානමත්තමෙව ඵලං නාම, න කොචි අඤ්ඤො ධම්මො අත්ථී’’ති වදන්ති, තෙසං අනුනයත්ථං ඉදං සුත්තම්පි දස්සෙතබ්බං – ‘‘කථං පයොගපටිප්පස්සද්ධිපඤ්ඤා ඵලෙ ඤාණං? සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨියා වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තම්පයොගපටිප්පස්සද්ධත්තා උප්පජ්ජති සම්මාදිට්ඨි, මග්ගස්සෙතං ඵල’’න්ති (පටි. ම. 1.63) විත්ථාරෙතබ්බං.

857. Furthermore, for those who say, 'The fruit is merely the abandoning of fetters, and there is no other phenomenon,' this discourse should be shown to them for their persuasion: 'How is wisdom in the calming of application knowledge in the fruit? At the moment of the stream-entry path, by means of seeing, right view emerges from wrong view; it emerges from the defilements and aggregates that follow it; and it emerges from all external signs. Due to the calming of that application, right view arises—this is the fruit of the path.' (Paṭisambhidāmagga 1.63) This should be elaborated.

‘‘චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා, චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි, ඉමෙ ධම්මා අප්පමාණාරම්මණා’’ (ධ. ස. 1422). ‘‘මහග්ගතො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.62) එවමාදීනිපි චෙත්ථ සාධකානි.

'Four paths are not included, and four fruits of recluseship; these phenomena have an immeasurable object.' (Dhammasaṅgaṇī 1422) 'An exalted phenomenon is a condition for an immeasurable phenomenon by way of the contiguity condition,' (Paṭṭhāna 2.12.62) and so on—these are also proofs here.

858. ඵලසමාපත්තියං පවත්තිදස්සනත්ථං පනස්ස ඉදං පඤ්හාකම්මං – කා ඵලසමාපත්ති, කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්ති, කස්මා සමාපජ්ජන්ති, කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානං, කිං ඵලස්ස අනන්තරං, කස්ස ච ඵලං අනන්තරන්ති?

858. Now, to show its occurrence in the attainment of fruition, this is the set of questions: What is the attainment of fruition? Who attains it, and who does not? Why do they attain it? How does its attainment come about? How does one abide? How does one emerge? What is immediately after fruition? And of what is fruition the immediate successor?

859. තත්ථ කා ඵලසමාපත්තීති යා අරියඵලස්ස නිරොධෙ අප්පනා.

859. Herein, what is fruition attainment? It is the absorption of the noble fruit into cessation.

860. කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්තීති සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා න සමාපජ්ජන්ති. කස්මා? අනධිගතත්තා. අරියා පන සබ්බෙපි සමාපජ්ජන්ති. කස්මා? අධිගතත්තා. උපරිමා පන හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජන්ති, පුග්ගලන්තරභාවුපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා. හෙට්ඨිමා ච උපරිමං, අනධිගතත්තා. අත්තනො අත්තනොයෙව පන ඵලං සමාපජ්ජන්තීති ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං.

860. Who attains it, and who does not attain it? All ordinary people do not attain it. Why? Because they have not attained it. However, all noble ones attain it. Why? Because they have attained it. Furthermore, the higher ones do not attain the lower, because it has been superseded by the attainment of the state of another person. And the lower do not attain the higher, because they have not attained it. But they attain only their own fruition—this is the conclusion here.

කෙචි පන ‘‘සොතාපන්නසකදාගාමිනොපි න සමාපජ්ජන්ති. උපරිමා ද්වෙයෙව සමාපජ්ජන්තී’’ති වදන්ති. ඉදඤ්ච තෙසං කාරණං, එතෙ හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිනොති. තං පුථුජ්ජනස්සාපි අත්තනා පටිලද්ධලොකියසමාධිසමාපජ්ජනතො අකාරණමෙව. කිඤ්චෙත්ථ කාරණාකාරණචින්තාය. නනු පාළියංයෙව වුත්තං – ‘‘කතමෙ දස ගොත්‍රභුධම්මා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති? සොතාපත්තිමග්ගපටිලාභත්ථාය උප්පාදං පවත්තං…පෙ… උපායාසං බහිද්ධා සඞ්ඛාරනිමිත්තං අභිභුය්‍යතීති ගොත්‍රභු. සොතාපත්තිඵලසමාපත්තත්ථාය සකදාගාමිමග්ගං [Pg.342] …පෙ… අරහත්තඵලසමාපත්තත්ථාය… සුඤ්ඤතවිහාරසමාපත්තත්ථාය… අනිමිත්තවිහාරසමාපත්තත්ථාය උප්පාදං…පෙ… බහිද්ධා සඞ්ඛාරනිමිත්තං අභිභුය්‍යතීති ගොත්‍රභූ’’ති (පටි. ම. 1.60). තස්මා සබ්බෙපි අරියා අත්තනො අත්තනො ඵලං සමාපජ්ජන්තීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

Some, however, say, 'Even stream-enterers and once-returners do not attain it. Only the two higher ones attain it.' And this is their reason: 'For they are fulfillers in concentration.' But that is no reason, since even a worldling can attain a mundane concentration that they have obtained. What is the use here of pondering over reasons and non-reasons? Is it not said in the Pāḷi itself: 'What are the ten change-of-lineage states that arise by way of insight? For the sake of gaining the stream-entry path, the arising, the occurrence... vexation, overcomes the external sign of formations, thus it is change-of-lineage. For the sake of the attainment of stream-entry fruition... for the sake of the once-returner path... up to... for the sake of the attainment of arahant fruition... for the sake of the attainment of the abiding in emptiness... for the sake of the attainment of the abiding in signlessness, the arising... overcomes the external sign of formations, thus it is change-of-lineage' (Paṭisambhidāmagga 1.60). Therefore, it should be concluded here that all noble ones attain their own respective fruitions.

861. කස්මා සමාපජ්ජන්තීති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං. යථා හි රාජා රජ්ජසුඛං, දෙවතා දිබ්බසුඛං අනුභවන්ති, එවං අරියා ‘‘අරියං ලොකුත්තරසුඛං අනුභවිස්සාමා’’ති අද්ධානප්පරිච්ඡෙදං කත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති.

861. Why do they attain it? For the sake of a pleasant abiding in this very life. Just as a king experiences the happiness of kingship and a deity experiences divine happiness, so too the noble ones, having made a determination of time, attain the attainment of fruition at any moment they wish, thinking, 'We shall experience the noble, supramundane happiness.'

862. කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානන්ති ද්වීහි තාව ආකාරෙහි අස්සා සමාපජ්ජනං හොති – නිබ්බානතො අඤ්ඤස්ස ආරම්මණස්ස අමනසිකාරා නිබ්බානස්ස ච මනසිකාරා. යථාහ – ‘‘ද්වෙ ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා සබ්බනිමිත්තානඤ්ච අමනසිකාරො, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරො’’ති (ම. නි. 1.458).

862. How does its attainment come about, how does one abide, and how does one emerge? Firstly, its attainment comes about in two ways: by not attending to any object other than Nibbāna, and by attending to Nibbāna. As it is said: 'There are, friend, two conditions for the attainment of the signless liberation of mind: non-attention to all signs and attention to the signless element' (Majjhima Nikāya 1.458).

863. අයම්පනෙත්ථ සමාපජ්ජනක්කමො. ඵලසමාපත්තත්ථිකෙන හි අරියසාවකෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන උදයබ්බයාදිවසෙන සඞ්ඛාරා විපස්සිතබ්බා. තස්ස පවත්තානුපුබ්බවිපස්සනස්ස සඞ්ඛාරාරම්මණගොත්‍රභුඤාණානන්තරා ඵලසමාපත්තිවසෙන නිරොධෙ චිත්තං අප්පෙති. ඵලසමාපත්තිනින්නතාය චෙත්ථ සෙක්ඛස්සාපි ඵලමෙව උප්පජ්ජති, න මග්ගො.

863. And this here is the sequence of attainment. A noble disciple who desires the attainment of fruition, having gone to a solitary place and being in seclusion, should contemplate formations by way of their arising and passing away, and so on. For one whose insight has progressed in sequence, immediately after the change-of-lineage knowledge which has formations as its object, the mind enters absorption in cessation by way of the attainment of fruition. Here, because of the inclination towards the attainment of fruition, for a trainee too, only fruition arises, not the path.

යෙ පන වදන්ති ‘‘සොතාපන්නො ‘ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිස්සාමී’ති විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සකදාගාමී හොති. සකදාගාමී ච අනාගාමී’’ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘එවං සති අනාගාමී අරහා භවිස්සති, අරහා පච්චෙකබුද්ධො, පච්චෙකබුද්ධො ච බුද්ධො. තස්මා න කිඤ්චි එතං, පාළිවසෙනෙව ච පටික්ඛිත්ත’’න්තිපි න ගහෙතබ්බං. ඉදමෙව පන ගහෙතබ්බං – සෙක්ඛස්සාපි ඵලමෙව උප්පජ්ජති, න මග්ගො. ඵලඤ්චස්ස සචෙ අනෙන පඨමජ්ඣානිකො මග්ගො අධිගතො හොති. පඨමජ්ඣානිකමෙව උප්පජ්ජති. සචෙ දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකො, දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකමෙවාති. එවං තාවස්සා සමාපජ්ජනං හොති.

Those who say, 'A stream-enterer, having established insight thinking, 'I will attain the attainment of fruition,' becomes a once-returner, and a once-returner becomes a non-returner,' should be told: 'If that were so, then a non-returner would become an arahant, an arahant a paccekabuddha, and a paccekabuddha a Buddha.' Therefore, this view is baseless and has been refuted by the Pāḷi itself; it should not be accepted. Instead, this alone should be accepted: 'For a trainee, only fruition arises, not the path.' And their fruition arises according to the path they have attained. If they have attained the first-jhāna path, the first-jhāna fruition arises. If they have attained a path of one of the second jhānas or higher, the fruition of one of the second jhānas or higher arises. Thus, firstly, does its attainment come about.

864. ‘‘තයො [Pg.343] ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතොවිමුත්තියා ඨිතියා සබ්බනිමිත්තානඤ්ච අමනසිකාරො, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරො, පුබ්බෙ ච අභිසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.458) වචනතො පනස්සා තීහාකාරෙහි ඨානං හොති. තත්ථ පුබ්බෙ ච අභිසඞ්ඛාරොති සමාපත්තිතො පුබ්බෙ කාලපරිච්ඡෙදො. ‘‘අසුකස්මිං නාම කාලෙ වුට්ඨහිස්සාමී’’ති පරිච්ඡින්නත්තා හිස්සා යාව සො කාලො නාගච්ඡති, තාව ඨානං හොති. එවමස්සා ඨානං හොතීති.

864. 'Friend, there are three conditions for the stability of the signless liberation of mind: non-attention to all signs, attention to the signless element, and a prior determination.' (Majjhima Nikāya 1.458) According to this statement, its stability occurs in three ways. Here, 'a prior determination' refers to a determination of time made before the attainment. Because one determines, 'I will emerge at such and such a time,' its stability lasts until that time arrives. Thus its stability occurs.

865. ‘‘ද්වෙ ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත්තාය චෙතොවිමුත්තියා වුට්ඨානාය සබ්බනිමිත්තානඤ්ච මනසිකාරො, අනිමිත්තාය ච ධාතුයා අමනසිකාරො’’ති (ම. නි. 1.458) වචනතො පනස්සා ද්වීහාකාරෙහි වුට්ඨානං හොති. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති රූපනිමිත්තවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණනිමිත්තානං. කාමඤ්ච න සබ්බානෙවෙතානි එකතො මනසිකරොති සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන පනෙතං වුත්තං. තස්මා යං භවඞ්ගස්ස ආරම්මණං හොති, තං මනසිකරොතො ඵලසමාපත්තිවුට්ඨානං හොතීති එවමස්සා වුට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

865. 'Friend, there are two conditions for emerging from the signless liberation of mind: attention to all signs and non-attention to the signless element.' (Majjhima Nikāya 1.458) According to this statement, emergence from it occurs in two ways. Here, 'all signs' refers to the signs of form, feeling, perception, volitional formations, and consciousness. Although one does not attend to all of these at once, this is stated in a comprehensive sense. Therefore, when one attends to whatever is the object of the life-continuum, emergence from the attainment of fruition occurs. Thus, emergence from it should be understood.

866. කිං ඵලස්ස අනන්තරං, කස්ස ච ඵලං අනන්තරන්ති ඵලස්ස තාව ඵලමෙව වා අනන්තරං හොති, භවඞ්ගං වා. ඵලං පන අත්ථි මග්ගානන්තරං, අත්ථි ඵලානන්තරං, අත්ථි ගොත්‍රභුඅනන්තරං, අත්ථි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනානන්තරං. තත්ථ මග්ගවීථියං මග්ගානන්තරං, පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං ඵලානන්තරං. ඵලසමාපත්තීසු පුරිමං පුරිමං ගොත්‍රභුඅනන්තරං. ගොත්‍රභූති චෙත්ථ අනුලොමං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පට්ඨානෙ – ‘‘අරහතො අනුලොමං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො. සෙක්ඛානං අනුලොමං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417). යෙන ඵලෙන නිරොධා වුට්ඨානං හොති, තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනානන්තරන්ති. තත්ථ ඨපෙත්වා මග්ගවීථියං උප්පන්නං ඵලං අවසෙසං සබ්බං ඵලසමාපත්තිවසෙන පවත්තං නාම. එවමෙතං මග්ගවීථියං ඵලසමාපත්තියං වා උප්පජ්ජනවසෙන,

866. What follows immediately after fruition, and what does fruition follow immediately after? First, for fruition, either fruition itself or the life-continuum follows immediately. Fruition, however, can follow immediately after the path, after another fruition, after change-of-lineage, or after the base of neither-perception-nor-non-perception. Here, in the path cognitive process, it follows immediately after the path; in a sequence of fruitions, each subsequent fruition follows the preceding one. In fruition attainments, the initial fruition follows immediately after change-of-lineage. Here, 'change-of-lineage' should be understood as conformity. As it is stated in the Paṭṭhāna: 'For an arahant, conformity is a condition for fruition attainment by way of the immediacy condition. For trainees, conformity is a condition for fruition attainment by way of the immediacy condition.' The fruition by which emergence from cessation occurs follows immediately after the base of neither-perception-nor-non-perception. Here, apart from the fruition that arises in the path cognitive process, all remaining fruition is said to occur by way of fruition attainment. Thus, whether arising in the path cognitive process or in fruition attainment,

පටිප්පස්සද්ධදරථං, අමතාරම්මණං සුභං;

වන්තලොකාමිසං සන්තං, සාමඤ්ඤඵලමුත්තමං.

The supreme fruit of recluseship, with anguish pacified, having the Deathless as its object, sublime; with worldly allurements relinquished, serene.

ඔජවන්තෙන සුචිනා, සුඛෙන අභිසන්දිතං;

යෙන සාතාතිසාතෙන, අමතෙන මධුං විය.

Is suffused with a pure bliss, rich in essence, which is surpassingly sweet, like honey mixed with the deathless.

තං [Pg.344] සුඛං තස්ස අරියස්ස, රසභූතමනුත්තරං;

ඵලස්ස පඤ්ඤං භාවෙත්වා, යස්මා වින්දති පණ්ඩිතො.

Because the wise one, having developed wisdom regarding the fruit, attains that supreme happiness of the noble one, which is the very essence of taste.

තස්මා අරියඵලස්සෙතං, රසානුභවනං ඉධ;

විපස්සනාභාවනාය, ආනිසංසොති වුච්චති.

Therefore, this experiencing of the taste of the noble fruit is, in this context, called a benefit of cultivating insight.

නිරොධසමාපත්තිකථා

Discourse on the Attainment of Cessation

867. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනසමත්ථතාති න කෙවලඤ්ච අරියඵලරසානුභවනංයෙව, අයං පන නිරොධසමාපත්තියා සමාපජ්ජනසමත්ථතාපි ඉමිස්සා පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසොති වෙදිතබ්බො.

867. Not only the experience of the taste of the noble fruit, but also this ability to enter the attainment of cessation should be understood as a benefit of this development of wisdom.

තත්‍රිදං නිරොධසමාපත්තියා විභාවනත්ථං පඤ්හාකම්මං – කා නිරොධසමාපත්ති, කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්ති, කත්ථ සමාපජ්ජන්ති, කස්මා සමාපජ්ජන්ති, කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානං, වුට්ඨිතස්ස කිංනින්නං චිත්තං හොති, මතස්ස ච සමාපන්නස්ස ච කො විසෙසො, නිරොධසමාපත්ති කිං සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතා ලොකියා ලොකුත්තරා නිප්ඵන්නා අනිප්ඵන්නාති?

Herein is a set of questions for the clarification of the attainment of cessation: What is the attainment of cessation? Who enters it? Who does not enter it? Where does one enter it? Why does one enter it? How does its entry come about? How does it remain? How does emergence from it occur? Upon emerging, to what is the mind inclined? What is the difference between one who is dead and one who has entered this attainment? Is the attainment of cessation conditioned or unconditioned, worldly or supramundane, produced or unproduced?

868. තත්ථ කා නිරොධසමාපත්තීති යා අනුපුබ්බනිරොධවසෙන චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අප්පවත්ති. කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්තීති සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා, සොතාපන්නා, සකදාගාමිනො, සුක්ඛවිපස්සකා ච අනාගාමිනො, අරහන්තො න සමාපජ්ජන්ති. අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො පන අනාගාමිනො, ඛීණාසවා ච සමාපජ්ජන්ති. ‘‘ද්වීහි බලෙහි සමන්නාගතත්තා, තයො ච සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා, සොළසහි ඤාණචරියාහි, නවහි සමාධිචරියාහි වසීභාවතා පඤ්ඤා නිරොධසමාපත්තියා ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 1.34) හි වුත්තං. අයඤ්ච සම්පදා ඨපෙත්වා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො අනාගාමිඛීණාසවෙ අඤ්ඤෙසං නත්ථි. තස්මා තෙයෙව සමාපජ්ජන්ති, න අඤ්ඤෙ.

868. Herein, what is the attainment of cessation? It is the non-occurrence of mental and mental concomitant states by way of their gradual cessation. Who enters it, and who does not enter it? All worldlings, stream-enterers, once-returners, and non-returners and arahants who are bare-insight practitioners do not enter it. But non-returners and arahants who have obtained the eight attainments do enter it. For it is said: 'Through being endowed with two powers, through the pacification of three formations, with sixteen courses of knowledge, with nine courses of concentration, by mastery, wisdom is the knowledge of the attainment of cessation' (Paṭis. Ma. Mātikā 1.34). And this accomplishment does not exist for others apart from those non-returners and arahants who have obtained the eight attainments. Therefore, only they enter it, not others.

869. කතමානි පනෙත්ථ ද්වෙ බලානි…පෙ… කතමා වසීභාවතාති? න එත්ථ කිඤ්චි අම්හෙහි වත්තබ්බං අත්ථි. සබ්බමිදං එතස්ස උද්දෙසස්ස නිද්දෙසෙ වුත්තමෙව. යථාහ –

869. What, here, are the two powers… and what is mastery? There is nothing for us to say on this matter; all this has already been stated in the explanation of this summary. As it is said:

‘‘ද්වීහි [Pg.345] බලෙහීති ද්වෙ බලානි සමථබලං විපස්සනාබලං. කතමං සමථබලං? නෙක්ඛම්මවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමථබලං. අබ්‍යාපාදවසෙන… ආලොකසඤ්ඤාවසෙන… අවික්ඛෙපවසෙන…පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සිඅස්සාසවසෙන… පටිනිස්සග්ගානුපස්සිපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමථබලන්ති. කෙනට්ඨෙන සමථබලං? පඨමජ්ඣානෙන නීවරණෙ න කම්පතීති සමථබලං. දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරෙ…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය න කම්පතීති සමථබලං. උද්ධච්චෙ ච උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච න කම්පති න චලති න වෙධතීති සමථබලං. ඉදං සමථබලං.

'By two powers' means the two powers: the power of serenity and the power of insight. What is the power of serenity? Unification of mind and non-distraction by way of renunciation is the power of serenity. By way of non-ill will... by way of the perception of light... by way of non-distraction... by way of contemplating relinquishment with inhalation... by way of contemplating relinquishment with exhalation, unification of mind and non-distraction is the power of serenity. In what sense is it the power of serenity? Through the first jhāna, the mind does not waver on account of the hindrances—this is the power of serenity. Through the second jhāna, on account of thought and examination... up to... through the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception, it does not waver on account of the perception of the base of nothingness—this is the power of serenity. It does not waver, shake, or tremble on account of restlessness, or on account of the defilements and aggregates associated with restlessness—this is the power of serenity. This is the power of serenity.

‘‘කතමං විපස්සනාබලං? අනිච්චානුපස්සනා විපස්සනාබලං. දුක්ඛානුපස්සනා… අනත්තානුපස්සනා… නිබ්බිදානුපස්සනා… විරාගානුපස්සනා… නිරොධානුපස්සනා… පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා විපස්සනාබලං. රූපෙ අනිච්චානුපස්සනා…පෙ… රූපෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා විපස්සනාබලං. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ… චක්ඛුස්මිං…පෙ… ජරාමරණෙ අනිච්චානුපස්සනා. ජරාමරණෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා විපස්සනාබලන්ති. කෙනට්ඨෙන විපස්සනාබලං? අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාය න කම්පතීති විපස්සනාබලං. දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාය න කම්පතීති… අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාය න කම්පතීති… නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දියා න කම්පතීති… විරාගානුපස්සනාය රාගෙ න කම්පතීති… නිරොධානුපස්සනාය සමුදයෙ න කම්පතීති… පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානෙ න කම්පතීති විපස්සනාබලං. අවිජ්ජාය ච අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච න කම්පති න චලති න වෙධතීති විපස්සනාබලං. ඉදං විපස්සනාබලං.

What is the power of insight? The contemplation of impermanence is the power of insight. The contemplation of suffering... the contemplation of non-self... the contemplation of disenchantment... the contemplation of dispassion... the contemplation of cessation... the contemplation of relinquishment is the power of insight. The contemplation of impermanence in form... up to... the contemplation of relinquishment in form is the power of insight. In feeling... in perception... in formations... in consciousness... in the eye... up to... in aging-and-death, the contemplation of impermanence... the contemplation of relinquishment in aging-and-death is the power of insight. In what sense is it the power of insight? Through the contemplation of impermanence, one is not shaken by the perception of permanence; therefore, it is the power of insight. Through the contemplation of suffering, one is not shaken by the perception of pleasure... Through the contemplation of non-self, one is not shaken by the perception of self... Through the contemplation of disenchantment, one is not shaken by delight... Through the contemplation of dispassion, one is not shaken by lust... Through the contemplation of cessation, one is not shaken by arising... Through the contemplation of relinquishment, one is not shaken by grasping; therefore, it is the power of insight. One is not shaken, does not move, and does not tremble on account of ignorance, the defilements associated with ignorance, and the aggregates; therefore, it is the power of insight. This is the power of insight.

‘‘තයො ච සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියාති කතමෙසං තිණ්ණන්නං සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා? දුතියජ්ඣානං සමාපන්නස්ස විතක්කවිචාරා වචීසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. චතුත්ථං ඣානං සමාපන්නස්ස අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නස්ස සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චිත්තසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. ඉමෙසං තිණ්ණන්නං සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා.

‘By the stilling of the three formations’: by the stilling of which three formations? For one who has attained the second jhāna, the verbal formations—initial and sustained thought—are stilled. For one who has attained the fourth jhāna, the bodily formations—in-breathing and out-breathing—are stilled. For one who has attained the cessation of perception and feeling, the mental formations—perception and feeling—are stilled. This is by the stilling of these three formations.

‘‘සොළසහි [Pg.346] ඤාණචරියාහීති කතමාහි සොළසහි ඤාණචරියාහි? අනිච්චානුපස්සනා ඤාණචරියා. දුක්ඛා… අනත්තා… නිබ්බිදා… විරාගා… නිරොධා… පටිනිස්සග්ගා… විවට්ටානුපස්සනා ඤාණචරියා. සොතාපත්තිමග්ගො ඤාණචරියා. සොතාපත්තිඵලසමාපත්ති ඤාණචරියා. සකදාගාමිමග්ගො…පෙ… අරහත්තඵලසමාපත්ති ඤාණචරියා. ඉමාහි සොළසහි ඤාණචරියාහි.

‘By sixteen courses of knowledge’: by which sixteen courses of knowledge? The contemplation of impermanence is a course of knowledge. The contemplation of suffering... of non-self... of disenchantment... of dispassion... of cessation... of relinquishment... the contemplation of turning away is a course of knowledge. The path of stream-entry is a course of knowledge. The fruition attainment of stream-entry is a course of knowledge. The path of the once-returner... up to... the fruition attainment of arahantship is a course of knowledge. By these sixteen courses of knowledge.

‘‘නවහි සමාධිචරියාහීති කතමාහි නවහි සමාධිචරියාහි? පඨමජ්ඣානං සමාධිචරියා. දුතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති සමාධිචරියා. පඨමජ්ඣානපටිලාභත්ථාය විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච චිත්තෙකග්ගතා ච…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පටිලාභත්ථාය විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච චිත්තෙකග්ගතා ච. ඉමාහි නවහි සමාධිචරියාහි.

‘By nine courses of concentration’: by which nine courses of concentration? The first jhāna is a course of concentration. The second jhāna... up to... the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception is a course of concentration. The initial thought, sustained thought, rapture, pleasure, and one-pointedness of mind for the purpose of attaining the first jhāna are a course of concentration. By these nine courses of concentration.

‘‘වසීති පඤ්ච වසියො – ආවජ්ජනවසී, සමාපජ්ජනවසී, අධිට්ඨානවසී, වුට්ඨානවසී, පච්චවෙක්ඛණවසී. පඨමජ්ඣානං යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං ආවජ්ජති, ආවජ්ජනාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති ආවජ්ජනවසී. පඨමජ්ඣානං යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජති, සමාපජ්ජනාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති සමාපජ්ජනවසී…පෙ… අධිට්ඨාති අධිට්ඨානෙ…පෙ… වුට්ඨාති වුට්ඨානෙ…පෙ… පච්චවෙක්ඛති පච්චවෙක්ඛණාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති පච්චවෙක්ඛණවසී. දුතියං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං ආවජ්ජති …පෙ… පච්චවෙක්ඛති. පච්චවෙක්ඛණාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති පච්චවෙක්ඛණවසී. ඉමා පඤ්ච වසියො’’ති (පටි. ම. 1.83).

‘Mastery’: there are five masteries—mastery in adverting, mastery in attaining, mastery in resolving, mastery in emerging, and mastery in reviewing. One adverts to the first jhāna wherever one wishes, whenever one wishes, and for as long as one wishes; there being no sluggishness in adverting, it is mastery in adverting. One attains the first jhāna wherever one wishes, whenever one wishes, and for as long as one wishes; there being no sluggishness in attaining, it is mastery in attaining. One resolves on the first jhāna...; there being no sluggishness in resolving, it is mastery in resolving. One emerges from the first jhāna...; there being no sluggishness in emerging, it is mastery in emerging. One reviews the first jhāna...; there being no sluggishness in reviewing, it is mastery in reviewing. For the second jhāna... up to... the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception, one adverts wherever one wishes, whenever one wishes, and for as long as one wishes... and one reviews; there being no sluggishness in reviewing, it is mastery in reviewing. These are the five masteries.

870. එත්ථ ච ‘‘සොළසහි ඤාණචරියාහී’’ති උක්කට්ඨනිද්දෙසො එස. අනාගාමිනො පන චුද්දසහි ඤාණචරියාහි හොති. යදි එවං සකදාගාමිනො ද්වාදසහි සොතාපන්නස්ස ච දසහි කිං න හොතීති? න හොති, සමාධිපාරිබන්ධිකස්ස පඤ්ච කාමගුණිකරාගස්ස අප්පහීනත්තා. තෙසං හි සො අප්පහීනො. තස්මා සමථබලං න පරිපුණ්ණං හොති, තස්මිං අපරිපූරෙ ද්වීහි බලෙහි සමාපජ්ජිතබ්බං නිරොධසමාපත්තිං බලවෙකල්ලෙන සමාපජ්ජිතුං න සක්කොන්ති. අනාගාමිස්ස පන සො පහීනො, තස්මා එස පරිපුණ්ණබලො [Pg.347] හොති. පරිපුණ්ණබලත්තා සක්කොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417). ඉදඤ්හි පට්ඨානෙ මහාපකරණෙ අනාගාමිනොව නිරොධා වුට්ඨානං සන්ධාය වුත්තන්ති.

870. Herein, the expression ‘by sixteen courses of knowledge’ is a designation of the highest instance. For a non-returner, however, it occurs with fourteen courses of knowledge. If so, why does it not occur with twelve for a once-returner and ten for a stream-enterer? It does not, because the lust for the five strands of sensual pleasure, which is an obstruction to concentration, has not been abandoned. For them, it is indeed not abandoned. Therefore, their power of serenity is not complete. When that is incomplete, they are unable, due to insufficient strength, to attain the cessation attainment, which must be entered with two powers. For the non-returner, however, that has been abandoned; therefore, their power is complete. Because their power is complete, they are able. Therefore, the Blessed One said: ‘For one emerging from cessation, the wholesome state of the base of neither-perception-nor-non-perception is a condition for the fruition attainment by way of proximity condition.’ This was said in the Great Treatise, the Paṭṭhāna, with reference to the emergence from cessation of a non-returner.

871. කත්ථ සමාපජ්ජන්තීති පඤ්චවොකාරභවෙ. කස්මා? අනුපුබ්බසමාපත්තිසබ්භාවතො. චතුවොකාරභවෙ පන පඨමජ්ඣානාදීනං උප්පත්ති නත්ථි. තස්මා න සක්කා තත්ථ සමාපජ්ජිතුන්ති. කෙචි පන ‘‘වත්ථුස්ස අභාවා’’ති වදන්ති.

871. ‘Where do they attain it?’ In the five-constituent existence. Why? Because of the presence of the sequential attainments. In the four-constituent existence, however, there is no arising of the first jhāna and so on. Therefore, it cannot be attained there. Some, however, say it is due to the absence of a physical basis.

872. කස්මා සමාපජ්ජන්තීති සඞ්ඛාරානං පවත්තිභෙදෙ උක්කණ්ඨිත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අචිත්තකා හුත්වා ‘‘නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමා’’ති සමාපජ්ජන්ති.

872. ‘Why do they attain it?’ Having become weary of the diverse continuity of formations, and having become mindless in this very life, they attain it, thinking: ‘Having reached cessation, Nibbāna, we shall dwell in peace.’

873. කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොතීති සමථවිපස්සනාවසෙන උස්සක්කිත්වා කතපුබ්බකිච්චස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධයතො, එවමස්ස සමාපජ්ජනං හොති. යො හි සමථවසෙනෙව උස්සක්කති, සො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පත්වා තිට්ඨති. යො පන විපස්සනාවසෙනෙව උස්සක්කති, සො ඵලසමාපත්තිං පත්වා තිට්ඨති. යො පන උභයවසෙනෙව උස්සක්කිත්වා පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධෙති, සො තං සමාපජ්ජතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

873. And how does his attainment occur? For one who has striven by means of serenity and insight, and has performed the preliminary duties, while causing the cessation of the base of neither-perception-nor-non-perception—thus does his attainment occur. One who strives only by means of serenity reaches the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception and remains there. But one who strives only by means of insight reaches fruition-attainment and remains there. But one who strives by means of both, having performed the preliminary duties and causing the cessation of the base of neither-perception-nor-non-perception—such a one attains it. This is the summary here.

874. අයං පන විත්ථාරො – ඉධ භික්ඛු නිරොධං සමාපජ්ජිතුකාමො කතභත්තකිච්චො සුධොතහත්ථපාදො විවිත්තෙ ඔකාසෙ සුපඤ්ඤත්තම්හි ආසනෙ නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා, සො පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති.

874. Now, here is the detailed explanation: Here, a bhikkhu who wishes to attain cessation, having finished his meal, with hands and feet well-washed, sits down in a secluded place on a well-prepared seat. He folds his legs crosswise, sets his body erect, establishes mindfulness before him, and first attains the first jhāna. Upon emerging from that, he contemplates the formations therein as impermanent, as suffering, and as not-self.

විපස්සනා පනෙසා තිවිධා හොති – සඞ්ඛාරපරිගණ්හනකවිපස්සනා, ඵලසමාපත්තිවිපස්සනා, නිරොධසමාපත්තිවිපස්සනාති. තත්ථ සඞ්ඛාරපරිගණ්හනකවිපස්සනා මන්දා වා හොතු තික්ඛා වා, මග්ගස්ස පදට්ඨානං හොතියෙව. ඵලසමාපත්තිවිපස්සනා [Pg.348] තික්ඛාව වට්ටති මග්ගභාවනාසදිසා. නිරොධසමාපත්තිවිපස්සනා පන නාතිමන්දනාතිතික්ඛා වට්ටති. තස්මා එස නාතිමන්දාය නාතිතික්ඛාය විපස්සනාය තෙ සඞ්ඛාරෙ විපස්සති.

This insight is of three kinds: insight that comprehends formations, insight for fruition-attainment, and insight for cessation-attainment. Among these, the insight that comprehends formations, whether weak or sharp, serves as the basis for the path. The insight for fruition-attainment is suitable only when sharp, like the development of the path. The insight for cessation-attainment, however, is suitable when it is neither too weak nor too sharp. Therefore, he contemplates those formations with insight that is neither too weak nor too sharp.

තතො දුතියං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. තතො තතියං ඣානං…පෙ… තතො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. තථා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය චතුබ්බිධං පුබ්බකිච්චං කරොති – නානාබද්ධඅවිකොපනං, සඞ්ඝපටිමානනං, සත්ථුපක්කොසනං, අද්ධානපරිච්ඡෙදන්ති.

Then, he attains the second jhāna and, upon emerging, contemplates the formations therein just as before. Next, he attains the third jhāna... and so on... up to the base of infinite consciousness. Upon emerging, he contemplates the formations therein just as before. Similarly, after attaining the base of nothingness and emerging, he performs four preliminary duties: ensuring the non-disturbance of separate requisites, awaiting the Saṅgha, the Teacher’s summons, and determining the duration.

875. තත්ථ නානාබද්ධඅවිකොපනන්ති යං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං එකාබද්ධං න හොති, නානාබද්ධං හුත්වා ඨිතං පත්තචීවරං වා මඤ්චපීඨං වා නිවාසගෙහං වා අඤ්ඤං වා පන කිඤ්චි පරික්ඛාරජාතං, තං යථා න විකුප්පති, අග්ගිඋදකවාතචොරඋන්දූරාදීනං වසෙන න විනස්සති, එවං අධිට්ඨාතබ්බං.

875. Herein, “ensuring the non-disturbance of separate requisites” means that whatever is not attached to this bhikkhu, but stands apart—such as a bowl and robes, a bed and chair, a dwelling, or any other kind of requisite—should be resolved upon so that it is not disturbed, so that it is not destroyed by fire, water, wind, thieves, rats, and so on.

තත්‍රිදං අධිට්ඨානවිධානං ‘‘ඉදඤ්ච ඉදඤ්ච ඉමස්මිං සත්තාහබ්භන්තරෙ මා අග්ගිනා ඣායතු, මා උදකෙන වුය්හතු, මා වාතෙන විද්ධංසතු, මා චොරෙහි හරියතු, මා උන්දූරාදීහි ඛජ්ජතූ’’ති. එවං අධිට්ඨිතෙ තං සත්තාහං තස්ස න කොචි පරිස්සයො හොති.

The method of resolution is as follows: “May this and that not be burned by fire, carried away by water, scattered by wind, stolen by thieves, or gnawed by rats and so on within these seven days.” When it is thus resolved, no danger will occur to it for those seven days.

අනධිට්ඨහතො පන අග්ගිආදීහි විනස්සති මහානාගත්ථෙරස්ස විය. ථෙරො කිර මාතුඋපාසිකාය ගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි. උපාසිකා යාගුං දත්වා ආසනසාලාය නිසීදාපෙසි. ථෙරො නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. තස්මිං නිසින්නෙ ආසනසාලාය අග්ගිනා ගහිතාය සෙසභික්ඛූ අත්තනො අත්තනො නිසින්නාසනං ගහෙත්වා පලායිංසු. ගාමවාසිකා සන්නිපතිත්වා ථෙරං දිස්වා ‘‘අලසසමණො’’ති ආහංසු. අග්ගි තිණවෙණුකට්ඨානි ඣාපෙත්වා ථෙරං පරික්ඛිපිත්වා අට්ඨාසි. මනුස්සා ඝටෙහි උදකං ආහරිත්වා නිබ්බාපෙත්වා ඡාරිකං අපනෙත්වා පරිභණ්ඩං කත්වා පුප්ඵානි විකිරිත්වා නමස්සමානා අට්ඨංසු. ථෙරො පරිච්ඡින්නකාලවසෙන වුට්ඨාය තෙ දිස්වා ‘‘පාකටොම්හි ජාතො’’ති වෙහාසං උප්පතිත්වා පියඞ්ගුදීපං අගමාසි. ඉදං නානාබද්ධඅවිකොපනං නාම.

But for one who does not make such a resolution, they may be destroyed by fire and so on, as in the case of the Elder Mahānāga. It is said that the elder entered his mother-laywoman's village for alms. The laywoman offered him rice gruel and had him sit in the assembly hall. The elder attained cessation and sat there. While he was seated, the assembly hall caught fire, and the other bhikkhus grabbed their own sitting mats and fled. The villagers gathered and, seeing the elder, said, “A lazy monk!” The fire burned the grass, bamboo, and wood, but it encircled the elder and stopped. People brought water in pots, extinguished the fire, cleared away the ashes, prepared the ground, scattered flowers, and stood paying homage. The elder, emerging at the predetermined time, saw them and, thinking “I have become conspicuous,” rose into the air and went to Piyaṅgu Island. This is what is called “ensuring the non-disturbance of separate requisites.”

යං එකාබද්ධං හොති නිවාසනපාවුරණං වා නිසින්නාසනං වා, තත්ථ විසුං අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි. සමාපත්තිවසෙනෙව නං රක්ඛති ආයස්මතො සඤ්ජීවස්ස විය[Pg.349]. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ආයස්මතො සඤ්ජීවස්ස සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි, ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධී’’ති.

Whatever is attached to one, whether it be the lower or upper robe, or the sitting cloth, there is no need for a separate act of resolution regarding it. The attainment itself protects it by its power, as in the case of the Venerable Sañjīva. For it has been said: “The psychic power of the Venerable Sañjīva was by the diffusion of concentration; the psychic power of the Venerable Sāriputta was by the diffusion of concentration.”

876. සඞ්ඝපටිමානනන්ති සඞ්ඝස්ස පටිමානනං උදික්ඛනං. යාව එසො භික්ඛු ආගච්ඡති, තාව සඞ්ඝකම්මස්ස අකරණන්ති අත්ථො. එත්ථ ච න පටිමානනං එතස්ස පුබ්බකිච්චං, පටිමානනාවජ්ජනං පන පුබ්බකිච්චං. තස්මා එවං ආවජ්ජිතබ්බං ‘‘සචෙ මයි සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ සඞ්ඝො උත්තිකම්මාදීසු කිඤ්චිදෙව කම්මං කත්තුකාමො හොති, යාව මං කොචි භික්ඛු ආගන්ත්වා න පක්කොසති, තාවදෙව වුට්ඨහිස්සාමී’’ති. එවං කත්වා සමාපන්නො හි තස්මිං සමයෙ වුට්ඨාතියෙව.

876. “Awaiting the Saṅgha” means awaiting or looking out for the Saṅgha. The meaning is that no formal act of the Saṅgha should be performed until this bhikkhu arrives. Here, the awaiting itself is not his preliminary duty, but advertence to the awaiting is the preliminary duty. Therefore, one should advert thus: “If, while I am sitting for seven days having entered the attainment of cessation, the Saṅgha wishes to perform any formal act, such as one initiated by a motion, and so on, I will emerge even before a bhikkhu comes and summons me.” Having done so, one who has entered the attainment will indeed emerge at that time.

යො පන එවං න කරොති, සඞ්ඝො ච සන්නිපතිත්වා තං අපස්සන්තො ‘‘අසුකො භික්ඛු කුහි’’න්ති ‘‘නිරොධසමාපන්නො’’ති වුත්තෙ සඞ්ඝො කඤ්චි භික්ඛුං පෙසෙති ‘‘ගච්ඡ නං සඞ්ඝස්ස වචනෙන පක්කොසාහී’’ති. අථස්ස තෙන භික්ඛුනා සවනූපචාරෙ ඨත්වා ‘‘සඞ්ඝො තං ආවුසො පටිමානෙතී’’ති වුත්තමත්තෙව වුට්ඨානං හොති. එවං ගරුකා හි සඞ්ඝස්ස ආණා නාම. තස්මා තං ආවජ්ජිත්වා යථා සයමෙව වුට්ඨාති, එවං සමාපජ්ජිතබ්බං.

But for one who does not do so—when the Saṅgha has gathered and, not seeing him, asks, “Where is such-and-such a bhikkhu?” and is told, “He has entered the attainment of cessation”—the Saṅgha sends a certain bhikkhu, saying, “Go, summon him in the Saṅgha’s name.” Then, when that bhikkhu stands within earshot and says, “The Saṅgha is waiting for you, friend,” his emergence occurs as soon as these words are spoken. For the Saṅgha’s command is indeed weighty. Therefore, having adverted to this, one should enter the attainment in such a way that one emerges on one’s own.

877. සත්ථුපක්කොසනන්ති ඉධාපි සත්ථුපක්කොසනාවජ්ජනමෙව ඉමස්ස කිච්චං. තස්මා තම්පි එවං ආවජ්ජිතබ්බං ‘‘සචෙ මයි සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ සත්ථා ඔතිණ්ණවත්ථුස්මිං සික්ඛාපදං වා පඤ්ඤපෙති, තථාරූපාය වා අත්ථුප්පත්තියා ධම්මං දෙසෙති, යාව මං කොචි ආගන්ත්වා න පක්කොසති, තාවදෙව වුට්ඨහිස්සාමී’’ති. එවං කත්වා නිසින්නො හි තස්මිං සමයෙ වුට්ඨාතියෙව.

877. “The Teacher’s summons”: Here too, his duty is simply advertence to the Teacher’s summons. Therefore, one should advert thus: “If, while I am sitting having entered into cessation for seven days, the Teacher lays down a training rule concerning a matter that has arisen or teaches the Dhamma because of such an occurrence, I shall arise even before someone comes and summons me.” For one who has done so and is sitting will indeed arise at that time.

යො පන එවං න කරොති, සත්ථා ච සඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ තං අපස්සන්තො ‘‘අසුකො භික්ඛු කුහි’’න්ති ‘‘නිරොධසමාපන්නො’’ති වුත්තෙ කඤ්චි භික්ඛුං පෙසෙති ‘‘ගච්ඡ නං මම වචනෙන පක්කොසා’’ති. අථස්ස තෙන භික්ඛුනා සවනූපචාරෙ ඨත්වා ‘‘සත්ථා ආයස්මන්තං ආමන්තෙතී’’ති වුත්තමත්තෙව වුට්ඨානං හොති. එවං ගරුකං හි සත්ථුපක්කොසනං, තස්මා තං ආවජ්ජිත්වා යථා සයමෙව වුට්ඨාති, එවං සමාපජ්ජිතබ්බං.

But as for one who does not do so—when the Teacher, with the Saṅgha assembled, does not see him and asks, “Where is that bhikkhu?” and is told, “He has attained cessation”—he sends a bhikkhu, saying, “Go, summon him in my name.” Then, when that bhikkhu stands within earshot and says, “The Teacher summons the venerable one,” his arising occurs upon those very words being spoken. For the Teacher’s summons is indeed weighty. Therefore, having adverted to this, one should enter the attainment in such a way that one emerges on one’s own.

878. අද්ධානපරිච්ඡෙදොති ජීවිතද්ධානස්ස පරිච්ඡෙදො. ඉමිනා භික්ඛුනා අද්ධානපරිච්ඡෙදෙ සුකුසලෙන භවිතබ්බං. අත්තනො ‘‘ආයුසඞ්ඛාරා සත්තාහං [Pg.350] පවත්තිස්සන්ති න පවත්තිස්සන්තී’’ති ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතබ්බං. සචෙ හි සත්තාහබ්භන්තරෙ නිරුජ්ඣනකෙ ආයුසඞ්ඛාරෙ අනාවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජති, නාස්ස නිරොධසමාපත්ති මරණං පටිබාහිතුං සක්කොති. අන්තොනිරොධෙ මරණස්ස නත්ථිතාය අන්තරාව සමාපත්තිතො වුට්ඨාති. තස්මා එතං ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතබ්බං. අවසෙසං හි අනාවජ්ජිතුම්පි වට්ටති. ඉදං පන ආවජ්ජිතබ්බමෙවාති වුත්තං.

878. “Determining the duration” is the determination of the duration of life. This bhikkhu must be very skilled in determining the duration. He should enter the attainment only after adverting, “Will my life-formations continue for seven days, or will they not?” For if he enters the attainment without adverting to his life-formations that are liable to cease within seven days, his attainment of cessation will not be able to avert death. Since there is no death within cessation, he arises from the attainment in the interim. Therefore, one should enter the attainment only after adverting to this. For it is permissible not to advert to the rest, but this must indeed be adverted to—so it is said.

879. සො එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඉමං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති. අථෙකං වා ද්වෙ වා චිත්තවාරෙ අතික්කමිත්වා අචිත්තකො හොති, නිරොධං ඵුසති. කස්මා පනස්ස ද්වින්නං චිත්තානං උපරිචිත්තානි න පවත්තන්තීති? නිරොධස්ස පයොගත්තා. ඉදඤ්හි ඉමස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ සමථවිපස්සනාධම්මෙ යුගනද්ධෙ කත්වා අට්ඨ සමාපත්තිආරොහනං අනුපුබ්බනිරොධස්ස පයොගො, න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියාති නිරොධස්ස පයොගත්තා ද්වින්නං චිත්තානං උපරි න පවත්තන්ති.

879. Having attained the base of nothingness in this way, he emerges and performs this preliminary task, then attains the base of neither-perception-nor-non-perception. After one or two mind-moments pass, he becomes without mind and touches cessation. But why do no further minds arise for him after those two mind-moments? Because of the application for cessation. For this bhikkhu, having yoked together the two qualities of serenity and insight, this ascent through the eight attainments is an application for gradual cessation, not for the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception. Thus, because of the application for cessation, no further minds arise beyond those two mind-moments.

යො පන භික්ඛු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනතො වුට්ඨාය ඉදං පුබ්බකිච්චං අකත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, සො පරතො අචිත්තකො භවිතුං න සක්කොති, පටිනිවත්තිත්වා පුන ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙයෙව පතිට්ඨාති. මග්ගං අගතපුබ්බපුරිසූපමා චෙත්ථ වත්තබ්බා –

But if a bhikkhu, having emerged from the base of nothingness, attains the base of neither-perception-nor-non-perception without performing this preliminary task, he cannot become without mind afterwards. Instead, he turns back and re-establishes himself in the base of nothingness. Here, the simile of a man who has never travelled that road before should be given.

එකො කිර පුරිසො එකං මග්ගං අගතපුබ්බො අන්තරා උදකකන්දරං වා ගම්භීරං උදකචික්ඛල්ලං අතික්කමිත්වා ඨපිතං චණ්ඩාතපසන්තත්තපාසාණං වා ආගම්ම තං නිවාසනපාවුරණං අසණ්ඨපෙත්වාව කන්දරං ඔරූළ්හො පරික්ඛාරතෙමනභයෙන පුනදෙව තීරෙ පතිට්ඨාති. පාසාණං අක්කමිත්වාපි සන්තත්තපාදො පුනදෙව ඔරභාගෙ පතිට්ඨාති. තත්ථ යථා සො පුරිසො අසණ්ඨපිතනිවාසනපාවුරණත්තා කන්දරං ඔතිණ්ණමත්තොව, තත්තපාසාණං අක්කන්තමත්තො එව ච පටිනිවත්තිත්වා ඔරතොව පතිට්ඨාති, එවං යොගාවචරොපි පුබ්බකිච්චස්ස අකතත්තා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නමත්තොව පටිනිවත්තිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ පතිට්ඨාති.

It is said that a man who had never traveled a certain path before came upon a water ravine or a deep, muddy mire. Without properly arranging his lower and upper garments, he descended into the ravine but, fearing his robes would get wet, returned to the bank. Or, having stepped onto a scorching hot stone, his foot was burned, and he retreated back to the near side. Just as that man, due to not having properly arranged his lower and upper garments, turned back and remained on the near side as soon as he descended into the ravine or stepped onto the hot stone, so too does the yogi, having failed to perform the preliminary task, revert and re-establish himself in the base of nothingness immediately upon attaining the base of neither-perception-nor-non-perception.

යථා පන පුබ්බෙපි තං මග්ගං ගතපුබ්බපුරිසො තං ඨානං ආගම්ම එකං සාටකං දළ්හං නිවාසෙත්වා අපරං හත්ථෙන ගහෙත්වා කන්දරං උත්තරිත්වා තත්තපාසාණං [Pg.351] වා අක්කන්තමත්තකමෙව කරිත්වා පරතො ගච්ඡති, එවමෙවං කතපුබ්බකිච්චො භික්ඛු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වාව පරතො අචිත්තකො හුත්වා නිරොධං ඵුසිත්වා විහරති.

But just as a man who has traveled that path before, upon reaching that spot, firmly fastens one cloth, takes another in his hand, crosses the ravine, or merely takes a quick step onto the hot stone and then proceeds onward, so too does a bhikkhu who has performed the preliminary task. Immediately after attaining the base of neither-perception-nor-non-perception, he becomes without mind, touches cessation, and dwells therein.

880. කථං ඨානන්ති එවං සමාපන්නාය පනස්සා කාලපරිච්ඡෙදවසෙන චෙව අන්තරාආයුක්ඛයසඞ්ඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනාභාවෙන ච ඨානං හොති.

880. How does it last? For this attainment, entered into thus, its duration is due to the determination of the time period and to the absence of the exhaustion of life in the interim, the Saṅgha's waiting, or the Teacher's summons.

881. කථං වුට්ඨානන්ති අනාගාමිස්ස අනාගාමිඵලුප්පත්තියා, අරහතො අරහත්තඵලුප්පත්තියාති එවං ද්වෙධා වුට්ඨානං හොති.

881. How does emerging occur? For a non-returner, it is through the arising of the fruit of non-returning; for an arahant, it is through the arising of the fruit of arahantship. Thus, emerging occurs in these two ways.

882. වුට්ඨිතස්ස කිංනින්නං චිත්තං හොතීති නිබ්බානනින්නං. වුත්තං හෙතං ‘‘සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨිතස්ස ඛො, ආවුසො විසාඛ, භික්ඛුනො විවෙකනින්නං චිත්තං හොති විවෙකපොණං විවෙකපබ්භාර’’න්ති (ම. නි. 1.464).

882. Toward what is the mind inclined after arising? It is inclined toward Nibbāna. For it was said: “Friend Visākha, when a bhikkhu arises from the attainment of the cessation of perception and feeling, his mind inclines toward seclusion, leans toward seclusion, and slopes toward seclusion.”

883. මතස්ස ච සමාපන්නස්ස ච කො විසෙසොති අයම්පි අත්ථො සුත්තෙ වුත්තොයෙව. යථාහ – ‘‘ය්වායං, ආවුසො, මතො කාලඞ්කතො, තස්ස කායසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, වචීසඞ්ඛාරා… චිත්තසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, ආයු පරික්ඛීණො, උස්මා වූපසන්තා, ඉන්ද්‍රියානි පරිභින්නානි. යො චායං භික්ඛු සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො, තස්සපි කායසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, වචීසඞ්ඛාරා… චිත්තසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, ආයු අපරික්ඛීණො, උස්මා අවූපසන්තා, ඉන්ද්‍රියානි අපරිභින්නානී’’ති (ම. නි. 1.457).

883. What is the difference between one who is dead and one who has entered this attainment? This matter too is stated in the sutta. As it is said: “Friend, in the case of one who has died and passed away, their bodily formations have ceased and subsided, their verbal formations... their mental formations have ceased and subsided, their life is exhausted, their warmth has subsided, and their faculties are broken up. But in the case of a bhikkhu who has attained the cessation of perception and feeling, their bodily formations have also ceased and subsided, their verbal formations... their mental formations have ceased and subsided, yet their life is not exhausted, their warmth has not subsided, and their faculties are not broken up.”

884. නිරොධසමාපත්ති සඞ්ඛතාතිආදිපුච්ඡායං පන සඞ්ඛතාතිපි අසඞ්ඛතාතිපි ලොකියාතිපි ලොකුත්තරාතිපි න වත්තබ්බා. කස්මා? සභාවතො නත්ථිතාය. යස්මා පනස්සා සමාපජ්ජන්තස්ස වසෙන සමාපන්නා නාම හොති, තස්මා නිප්ඵන්නාති වත්තුං වට්ටති, නො අනිප්ඵන්නා.

884. As for the question, 'Is the attainment of cessation conditioned?' and so on, it should be said neither that it is conditioned, nor unconditioned, nor mundane, nor supramundane. Why? Because of its non-existence in terms of its own nature. However, since by virtue of the one who attains it, it comes to be called 'attained,' it is therefore fitting to say it is accomplished, not unaccomplished.

ඉති සන්තං සමාපත්තිං, ඉමං අරියනිසෙවිතං;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානමිතිසඞ්ඛං උපාගතං;

භාවෙත්වා අරියං පඤ්ඤං, සමාපජ්ජන්ති පණ්ඩිතා.

Thus, this peaceful attainment, frequented by the Noble Ones, has come to be reckoned as Nibbāna in this very life. Having developed noble wisdom, the wise attain it.

යස්මා තස්මා ඉමිස්සාපි, සමාපත්තිසමත්ථතා;

අරියමග්ගෙසු පඤ්ඤාය, ආනිසංසොති වුච්චතීති.

Therefore, the very capability for this attainment is also said to be a benefit of the wisdom in the Noble Paths.

ආහුනෙය්‍යභාවාදිසිද්ධිකථා

The Discussion on the Accomplishment of Being Worthy of Offerings and So Forth

885. ආහුනෙය්‍යභාවාදිසිද්ධීති [Pg.352] න කෙවලඤ්ච නිරොධසමාපත්තියා සමාපජ්ජනසමත්ථතාව, අයං පන ආහුනෙය්‍යභාවාදිසිද්ධිපි ඉමිස්සා ලොකුත්තරපඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසොති වෙදිතබ්බො. අවිසෙසෙන හි චතුබ්බිධායපි එතිස්සා භාවිතත්තා භාවිතපඤ්ඤො පුග්ගලො සදෙවකස්ස ලොකස්ස ආහුනෙය්‍යො හොති පාහුනෙය්‍යො දක්ඛිණෙය්‍යො අඤ්ජලීකරණීයො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්ස.

885. The accomplishment of being worthy of offerings and so forth: not only is the ability to attain the attainment of cessation a benefit, but this accomplishment of being worthy of offerings and so forth should also be understood as a benefit of developing this supramundane wisdom. For, without distinction, a person who has developed this fourfold wisdom becomes worthy of offerings, worthy of hospitality, worthy of gifts, worthy of reverential salutation, an unsurpassed field of merit for the world with its gods.

886. විසෙසතො පනෙත්ථ පඨමමග්ගපඤ්ඤං තාව භාවෙත්වා මන්දාය විපස්සනාය ආගතො මුදින්ද්‍රියොපි සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම හොති, සත්තසුගතිභවෙ සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති. මජ්ඣිමාය විපස්සනාය ආගතො මජ්ඣිමින්ද්‍රියො කොලංකොලො නාම හොති, ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති. තික්ඛාය විපස්සනාය ආගතො තික්ඛින්ද්‍රියො එකබීජී නාම හොති, එකඤ්ඤෙව මානුසකං භවං නිබ්බත්තෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති.

886. Specifically, in this regard, one who has developed the wisdom of the first path, having come by way of dull insight and possessing dull faculties, is called a 'seven-times-at-most' one; having wandered through seven happy existences, he makes an end of suffering. One who has come by way of middling insight and possessing middling faculties is called a 'family-to-family' one; having run on and wandered through two or three families, he makes an end of suffering. One who has come by way of sharp insight and possessing sharp faculties is called a 'one-seed' one; having brought about only one human existence, he makes an end of suffering.

887. දුතියමග්ගපඤ්ඤං භාවෙත්වා සකදාගාමී නාම හොති, සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති.

887. Having developed the wisdom of the second path, he becomes one called a once-returner. Having come to this world only once more, he makes an end of suffering.

888. තතියමග්ගපඤ්ඤං භාවෙත්වා අනාගාමී නාම හොති. සො ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතාවසෙන අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්චධා. ඉධ විහායනිට්ඨො හොති. තත්ථ අන්තරාපරිනිබ්බායීති යත්ථ කත්ථචි සුද්ධාවාසභවෙ උපපජ්ජිත්වා ආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායති. උපහච්චපරිනිබ්බායීති ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායති. අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන උපරිමග්ගං නිබ්බත්තෙති. සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන උපරිමග්ගං නිබ්බත්තෙති. උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති යත්ථුපපන්නො, තතො උද්ධං යාව අකනිට්ඨභවා ආරුය්හ තත්ථ පරිනිබ්බායති.

888. Having developed the wisdom of the third path, he becomes one called a non-returner. According to the diversity of faculties, he is of five kinds: one who attains final Nibbāna in the interval (antarāparinibbāyī), one who attains final Nibbāna upon landing (upahaccaparinibbāyī), one who attains final Nibbāna without prompting (asaṅkhāraparinibbāyī), one who attains final Nibbāna with prompting (sasaṅkhāraparinibbāyī), and one who goes upstream to the Akaniṭṭha realm (uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī). He is one who makes an end by abandoning this world. Therein, the 'one who attains final Nibbāna in the interval' is one who, having been reborn in some Pure Abode, attains final Nibbāna without reaching the midpoint of the lifespan. The 'one who attains final Nibbāna upon landing' is one who attains final Nibbāna after passing the midpoint of the lifespan. The 'one who attains final Nibbāna without prompting' is one who produces the higher path without prompting, without exertion. The 'one who attains final Nibbāna with prompting' is one who produces the higher path with prompting, with exertion. The 'one who goes upstream to the Akaniṭṭha realm' is one who, from where he has been reborn, ascends up to the Akaniṭṭha existence and there attains final Nibbāna.

889. චතුත්ථමග්ගපඤ්ඤං භාවෙත්වා කොචි සද්ධාවිමුත්තො හොති, කොචි පඤ්ඤාවිමුත්තො හොති, කොචි උභතොභාගවිමුත්තො හොති, කොචි තෙවිජ්ජො, කොචි ඡළභිඤ්ඤො, කොචි පටිසම්භිදප්පභෙදප්පත්තො මහාඛීණාසවො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මග්ගක්ඛණෙ පනෙස තං ජටං විජටෙති නාම[Pg.353]. ඵලක්ඛණෙ විජටිතජටො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො හොතී’’ති.

889. Having developed the wisdom of the fourth path, someone becomes one liberated by faith, someone one liberated by wisdom, someone one liberated in both ways, someone a possessor of the three true knowledges, someone a possessor of the six direct knowledges, or someone a great one whose cankers are destroyed who has reached the diversity of the analytical knowledges. It is with reference to him that it was said: 'At the moment of the path, he is called one who disentangles this tangle. At the moment of fruition, he has disentangled the tangle and is the foremost one worthy of gifts in the world with its gods.'

එවං අනෙකානිසංසා, අරියපඤ්ඤාය භාවනා;

යස්මා තස්මා කරෙය්‍යාථ, රතිං තත්ථ විචක්ඛණො.

Thus the development of noble wisdom has many benefits; therefore a discerning person should take delight in it.

890. එත්තාවතා ච –

890. And thus far –

සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති. –

“A wise man, established in virtue, developing mind and wisdom, an ardent, discerning bhikkhu, can disentangle this tangle.” –

ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ සානිසංසා පඤ්ඤාභාවනා පරිදීපිතා හොතීති.

In the Path of Purification, which is taught by way of virtue, concentration, and wisdom as expressed in this verse, the development of wisdom with its benefits has thus been fully elucidated.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus, in the Path of Purification, made for the delight of good people,

පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ

In the Section on the Development of Wisdom,

පඤ්ඤාභාවනානිසංසනිද්දෙසො නාම

Is the chapter named the Exposition of the Benefits of the Development of Wisdom,

තෙවීසතිමො පරිච්ඡෙදො.

The Twenty-Third Chapter.

නිගමනකථා

The Concluding Account

891. එත්තාවතා [Pg.354] ච –

891. And thus far –

‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජට’’න්ති. –

“A wise man, established in virtue, developing mind and wisdom, an ardent, discerning bhikkhu, can disentangle this tangle.” –

ඉමං ගාථං නික්ඛිපිත්වා යදවොචුම්හ –

Having set down this verse, what we said was:

‘‘ඉමිස්සා දානි ගාථාය, කථිතාය මහෙසිනා;

වණ්ණයන්තො යථාභූතං, අත්ථං සීලාදිභෙදනං.

“Now, explaining as it truly is the meaning of this verse spoken by the Great Seer, with its divisions of virtue and so on...

‘‘සුදුල්ලභං ලභිත්වාන, පබ්බජ්ජං ජිනසාසනෙ;

සීලාදිසඞ්ගහං ඛෙමං, උජුං මග්ගං විසුද්ධියා.

“Having gained the going-forth, so very hard to gain, in the Dispensation of the Conqueror; the secure, straight path to purity, comprised of virtue and so on...

‘‘යථාභූතං අජානන්තා, සුද්ධිකාමාපි යෙ ඉධ;

විසුද්ධිං නාධිගච්ඡන්ති, වායමන්තාපි යොගිනො.

“Those yogis here who, though desiring purity, do not know it as it really is, fail to attain purity even though they strive.

‘‘තෙසං පාමොජ්ජකරණං, සුවිසුද්ධවිනිච්ඡයං;

මහාවිහාරවාසීනං, දෙසනානයනිස්සිතං.

“Causing delight for them, with its completely pure decisions, relying on the teaching method of the dwellers in the Great Monastery...

‘‘විසුද්ධිමග්ගං භාසිස්සං, තං මෙ සක්කච්ච භාසතො;

විසුද්ධිකාමා සබ්බෙපි, නිසාමයථ සාධවො’’ති.

“I shall speak the Path of Purification; so let all you good people who desire purity listen attentively to me as I speak.”

ස්වායං භාසිතො හොති.

That very Path of Purification has now been spoken.

892. තත්ථ ච –

892. And therein:

තෙසං සීලාදිභෙදානං, අත්ථානං යො විනිච්ඡයො;

පඤ්චන්නම්පි නිකායානං, වුත්තො අට්ඨකථානයෙ.

The decision on the meaning of those divisions, such as virtue and so on, has been stated according to the method of the commentaries to the five Nikāyas.

සමාහරිත්වා තං සබ්බං, යෙභුය්‍යෙන සනිච්ඡයො;

සබ්බසඞ්කරදොසෙහි, මුත්තො යස්මා පකාසිතො.

Since, having brought all that together, it has been for the most part explained with its decisions, freed from all faults of confusion,

තස්මා විසුද්ධිකාමෙහි, සුද්ධපඤ්ඤෙහි යොගිහි;

විසුද්ධිමග්ගෙ එතස්මිං, කරණීයොව ආදරොති.

Therefore, by yogis of pure understanding who desire purification, respect should be shown for this Path of Purification.

893.

893.

විභජ්ජවාදිසෙට්ඨානං[Pg.355], ථෙරියානං යසස්සිනං;

මහාවිහාරවාසීනං, වංසජස්ස විභාවිනො.

Of the discerning descendant of the dwellers in the Great Monastery, the best of the Analysts, the glorious Elders,

භදන්තසඞ්ඝපාලස්ස, සුචිසල්ලෙඛවුත්තිනො;

විනයාචාරයුත්තස්ස, යුත්තස්ස පටිපත්තියං.

Of the venerable Saṅghapāla, of pure and austere life, endowed with the discipline and good conduct, devoted to the practice;

ඛන්තිසොරච්චමෙත්තාදි-ගුණභූසිතචෙතසො;

අජ්ඣෙසනං ගහෙත්වාන, කරොන්තෙන ඉමං මයා.

Having accepted the request of him whose mind is adorned with the virtues of patience, gentleness, loving-kindness, and so on, this was composed by me.

සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, යො පත්තො පුඤ්ඤසඤ්චයො;

තස්ස තෙජෙන සබ්බෙපි, සුඛමෙධන්තු පාණිනො.

By the store of merit I have acquired by doing this, out of a desire for the True Dhamma's long endurance, by the power of that merit, may all beings grow in happiness.

894.

894.

විසුද්ධිමග්ගො එසො ච, අන්තරායං විනා ඉධ;

නිට්ඨිතො අට්ඨපඤ්ඤාස-භාණවාරාය පාළියා.

This Path of Purification, free from obstacles here, is completed in fifty-eight recitation portions of the Pāli.

යථා තථෙව ලොකස්ස, සබ්බෙ කල්‍යාණනිස්සිතා;

අනන්තරායා ඉජ්ඣන්තු, සීඝං සීඝං මනොරථාති.

Likewise, may all aspirations of the world, grounded in goodness, succeed without obstacle, swiftly, swiftly.

895. පරම විසුද්ධ සද්ධා බුද්ධි වීරිය පටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජව මද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමය සමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථුසාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදි භෙදගුණපටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අප්පටිහතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන මුදන්තඛෙදකවත්තබ්බෙන කතො විසුද්ධිමග්ගො නාම.

895. The Path of Purification has been composed by the Elder whose name, Buddhaghosa, was given by his preceptors, a native of Morandakheṭaka; who is of vast and pure wisdom, an adornment to the lineage of the Elders dwelling in the Great Monastery—the lamps of the Elder's lineage, of unhindered intellect in states surpassing the human; adorned with the qualities of the sixfold higher knowledge, analytical knowledges, and so forth; a great poet, the foremost debater, speaking what is logical and excellent; endowed with the charm of sweet and noble speech issuing forth from the bliss born of the perfection of the vocal organ; a great grammarian with unhindered power of knowledge in the Teacher's Dispensation, which is divided into the Tipiṭaka and its commentaries; endowed with skill in wisdom; capable of penetrating the depths of his own school and other schools; endowed with the aggregate of virtues such as morality, good conduct, straightforwardness, gentleness, and so forth; and adorned with supreme purity of faith, wisdom, and energy.

896.

896.

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තො කුලපුත්තානං, නයං සීලාදිසුද්ධියා.

May it remain in the world for those who seek to cross over the world, showing to sons of good family the method of purity in virtue and so forth.

යාව [Pg.356] බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති.

So long may the very name 'Buddha'—of the pure-minded Such a One, the foremost in the world, the great sage—endure in the world.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතා විසුද්ධිමග්ගකථා,

Thus, the discourse on the Path of Purification, made for the delight of good people,

පාළිගණනාය පන සා අට්ඨපඤ්ඤාසභාණවාරා හොතීති.

According to the Pāli reckoning, it consists of fifty-eight recitation portions.

විසුද්ධිමග්ගපකරණං නිට්ඨිතං.

The Treatise on the Path of Purification is completed.