Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homenaje a Él, el Bendito, el Noble, el Perfectamente Iluminado por Sí Mismo.

วิสุทฺธิมคฺโค

El Camino de la Purificación (Visuddhimagga).

(ปฐโม ภาโค)

(Primera parte).

นิทานาทิกถา

Explicación de la introducción y otros temas.

๑.

สีเล [Pg.1] ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓);

1. Habiéndose establecido en la virtud, el hombre sabio que desarrolla la mente y la sabiduría, el monje ardiente y prudente, él puede desenredar este enredo.

อิติ หิทํ วุตฺตํ, กสฺมา ปเนตํ วุตฺตํ, ภควนฺตํ กิร สาวตฺถิยํ วิหรนฺตํ รตฺติภาเค อญฺญตโร เทวปุตฺโต อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ –

Así fue dicho esto. Pero, ¿por qué fue dicho? Se dice que, mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, durante la noche, cierto joven de los dioses se le acercó para eliminar su propia duda.

อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา;

ตํ ตํ โคตม ปุจฺฉามิ, โก อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓) –

«Un enredo interno, un enredo externo; los seres están enredados por el enredo. Te pregunto esto, Gotama: ¿quién puede desenredar este enredo?».

อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – ชฏาติ ตณฺหาย ชาลินิยา เอตํ อธิวจนํ. สา หิ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ เหฏฺฐุปริยวเสน ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สํสิพฺพนฏฺเฐน เวฬุคุมฺพาทีนํ สาขาชาลสงฺขาตา ชฏา วิยาติ ชฏา, สา ปเนสา สกปริกฺขารปรปริกฺขาเรสุ สกอตฺตภาวปรอตฺตภาเวสุ อชฺฌตฺติกายตนพาหิรายตเนสุ จ อุปฺปชฺชนโต อนฺโตชฏา พหิชฏาติ วุจฺจติ. ตาย เอวํ อุปฺปชฺชมานาย ชฏาย ชฏิตา ปชา. ยถา นาม เวฬุคุมฺพชฏาทีหิ เวฬุอาทโย, เอวํ ตาย ตณฺหาชฏาย สพฺพาปิ อยํ สตฺตนิกายสงฺขาตา ปชา ชฏิตา วินทฺธา, สํสิพฺพิตาติ อตฺโถ. ยสฺมา จ เอวํ ชฏิตา. ตํ ตํ โคตม ปุจฺฉามีติ ตสฺมา ตํ ปุจฺฉามิ. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. โก อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ อิมํ เอวํ เตธาตุกํ ชเฏตฺวา ฐิตํ ชฏํ โก วิชเฏยฺย, วิชเฏตุํ โก สมตฺโถติ ปุจฺฉติ.

Él planteó esta pregunta. He aquí su significado breve: «enredo» es un nombre para la avidez que es como una red. En efecto, debido a que surge repetidamente respecto a los objetos como las formas visibles y demás, hacia arriba y hacia abajo, en el sentido de entrelazar, es un enredo similar a la maraña de ramas de una arboleda de bambú. Se llama «enredo interno» y «enredo externo» porque surge respecto a las pertenencias propias y ajenas, respecto a los agregados (cuerpos) propios y ajenos, y respecto a las bases internas y externas. Los seres están enredados por este enredo que así surge. Así como el bambú y otros están enredados por la maraña de la arboleda de bambú, así todos estos seres, denominados la asamblea de los seres, están enredados, amarrados y entrelazados por este enredo de la avidez; este es el significado. «Por eso te pregunto esto, Gotama»: puesto que están así enredados, por eso te pregunto a ti. Con el nombre «Gotama», se dirige al Bienaventurado por su linaje. «¿Quién puede desenredar este enredo?»: pregunta quién podría desenredar, quién sería capaz de desenredar este enredo que se mantiene enredando a los tres mundos.

เอวํ [Pg.2] ปุฏฺโฐ ปนสฺส สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณจาโร เทวเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา จตุเวสารชฺชวิสารโท ทสพลธโร อนาวรณญาโณ สมนฺตจกฺขุ ภควา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺโต –

[2] Habiendo sido así interrogado, el Bienaventurado —cuya sabiduría fluye sin obstáculos por todos los fenómenos, dios de los dioses, superior a los Sakkas, superior a los Brahmas, valiente por las cuatro clases de intrepidez, poseedor de los diez poderes, dueño del conocimiento sin velos y del ojo de la omnisciencia— queriendo explicar el significado, dijo:

สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ. –

«Habiéndose establecido en la virtud, el hombre sabio que desarrolla la mente y la sabiduría, el monje ardiente y prudente, él puede desenredar este enredo».

อิมํ คาถมาห.

Recitó esta estrofa.

๒.

อิมิสฺสา ทานิ คาถาย, กถิตาย มเหสินา;

วณฺณยนฺโต ยถาภูตํ, อตฺถํ สีลาทิเภทนํ.

2. Ahora, de este verso pronunciado por el Gran Sabio, describiré el significado real, tal como es, clasificando la virtud y demás.

สุทุลฺลภํ ลภิตฺวาน, ปพฺพชฺชํ ชินสาสเน;

สีลาทิสงฺคหํ เขมํ, อุชุํ มคฺคํ วิสุทฺธิยา.

Habiendo obtenido la vida monástica en la enseñanza del Victorioso, tan difícil de alcanzar, [describiré] el camino recto hacia la purificación, seguro y que comprende la virtud y demás.

ยถาภูตํ อชานนฺตา, สุทฺธิกามาปิ เย อิธ;

วิสุทฺธึ นาธิคจฺฉนฺติ, วายมนฺตาปิ โยคิโน.

Aquellos yoguis que aquí, aun deseando la pureza y esforzándose, no alcanzan la purificación por no conocerla tal como es;

เตสํ ปาโมชฺชกรณํ, สุวิสุทฺธวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิตํ.

para causarles alegría y deleite, basándome en el método de enseñanza de los grandes ancianos que residen en el Mahāvihāra, el cual posee juicios muy puros,

วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสํ, ตํ เม สกฺกจฺจ ภาสโต;

วิสุทฺธิกามา สพฺเพปิ, นิสามยถ สาธโวติ.

expondré el Camino de la Purificación. Escúchenme todos ustedes, hombres de bien que desean la purificación, mientras hablo con atención.

๓. ตตฺถ วิสุทฺธีติ สพฺพมลวิรหิตํ อจฺจนฺตปริสุทฺธํ นิพฺพานํ เวทิตพฺพํ. ตสฺสา วิสุทฺธิยา มคฺโคติ วิสุทฺธิมคฺโค. มคฺโคติ อธิคมูปาโย วุจฺจติ. ตํ วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสามีติ อตฺโถ.

3. 3. En ese contexto, por «purificación» debe entenderse el Nibbāna, que es absolutamente puro y está libre de toda mancha. El camino hacia esa purificación es el «Camino de la Purificación» (Visuddhimagga). Por «camino» se entiende el medio para la obtención. «Expondré ese camino de la purificación» es el sentido.

โส ปนายํ วิสุทฺธิมคฺโค กตฺถจิ วิปสฺสนามตฺตวเสเนว เทสิโต. ยถาห –

Este Camino de la Purificación es enseñado en algunos discursos únicamente mediante el poder de la visión cabal (vipassanā). Como se dice:

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๗);

«Cuando uno ve con sabiduría que todas las formaciones son impermanentes, entonces se desencanta del sufrimiento; este es el camino hacia la purificación» (Dhp. 277).

กตฺถจิ ฌานปญฺญาวเสน. ยถาห –

En algunos discursos, mediante el poder de la absorción (jhāna) y la sabiduría. Como se dice:

‘‘ยมฺหิ ฌานญฺจ ปญฺญา จ, ส เว นิพฺพานสนฺติเก’’ติ. (ธ. ป. ๓๗๒);

«En aquel en quien hay absorción y sabiduría, ese está verdaderamente cerca del Nibbāna» (Dhp. 372).

กตฺถจิ กมฺมาทิวเสน. ยถาห –

En algunos discursos, mediante el poder del kamma y otros factores. Como se dice:

‘‘กมฺมํ [Pg.3] วิชฺชา จ ธมฺโม จ, สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ;

เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ, น โคตฺเตน ธเนน วา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๓๘๗;

สํ. นิ. ๑.๔๘);

[3] «El kamma, el conocimiento, el Dhamma, la virtud y la vida noble: por esto los mortales se purifican, no por el linaje ni por la riqueza» (MN 3.387; SN 1.48).

กตฺถจิ สีลาทิวเสน. ยถาห –

En algunos discursos, mediante el poder de la virtud y otros factores. Como se dice:

‘‘สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน, ปญฺญวา สุสมาหิโต;

อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, โอฆํ ตรติ ทุตฺตร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๖);

«Aquel que es siempre perfecto en la virtud, poseedor de sabiduría, bien concentrado, con energía esforzada y resuelto, cruza el torrente difícil de cruzar» (SN 1.96).

กตฺถจิ สติปฏฺฐานาทิวเสน. ยถาห –

En algunos discursos, mediante el poder de los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna) y otros factores. Como se dice:

‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา…เป… นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๗๓).

«Monjes, este es el único camino para la purificación de los seres... para la realización del Nibbāna, a saber: los cuatro fundamentos de la atención» (DN 2.373).

สมฺมปฺปธานาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ ปน ปญฺหาพฺยากรเณ สีลาทิวเสน เทสิโต.

Lo mismo se aplica a los esfuerzos correctos y demás. Pero en la respuesta a esta pregunta, se enseña mediante la virtud y otros factores.

๔. ตตฺรายํ สงฺเขปวณฺณนา – สีเล ปติฏฺฐายาติ สีเล ฐตฺวา, สีลํ ปริปูรยมาโนเยว เจตฺถ สีเล ฐิโตติ วุจฺจติ. ตสฺมา สีลปริปูรเณน สีเล ปติฏฺฐหิตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. นโรติ สตฺโต. สปญฺโญติ กมฺมชติเหตุกปฏิสนฺธิปญฺญาย ปญฺญวา. จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยนฺติ สมาธิญฺเจว วิปสฺสนญฺจ ภาวยมาโน, จิตฺตสีเสน เหตฺถ สมาธิ นิทฺทิฏฺโฐ. ปญฺญานาเมน จ วิปสฺสนาติ. อาตาปีติ วีริยวา. วีริยญฺหิ กิเลสานํ อาตาปนปริตาปนฏฺเฐน อาตาโปติ วุจฺจติ. ตทสฺส อตฺถีติ อาตาปี. นิปโกติ เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิมินา ปเทน ปาริหาริกปญฺญํ ทสฺเสติ. อิมสฺมิญฺหิ ปญฺหาพฺยากรเณ ติกฺขตฺตุํ ปญฺญา อาคตา. ตตฺถ ปฐมา ชาติปญฺญา, ทุติยา วิปสฺสนาปญฺญา, ตติยา สพฺพกิจฺจปริณายิกา ปาริหาริกปญฺญา. สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติ ภิกฺขุ. โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ โส อิมินา จ สีเลน อิมินา จ จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺฐสมาธินา อิมาย จ ติวิธาย ปญฺญาย อิมินา จ อาตาเปนาติ ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ. เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส ปถวิยํ ปติฏฺฐาย [Pg.4] สุนิสิตํ สตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา มหนฺตํ เวฬุคุมฺพํ วิชเฏยฺย, เอวเมว สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สมาธิสิลายํ สุนิสิตํ วิปสฺสนาปญฺญาสตฺถํ วีริยพลปคฺคหิเตน ปาริหาริกปญฺญาหตฺเถน อุกฺขิปิตฺวา สพฺพมฺปิ ตํ อตฺตโน สนฺตาเน ปติตํ ตณฺหาชฏํ วิชเฏยฺย สญฺฉินฺเทยฺย สมฺปทาเลยฺย. มคฺคกฺขเณ ปเนส ตํ ชฏํ วิชเฏติ นาม. ผลกฺขเณ วิชฏิตชโฏ สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ. เตนาห ภควา –

4. 4. Esta es la explicación resumida: «Habiéndose establecido en la virtud» significa permanecer en la virtud; aquel que está perfeccionando la virtud se dice aquí que «está establecido en la virtud». Por lo tanto, el sentido aquí es: habiéndose establecido en la virtud mediante el perfeccionamiento de la misma. «El hombre» se refiere al ser. «Sabio» significa poseedor de sabiduría por la raíz del renacimiento resultante del kamma. «Desarrolla la mente y la sabiduría» significa que desarrolla la concentración y la visión cabal; con el término «mente» se indica aquí la concentración, y con el nombre «sabiduría», la visión cabal. «Ardiente» significa que posee energía; pues la energía se llama ardor en el sentido de quemar y consumir las impurezas (kilesas). Quien posee eso es ardiente. «Prudente» se refiere a la sabiduría práctica o prudencia; el sentido es que está dotado de ella. Con esta palabra muestra la sabiduría que dirige los asuntos. En esta respuesta a la pregunta, la sabiduría aparece tres veces: la primera es la sabiduría innata (al nacer), la segunda es la sabiduría de la visión cabal y la tercera es la sabiduría práctica que dirige todos los asuntos. «Monje» es aquel que ve el peligro en el ciclo de renacimientos. «Él puede desenredar este enredo» significa que aquel monje dotado de estas seis cualidades —la virtud, la concentración indicada por el término mente, las tres clases de sabiduría y el ardor— [puede desenredarlo]. Así como un hombre, apoyado sobre la tierra, levanta un arma bien afilada y desenreda una gran maraña de bambú, del mismo modo, apoyado sobre la tierra de la virtud, levantando con la mano de la sabiduría práctica sostenida por la fuerza de la energía el arma de la sabiduría de la visión cabal, bien afilada sobre la piedra de la concentración, él desenreda, corta y desgarra todo ese enredo de la avidez que ha caído sobre su propia continuidad. Se dice que él desenreda ese enredo en el momento del sendero (magga), y en el momento del fruto (phala) es alguien que ha desenredado el enredo y es digno de las ofrendas más elevadas del mundo con sus dioses. Por eso dijo el Bienaventurado:

‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓);

“Establecido en la virtud, el hombre sabio, cultivando la mente y la sabiduría; el monje ardiente y prudente, él desenreda este enredo” (Saṃ. Ni. 1.23).

๕. ตตฺรายํ ยาย ปญฺญาย สปญฺโญติ วุตฺโต, ตตฺราสฺส กรณียํ นตฺถิ. ปุริมกมฺมานุภาเวเนว หิสฺส สา สิทฺธา. อาตาปี นิปโกติ เอตฺถ วุตฺตวีริยวเสน ปน เตน สาตจฺจการินา ปญฺญาวเสน จ สมฺปชานการินา หุตฺวา สีเล ปติฏฺฐาย จิตฺตปญฺญาวเสน วุตฺตา สมถวิปสฺสนา ภาเวตพฺพาติ อิมมตฺร ภควา สีลสมาธิปญฺญามุเขน วิสุทฺธิมคฺคํ ทสฺเสติ.

5. En este verso, con respecto a la sabiduría por la cual se dice que es 'sabio' (la sabiduría innata), el yogui no tiene nada que hacer allí, pues esta se ha completado en él por el poder de su karma previo. Sin embargo, mediante el esfuerzo mencionado en el término 'ardiente' (ātāpī) —siendo alguien que se esfuerza con constancia— y mediante la sabiduría mencionada en el término 'prudente' (nipako) —siendo alguien que actúa con plena comprensión (sampajañña)—, debe cultivar la tranquilidad (samatha) y la introspección (vipassanā), indicadas por los términos 'mente y sabiduría', habiéndose establecido en la virtud. De este modo, el Bienaventurado muestra el Camino de la Purificación (Visuddhimagga) a través de la virtud, la concentración y la sabiduría.

เอตฺตาวตา หิ ติสฺโส สิกฺขา, ติวิธกลฺยาณํ สาสนํ, เตวิชฺชตาทีนํ อุปนิสฺสโย, อนฺตทฺวยวชฺชนมชฺฌิมปฏิปตฺติเสวนานิ, อปายาทิสมติกฺกมนุปาโย, ตีหากาเรหิ กิเลสปฺปหานํ, วีติกฺกมาทีนํ ปฏิปกฺโข, สํกิเลสตฺตยวิโสธนํ, โสตาปนฺนาทิภาวสฺส จ การณํ ปกาสิตํ โหติ.

Con esto se declaran las tres enseñanzas (sikkhā), la dispensación (sāsana) con sus tres tipos de bondad, el fundamento para el logro de las tres ciencias (tevijjā) y otros logros similares, el evitar los dos extremos y la práctica del camino medio, el medio para superar los estados de miseria y otros reinos, el abandono de las impurezas (kilesas) de tres formas, la oposición a las transgresiones (vītikkama) y otras etapas, la purificación de las tres contaminaciones y la causa para alcanzar los estados de aquel que ha entrado en la corriente (sotāpanna) y los demás frutos.

กถํ? เอตฺถ หิ สีเลน อธิสีลสิกฺขา ปกาสิตา โหติ, สมาธินา อธิจิตฺตสิกฺขา, ปญฺญาย อธิปญฺญาสิกฺขา.

¿Cómo es esto? Aquí, con la 'virtud' se declara el entrenamiento en la virtud superior (adhisīlasikkhā); con la 'concentración' se declara el entrenamiento en la mente superior (adhicittasikkhā); y con la 'sabiduría' se declara el entrenamiento en la sabiduría superior (adhipaññāsikkhā).

สีเลน จ สาสนสฺส อาทิกลฺยาณตา ปกาสิตา โหติ. ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธ’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙) หิ วจนโต, ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๐) อาทิวจนโต จ สีลํ สาสนสฺส อาทิ, ตญฺจ กลฺยาณํ, อวิปฺปฏิสาราทิคุณาวหตฺตา. สมาธินา มชฺเฌกลฺยาณตา ปกาสิตา โหติ. ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๐) อาทิวจนโต หิ สมาธิ สาสนสฺส มชฺเฌ, โส จ กลฺยาโณ, อิทฺธิวิธาทิคุณาวหตฺตา. ปญฺญาย สาสนสฺส ปริโยสานกลฺยาณตา ปกาสิตา โหติ. ‘‘สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๐) หิ วจนโต, ปญฺญุตฺตรโต [Pg.5] จ ปญฺญา สาสนสฺส ปริโยสานํ, สา จ กลฺยาณํ, อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ตาทิภาวาวหนโต.

Además, con la virtud se declara la bondad inicial de la Enseñanza. Pues, según las palabras: '¿Cuál es el comienzo de los estados saludables? La virtud bien purificada' (Saṃ. Ni. 5.369), y 'No cometer ningún mal' (Dī. Ni. 2.90), la virtud es el comienzo de la Enseñanza; y es buena porque conlleva beneficios como la ausencia de remordimientos. Con la concentración se declara la bondad intermedia. Pues, según las palabras: 'La realización de lo saludable' (Dī. Ni. 2.90), la concentración es el intermedio de la Enseñanza; y es buena porque conlleva beneficios como los poderes sobrenaturales (iddhividha). Con la sabiduría se declara la bondad final de la Enseñanza. Pues, según las palabras: 'La purificación de la propia mente, esta es la enseñanza de los Budas' (Dī. Ni. 2.90), y debido a que la sabiduría es lo supremo, la sabiduría es el final de la Enseñanza; y es buena porque conlleva la ecuanimidad ante lo deseado y lo no deseado (tādibhāva).

‘‘เสโล ยถา เอกฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ นินฺทาปสํสาสุ, น สมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ. (ธ. ป. ๘๑);

–

“Como una roca sólida no es sacudida por el viento, así los sabios no se conmueven ante la crítica o el elogio” (Dha. Pa. 81).

หิ วุตฺตํ.

Porque se ha dicho.

ตถา สีเลน เตวิชฺชตาย อุปนิสฺสโย ปกาสิโต โหติ. สีลสมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาติ, น ตโต ปรํ. สมาธินา ฉฬภิญฺญตาย อุปนิสฺสโย ปกาสิโต โหติ. สมาธิสมฺปทญฺหิ นิสฺสาย ฉ อภิญฺญา ปาปุณาติ, น ตโต ปรํ. ปญฺญาย ปฏิสมฺภิทาปเภทสฺส อุปนิสฺสโย ปกาสิโต โหติ. ปญฺญาสมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ปาปุณาติ, น อญฺเญน การเณน.

Asimismo, con la virtud se declara el fundamento para las tres ciencias (tevijjā). Pues, apoyándose en la perfección de la virtud, se alcanzan las tres ciencias, pero no más allá de eso. Con la concentración se declara el fundamento para los seis conocimientos superiores (chaḷabhiññā). Pues, apoyándose en la perfección de la concentración, se alcanzan los seis conocimientos superiores, pero no más allá de eso. Con la sabiduría se declara el fundamento para las distinciones de los conocimientos analíticos (paṭisambhidā). Pues, apoyándose en la perfección de la sabiduría, se alcanzan los cuatro conocimientos analíticos, y no por otra causa.

สีเลน จ กามสุขลฺลิกานุโยคสงฺขาตสฺส อนฺตสฺส วชฺชนํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา อตฺตกิลมถานุโยคสงฺขาตสฺส. ปญฺญาย มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา เสวนํ ปกาสิตํ โหติ.

Con la virtud se declara el abandono del extremo conocido como la entrega a los placeres sensuales (kāmasukhallikānuyoga). Con la concentración se declara el abandono del extremo conocido como la entrega a la auto-mortificación (attakilamathānuyoga). Con la sabiduría se declara la práctica del camino medio (majjhimā paṭipatti).

ตถา สีเลน อปายสมติกฺกมนุปาโย ปกาสิโต โหติ, สมาธินา กามธาตุสมติกฺกมนุปาโย, ปญฺญาย สพฺพภวสมติกฺกมนุปาโย.

Del mismo modo, con la virtud se declara el medio para superar los estados de miseria (apāya). Con la concentración se declara el medio para superar la esfera de los sentidos (kāmadhātu). Con la sabiduría se declara el medio para superar todas las formas de existencia (bhavas).

สีเลน จ ตทงฺคปฺปหานวเสน กิเลสปฺปหานํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา วิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน, ปญฺญาย สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน.

Con la virtud se declara el abandono de las impurezas mediante el abandono parcial (tadaṅgappahāna). Con la concentración se declara el abandono mediante la supresión (vikkhambhanappahāna). Con la sabiduría se declara el abandono mediante la erradicación definitiva (samucchedappahāna).

ตถา สีเลน กิเลสานํ วีติกฺกมปฏิปกฺโข ปกาสิโต โหติ, สมาธินา ปริยุฏฺฐานปฏิปกฺโข, ปญฺญาย อนุสยปฏิปกฺโข.

Asimismo, con la virtud se declara la oposición a las transgresiones (vītikkama) de las impurezas. Con la concentración se declara la oposición a las manifestaciones (pariyuṭṭhāna) de las impurezas en la mente. Con la sabiduría se declara la oposición a las tendencias latentes (anusaya).

สีเลน จ ทุจฺจริตสํกิเลสวิโสธนํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา ตณฺหาสํกิเลสวิโสธนํ, ปญฺญาย ทิฏฺฐิสํกิเลสวิโสธนํ.

Con la virtud se declara la purificación de la contaminación de la mala conducta (duccarita). Con la concentración se declara la purificación de la contaminación del deseo (taṇhā). Con la sabiduría se declara la purificación de la contaminación de los puntos de vista erróneos (diṭṭhi).

ตถา สีเลน โสตาปนฺนสกทาคามิภาวสฺส การณํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา อนาคามิภาวสฺส, ปญฺญาย อรหตฺตสฺส. โสตาปนฺโน หิ ‘‘สีเลสุ ปริปูรการี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๗) วุตฺโต, ตถา สกทาคามี. อนาคามี [Pg.6] ปน ‘‘สมาธิสฺมึ ปริปูรการี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๗). อรหา ปน ‘‘ปญฺญาย ปริปูรการี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๗).

Asimismo, con la virtud se declara la causa para los estados de 'Aquel que ha entrado en la corriente' (sotāpanna) y del 'Que retorna una vez' (sakadāgāmī). Con la concentración se declara la causa para el estado del 'Que no retorna' (anāgāmī). Con la sabiduría se declara la causa para el estado de Arahant. Pues se dice que el Sotāpanna es 'aquel que cumple plenamente con las virtudes' (A. Ni. 3.87), y lo mismo para el Sakadāgāmī. El Anāgāmī es 'aquel que cumple plenamente con la concentración' (A. Ni. 3.87). Y el Arahant es 'aquel que cumple plenamente con la sabiduría' (A. Ni. 3.87).

เอวํ เอตฺตาวตา ติสฺโส สิกฺขา, ติวิธกลฺยาณํ สาสนํ, เตวิชฺชตาทีนํ อุปนิสฺสโย, อนฺตทฺวยวชฺชนมชฺฌิมปฏิปตฺติเสวนานิ, อปายาทิสมติกฺกมนุปาโย, ตีหากาเรหิ กิเลสปฺปหานํ, วีติกฺกมาทีนํ ปฏิปกฺโข, สํกิเลสตฺตยวิโสธนํ, โสตาปนฺนาทิภาวสฺส จ การณนฺติ อิเม นว, อญฺเญ จ เอวรูปา คุณตฺติกา ปกาสิตา โหนฺตีติ.

Así, mediante lo dicho, se declaran estas nueve tríadas de cualidades: 1) las tres enseñanzas, 2) la bondad triple de la dispensación, 3) el fundamento para las tres ciencias y otros logros, 4) el abandono de los dos extremos y la práctica del camino medio, 5) el medio para superar los estados de miseria y otros, 6) el abandono de las impurezas de tres formas, 7) la oposición a las transgresiones y demás, 8) la purificación de las tres contaminaciones, y 9) la causa para los estados de Sotāpanna y los demás; así como otras tríadas de cualidades similares.

๑. สีลนิทฺเทโส

1. I. EXPLICACIÓN DE LA VIRTUD (Sīlaniddesa)

สีลสรูปาทิกถา

Disertación sobre la naturaleza de la virtud y otros aspectos

๖. เอวํ [Pg.7] อเนกคุณสงฺคาหเกน สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิโตปิ ปเนส วิสุทฺธิมคฺโค อติสงฺเขปเทสิโตเยว โหติ. ตสฺมา นาลํ สพฺเพสํ อุปการายาติ วิตฺถารมสฺส ทสฺเสตุํ สีลํ ตาว อารพฺภ อิทํ ปญฺหากมฺมํ โหติ.

6. Aunque este Camino de la Purificación (Visuddhimagga) ha sido enseñado a través de la virtud, la concentración y la sabiduría, que comprenden numerosas cualidades, se ha expuesto de forma muy resumida. Por lo tanto, dado que no es suficiente para el beneficio de todos, se presentan las siguientes preguntas comenzando por la virtud, con el fin de mostrar su explicación detallada:

กึ สีลํ, เกนฏฺเฐน สีลํ, กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ, กิมานิสํสํ สีลํ, กติวิธํ เจตํ สีลํ, โก จสฺส สํกิเลโส, กึ โวทานนฺติ.

¿Qué es la virtud? ¿En qué sentido es virtud? ¿Cuáles son sus características, su función, su manifestación y su causa próxima? ¿Cuáles son los beneficios de la virtud? ¿De cuántas clases es la virtud? ¿Qué es su contaminación y qué es su purificación?

ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ. กึ สีลนฺติ ปาณาติปาตาทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนาทโย ธมฺมา. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กึ สีลนฺติ เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๙). ตตฺถ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนา. เจตสิกํ สีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วิรติ. อปิจ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตาทีนิ ปชหนฺตสฺส สตฺต กมฺมปถเจตนา. เจตสิกํ สีลํ นาม ‘‘อภิชฺฌํ ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑๗) อาทินา นเยน วุตฺตา อนภิชฺฌาพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิธมฺมา. สํวโร สีลนฺติ เอตฺถ ปญฺจวิเธน สํวโร เวทิตพฺโพ ปาติโมกฺขสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ. ตตฺถ อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโตติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ ปาติโมกฺขสํวโร. รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติ (ที. นิ. ๑.๒๑๓) อยํ สติสํวโร.

Esta es la respuesta a esa pregunta: ¿Qué es la virtud (sīla)? Son los estados como la voluntad (cetanā), etc., de quien se abstiene de matar seres vivos, etc., o de quien cumple con los deberes y las prácticas (vatta-paṭipatti). Así se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga: '¿Qué es la virtud? La voluntad es virtud, el factor mental es virtud, el autocontrol es virtud, la no transgresión es virtud'. Allí, la virtud de la voluntad es la intención de quien se abstiene de matar seres, etc., o de quien cumple con sus deberes. La virtud como factor mental es la abstención (virati) de quien se aparta de matar seres, etc. O bien, la virtud de la voluntad son las siete voluntades de los caminos de la acción (kammapatha) de quien abandona el matar seres, etc. La virtud como factor mental son los estados de no codicia (anabhijjhā), no malevolencia (abyāpāda) y visión correcta (sammādiṭṭhi), descritos de esta manera: 'Habiendo abandonado la codicia, mora con la mente libre de codicia', etc. En cuanto a 'el autocontrol es virtud', aquí el autocontrol (saṃvara) debe entenderse de cinco tipos: autocontrol del Pātimokkha, autocontrol de la atención (sati), autocontrol del conocimiento (ñāṇa), autocontrol de la paciencia (khanti) y autocontrol de la energía (vīriya). De ellos, 'estar dotado y bien provisto de este autocontrol del Pātimokkha' es el autocontrol del Pātimokkha. 'Protege el sentido del ojo, logra el autocontrol en el sentido del ojo' es el autocontrol de la atención.

ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา;

)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเรติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑);

Cualesquiera corrientes que haya en el mundo, (oh Ajita, dijo el Bendito), la atención es su obstrucción. Yo llamo a la atención el cierre de las corrientes; por medio de la sabiduría estas se cierran.

อยํ [Pg.8] ญาณสํวโร. ปจฺจยปฏิเสวนมฺปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติ. โย ปนายํ ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสาติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน อาคโต, อยํ ขนฺติสํวโร นาม. โย จายํ อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตีติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน อาคโต, อยํ วีริยสํวโร นาม. อาชีวปาริสุทฺธิปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติ. อิติ อยํ ปญฺจวิโธปิ สํวโร, ยา จ ปาปภีรุกานํ กุลปุตฺตานํ สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรติ, สพฺพมฺเปตํ สํวรสีลนฺติ เวทิตพฺพํ. อวีติกฺกโม สีลนฺติ สมาทินฺนสีลสฺส กายิกวาจสิโก อนติกฺกโม. อิทํ ตาว กึ สีลนฺติ ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชนํ.

Este es el autocontrol del conocimiento (ñāṇasaṃvaro). El uso reflexivo de los requisitos (paccaya) también se incluye en este. Aquel que es paciente ante el frío y el calor, etc., se llama autocontrol de la paciencia (khantisaṃvaro). Aquel que no tolera los pensamientos sensuales surgidos, etc., se llama autocontrol de la energía (vīriyasaṃvaro). La pureza del medio de vida (ājīvapārisuddhi) también se incluye aquí. Así, estos cinco tipos de autocontrol, junto con la abstención (virati) de los hijos de buena familia temerosos del mal ante las situaciones que se presentan, todo ello debe entenderse como virtud de autocontrol. La no transgresión como virtud es la no violación corporal y verbal de quien ha emprendido los preceptos. Esta es la respuesta a la pregunta: '¿Qué es la virtud?'.

๗. อวเสเสสุ เกนฏฺเฐน สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลนํ นาม. สมาธานํ วา, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา, กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. เอตเทว เหตฺถ อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณวิทู อนุชานนฺติ. อญฺเญ ปน สิรฏฺโฐ สีลตฺโถ, สีตลฏฺโฐ สีลตฺโถติ เอวมาทินาปิ นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺณยนฺติ.

7. Respecto a las demás preguntas: (b) '¿En qué sentido es virtud (sīla)?', es virtud en el sentido de armonizar o fundamentar (sīlana). ¿Qué es este armonizar? Es la composición (samādhāna), es decir, el estado de no estar disperso en las acciones corporales y verbales debido a la buena conducta. O bien es el sostén (upadhāraṇa), es decir, el estado de ser el fundamento donde se establecen los estados saludables. Solo estos dos sentidos son aceptados aquí por los expertos en gramática. Otros, sin embargo, explican el significado de virtud en el sentido de 'cabeza' (sira), o en el sentido de 'frescura' (sītala), y así sucesivamente.

๘. อิทานิ กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ –

8. Ahora, respecto a la pregunta: (c) '¿Cuáles son sus características, funciones, manifestaciones y causas próximas?' —

สีลนํ ลกฺขณํ ตสฺส, ภินฺนสฺสาปิ อเนกธา;

สนิทสฺสนตฺตํ รูปสฺส, ยถา ภินฺนสฺสเนกธา.

La armonización es su característica, aunque la virtud sea de muchos tipos, así como la visibilidad es la característica de la forma, aunque esta sea de muchos tipos.

ยถา หิ นีลปีตาทิเภเทน อเนกธา ภินฺนสฺสาปิ รูปายตนสฺส สนิทสฺสนตฺตํ ลกฺขณํ, นีลาทิเภเทน ภินฺนสฺสาปิ สนิทสฺสน ภาวานติกฺกมนโต. ตถา สีลสฺส เจตนาทิเภเทน อเนกธา ภินฺนสฺสาปิ ยเทตํ กายกมฺมาทีนํ สมาธานวเสน กุสลานญฺจ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน วุตฺตํ สีลนํ, ตเทว ลกฺขณํ, เจตนาทิเภเทน ภินฺนสฺสาปิ สมาธานปติฏฺฐานภาวานติกฺกมนโต. เอวํ ลกฺขณสฺส ปนสฺส –

Pues así como la visibilidad es la característica del objeto de la forma, aunque se divida en muchos tipos como azul, amarillo, etc., porque no trasciende la naturaleza de ser visible a pesar de sus variaciones; del mismo modo, aunque la virtud se divida en muchos tipos como voluntad, etc., esa armonización mencionada en el sentido de composición de las acciones corporales, etc., y en el sentido de ser el fundamento de los estados saludables, es su característica, pues no trasciende el estado de composición y fundamento a pesar de sus variaciones. En cuanto a esta virtud que tiene tal característica —

ทุสฺสีลฺยวิทฺธํสนตา, อนวชฺชคุโณ ตถา;

กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถน, รโส นาม ปวุจฺจติ.

La destrucción de la mala conducta y la cualidad de ser irreprochable se denominan su 'función' (rasa), en el sentido de tarea y en el sentido de logro, respectivamente.

ตสฺมา [Pg.9] อิทํ สีลํ นาม กิจฺจฏฺเฐน รเสน ทุสฺสีลฺยวิทฺธํสนรสํ, สมฺปตฺติอตฺเถน รเสน อนวชฺชรสนฺติ เวทิตพฺพํ. ลกฺขณาทีสุ หิ กิจฺจเมว สมฺปตฺติ วา รโสติ วุจฺจติ.

Por lo tanto, debe entenderse que esta virtud tiene la función de destruir la mala conducta en el sentido de tarea (kicca), y la función de ser irreprochable en el sentido de logro (sampatti). En las explicaciones de características, etc., tanto la tarea como el logro se denominan 'función' (rasa).

โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ตยิทํ ตสฺส วิญฺญุหิ;

โอตฺตปฺปญฺจ หิรี เจว, ปทฏฺฐานนฺติ วณฺณิตํ.

Su manifestación es la pureza; y los sabios describen el temor moral y la vergüenza moral como su causa próxima.

ตยิทํ สีลํ กายโสเจยฺยํ วจีโสเจยฺยํ มโนโสเจยฺยนฺติ (อ. นิ. ๓.๑๒๑) เอวํ วุตฺตโสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, โสเจยฺยภาเวน ปจฺจุปฏฺฐาติ คหณภาวํ คจฺฉติ. หิโรตฺตปฺปญฺจ ปนสฺส วิญฺญูหิ ปทฏฺฐานนฺติ วณฺณิตํ, อาสนฺนการณนฺติ อตฺโถ. หิโรตฺตปฺเป หิ สติ สีลํ อุปฺปชฺชติ เจว ติฏฺฐติ จ. อสติ เนว อุปฺปชฺชติ, น ติฏฺฐตีติ. เอวํ สีลสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ เวทิตพฺพานิ.

Esta virtud tiene como manifestación la pureza, descrita como 'pureza corporal, pureza verbal y pureza mental'; aparece bajo el aspecto de pureza en el conocimiento de quienes la observan. Además, los sabios han descrito la vergüenza y el temor moral como su causa próxima; 'causa próxima' significa la causa inmediata. Pues cuando hay vergüenza y temor moral, la virtud surge y permanece; cuando no los hay, ni surge ni permanece. Así deben entenderse la característica, la función, la manifestación y la causa próxima de la virtud.

สีลานิสํสกถา

Discusión sobre los beneficios de la virtud

๙. กิมานิสํสํ สีลนฺติ อวิปฺปฏิสาราทิอเนกคุณปฏิลาภานิสํสํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อวิปฺปฏิสารตฺถานิ โข, อานนฺท, กุสลานิ สีลานิ อวิปฺปฏิสารานิสํสานี’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑).

9. ¿Qué beneficio tiene la virtud? Tiene como beneficio la obtención de muchas cualidades, como la ausencia de remordimiento, etc. Pues así se ha dicho: 'Ānanda, las virtudes saludables tienen como propósito la ausencia de remordimiento y como beneficio la ausencia de remordimiento'.

อปรมฺปิ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา สีลวโต สีลสมฺปทาย. กตเม ปญฺจ? อิธ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน อปฺปมาทาธิกรณํ มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ, อยํ ปฐโม อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวโต สีลสมฺปนฺนสฺส กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, อยํ ทุติโย อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน ยญฺญเทว ปริสํ อุปสงฺกมติ ยทิ ขตฺติยปริสํ ยทิ พฺราหฺมณปริสํ ยทิ คหปติปริสํ ยทิ สมณปริสํ, วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต, อยํ ตติโย อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, อยํ จตุตฺโถ อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา [Pg.10] สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อยํ ปญฺจโม อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทายา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๐; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕).

También se ha dicho: 'Dueños de casa, estos cinco son los beneficios para la persona virtuosa por su perfección en la virtud. ¿Cuáles cinco? Aquí, dueños de casa, una persona virtuosa, perfecta en la virtud, adquiere una gran masa de riqueza debido a su diligencia, este es el primer beneficio de la perfección en la virtud. Además, una buena reputación se difunde ampliamente, este es el segundo beneficio. Además, cuando se acerca a cualquier asamblea —ya sea de nobles, de brahmanes, de dueños de casa o de ascetas— se acerca con confianza y con el rostro sereno, este es el tercer beneficio. Además, la persona virtuosa muere sin confusión, este es el cuarto beneficio. Además, la persona virtuosa, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, renace en un destino feliz, en el mundo celestial, este es el quinto beneficio de la perfección en la virtud'.

อปเรปิ ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จ อสฺสํ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จาติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๖๕) นเยน ปิยมนาปตาทโย อาสวกฺขยปริโยสานา อเนกา สีลานิสํสา วุตฺตา. เอวํ อวิปฺปฏิสาราทิอเนกคุณานิสํสํ สีลํ. อปิจ –

Además, se han declarado muchos beneficios de la virtud, comenzando por el afecto y el aprecio y terminando con la destrucción de las impurezas (āsava), según el método: 'Monjes, si un monje deseara: «Que sea amado y apreciado por mis compañeros en la vida santa, respetado y estimado», debe cumplir plenamente las virtudes' (MN 1.65). Así, la virtud tiene como beneficio muchas cualidades, como la ausencia de remordimiento. Y además —

สาสเน กุลปุตฺตานํ, ปติฏฺฐา นตฺถิ ยํ วินา;

อานิสํสปริจฺเฉทํ, ตสฺส สีลสฺส โก วเท.

En la enseñanza, no existe otro fundamento para los hijos de buena familia fuera de ella [la virtud]; ¿quién podría expresar el límite de los beneficios de esa virtud?

น คงฺคา ยมุนา จาปิ, สรภู วา สรสฺวตี;

นินฺนคา วาจิรวตี, มหี วาปิ มหานที.

Ni el Ganges, ni el Yamuna, ni el Sarabhu, ni el Sarasvati; ni los ríos Aciravati o Mahi, ni los grandes ríos,

สกฺกุณนฺติ วิโสเธตุํ, ตํ มลํ อิธ ปาณินํ;

วิโสธยติ สตฺตานํ, ยํ เว สีลชลํ มลํ.

pueden purificar esa mancha de los seres vivos aquí; lo que verdaderamente purifica la mancha de los seres es el agua de la virtud (Sila).

น ตํ สชลทา วาตา, น จาปิ หริจนฺทนํ;

เนว หารา น มณโย, น จนฺทกิรณงฺกุรา.

Ni los vientos cargados de lluvia, ni el sándalo amarillo; ni los collares de perlas, ni las gemas, ni los rayos de la luna,

สมยนฺตีธ สตฺตานํ, ปริฬาหํ สุรกฺขิตํ;

ยํ สเมติ อิทํ อริยํ, สีลํ อจฺจนฺตสีตลํ.

Esta noble virtud, bien resguardada y sumamente fresca, apacigua en este mundo el ardor de los seres; aquello que calma es esta noble conducta moral, que es absolutamente refrescante.

สีลคนฺธสโม คนฺโธ, กุโต นาม ภวิสฺสติ;

โย สมํ อนุวาเต จ, ปฏิวาเต จ วายติ.

¿De dónde podría provenir un aroma igual al aroma de la virtud, que se difunde por igual a favor y en contra del viento?

สคฺคาโรหณโสปานํ, อญฺญํ สีลสมํ กุโต;

ทฺวารํ วา ปน นิพฺพาน, นครสฺส ปเวสเน.

¿Dónde existe otra escalera igual a la virtud para ascender al cielo, o una puerta igual para entrar en la ciudad del Nibbana?

โสภนฺเตวํ น ราชาโน, มุตฺตามณิวิภูสิตา;

ยถา โสภนฺติ ยติโน, สีลภูสนภูสิตา.

Los reyes adornados con perlas y gemas no brillan tanto como brillan los ascetas adornados con el ornamento de la virtud.

อตฺตานุวาทาทิภยํ, วิทฺธํสยติ สพฺพโส;

ชเนติ กิตฺติหาสญฺจ, สีลํ สีลวตํ สทา.

La virtud destruye por completo temores como el del autorreproche, y siempre genera fama y alegría para los virtuosos.

คุณานํ [Pg.11] มูลภูตสฺส, โทสานํ พลฆาติโน;

อิติ สีลสฺส วิญฺเญยฺยํ, อานิสํสกถามุขนฺติ.

Así debe entenderse esta introducción a los beneficios de la virtud, que es la raíz de las cualidades y la destructora de la fuerza de los defectos.

สีลปฺปเภทกถา

Explicación de las divisiones de la virtud

๑๐. อิทานิ ยํ วุตฺตํ กติวิธํ เจตํ สีลนฺติ, ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ. สพฺพเมว ตาว อิทํ สีลํ อตฺตโน สีลนลกฺขเณน เอกวิธํ.

10. Ahora, en cuanto a lo que se dijo: '¿De cuántas clases es la virtud?', he aquí la respuesta. En primer lugar, toda esta virtud es de una sola clase por su característica de conducta ética (sīlana).

จาริตฺตวาริตฺตวเสน ทุวิธํ. ตถา อาภิสมาจาริกอาทิพฺรหฺมจริยกวเสน, วิรติอวิรติวเสน, นิสฺสิตานิสฺสิตวเสน, กาลปริยนฺตอาปาณโกฏิกวเสน, สปริยนฺตาปริยนฺตวเสน, โลกิยโลกุตฺตรวเสน จ.

Es de dos clases según el cumplimiento (cāritta) y la evitación (vāritta). Asimismo, según la conducta menor (ābhisamācārika) y la conducta esencial para la vida santa (ādibrahmacariyaka), según la abstención y la no abstención, según lo dependiente y lo independiente, según lo limitado en el tiempo y lo que dura hasta el fin de la vida, según lo finito y lo infinito, y según lo mundano y lo supramundano.

ติวิธํ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน. ตถา อตฺตาธิปเตยฺยโลกาธิปเตยฺยธมฺมาธิปเตยฺยวเสน, ปรามฏฺฐาปรามฏฺฐปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน, วิสุทฺธาวิสุทฺธเวมติกวเสน, เสกฺขาเสกฺขเนวเสกฺขนาเสกฺขวเสน จ.

Es de tres clases según lo inferior, lo medio y lo superior. Asimismo, según la predominancia de uno mismo, la predominancia del mundo y la predominancia del Dhamma; según lo que es mal interpretado, lo no mal interpretado y lo apaciguado; según lo puro, lo impuro y lo dudoso; y según la virtud del que está en formación (sekkha), la del que ya no está en formación (asekkha) y la del que no es ninguno de los dos.

จตุพฺพิธํ หานภาคิยฐิติภาคิยวิเสสภาคิยนิพฺเพธภาคิยวเสน. ตถา ภิกฺขุภิกฺขุนีอนุปสมฺปนฺนคหฏฺฐสีลวเสน, ปกติอาจารธมฺมตาปุพฺพเหตุกสีลวเสน, ปาติโมกฺขสํวรอินฺทฺริยสํวรอาชีวปาริสุทฺธิปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลวเสน จ.

Es de cuatro clases según lo que conduce al declive, a la estabilidad, a la distinción y a la penetración. Asimismo, según la virtud de los monjes, de las monjas, de los no ordenados y de los laicos; según la virtud natural, la de las costumbres, la de la naturaleza de las cosas y la debida a causas previas; y según la virtud del autocontrol del Pātimokkha, del control de los sentidos, de la pureza del medio de vida y la relacionada con el uso de los requisitos.

ปญฺจวิธํ ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลาทิวเสน. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘ปญฺจ สีลานิ – ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ, อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ, ปริปุณฺณปาริสุทฺธิสีลํ, อปรามฏฺฐปาริสุทฺธิสีลํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธิสีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๗). ตถา ปหานเวรมณีเจตนาสํวราวีติกฺกมวเสน.

Es de cinco clases según la virtud de pureza limitada, etc. Esto también se ha dicho en el Paṭisambhidā: 'Hay cinco virtudes: la virtud de pureza limitada, la virtud de pureza ilimitada, la virtud de pureza perfecta, la virtud de pureza no mal interpretada y la virtud de pureza apaciguada' (Ps. I, 37). Asimismo, según el abandono, la abstención, la volición, el autocontrol y la no transgresión.

๑๑. ตตฺถ เอกวิธโกฏฺฐาเส อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ทุวิธโกฏฺฐาเส ยํ ภควตา ‘‘อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทปูรณํ, ตํ จาริตฺตํ. ยํ ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตสฺส อกรณํ, ตํ วาริตฺตํ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. จรนฺติ ตสฺมึ สีเลสุ ปริปูรการิตาย ปวตฺตนฺตีติ จาริตฺตํ. วาริตํ ตายนฺติ รกฺขนฺติ เตนาติ วาริตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาวีริยสาธนํ จาริตฺตํ, สทฺธาสาธนํ วาริตฺตํ. เอวํ จาริตฺตวาริตฺตวเสน ทุวิธํ.

11. En cuanto a esto, el significado de la clasificación de una sola clase debe entenderse tal como se ha explicado. En la clasificación de dos clases, el cumplimiento de las reglas de entrenamiento prescritas por el Bienaventurado como 'esto debe hacerse' es la virtud del cumplimiento (cāritta). No hacer lo prohibido como 'esto no debe hacerse' es la virtud de la evitación (vāritta). Aquí está el significado de los términos: se llama cāritta porque se actúa (caranti) en ella mediante el cumplimiento pleno de las virtudes. Se llama vāritta porque a través de ella se protege (rakkhanti) lo evitado (vārita). En esto, el cāritta se logra mediante la fe y la energía, mientras que el vāritta se logra mediante la fe. Así, es de dos clases según el cumplimiento y la evitación.

ทุติยทุเก [Pg.12] อภิสมาจาโรติ อุตฺตมสมาจาโร. อภิสมาจาโร เอว อาภิสมาจาริกํ. อภิสมาจารํ วา อารพฺภ ปญฺญตฺตํ อาภิสมาจาริกํ, อาชีวฏฺฐมกโต อวเสสสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภาวภูตนฺติ อาทิพฺรหฺมจริยกํ, อาชีวฏฺฐมกสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ มคฺคสฺส อาทิภาวภูตํ, ปุพฺพภาเคเยว ปริโสเธตพฺพโต. เตนาห – ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓๑). ยานิ วา สิกฺขาปทานิ ขุทฺทานุขุทฺทกานีติ วุตฺตานิ, อิทํ อาภิสมาจาริกสีลํ. เสสํ อาทิพฺรหฺมจริยกํ. อุภโตวิภงฺคปริยาปนฺนํ วา อาทิพฺรหฺมจริยกํ. ขนฺธกวตฺตปริยาปนฺนํ อาภิสมาจาริกํ. ตสฺส สมฺปตฺติยา อาทิพฺรหฺมจริยกํ สมฺปชฺชติ. เตเนวาห – ‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ อปริปูเรตฺวา อาทิพฺรหฺมจริยกํ ธมฺมํ ปริปูเรสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๑). เอวํ อาภิสมาจาริกอาทิพฺรหฺมจริยกวเสน ทุวิธํ.

En el segundo par, abhisamācāra significa conducta superior. Ábhisamācārika es lo mismo que abhisamācāra, o se refiere a lo prescrito respecto a la conducta superior; este es un término para la virtud restante, aparte de la virtud que tiene el medio de vida como octavo (ājīvaṭṭhamaka). Se llama ādibrahmacariyaka porque constituye el inicio de la vida santa del Camino; este es un término para la virtud que tiene el medio de vida como octavo. Pues ella es el comienzo del Camino, ya que debe ser purificada en la etapa previa. Por eso se dijo: 'Anteriormente, su acción corporal, su acción verbal y su medio de vida ya están bien purificados' (MN 3.431). O bien, las reglas de entrenamiento que se llaman menores y secundarias son la virtud ābhisamācārika; el resto es la virtud ādibrahmacariyaka. O lo que pertenece a los dos Vibhangas es ādibrahmacariyaka, y lo que pertenece a los deberes de los Khandhakas es ābhisamācārika. Al lograrse esa [virtud ābhisamācārika], se logra la virtud ādibrahmacariyaka. Por eso se dijo: 'Monjes, no es posible que aquel monje que no ha cumplido el factor de la conducta menor (ābhisamācārika) cumpla el factor de la conducta inicial de la vida santa (ādibrahmacariyaka)' (AN 5.21). Así, es de dos clases según lo ābhisamācārika y lo ādibrahmacariyaka.

ตติยทุเก ปาณาติปาตาทีหิ เวรมณิมตฺตํ วิรติสีลํ. เสสํ เจตนาทิ อวิรติสีลนฺติ เอวํ วิรติอวิรติวเสน ทุวิธํ.

En el tercer par, la mera abstención de matar seres vivos y demás es la virtud de la abstención (virati). El resto, como la volición y otros factores, es la virtud de la no abstención (avirati); así es de dos clases según la abstención y la no abstención.

จตุตฺถทุเก นิสฺสโยติ ทฺเว นิสฺสยา ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ. ตตฺถ ยํ ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖; อ. นิ. ๕.๒๐๖; ๗.๕๐) เอวํ ภวสมฺปตฺตึ อากงฺขมาเนน ปวตฺติตํ, อิทํ ตณฺหานิสฺสิตํ. ยํ ‘‘สีเลน สุทฺธี’’ติ เอวํ สุทฺธิทิฏฺฐิยา ปวตฺติตํ, อิทํ ทิฏฺฐินิสฺสิตํ. ยํ ปน โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ ตสฺเสว สมฺภารภูตํ, อิทํ อนิสฺสิตนฺติ เอวํ นิสฺสิตานิสฺสิตวเสน ทุวิธํ.

En el cuarto par, el apoyo (nissaya) es de dos tipos: el apoyo en el deseo (taṇhā) y el apoyo en los puntos de vista (diṭṭhi). En ese sentido, la virtud que se practica anhelando la prosperidad en una existencia futura, diciendo: 'Mediante esta virtud me convertiré en un dios o en un ser divino superior' (DN 3.320, MN 1.186, etc.), es la dependiente del deseo. La que se practica con la visión de la purificación diciendo: 'La purificación se alcanza mediante la virtud', es la dependiente de los puntos de vista. Por el contrario, la virtud supramundana y la mundana que sirve de preparación para ella son las independientes; así es de dos clases según lo dependiente y lo independiente.

ปญฺจมทุเก กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา สมาทินฺนํ สีลํ กาลปริยนฺตํ. ยาวชีวํ สมาทิยิตฺวา ตเถว ปวตฺติตํ อาปาณโกฏิกนฺติ เอวํ กาลปริยนฺตอาปาณโกฏิกวเสน ทุวิธํ.

En el quinto par, la virtud asumida estableciendo un límite de tiempo es la virtud de tiempo limitado. La que se asume para toda la vida y se mantiene de esa manera es la virtud hasta el fin de la vida; así es de dos clases según lo limitado en el tiempo y lo que dura hasta el fin de la vida.

ฉฏฺฐทุเก ลาภยสญาติองฺคชีวิตวเสน ทิฏฺฐปริยนฺตํ สปริยนฺตํ นาม. วิปรีตํ อปริยนฺตํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กตมํ ตํ สีลํ สปริยนฺตํ? อตฺถิ สีลํ ลาภปริยนฺตํ, อตฺถิ สีลํ ยสปริยนฺตํ, อตฺถิ [Pg.13] สีลํ ญาติปริยนฺตํ, อตฺถิ สีลํ องฺคปริยนฺตํ, อตฺถิ สีลํ ชีวิตปริยนฺตํ. กตมํ ตํ สีลํ ลาภปริยนฺตํ? อิเธกจฺโจ ลาภเหตุ ลาภปจฺจยา ลาภการณา ยถาสมาทินฺนํ สิกฺขาปทํ วีติกฺกมติ, อิทํ ตํ สีลํ ลาภปริยนฺต’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๘). เอเตเนว อุปาเยน อิตรานิปิ วิตฺถาเรตพฺพานิ. อปริยนฺตวิสฺสชฺชเนปิ วุตฺตํ ‘‘กตมํ ตํ สีลํ น ลาภปริยนฺตํ? อิเธกจฺโจ ลาภเหตุ ลาภปจฺจยา ลาภการณา ยถาสมาทินฺนํ สิกฺขาปทํ วีติกฺกมาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, กึ โส วีติกฺกมิสฺสติ, อิทํ ตํ สีลํ น ลาภปริยนฺต’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๘). เอเตเนวุปาเยน อิตรานิปิ วิตฺถาเรตพฺพานิ. เอวํ สปริยนฺตาปริยนฺตวเสน ทุวิธํ.

En el sexto par, la virtud que se ve limitada por causa de las ganancias, la fama, los parientes, los miembros del cuerpo o la vida se denomina sapariyanta (limitada). Lo opuesto es apariyanta (ilimitada). Así se dice también en el Paṭisambhidāmagga: '¿Cuál es la virtud limitada? Existe la virtud limitada por las ganancias, existe la virtud limitada por la fama, existe la virtud limitada por los parientes, existe la virtud limitada por los miembros del cuerpo y existe la virtud limitada por la vida. ¿Cuál es la virtud limitada por las ganancias? En este mundo, cierta persona, por causa de las ganancias, debido a las ganancias, por motivo de las ganancias, transgrede un precepto de entrenamiento que ha asumido; esta es la virtud limitada por las ganancias'. De esta misma manera deben explicarse detalladamente las otras. También en la explicación de la virtud ilimitada se dice: '¿Cuál es la virtud que no está limitada por las ganancias? En este mundo, cierta persona, por causa de las ganancias, debido a las ganancias, por motivo de las ganancias, ni siquiera permite que surja el pensamiento de transgredir un precepto de entrenamiento que ha asumido; ¿cómo habría de transgredirlo? Esta es la virtud que no está limitada por las ganancias'. De la misma forma deben explicarse detalladamente las otras. Así, es de dos clases según sea limitada o ilimitada.

สตฺตมทุเก สพฺพมฺปิ สาสวํ สีลํ โลกิยํ. อนาสวํ โลกุตฺตรํ. ตตฺถ โลกิยํ ภววิเสสาวหํ โหติ ภวนิสฺสรณสฺส จ สมฺภาโร. ยถาห – ‘‘วินโย สํวรตฺถาย, สํวโร อวิปฺปฏิสารตฺถาย, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชตฺถาย, ปาโมชฺชํ ปีตตฺถาย, ปีติ ปสฺสทฺธตฺถาย, ปสฺสทฺธิ สุขตฺถาย, สุขํ สมาธตฺถาย, สมาธิ ยถาภูตญาณทสฺสนตฺถาย, ยถาภูตญาณทสฺสนํ นิพฺพิทตฺถาย, นิพฺพิทา วิราคตฺถาย, วิราโค วิมุตฺตตฺถาย, วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนตฺถาย, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถาย, เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถา มนฺตนา, เอตทตฺถา อุปนิสา, เอตทตฺถํ โสตาวธานํ, ยทิทํ อนุปาทาจิตฺตสฺส วิโมกฺโข’’ติ (ปริ. ๓๖๖). โลกุตฺตรํ ภวนิสฺสรณาวหํ โหติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส จ ภูมีติ เอวํ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิธํ.

En el séptimo par, toda virtud acompañada de los influjos (sāsava) es lokiya (mundana). La que está libre de influjos (anāsava) es lokuttara (supramundana). Entre ellas, la virtud mundana conduce a una existencia superior y es el fundamento para la liberación de la existencia. Como se ha dicho: 'El Vinaya tiene como propósito el autocontrol; el autocontrol, la ausencia de remordimiento; la ausencia de remordimiento, la alegría; la alegría, el regocijo; el regocijo, la tranquilidad; la tranquilidad, la felicidad; la felicidad, la concentración; la concentración, el conocimiento y la visión de las cosas tal como son; el conocimiento y la visión de las cosas tal como son, el desencanto; el desencanto, el desapasionamiento; el desapasionamiento, la liberación; la liberación, el conocimiento y la visión de la liberación; el conocimiento y la visión de la liberación tiene como propósito el Parinibbāna final sin apegos. Con este fin son las pláticas, con este fin son las deliberaciones, con este fin son las causas, con este fin es prestar atención: es decir, la liberación de la mente por el no apego'. La virtud supramundana conduce a la liberación de la existencia y es la base del conocimiento de revisión (paccavekkhaṇañāṇa). Así, es de dos clases según sea mundana o supramundana.

๑๒. ติเกสุ ปฐมตฺติเก หีเนน ฉนฺเทน จิตฺเตน วีริเยน วีมํสาย วา ปวตฺติตํ หีนํ. มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. ปณีเตหิ ปณีตํ. ยสกามตาย วา สมาทินฺนํ หีนํ. ปุญฺญผลกามตาย มชฺฌิมํ. กตฺตพฺพเมวิทนฺติ อริยภาวํ นิสฺสาย สมาทินฺนํ ปณีตํ. ‘‘อหมสฺมิ สีลสมฺปนฺโน, อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา’’ติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ วา หีนํ. อนุปกฺกิลิฏฺฐํ โลกิยํ สีลํ มชฺฌิมํ. โลกุตฺตรํ ปณีตํ. ตณฺหาวเสน วา ภวโภคตฺถาย ปวตฺติตํ หีนํ. อตฺตโน วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. สพฺพสตฺตานํ วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ ปารมิตาสีลํ ปณีตนฺติ เอวํ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน ติวิธํ.

12. En cuanto a los tríos, en el primer trío: la virtud practicada con un deseo (chanda), mente (citta), energía (vīriya) o investigación (vīmaṃsā) inferiores se llama hīna (inferior). La practicada con deseo, etc., medianos es majjhima (mediana). La practicada con los superiores es paṇīta (superior). O bien, la asumida por el deseo de fama es inferior. La asumida por el deseo de los frutos del mérito es mediana. La asumida basándose en el estado de nobleza, pensando 'esto simplemente debe hacerse', es superior. Asimismo, la virtud que está manchada por la exaltación de uno mismo y el desprecio hacia los demás, pensando 'yo soy virtuoso, pero estos otros monjes son inmorales y de mala conducta', es inferior. La virtud mundana no manchada es mediana. La virtud supramundana es superior. Además, la virtud practicada bajo el poder del deseo para obtener existencia y goces es inferior. La practicada para la propia liberación es mediana. La virtud de perfección (pāramitā-sīla) practicada para la liberación de todos los seres es superior. Así, es de tres clases según sea inferior, mediana o superior.

ทุติยตฺติเก [Pg.14] อตฺตโน อนนุรูปํ ปชหิตุกาเมน อตฺตครุนา อตฺตนิคารเวน ปวตฺติตํ อตฺตาธิปเตยฺยํ. โลกาปวาทํ ปริหริตุกาเมน โลกครุนา โลเก คารเวน ปวตฺติตํ โลกาธิปเตยฺยํ. ธมฺมมหตฺตํ ปูเชตุกาเมน ธมฺมครุนา ธมฺมคารเวน ปวตฺติตํ ธมฺมาธิปเตยฺยนฺติ เอวํ อตฺตาธิปเตยฺยาทิวเสน ติวิธํ.

En el segundo trío: la virtud practicada por el deseo de abandonar lo que es impropio para uno mismo, dándose importancia a sí mismo y con respeto hacia uno mismo, es attādhipateyya (basada en el respeto a uno mismo). La virtud practicada con el deseo de evitar el reproche del mundo, dándole importancia al mundo y con respeto hacia el mundo, es lokādhipateyya (basada en el respeto al mundo). La virtud practicada con el deseo de honrar la grandeza del Dhamma, dándole importancia al Dhamma y con respeto hacia el Dhamma, es dhammādhipateyya (basada en el respeto al Dhamma). Así, es de tres clases según esté basada en el respeto a uno mismo, etc.

ตติยตฺติเก ยํ ทุเกสุ นิสฺสิตนฺติ วุตฺตํ, ตํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปรามฏฺฐตฺตา ปรามฏฺฐํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส มคฺคสมฺภารภูตํ เสกฺขานญฺจ มคฺคสมฺปยุตฺตํ อปรามฏฺฐํ. เสกฺขาเสกฺขานํ ผลสมฺปยุตฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺติ เอวํ ปรามฏฺฐาทิวเสน ติวิธํ.

En el tercer trío: lo que en los pares se llamó 'virtud dependiente', debido a que es tomada erróneamente por el deseo y los puntos de vista, se denomina parāmaṭṭha (asociada al apego). La virtud del hombre común virtuoso (kalyāṇa-puthujjana) que es el fundamento para el camino, y la virtud de los aprendices (sekkhā) asociada con el camino, es aparāmaṭṭha (no asociada al apego). La virtud de los aprendices y de los consumados (asekkha) asociada con el fruto se llama paṭippassaddha (apaciguada). Así, es de tres clases según sea asociada al apego, etc.

จตุตฺถตฺติเก ยํ อาปตฺตึ อนาปชฺชนฺเตน ปูริตํ, อาปชฺชิตฺวา วา ปุน กตปฏิกมฺมํ, ตํ วิสุทฺธํ. อาปตฺตึ อาปนฺนสฺส อกตปฏิกมฺมํ อวิสุทฺธํ. วตฺถุมฺหิ วา อาปตฺติยา วา อชฺฌาจาเร วา เวมติกสฺส สีลํ เวมติกสีลํ นาม. ตตฺถ โยคินา อวิสุทฺธสีลํ วิโสเธตพฺพํ, เวมติเก วตฺถุชฺฌาจารํ อกตฺวา วิมติ ปฏิวิเนตพฺพา ‘‘อิจฺจสฺส ผาสุ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ วิสุทฺธาทิวเสน ติวิธํ.

En el cuarto trío: la virtud que se cumple sin cometer ofensas, o que tras cometerlas se ha purificado mediante la expiación, es visuddha (pura). La virtud de quien ha cometido una ofensa y no la ha expiado es avisuddha (impura). La virtud del monje que tiene dudas sobre el objeto, la ofensa o la transgresión se llama vematika (dudosa). En este caso, el yogui debe purificar la virtud impura y, en caso de duda, debe disipar la duda evitando la transgresión del objeto; así tendrá una práctica confortable. De esta manera, es de tres clases según sea pura, etc.

ปญฺจมตฺติเก จตูหิ อริยมคฺเคหิ ตีหิ จ สามญฺญผเลหิ สมฺปยุตฺตํ สีลํ เสกฺขํ. อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตํ อเสกฺขํ. เสสํ เนวเสกฺขนาเสกฺขนฺติ เอวํ เสกฺขาทิวเสน ติวิธํ.

En el quinto trío: la virtud asociada con los cuatro caminos nobles y con los tres frutos inferiores de la vida monástica (sāmaññaphala) se llama sekkha (del aprendiz). La asociada con el fruto del Arahantado es asekkha (del consumado). El resto es nevasekkhanāsekka (ni del aprendiz ni del consumado). Así, es de tres clases según sea del aprendiz, etc.

ปฏิสมฺภิทายํ ปน ยสฺมา โลเก เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปกติปิ สีลนฺติ วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย ‘‘อยํ สุขสีโล, อยํ ทุกฺขสีโล, อยํ กลหสีโล, อยํ มณฺฑนสีโล’’ติ ภณนฺติ, ตสฺมา เตน ปริยาเยน ‘‘ตีณิ สีลานิ, กุสลสีลํ อกุสลสีลํ อพฺยากตสีลนฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๙). เอวํ กุสลาทิวเสนปิ ติวิธนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อกุสลํ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปตสฺส สีลสฺส ลกฺขณาทีสุ เอเกนปิ น สเมตีติ อิธ น อุปนีตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนวสฺส ติวิธตา เวทิตพฺพา.

Sin embargo, en el Paṭisambhidāmagga, dado que en el mundo el carácter natural de diversos seres también se llama 'sīla' (hábito), y refiriéndose a esto se dice: 'este es de carácter agradable, este es de carácter desagradable, este es de carácter pendenciero, este es de carácter presumido', por esa razón se enseña metafóricamente que: 'Hay tres clases de virtud: la virtud saludable, la virtud no saludable y la virtud indeterminada'. Así, se ha dicho que también es de tres clases según sea saludable, etc. En este contexto, la virtud no saludable no concuerda con ninguna de las características de la virtud que se pretende definir aquí, por lo tanto, no se incluye. Por consiguiente, su triple naturaleza debe entenderse únicamente de la manera explicada anteriormente.

๑๓. จตุกฺเกสุ ปฐมจตุกฺเก –

13. Entre los cuartetos, en el primer cuarteto:

โยธ เสวติ ทุสฺสีเล, สีลวนฺเต น เสวติ;

วตฺถุวีติกฺกเม โทสํ, น ปสฺสติ อวิทฺทสุ.

Aquel que se asocia con los inmorales y no se asocia con los virtuosos; que, siendo ignorante, no ve el peligro en la transgresión de las reglas.

มิจฺฉาสงฺกปฺปพหุโล[Pg.15], อินฺทฺริยานิ น รกฺขติ;

เอวรูปสฺส เว สีลํ, ชายเต หานภาคิยํ.

Que está lleno de pensamientos erróneos y no protege sus facultades sensoriales; ciertamente, la virtud de tal tipo de persona se vuelve hānabhāgiya (tendente al declive).

โย ปนตฺตมโน โหติ, สีลสมฺปตฺติยา อิธ;

กมฺมฏฺฐานานุโยคมฺหิ, น อุปฺปาเทติ มานสํ.

Pero aquel que se siente satisfecho simplemente con la perfección de su virtud en este mundo, y no inclina su mente hacia la práctica del objeto de meditación (kammaṭṭhāna).

ตุฏฺฐสฺส สีลมตฺเตน, อฆฏนฺตสฺส อุตฺตริ;

ตสฺส ตํ ฐิติภาคิยํ, สีลํ ภวติ ภิกฺขุโน.

De ese monje que está contento solo con la virtud y no se esfuerza más allá; su virtud es ṭhitibhāgiya (tendente al estancamiento).

สมฺปนฺนสีโล ฆฏติ, สมาธตฺถาย โย ปน;

วิเสสภาคิยํ สีลํ, โหติ เอตสฺส ภิกฺขุโน.

Pero aquel que, poseyendo una virtud perfecta, se esfuerza por alcanzar la concentración; la virtud de este monje es visesabhāgiya (tendente a la distinción).

อตุฏฺโฐ สีลมตฺเตน, นิพฺพิทํ โยนุยุญฺชติ;

โหติ นิพฺเพธภาคิยํ, สีลเมตสฺส ภิกฺขุโนติ.

Aquel que, no satisfecho solo con la virtud, se dedica con diligencia al desencanto (vipassanā); la virtud de este monje es nibbedhabhāgiya (tendente a la penetración).

เอวํ หานภาคิยาทิวเสน จตุพฺพิธํ.

Así, es de cuatro clases según sea tendente al declive, etc.

ทุติยจตุกฺเก ภิกฺขู อารพฺภ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทานิ, ยานิ จ เนสํ ภิกฺขุนีนํ ปญฺญตฺติโต รกฺขิตพฺพานิ, อิทํ ภิกฺขุสีลํ. ภิกฺขุนิโย อารพฺภ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทานิ, ยานิ จ ตาสํ ภิกฺขูนํ ปญฺญตฺติโต รกฺขิตพฺพานิ, อิทํ ภิกฺขุนิสีลํ. สามเณรสามเณรีนํ ทสสีลานิ อนุปสมฺปนฺนสีลํ. อุปาสกอุปาสิกานํ นิจฺจสีลวเสน ปญฺจสิกฺขาปทานิ, สติ วา อุสฺสาเห ทส, อุโปสถงฺควเสน อฏฺฐาติ อิทํ คหฏฺฐสีลนฺติ เอวํ ภิกฺขุสีลาทิวเสน จตุพฺพิธํ.

En el segundo cuarteto, los preceptos prescritos en relación con los monjes, y aquellos que deben guardar de las prescripciones hechas para las monjas, constituyen la virtud del monje (bhikkhusīla). Los preceptos prescritos en relación con las monjas, y aquellos que deben guardar de las prescripciones hechas para los monjes, constituyen la virtud de la monja (bhikkhunisīla). Los diez preceptos de los novicios y novicias constituyen la virtud de los no ordenados (anupasampannasīla). Los cinco preceptos de los laicos y laicas según la virtud permanente, o diez si tienen el esfuerzo necesario, o los ocho según los factores del día de observancia (uposatha), constituyen la virtud de los laicos (gahaṭṭhasīla). De esta manera, la virtud es de cuatro tipos: la del monje y demás.

ตติยจตุกฺเก อุตฺตรกุรุกานํ มนุสฺสานํ อวีติกฺกโม ปกติสีลํ. กุลเทสปาสณฺฑานํ อตฺตโน อตฺตโน มริยาทาจาริตฺตํ อาจารสีลํ. ‘‘ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยทา โพธิสตฺโต มาตุกุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหติ น โพธิสตฺตมาตุ ปุริเสสุ มานสํ อุปฺปชฺชิ กามคุณูปสํหิต’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ โพธิสตฺตมาตุสีลํ ธมฺมตาสีลํ. มหากสฺสปาทีนํ ปน สุทฺธสตฺตานํ, โพธิสตฺตสฺส จ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ สีลํ ปุพฺพเหตุกสีลนฺติ เอวํ ปกติสีลาทิวเสน จตุพฺพิธํ.

En el tercer cuarteto, la no transgresión de los seres humanos de Uttarakuru es la virtud natural (pakatisīla). Los límites y conductas propias de cada linaje, región o secta constituyen la virtud de conducta (ācārasīla). La virtud de la madre del Bodhisatta, de la cual se dice: «Es una ley natural (dhammatā), Ananda, que cuando el Bodhisatta ha descendido al vientre de su madre, en la madre del Bodhisatta no surgen pensamientos relacionados con los placeres de los sentidos hacia los hombres», se denomina virtud de ley natural (dhammatāsīla). La virtud de los seres puros como Mahākassapa y otros, y la del Bodhisatta en sus diversas existencias, es la virtud de causas previas (pubbahetukasīla). De esta manera, la virtud es de cuatro tipos: la natural y demás.

จตุตฺถจตุกฺเก ยํ ภควตา ‘‘อิธ ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย [Pg.16] สิกฺขติ สิกฺขาปเทสู’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๑.๑๙๓) วํ วุตฺตํ สีลํ, อิทํ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ นาม. ยํ ปน ‘‘โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี, ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี…เป… มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๒, ๔๑๑; ที. นิ. ๑.๒๑๓; อ. นิ. ๔.๑๙๘) วุตฺตํ, อิทํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ. ยา ปน อาชีวเหตุปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ วีติกฺกมสฺส, ‘‘กุหนา ลปนา เนมิตฺติกตา นิปฺเปสิกตา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา’’ติ เอวมาทีนญฺจ ปาปธมฺมานํ วเสน ปวตฺตา มิจฺฉาชีวา วิรติ, อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรํ ปฏิเสวติ, ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓; อ. นิ. ๖.๕๘) อาทินา นเยน วุตฺโต ปฏิสงฺขานปริสุทฺโธ จตุปจฺจยปริโภโค ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ นาม.

En el cuarto cuarteto, la virtud descrita por el Bendito de esta manera: «Aquí, un monje vive restringido por la restricción del Pātimokkha, dotado de buena conducta y lugar de recurso, viendo peligro incluso en las faltas más pequeñas, se entrena asumiendo los preceptos de entrenamiento», se llama virtud de restricción del Pātimokkha. Aquella descrita como: «Él, habiendo visto una forma con el ojo, no se aferra a sus signos generales ni a sus detalles secundarios; puesto que, si viviera con la facultad del ojo sin restricción, podrían invadirlo estados malvados y perjudiciales como la codicia y el pesar, se aplica a su restricción, protege la facultad del ojo y alcanza la restricción en la facultad del ojo. Habiendo escuchado un sonido con el oído... habiendo olido un aroma con la nariz... habiendo saboreado un sabor con la lengua... habiendo tocado un objeto tangible con el cuerpo... habiendo conocido un fenómeno con la mente, no se aferra a sus signos generales... alcanza la restricción en la facultad de la mente», es la virtud de restricción de los sentidos (indriyasaṃvarasīla). La abstención del medio de vida incorrecto que ocurre mediante la transgresión de los seis preceptos prescritos por causa del sustento, y de estados malvados como «el engaño, la lisonja, la insinuación, la extorsión y la búsqueda de ganancias mediante ganancias», es la virtud de la pureza del medio de vida (ājīvapārisuddhisīla). El uso de los cuatro requisitos purificado por la reflexión, descrito mediante el método: «Reflexionando sabiamente, utiliza el manto, solo para protegerse del frío...», se llama virtud relacionada con los requisitos (paccayasannissitasīla).

ปาติโมกฺขสํวรสีลํ

Virtud de Restricción del Pātimokkha

๑๔. ตตฺรายํ อาทิโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺพปทวณฺณนาย สทฺธึ วินิจฺฉยกถา. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ภิกฺขูติ สํสาเร ภยํ อิกฺขณตาย วา ภินฺนปฏธราทิตาย วา เอวํ ลทฺธโวหาโร สทฺธาปพฺพชิโต กุลปุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ เอตฺถ ปาติโมกฺขนฺติ สิกฺขาปทสีลํ. ตญฺหิ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมจยติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหิ, ตสฺมา ปาติโมกฺขนฺติ วุจฺจติ. สํวรณํ สํวโร, กายิกวาจสิกสฺส อวีติกฺกมสฺเสตํ นามํ. ปาติโมกฺขเมว สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร. เตน ปาติโมกฺขสํวเรน สํวุโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต, อุปคโต สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. วิหรตีติ อิริยติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติอาทีนมตฺโถ ปาฬิยํ อาคตนเยเนว เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ –

14. En este contexto, empezando desde el principio, esta es la exposición de la determinación junto con la explicación palabra por palabra en orden. «Aquí» (idha) significa en esta Dispensación. «Monje» (bhikkhu) es el hijo de familia que se ha ordenado por fe y ha recibido este nombre, ya sea por ver el peligro en el ciclo de nacimientos (saṃsāra) o por vestir mantos de trapos remendados, etc. En la expresión «pātimokkhasaṃvarasaṃvuto», «Pātimokkha» es la virtud de los preceptos de entrenamiento. Pues a aquel que lo protege (pāti), a ese lo libera (mokkheti) de los sufrimientos de los estados de privación y otros; por eso se llama Pātimokkha. «Restricción» (saṃvara) significa cerramiento; es el nombre para la no transgresión física y verbal. El Pātimokkha mismo es la restricción, por tanto, «restricción del Pātimokkha». Estar «restringido por la restricción del Pātimokkha» significa que ha accedido a ella o que está dotado de ella. «Vive» (viharati) significa que mantiene su existencia. El significado de «dotado de buena conducta y lugar de recurso» y demás debe entenderse según el método que aparece en el texto canónico. Pues se ha dicho:

‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติ อตฺถิ อาจาโร, อตฺถิ อนาจาโร;

«Dotado de buena conducta y lugar de recurso»: existe la buena conducta y existe la mala conducta.

ตตฺถ [Pg.17] กตโม อนาจาโร? กายิโก วีติกฺกโม วาจสิโก วีติกฺกโม กายิกวาจสิโก วีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ อนาจาโร. สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยํ อนาจาโร. อิเธกจฺโจ เวฬุทาเนน วา ปตฺตทาเนน วา ปุปฺผผลสินานทนฺตกฏฺฐทาเนน วา จาฏุกมฺยตาย วา มุคฺคสูปฺยตาย วา ปาริภฏฺยตาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา พุทฺธปฏิกุฏฺเฐน มิจฺฉาอาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ วุจฺจติ อนาจาโร.

¿Cuál es la mala conducta (anācāro)? La transgresión física, la transgresión verbal o la transgresión física y verbal; esto se llama mala conducta. Toda inmoralidad es mala conducta. Aquí, cierta persona se gana la vida mediante un medio de vida incorrecto reprochado por los Budas, ya sea dando bambú, o dando hojas, o dando flores, frutos, cosméticos o palitos de dientes; o mediante la lisonja, la charla hipócrita, la crianza de niños ajenos, el servicio como mensajero, o cualquier otro medio de vida incorrecto; esto se llama mala conducta.

ตตฺถ กตโม อาจาโร? กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ อาจาโร. สพฺโพปิ สีลสํวโร อาจาโร. อิเธกจฺโจ น เวฬุทาเนน วา น ปตฺตน ปุปฺผน ผลน สินานน ทนฺตกฏฺฐทาเนน วา น จาฏุกมฺยตาย วา น มุคฺคสูปฺยตาย วา น ปาริภฏฺยตาย วา น ชงฺฆเปสนิเกน วา น อญฺญตรญฺญตเรน วา พุทฺธปฏิกุฏฺเฐน มิจฺฉาอาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ วุจฺจติ อาจาโร.

¿Cuál es la buena conducta (ācāro)? La no transgresión física, la no transgresión verbal o la no transgresión física y verbal; esto se llama buena conducta. Toda restricción de la virtud es buena conducta. Aquí, cierta persona no se gana la vida mediante un medio de vida incorrecto reprochado por los Budas, ya sea dando bambú, o hojas, o flores, o frutos, o cosméticos, o palitos de dientes; ni mediante la lisonja, ni la charla hipócrita, ni la crianza de niños ajenos, ni el servicio como mensajero, ni mediante cualquier otro medio de vida incorrecto; esto se llama buena conducta.

โคจโรติ อตฺถิ โคจโร อตฺถิ อโคจโร.

«Lugar de recurso» (gocara): existe el lugar de recurso apropiado y existe el lugar de recurso inapropiado.

ตตฺถ กตโม อโคจโร? อิเธกจฺโจ เวสิยาโคจโร วา โหติ วิธวา, ถุลฺลกุมาริกา, ปณฺฑก, ภิกฺขุนี, ปานาคารโคจโร วา โหติ, สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสฺสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตกามานิ อผาสุกกามานิ อโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ, อยํ วุจฺจติ อโคจโร.

¿Cuál es el lugar de recurso inapropiado (agocaro)? Aquí, cierta persona tiene como recurso a las prostitutas, o a las viudas, a las solteronas, a los eunucos, a las monjas, o las tabernas; o vive en asociación inapropiada con reyes, ministros de estado, ascetas de otras sectas o sus discípulos; o frecuenta, sirve y visita a familias que no tienen fe, que no son devotas, que no son como fuentes de provisión, que son abusivas y difamadoras, que desean lo que no es beneficioso, lo que es perjudicial, lo que no es cómodo y lo que no es seguro para los monjes, monjas, laicos y laicas; esto se llama lugar de recurso inapropiado.

ตตฺถ กตโม โคจโร? อิเธกจฺโจ น เวสิยาโคจโร วา โหติ…เป… น ปานาคารโคจโร วา โหติ, อสํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ…เป… ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ สทฺธานิ ปสนฺนานิ โอปานภูตานิ กาสาวปชฺโชตานิ อิสิวาตปฏิวาตานิ อตฺถกามานิ…เป… โยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ, อยํ วุจฺจติ โคจโร. อิติ อิมินา จ อาจาเรน อิมินา จ โคจเรน อุเปโต [Pg.18] โหติ สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต อุปปนฺโน สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติ (วิภ. ๕๑๑).

¿Cuál es allí el campo de acción apropiado (gocara)? Aquí, cierto monje no tiene a una prostituta como su campo de acción... o no tiene una taberna como su campo de acción; no vive en asociación inapropiada con reyes... o con discípulos de otras sectas de una manera no conforme (a la disciplina). Por el contrario, frecuenta, asocia y sirve a aquellas familias que son fieles, devotas, que son como pozos de agua (para la comunidad), que brillan con el color del hábito, que son como brisa para los ascetas, que desean el bienestar... y desean la seguridad frente al yugo (yogakkhema) de los monjes y monjas. Tal tipo de familias es lo que se llama campo de acción apropiado. Así, estando dotado, plenamente dotado, poseído, plenamente poseído, provisto, enriquecido y equipado con esta conducta y este campo de acción, por eso se dice que está 'dotado de conducta y campo de acción' (ācāragocarasampanno).

อปิ เจตฺถ อิมินาปิ นเยน อาจารโคจรา เวทิตพฺพา. ทุวิโธ หิ อนาจาโร กายิโก วาจสิโก จ. ตตฺถ กตโม กายิโก อนาจาโร? อิเธกจฺโจ สงฺฆคโตปิ อจิตฺตีการกโต เถเร ภิกฺขู ฆฏฺฏยนฺโตปิ ติฏฺฐติ, ฆฏฺฏยนฺโตปิ นิสีทติ, ปุรโตปิ ติฏฺฐติ, ปุรโตปิ นิสีทติ, อุจฺเจปิ อาสเน นิสีทติ, สสีสมฺปิ ปารุปิตฺวา นิสีทติ, ฐิตโกปิ ภณติ, พาหาวิกฺเขปโกปิ ภณติ, เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาหนานํ จงฺกมนฺตานํ สอุปาหโน จงฺกมติ, นีเจ จงฺกเม จงฺกมนฺตานํ อุจฺเจ จงฺกเม จงฺกมติ, ฉมาย จงฺกมนฺตานํ จงฺกเม จงฺกมติ, เถเร ภิกฺขู อนุปขชฺชาปิ ติฏฺฐติ, อนุปขชฺชาปิ นิสีทติ, นเวปิ ภิกฺขู อาสเนน ปฏิพาหติ, ชนฺตาฆเรปิ เถเร ภิกฺขู อนาปุจฺฉา กฏฺฐํ ปกฺขิปติ, ทฺวารํ ปิทหติ, อุทกติตฺเถปิ เถเร ภิกฺขู ฆฏฺฏยนฺโตปิ โอตรติ, ปุรโตปิ โอตรติ, ฆฏฺฏยนฺโตปิ นฺหายติ, ปุรโตปิ นฺหายติ, ฆฏฺฏยนฺโตปิ อุตฺตรติ, ปุรโตปิ อุตฺตรติ, อนฺตรฆรํ ปวิสนฺโตปิ เถเร ภิกฺขู ฆฏฺฏยนฺโตปิ คจฺฉติ, ปุรโตปิ คจฺฉติ, โวกฺกมฺม จ เถรานํ ภิกฺขูนํ ปุรโต ปุรโต คจฺฉติ, ยานิปิ ตานิ โหนฺติ กุลานํ โอวรกานิ คูฬฺหานิ จ ปฏิจฺฉนฺนานิ จ ยตฺถ กุลิตฺถิโย กุลกุมาริโย นิสีทนฺติ, ตตฺถปิ สหสา ปวิสติ, กุมารกสฺสปิ สีสํ ปรามสติ, อยํ วุจฺจติ กายิโก อนาจาโร.

También en este contexto, la conducta y el campo de acción deben entenderse de la siguiente manera. La mala conducta (anācāra) es de dos tipos: física y verbal. ¿Cuál es la mala conducta física? Aquí, cierto monje, incluso estando en medio de la comunidad (Sangha), actúa sin respeto; se queda de pie o se sienta rozando a los monjes mayores, se pone de pie o se sienta justo delante de ellos, se sienta en un asiento más alto, se sienta con la cabeza cubierta, habla estando de pie o gesticulando con los brazos. Cuando los monjes mayores caminan descalzos en el sendero de meditación, él camina calzado. Camina en un sendero elevado cuando ellos lo hacen en uno bajo, o camina en el sendero de meditación cuando ellos lo hacen por el suelo. Se queda de pie o se sienta empujando a los monjes mayores, e incluso impide el asiento a los monjes nuevos. En la casa de baños (sauna), echa leña al fuego sin pedir permiso a los monjes mayores o cierra la puerta. En el lugar del agua, desciende empujando a los monjes mayores o se adelanta a ellos. Se baña o sale del agua empujándolos o adelantándose. Al entrar en el pueblo, camina empujándolos o adelantándose, o los sobrepasa para ir delante de ellos. Entra precipitadamente en las habitaciones privadas de las familias que están ocultas o cerradas, donde se encuentran mujeres o jóvenes, y toca la cabeza de un niño. Esto se llama mala conducta física.

ตตฺถ กตโม วาจสิโก อนาจาโร? อิเธกจฺโจ สงฺฆคโตปิ อจิตฺตีการกโต เถเร ภิกฺขู อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภณติ. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสติ, ฐิตโกปิ ภณติ, พาหาวิกฺเขปโกปิ ภณติ, อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐปิ อิตฺถึ วา กุมารึ วา เอวมาห – ‘‘อิตฺถนฺนาเม อิตฺถํโคตฺเต กึ อตฺถิ, ยาคุ อตฺถิ, ภตฺตํ อตฺถิ, ขาทนียํ อตฺถิ, กึ ปิวิสฺสาม, กึ ขาทิสฺสาม, กึ ภุญฺชิสฺสาม. กึ วา เม ทสฺสถา’’ติ วิปฺปลปติ, อยํ วุจฺจติ วาจสิโก อนาจาโร (มหานิ. ๘๗). ปฏิปกฺขวเสน ปนสฺส อาจาโร เวทิตพฺโพ.

¿Cuál es la mala conducta verbal? Aquí, cierto monje, incluso estando en medio de la comunidad, actúa sin respeto y enseña el Dhamma, responde preguntas o recita el Patimokkha sin pedir permiso a los monjes mayores. Habla de pie o gesticulando con los brazos. Al entrar en el pueblo, dice esto a una mujer o a una joven: 'Fulanita de tal nombre y tal clan, ¿qué hay? ¿hay gachas? ¿hay arroz? ¿hay comida? ¿qué beberemos? ¿qué comeremos? ¿qué masticaremos? ¿qué me darán?', charlando de esta manera. Esto se llama mala conducta verbal. Por el contrario, la buena conducta (ācāra) debe entenderse mediante la oposición a esta mala conducta.

อปิจ [Pg.19] ภิกฺขุ สคารโว สปฺปติสฺโส หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยมนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ อารทฺธวีริโย อาภิสมาจาริเกสุ สกฺกจฺจการี ครุจิตฺตีการพหุโล วิหรติ, อยํ วุจฺจติ อาจาโร. เอวํ ตาว อาจาโร เวทิตพฺโพ.

Además, un monje vive con respeto y deferencia, dotado de vergüenza y temor moral (hiri-ottappa), bien vestido y cubierto (con sus hábitos), con una presencia inspiradora al avanzar y retroceder, al mirar al frente o a los lados, al doblar o extender los miembros, con la mirada baja, dotado de una postura digna, con las puertas de sus facultades sensoriales custodiadas, con moderación en la comida, dedicado a la vigilancia, dotado de atención consciente y clara comprensión, con pocos deseos, satisfecho, con esfuerzo persistente, actuando con esmero en las reglas de buena conducta (ābhisamācārika) y con gran estima y respeto hacia sus superiores. Todo esto se llama conducta (ācāra). Así es como debe entenderse primero la conducta.

โคจโร ปน ติวิโธ อุปนิสฺสยโคจโร อารกฺขโคจโร อุปนิพนฺธโคจโรติ. ตตฺถ กตโม อุปนิสฺสยโคจโร? ทสกถาวตฺถุคุณสมนฺนาคโต กลฺยาณมิตฺโต, ยํ นิสฺสาย อสฺสุตํ สุณาติ, สุตํ ปริโยทเปติ, กงฺขํ วิตรติ, ทิฏฺฐึ อุชุํ กโรติ, จิตฺตํ ปสาเทติ. ยสฺส วา ปน อนุสิกฺขมาโน สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย วฑฺฒติ, อยํ วุจฺจติ อุปนิสฺสยโคจโร.

El campo de acción (gocara) es de tres tipos: el campo de acción de dependencia (upanissaya-gocara), el campo de acción de protección (ārakkhagocara) y el campo de acción de anclaje (upanibandhagocara). ¿Cuál es el campo de acción de dependencia? Es el amigo noble (kalyāṇamitta) dotado de las cualidades de los diez temas de conversación, dependiendo de quien uno escucha lo que no ha oído, clarifica lo que ha oído, disipa las dudas, endereza su visión y aclara su mente. O también, aquel siguiendo cuyo ejemplo uno crece en fe, en virtud, en aprendizaje, en generosidad y en sabiduría. Esto se llama campo de acción de dependencia.

กตโม อารกฺขโคจโร? อิธ ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสาวี สุสํวุโต คจฺฉติ, น หตฺถึ โอโลเกนฺโต, น อสฺสํ, น รถํ, น ปตฺตึ, น อิตฺถึ, น ปุริสํ โอโลเกนฺโต, น อุทฺธํ อุลฺโลเกนฺโต, น อโธ โอโลเกนฺโต, น ทิสาวิทิสํ เปกฺขมาโน คจฺฉติ, อยํ วุจฺจติ อารกฺขโคจโร.

¿Cuál es el campo de acción de protección? Aquí, un monje, al entrar en el pueblo y seguir su camino, camina con la mirada baja, mirando solo a una distancia de un yugo (cuatro codos), bien controlado; no camina mirando elefantes, ni caballos, ni carros, ni soldados, ni mujeres, ni hombres; no mira hacia arriba, ni hacia abajo, ni observa las direcciones y subdirecciones. Esto se llama campo de acción de protección.

กตโม อุปนิพนฺธโคจโร? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ยตฺถ จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย? ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๒), อยํ วุจฺจติ อุปนิพนฺธโคจโร. อิติ อิมินา จ อาจาเรน อิมินา จ โคจเรน อุเปโต…เป… สมนฺนาคโต. เตนปิ วุจฺจติ อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ.

¿Cuál es el campo de acción de anclaje? Son los cuatro fundamentos de la atención consciente (satipaṭṭhāna) donde se ancla la mente. Pues así fue dicho por el Sublime: 'Monjes, ¿cuál es el campo de acción de un monje, su propio dominio ancestral? Son estos cuatro fundamentos de la atención'. Esto se llama campo de acción de anclaje. Así, estando dotado de esta conducta y de este campo de acción... plenamente dotado. Por eso se dice que está 'dotado de conducta y campo de acción'.

อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ อณุปฺปมาเณสุ อสญฺจิจฺจ อาปนฺนเสขิยอกุสลจิตฺตุปฺปาทาทิเภเทสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสนสีโล. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทาย สิกฺขติ. เอตฺถ จ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ เอตฺตาวตา [Pg.20] จ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ปาติโมกฺขสํวรสีลํ ทสฺสิตํ. ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติอาทิ ปน สพฺพํ ยถาปฏิปนฺนสฺส ตํ สีลํ สมฺปชฺชติ, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

'Viendo el peligro en la más mínima falta' significa que tiene el hábito de ver el peligro en faltas del tamaño de un átomo, como las ofensas menores de entrenamiento (sekhiya) cometidas sin intención, o el surgimiento de estados mentales inhábiles. 'Se entrena asumiendo las reglas de entrenamiento' significa que asume plenamente y se entrena en todo lo que debe ser practicado en las reglas de entrenamiento. En este pasaje, con la frase 'restringido por la restricción del Patimokkha', se muestra la virtud de la restricción del Patimokkha mediante una enseñanza centrada en la persona (puggalādhiṭṭhāna). Todo lo demás, comenzando por 'dotado de conducta y campo de acción', debe entenderse como dicho para mostrar la práctica a través de la cual se perfecciona dicha virtud.

อินฺทฺริยสํวรสีลํ

La virtud de la restricción de las facultades sensoriales (Indriyasaṃvara-sīla).

๑๕. ยํ ปเนตํ ตทนนฺตรํ ‘‘โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติอาทินา นเยน ทสฺสิตํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ, ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวรสีเล ฐิโต ภิกฺขุ. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ ‘‘จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ, อจิตฺตกตฺตา, จิตฺตํ น ปสฺสติ, อจกฺขุกตฺตา, ทฺวารารมฺมณสงฺฆฏฺเฏ ปน จกฺขุปสาทวตฺถุเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา ‘ธนุนา วิชฺฌตี’ติอาทีสุ วิย สสมฺภารกถา นาม โหติ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ’’ติ. น นิมิตฺตคฺคาหีติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ วา สุภนิมิตฺตาทิกํ วา กิเลสวตฺถุภูตํ นิมิตฺตํ น คณฺหาติ, ทิฏฺฐมตฺเตเยว สณฺฐาติ. นานุพฺยญฺชนคฺคาหีติ กิเลสานํ อนุอนุพฺยญฺชนโต ปากฏภาวกรณโต อนุพฺยญฺชนนฺติ ลทฺธโวหารํ หตฺถปาทสิตหสิตกถิตวิโลกิตาทิเภทํ อาการํ น คณฺหาติ, ยํ ตตฺถ ภูตํ, ตเทว คณฺหาติ, เจติยปพฺพตวาสี มหาติสฺสตฺเถโร วิย.

15. Además, respecto a esta virtud del refrenamiento de los sentidos (indriyasaṃvarasīla) que se muestra a continuación mediante el método que comienza con 'él, viendo una forma con el ojo', en este contexto, 'él' (so) se refiere al monje que está establecido en la virtud del refrenamiento del Patimokkha. 'Viendo una forma con el ojo' significa ver una forma con la conciencia visual que es capaz de ver formas y que recibe el nombre de 'ojo' debido a su causa. Los antiguos maestros decían: 'El ojo no ve las formas porque carece de mente; la mente no ve porque carece de ojo. Pero cuando ocurre el impacto entre la puerta y el objeto, uno ve a través de la mente que tiene como base la sensibilidad ocular (cakkhupasāda)'. Esta es una expresión basada en sus componentes (sasambhārakathā), similar a decir 'dispara con el arco'; por lo tanto, el significado aquí es simplemente 'viendo una forma con la conciencia visual'. 'No captar las señales' (na nimittaggāhī) significa que no toma la señal de mujer o de hombre, ni la señal de lo bello ni ninguna otra señal que sea base para las impurezas (kilesas), sino que se detiene únicamente en lo que es visto. 'No captar los detalles' (nānubyañjanaggāhī) significa que no toma los rasgos secundarios que, al manifestarse repetidamente, provocan el surgimiento de las impurezas, tales como las manos, los pies, la sonrisa, el habla, la mirada directa o la mirada de soslayo; solo toma aquello que es real en ese objeto (como los elementos o la impureza del cuerpo), tal como el anciano Mahātissa, que residía en Cetiyapabbata.

เถรํ กิร เจติยปพฺพตา อนุราธปุรํ ปิณฺฑจารตฺถาย อาคจฺฉนฺตํ อญฺญตรา กุลสุณฺหา สามิเกน สทฺธึ ภณฺฑิตฺวา สุมณฺฑิตปสาธิตา เทวกญฺญา วิย กาลสฺเสว อนุราธปุรโต นิกฺขมิตฺวา ญาติฆรํ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ทิสฺวา วิปลฺลตฺถจิตฺตา มหาหสิตํ หสิ. เถโร กิเมตนฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺสา ทนฺตฏฺฐิเก อสุภสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ –

Se cuenta que, mientras el anciano se dirigía de Cetiyapabbata a Anuradhapura para recoger limosna, una mujer de familia, tras haber reñido con su esposo y estando elegantemente ataviada y adornada como una ninfa celestial, salió temprano de Anuradhapura hacia la casa de sus parientes. Al ver al anciano en el camino, con la mente trastornada por la pasión, soltó una gran carcajada. El anciano, mirando para ver qué era aquello, al percibir la impureza (asubhasaññā) en los huesos de sus dientes, alcanzó el estado de Arahant. Por eso se dijo:

‘‘ตสฺสา ทนฺตฏฺฐิกํ ทิสฺวา, ปุพฺพสญฺญํ อนุสฺสริ;

ตตฺเถว โส ฐิโต เถโร, อรหตฺตํ อปาปุณี’’ติ.

«Al ver los huesos de sus dientes, recordó su percepción previa (de lo impuro); allí mismo, permaneciendo firme, el anciano alcanzó el estado de Arahant».

สามิโกปิ [Pg.21] โข ปนสฺสา อนุมคฺคํ คจฺฉนฺโต เถรํ ทิสฺวา ‘‘กิญฺจิ, ภนฺเต, อิตฺถึ ปสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ เถโร อาห –

El esposo de la mujer, que la seguía por el mismo camino, al ver al anciano, le preguntó: «Venerable señor, ¿ha visto pasar a alguna mujer?». El anciano le respondió:

‘‘นาภิชานามิ อิตฺถี วา, ปุริโส วา อิโต คโต;

อปิจ อฏฺฐิสงฺฆาโฏ, คจฺฉเตส มหาปเถ’’ติ.

«No sé si fue una mujer o un hombre quien pasó por aquí; solo sé que un conjunto de huesos va caminando por el gran camino».

ยตฺวาธิกรณเมนนฺติอาทิมฺหิ ยํการณา ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ เอตํ ปุคฺคลํ สติกวาเฏน จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ อปิหิตจกฺขุทฺวารํ หุตฺวา วิหรนฺตํ เอเต อภิชฺฌาทโย ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ อนุพนฺเธยฺยุํ. ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถาย ปฏิปชฺชติ. เอวํ ปฏิปชฺชนฺโตเยว จ รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติปิ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ. อปิจ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ. ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ. ตโต วิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ. ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ.

En la frase que comienza con 'por cuya causa' (yatvādhikaraṇamenaṃ), el significado es: por la causa de la falta de refrenamiento de la facultad del ojo, estos estados perjudiciales como la codicia y otros podrían fluir tras esa persona que vive con la puerta del ojo abierta, sin haberla cerrado con la puerta de la atención (sati). 'Practica para su refrenamiento' significa que practica para cerrar la facultad del ojo con la puerta de la atención. De quien practica así se dice que protege la facultad del ojo y que logra el refrenamiento en dicha facultad. En este proceso, estrictamente hablando, no hay refrenamiento ni falta del mismo en la facultad del ojo en sí, pues ni la atención ni la negligencia surgen dependiendo meramente de la sensibilidad ocular. No obstante, cuando un objeto visible entra en el campo de visión del ojo, después de que el proceso del subconsciente (bhavaṅga) ocurre dos veces y cesa, surge y cesa el elemento de mente funcional (āvajjanakicca) realizando la función de advertencia. Luego, surge la conciencia visual realizando la función de ver; luego, el elemento de mente resultante (sampaṭicchanakicca) realizando la función de recepción; luego, el elemento de conciencia mental resultante (santīraṇakicca) realizando la función de investigación; luego, el elemento de conciencia mental funcional (voṭṭhabbanakicca) realizando la función de determinación; e inmediatamente después, se producen los momentos de impulsión (javana).

ตตฺราปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ. ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. เอวํ โหนฺโต ปน โส จกฺขุนฺทฺริเย อสํวโรติ วุจฺจติ. กสฺมา? ยสฺมา ตสฺมึ สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ. ยถา กึ? ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา โหนฺติ, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉนฺติ, ตํ กเรยฺยุํ, เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ.

En este proceso, ni en el momento del subconsciente, ni en el momento de la advertencia u otros, existe el refrenamiento o la falta del mismo. Pero si en el momento de la impulsión (javana) surge la inmoralidad, la negligencia, la ignorancia, la impaciencia o la pereza, entonces ocurre la falta de refrenamiento. Aunque esto ocurre en el momento de javana, se denomina 'falta de refrenamiento en la facultad del ojo'. ¿Por qué? Porque cuando esto ocurre, la puerta no está protegida, ni el subconsciente, ni los pensamientos del proceso como la advertencia y otros. ¿A qué se parece? Es como una ciudad donde las cuatro puertas principales están abiertas; aunque las puertas de las casas, almacenes y cámaras internas dentro de la ciudad estén bien cerradas, toda la propiedad dentro de la ciudad queda desprotegida y sin custodia. Pues los ladrones, al entrar por las puertas de la ciudad, pueden hacer lo que deseen. Del mismo modo, cuando surge la inmoralidad y otros estados en el javana, al haber falta de refrenamiento, la puerta, el subconsciente y los pensamientos del proceso como la advertencia quedan desprotegidos.

ตสฺมึ [Pg.22] ปน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ. ยถา กึ? ยถา นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา โหนฺติ, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ หิ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ, เอวเมว ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ. ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโรติ วุตฺโต.

Por el contrario, cuando surge la virtud y otros estados similares en ese javana, la puerta queda protegida, al igual que el subconsciente y los pensamientos del proceso. ¿A qué se parece? Es como cuando las puertas de la ciudad están bien cerradas; aunque las puertas de las casas y demás dentro de la ciudad no estén cerradas, toda la propiedad dentro de la ciudad está bien protegida y custodiada. Pues si las puertas de la ciudad están cerradas, los ladrones no pueden entrar. De igual manera, cuando surge la virtud en el javana, la puerta, el subconsciente y los demás pensamientos del proceso están protegidos. Por lo tanto, aunque ocurra en el momento de la impulsión (javana), se le llama 'refrenamiento en la facultad del ojo'.

โสเตน สทฺทํ สุตฺวาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวมิทํ สงฺเขปโต รูปาทีสุ กิเลสานุพนฺธนิมิตฺตาทิคฺคาหปริวชฺชนลกฺขณํ อินฺทฺริยสํวรสีลนฺติ เวทิตพฺพํ.

Este mismo método se aplica a 'escuchando un sonido con el oído', etc. En resumen, esta virtud que tiene la característica de evitar el aferramiento a las señales y detalles que permiten que las impurezas sigan a los objetos como las formas y otros, debe entenderse como la 'virtud del refrenamiento de los sentidos' (indriyasaṃvarasīla).

อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ

Virtud de la pureza del medio de vida (Ājīvapārisuddhisīla)

๑๖. อิทานิ อินฺทฺริยสํวรสีลานนฺตรํ วุตฺเต อาชีวปาริสุทฺธิสีเล อาชีวเหตุ ปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานนฺติ ยานิ ตานิ ‘‘อาชีวเหตุ อาชีวการณา ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ‘โย เต วิหาเร วสติ โส ภิกฺขุ อรหา’ติ ภณติ, ปฏิวิชานนฺตสฺส อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุ ปณีตโภชนานิ อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุนี ปณีตโภชนานิ อคิลานา อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาฏิเทสนียสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สูปํ วา โอทนํ วา อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปริ. ๒๘๗) เอวํ ปญฺญตฺตานิ ฉ สิกฺขาปทานิ, อิเมสํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ.

16. Ahora, a continuación de la conducta ética de la restricción de las facultades (indriyasaṃvarasīla), con respecto a la conducta ética de la pureza de los medios de vida (ājīvapārisuddhisīla), se presentan los seis preceptos establecidos por causa de los medios de vida: (1) ‘Si por causa de los medios de vida, por motivo de la subsistencia, un monje de deseos malvados y abrumado por la codicia, proclama falsamente un estado humano superior (jhāna, magga o phala) que no posee, incurre en una ofensa de derrota (pārājika). (2) Si por motivo de la subsistencia actúa como intermediario (en asuntos de hombres y mujeres), incurre en una ofensa de suspensión formal (saṅghādisesa). (3) Si por motivo de la subsistencia dice: “Aquel que vive en tu monasterio es un arahant” (refiriéndose a sí mismo), si el interlocutor lo comprende, incurre en una ofensa grave (thullaccaya). (4) Si por motivo de la subsistencia, un monje que no está enfermo solicita y come alimentos exquisitos para su propio beneficio, incurre en una ofensa que requiere confesión (pācittiya). (5) Si por motivo de la subsistencia, una monja que no está enferma solicita y come alimentos exquisitos para su propio beneficio, incurre en una ofensa que debe ser reconocida (pāṭidesanīya). (6) Si por motivo de la subsistencia, un monje que no está enfermo solicita y come curry o arroz para su propio beneficio, incurre en una ofensa de mala conducta (dukkaṭa)’. Estos son los seis preceptos así establecidos.

กุหนาติอาทีสุ อยํ ปาฬิ, ‘‘ตตฺถ กตมา กุหนา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยา ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน วา สามนฺตชปฺปิเตน วา อิริยาปถสฺส วา อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ กุหนา.

En relación con el término ‘fingimiento’ (kuhanā) y otros, este es el texto del Vibhaṅga: ‘Allí, ¿qué es el fingimiento? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el acto de impresionar mediante el rechazo de los requisitos (paccayapaṭisevana), mediante el discurso indirecto (sāmantajappita), o mediante la disposición, el mantenimiento y la configuración cuidadosa de la postura física (iriyāpatha), junto con el ceño fruncido, el estado de fruncir el ceño, el acto de fingir, el proceso de fingimiento y el estado de ser un fingidor; esto se llama fingimiento’.

‘‘ตตฺถ [Pg.23] กตมา ลปนา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยา ปเรสํ อาลปนา ลปนา สลฺลปนา อุลฺลปนา สมุลฺลปนา อุนฺนหนา สมุนฺนหนา อุกฺกาจนา สมุกฺกาจนา อนุปฺปิยภาณิตา จาฏุกมฺยตา มุคฺคสูปฺยตา ปาริภฏฺยตา, อยํ วุจฺจติ ลปนา.

‘Allí, ¿qué es la lisonja (lapanā)? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el acto de dirigirse a otros, parlotear, susurrar, adular, hablar de manera excesiva, exaltar, hablar para complacer, ser servil, hablar como una sopa de frijoles (muggasūpyatā —mezclando verdades y mentiras) y actuar como un cuidador de niños (pāribhaṭyatā —hablando con excesiva ternura para obtener algo); esto se llama lisonja’.

‘‘ตตฺถ กตมา เนมิตฺติกตา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยํ ปเรสํ นิมิตฺตํ นิมิตฺตกมฺมํ โอภาโส โอภาสกมฺมํ สามนฺตชปฺปา ปริกถา, อยํ วุจฺจติ เนมิตฺติกตา.

‘Allí, ¿qué es la insinuación (nemittikatā)? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el uso de señales, el acto de hacer señas, la alusión, el acto de aludir, el discurso indirecto y la charla persistente (sobre los requisitos); esto se llama insinuación’.

‘‘ตตฺถ กตมา นิปฺเปสิกตา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยา ปเรสํ อกฺโกสนา วมฺภนา ครหนา อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา ขิปนา สํขิปนา ปาปนา สมฺปาปนา อวณฺณหาริกา ปรปิฏฺฐิมํสิกตา, อยํ วุจฺจติ นิปฺเปสิกตา.

‘Allí, ¿qué es la denigración (nippesikatā)? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el acto de insultar a otros, despreciar, reprochar, expulsar, difamar, lanzar pullas, ridiculizar, atribuir faltas, difundir mala fama y el acto de comer la carne de la espalda ajena (parapiṭṭhimaṃsikatā —criticar en ausencia); esto se llama denigración’.

‘‘ตตฺถ กตมา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิโต ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อิโต ลทฺธํ อามิสํ อมุตฺร หรติ, อมุตฺร วา ลทฺธํ อามิสํ อิธ อาหรติ. ยา เอวรูปา อามิเสน อามิสสฺส เอฏฺฐิ คเวฏฺฐิ ปริเยฏฺฐิ เอสนา คเวสนา ปริเยสนา, อยํ วุจฺจติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา’’ติ (วิภ. ๘๖๒-๘๖๕).

‘Allí, ¿qué es buscar ganancia mediante la ganancia (lābhena lābhaṃ nijigīsanatā)? El monje de deseos malvados y abrumado por la codicia, que depende de ganancias, honores y renombre, lleva lo que ha obtenido en una casa a otra casa, o trae aquí lo obtenido allá. Tal búsqueda, rastreo, investigación profunda y afán de obtener ofrendas mediante otras ofrendas ya recibidas se llama buscar ganancia mediante la ganancia’.

๑๗. อิมิสฺสา ปน ปาฬิยา เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. กุหนนิทฺเทเส ตาว ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺสาติ ลาภญฺจ สกฺการญฺจ กิตฺติสทฺทญฺจ สนฺนิสฺสิตสฺส, ปตฺถยนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปาปิจฺฉสฺสาติ อสนฺตคุณทีปนกามสฺส. อิจฺฉาปกตสฺสาติ อิจฺฉาย อปกตสฺส, อุปทฺทุตสฺสาติ อตฺโถ.

17. El significado de este texto debe entenderse de la siguiente manera: En la explicación del fingimiento, ‘dependiente de ganancias, honores y renombre’ se refiere a aquel que se apoya en o anhela (patthayanta) las ganancias ordinarias, los honores especiales y la fama. ‘De deseos malvados’ se refiere a quien desea mostrar cualidades como la fe o la virtud que no posee. ‘Abrumado por el deseo’ (icchāpakata) significa alguien que ha sido perjudicado u oprimido (upadduta) por sus deseos.

อิโต ปรํ ยสฺมา ปจฺจยปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถสนฺนิสฺสิตวเสน มหานิทฺเทเส ติวิธํ กุหนวตฺถุ อาคตํ. ตสฺมา ติวิธมฺเปตํ ทสฺเสตุํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน วาติ เอวมาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ จีวราทีหิ นิมนฺติตสฺส ตทตฺถิกสฺเสว สโต ปาปิจฺฉตํ นิสฺสาย ปฏิกฺขิปเนน, เต จ คหปติเก อตฺตนิ สุปฺปติฏฺฐิตสทฺเธ ญตฺวา ปุน เตสํ ‘‘อโห อยฺโย อปฺปิจฺโฉ น กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อิจฺฉติ, สุลทฺธํ วต โน อสฺส สเจ อปฺปมตฺตกมฺปิ กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺเหยฺยา’’ติ นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ปณีตานิ จีวราทีนิ [Pg.24] อุปเนนฺตานํ ตทนุคฺคหกามตํเยว อาวิกตฺวา ปฏิคฺคหเณน จ ตโต ปภุติ อปิ สกฏภาเรหิ อุปนามนเหตุภูตํ วิมฺหาปนํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ มหานิทฺเทเส –

A partir de aquí, dado que en el Mahāniddesa se mencionan tres tipos de objetos de fingimiento (kuhanavatthu) basados en el rechazo de requisitos, el discurso indirecto y la postura física, se inicia la explicación con ‘mediante lo que se denomina rechazo de requisitos’, etc., para mostrar estos tres tipos. Allí, cuando a un monje se le ofrecen túnicas y otros requisitos, deseándolos pero motivado por sus malos deseos, los rechaza para aparentar pocos deseos. Una vez que percibe que los laicos tienen una fe firme en él, pensando: ‘¡Oh, este venerable tiene pocos deseos, no quiere aceptar nada! Sería un gran beneficio para nosotros si aceptara aunque fuera algo pequeño’, y le presentan túnicas exquisitas mediante diversos métodos, él las acepta manifestando únicamente el deseo de favorecerlos. El acto de impresionar que se convierte en la causa de que, a partir de ese día, le traigan ofrendas incluso en cargas de carretas, se conoce como el objeto de fingimiento denominado ‘rechazo de requisitos’. Así se ha dicho en el Mahāniddesa—

‘‘กตมํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิธ คหปติกา ภิกฺขุํ นิมนฺเตนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ. โส ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อตฺถิโก จีวร…เป… ปริกฺขารานํ ภิยฺโยกมฺยตํ อุปาทาย จีวรํ ปจฺจกฺขาติ. ปิณฺฑปาตํ…เป… เสนาสนํ. คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปจฺจกฺขาติ. โส เอวมาห – ‘กึ สมณสฺส มหคฺเฆน จีวเรน, เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ สุสานา วา สงฺการกูฏา วา ปาปณิกา วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน ปิณฺฑปาเตน เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ อุญฺฉาจริยาย ปิณฺฑิยาโลเปน ชีวิกํ กปฺเปยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน เสนาสเนน, เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ รุกฺขมูลิโก วา อสฺส อพฺโภกาสิโก วา. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน, เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ ปูติมุตฺเตน วา หริฏกีขณฺเฑน วา โอสธํ กเรยฺยา’ติ. ตทุปาทาย ลูขํ จีวรํ ธาเรติ, ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, ลูขํ เสนาสนํ ปฏิเสวติ, ลูขํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิเสวติ, ตเมนํ คหปติกา เอวํ ชานนฺติ ‘อยํ สมโณ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อารทฺธวีริโย ธุตวาโท’ติ. ภิยฺโย ภิยฺโย นิมนฺเตนฺติ จีวร…เป… ปริกฺขาเรหิ. โส เอวมาห – ‘ติณฺณํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. สทฺธาย สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. เทยฺยธมฺมสฺส…เป… ทกฺขิเณยฺยานํ สมฺมุขีภาวาสทฺโธกุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. ตุมฺหากญฺเจวายํ สทฺธา อตฺถิ, เทยฺยธมฺโม จ สํวิชฺชติ, อหญฺจ ปฏิคฺคาหโก, สเจหํ น ปฏิคฺคเหสฺสามิ, เอวํ ตุมฺเห ปุญฺเญน ปริพาหิรา ภวิสฺสนฺติ, น มยฺหํ อิมินา อตฺโถ. อปิจ ตุมฺหากํเยว อนุกมฺปาย ปฏิคฺคณฺหามี’ติ. ตทุปาทาย พหุมฺปิ จีวรํ ปฏิคฺคณฺหาติ. พหุมฺปิ ปิณฺฑปาตํ…เป… เภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิคฺคณฺหาติ[Pg.25]. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ (มหานิ. ๘๗).

“¿Qué es el fundamento de la hipocresía llamado rechazo de los requisitos? En este mundo, los donantes laicos invitan a un monje con túnicas, limosnas, alojamiento y medicinas para los enfermos. Ese monje, teniendo malos deseos, dominado por la codicia y deseando la abundancia de requisitos, rechaza la túnica, rechaza la limosna, rechaza el alojamiento y rechaza la medicina. Él dice: ‘¿De qué le sirve a un asceta una túnica costosa? Es apropiado que un asceta recoja trapos viejos de un cementerio, de un montón de basura o de una tienda, y confeccione su túnica con ellos. ¿De qué le sirve a un asceta una comida costosa? Es apropiado que viva de las sobras obtenidas mediante la mendicidad. ¿De qué le sirve a un asceta un alojamiento costoso? Es apropiado que viva al pie de un árbol o al aire libre. ¿De qué le sirve a un asceta una medicina costosa? Es apropiado que use orina de vaca o trozos de mirobálano como medicina’. Basándose en esas palabras, usa túnicas humildes, consume limosnas humildes, utiliza alojamientos precarios y medicinas básicas. Al verlo actuar de forma tan humilde, los laicos lo reconocen diciendo: ‘Este monje es de pocos deseos, está satisfecho, es solitario, no se mezcla con otros, es diligente y habla de la eliminación de las impurezas’. Por ello, lo invitan cada vez más con túnicas, comida, alojamiento y medicinas. Entonces él dice: ‘Por la presencia de tres factores, un hijo de buena familia con fe genera mucho mérito: por la presencia de la fe, por la presencia del objeto de donación y por la presencia de personas dignas de recibir la ofrenda. Ustedes tienen esta fe, el objeto está presente y yo soy el receptor; si no aceptara, ustedes quedarían fuera del mérito. Yo no deseo estos objetos, pero los acepto solo por compasión hacia ustedes’. Basándose en esto, acepta muchas túnicas, mucha comida, mucho alojamiento y mucha medicina. Tal fruncimiento de ceño, el estado de fruncir el ceño, el asombro, el causar asombro y el estado de quien causa asombro, es lo que se llama fundamento de la hipocresía mediante el rechazo de los requisitos”.

ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคมปริทีปนวาจาย ตถา ตถา วิมฺหาปนํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ยถาห –

Además, se debe entender como el fundamento de la hipocresía llamado charla indirecta (insinuación) al acto de causar asombro de diversas maneras por parte de un monje de malos deseos, mediante palabras que sugieren el logro de estados sobrehumanos. Como se dice:

‘‘กตมํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’ติ อริยธมฺมสนฺนิสฺสิตํ วาจํ ภาสติ ‘โย เอวรูปํ จีวรํ ธาเรติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ. ‘โย เอวรูปํ ปตฺตํ โลหถาลกํ. ธมฺมกรณํ ปริสฺสาวนํ กุญฺจิกํ, กายพนฺธนํ อุปาหนํ ธาเรติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ. ยสฺส เอวรูโป อุปชฺฌาโย อาจริโย สมานุปชฺฌายโก, สมานาจริยโก มิตฺโต สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต สหาโย. โย เอวรูเป วิหาเร วสติ อฑฺฒโยเค ปาสาเท หมฺมิเย คุหายํ เลเณ กุฏิยา กูฏาคาเร อฏฺเฏ มาเฬ อุทฺทณฺเฑ อุปฏฺฐานสาลายํ มณฺฑเป รุกฺขมูเล วสติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ. อถ วา ‘โกรชิกโกรชิโก ภากุฏิกภากุฏิโก กุหกกุหโก ลปกลปโก มุขสมฺภาวิโก, อยํ สมโณ อิมาสํ เอวรูปานํ สนฺตานํ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี’ติ ตาทิสํ คมฺภีรํ คูฬฺหํ นิปุณํ ปฏิจฺฉนฺนํ โลกุตฺตรํ สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตํ กถํ กเถสิ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ (มหานิ. ๘๗).

“¿Qué es el fundamento de la hipocresía llamado charla indirecta? Aquí, cierto monje de malos deseos, dominado por la codicia y con el propósito de ser estimado, pensando ‘así la gente me estimará’, habla palabras relacionadas con el estado de un Noble. Dice: ‘Aquel monje que usa tal tipo de túnica es de gran poder’. Dice: ‘Aquel que usa tal tipo de cuenco, tazón de metal, filtro de agua, llave, cinturón o calzado es de gran poder’. Dice que su preceptor o maestro es de tal tipo, o que sus compañeros, amigos o conocidos son de tal tipo, o que vive en tal tipo de monasterio, palacio, cueva, cabaña o al pie de un árbol, diciendo: ‘Ese monje es de gran poder’. O bien, siendo alguien que finge austeridad y frunce el ceño para causar asombro, hablando con exageración para ser elogiado, habla de temas profundos, ocultos, sutiles y trascendentales relacionados con la vacuidad y el Nibbana, diciendo: ‘Este monje alcanza tales estados de calma y logros meditativos’. Tal fruncimiento de ceño, el estado de fruncir el ceño, el asombro, el causar asombro y el estado de quien causa asombro, es lo que se llama fundamento de la hipocresía mediante charla indirecta”.

ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต สมฺภาวนาธิปฺปายกเตน อิริยาปเถน วิมฺหาปนํ อิริยาปถสนฺนิสฺสิตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ยถาห – ‘‘กตมํ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ. อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’ติ คมนํ สณฺฐเปติ, ฐานํ [Pg.26] สณฺฐเปติ, นิสชฺชํ สณฺฐเปติ, สยนํ สณฺฐเปติ, ปณิธาย คจฺฉติ, ปณิธาย ติฏฺฐติ, ปณิธาย นิสีทติ, ปณิธาย เสยฺยํ กปฺเปติ, สมาหิโต วิย คจฺฉติ, สมาหิโต วิย ติฏฺฐติ, นิสีทติ, เสยฺยํ กปฺเปติ, อาปาถกชฺฌายี จ โหติ, ยา เอวรูปา อิริยาปถสฺส อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ วุจฺจติ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ (มหานิ. ๘๗).

Se debe entender como el fundamento de la hipocresía basado en la postura al acto de causar asombro mediante la postura corporal, realizado con el deseo de ser estimado por parte de un monje de malos deseos. Como se dice: ‘¿Qué es el fundamento de la hipocresía llamado postura? Aquí, cierto monje de malos deseos, dominado por la codicia y deseando ser estimado, pensando: “si actúo de esta manera, la gente me estimará”, compone cuidadosamente su caminar, su estar de pie, su sentarse y su acostarse. Camina con intención, se para con intención, se sienta con intención y se acuesta con intención; camina, se para, se sienta y se acuesta como si estuviera concentrado, y actúa como si estuviera en meditación profunda ante los demás. Tal disposición, mantenimiento y arreglo de la postura, junto con el fruncimiento de ceño, el asombro y el causar asombro, es lo que se llama fundamento de la hipocresía basado en la postura’.”}, {

ตตฺถ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตนาติ ปจฺจยปฏิเสวนนฺติ เอวํ สงฺขาเตน ปจฺจยปฏิเสวเนน วา สงฺขาเตน. สามนฺตชปฺปิเตนาติ สมีปภณิเตน. อิริยาปถสฺส วาติ จตุอิริยาปถสฺส. อฏฺฐปนาติอาทิ ฐปนา, อาทเรน วา ฐปนา. ฐปนาติ ฐปนากาโร. สณฺฐปนาติ อภิสงฺขรณา, ปาสาทิกภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภากุฏิกาติ ปธานปุริมฏฺฐิตภาวทสฺสเนน ภากุฏิกรณํ, มุขสงฺโกโจติ วุตฺตํ โหติ. ภากุฏิกรณํ สีลมสฺสาติ ภากุฏิโก. ภากุฏิกสฺส ภาโว ภากุฏิยํ. กุหนาติ วิมฺหาปนา. กุหสฺส อายนา กุหายนา. กุหิตสฺส ภาโว กุหิตตฺตนฺติ.

En ese contexto, 'conocido por el uso de los requisitos' significa lo que se conoce como el uso de los requisitos, o bien, conocido mediante el uso de los requisitos. 'Por charla indirecta' significa por lo hablado en la cercanía de otros para inducir una donación. 'De la postura' se refiere a las cuatro posturas corporales. 'Establecimiento' (aṭṭhapana) y otros términos similares significan colocar inicialmente o colocar con esmero. 'Colocación' (ṭhapana) es el modo o la manera de colocar. 'Establecimiento firme' (saṇṭhapana) es la preparación o arreglo, lo que significa actuar de manera que inspire confianza o agrado. 'Fruncir el ceño' (bhākuṭika) es el acto de fruncir el ceño para mostrar un estado de estar absorto en el esfuerzo espiritual, lo que significa una contracción del rostro. Aquel cuya naturaleza es fruncir el ceño es un 'fruncidor de ceño' (bhākuṭiko). El estado o la cualidad del que frunce el ceño es 'el acto de fruncir el ceño' (bhākuṭiya). 'Engaño' (kuhana) es causar asombro o maravilla. El acto de provocar asombro es 'el proceso de engañar' (kuhāyanā). El estado de quien engaña es 'la condición de impostura' (kuhitatta).

ลปนานิทฺเทเส อาลปนาติ วิหารํ อาคเต มนุสฺเส ทิสฺวา ‘‘กิมตฺถาย โภนฺโต อาคตา, กึ ภิกฺขู นิมนฺติตุํ, ยทิ เอวํ คจฺฉถ เร, อหํ ปจฺฉโต ปตฺตํ คเหตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ เอวํ อาทิโตว ลปนา. อถ วา อตฺตานํ อุปเนตฺวา ‘‘อหํ ติสฺโส, มยิ ราชา ปสนฺโน, มยิ อสุโก จ อสุโก จ ราชมหามตฺโต ปสนฺโน’’ติ เอวํ อตฺตุปนายิกา ลปนา อาลปนา. ลปนาติ ปุฏฺฐสฺส สโต วุตฺตปฺปการเมว ลปนํ. สลฺลปนาติ คหปติกานํ อุกฺกณฺฐเน ภีตสฺส โอกาสํ ทตฺวา ทตฺวา สุฏฺฐุ ลปนา. อุลฺลปนาติ มหากุฏุมฺพิโก มหานาวิโก มหาทานปตีติ เอวํ อุทฺธํ กตฺวา ลปนา. สมุลฺลปนาติ สพฺพโตภาเคน อุทฺธํ กตฺวา ลปนา.

En la explicación de lapanā (hablar con segundas intenciones), ālapanā se refiere a hablar primero al ver a personas que llegan al monasterio, diciendo: «¿Para qué han venido, señores? ¿Para invitar a los monjes? Si es así, vayan adelante; yo tomaré el cuenco y los seguiré». Esto es hablar de manera proactiva desde el principio. O bien, hablar de uno mismo diciendo: «Yo soy Tissa; el rey tiene confianza en mí, y tal y tal gran ministro del rey también confía en mí». Tal forma de hablar para presentarse a uno mismo se denomina ālapanā. Lapanā propiamente dicha consiste en hablar de la manera ya descrita pero cuando se le pregunta. Sallapanā es hablar bien y repetidamente, dando oportunidad de hablar a los laicos, por temor a que se aburran o se cansen. Ullapanā es hablar exaltando a otros diciendo: «¡Gran hacendado! ¡Gran navegante! ¡Gran benefactor!». Samullapanā es hablar exaltando de todas las formas posibles.

อุนฺนหนาติ ‘‘อุปาสกา ปุพฺเพ อีทิเส กาเล นวทานํ เทถ, อิทานิ กึ น เทถา’’ติ เอวํ ยาว ‘‘ทสฺสาม, ภนฺเต, โอกาสํ น ลภามา’’ติอาทีนิ วทนฺติ, ตาว อุทฺธํ อุทฺธํ นหนา, เวฐนาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อุจฺฉุหตฺถํ [Pg.27] ทิสฺวา ‘‘กุโต อาภตํ อุปาสกา’’ติ ปุจฺฉติ. อุจฺฉุเขตฺตโต, ภนฺเตติ. กึ ตตฺถ อุจฺฉุ มธุรนฺติ. ขาทิตฺวา, ภนฺเต, ชานิตพฺพนฺติ. ‘‘น, อุปาสก, ภิกฺขุสฺส อุจฺฉุํ เทถา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ยา เอวรูปา นิพฺเพเฐนฺตสฺสาปิ เวฐนกถา, สา อุนฺนหนา. สพฺพโตภาเคน ปุนปฺปุนํ อุนฺนหนา สมุนฺนหนา.

Unnahanā significa hablar vinculando o «atando» a los devotos, diciendo: «Upāsakas, en el pasado, en esta época, solían dar la ofrenda de la cosecha nueva; ¿por qué no la dan ahora?», continuando así hasta que ellos dicen: «Daremos, venerable, pero aún no hemos tenido oportunidad». A esto se le llama atar o envolver repetidamente. O bien, al ver caña de azúcar en manos de alguien, preguntar: «¿De dónde la trajeron, upāsakas?». Ellos responden: «Del campo de caña, venerable». El monje pregunta: «¿Es dulce la caña allí?». Responden: «Venerable, hay que probarla para saberlo». El monje dice: «Upāsaka, no es apropiado decirle a un monje: 'tome caña de azúcar'». Tal conversación, que envuelve a la persona incluso cuando intenta evadirse, es unnahanā. Atar o envolver repetidamente en todos los sentidos es samunnahanā.

อุกฺกาจนาติ ‘‘เอตํ กุลํ มํเยว ชานาติ. สเจ เอตฺถ เทยฺยธมฺโม อุปฺปชฺชติ, มยฺหเมว เทตี’’ติ เอวํ อุกฺขิปิตฺวา กาจนา อุกฺกาจนา, อุทฺทีปนาติ วุตฺตํ โหติ. เตลกนฺทริกวตฺถุ เจตฺถ วตฺตพฺพํ. สพฺพโตภาเคน ปน ปุนปฺปุนํ อุกฺกาจนา สมุกฺกาจนา.

Ukkācanā significa jactarse o exhibir méritos propios, diciendo: «Esa familia solo me conoce a mí. Si surge alguna ofrenda allí, me la dan solo a mí». Esto significa «mostrar mediante la exaltación». Aquí debe relatarse la historia de Telakandarikā. Exaltar o jactarse repetidamente en todos los sentidos es samukkācanā.

อนุปฺปิยภาณิตาติ สจฺจานุรูปํ ธมฺมานุรูปํ วา อนปโลเกตฺวา ปุนปฺปุนํ ปิยภณนเมว. จาฏุกมฺยตาติ นีจวุตฺติตา อตฺตานํ เหฏฺฐโต เหฏฺฐโต ฐเปตฺวา วตฺตนํ. มุคฺคสูปฺยตาติ มุคฺคสูปสทิสตา. ยถา หิ มุคฺเคสุ ปจฺจมาเนสุ โกจิเทว น ปจฺจติ, อวเสสา ปจฺจนฺติ, เอวํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส วจเน กิญฺจิเทว สจฺจํ โหติ, เสสํ อลีกํ, อยํ ปุคฺคโล มุคฺคสูปฺโยติ วุจฺจติ. ตสฺส ภาโว มุคฺคสูปฺยตา. ปาริภฏฺยตาติ ปาริภฏฺยภาโว. โย หิ กุลทารเก ธาติ วิย องฺเกน วา ขนฺเธน วา ปริภฏติ, ธาเรตีติ อตฺโถ. ตสฺส ปริภฏสฺส กมฺมํ ปาริภฏฺยุํ. ปาริภฏฺยสฺส ภาโว ปาริภฏฺยตาติ.

Anuppiyabhāṇitā es el acto de decir palabras agradables repetidamente, sin considerar si son verdaderas o acordes al Dhamma. Cāṭukamyatā es la actitud servil, comportándose de manera humilde al ponerse a sí mismo en una posición inferior. Muggasūpyatā es la semejanza con la sopa de frijol mungo. Así como cuando se cocinan frijoles mungo, algunos pocos no se cocinan mientras que el resto sí, de la misma manera, en el discurso de tal persona solo una pequeña parte es verdad y el resto es falso; a esta persona se le llama «parecido a la sopa de frijol mungo». Su estado o forma de hablar es muggasūpyatā. Pāribhaṭyatā es el estado de actuar como un cuidador de niños. Pues el monje que cuida a los niños de las familias, como una niñera, llevándolos en la cadera o sobre los hombros, se dice que los «lleva». El acto de tal cuidador es pāribhaṭya, y la condición de realizar ese acto es pāribhaṭyatā.

เนมิตฺติกตานิทฺเทเส นิมิตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ ปเรสํ ปจฺจยทานสญฺญาชนกํ กายวจีกมฺมํ. นิมิตฺตกมฺมนฺติ ขาทนียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘กึ ขาทนียํ ลภิตฺถา’’ติอาทินา นเยน นิมิตฺตกรณํ. โอภาโสติ ปจฺจยปฏิสํยุตฺตกถา. โอภาสกมฺมนฺติ วจฺฉปาลเก ทิสฺวา ‘‘กึ อิเม วจฺฉา ขีรโควจฺฉา อุทาหุ ตกฺกโควจฺฉา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ขีรโควจฺฉา, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘น ขีรโควจฺฉา, ยทิ ขีรโควจฺฉา สิยุํ, ภิกฺขูปิ ขีรํ ลเภยฺยุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน เตสํ ทารกานํ มาตาปิตูนํ นิเวเทตฺวา ขีรทาปนาทิกํ โอภาสกรณํ. สามนฺตชปฺปาติ สมีปํ กตฺวา ชปฺปนํ. กุลูปกภิกฺขุ วตฺถุ เจตฺถ วตฺตพฺพํ.

En la explicación de nemittikatā (insinuaciones), nimitta es cualquier acción corporal o verbal que genera en otros la noción de dar requisitos. Nimittakamma es hacer una señal; por ejemplo, al ver a personas que llevan alimentos, preguntar: «¿Qué alimentos han obtenido?», y así sucesivamente. Obhāsa es hablar en relación con los requisitos. Obhāsakamma es hacer una indirecta; por ejemplo, al ver a pastores de terneros, preguntar: «¿Son estos terneros que beben leche o terneros que beben suero?». Si responden: «Son terneros que beben leche, venerable», el monje dice: «No pueden ser terneros que beben leche; si lo fueran, los monjes también recibirían leche». De esta manera, al informar a los padres de esos niños, se les induce a dar leche; esto es hacer una insinuación. Sāmantajappā es hablar de manera cercana o indirecta (rodeos). Aquí debe relatarse la historia del monje allegado a una familia.

กุลูปโก [Pg.28] กิร ภิกฺขุ ภุญฺชิตุกาโม เคหํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. ตํ ทิสฺวา อทาตุกามา ฆรณี ‘‘ตณฺฑุลา นตฺถี’’ติ ภณนฺตี ตณฺฑุเล อาหริตุกามา วิย ปฏิวิสฺสกฆรํ คตา. ภิกฺขุปิ อนฺโตคพฺภํ ปวิสิตฺวา โอโลเกนฺโต กวาฏโกเณ อุจฺฉุํ, ภาชเน คุฬํ, ปิฏเก โลณมจฺฉผาเล, กุมฺภิยํ ตณฺฑุเล, ฆเฏ ฆตํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา นิสีทิ. ฆรณี ‘‘ตณฺฑุเล นาลตฺถ’’นฺติ อาคตา. ภิกฺขุ ‘‘อุปาสิเก ‘อชฺช ภิกฺขา น สมฺปชฺชิสฺสตี’ติ ปฏิกจฺเจว นิมิตฺตํ อทฺทส’’นฺติ อาห. กึ, ภนฺเตติ. กวาฏโกเณ นิกฺขิตฺตํ อุจฺฉุํ วิย สปฺปํ อทฺทสํ, ‘ตํ ปหริสฺสามี’ติ โอโลเกนฺโต ภาชเน ฐปิตํ คุฬปิณฺฑํ วิย ปาสาณํ, เลฑฺฑุเกน ปหเฏน สปฺเปน กตํ ปิฏเก นิกฺขิตฺตโลณมจฺฉผาลสทิสํ ผณํ, ตสฺส ตํ เลฑฺฑุํ ฑํสิตุกามสฺส กุมฺภิยา ตณฺฑุลสทิเส ทนฺเต, อถสฺส กุปิตสฺส ฆเฏ ปกฺขิตฺตฆตสทิสํ มุขโต นิกฺขมนฺตํ วิสมิสฺสกํ เขฬนฺติ. สา ‘‘น สกฺกา มุณฺฑกํ วญฺเจตุ’’นฺติ อุจฺฉุํ ทตฺวา โอทนํ ปจิตฺวา ฆตคุฬมจฺเฉหิ สทฺธึ สพฺพํ อทาสีติ. เอวํ สมีปํ กตฺวา ชปฺปนํ สามนฺตชปฺปาติ เวทิตพฺพํ. ปริกถาติ ยถา ตํ ลภติ ตสฺส ปริวตฺเตตฺวา กถนนฺติ.

Se cuenta que un monje allegado a una familia, deseando comer, entró en una casa y se sentó. Al verlo, la dueña de casa, no queriendo darle nada, dijo: «No hay arroz», y fingiendo que iba a buscar arroz, fue a casa de una vecina. El monje entró en la habitación interior y, al mirar, vio caña de azúcar en el rincón de la puerta, melaza en un recipiente, trozos de pescado seco en una cesta, arroz en una tinaja y mantequilla clarificada (ghee) en un cántaro; luego salió y se sentó. La dueña de casa regresó lamentándose de que «no consiguió arroz». El monje dijo: «Upāsikā, vi un presagio temprano de que hoy no habría limosnas». Ella preguntó: «¿Qué vio, venerable?». Él dijo: «Vi una serpiente parecida a la caña de azúcar dejada en el rincón de la puerta. Al mirar para golpearla, vi piedras parecidas a los trozos de melaza en el recipiente. El capuchón de la serpiente golpeada por la piedra se parecía a los trozos de pescado seco en la cesta. Sus dientes, al querer morder la piedra, eran como el arroz en la tinaja. Y la saliva mezclada con veneno que salía de la boca de la serpiente enfurecida era como el ghee en el cántaro». Ella pensó: «No se puede engañar a este rapado», y tras darle la caña de azúcar, cocinó el arroz y se lo entregó todo junto con el ghee, la melaza y el pescado. Debe entenderse que tal forma de hablar indirecta es sāmantajappā. Parikathā es hablar de forma circular o indirecta para obtener lo que se desea.

นิปฺเปสิกตานิทฺเทเส อกฺโกสนาติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนํ. วมฺภนาติ ปริภวิตฺวา กถนํ. ครหณาติ อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโนติอาทินา นเยน โทสาโรปนา. อุกฺเขปนาติ มา เอตํ เอตฺถ กเถถาติ วาจาย อุกฺขิปนํ. สพฺพโตภาเคน สวตฺถุกํ สเหตุกํ กตฺวา อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา. อถ วา อเทนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อโห ทานปตี’’ติ เอวํ อุกฺขิปนํ อุกฺเขปนา. มหาทานปตีติ เอวํ สุฏฺฐุ อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา. ขิปนาติ กึ อิมสฺส ชีวิตํ พีชโภชิโนติ เอวํ อุปฺปณฺฑนา. สํขิปนาติ กึ อิมํ อทายโกติ ภณถ, โย นิจฺจกาลํ สพฺเพสมฺปิ นตฺถีติ วจนํ เทตีติ สุฏฺฐุตรํ อุปฺปณฺฑนา. ปาปนาติ อทายกตฺตสฺส อวณฺณสฺส วา ปาปนํ. สพฺพโตภาเคน ปาปนา สมฺปาปนา. อวณฺณหาริกาติ เอวํ เม อวณฺณภยาปิ ทสฺสตีติ เคหโต เคหํ คามโต คามํ ชนปทโต ชนปทํ อวณฺณหรณํ. ปรปิฏฺฐิมํสิกตาติ ปุรโต มธุรํ ภณิตฺวา ปรมฺมุเข อวณฺณภาสิตา. เอสา หิ อภิมุขํ โอโลเกตุํ [Pg.29] อสกฺโกนฺตสฺส ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสํ ขาทนมิว โหติ, ตสฺมา ปรปิฏฺฐิมํสิกตาติ วุตฺตา. อยํ วุจฺจติ นิปฺเปสิกตาติ อยํ ยสฺมา เวฬุเปสิกาย วิย อพฺภงฺคํ ปรสฺส คุณํ นิปฺเปเสติ นิปุญฺฉติ, ยสฺมา วา คนฺธชาตํ นิปิสิตฺวา คนฺธมคฺคนา วิย ปรคุเณ นิปิสิตฺวา วิจุณฺเณตฺวา เอสา ลาภมคฺคนา โหติ, ตสฺมา นิปฺเปสิกตาติ วุจฺจตีติ.

En la exposición de nippesikatā (el acto de 'raspar' las virtudes ajenas), 'insultar' se refiere a insultar mediante los diez fundamentos de injuria. 'Despreciar' es hablar con menosprecio. 'Reprochar' es atribuir faltas diciendo: 'no tiene fe' o 'no es devoto', y de formas similares. 'Enaltecer' (ukkhepana) es excluir mediante la palabra, diciendo: 'no habléis de este [donante] respecto a esta ofrenda'. 'Enaltecer completamente' (samukkhepana) es excluirlo totalmente con sus motivos y circunstancias. O bien, 'enaltecer' es hablar con ironía al ver a alguien que no da, diciendo: '¡Oh, qué gran benefactor!'. 'Enaltecer plenamente' es decir con gran énfasis: '¡Qué gran señor de la generosidad!'. 'Ridiculizar' (khipana) es burlarse diciendo: '¿Qué sentido tiene la vida de este hombre que consume sus propias semillas?', y expresiones similares. 'Ridiculizar plenamente' (saṃkhipana) es burlarse con más fuerza diciendo: '¿Por qué decís que este hombre no es generoso? ¿Acaso no está siempre dando a todos los que piden la palabra "no hay"?'. 'Difamar' (pāpana) es llevar a alguien al estado de no donante o al desprestigio. 'Difamar totalmente' es sampāpana. 'Propagar el desprestigio' (avaṇṇahārikā) es llevar la mala fama de casa en casa, de aldea en aldea o de distrito en distrito, esperando que 'por miedo a que hable mal de mí, me dará algo'. 'Despellejar por la espalda' (parapiṭṭhimaṃsikatā) es hablar dulcemente frente a la persona y decir cosas desfavorables en su ausencia. Pues tal forma de hablar es como comer la carne de la espalda de quienes no pueden mirar de frente por no atreverse, por eso se llama 'comer la carne de la espalda ajena'. Todo esto se llama nippesikatā porque, al igual que se raspa un ungüento del cuerpo con una astilla de bambú, esto raspa y elimina las virtudes de otro; o bien, así como se muelen perfumes para extraer su esencia, esto busca ganancias triturando y pulverizando las virtudes ajenas.

ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตานิทฺเทเส นิชิคีสนตาติ มคฺคนา. อิโต ลทฺธนฺติ อิมมฺหา เคหา ลทฺธํ. อมุตฺราติ อมุกมฺหิ เคเห. เอฏฺฐีติ อิจฺฉนา. คเวฏฺฐีติ มคฺคนา. ปริเยฏฺฐีติ ปุนปฺปุนํ มคฺคนา. อาทิโต ปฏฺฐาย ลทฺธํ ลทฺธํ ภิกฺขํ ตตฺร ตตฺร กุลทารกานํ ทตฺวา อนฺเต ขีรยาคุํ ลภิตฺวา คตภิกฺขุวตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํ. เอสนาติอาทีนิ เอฏฺฐิอาทีนเมว เววจนานิ, ตสฺมา เอฏฺฐีติ เอสนา. คเวฏฺฐีติ คเวสนา, ปริเยฏฺฐีติ ปริเยสนา. อิจฺเจวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. อยํ กุหนาทีนํ อตฺโถ.

En la exposición de 'anhelar ganancia mediante la ganancia', 'anhelar' significa buscar. 'Obtenido de aquí' significa obtenido de esta casa. 'Allá' significa en tal casa. 'Deseo' (eṭṭhī) es la voluntad. 'Búsqueda' (gaveṭṭhī) es buscar. 'Búsqueda exhaustiva' (pariyeṭṭhī) es buscar repetidamente. Aquí debe relatarse la historia del monje que, desde la primera casa, daba cada limosna obtenida a los niños de cada familia y finalmente se marchaba tras obtener solo una papilla de leche. Los términos esanā, etc., son sinónimos de eṭṭhi, etc.; por tanto, eṭṭhī es esanā, gaveṭṭhī es gavesanā y pariyeṭṭhī es pariyesanā. Así debe entenderse la construcción aquí. Este es el significado de 'engaño' (kuhanā) y los demás términos.

อิทานิ เอวมาทีนญฺจ ปาปธมฺมานนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ, องฺคํ, นิมิตฺตํ, อุปฺปาตํ, สุปินํ, ลกฺขณํ, มูสิกจฺฉินฺนํ, อคฺคิโหมํ, ทพฺพิโหม’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๑) อาทินา นเยน พฺรหฺมชาเล วุตฺตานํ อเนเกสํ ปาปธมฺมานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. อิติ ยฺวายํ อิเมสํ อาชีวเหตุ ปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ วีติกฺกมวเสน, อิเมสญฺจ ‘‘กุหนา ลปนา เนมิตฺติกตา นิปฺเปสิกตา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา’’ติ เอวมาทีนํ ปาปธมฺมานํ วเสน ปวตฺโต มิจฺฉาชีโว, ยา ตสฺมา สพฺพปฺปการาปิ มิจฺฉาชีวา วิรติ, อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. เอตํ อาคมฺม ชีวนฺตีติ อาชีโว. โก โส, ปจฺจยปริเยสนวายาโม. ปาริสุทฺธีติ ปริสุทฺธตา. อาชีวสฺส ปาริสุทฺธิ อาชีวปาริสุทฺธิ.

Ahora, en cuanto a 'y de tales otros estados malvados', mediante la palabra 'tales' debe entenderse la inclusión de los numerosos estados malvados mencionados en el Brahma-jāla Sutta: 'Como cuando algunos honorables ascetas y brahmanes, habiendo consumido alimentos ofrecidos con fe, se ganan la vida mediante medios de vida erróneos a través de artes bajas (tiracchānavijjā), tales como la lectura de los miembros, interpretación de señales, de presagios, de sueños, de marcas corporales, de telas roídas por ratones, ofrendas al fuego, ofrendas con cucharón', etc. Así, el medio de vida erróneo que surge por la transgresión de las seis reglas de entrenamiento prescritas debido al sustento, y a través de tales estados malvados como 'engaño, charlatanería, dar señales, denigración y búsqueda de ganancia mediante ganancia'; la abstención de toda forma de tal medio de vida erróneo es la 'moralidad de la pureza del medio de vida' (ājīvapārisuddhisīla). En cuanto al significado de los términos: aquello por lo que viven es el medio de vida (ājīvo). ¿Qué es eso? Es el esfuerzo por buscar los requisitos. 'Pureza' (pārisuddhi) es el estado de estar purificado. La pureza del medio de vida, o del esfuerzo por buscar requisitos, es ājīvapārisuddhi.

ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ

Moralidad relacionada con el uso de los requisitos (Paccayasannissitasīla).

๑๘. ยํ ปเนตํ ตทนนฺตรํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ วุตฺตํ, ตตฺถ ปฏิสงฺขา โยนิโสติ อุปาเยน ปเถน ปฏิสงฺขาย ญตฺวา, ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ[Pg.30]. เอตฺถ จ สีตสฺส ปฏิฆาตายาติอาทินา นเยน วุตฺตปจฺจเวกฺขณเมว ‘‘โยนิโส ปฏิสงฺขา’’ติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จีวรนฺติ อนฺตรวาสกาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชติ, นิวาเสติ วา ปารุปติ วา. ยาวเทวาติ ปโยชนาวธิปริจฺเฉทนิยมวจนํ, เอตฺตกเมว หิ โยคิโน จีวรปฏิเสวเน ปโยชนํ ยทิทํ สีตสฺส ปฏิฆาตายาติอาทิ, น อิโต ภิยฺโย. สีตสฺสาติ อชฺฌตฺตธาตุกฺโขภวเสน วา พหิทฺธาอุตุปริณามนวเสน วา อุปฺปนฺนสฺส ยสฺส กสฺสจิ สีตสฺส. ปฏิฆาตายาติ ปฏิหนนตฺถํ. ยถา สรีเร อาพาธํ น อุปฺปาเทติ, เอวํ ตสฺส วิโนทนตฺถํ. สีตพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิตฺโต โยนิโส ปทหิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา สีตสฺส ปฏิฆาตาย จีวรํ ปฏิเสวิตพฺพนฺติ ภควา อนุญฺญาสิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เกวลญฺเหตฺถ อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺส. ตสฺส วนทาหาทีสุ สมฺภโว เวทิตพฺโพ. ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานนฺติ เอตฺถ ปน ฑํสาติ ฑํสนมกฺขิกา, อนฺธมกฺขิกาติปิ วุจฺจนฺติ. มกสา มกสา เอว. วาตาติ สรชอรชาทิเภทา. อาตโปติ สูริยาตโป. สรีสปาติ เย เกจิ สรนฺตา คจฺฉนฺติ ทีฆชาติกา สปฺปาทโย, เตสํ ทฏฺฐสมฺผสฺโส จ ผุฏฺฐสมฺผสฺโส จาติ ทุวิโธ สมฺผสฺโส, โสปิ จีวรํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนํ น พาธติ, ตสฺมา ตาทิเสสุ ฐาเนสุ เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย ปฏิเสวติ. ยาวเทวาติ ปุน เอตสฺส วจนํ นิยตปโยชนาวธิปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ, หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนญฺหิ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ กทาจิ โหนฺติ. ตตฺถ หิริโกปีนนฺติ ตํ ตํ สมฺพาธฏฺฐานํ. ยสฺมึ ยสฺมิญฺหิ องฺเค วิวริยมาเน หิรี กุปฺปติ วินสฺสติ, ตํ ตํ หิรึ โกปนโต หิริโกปีนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺส จ หิริโกปีนสฺส ปฏิจฺฉาทนตฺถนฺติ หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนตฺถํ. หิริโกปีนํ ปฏิจฺฉาทนตฺถนฺติปิ ปาโฐ.

18. En cuanto a lo que se llama 'moralidad relacionada con el uso de los requisitos' que sigue a continuación, 'reflexionando sabiamente' (paṭisaṅkhā yoniso) significa conocer tras haber reflexionado por el método y camino correctos. Aquí, la reflexión mencionada como 'para protegerse del frío', etc., debe entenderse como 'reflexionar sabiamente'. En ese contexto, 'el manto' (cīvaraṃ) se refiere a cualquiera de ellos, como el manto interior, etc. 'Utiliza' (paṭisevati) significa que lo usa, ya sea vistiéndolo o cubriéndose con él. 'Solo para' (yāvadeva) es una expresión que define el límite del propósito; pues este es el único propósito para el cual el practicante utiliza el manto, a saber, 'para protegerse del frío', etc., y nada más. 'Del frío' (sītassa) se refiere a cualquier tipo de frío que surja, ya sea por el trastorno de los elementos internos o por el cambio de estación externo. 'Para protegerse' (paṭighātāyā) significa con el fin de eliminarlo; esto es, para eliminarlo de tal modo que no cause enfermedad en el cuerpo. Pues si el cuerpo es afligido por el frío, la mente se distrae y uno no puede esforzarse sabiamente; por ello, el Bienaventurado permitió: 'se debe utilizar el manto para protegerse del frío'. Este método se aplica en todo. La única diferencia aquí es 'del calor' (uṇhassa), que se refiere al calor del fuego; su posibilidad debe entenderse en incendios forestales y casos similares. En la frase 'el contacto de tábanos, mosquitos, viento, sol y reptiles', 'tábanos' (ḍaṃsā) son las moscas que pican, también llamadas moscas ciegas. 'Mosquitos' (makasā) son simplemente mosquitos. 'Viento' (vātā) se refiere a los diversos tipos de viento, con polvo o sin polvo. 'Sol' (ātapo) es el calor del sol. 'Reptiles' (sarīsapā) son todos los seres de cuerpo largo que se desplazan arrastrándose, como las serpientes; el contacto con ellos es de dos tipos: el contacto por mordedura y el contacto por roce. Ni siquiera estos molestan al monje que está sentado cubierto con su manto; por lo tanto, en tales lugares, lo utiliza para protegerse de ellos. El uso repetido de la palabra 'solo para' (yāvadeva) es para mostrar la definición del límite del propósito constante; pues cubrir las partes que causan vergüenza es un propósito constante, mientras que los otros ocurren ocasionalmente. Allí, 'partes que causan vergüenza' (hirikopīnaṃ) se refiere a las diversas partes pudendas. Pues en cualquier parte del cuerpo que, al quedar descubierta, la vergüenza (hirī) se pierde, esa parte se llama hirikopīna por alterar la vergüenza. Debido a que sirve para cubrir esas partes, se llama 'con el fin de cubrir las partes que causan vergüenza' (hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ). También existe la variante hirikopīnaṃ paṭicchādanatthaṃ.

ปิณฺฑปาตนฺติ ยํกิญฺจิ อาหารํ. โย หิ โกจิ อาหาโร ภิกฺขุโน ปิณฺโฑลฺเยน ปตฺเต ปติตตฺตา ปิณฺฑปาโตติ วุจฺจติ. ปิณฺฑานํ วา ปาโต ปิณฺฑปาโต, ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธานํ ภิกฺขานํ สนฺนิปาโต สมูโหติ วุตฺตํ โหติ. เนว ทวายาติ น คามทารกาทโย วิย ทวตฺถํ, กีฬานิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. น มทายาติ น มุฏฺฐิกมลฺลาทโย วิย มทตฺถํ, พลมทนิมิตฺตํ โปริสมทนิมิตฺตญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. น มณฺฑนายาติ น อนฺเตปุริกเวสิยาทโย [Pg.31] วิย มณฺฑนตฺถํ, องฺคปจฺจงฺคานํ ปีณภาวนิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. น วิภูสนายาติ น นฏนจฺจกาทโย วิย วิภูสนตฺถํ, ปสนฺนจฺฉวิวณฺณตานิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ เนว ทวายาติ เอตํ โมหูปนิสฺสยปฺปหานตฺถํ วุตฺตํ. น มทายาติ เอตํ โทสูปนิสฺสยปฺปหานตฺถํ. น มณฺฑนาย น วิภูสนายาติ เอตํ ราคูปนิสฺสยปฺปหานตฺถํ. เนว ทวาย น มทายาติ เจตํ อตฺตโน สํโยชนุปฺปตฺติปฏิเสธนตฺถํ. น มณฺฑนาย น วิภูสนายาติ เอตํ ปรสฺสปิ สํโยชนุปฺปตฺติปฏิเสธนตฺถํ. จตูหิปิ เจเตหิ อโยนิโส ปฏิปตฺติยา กามสุขลฺลิกานุโยคสฺส จ ปหานํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

"Piṇḍapāta" (almsfood) se refiere a cualquier tipo de alimento. Se llama "piṇḍapāta" porque cualquier alimento cae (patita) en el cuenco del monje mediante el acto de recolectar limosnas (piṇḍolya). Alternativamente, piṇḍapāta es la caída (pāta) de los bocados (piṇḍa), lo que significa una colección o conjunto de limosnas obtenidas aquí y allá. "No para la diversión" (neva davāya) significa que no es con el propósito de jugar como los niños de la aldea; se refiere al motivo del juego. "No para la embriaguez" (na madāya) significa que no es con el propósito de la embriaguez como los boxeadores o luchadores; se refiere al orgullo por la fuerza física o la virilidad. "No para el embellecimiento" (na maṇḍanāya) significa que no es para el propósito de embellecerse como las mujeres del harén o las prostitutas; se refiere al motivo de hacer que los miembros del cuerpo sean carnosos. "No para la ornamentación" (na vibhūsanāya) significa que no es para el propósito de ornamentarse como los actores o bailarines; se refiere al motivo de tener una tez clara y radiante. Aquí, "no para la diversión" se dice para abandonar el apoyo de la delusión (moha). "No para la embriaguez" se dice para abandonar el apoyo del odio (dosa). "No para el embellecimiento ni para la ornamentación" se dice para abandonar el apoyo del deseo sensual (rāga). Además, "no para la diversión ni para la embriaguez" sirve para prevenir el surgimiento de grilletes (saṃyojana) en uno mismo. "No para el embellecimiento ni para la ornamentación" sirve para prevenir el surgimiento de grilletes en los demás. Debe entenderse que, con estos cuatro puntos, se describe el abandono de la búsqueda del placer sensual mediante la práctica incorrecta.

ยาวเทวาติ วุตฺตตฺถเมว. อิมสฺส กายสฺสาติ เอตสฺส จตุมหาภูติกสฺส รูปกายสฺส. ฐิติยาติ ปพนฺธฏฺฐิตตฺถํ. ยาปนายาติ ปวตฺติยา อวิจฺเฉทตฺถํ, จิรกาลฏฺฐิตตฺถํ วา. ฆรูปตฺถมฺภมิว หิ ชิณฺณฆรสามิโก, อกฺขพฺภญฺชนมิว จ สากฏิโก กายสฺส ฐิตตฺถํ ยาปนตฺถญฺเจส ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวติ, น ทวมทมณฺฑนวิภูสนตฺถํ. อปิจ ฐิตีติ ชีวิตินฺทฺริยสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺมา อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนายาติ เอตฺตาวตา เอตสฺส กายสฺส ชีวิตินฺทฺริยปวตฺตาปนตฺถนฺติปิ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. วิหึสูปรติยาติ วิหึสา นาม ชิฆจฺฉา อาพาธฏฺเฐน. ตสฺสา อุปรมตฺถมฺเปส ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวติ, วณาเลปนมิว อุณฺหสีตาทีสุ ตปฺปฏิการํ วิย จ. พฺรหฺมจริยานุคฺคหายาติ สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส จ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส จ อนุคฺคหตฺถํ. อยญฺหิ ปิณฺฑปาตปฏิเสวนปจฺจยา กายพลํ นิสฺสาย สิกฺขตฺตยานุโยควเสน ภวกนฺตารนิตฺถรณตฺถํ ปฏิปชฺชนฺโต พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย ปฏิเสวติ, กนฺตารนิตฺถรณตฺถิกา ปุตฺตมํสํ (สํ. นิ. ๒.๖๓) วิย, นทีนิตฺถรณตฺถิกา กุลฺลํ (ม. นิ. ๑.๒๔๐) วิย, สมุทฺทนิตฺถรณตฺถิกา นาวมิว จ.

"Solo para" (yāvadeva) tiene el significado ya explicado. "Para este cuerpo" (imassa kāyassa) se refiere a este cuerpo físico compuesto por los cuatro grandes elementos. "Para su sustento" (ṭhitiyā) significa para la continuidad de la sucesión de la materia. "Para su mantenimiento" (yāpanāyā) significa para que el proceso de la vida no se interrumpa, o para que dure largo tiempo. Así como el dueño de una casa vieja la apuntala para que no se derrumbe, o como un carretero engrasa el eje para que ruede suavemente, el monje consume la comida de limosna para el sustento y el mantenimiento del cuerpo, y no para la diversión, la embriaguez, el embellecimiento o la ornamentación. Además, "sustento" (ṭhiti) es un sinónimo de la facultad vital (jīvitindriya); por lo tanto, con las palabras "para el sustento y mantenimiento de este cuerpo", debe entenderse que también se refiere al propósito de dar continuidad a la facultad vital de este cuerpo. "Para el cese de la aflicción" (vihiṃsūparatiyā) significa que el hambre se llama "vihiṃsā" (aflicción/daño) debido a su naturaleza opresiva. El monje consume la comida de limosna para el cese de esa aflicción del hambre, tal como alguien con una herida aplica un ungüento, o como alguien usa el frío o el calor para contrarrestar las inclemencias del clima. "Para el apoyo de la vida santa" (brahmacariyānuggahāya) significa para apoyar la vida santa de toda la enseñanza (sāsana-brahmacariya) y la vida santa del noble camino (magga-brahmacariya). Pues este monje, basándose en la fuerza física obtenida por el consumo de la limosna, practica con diligencia los tres entrenamientos (sikkhā) para cruzar el desierto del renacimiento, consumiendo el alimento para apoyar la vida santa; al igual que aquellos que desean cruzar un desierto consumen la carne de su propio hijo (sin apego), o los que desean cruzar un río usan una balsa, o los que desean cruzar el océano usan un barco.

อิติปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามีติ เอตํ อิมินา ปิณฺฑปาตปฏิเสวเนน ปุราณญฺจ ชิฆจฺฉาเวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ อปริมิตโภชนปจฺจยํ อาหรหตฺถกอลํสาฏกตตฺรวฏฺฏกกากมาสกภุตฺตวมิตกพฺราหฺมณานํ อญฺญตโร วิย น อุปฺปาเทสฺสามีติปิ ปฏิเสวติ, เภสชฺชมิว คิลาโน. อถ วา ยา อธุนา อสปฺปายาปริมิตโภชนํ นิสฺสาย ปุราณกมฺมปจฺจยวเสน อุปฺปชฺชนโต ปุราณเวทนาติ [Pg.32] วุจฺจติ. สปฺปายปริมิตโภชเนน ตสฺสา ปจฺจยํ วินาเสนฺโต ตํ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ. ยา จายํ อธุนา กตํ อยุตฺตปริโภคกมฺมูปจยํ นิสฺสาย อายตึ อุปฺปชฺชนโต นวเวทนาติ วุจฺจติ. ยุตฺตปริโภควเสน ตสฺสา มูลํ อนิพฺพตฺเตนฺโต ตํ นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺตาวตา ยุตฺตปริโภคสงฺคโห อตฺตกิลมถานุโยคปฺปหานํ ธมฺมิกสุขาปริจฺจาโค จ ทีปิโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

"Así, eliminaré la sensación antigua y no daré lugar a una sensación nueva": esto significa que, mediante este consumo de limosna, el monje elimina la antigua sensación de hambre y no da lugar a una nueva sensación causada por comer en exceso, evitando ser como uno de esos brahmanes que comen hasta que deben ser levantados de la mano, o que no pueden ceñirse el manto, o que ruedan por el suelo por la pesadez, o que los cuervos pueden picotear de sus bocas, o que vomitan lo ingerido; el monje consume el alimento como un enfermo toma su medicina. O bien, la sensación dolorosa que surge ahora debido al consumo de alimentos inadecuados o excesivos, pero condicionada por acciones pasadas, se llama "sensación antigua". Al destruir la causa de esa sensación antigua mediante el consumo de alimentos adecuados y moderados, "eliminaré la sensación antigua". Y lo que se llama "sensación nueva" es el dolor futuro que surgiría de la acumulación de acciones de consumo inadecuado (sin reflexión) realizadas en el presente. Al no dar origen a la raíz de esa sensación nueva mediante el consumo adecuado, "no daré lugar a una sensación nueva". Así debe entenderse el significado en este pasaje. Con esto, queda demostrado que se incluye el consumo adecuado, el abandono de la auto-mortificación y el no renunciar a la felicidad conforme al Dhamma.

ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ปริมิตปริโภเคน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกสฺส อิริยาปถภญฺชกสฺส วา ปริสฺสยสฺส อภาวโต จิรกาลคมนสงฺขาตา ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อิมสฺส ปจฺจยายตฺตวุตฺติโน กายสฺสาติปิ ปฏิเสวติ, ยาปฺยโรคี วิย ตปฺปจฺจยํ. อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จาติ อยุตฺตปริเยสนปฏิคฺคหณปริโภคปริวชฺชเนน อนวชฺชตา, ปริมิตปริโภเคน ผาสุวิหาโร. อสปฺปายาปริมิตปริโภคปจฺจยา อรติตนฺทีวิชมฺภิตา. วิญฺญูครหาทิโทสาภาเวน วา อนวชฺชตา, สปฺปายปริมิตโภชนปจฺจยา กายพลสมฺภเวน ผาสุวิหาโร. ยาวทตฺถอุทราวเทหกโภชนปริวชฺชเนน วา เสยฺยสุขปสฺสสุขมิทฺธสุขานํ ปหานโต อนวชฺชตา, จตุปญฺจาโลปมตฺตอูนโภชเนน จตุอิริยาปถโยคฺยภาวปฏิปาทนโต ผาสุวิหาโร จ เม ภวิสฺสตีติปิ ปฏิเสวติ. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

"Y tendré continuidad" (yātrā ca me bhavissatīti) significa que, debido a la ausencia de peligros que corten la facultad vital o perturben las posturas corporales gracias al consumo moderado, el monje reflexiona y consume la limosna pensando: "tendré continuidad, es decir, el mantenimiento de este cuerpo que depende de condiciones, permitiéndome avanzar durante largo tiempo"; como un enfermo que se mantiene gracias a su tratamiento. "E irreprochabilidad y bienestar" (anavajjatā ca phāsuvihāro ca): la irreprochabilidad proviene de evitar la búsqueda, recepción y consumo incorrectos; el bienestar proviene del consumo moderado. Alternativamente, la irreprochabilidad surge por la ausencia de faltas como el descontento, la pereza, el letargo, el estiramiento de los miembros y el reproche de los sabios (que resultan del consumo inadecuado); el bienestar surge de la fuerza física producida por el consumo adecuado y moderado. O bien, la irreprochabilidad proviene de abandonar el placer de dormir y la somnolencia al evitar comer hasta la saciedad total; el bienestar proviene de lograr la agilidad en las cuatro posturas al comer cuatro o cinco bocados menos de lo habitual. Así reflexiona al consumir la limosna. Pues se ha dicho:

‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓);

"Habiendo dejado de comer cuatro o cinco bocados, se debe beber agua; esto es suficiente para el bienestar de un monje resuelto [dedicado al Nibbāna]". (Theragāthā 983).

เอตฺตาวตา จ ปโยชนปริคฺคโห มชฺฌิมา จ ปฏิปทา ทีปิตา โหตีติ เวทิตพฺพา.

Debe entenderse que con todo este pasaje se describe tanto la comprensión del propósito como la práctica del camino medio.

เสนาสนนฺติ เสนญฺจ อาสนญฺจ. ยตฺถ ยตฺถ หิ เสติ วิหาเร วา อฑฺฒโยคาทิมฺหิ วา, ตํ เสนํ. ยตฺถ ยตฺถ อาสติ นิสีทติ, ตํ อาสนํ. ตํ เอกโต กตฺวา เสนาสนนฺติ วุจฺจติ. อุตุปริสฺสยวิโนทนปฏิสลฺลานารามตฺถนฺติ ปริสหนฏฺเฐน อุตุเยว อุตุปริสฺสโย. อุตุปริสฺสยสฺส [Pg.33] วิโนทนตฺถญฺจ ปฏิสลฺลานารามตฺถญฺจ. โย สรีราพาธจิตฺตวิกฺเขปกโร อสปฺปาโย อุตุ เสนาสนปฏิเสวเนน วิโนเทตพฺโพ โหติ, ตสฺส วิโนทนตฺถํ เอกีภาวสุขตฺถญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. กามญฺจ สีตปฏิฆาตาทินาว อุตุปริสฺสยวิโนทนํ วุตฺตเมว. ยถา ปน จีวรปฏิเสวเน หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนํ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ กทาจิ ภวนฺตีติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ นิยตํ อุตุปริสฺสยวิโนทนํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา อยํ วุตฺตปฺปกาโร อุตุ อุตุเยว. ปริสฺสโย ปน ทุวิโธ ปากฏปริสฺสโย จ, ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย จ (มหานิ. ๕). ตตฺถ ปากฏปริสฺสโย สีหพฺยคฺฆาทโย. ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย ราคโทสาทโย. เย ยตฺถ อปริคุตฺติยา จ อสปฺปายรูปทสฺสนาทินา จ อาพาธํ น กโรนฺติ, ตํ เสนาสนํ เอวํ ชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิเสวนฺโต ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส เสนาสนํ อุตุปริสฺสยวิโนทนตฺถํ ปฏิเสวตีติ เวทิตพฺโพ.

«Senāsana» (alojamiento) significa una cama (sena) y un asiento (āsana). El lugar donde uno duerme, ya sea en un monasterio (vihāra), en un edificio de techo inclinado (aḍḍhayoga), etc., es «sena»; y el lugar donde uno se sienta, es «āsana». El conjunto de ambos se denomina «senāsana». Respecto a «utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṃ», el clima (utu) mismo se denomina «peligro del clima» (utuparissaya) por su naturaleza opresiva. Esto significa con el propósito de disipar el peligro del clima y para deleitarse en el retiro solitario (paṭisallāna). Lo que se quiere decir es que un clima inadecuado, que causa aflicción corporal y distracción mental, debe ser contrarrestado mediante el uso del alojamiento, con el fin de disiparlo y obtener el bienestar de la soledad. Ciertamente, al mencionar la protección contra el frío, etc., ya se ha indicado el propósito de contrarrestar los peligros del clima. Sin embargo, así como en el uso de los mantos el propósito constante es cubrir las partes privadas por pudor, mientras que contrarrestar el frío o el calor es ocasional; del mismo modo, debe entenderse que aquí se menciona para resaltar el propósito constante del alojamiento de contrarrestar los peligros del clima. Alternativamente, el clima antes mencionado es simplemente clima; pero el «peligro» (parissaya) es de dos tipos: manifiesto y oculto. Los peligros manifiestos son leones, tigres, etc. Los peligros ocultos son la codicia, el odio, etc. Aquel monje que, reflexionando y comprendiendo que en un alojamiento bien resguardado tales peligros no pueden afligirlo por falta de protección o por la visión de objetos inadecuados, lo utiliza, se dice que «utiliza el alojamiento reflexionando sabiamente con el propósito de contrarrestar los peligros del clima».

คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารนฺติ เอตฺถ โรคสฺส ปฏิอยนฏฺเฐน ปจฺจโย, ปจฺจนีกคมนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ยสฺส กสฺสจิ สปฺปายสฺเสตํ อธิวจนํ. ภิสกฺกสฺส กมฺมํ เตน อนุญฺญาตตฺตาติ เภสชฺชํ. คิลานปจฺจโยว เภสชฺชํ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ, ยํกิญฺจิ คิลานสฺส สปฺปายํ ภิสกฺกกมฺมํ เตลมธุผาณิตาทีติ วุตฺตํ โหติ. ปริกฺขาโรติ ปน ‘‘สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) อาทีสุ ปริวาโร วุจฺจติ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) อาทีสุ อลงฺกาโร. ‘‘เย จ โข อิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) อาทีสุ สมฺภาโร. อิธ ปน สมฺภาโรปิ ปริวาโรปิ วฏฺฏติ. ตญฺหิ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ ชีวิตสฺส ปริวาโรปิ โหติ, ชีวิตนาสกาพาธุปฺปตฺติยา อนฺตรํ อทตฺวา รกฺขณโต สมฺภาโรปิ. ยถา จิรํ ปวตฺตติ, เอวมสฺส การณภาวโต, ตสฺมา ปริกฺขาโรติ วุจฺจติ. เอวํ คิลานปจฺจยเภสชฺชญฺจ ตํ ปริกฺขาโร จาติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร. ตํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ. คิลานสฺส ยํกิญฺจิ สปฺปายํ ภิสกฺกานุญฺญาตํ เตลมธุผาณิตาทิ ชีวิตปริกฺขารนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนานนฺติ [Pg.34] ชาตานํ ภูตานํ นิพฺพตฺตานํ. เวยฺยาพาธิกานนฺติ เอตฺถ พฺยาพาโธติ ธาตุกฺโขโภ, ตํสมุฏฺฐานา จ กุฏฺฐคณฺฑปีฬกาทโย. พฺยาพาธโต อุปฺปนฺนตฺตา เวยฺยาพาธิกา. เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนา อกุสลวิปากเวทนา. ตาสํ เวยฺยาพาธิกานํ เวทนานํ. อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมตาย. ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ ตาวาติ อตฺโถ.

En la frase «gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ» (medicinas y provisiones para los enfermos), la palabra «paccaya» se refiere a aquello que actúa en oposición (paṭi-ayana) a la enfermedad, en el sentido de contrarrestarla. Este es un término para cualquier cosa adecuada (para la curación). «Bhesajja» es la medicina, llamada así por ser la labor del médico (bhisakka) y por haber sido permitida por él. La medicina misma es el apoyo para el enfermo, por lo tanto, es «gilānapaccayabhesajja», refiriéndose a cualquier cosa adecuada para el enfermo como aceite, miel, melaza, etc. En cuanto a «parikkhāra», se usa en el sentido de «resguardo» en pasajes como «bien resguardada por las siete defensas de la ciudad»; como «ornamento» en «el carro que tiene la virtud como ornamento»; y como «equipo» o «requisito» en «estos requisitos para la vida que deben ser provistos por el renunciante». Aquí son válidos tanto el sentido de equipo como el de resguardo. Pues tal medicina para el enfermo es un resguardo para la vida, al protegerla sin dar oportunidad a que surjan enfermedades que la destruyan, y es un equipo por ser la causa de que la vida continúe por largo tiempo. Por lo tanto, se llama «parikkhāra». Así, es tanto medicina para el enfermo como requisito, de ahí «gilānapaccayabhesajjaparikkhāra». Esto significa cualquier medicina adecuada permitida por el médico, como aceite, miel, melaza, etc., que sirve como requisito para la vida. «Uppannānaṃ» significa surgidas, producidas, manifestadas. En «veyyābādhikānaṃ», «byābādha» se refiere a la perturbación de los elementos corporales y a las aflicciones que de ella surgen, como la lepra, forúnculos, pústulas, etc. Se llaman «veyyābādhika» por haber surgido de tal aflicción. «Vedanānaṃ» se refiere a las sensaciones dolorosas resultantes de la maduración de acciones no saludables (akusala-vipāka). «Abyābajjhaparamatāyā» significa con el fin de alcanzar el estado supremo de estar libre de dolor; es decir, se utiliza hasta que todo ese sufrimiento sea eliminado.

เอวมิทํ สงฺเขปโต ปฏิสงฺขา โยนิโส ปจฺจยปริโภคลกฺขณํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ เวทิตพฺพํ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ – จีวราทโย หิ ยสฺมา เต ปฏิจฺจ นิสฺสาย ปริภุญฺชมานา ปาณิโน อยนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปจฺจยาติ วุจฺจนฺติ. เต ปจฺจเย สนฺนิสฺสิตนฺติ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ.

De este modo, en resumen, debe entenderse la moralidad relacionada con los requisitos (paccayasannissita-sīla), caracterizada por el uso de los mismos reflexionando sabiamente. En cuanto al significado de los términos: se llaman «paccaya» (requisitos) porque los seres dependen (paccaya) de ellos y, al utilizarlos, continúan viviendo (ayanti). Lo que se apoya en esos requisitos es «paccayasannissita».

จตุปาริสุทฺธิสมฺปาทนวิธิ

Método para completar la cuádruple pureza de la moralidad.

๑๙. เอวเมตสฺมึ จตุพฺพิเธ สีเล สทฺธาย ปาติโมกฺขสํวโร สมฺปาเทตพฺโพ. สทฺธาสาธโน หิ โส, สาวกวิสยาตีตตฺตา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยาจนปฏิกฺเขโป เจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺมา ยถา ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ อนวเสสํ สทฺธาย สมาทิยิตฺวา ชีวิเตปิ อเปกฺขํ อกโรนฺเตน สาธุกํ สมฺปาเทตพฺพํ. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

19. De esta manera, en esta moralidad de cuatro clases, la restricción del Pātimokkha debe completarse mediante la fe (saddhā). Pues tal restricción se logra a través de la fe, ya que el establecimiento de las reglas de entrenamiento (sikkhāpada) está más allá del alcance del conocimiento de los discípulos. El rechazo del Buda a la petición de Sariputta para establecer las reglas es una prueba de esto. Por lo tanto, habiendo asumido por fe cada regla de entrenamiento tal como fue prescrita, sin omitir ninguna, debe completarse perfectamente, incluso sin tener apego por la propia vida. Pues así se ha dicho:

‘‘กิกีว อณฺฑํ จมรีว วาลธึ,ปิยํว ปุตฺตํ นยนํว เอกกํ;

ตเถว สีลํ อนุรกฺขมานกา,สุเปสลา โหถ สทา สคารวา’’ติ.

«Como el ave kikī protege su huevo, como el yak su cola, como una madre a su único hijo amado, o como quien tiene un solo ojo lo cuida; así también ustedes, protegiendo siempre su moralidad, sean sumamente virtuosos y siempre respetuosos».

อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘เอวเมว โข ปหาราท ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๙). อิมสฺมึ จ ปนตฺเถ อฏวิยํ โจเรหิ พทฺธเถรานํ วตฺถูนิ เวทิตพฺพานิ.

También se ha dicho: «Del mismo modo, Pahārāda, las reglas de entrenamiento que he prescrito para mis discípulos, ellos no las transgredirían ni siquiera por salvar su vida». En este sentido, deben conocerse las historias de los monjes ancianos que fueron atados por ladrones en el bosque.

มหาวตฺตนิอฏวิยํ กิร เถรํ โจรา กาฬวลฺลีหิ พนฺธิตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. เถโร ยถานิปนฺโนว สตฺตทิวสานิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิผลํ ปาปุณิตฺวา ตตฺเถว กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ.

Se cuenta que, en el bosque de Mahāvattani, unos ladrones ataron a un monje anciano con enredaderas negras y lo dejaron allí tendido. El anciano, permaneciendo tal como estaba tendido, desarrolló la visión cabal (vipassanā) durante siete días, alcanzó el fruto de no-retorno (anāgāmi-phala) y, falleciendo allí mismo, renació en el mundo de Brahma.

อปรมฺปิ [Pg.35] เถรํ ตมฺพปณฺณิทีเป ปูติลตาย พนฺธิตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. โส วนทาเห อาคจฺฉนฺเต วลฺลึ อจฺฉินฺทิตฺวาว วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. ทีฆภาณกอภยตฺเถโร ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อาคจฺฉนฺโต ทิสฺวา เถรสฺส สรีรํ ฌาเปตฺวา เจติยํ การาเปสิ. ตสฺมา อญฺโญปิ สทฺโธ กุลปุตฺโต –

Asimismo, en la isla de Tambapaṇṇi (Sri Lanka), unos ladrones ataron a otro anciano con enredaderas pūti y lo dejaron tendido. Mientras se acercaba un incendio forestal, él, sin cortar las enredaderas, estableció la visión cabal y, convirtiéndose en un «samasīsī» (alcanzando la liberación en el momento de morir), alcanzó el parinibbāna. El monje anciano Abhaya, recitador del Dīgha Nikāya, al llegar con quinientos monjes y ver el cuerpo del anciano, hizo que lo cremaran y mandó construir una estupa. Por lo tanto, cualquier otro hijo de buena familia que tenga fe:

ปาติโมกฺขํ วิโสเธนฺโต, อปฺเปว ชีวิตํ ชเห;

ปญฺญตฺตํ โลกนาเถน, น ภินฺเท สีลสํวรํ.

Al purificar el Pātimokkha, uno debería incluso renunciar a su propia vida; no se debe quebrantar la restricción de la virtud prescrita por el Protector del Mundo.

ยถา จ ปาติโมกฺขสํวโร สทฺธาย, เอวํ สติยา อินฺทฺริยสํวโร สมฺปาเทตพฺโพ. สติสาธโน หิ โส, สติยา อธิฏฺฐิตานํ อินฺทฺริยานํ อภิชฺฌาทีหิ อนนฺวาสฺสวนียโต. ตสฺมา ‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕) อาทินา นเยน อาทิตฺตปริยายํ สมนุสฺสริตฺวา รูปาทีสุ วิสเยสุ จกฺขุทฺวาราทิปวตฺตสฺส วิญฺญาณสฺส อภิชฺฌาทีหิ อนฺวาสฺสวนียํ นิมิตฺตาทิคฺคาหํ อสมฺมุฏฺฐาย สติยา นิเสเธนฺเตน เอส สาธุกํ สมฺปาเทตพฺโพ. เอวํ อสมฺปาทิเต หิ เอตสฺมึ ปาติโมกฺขสํวรสีลมฺปิ อนทฺธนิยํ โหติ อจิรฏฺฐิติกํ, อสํวิหิตสาขาปริวารมิว สสฺสํ. หญฺญเต จายํ กิเลสโจเรหิ, วิวฏทฺวาโร วิย คาโม ปรสฺส หารีหิ. จิตฺตญฺจสฺส ราโค สมติวิชฺฌติ, ทุจฺฉนฺนมคารํ วุฏฺฐิ วิย. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

Así como la restricción del Pātimokkha se logra mediante la fe, de la misma manera la restricción de las facultades (indriyasaṃvara) debe lograrse mediante la atención plena (sati). Pues la atención plena es su medio de realización, ya que las facultades dirigidas por la atención plena no pueden ser infiltradas por la codicia y otros estados aflictivos. Por lo tanto, recordando la enseñanza del Discurso sobre el Fuego (Ādittapariyāya Sutta), que comienza así: 'Monjes, sería mejor perforar la facultad del ojo con una vara de hierro ardiente, encendida y resplandeciente, que captar las características generales o los detalles secundarios de las formas cognoscibles por el ojo' (Saṃ. Ni. 4.235), aquel que restringe con atención plena inquebrantable el surgimiento de la codicia y otros estados aflictivos al captar las señales de las formas y otros objetos que aparecen en la puerta del ojo y demás, debe cumplir plenamente con esta restricción. Pues si esta no se cumple, incluso la virtud de la restricción del Pātimokkha no es duradera ni estable, como un cultivo sin una cerca de ramas adecuadamente dispuesta. Y tal persona es atacada por los ladrones de las impurezas (kilesas), como una aldea con las puertas abiertas es atacada por saqueadores. Además, la pasión penetra en su mente, como la lluvia en una casa mal techada. Por eso se ha dicho:

‘‘รูเปสุ สทฺเทสุ อโถ รเสสุ,คนฺเธสุ ผสฺเสสุ จ รกฺข อินฺทฺริยํ;

เอเต หิ ทฺวารา วิวฏา อรกฺขิตา,หนนฺติ คามํว ปรสฺส หาริโน’’.

'En las formas, los sonidos, los sabores, los olores y los contactos, protege las facultades; pues estas puertas, cuando están abiertas y desprotegidas, destruyen a la persona como los saqueadores a una aldea'.

‘‘ยถา อคารํ ทุจฺฉนฺนํ, วุฏฺฐี สมติวิชฺฌติ;

เอวํ อภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค สมติวิชฺฌตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๓);

'Así como en una casa mal techada la lluvia penetra, así también en una mente no desarrollada la pasión penetra'.

สมฺปาทิเต ปน ตสฺมึ ปาติโมกฺขสํวรสีลมฺปิ อทฺธนิยํ โหติ จิรฏฺฐิติกํ, สุสํวิหิตสาขาปริวารมิว สสฺสํ. น หญฺญเต จายํ กิเลสโจเรหิ[Pg.36], สุสํวุตทฺวาโร วิย คาโม ปรสฺส หารีหิ. น จสฺส จิตฺตํ ราโค สมติวิชฺฌติ, สุจฺฉนฺนมคารํ วุฏฺฐิ วิย. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Sin embargo, cuando se cumple con esta restricción, incluso la virtud de la restricción del Pātimokkha se vuelve duradera y estable, como un cultivo con una cerca de ramas bien dispuesta. No es atacado por los ladrones de las impurezas, como una aldea con las puertas bien cerradas no es atacada por saqueadores. Y la pasión no penetra en su mente, como la lluvia no penetra en una casa bien techada. Por eso se ha dicho:

‘‘รูเปสุ สทฺเทสุ อโถ รเสสุ,คนฺเธสุ ผสฺเสสุ จ รกฺข อินฺทฺริยํ;

เอเต หิ ทฺวารา ปิหิตา สุสํวุตา,น หนฺติ คามํว ปรสฺส หาริโน’’.

'En las formas, los sonidos, los sabores, los olores y los contactos, protege las facultades; pues estas puertas, cuando están cerradas y bien protegidas, no destruyen a la persona, como los saqueadores no destruyen la aldea'.

‘‘ยถา อคารํ สุจฺฉนฺนํ, วุฏฺฐี น สมติวิชฺฌติ;

เอวํ สุภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค น สมติวิชฺฌตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๔);

'Así como en una casa bien techada la lluvia no penetra, así también en una mente bien desarrollada la pasión no penetra'.

อยํ ปน อติอุกฺกฏฺฐเทสนา.

Esta es, no obstante, una enseñanza en su grado más excelente (atiukkaṭṭha).

จิตฺตํ นาเมตํ ลหุปริวตฺตํ, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ ราคํ อสุภมนสิกาเรน วิโนเทตฺวา อินฺทฺริยสํวโร สมฺปาเทตพฺโพ, อธุนาปพฺพชิเตน วงฺคีสตฺเถเรน วิย.

Esta mente es, por naturaleza, de cambio rápido; por lo tanto, habiendo disipado la pasión surgida mediante la atención a lo impuro (asubha-manasikāra), se debe cumplir con la restricción de las facultades, tal como lo hizo el anciano Vaṅgīsa poco después de su ordenación.

เถรสฺส กิร อธุนาปพฺพชิตสฺส ปิณฺฑาย จรโต เอกํ อิตฺถึ ทิสฺวา ราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต อานนฺทตฺเถรํ อาห –

Se dice que, cuando el anciano acababa de ordenarse, mientras caminaba en busca de limosna, vio a una mujer y surgió en él la pasión. Entonces, le dijo al anciano Ānanda:

‘‘กามราเคน ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ;

สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตมา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๒;

เถรคา. ๑๒๓๒);

'Ardo por el deseo sensual, mi mente está en llamas; por favor, Gotama, por compasión, dime cómo extinguirlo'.

เถโร อาห –

El anciano respondió:

‘‘สญฺญาย วิปริเยสา, จิตฺตํ เต ปริฑยฺหติ;

นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ, สุภํ ราคูปสญฺหิตํ;

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๒;

เถรคา. ๑๒๓๓-๑๒๓๔);

'Tu mente arde debido a una perversión de la percepción; evita la señal de lo bello que está asociada con la pasión. Desarrolla tu mente en lo impuro (asubha), manteniéndola enfocada y bien concentrada'.

‘‘สงฺขาเร ปรโต ปสฺส, ทุกฺขโต โน จ อตฺตโต;

นิพฺพาเปหิ มหาราคํ, มา ฑยฺหิตฺโถ ปุนปฺปุน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๒);

'Mira las formaciones (saṅkhāras) como algo ajeno, como sufrimiento y no como un yo; extingue la gran pasión, para que no vuelvas a arder una y otra vez'.

เถโร ราคํ วิโนเทตฺวา ปิณฺฑาย จริ. อปิจ อินฺทฺริยสํวรปูรเกน ภิกฺขุนา กุรณฺฑกมหาเลณวาสินา จิตฺตคุตฺตตฺเถเรน วิย โจรกมหาวิหารวาสินา มหามิตฺตตฺเถเรน วิย จ ภวิตพฺพํ. กุรณฺฑกมหาเลเณ กิร สตฺตนฺนํ พุทฺธานํ อภินิกฺขมนจิตฺตกมฺมํ มโนรมํ อโหสิ, สมฺพหุลา ภิกฺขู เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑนฺตา จิตฺตกมฺมํ ทิสฺวา ‘‘มโนรมํ, ภนฺเต[Pg.37], จิตฺตกมฺม’’นฺติ อาหํสุ. เถโร อาห ‘‘อติเรกสฏฺฐิ เม, อาวุโส, วสฺสานิ เลเณ วสนฺตสฺส จิตฺตกมฺมํ อตฺถีติปิ น ชานามิ, อชฺช ทานิ จกฺขุมนฺเต นิสฺสาย ญาต’’นฺติ. เถเรน กิร เอตฺตกํ อทฺธานํ วสนฺเตน จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา เลณํ น อุลฺโลกิตปุพฺพํ. เลณทฺวาเร จสฺส มหานาครุกฺโขปิ อโหสิ. โสปิ เถเรน อุทฺธํ น อุลฺโลกิตปุพฺโพ. อนุสํวจฺฉรํ ภูมิยํ เกสรนิปาตํ ทิสฺวาวสฺส ปุปฺผิตภาวํ ชานาติ.

El anciano, tras disipar la pasión, continuó su ronda de limosna. Además, un monje que desee cumplir con la restricción de las facultades debería ser como el anciano Cittagutta, quien residía en la gran cueva de Kuraṇḍaka, o como el anciano Mahāmitta, quien residía en el monasterio de Coraka. Se dice que en la gran cueva de Kuraṇḍaka había una pintura encantadora que representaba la gran renuncia de los siete Budas. Muchos monjes, mientras recorrían las viviendas, vieron la pintura y exclamaron: 'Señor, ¡qué pintura tan encantadora!'. El anciano respondió: 'Amigos, he vivido en esta cueva por más de sesenta años y ni siquiera sabía que había una pintura; recién hoy me entero por ustedes que tienen buena vista'. Se dice que durante todo ese tiempo que vivió allí, el anciano nunca abrió los ojos para mirar hacia arriba en la cueva. En la entrada de la cueva había también un gran árbol Nāga (mesua ferrea), y el anciano nunca lo había mirado hacia arriba; solo sabía que el árbol había florecido al ver los estambres caídos en el suelo cada año.

ราชา เถรสฺส คุณสมฺปตฺตึ สุตฺวา วนฺทิตุกาโม ติกฺขตฺตุํ เปเสตฺวา อนาคจฺฉนฺเต เถเร ตสฺมึ คาเม ตรุณปุตฺตานํ อิตฺถีนํ ถเน พนฺธาเปตฺวา ลญฺชาเปสิ ‘‘ตาว ทารกา ถญฺญํ มา ลภึสุ, ยาว เถโร น อาคจฺฉตี’’ติ. เถโร ทารกานํ อนุกมฺปาย มหาคามํ อคมาสิ. ราชา สุตฺวา ‘‘คจฺฉถ ภเณ, เถรํ ปเวเสถ สีลานิ คณฺหิสฺสามี’’ติ อนฺเตปุรํ อภิหราเปตฺวา วนฺทิตฺวา โภเชตฺวา ‘‘อชฺช, ภนฺเต, โอกาโส นตฺถิ, สฺเว สีลานิ คณฺหิสฺสามีติ เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา โถกํ อนุคนฺตฺวา เทวิยา สทฺธึ วนฺทิตฺวา นิวตฺติ. เถโร ราชา วา วนฺทตุ เทวี วา, ‘‘สุขี โหตุ, มหาราชา’’ติ วทติ. เอวํ สตฺตทิวสา คตา. ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘กึ, ภนฺเต, ตุมฺเห รญฺเญปิ วนฺทมาเน เทวิยาปิ วนฺทมานาย ‘‘สุขี โหตุ, มหาราช’’อิจฺเจว วทถาติ. เถโร ‘‘นาหํ, อาวุโส, ราชาติ วา เทวีติ วา ววตฺถานํ กโรมี’’ติ วตฺวา สตฺตาหาติกฺกเมน ‘‘เถรสฺส อิธ วาโส ทุกฺโข’’ติ รญฺญา วิสฺสชฺชิโต กุรณฺฑกมหาเลณํ คนฺตฺวา รตฺติภาเค จงฺกมํ อารูหิ. นาครุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ทณฺฑทีปิกํ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺส กมฺมฏฺฐานํ อติปริสุทฺธํ ปากฏํ อโหสิ. เถโร ‘‘กึ นุ เม อชฺช กมฺมฏฺฐานํ อติวิย ปกาสตี’’ติ อตฺตมโน มชฺฌิมยามสมนนฺตรํ สกลํ ปพฺพตํ อุนฺนาทยนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อตฺตตฺถกาโม กุลปุตฺโต –

El rey (Kākavaṇṇatissa), al oír sobre la perfección de las virtudes del anciano y deseando rendirle homenaje, lo invitó tres veces, pero al no acudir el anciano, hizo vendar los pechos de las mujeres que tenían hijos pequeños en la aldea y puso su sello real diciendo: 'Que los niños no reciban leche materna hasta que el anciano venga'. Por compasión hacia los niños, el anciano fue a la gran aldea. El rey, al enterarse, dijo: 'Vayan, señores, hagan pasar al anciano, recibiré los preceptos', y lo hizo entrar en el palacio. Tras rendirle homenaje y ofrecerle comida, el rey dijo: 'Señor, hoy no hay oportunidad, mañana recibiré los preceptos'. Tomó el cuenco del anciano, lo acompañó un corto trecho, le rindió homenaje junto con la reina y regresó. El anciano, ya fuera que lo saludara el rey o la reina, solo decía: 'Que el gran rey sea feliz'. Así pasaron siete días. Los monjes le preguntaron: 'Señor, ¿por qué cuando el rey o la reina le rinden homenaje, usted solo dice: "Que el gran rey sea feliz"?'. El anciano respondió: 'Amigos, yo no hago distinción entre si es el rey o la reina'. Al cabo de siete días, pensando que 'la estancia aquí es penosa para el anciano', el rey lo despidió. El anciano regresó a la gran cueva de Kuraṇḍaka y, durante la noche, subió al lugar de meditación caminando (caṅkama). La deidad que habitaba en el árbol Nāga se quedó allí sosteniendo una antorcha. En ese momento, su objeto de meditación se volvió extremadamente puro y claro. El anciano, regocijado pensando: '¿Por qué mi meditación resplandece tanto hoy?', alcanzó el estado de Arahat tras la medianoche, haciendo resonar toda la montaña. Por lo tanto, cualquier otro joven de buena familia que busque su propio bienestar:

มกฺกโฏว อรญฺญมฺหิ, วเน ภนฺตมิโค วิย;

พาโล วิย จ อุตฺรสฺโต, น ภเว โลลโลจโน.

'No debe ser de ojos inquietos, como un mono en la selva, como un ciervo errante en el bosque o como un niño asustado'.

อโธ ขิเปยฺย จกฺขูนิ, ยุคมตฺตทโส สิยา;

วนมกฺกฏโลลสฺส, น จิตฺตสฺส วสํ วเช.

'Debe dirigir la mirada hacia abajo, mirando solo al espacio de un yugo de distancia; no debe dejarse llevar por la voluntad de una mente inquieta como un mono del bosque'.

มหามิตฺตตฺเถรสฺสาปิ [Pg.38] มาตุ วิสคณฺฑกโรโค อุปฺปชฺชิ, ธีตาปิสฺสา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตา โหติ. สา ตํ อาห – ‘‘คจฺฉ อยฺเย, ภาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา มม อผาสุกภาวํ อาโรเจตฺวา เภสชฺชมาหรา’’ติ. สา คนฺตฺวา อาโรเจสิ. เถโร อาห – ‘‘นาหํ มูลเภสชฺชาทีนิ สํหริตฺวา เภสชฺชํ ปจิตุํ ชานามิ, อปิจ เต เภสชฺชํ อาจิกฺขิสฺสํ – ‘‘อหํ ยโต ปพฺพชิโต, ตโต ปฏฺฐาย น มยา โลภสหคเตน จิตฺเตน อินฺทฺริยานิ ภินฺทิตฺวา วิสภาครูปํ โอโลกิตปุพฺพํ, อิมินา สจฺจวจเนน มาตุยา เม ผาสุ โหตุ, คจฺฉ อิทํ วตฺวา อุปาสิกาย สรีรํ ปริมชฺชา’’ติ. สา คนฺตฺวา อิมมตฺถํ อาโรเจตฺวา ตถา อกาสิ. อุปาสิกาย ตํขณํเยว คณฺโฑ เผณปิณฺโฑ วิย วิลียิตฺวา อนฺตรธายิ, สา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สเจ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธเรยฺย, กสฺมา มม ปุตฺตสทิสสฺส ภิกฺขุโน ชาลวิจิตฺเรน หตฺเถน สีสํ น ปรามเสยฺยา’’ติ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ. ตสฺมา –

También a la madre del venerable Mahāmitta le surgió una llaga venenosa [o un absceso mamario]; su hija se había ordenado como monja. Ella le dijo: «Ve, venerable, ve ante tu hermano, infórmale de mi enfermedad y trae medicina». Ella fue e informó. El Thera dijo: «Yo no sé recolectar raíces y demás para preparar medicinas, pero te diré una medicina: "Desde que me ordené, nunca he mirado la forma de una mujer rompiendo mis facultades sensoriales con una mente acompañada de codicia; por esta declaración de verdad, que mi madre sane". Ve, di esto y acaricia el cuerpo de la seguidora laica». Ella fue, informó de este asunto y así lo hizo. En ese mismo instante, la llaga de la seguidora laica se disolvió y desapareció como una bola de espuma; ella se levantó y exclamó con alegría: «Si el Perfecto Despierto estuviera vivo, ¿por qué no habría de acariciar con su mano dorada, adornada con el signo de la red, la cabeza de un monje como mi hijo?». Por eso —

กุลปุตฺตมานิ อญฺโญปิ, ปพฺพชิตฺวาน สาสเน;

มิตฺตตฺเถโรว ติฏฺเฐยฺย, วเร อินฺทฺริยสํวเร.

Cualquier otro hijo de buena familia, habiéndose ordenado en la Enseñanza, debería establecerse como el Thera Mitta en la noble restricción de los sentidos.

ยถา ปน อินฺทฺริยสํวโร สติยา, ตถา วีริเยน อาชีวปาริสุทฺธิ สมฺปาเทตพฺพา. วีริยสาธนา หิ สา, สมฺมารทฺธวีริยสฺส มิจฺฉาชีวปฺปหานสมฺภวโต. ตสฺมา อเนสนํ อปฺปติรูปํ ปหาย วีริเยน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ สมฺมา เอสนาหิ เอสา สมฺปาเทตพฺพา ปริสุทฺธุปฺปาเทเยว ปจฺจเย ปฏิเสวมาเนน อปริสุทฺธุปฺปาเท อาสีวิเส วิย ปริวชฺชยตา. ตตฺถ อปริคฺคหิตธุตงฺคสฺส สงฺฆโต, คณโต, ธมฺมเทสนาทีหิ จสฺส คุเณหิ ปสนฺนานํ คิหีนํ สนฺติกา อุปฺปนฺนา ปจฺจยา ปริสุทฺธุปฺปาทา นาม. ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ ปน อติปริสุทฺธุปฺปาทาเยว. ปริคฺคหิตธุตงฺคสฺส ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ ธุตคุเณ จสฺส ปสนฺนานํ สนฺติกา ธุตงฺคนิยมานุโลเมน อุปฺปนฺนา ปริสุทฺธุปฺปาทา นาม. เอกพฺยาธิวูปสมตฺถญฺจสฺส ปูติหริฏกีจตุมธุเรสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘จตุมธุรํ อญฺเญปิ สพฺรหฺมจาริโน ปริภุญฺชิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตตฺวา หริฏกีขณฺฑเมว ปริภุญฺชมานสฺส ธุตงฺคสมาทานํ ปติรูปํ โหติ. เอส หิ ‘‘อุตฺตมอริยวํสิโก ภิกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เย ปเนเต จีวราทโย ปจฺจยา, เตสุ ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุโน อาชีวํ ปริโสเธนฺตสฺส [Pg.39] จีวเร จ ปิณฺฑปาเต จ นิมิตฺโตภาสปริกถาวิญฺญตฺติโย น วฏฺฏนฺติ. เสนาสเน ปน อปริคฺคหิตธุตงฺคสฺส นิมิตฺโตภาสปริกถา วฏฺฏนฺติ. ตตฺถ นิมิตฺตํ นาม เสนาสนตฺถํ ภูมิปริกมฺมาทีนิ กโรนฺตสฺส ‘‘กึ, ภนฺเต, กริยติ, โก การาเปตี’’ติ คิหีหิ วุตฺเต ‘‘น โกจิ’’ติ ปฏิวจนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ นิมิตฺตกมฺมํ. โอภาโส นาม ‘‘อุปาสกา ตุมฺเห กุหึ วสถา’’ติ. ปาสาเท, ภนฺเตติ. ‘‘ภิกฺขูนํ ปน อุปาสกา ปาสาโท น วฏฺฏตี’’ติ วจนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ โอภาสกมฺมํ. ปริกถา นาม ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส เสนาสนํ สมฺพาธ’’นฺติ วจนํ, ยา วา ปนญฺญาปิ เอวรูปา ปริยายกถา. เภสชฺเช สพฺพมฺปิ วฏฺฏติ. ตถา อุปฺปนฺนํ ปน เภสชฺชํ โรเค วูปสนฺเต ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, น วฏฺฏตีติ.

Así como la restricción de los sentidos se logra mediante la atención plena, la purificación del medio de vida debe lograrse mediante el esfuerzo. Pues esta tiene como medio el esfuerzo, debido a que el abandono del medio de vida incorrecto es posible para quien ha iniciado correctamente el esfuerzo. Por tanto, abandonando la búsqueda impropia e inadecuada, esta [purificación] debe lograrse mediante búsquedas correctas como la práctica de la ronda de limosnas, aceptando solo requisitos obtenidos de forma pura y evitando los obtenidos de forma impura como si fueran serpientes venenosas. En ese contexto, para un monje que no ha adoptado las prácticas ascéticas (dhutaṅga), los requisitos surgidos del Saṅgha, de un grupo o de laicos que tienen fe en sus cualidades como la enseñanza del Dhamma, se denominan de origen puro; pero los obtenidos mediante la ronda de limosnas y medios similares son de origen sumamente puro. Para quien ha adoptado las prácticas ascéticas, los obtenidos mediante la ronda de limosnas o de laicos que tienen fe en sus virtudes ascéticas de acuerdo con las reglas de dichas prácticas, se denominan de origen puro. Específicamente, si para aliviar una enfermedad surgen agallas de mirobálano podridas y el remedio de los cuatro dulces (catumadhura), y él piensa: «Los otros compañeros de vida santa disfrutarán del catumadhura», y consume solo el trozo de mirobálano, su observancia de la práctica ascética es apropiada. Tal monje es llamado «un seguidor del noble linaje supremo». En cuanto a estos requisitos como los hábitos y demás, para cualquier monje que purifique su medio de vida, no son lícitas las insinuaciones (nimitta), las alusiones (obhāsa), las charlas indirectas (parikathā) ni las peticiones directas (viññatti) respecto a los hábitos y la comida de limosna. Sin embargo, respecto al alojamiento, para un monje que no ha adoptado las prácticas ascéticas, son lícitas las insinuaciones, alusiones y charlas indirectas. Allí, «insinuación» (nimitta) se refiere a que, cuando alguien está preparando el terreno para un alojamiento y los laicos preguntan: «Venerable, ¿qué se está haciendo? ¿Quién lo manda a hacer?», él responde: «Nadie», o cualquier otro acto de insinuación similar. «Alusión» (obhāsa) es decir: «Seguidores laicos, ¿dónde viven ustedes?». Si responden: «En un palacio, venerable», él dice: «Seguidores laicos, ¿acaso un palacio no es adecuado para los monjes?», o cualquier otro acto de alusión similar. «Charla indirecta» (parikathā) es decir: «El alojamiento para el Saṅgha de monjes es estrecho», o cualquier otra charla indirecta similar. Respecto a las medicinas, todo es lícito. Sin embargo, surge la pregunta de si es lícito o no consumir la medicina obtenida de ese modo una vez que la enfermedad ha sido curada.

ตตฺถ วินยธรา ‘‘ภควตา ทฺวารํ ทินฺนํ, ตสฺมา วฏฺฏตี’’ติ วทนฺติ. สุตฺตนฺติกา ปน ‘‘กิญฺจาปิ อาปตฺติ น โหติ, อาชีวํ ปน โกเปติ, ตสฺมา น วฏฺฏติ’’จฺเจว วทนฺติ.

Al respecto, los maestros expertos en el Vinaya dicen: «Es lícito porque el Bienaventurado ha dado permiso». Pero los maestros expertos en los Suttas dicen: «Aunque no constituya una transgresión (āpatti), corrompe el medio de vida; por lo tanto, no es lícito [para quien practica el ascetismo estricto]».

โย ปน ภควตา อนุญฺญาตาปิ นิมิตฺโตภาสปริกถาวิญฺญตฺติโย อกโรนฺโต อปฺปิจฺฉตาทิคุเณเยว นิสฺสาย ชีวิตกฺขเยปิ ปจฺจุปฏฺฐิเต อญฺญตฺเรว โอภาสาทีหิ อุปฺปนฺนปจฺจเย ปฏิเสวติ, เอส ‘‘ปรมสลฺเลขวุตฺตี’’ติ วุจฺจติ, เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต.

Pero aquel que, a pesar de estar permitidas por el Bienaventurado, no hace uso de insinuaciones, alusiones, charlas indirectas ni peticiones directas, apoyándose únicamente en virtudes como el desear poco, y que incluso ante el fin de la vida hace uso solo de requisitos obtenidos sin alusiones ni otros medios similares, a este se le llama «alguien de conducta supremamente austera», tal como el Thera Sāriputta.

โส กิรายสฺมา เอกสฺมึ สมเย ปวิเวกํ พฺรูหยมาโน มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน สทฺธึ อญฺญตรสฺมึ อรญฺเญ วิหรติ, อถสฺส เอกสฺมึ ทิวเส อุทรวาตาพาโธ อุปฺปชฺชิตฺวา อติทุกฺขํ ชเนสิ. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร สายนฺหสมเย ตสฺสายสฺมโต อุปฏฺฐานํ คโต เถรํ นิปนฺนํ ทิสฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปุพฺเพ เต, อาวุโส, เกน ผาสุ โหตี’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร อาห, ‘‘คิหิกาเล เม, อาวุโส, มาตา สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ โยเชตฺวา อสมฺภินฺนขีรปายาสํ อทาสิ, เตน เม ผาสุ อโหสี’’ติ. โสปิ อายสฺมา ‘‘โหตุ, อาวุโส, สเจ มยฺหํ วา ตุยฺหํ วา ปุญฺญํ อตฺถิ, อปฺเปว นาม สฺเว ลภิสฺสามา’’ติ อาห.

Se dice que en una ocasión ese venerable, cultivando el retiro, residía en cierto bosque junto con el venerable Mahāmoggallāna; entonces, un día, le surgió un malestar de viento en el vientre que le causó un gran dolor. El venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido al atardecer a asistir a aquel venerable, al verlo acostado le preguntó por lo sucedido y dijo: «Amigo, anteriormente, ¿con qué te sentías aliviado?». El Thera respondió: «Amigo, en mi época de laico, mi madre solía preparar arroz con leche pura mezclado con mantequilla clarificada, miel, azúcar y demás; con eso me sentía aliviado». El venerable [Moggallāna] dijo: «Que así sea, amigo; si hay mérito, ya sea tuyo o mío, quizás mañana lo obtengamos».

อิมํ ปน เนสํ กถาสลฺลาปํ จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา สุตฺวา ‘‘สฺเว อยฺยสฺส ปายาสํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ตาวเทว เถรสฺส อุปฏฺฐากกุลํ [Pg.40] คนฺตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส สรีรํ อาวิสิตฺวา ปีฬํ ชเนสิ. อถสฺส ติกิจฺฉานิมิตฺตํ สนฺนิปติเต ญาตเก อาห – ‘‘สเจ สฺเว เถรสฺส เอวรูปํ นาม ปายาสํ ปฏิยาเทถ, ตํ มุญฺจิสฺสามี’’ติ. เต ‘‘ตยา อวุตฺเตปิ มยํ เถรานํ นิพทฺธํ ภิกฺขํ เทมา’’ติ วตฺวา ทุติยทิวเส ตถารูปํ ปายาสํ ปฏิยาทิยึสุ.

Una deidad que moraba en un árbol al final del camino de meditación escuchó esta conversación de ellos y pensó: «Mañana proporcionaré el arroz con leche al venerable». De inmediato fue a la casa de la familia que asistía al Thera, entró en el cuerpo del hijo mayor y le causó aflicción. Entonces, a los parientes que se habían reunido para tratarlo, les dijo: «Si mañana preparan para el Thera un arroz con leche de tal clase, lo soltaré». Ellos respondieron: «Incluso sin que lo digas, nosotros siempre ofrecemos comida a los Theras», y al día siguiente prepararon un arroz con leche de esa clase.

มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปาโตว อาคนฺตฺวา ‘‘อาวุโส, ยาว อหํ ปิณฺฑาย จริตฺวา อาคจฺฉามิ, ตาว อิเธว โหหี’’ติ วตฺวา คามํ ปาวิสิ. เต มนุสฺสา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตปฺปการสฺส ปายาสสฺส ปูเรตฺวา อทํสุ. เถโร คมนาการํ ทสฺเสสิ. เต ‘‘ภุญฺชถ – ภนฺเต, ตุมฺเห, อปรมฺปิ ทสฺสามา’’ติ เถรํ โภเชตฺวา ปุน ปตฺตปูรํ อทํสุ. เถโร คนฺตฺวา ‘‘หนฺทาวุโส สาริปุตฺต, ปริภุญฺชา’’ติ อุปนาเมสิ. เถโรปิ ตํ ทิสฺวา ‘‘อติมนาโป ปายาโส, กถํ นุ โข อุปฺปนฺโน’’ติ จินฺเตนฺโต ตสฺส อุปฺปตฺติมูลํ ทิสฺวา อาห – ‘‘อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อปริโภคารโห ปิณฺฑปาโต’’ติ. โสปายสฺมา ‘‘มาทิเสน นาม อาภตํ ปิณฺฑปาตํ น ปริภุญฺชตี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา เอกวจเนเนว ปตฺตํ มุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา เอกมนฺเต นิกุชฺเชสิ. ปายาสสฺส สห ภูมิยํ ปติฏฺฐานา เถรสฺส อาพาโธ อนฺตรธายิ, ตโต ปฏฺฐาย ปญฺจจตฺตาลีส วสฺสานิ น ปุน อุปฺปชฺชิ. ตโต มหาโมคฺคลฺลานํ อาห – ‘‘อาวุโส, วจีวิญฺญตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน ปายาโส อนฺเตสุ นิกฺขมิตฺวา ภูมิยํ จรนฺเตสุปิ ปริภุญฺชิตุํ อยุตฺตรูโป’’ติ. อิมญฺจ อุทานํ อุทาเนสิ –

El Venerable Mahāmoggallāna, habiendo llegado temprano por la mañana, dijo: "Amigo Sāriputta, quédate aquí mismo hasta que yo regrese de pedir limosna", y entró en la aldea. Aquellas personas salieron a su encuentro, tomaron el cuenco del Thera y lo llenaron con el arroz con leche del tipo ya mencionado. El Thera mostró intención de marcharse, pero ellos dijeron: "Coma, venerable señor, y le daremos más", y tras darle de comer al Thera, llenaron de nuevo su cuenco. El Thera regresó y se lo ofreció diciendo: "Toma, amigo Sāriputta, consúmelo". El Thera [Sāriputta], al verlo, pensó: "Este arroz con leche es muy agradable, ¿cómo se habrá obtenido?", y al ver el origen de su obtención, vio que la comida no era apta para el uso y dijo: "Amigo Moggallāna, esta comida de limosna no es digna de ser consumida". El venerable [Moggallāna], sin permitir que surgiera ni siquiera el pensamiento: "Él no consume la comida traída por alguien como yo", con solo esa palabra, tomó el cuenco por el borde y lo volcó en un lugar a un lado. Tan pronto como el arroz con leche tocó el suelo, la dolencia del Thera desapareció y no volvió a surgir durante cuarenta y cinco años. Entonces le dijo a Mahāmoggallāna: "Amigo Moggallāna, el arroz con leche obtenido mediante una señal verbal, incluso si las propias entrañas se salieran y se arrastraran por el suelo, no es apropiado consumirlo". Y expresó esta exclamación (Udāna):

‘‘วจีวิญฺญตฺติวิปฺผารา, อุปฺปนฺนํ มธุปายสํ;

สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ, สาชีโว ครหิโต มม.

"Si yo comiera el dulce arroz con leche obtenido por medio de la difusión de una señal verbal, mi medio de vida sería censurado por los sabios."

‘‘ยทิปิ เม อนฺตคุณํ, นิกฺขมิตฺวา พหิ จเร;

เนว ภินฺเทยฺยํ อาชีวํ, จชมาโนปิ ชีวิตํ.

"Incluso si mis entrañas se salieran y se extendieran hacia afuera, no rompería mi medio de vida, aun a costa de perder la vida."

‘‘อาราเธมิ สกํ จิตฺตํ, วิวชฺเชมิ อเนสนํ;

นาหํ พุทฺธปฺปฏิกุฏฺฐํ, กาหามิ จ อเนสน’’นฺติ.

"Satisfaré mi propia mente, evitaré la búsqueda indebida; no realizaré una búsqueda indebida, la cual es detestada por el Buddha."

จิรคุมฺพวาสิกอมฺพขาทกมหาติสฺสตฺเถรวตฺถุปิ เจตฺถ กเถตพฺพํ. เอวํ สพฺพถาปิ.

Aquí también debe relatarse la historia del Venerable Mahātissa, residente de Ciragumba, quien no comía mangos [que no le pertenecían]. Así, en todos los aspectos:

‘‘อเนสนาย [Pg.41] จิตฺตมฺปิ, อชเนตฺวา วิจกฺขโณ;

อาชีวํ ปริโสเธยฺย, สทฺธาปพฺพชิโต ยตี’’ติ.

"Sin permitir que surja ni siquiera el pensamiento de una búsqueda indebida, el sabio asceta que ha renunciado por fe debe purificar su medio de vida."

ยถา จ วีริเยน อาชีวปาริสุทฺธิ, ตถา ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ ปญฺญาย สมฺปาเทตพฺพํ. ปญฺญาสาธนํ หิ ตํ, ปญฺญวโต ปจฺจเยสุ อาทีนวานิสํสทสฺสนสมตฺถภาวโต. ตสฺมา ปหาย ปจฺจยเคธํ ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺเน ปจฺจเย ยถาวุตฺเตน วิธินา ปญฺญาย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺเตน สมฺปาเทตพฺพํ.

Y así como la pureza del medio de vida se logra mediante el esfuerzo, la virtud relacionada con los requisitos (paccayasannissitasīla) debe cumplirse mediante la sabiduría. Pues esta tiene a la sabiduría como su medio de realización, ya que quien posee sabiduría es capaz de ver los peligros y los beneficios en los requisitos. Por lo tanto, abandonando el apego a los requisitos, estos deben consumirse tras haber reflexionado con sabiduría según el método mencionado, cuando han sido obtenidos de manera justa y equitativa."

ตตฺถ ทุวิธํ ปจฺจเวกฺขณํ ปจฺจยานํ ปฏิลาภกาเล, ปริโภคกาเล จ. ปฏิลาภกาเลปิ หิ ธาตุวเสน วา ปฏิกูลวเสน วา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ฐปิตานิ จีวราทีนิ ตโต อุตฺตริ ปริภุญฺชนฺตสฺส อนวชฺโชว ปริโภโค, ปริโภคกาเลปิ. ตตฺรายํ สนฺนิฏฺฐานกโร วินิจฺฉโย –

En este contexto, la reflexión es de dos tipos: en el momento de la obtención de los requisitos y en el momento de su uso. Pues si las túnicas y demás elementos se guardan tras haber reflexionado sobre ellos en el momento de su obtención, ya sea por su naturaleza de elementos o por su naturaleza repulsiva, su uso posterior por parte del monje carece de falta; y lo mismo ocurre en el momento del uso. Al respecto, esta es la decisión concluyente:

จตฺตาโร หิ ปริโภคา เถยฺยปริโภโค, อิณปริโภโค, ทายชฺชปริโภโค, สามิปริโภโคติ. ตตฺร สงฺฆมชฺเฌปิ นิสีทิตฺวา ปริภุญฺชนฺตสฺส ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นาม. สีลวโต อปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริโภโค อิณปริโภโค นาม. ตสฺมา จีวรํ ปริโภเค ปริโภเค ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, ปิณฺฑปาโต อาโลเป อาโลเป, ตถา อสกฺโกนฺเตน ปุเรภตฺตปจฺฉาภตฺตปุริมยามมชฺฌิมยามปจฺฉิมยาเมสุ. สจสฺส อปจฺจเวกฺขโตว อรุณํ อุคฺคจฺฉติ, อิณปริโภคฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. เสนาสนมฺปิ ปริโภเค ปริโภเค ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. เภสชฺชสฺส ปฏิคฺคหเณปิ ปริโภเคปิ สติปจฺจยตาว วฏฺฏติ. เอวํ สนฺเตปิ ปฏิคฺคหเณ สตึ กตฺวา ปริโภเค อกโรนฺตสฺเสว อาปตฺติ, ปฏิคฺคหเณ ปน สตึ อกตฺวา ปริโภเค กโรนฺตสฺส อนาปตฺติ.

Existen cuatro tipos de uso: uso como robo (theyyaparibhoga), uso como deuda (iṇaparibhoga), uso como herencia (dāyajjaparibhoga) y uso como dueño (sāmiparibhoga). Entre ellos, el uso por parte de una persona de mala conducta, incluso si se sienta en medio de la comunidad para consumir, se llama uso como robo. El uso por parte de una persona virtuosa sin reflexionar se llama uso como deuda. Por lo tanto, la túnica debe ser reflexionada en cada momento de uso, la comida de limosna en cada bocado; y si no se puede de esa manera, debe hacerse antes de la comida, después de la comida, en la primera vigilia, en la vigilia media o en la última vigilia. Si el alba surge antes de que haya reflexionado, se encuentra en el estado de uso como deuda. El alojamiento también debe ser reflexionado en cada momento de uso. En cuanto a la medicina, es apropiado estar atento tanto al recibirla como al usarla. Aun así, si se está atento al recibirla pero no al usarla, hay una falta; pero si no se estuvo atento al recibirla pero sí al usarla, no hay falta."

จตุพฺพิธา หิ สุทฺธิ เทสนาสุทฺธิ, สํวรสุทฺธิ, ปริเยฏฺฐิสุทฺธิ, ปจฺจเวกฺขณสุทฺธีติ. ตตฺถ เทสนาสุทฺธิ นาม ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. ตญฺหิ เทสนาย สุชฺฌนโต เทสนาสุทฺธีติ วุจฺจติ. สํวรสุทฺธิ นาม อินฺทฺริยสํวรสีลํ. ตญฺหิ ‘‘น ปุน เอวํ กริสฺสามี’’ติ จิตฺตาธิฏฺฐานสํวเรเนว สุชฺฌนโต สํวรสุทฺธีติ วุจฺจติ. ปริเยฏฺฐิสุทฺธิ นาม อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ตญฺหิ อเนสนํ ปหาย ธมฺเมน สเมน ปจฺจเย อุปฺปาเทนฺตสฺส ปริเยสนาย สุทฺธตฺตา ปริเยฏฺฐิสุทฺธีติ [Pg.42] วุจฺจติ. ปจฺจเวกฺขณสุทฺธิ นาม ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ. ตญฺหิ วุตฺตปฺปกาเรน ปจฺจเวกฺขเณน สุชฺฌนโต ปจฺจเวกฺขณสุทฺธีติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปฏิคฺคหเณ ปน สตึ อกตฺวา ปริโภเค กโรนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ.

Hay cuatro tipos de pureza: pureza por confesión (desanāsuddhi), pureza por moderación (saṃvarasuddhi), pureza por búsqueda (pariyeṭṭhisuddhi) y pureza por reflexión (paccavekkhanasuddhi). Entre ellas, la virtud de moderación del Pātimokkha se llama pureza por confesión, ya que se purifica mediante la confesión. La virtud de moderación de las facultades se llama pureza por moderación, ya que se purifica mediante la moderación de la determinación mental de "no volveré a hacerlo". La virtud de la pureza del medio de vida se llama pureza por búsqueda, ya que se purifica mediante la búsqueda por parte de quien obtiene los requisitos de manera justa y equitativa, abandonando la búsqueda indebida. La virtud relacionada con los requisitos se llama pureza por reflexión, ya que se purifica mediante la reflexión de la manera mencionada. Por eso se dijo: "si no se estuvo atento al recibirla pero sí al usarla, no hay falta".

สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ปจฺจยปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. เต หิ ภควโต ปุตฺตา, ตสฺมา ปิตุสนฺตกานํ ปจฺจยานํ ทายาทา หุตฺวา เต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ. กึปเนเต ภควโต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, อุทาหุ คิหีนํ ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตีติ. คิหีหิ ทินฺนาปิ ภควตา อนุญฺญาตตฺตา ภควโต สนฺตกา โหนฺติ, ตสฺมา ภควโต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตีติ เวทิตพฺพา. ธมฺมทายาทสุตฺตญฺเจตฺถ สาธกํ.

El uso de los requisitos por parte de los siete tipos de Sekhas (discípulos en entrenamiento) se llama uso como herencia. Pues ellos son hijos del Bienaventurado; por lo tanto, siendo herederos de los requisitos que pertenecen a su padre, consumen esos requisitos. ¿Pero consumen ellos los requisitos del Bienaventurado o los requisitos de los laicos? Aunque sean entregados por laicos, al haber sido autorizados por el Bienaventurado, pasan a ser propiedad del Bienaventurado; por lo tanto, debe entenderse que consumen los requisitos del Bienaventurado. El Dhammadāyāda Sutta es la prueba de esto aquí.

ขีณาสวานํ ปริโภโค สามิปริโภโค นาม. เต หิ ตณฺหาย ทาสพฺยํ อตีตตฺตา สามิโน หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ.

El uso por parte de los Khīṇāsavas (Arahants) se llama uso como dueño. Pues ellos, al haber superado la esclavitud del deseo, consumen siendo dueños.

อิเมสุ ปริโภเคสุ สามิปริโภโค จ ทายชฺชปริโภโค จ สพฺเพสํ วฏฺฏติ. อิณปริโภโค น วฏฺฏติ. เถยฺยปริโภเค กถาเยว นตฺถิ. โย ปนายํ สีลวโต ปจฺจเวกฺขิตปริโภโค, โส อิณปริโภคสฺส ปจฺจนีกตฺตา อาณณฺยปริโภโค วา โหติ, ทายชฺชปริโภเคเยว วา สงฺคหํ คจฺฉติ. สีลวาปิ หิ อิมาย สิกฺขาย สมนฺนาคตตฺตา เสกฺโขตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. อิเมสุ ปน ปริโภเคสุ ยสฺมา สามิปริโภโค อคฺโค, ตสฺมา ตํ ปตฺถยมาเนน ภิกฺขุนา วุตฺตปฺปการาย ปจฺจเวกฺขณาย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺเตน ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ สมฺปาเทตพฺพํ. เอวํ กโรนฺโต หิ กิจฺจการี โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Entre estos tipos de uso, el uso como dueño y el uso como herencia son apropiados para todos [los practicantes nobles y virtuosos]. El uso como deuda no es apropiado. Sobre el uso como robo, no hay nada que decir. En cambio, este uso reflexivo por parte de una persona virtuosa, al ser opuesto al uso como deuda, es uso libre de deuda (āṇaṇya) o se incluye dentro del uso como herencia. Pues el virtuoso, al estar dotado de este entrenamiento, se cuenta como un Sekha. Entre estos tipos de uso, puesto que el uso como dueño es el superior, el monje que aspire a él debe cumplir la virtud relacionada con los requisitos consumiéndolos tras reflexionar mediante la reflexión del tipo mencionado. Al actuar así, cumple con su deber. También se ha dicho esto:

‘‘ปิณฺฑํ วิหารํ สยนาสนญฺจ,อาปญฺจ สงฺฆาฏิรชูปวาหนํ;

สุตฺวาน ธมฺมํ สุคเตน เทสิตํ,สงฺขาย เสเว วรปญฺญสาวโก.

“Habiendo escuchado el Dhamma enseñado por el Sugata (el Buda), el discípulo de gran sabiduría debe usar, reflexionando adecuadamente, la comida de limosna, la vivienda, el asiento y el lecho, el agua y el manto que protege de la suciedad”.

‘‘ตสฺมา [Pg.43] หิ ปิณฺเฑ สยนาสเน จ,อาเป จ สงฺฆาฏิรชูปวาหเน;

เอเตสุ ธมฺเมสุ อนูปลิตฺโต,ภิกฺขุ ยถา โปกฺขเร วาริพินฺทุ. (สุ. นิ. ๓๙๓-๓๙๔);

“Por lo tanto, en la comida de limosna, en el asiento y lecho, en el agua y en el manto que protege de la suciedad, el monje permanece sin apego a estas cosas, tal como una gota de agua sobre una hoja de loto” (Sutta Nipāta, Dhammika Sutta).

‘‘กาเลน ลทฺธา ปรโต อนุคฺคหา,ขชฺเชสุ โภชฺเชสุ จ สายเนสุ จ;

มตฺตํ ส ชญฺญา สตตํ อุปฏฺฐิโต,วณสฺส อาเลปนรูหเน ยถา.

“Habiendo obtenido en el momento adecuado el favor de otros, debe conocer la medida en las comidas duras, blandas y lamedoras, estando siempre atento, como quien aplica ungüento para sanar una herida”.

‘‘กนฺตาเร ปุตฺตมํสํว, อกฺขสฺสพฺภญฺชนํ ยถา;

เอวํ อาหาเร อาหารํ, ยาปนตฺถมมุจฺฉิโต’’ติ.

“Como quien come la carne de su propio hijo en el desierto, o como quien engrasa el eje de un carro; así debe consumir el alimento, sin codicia, solo con el propósito de sostener el cuerpo”.

อิมสฺส จ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลสฺส ปริปูรการิตาย ภาคิเนยฺยสงฺฆรกฺขิตสามเณรสฺส วตฺถุ กเถตพฺพํ. โส หิ สมฺมา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชิ. ยถาห –

Para ilustrar el cumplimiento de esta moralidad basada en el uso de los requisitos (paccayasannissitasīla), debe relatarse la historia del novicio Saṅgharakkhita, sobrino del Gran Saṅgharakkhita. Pues él consumía reflexionando correctamente. Como se ha dicho:

‘‘อุปชฺฌาโย มํ ภุญฺชมานํ, สาลิกูรํ สุนิพฺพุตํ;

มา เหว ตฺวํ สามเณร, ชิวฺหํ ฌาเปสิ อสญฺญโต.

“Mi preceptor, al verme comer arroz de calidad bien preparado, me dijo: ‘Novicio, no dejes que tu lengua se queme por falta de autocontrol (al comer sin reflexión)’.”

‘‘อุปชฺฌายสฺส วโจ สุตฺวา, สํเวคมลภึ ตทา;

เอกาสเน นิสีทิตฺวา, อรหตฺตํ อปาปุณึ.

“Al oír las palabras del preceptor, experimenté urgencia espiritual (saṃvega) en ese momento; sentado en ese mismo lugar, alcancé el estado de Arahant”.

‘‘โสหํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา;

สพฺพาสวปริกฺขีโณ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

“Yo, con mis aspiraciones cumplidas, como la luna en su decimoquinto día, habiendo agotado todos los efluvios (āsava), no tendré más renacimiento”.

‘‘ตสฺมา อญฺโญปิ ทุกฺขสฺส, ปตฺถยนฺโต ปริกฺขยํ;

โยนิโส ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ปฏิเสเวถ ปจฺจเย’’ติ.

“Por lo tanto, cualquier otro que desee el fin del sufrimiento, debe usar los requisitos reflexionando sabiamente”.

เอวํ ปาติโมกฺขสํวรสีลาทิวเสน จตุพฺพิธํ.

De esta manera, la moralidad es de cuatro tipos, comenzando por el autocontrol del Patimokkha.

ปฐมสีลปญฺจกํ

Primer grupo de cinco virtudes

๒๐. ปญฺจวิธโกฏฺฐาสสฺส ปฐมปญฺจเก อนุปสมฺปนฺนสีลาทิวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ –

20. En el primer grupo de cinco partes de la moralidad, el significado debe entenderse según la moralidad de los no ordenados y otros. Pues se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga:

‘‘กตมํ [Pg.44] ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ? อนุปสมฺปนฺนานํ ปริยนฺตสิกฺขาปทานํ, อิทํ ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ? อุปสมฺปนฺนานํ อปริยนฺตสิกฺขาปทานํ, อิทํ อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ ปริปุณฺณปาริสุทฺธิสีลํ? ปุถุชฺชนกลฺยาณกานํ กุสลธมฺเม ยุตฺตานํ เสกฺขปริยนฺเต ปริปูรการีนํ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขานํ ปริจฺจตฺตชีวิตานํ, อิทํ ปริปุณฺณปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ อปรามฏฺฐปาริสุทฺธิสีลํ? สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ, อิทํ อปรามฏฺฐปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธิสีลํ? ตถาคตสาวกานํ ขีณาสวานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ตถาคตานํ อรหนฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธิสีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๗).

“¿Qué es la moralidad de pureza limitada (pariyantapārisuddhisīla)? Es la moralidad de los no ordenados (laicos y novicios) cuyos preceptos son limitados en número. ¿Qué es la moralidad de pureza ilimitada (apariyantapārisuddhisīla)? Es la moralidad de los ordenados cuyos preceptos son ilimitados. ¿Qué es la moralidad de pureza completa (paripuṇṇapārisuddhisīla)? Es la de aquellos laicos excelentes (puthujjanakalyāṇaka) dedicados a las cualidades saludables, que cumplen plenamente hasta el límite de los alumnos (sekkha), y que han renunciado a su vida sin apego al cuerpo ni a la existencia. ¿Qué es la moralidad de pureza no mancillada (aparāmaṭṭhapārisuddhisīla)? Es la de los siete tipos de alumnos (sekkha). ¿Qué es la moralidad de pureza por el apaciguamiento (paṭippassaddhipārisuddhisīla)? Es la de los discípulos del Tathāgata que han destruido los efluvios, la de los Paccekabuddhas, y la de los Tathāgatas Arahants, Sammāsambuddhas”.

ตตฺถ อนุปสมฺปนฺนานํ สีลํ คณนวเสน สปริยนฺตตฺตา ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลนฺติ เวทิตพฺพํ. อุปสมฺปนฺนานํ –

Allí, la moralidad de los no ordenados debe entenderse como ‘moralidad de pureza limitada’ debido a que es limitada por el número. En cuanto a los ordenados:

‘‘นว โกฏิสหสฺสานิ, อสีติสตโกฏิโย;

ปญฺญาสสตสหสฺสานิ, ฉตฺตึสา จ ปุนาปเร.

“Hay nueve mil ciento ochenta crores de preceptos (91.800.000.000), y además cincuenta y cinco millones treinta y seis mil”.

‘‘เอเต สํวรวินยา, สมฺพุทฺเธน ปกาสิตา;

เปยฺยาลมุเขน นิทฺทิฏฺฐา, สิกฺขา วินยสํวเร’’ติ. –

“Estas son las disciplinas de autocontrol declaradas por el Buda; se indican de forma resumida en la disciplina del autocontrol del Vinaya”.

เอวํ คณนวเสน สปริยนฺตมฺปิ อนวเสสวเสน สมาทานภาวญฺจ ลาภยสญาติองฺคชีวิตวเสน อทิฏฺฐปริยนฺตภาวญฺจ สนฺธาย อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลนฺติ วุตฺตํ, จิรคุมฺพวาสิกอมฺพขาทกมหาติสฺสตฺเถรสฺส สีลมิว. ตถา หิ โส อายสฺมา –

Incluso siendo limitada por el número, se denomina ‘moralidad de pureza ilimitada’ refiriéndose al compromiso de observarla íntegramente y al hecho de no ver límites frente a la ganancia, la fama, los parientes, la integridad física o la vida misma; como la moralidad del Thera Mahātissa, residente en Ciragumba, quien no consumió mangos (no ofrecidos). Pues aquel venerable:

‘‘ธนํ จเช องฺควรสฺส เหตุ, องฺคํ จเช ชีวิตํ รกฺขมาโน;

องฺคํ ธนํ ชีวิตญฺจาปิ สพฺพํ, จเช นโร ธมฺมมนุสฺสรนฺโต’’ติ. –

“Un hombre debe sacrificar sus riquezas por un miembro del cuerpo; debe sacrificar un miembro para proteger su vida; pero debe sacrificarlo todo —miembros, riquezas y vida misma— aquel que recuerda el Dhamma”.

อิมํ สปฺปุริสานุสฺสตึ อวิชหนฺโต ชีวิตสํสเยปิ สิกฺขาปทํ อวีติกฺกมฺม ตเทว อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ นิสฺสาย อุปาสกสฺส ปิฏฺฐิคโตว อรหตฺตํ ปาปุณิ. ยถาห –

Sin abandonar este recuerdo de los hombres de bien, incluso ante el peligro de muerte y sin transgredir el precepto, apoyado en esa misma moralidad de pureza ilimitada, alcanzó el estado de Arahant mientras era transportado sobre la espalda de un devoto. Como se ha dicho:

‘‘น ปิตา นปิ เต มาตา, น ญาติ นปิ พนฺธโว;

กโรเตตาทิสํ กิจฺจํ, สีลวนฺตสฺส การณา.

“Ni tu padre, ni tu madre, ni tus parientes ni tus amigos realizan tal servicio; lo hacen debido a tu virtud”.

สํเวคํ [Pg.45] ชนยิตฺวาน, สมฺมสิตฺวาน โยนิโส;

ตสฺส ปิฏฺฐิคโต สนฺโต, อรหตฺตํ อปาปุณี’’ติ.

“Habiendo generado urgencia espiritual e investigado sabiamente, alcanzó el estado de Arahant mientras aún estaba sobre la espalda de aquel hombre”.

ปุถุชฺชนกลฺยาณกานํ สีลํ อุปสมฺปทโต ปฏฺฐาย สุโธตชาติมณิ วิย สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย จ อติปริสุทฺธตฺตา จิตฺตุปฺปาทมตฺตเกนปิ มเลน วิรหิตํ อรหตฺตสฺเสว ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ปริปุณฺณปาริสุทฺธีติ วุจฺจติ, มหาสงฺฆรกฺขิตภาคิเนยฺยสงฺฆรกฺขิตตฺเถรานํ วิย.

La moralidad de los laicos excelentes (puthujjanakalyāṇaka), desde su ordenación en adelante, por ser extremadamente pura como una gema genuina bien lavada o como oro refinado, estando libre de mácula incluso en un solo surgimiento de pensamiento (impuro), se convierte en la causa próxima (padaṭṭhāna) para el fruto del Arahant. Por eso se llama ‘pureza completa’, como en el caso del Thera Mahāsaṅgharakkhita y su sobrino Cūḷasaṅgharakkhita.

มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถรํ กิร อติกฺกนฺตสฏฺฐิวสฺสํ มรณมญฺเจ นิปนฺนํ ภิกฺขุสงฺโฆ โลกุตฺตราธิคมํ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘นตฺถิ เม โลกุตฺตรธมฺโม’’ติ อาห. อถสฺส อุปฏฺฐาโก ทหรภิกฺขุ อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ปรินิพฺพุตาติ สมนฺตา ทฺวาทสโยชนา มนุสฺสา สนฺนิปติตา, ตุมฺหากํ ปุถุชฺชนกาลกิริยาย มหาชนสฺส วิปฺปฏิสาโร ภวิสฺสตี’’ติ. อาวุโส, อหํ ‘‘เมตฺเตยฺยํ ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ น วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสึ. เตน หิ มํ นิสีทาเปตฺวา โอกาสํ กโรหีติ. โส เถรํ นิสีทาเปตฺวา พหิ นิกฺขนฺโต. เถโร ตสฺส สห นิกฺขมนาว อรหตฺตํ ปตฺวา อจฺฉริกาย สญฺญํ อทาสิ. สงฺโฆ สนฺนิปติตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, เอวรูเป มรณกาเล โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตนฺตา ทุกฺกรํ กริตฺถา’’ติ. นาวุโส เอตํ ทุกฺกรํ, อปิจ โว ทุกฺกรํ อาจิกฺขิสฺสามิ – ‘‘อหํ, อาวุโส, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย อสติยา อญฺญาณปกตํ กมฺมํ นาม น ปสฺสามี’’ติ. ภาคิเนยฺโยปิสฺส ปญฺญาสวสฺสกาเล เอวเมว อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

Se dice que cuando el Thera Mahāsaṅgharakkhita, con más de sesenta años de monje, estaba en su lecho de muerte, la asamblea de monjes le preguntó sobre sus logros supramundanos. El Thera dijo: “No tengo ningún logro supramundano”. Entonces, su servidor, un joven monje, dijo: “Venerable, personas de doce leguas a la redonda se han reunido sabiendo que usted va a partir; si fallece como un hombre común (puthujjana), mucha gente se sentirá desolada”. El Thera respondió: “Amigo, planeaba ver al Buda Metteyya y por eso no practiqué la visión cabal (vipassanā). Pero si es así, ayúdame a incorporarme y dame un momento”. El joven monje lo incorporó y salió de la habitación. Tan pronto como salió, el Thera alcanzó el estado de Arahant y dio una señal tronando los dedos. La comunidad se reunió y dijo: “Venerable, alcanzar el logro supramundano en este momento final es algo difícil de hacer”. El Thera dijo: “Amigos, alcanzarlo en el momento de la muerte no es lo más difícil; les diré qué es realmente difícil: Amigos, desde que me ordené, no recuerdo haber realizado ninguna acción sin atención plena o con ignorancia”.

‘‘อปฺปสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ อสมาหิโต;

อุภเยน นํ ครหนฺติ, สีลโต จ สุเตน จ.

“Si alguien tiene poco conocimiento y no está establecido en la virtud, los sabios lo censuran por ambos: por su falta de virtud y por su falta de conocimiento”.

‘‘อปฺปสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ สุสมาหิโต;

สีลโต นํ ปสํสนฺติ, ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ.

“Si alguien tiene poco conocimiento pero está bien establecido en la virtud, lo alaban por su virtud; su conocimiento (aunque sea poco) se considera completo”.

‘‘พหุสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ อสมาหิโต;

สีลโต นํ ครหนฺติ, นาสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ.

“Si alguien tiene mucho conocimiento pero no está establecido en la virtud, lo censuran por su falta de virtud; su conocimiento no se considera completo”.

‘‘พหุสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ สุสมาหิโต;

อุภเยน นํ ปสํสนฺติ, สีลโต จ สุเตน จ.

“Si alguien tiene mucho conocimiento y está bien establecido en la virtud, lo alaban por ambos: por su virtud y por su conocimiento”.

‘‘พหุสฺสุตํ [Pg.46] ธมฺมธรํ, สปฺปญฺญํ พุทฺธสาวกํ;

เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, โก ตํ นินฺทิตุมรหติ;

เทวาปิ นํ ปสํสนฺติ, พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโต’’ติ. (อ. นิ. ๔.๖);

¿Quién es digno de criticar a tal discípulo del Buddha, que es muy instruido, conocedor de la Enseñanza (Dhamma), sabio y seguidor del Buddha? Es como una moneda de oro purísimo de Jambu; incluso los dioses lo alaban, e incluso por Brahma es elogiado.

เสกฺขานํ ปน สีลํ ทิฏฺฐิวเสน อปรามฏฺฐตฺตา, ปุถุชฺชนานํ วา ปน ราควเสน อปรามฏฺฐสีลํ อปรามฏฺฐปาริสุทฺธีติ เวทิตพฺพํ, กุฏุมฺพิยปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สีลํ วิย. โส หิ อายสฺมา ตถารูปํ สีลํ นิสฺสาย อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุกาโม เวริเก อาห –

Además, debe entenderse como virtud de la pureza no empañada (aparāmaṭṭhapārisuddhi-sīla) a la virtud de los discípulos en entrenamiento (sekhas), por no estar contaminada por puntos de vista erróneos, o a la virtud de los mundanos (puthujjanas), por no estar contaminada por el deseo de renacer a través del deseo por la existencia. Tal es la virtud del anciano Tissa, hijo de un terrateniente. Pues aquel venerable, deseando establecerse en el estado de Arahant basándose en tal virtud, dijo a sus enemigos:

‘‘อุโภ ปาทานิ ภินฺทิตฺวา, สญฺญเปสฺสามิ โว อหํ;

อฏฺฏิยามิ หรายามิ, สราคมรณํ อห’’นฺติ.

'Habiendo roto mis dos piernas, os daré seguridad (de que no huiré); pues me horroriza y me avergüenza morir con deseo (pasión)'.

‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, สมฺมสิตฺวาน โยนิโส;

สมฺปตฺเต อรุณุคฺคมฺหิ, อรหตฺตํ อปาปุณิ’’นฺติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓);

'Habiendo reflexionado de este modo y contemplado con atención sabia (yoniso manasikāra), al llegar el amanecer, alcancé el estado de Arahant'.

อญฺญตโรปิ มหาเถโร พาฬฺหคิลาโน สหตฺถา อาหารมฺปิ ปริภุญฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน สมฺปริวตฺตติ, ตํ ทิสฺวา อญฺญตโร ทหโร ‘‘อโห ทุกฺขา ชีวิตสงฺขารา’’ติ อาห. ตเมนํ มหาเถโร อาห – ‘‘อหํ, อาวุโส, อิทานิ มิยฺยมาโน สคฺคสมฺปตฺตึ ลภิสฺสามิ, นตฺถิ เม เอตฺถ สํสโย, อิมํ ปน สีลํ ภินฺทิตฺวา ลทฺธสมฺปตฺติ นาม สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ปฏิลทฺธคิหิภาวสทิสี’’ติ วตฺวา ‘‘สีเลเนว สทฺธึ มริสฺสามี’’ติ ตตฺเถว นิปนฺโน ตเมว โรคํ สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Otro gran anciano estaba gravemente enfermo y, no pudiendo alimentarse por su propia mano, yacía revolviéndose en su propia orina y excrementos. Al verlo, un joven monje exclamó: '¡Ay, qué dolorosas son las formaciones de la vida!'. El gran anciano le dijo: 'Amigo, si muriera ahora, obtendría la felicidad celestial, de eso no tengo duda. Sin embargo, la felicidad obtenida rompiendo esta virtud sería como recuperar el estado de laico habiendo renunciado al entrenamiento. Moriré junto con mi virtud'. Permaneciendo allí acostado, contemplando esa misma enfermedad, alcanzó el estado de Arahant y lo declaró a la comunidad de monjes con estos versos:

‘‘ผุฏฺฐสฺส เม อญฺญตเรน พฺยาธินา,โรเคน พาฬฺหํ ทุขิตสฺส รุปฺปโต;

ปริสุสฺสติ ขิปฺปมิทํ กเฬวรํ,ปุปฺผํ ยถา ปํสุนิ อาตเป กตํ.

'Afectado por una enfermedad, sufriendo intensamente por el dolor que me oprime, este cuerpo se marchita rápidamente, como una flor arrojada sobre el polvo bajo el calor del sol'.

‘‘อชญฺญํ ชญฺญสงฺขาตํ, อสุจึ สุจิสมฺมตํ;

นานากุณปปริปูรํ, ชญฺญรูปํ อปสฺสโต.

'Aquello que no es noble es considerado noble (por los ignorantes), lo impuro es tenido por puro; está lleno de diversas inmundicias, pero quien no ve la verdadera naturaleza lo considera algo bello'.

‘‘ธิรตฺถุ [Pg.47] มํ อาตุรํ ปูติกายํ, ทุคฺคนฺธิยํ อสุจิ พฺยาธิธมฺมํ;

ยตฺถปฺปมตฺตา อธิมุจฺฉิตา ปชา, หาเปนฺติ มคฺคํ สุคตูปปตฺติยา’’ติ.

'¡Maldito sea este cuerpo enfermo y putrefacto, maloliente, impuro y sujeto a la enfermedad! En él, los seres negligentes y obcecados por el deseo pierden el camino que conduce a un buen renacimiento'. ¡Que surja en vosotros la repugnancia hacia este cuerpo putrefacto, doloroso, fétido, desprovisto de pureza y de naturaleza enfermiza!

อรหนฺตาทีนํ ปน สีลํ สพฺพทรถปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ปริสุทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธีติ เวทิตพฺพํ. เอวํ ปริยนฺตปาริสุทฺธิอาทิวเสน ปญฺจวิธํ.

En cuanto a la virtud de los Arahants, Paccekabuddhas y Buddhas, debe entenderse como la virtud de la pureza por la tranquilidad (paṭippassaddhipārisuddhi-sīla), debido a la completa pacificación de toda angustia de las defilaciones y a su total pureza. De este modo, la virtud es de cinco tipos según la pureza limitada y las otras categorías.

ทุติยสีลปญฺจกํ

Segundo Pentáculo de la Virtud

ทุติยปญฺจเก ปาณาติปาตาทีนํ ปหานาทิวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ –

En el segundo pentáculo, el significado debe entenderse según el abandono y otros aspectos de matar seres vivos, etc. Pues así se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga:

‘‘ปญฺจ สีลานิ ปาณาติปาตสฺส ปหานํ สีลํ, เวรมณี สีลํ, เจตนา สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีลํ. อทินฺนาทานสฺส, กาเมสุมิจฺฉาจารสฺส, มุสาวาทสฺส, ปิสุณาย วาจาย, ผรุสาย วาจาย, สมฺผปฺปลาปสฺส, อภิชฺฌาย, พฺยาปาทสฺส, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา, เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทสฺส, อพฺยาปาเทน พฺยาปาทสฺส, อาโลกสญฺญาย ถินมิทฺธสฺส, อวิกฺเขเปน อุทฺธจฺจสฺส, ธมฺมววตฺถาเนน วิจิกิจฺฉาย, ญาเณน อวิชฺชาย, ปาโมชฺเชน อรติยา, ปฐเมน ฌาเนน นีวรณานํ, ทุติเยน ฌาเนน วิตกฺกวิจารานํ, ตติเยน ฌาเนน ปีติยา, จตุตฺเถน ฌาเนน สุขทุกฺขานํ, อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยา รูปสญฺญาย ปฏิฆสญฺญาย นานตฺตสญฺญาย, วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยา อากาสานญฺจายตนสญฺญาย, อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยา วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาย, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาย, อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาย, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาย, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิยา, วิราคานุปสฺสนาย ราคสฺส, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยสฺส, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานสฺส, ขยานุปสฺสนาย ฆนสญฺญาย, วยานุปสฺสนาย อายูหนสฺส, วิปริณามานุปสฺสนาย ธุวสญฺญาย, อนิมิตฺตานุปสฺสนาย นิมิตฺตสฺส, อปฺปณิหิตานุปสฺสนาย ปณิธิยา, สุญฺญตานุปสฺสนาย อภินิเวสสฺส, อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย สาราทานาภินิเวสสฺส, ยถาภูตญาณทสฺสเนน สมฺโมหาภินิเวสสฺส, อาทีนวานุปสฺสนาย อาลยาภินิเวสสฺส, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย อปฺปฏิสงฺขาย, วิวฏฺฏนานุปสฺสนาย สญฺโญคาภินิเวสสฺส, โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺเฐกฏฺฐานํ [Pg.48] กิเลสานํ, สกทาคามิมคฺเคน โอฬาริกานํ กิเลสานํ, อนาคามิมคฺเคน อณุสหคตานํ กิเลสานํ, อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ ปหานํ สีลํ, เวรมณี, เจตนา, สํวโร, อวีติกฺกโม สีลํ. เอวรูปานิ สีลานิ จิตฺตสฺส อวิปฺปฏิสาราย สํวตฺตนฺติ, ปาโมชฺชาย สํวตฺตนฺติ, ปีติยา สํวตฺตนฺติ, ปสฺสทฺธิยา สํวตฺตนฺติ, โสมนสฺสาย สํวตฺตนฺติ, อาเสวนาย สํวตฺตนฺติ, ภาวนาย สํวตฺตนฺติ, พหุลีกมฺมาย สํวตฺตนฺติ, อลงฺการาย สํวตฺตนฺติ, ปริกฺขาราย สํวตฺตนฺติ, ปริวาราย สํวตฺตนฺติ, ปาริปูริยา สํวตฺตนฺติ, เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๑).

'Las virtudes son cinco: el abandono (pahāna) de matar seres vivos es virtud, la abstención (veramaṇī) es virtud, la voluntad (cetanā) es virtud, el autocontrol (saṃvara) es virtud, la no transgresión (avītikkamo) es virtud. (Lo mismo para) tomar lo que no es dado, la conducta sexual ilícita, el hablar falso, el habla maliciosa, el habla áspera, el habla frívola, la codicia, la malevolencia, la visión errónea; el abandono del deseo sensorial mediante la renuncia (nekkhamme); el abandono de la malevolencia mediante la buena voluntad; el abandono de la pereza y el letargo mediante la percepción de la luz; el abandono de la agitación mediante la no distracción; el abandono de la duda mediante la delimitación de los fenómenos (dhamma-vavatthāna); el abandono de la ignorancia mediante el conocimiento; el abandono del descontento mediante el gozo; el abandono de los obstáculos mediante el primer jhana; el abandono de la aplicación inicial y sostenida mediante el segundo jhana; el abandono del rapto mediante el tercer jhana; el abandono del placer y el dolor mediante el cuarto jhana; el abandono de la percepción de la forma, de la percepción del impacto y de la percepción de la diversidad mediante la consecución de la esfera del espacio infinito; el abandono de la percepción de la esfera del espacio infinito mediante la consecución de la esfera de la conciencia infinita; el abandono de la percepción de la esfera de la conciencia infinita mediante la consecución de la esfera de la nada; el abandono de la percepción de la esfera de la nada mediante la consecución de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción; el abandono de la percepción de permanencia mediante la contemplación de la impermanencia; el abandono de la percepción de felicidad mediante la contemplación del sufrimiento; el abandono de la percepción de un yo mediante la contemplación del no-yo; el abandono del deleite mediante la contemplación del desencanto; el abandono de la pasión mediante la contemplación del desapego; el abandono del surgimiento mediante la contemplación del cese; el abandono del aferramiento mediante la contemplación del renunciamiento; el abandono de la percepción de solidez mediante la contemplación del agotamiento; el abandono de la acumulación mediante la contemplación de la desaparición; el abandono de la percepción de estabilidad mediante la contemplación del cambio; el abandono de las señales mediante la contemplación de lo sin-señal; el abandono del deseo mediante la contemplación de lo sin-deseo; el abandono del involucramiento mediante la contemplación de la vacuidad; el abandono del involucramiento en la esencia mediante la visión de los fenómenos con la sabiduría superior; el abandono del involucramiento en la confusión mediante el conocimiento y visión según la realidad; el abandono del involucramiento en el refugio mediante la contemplación del peligro; el abandono de la falta de reflexión mediante la contemplación reflexiva; el abandono del involucramiento en los vínculos mediante la contemplación del desprendimiento (vivaṭṭana); el abandono de las defilaciones que residen en el mismo nivel que la visión errónea mediante el sendero de la entrada en la corriente (sotāpatti-magga); el abandono de las defilaciones groseras mediante el sendero del que retorna una vez; el abandono de las defilaciones sutiles mediante el sendero del que no retorna; el abandono de todas las defilaciones mediante el sendero del Arahant es virtud, la abstención es virtud, la voluntad es virtud, el autocontrol es virtud, la no transgresión es virtud. Tales formas de virtud conducen a la ausencia de remordimiento de la mente, conducen al gozo, al rapto, a la tranquilidad, a la felicidad, a la práctica repetida, al desarrollo, al cultivo frecuente, al ornamento (de la mente), al equipo (necesario), al séquito (de facultades), a la plenitud, y finalmente conducen al desencanto absoluto, al desapego, al cese, a la paz, al conocimiento superior, a la iluminación y al Nibbana'.

เอตฺถ จ ปหานนฺติ โกจิ ธมฺโม นาม นตฺถิ อญฺญตฺร วุตฺตปฺปการานํ ปาณาติปาตาทีนํ อนุปฺปาทมตฺตโต. ยสฺมา ปน ตํ ตํ ปหานํ ตสฺส ตสฺส กุสลธมฺมสฺส ปติฏฺฐานฏฺเฐน อุปธารณํ โหติ, วิกมฺปาภาวกรเณน จ สมาทานํ. ตสฺมา ปุพฺเพ วุตฺเตเนว อุปธารณสมาธานสงฺขาเตน สีลนฏฺเฐน สีลนฺติ วุตฺตํ. อิตเร จตฺตาโร ธมฺมา ตโต ตโต เวรมณิวเสน, ตสฺส ตสฺส สํวรวเสน, ตทุภยสมฺปยุตฺตเจตนาวเสน, ตํ ตํ อวีติกฺกมนฺตสฺส อวีติกฺกมนวเสน จ เจตโส ปวตฺติสพฺภาวํ สนฺธาย วุตฺตา. สีลฏฺโฐ ปน เตสํ ปุพฺเพ ปกาสิโตเยวาติ. เอวํ ปหานสีลาทิวเสน ปญฺจวิธํ.

Y en este contexto, el 'abandono' no es un fenómeno en sí mismo, aparte del mero hecho del no surgimiento de los ya mencionados actos de matar, etc. Sin embargo, dado que dicho abandono sirve de fundamento (upadhāraṇa) para el establecimiento de cada estado saludable respectivo, y es una correcta disposición (samādhāna) al eliminar la vacilación, se denomina 'virtud' en el sentido de virtud definido anteriormente como fundamentación y disposición. Los otros cuatro fenómenos (abstención, voluntad, autocontrol y no transgresión) se mencionan en relación con la continuidad del proceso mental, en virtud de la abstención de tal o cual acto, del control sobre el mismo, de la voluntad asociada a ambos, y de la no transgresión de quien no transgrede tales actos. El significado de 'virtud' para ellos ya ha sido explicado anteriormente. De esta manera, la virtud es de cinco tipos según el abandono y los demás aspectos.

เอตฺตาวตา จ กึ สีลํ? เกนฏฺเฐน สีลํ? กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ? กิมานิสํสํ สีลํ? กติวิธํ เจตํ สีลนฺติ? อิเมสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนํ นิฏฺฐิตํ.

Con esto concluye la respuesta a estas preguntas: ¿Qué es la virtud? ¿En qué sentido es virtud? ¿Cuáles son sus características, función, manifestación y causa próxima? ¿Cuáles son los beneficios de la virtud? ¿Y de cuántas clases es la virtud?

สีลสํกิเลสโวทานํ

La impureza y la pureza de la virtud

๒๑. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘โก จสฺส สํกิเลโส, กึ โวทาน’’นฺติ. ตตฺร วทาม – ขณฺฑาทิภาโว สีลสฺส สํกิเลโส, อขณฺฑาทิภาโว โวทานํ. โส ปน ขณฺฑาทิภาโว ลาภยสาทิเหตุเกน เภเทน จ สตฺตวิธเมถุนสํโยเคน จ สงฺคหิโต.

21. En cuanto a lo que se ha dicho: '¿Cuál es su impureza y qué es su pureza?', decimos lo siguiente: el estado de ser fragmentado, etc., es la impureza de la virtud, y el estado de ser no fragmentado, etc., es su pureza. Ese estado de ser fragmentado, etc., se produce tanto por la ruptura motivada por la ganancia, la fama, etc., como por los siete tipos de vínculos sexuales.

ตถา หิ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย ขณฺฑํ นาม [Pg.49] โหติ. ยสฺส ปน เวมชฺเฌ ภินฺนํ, ตสฺส มชฺเฌ ฉิทฺทสาฏโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติ. ยสฺส ปฏิปาฏิยา ทฺเว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฏฺฐิยา วา กุจฺฉิยา วา อุฏฺฐิเตน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรสรีรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติ. ยสฺส อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส อนฺตรนฺตรา วิสภาควณฺณพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติ. เอวํ ตาว ลาภาทิเหตุเกน เภเทน ขณฺฑาทิภาโว โหติ.

Pues si para alguien se rompe una regla de entrenamiento al principio o al final de los siete grupos de ofensas, su virtud se llama 'fragmentada' (khaṇḍa), como un manto cortado en el borde. Si se rompe en el medio, se llama 'perforada' (chidda), como un manto con un agujero en medio. Si dos o tres reglas se rompen sucesivamente, se llama 'manchada' (sabala), como una vaca cuyo cuerpo tiene un color discordante como el negro o el rojo que surge en su lomo o vientre. Si se rompen intermitentemente, se llama 'moteada' (kammāsa), como una vaca decorada con manchas de colores discordantes. Así es el estado de ser fragmentado, etc., debido a la ruptura motivada por la ganancia, etc.

เอวํ สตฺตวิธเมถุนสํโยควเสน. วุตฺตญฺหิ ภควตา –

Así ocurre también mediante los siete tipos de vínculos sexuales. Pues el Bienaventurado ha dicho (en el Methuna Sutta):

‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา สมฺมา พฺรหฺมจารี ปฏิชานมาโน น เหว โข มาตุคาเมน สทฺธึ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, อปิจ โข มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ สาทิยติ, โส ตทสฺสาเทติ, ตํ นิกาเมติ, เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ, อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยสฺส ขณฺฑมฺปิ ฉิทฺทมฺปิ สพลมฺปิ กมฺมาสมฺปิ. อยํ วุจฺจติ, พฺราหฺมณ, อปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรติ สํยุตฺโต เมถุเนน สํโยเคน, น ปริมุจฺจติ ชาติยา. ชราย มรเณน…เป… น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

“Aquí, Brahmin, cierto asceta o Brahmin, aunque se declara un practicante perfecto de la vida santa y no llega a la consumación del acto sexual con una mujer, sin embargo, consiente en que una mujer lo unte, lo masajee, lo bañe o lo frote. Él disfruta eso, lo desea y encuentra satisfacción en ello. Esto, Brahmin, es una fragmentación, una perforación, una mancha y un moteado de la vida santa. De tal asceta o Brahmin se dice que lleva una vida santa impura, vinculado por la unión sexual; digo que no se libera del nacimiento, de la vejez, de la muerte, de la aflicción, de los lamentos, del sufrimiento físico, del pesar ni de la desesperación; no se libera del sufrimiento, digo yo. (1)”

‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… ปฏิชานมาโน น เหว โข มาตุคาเมน สทฺธึ ทฺวยํ ทฺวยสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. นปิ มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนํ…เป… สาทิยติ. อปิจ โข มาตุคาเมน สทฺธึ สญฺชคฺฆติ สํกีฬติ สํเกลายติ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

“Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni consiente en que lo unten... pero ríe, juega y se divierte con una mujer. Él disfruta eso, lo desea y encuentra satisfacción en ello... no se libera del sufrimiento, digo yo. (2)”

‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน สทฺธึ ทฺวยํ ทฺวยสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. นปิ มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนํ…เป… สาทิยติ. นปิ มาตุคาเมน สทฺธึ สญฺชคฺฆติ สํกีฬติ สํเกลายติ. อปิจ โข มาตุคามสฺส จกฺขุนา จกฺขุํ อุปนิชฺฌายติ เปกฺขติ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

“Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni ríe ni juega... pero mira fijamente a los ojos de una mujer, observándola cara a cara o de reojo. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (3)”

‘‘ปุน [Pg.50] จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส… นปิ มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส…เป… เปกฺขติ. อปิจ โข มาตุคามสฺส สทฺทํ สุณาติ ติโรกุฏฺฏา วา ติโรปาการา วา หสนฺติยา วา ภณนฺติยา วา คายนฺติยา วา โรทนฺติยา วา, โส ตทสฺสาเทติ…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

“Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni mira fijamente... pero escucha el sonido de una mujer a través de una pared o un muro, ya sea que ría, hable, cante o llore. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (4)”

‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส… นปิ มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส…เป… โรทนฺติยา วา. อปิจ โข ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ มาตุคาเมน สทฺธึ หสิตลปิตกีฬิตานิ, ตานิ อนุสฺสรติ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

“Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni escucha sonidos... pero recuerda las risas, conversaciones y juegos que tuvo con mujeres en el pasado. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (5)”

‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน…เป… นปิ มาตุคามสฺส…เป… นปิ ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ มาตุคาเมน สทฺธึ หสิตลปิตกีฬิตานิ, ตานิ อนุสฺสรติ. อปิจ โข ปสฺสติ คหปตึ วา คหปติปุตฺตํ วา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตํ สมงฺคีภูตํ ปริจารยมานํ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

“Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni recuerda el pasado... pero observa a un jefe de hogar o al hijo de un jefe de hogar provisto y dotado de los cinco hilos del placer sensual, disfrutándolos. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (6)”

‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน…เป… นปิ ปสฺสติ คหปตึ วา คหปติปุตฺตํ วา…เป… ปริจารยมานํ. อปิจ โข อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรติ ‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’ติ. โส ตทสฺสาเทติ, ตํ นิกาเมติ, เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยสฺส ขณฺฑมฺปิ ฉิทฺทมฺปิ สพลมฺปิ กมฺมาสมฺปี’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๐).

“Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni observa a otros disfrutando... sino que lleva la vida santa aspirando a renacer en alguna clase de reino celestial, pensando: 'Por medio de esta virtud, o práctica, o austeridad, o vida santa, me convertiré en un dios mayor o en un dios menor'. Él disfruta eso, lo desea y encuentra satisfacción en ello. Esto también, Brahmin, es una fragmentación, una perforación, una mancha y un moteado de la vida santa. De tal asceta o Brahmin se dice que lleva una vida santa impura... digo que no se libera del sufrimiento. (7)”

เอวํ ลาภาทิเหตุเกน เภเทน จ สตฺตวิธเมถุนสํโยเคน จ ขณฺฑาทิภาโว สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ.

Debe entenderse que el estado de ser fragmentado, etc., se incluye así tanto por la ruptura motivada por la ganancia, etc., como por los siete tipos de vínculos sexuales.

อขณฺฑาทิภาโว ปน สพฺพโส สิกฺขาปทานํ อเภเทน, ภินฺนานญฺจ สปฺปฏิกมฺมานํ ปฏิกมฺมกรเณน, สตฺตวิธเมถุนสํโยคาภาเวน จ, อปราย [Pg.51] จ ‘‘โกโธ อุปนาโห มกฺโข ปฬาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเถยฺยํ ถมฺโภ สารมฺโภ มาโน อติมาโน มโท ปมาโท’’ติอาทีนํ ปาปธมฺมานํ อนุปฺปตฺติยา, อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาสลฺเลขตาทีนญฺจ คุณานํ อุปฺปตฺติยา สงฺคหิโต.

El estado de ser no fragmentado, etc., por el contrario, se incluye por la integridad total de las reglas de entrenamiento, por la reparación de aquellas que se han roto y son reparables, por la ausencia de los siete tipos de vínculos sexuales, y además, por la no aparición de estados perjudiciales como el enojo, la malicia, el desprecio, la insolencia, la envidia, la tacañería, el engaño, el fraude, la obstinación, la presunción, el orgullo, la arrogancia, la vanidad y la negligencia; y por la aparición de cualidades como poseer pocos deseos, el contentamiento y la austeridad (sallekha).

ยานิ หิ สีลานิ ลาภาทีนมฺปิ อตฺถาย อภินฺนานิ, ปมาทโทเสน วา ภินฺนานิปิ ปฏิกมฺมกตานิ, เมถุนสํโยเคหิ วา โกธุปนาหาทีหิ วา ปาปธมฺเมหิ อนุปหตานิ, ตานิ สพฺพโส อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานีติ วุจฺจนฺติ. ตานิเยว ภุชิสฺสภาวกรณโต จ ภุชิสฺสานิ, วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปสตฺถานิ, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตา อปรามฏฺฐานิ, อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานิ จ โหนฺติ. ตสฺมา เนสํ เอส ‘อขณฺฑาทิภาโว โวทาน’นฺติ เวทิตพฺโพ.

Aquellas virtudes que no se rompen ni siquiera por causa de la ganancia, etc., o que, habiéndose roto por negligencia, han sido reparadas, y que no son dañadas por los vínculos sexuales ni por estados perjudiciales como el enojo y la malicia, se denominan totalmente no fragmentadas, no perforadas, no manchadas y no moteadas. Estas mismas son llamadas 'liberadoras' (bhujissa) porque otorgan libertad de la esclavitud del anhelo; 'elogiadas por los sabios' (viññupasattha) por ser alabadas por los entendidos; 'no aferradas' (aparāmaṭṭha) por no estar contaminadas por el anhelo o los puntos de vista; y 'conducentes a la concentración' (samādhisaṃvattanika) porque producen la concentración de acceso o la concentración plena. Por lo tanto, debe entenderse que este estado de ser no fragmentado, etc., constituye la 'pureza' de la virtud.

ตํ ปเนตํ โวทานํ ทฺวีหากาเรหิ สมฺปชฺชติ สีลวิปตฺติยา จ อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา จ อานิสํสทสฺสเนน. ตตฺถ ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาทีนวา ทุสฺสีลสฺส สีลวิปตฺติยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; อ. นิ. ๕.๒๑๓) เอวมาทิสุตฺตนเยน สีลวิปตฺติยา อาทีนโว ทฏฺฐพฺโพ.

Esta purificación se logra de dos maneras: viendo los peligros del fracaso en la virtud y viendo los beneficios de la perfección en la virtud. Respecto a esto, el peligro del fracaso en la virtud debe entenderse según el método de los suttas que comienzan con: "Monjes, estos cinco son los peligros para el que carece de virtud debido a su fracaso en la virtud".

อปิจ ทุสฺสีโล ปุคฺคโล ทุสฺสีลฺยเหตุ อมนาโป โหติ เทวมนุสฺสานํ, อนนุสาสนีโย สพฺรหฺมจารีนํ, ทุกฺขิโต ทุสฺสีลฺยครหาสุ, วิปฺปฏิสารี สีลวตํ ปสํสาสุ, ตาย จ ปน ทุสฺสีลฺยตาย สาณสาฏโก วิย ทุพฺพณฺโณ โหติ. เย โข ปนสฺส ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ทีฆรตฺตํ อปายทุกฺขาวหนโต ทุกฺขสมฺผสฺโส. เยสํ เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ นมหปฺผลกรณโต อปฺปคฺโฆ. อเนกวสฺสคณิกคูถกูโป วิย ทุพฺพิโสธโน. ฉวาลาตมิว อุภโต ปริพาหิโร. ภิกฺขุภาวํ ปฏิชานนฺโตปิ อภิกฺขุเยว โคคณํ อนุพนฺธคทฺรโภ วิย. สตตุพฺพิคฺโค สพฺพเวริกปุริโส วิย. อสํวาสารโห มตกเฬวรํ วิย. สุตาทิคุณยุตฺโตปิ สพฺรหฺมจารีนํ อปูชารโห สุสานคฺคิ วิย พฺราหฺมณานํ. อภพฺโพ วิเสสาธิคเม อนฺโธ วิย รูปทสฺสเน. นิราโส สทฺธมฺเม จณฺฑาลกุมารโก วิย รชฺเช. สุขิโตสฺมีติ มญฺญมาโนปิ ทุกฺขิโตว อคฺคิกฺขนฺธปริยาเย วุตฺตทุกฺขภาคิตาย.

Además, una persona inmoral, debido a su falta de virtud, es desagradable para los dioses y los hombres, es difícil de instruir por sus compañeros de vida santa, sufre ante las críticas a su inmoralidad y siente remordimiento cuando se alaba a los virtuosos. Debido a esa falta de virtud, es como un trapo de cáñamo, de apariencia desagradable. Para quienes siguen su ejemplo, es de contacto doloroso, pues los conduce al sufrimiento de los estados de privación por largo tiempo. Para quienes le ofrecen donaciones, es de poco valor, pues no permite que sus ofrendas den gran fruto. Es difícil de limpiar, como un pozo de estiércol de muchos años. Es como un tizón de una pira funeraria, excluido de ambos mundos. Aunque pretenda ser un monje, no lo es realmente, siendo como un asno que sigue a un rebaño de vacas. Siempre está ansioso, como un hombre con muchos enemigos. No es apto para la convivencia, como un cadáver. Aunque posea cualidades como el conocimiento, no es digno de la adoración de sus compañeros, como el fuego de un cementerio para los brahmanes. Es incapaz de alcanzar distinciones espirituales, como un ciego que intenta ver formas. No tiene esperanzas en el Dhamma, como un niño de casta baja respecto al trono. Aunque crea ser feliz, es en realidad un sufriente, por participar del dolor descrito en el discurso sobre la masa de fuego (Aggikkhandhopama Sutta).

ทุสฺสีลานญฺหิ [Pg.52] ปญฺจกามคุณปริโภควนฺทนมานนาทิสุขสฺสาทคธิตจิตฺตานํ ตปฺปจฺจยํ อนุสฺสรณมตฺเตนาปิ หทยสนฺตาปํ ชนยิตฺวา อุณฺหโลหิตุคฺคารปฺปวตฺตนสมตฺถํ อติกฏุกํ ทุกฺขํ ทสฺเสนฺโต สพฺพากาเรน ปจฺจกฺขกมฺมวิปาโก ภควา อาห –

Pues bien, para mostrar el sufrimiento extremadamente agudo y difícil de soportar de los inmorales, cuyas mentes están apegadas al disfrute de los placeres de los cinco sentidos y al deleite de ser reverenciados y honrados —sufrimiento que, con solo recordarlo, provoca angustia en el corazón y es capaz de hacer vomitar sangre caliente—, el Bienaventurado, que ve los resultados de las acciones en todos sus aspectos, dijo:

‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูต’นฺติ? เอวํ, ภนฺเตติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อาลิงฺเคตฺวา อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา, ยํ ขตฺติยกญฺญํ วา พฺราหฺมณกญฺญํ วา คหปติกญฺญํ วา มุทุตลุนหตฺถปาทํ อาลิงฺเคตฺวา อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วาติ. เอตเทว, ภนฺเต, วรํ ยํ ขตฺติยกญฺญํ วา…เป… อุปนิปชฺเชยฺย วา. ทุกฺขํ เหตํ, ภนฺเต, ยํ อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ…เป… อุปนิปชฺเชยฺย วาติ. อาโรจยามิ โว, ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, ภิกฺขเว, ยถา เอตเทว ตสฺส วรํ ทุสฺสีลสฺส ปาปธมฺมสฺส อสุจิสงฺกสฺสรสมาจารสฺส ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส อสฺสมณสฺส สมณปฏิญฺญสฺส อพฺรหฺมจาริสฺส พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส อนฺโตปูติกสฺส อวสฺสุตสฺส กสมฺพุชาตสฺส ยํ อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ…เป… อุปนิปชฺเชยฺย วา. ตํ กิสฺส เหตุ? ตโตนิทานํ หิ โส, ภิกฺขเว, มรณํ วา นิคจฺเฉยฺย มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ, น ตฺเวว ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๗.๗๒).

«¿Ven ustedes, monjes, esa gran masa de fuego, encendida, ardiente y resplandeciente?». «Sí, venerable señor». «¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: abrazar esa gran masa de fuego, encendida, ardiente y resplandeciente, y sentarse o acostarse sobre ella; o abrazar a una joven de la casta noble, de la casta brahmánica o de la casta de los ciudadanos, de manos y pies suaves y tiernos, y sentarse o acostarse con ella?». «Esto último es mejor, señor, abrazar a una joven... pues aquello otro sería doloroso, señor, abrazar esa gran masa de fuego...». «Les digo, monjes, les aseguro, monjes, que para aquel que es inmoral, de mala conducta, impuro, de comportamiento sospechoso, de acciones ocultas, que no es asceta pero pretende serlo, que no lleva una vida santa pero pretende llevarla, podrido por dentro, lleno de deseos y como un montón de basura, sería mejor abrazar esa gran masa de fuego... ¿Por qué razón? Porque debido a ello, monjes, podría sufrir la muerte o un dolor mortal, pero no por esa causa, tras la disolución del cuerpo después de la muerte, renacería en un estado de privación, en un mal destino, en la perdición o en el infierno».

เอวํ อคฺคิกฺขนฺธุปมาย อิตฺถิปฏิพทฺธปญฺจกามคุณปริโภคปจฺจยํ ทุกฺขํ ทสฺเสตฺวา เอเตเนว อุปาเยน –

Habiendo mostrado así, mediante el símil de la masa de fuego, el sufrimiento causado por el disfrute de los placeres sensuales vinculados a las mujeres, por el mismo método (dijo):

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ทฬฺหาย วาฬรชฺชุยา อุโภ ชงฺฆา เวเฐตฺวา ฆํเสยฺย, สา ฉวึ ฉินฺเทยฺย, ฉวึ เฉตฺวา จมฺมํ ฉินฺเทยฺย, จมฺมํ เฉตฺวา มํสํ ฉินฺเทยฺย, มํสํ เฉตฺวา นฺหารุํ ฉินฺเทยฺย, นฺหารุํ เฉตฺวา อฏฺฐึ ฉินฺเทยฺย, อฏฺฐึ เฉตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ติฏฺเฐยฺย, ยํ วา ขตฺติยมหาสาลานํ [Pg.53] วา พฺราหฺมณมหาสาลานํ วา คหปติมหาสาลานํ วา อภิวาทนํ สาทิเยยฺยา’’ติ จ.

«¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte envuelva ambas piernas con una cuerda de crin resistente y las frote hasta que la cuerda corte la piel, luego la dermis, luego la carne, luego los tendones, luego el hueso y se detenga al llegar a la médula ósea; o aceptar la reverencia de los nobles prominentes, de los brahmanes prominentes o de los ciudadanos prominentes?».

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ติณฺหาย สตฺติยา เตลโธตาย ปจฺโจรสฺมึ ปหเรยฺย, ยํ วา ขตฺติยมหาสาลานํ วา พฺราหฺมณมหาสาลานํ วา คหปติมหาสาลานํ วา อญฺชลิกมฺมํ สาทิเยยฺยา’’ติ จ.

«¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte le atraviese el pecho con una lanza afilada y untada en aceite; o aceptar el saludo con las manos unidas de los nobles prominentes, de los brahmanes prominentes o de los ciudadanos prominentes?».

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ตตฺเตน อโยปฏฺเฏน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน กายํ สมฺปลิเวเฐยฺย, ยํ วา ขตฺติยมหาสาลานํ วา พฺราหฺมณมหาสาลานํ วา คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ จีวรํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จ.

«¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte envuelva el cuerpo con una lámina de hierro candente, encendida, ardiente y resplandeciente; o usar mantos ofrecidos con fe por los nobles prominentes, por los brahmanes prominentes o por los ciudadanos prominentes?».

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ตตฺเตน อโยสงฺกุนา อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน มุขํ วิวริตฺวา ตตฺตํ โลหคุฬํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ มุเข ปกฺขิเปยฺย, ตํ ตสฺส โอฏฺฐมฺปิ ฑเหยฺย, มุขมฺปิ, ชิวฺหมฺปิ, กณฺฐมฺปิ, อุทรมฺปิ ฑเหยฺย, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย อโธภาคํ นิกฺขเมยฺย, ยํ วา ขตฺติย… พฺราหฺมณ… คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จ.

«¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte le abra la boca con unas tenazas de hierro candentes, encendidas, ardientes y resplandeciente, y le introduzca en la boca una bola de hierro fundido, encendida, ardiente y resplandeciente, la cual le queme los labios, la boca, la lengua, la garganta y el estómago, y saliera por la parte inferior llevándose consigo los intestinos y las entrañas; o comer limosnas ofrecidas con fe por los nobles prominentes, por los brahmanes prominentes o por los ciudadanos prominentes?».

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส สีเส วา คเหตฺวา ขนฺเธ วา คเหตฺวา ตตฺตํ อโยมญฺจํ วา อโยปีฐํ วา อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อภินิสีทาเปยฺย วา อภินิปชฺชาเปยฺย วา, ยํ วา ขตฺติย… พฺราหฺมณ… คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ มญฺจปีฐํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จ.

«¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte, agarrándole por la cabeza o por los hombros, le obligue a sentarse o a acostarse sobre un lecho de hierro o un taburete de hierro candente, encendido, ardiente y resplandeciente; o usar un lecho o un taburete ofrecido con fe por los nobles prominentes, por los brahmanes prominentes o por los ciudadanos prominentes?».

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา ตตฺตาย อโยกุมฺภิยา ปกฺขิเปยฺย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย[Pg.54], โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจมาโน สกิมฺปิ อุทฺธํ คจฺเฉยฺย, สกิมฺปิ อโธ คจฺเฉยฺย, สกิมฺปิ ติริยํ คจฺเฉยฺย, ยํ วา ขตฺติย… พฺราหฺมณ… คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ วิหารํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จาติ (อ. นิ. ๗.๗๒).

“¿Qué pensáis, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte, agarrando a alguien por los pies y la cabeza, lo arroje en una gran olla de hierro al rojo vivo, ardiente, incandescente y en llamas, donde sea cocinado subiendo y bajando entre espumas hirvientes, ora hacia arriba, ora hacia abajo, ora hacia los lados; o que [el monje de mala conducta] disfrute del monasterio ofrecido con fe por nobles, brahmanes o grandes hacendados?”.

อิมาหิ วาฬรชฺชุติณฺหสตฺติอโยปฏฺฏอโยคุฬอโยมญฺจอโยปีฐอโยกุมฺภีอุปมาหิ อภิวาทนอญฺชลิกมฺมจีวรปิณฺฑปาตมญฺจปีฐวิหารปริโภคปจฺจยํ ทุกฺขํ ทสฺเสสิ. ตสฺมา –

A través de estas parábolas —la cuerda de crin, la lanza afilada, la plancha de hierro, la bola de hierro, el lecho de hierro, la silla de hierro y la olla de hierro—, mostró el sufrimiento que tiene como causa el aceptar reverencias, el saludo con las manos juntas y el uso de mantos, limosnas, lechos, asientos y monasterios. Por lo tanto:

อคฺคิกฺขนฺธาลิงฺคนทุกฺขาธิกทุกฺขกฏุกผลํ;

อวิชหโต กามสุขํ, สุขํ กุโต ภินฺนสีลสฺส.

Para aquel que no renuncia a los placeres sensuales y posee una virtud quebrantada, ¿dónde habrá felicidad? Sus actos tienen el amargo fruto de un sufrimiento mayor que el de abrazar una masa de fuego.

อภิวาทนสาทิยเน, กึ นาม สุขํ วิปนฺนสีลสฺส;

ทฬฺหวาฬรชฺชุฆํสนทุกฺขาธิกทุกฺขภาคิสฺส.

Para quien ha fallado en su virtud, ¿qué felicidad puede haber en recibir reverencias? Esto solo le depara una parte de sufrimiento mayor que el dolor de ser frotado con una áspera y dura cuerda de crin.

สทฺธานมญฺชลิกมฺมสาทิยเน กึ สุขํ อสีลสฺส;

สตฺติปฺปหารทุกฺขาธิมตฺตทุกฺขสฺส ยํเหตุ.

Para el que carece de virtud, ¿qué felicidad hay en aceptar el saludo respetuoso de los fieles? Por causa de ello, sufrirá un dolor más extremo que el de ser atravesado por una lanza.

จีวรปริโภคสุขํ, กึ นาม อสํยตสฺส;

เยน จิรํ อนุภวิตพฺโพ, นิรเย ชลิตอโยปฏฺฏสมฺผสฺโส.

¿Qué felicidad puede haber en el uso de mantos para el que no tiene autocontrol? Por ello, tendrá que experimentar durante mucho tiempo en el infierno el contacto con planchas de hierro ardientes.

มธุโรปิ ปิณฺฑปาโต, หลาหลวิสูปโม อสีลสฺส;

อาทิตฺตา คิลิตพฺพา, อโยคุฬา เยน จิรรตฺตํ.

Incluso si el alimento recibido es dulce, para el que no tiene virtud es como el veneno halāhala; pues debido a ello, deberá tragar bolas de hierro al rojo vivo por largo tiempo.

สุขสมฺมโตปิ ทุกฺโข, อสีลิโน มญฺจปีฐปริโภโค;

ยํ พาธิสฺสนฺติ จิรํ, ชลิตอโยมญฺจปีฐานิ.

El uso de lechos y asientos, aunque se considere una comodidad, es un sufrimiento para el que carece de virtud; pues durante mucho tiempo será oprimido por camas y sillas de hierro incandescente.

ทุสฺสีลสฺส วิหาเร, สทฺธาเทยฺยมฺหิ กา นิวาส รติ;

ชลิเตสุ นิวสิตพฺพํ, เยน อโยกุมฺภิมชฺเฌสุ.

¿Qué deleite puede haber para el inmoral en residir en un monasterio donado con fe, si por ello tendrá que morar en medio de ollas de hierro ardientes?

สงฺกสรสมาจาโร, กสมฺพุชาโต อวสฺสุโต ปาโป;

อนฺโตปูตีติ จ ยํ, นินฺทนฺโต อาห โลกครุ.

El Maestro, el Venerable del Mundo, lo censuró llamándolo 'aquel de conducta sospechosa', 'nacido de la basura', 'filtrado por las pasiones', 'malvado' y 'podrido por dentro'.

ธี ชีวิตํ อสญฺญตสฺส, ตสฺส สมณชนเวสธาริสฺส;

อสฺสมณสฺส อุปหตํ, ขตมตฺตานํ วหนฺตสฺส.

¡Despreciable es la vida del que no tiene autocontrol, de aquel que viste el hábito de monje sin ser un verdadero monje, que está arruinado y que solo carga con un ser destruido!

คูถํ [Pg.55] วิย กุณปํ วิย, มณฺฑนกามา วิวชฺชยนฺตีธ;

ยํ นาม สีลวนฺโต, สนฺโต กึ ชีวิตํ ตสฺส.

Así como en este mundo quienes desean adornarse evitan el excremento o un cadáver, los virtuosos y santos evitan al inmoral. ¿Qué provecho tiene la vida de tal persona?

สพฺพภเยหิ อมุตฺโต, มุตฺโต สพฺเพหิ อธิคมสุเขหิ;

สุปิหิตสคฺคทฺวาโร, อปายมคฺคํ สมารูฬฺโห.

No está libre de ningún temor y está privado de todas las felicidades de los logros espirituales; tiene cerradas las puertas del cielo y ha emprendido el camino que conduce a los estados de miseria.

กรุณาย วตฺถุภูโต, การุณิกชนสฺส นาม โก อญฺโญ;

ทุสฺสีลสโม ทุสฺสี, ลตาย อิติ พหุวิธา โทสาติ.

¿Quién otro podría ser objeto de la compasión de los compasivos sino el inmoral? De esta manera, el estado de inmoralidad conlleva múltiples tipos de faltas.

เอวมาทินา ปจฺจเวกฺขเณน สีลวิปตฺติยํ อาทีนวทสฺสนํ วุตฺตปฺปการวิปรีตโต สีลสมฺปตฺติยา อานิสํสทสฺสนญฺจ เวทิตพฺพํ. อปิจ –

Mediante tal reflexión, debe comprenderse el peligro en la pérdida de la virtud y, por el contrario, el beneficio en la perfección de la virtud. Además:

ตสฺส ปาสาทิกํ โหติ, ปตฺตจีวรธารณํ;

ปพฺพชฺชา สผลา ตสฺส, ยสฺส สีลํ สุนิมฺมลํ.

Para aquel cuya virtud es inmaculada, el portar el cuenco y los mantos resulta inspirador; su renuncia a la vida mundana rinde frutos.

อตฺตานุวาทาทิภยํ, สุทฺธสีลสฺส ภิกฺขุโน;

อนฺธการํ วิย รวึ, หทยํ นาวคาหติ.

El temor al autorreproche y otros miedos no penetran en el corazón del monje de virtud pura, tal como la oscuridad no penetra en el sol.

สีลสมฺปตฺติยา ภิกฺขุ, โสภมาโน ตโปวเน;

ปภาสมฺปตฺติยา จนฺโท, คคเน วิย โสภติ.

El monje que resplandece por su perfección en la virtud en el bosque de las prácticas ascéticas, brilla como la luna en el firmamento por su esplendor.

กายคนฺโธปิ ปาโมชฺชํ, สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน;

กโรติ อปิ เทวานํ, สีลคนฺเธ กถาว กา.

Incluso el aroma corporal de un monje virtuoso deleita a los propios dioses; ¿qué decir entonces de la fragancia de su virtud?

สพฺเพสํ คนฺธชาตานํ, สมฺปตฺตึ อภิภุยฺยติ;

อวิฆาตี ทิสา สพฺพา, สีลคนฺโธ ปวายติ.

La fragancia de la virtud supera la excelencia de todos los demás perfumes; sin obstáculos, se difunde en todas las direcciones.

อปฺปกาปิ กตา การา, สีลวนฺเต มหปฺผลา;

โหนฺตีติ สีลวา โหติ, ปูชาสกฺการภาชนํ.

Incluso los pequeños servicios rendidos a los virtuosos producen grandes frutos; por ello, el virtuoso es un digno receptáculo de ofrendas y respeto.

สีลวนฺตํ น พาธนฺติ, อาสวา ทิฏฺฐธมฺมิกา;

สมฺปรายิกทุกฺขานํ, มูลํ ขนติ สีลวา.

Las aflicciones de la vida presente no agobian al virtuoso, y este extirpa la raíz de los sufrimientos en las vidas futuras.

ยา มนุสฺเสสุ สมฺปตฺติ, ยา จ เทเวสุ สมฺปทา;

น สา สมฺปนฺนสีลสฺส, อิจฺฉโต โหติ ทุลฺลภา.

Cualquier éxito entre los humanos o prosperidad entre los dioses no es difícil de obtener para el que posee una virtud perfecta, si así lo desea.

อจฺจนฺตสนฺตา ปน ยา, อยํ นิพฺพานสมฺปทา;

มโน สมฺปนฺนสีลสฺส, ตเมว อนุธาวติ.

Y hacia aquella perfección del Nibbana, que es supremamente pacífica, se encamina naturalmente la mente de quien posee una virtud perfecta.

สพฺพสมฺปตฺติมูลมฺหิ[Pg.56], สีลมฺหิ อิติ ปณฺฑิโต;

อเนกาการโวการํ, อานิสํสํ วิภาวเยติ.

De esta manera, el sabio debe discernir los múltiples beneficios de la virtud, que es la raíz de todo éxito. Aquí concluye este punto.

เอวญฺหิ วิภาวยโต สีลวิปตฺติโต อุพฺพิชฺชิตฺวา สีลสมฺปตฺตินินฺนํ มานสํ โหติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตํ อิมํ สีลวิปตฺติยา อาทีนวํ อิมญฺจ สีลสมฺปตฺติยา อานิสํสํ ทิสฺวา สพฺพาทเรน สีลํ โวทาเปตพฺพนฺติ.

Pues para quien reflexiona de este modo, su mente se aparta con horror de la pérdida de la virtud y se inclina hacia su perfección. Por lo tanto, viendo este peligro en la falta de virtud y este beneficio en su cumplimiento, se debe purificar la virtud con todo esmero.

เอตฺตาวตา จ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิเต วิสุทฺธิมคฺเค สีลํ ตาว ปริทีปิตํ โหติ.

Con esta secuencia de enseñanzas, en este Visuddhimagga (Camino de la Purificación) que muestra el sendero hacia el Nibbana a través de la virtud, la concentración y la sabiduría —según la estrofa: 'El hombre sabio, establecido en la virtud'—, se ha expuesto primero detalladamente la virtud.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el tratado del Visuddhimagga, compuesto para el regocijo de las personas de bien:

สีลนิทฺเทโส นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.

El primer capítulo, titulado 'Descripción de la Virtud' (Sīlaniddesa). Aquí termina la descripción de la virtud.

๒. ธุตงฺคนิทฺเทโส

2. Segundo Capítulo: Descripción de las Prácticas Ascéticas (Dhutaṅganiddesa).

๒๒. อิทานิ [Pg.57] เยหิ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาทีหิ คุเณหิ วุตฺตปฺปการสฺส สีลสฺส โวทานํ โหติ, เต คุเณ สมฺปาเทตุํ ยสฺมา สมาทินฺนสีเลน โยคินา ธุตงฺคสมาทานํ กาตพฺพํ. เอวญฺหิสฺส อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาสลฺเลขปวิเวกาปจยวีริยารมฺภสุภรตาทิคุณสลิลวิกฺขาลิตมลํ สีลญฺเจว สุปริสุทฺธํ ภวิสฺสติ, วตานิ จ สมฺปชฺชิสฺสนฺติ. อิติ อนวชฺชสีลพฺพตคุณปริสุทฺธสพฺพสมาจาโร โปราเณ อริยวํสตฺตเย ปติฏฺฐาย จตุตฺถสฺส ภาวนารามตาสงฺขาตสฺส อริยวํสสฺส อธิคมารโห ภวิสฺสติ. ตสฺมา ธุตงฺคกถํ อารภิสฺสาม.

22. Ahora bien, dado que la purificación de la virtud del tipo ya mencionado se logra mediante cualidades como el poco deseo, el contentamiento, etc., el yogui que ha asumido la virtud debe emprender la asunción de las prácticas ascéticas (dhutaṅga) para perfeccionar dichas cualidades. Pues así, su virtud tendrá sus impurezas lavadas por el agua de cualidades tales como el poco deseo, el contentamiento, la austeridad, el aislamiento, la disminución de las impurezas, el inicio de la energía y la facilidad de ser sustentado; por lo cual será plenamente pura y sus votos se cumplirán. Así, aquel cuya conducta completa es pura por la virtud irreprochable y las cualidades de los votos, habiéndose establecido en el triple linaje de los nobles (ariyavaṃsa) tradicional, será digno de alcanzar el cuarto linaje de los nobles, conocido como el deleite en el desarrollo de la meditación. Por lo tanto, comenzaremos la explicación de las prácticas ascéticas.

ภควตา หิ ปริจฺจตฺตโลกามิสานํ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขานํ อนุโลมปฏิปทํเยว อาราเธตุกามานํ กุลปุตฺตานํ เตรสธุตงฺคานิ อนุญฺญาตานิ. เสยฺยถิทํ – ปํสุกูลิกงฺคํ, เตจีวริกงฺคํ, ปิณฺฑปาติกงฺคํ, สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ, ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ, อารญฺญิกงฺคํ, รุกฺขมูลิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคํ, โสสานิกงฺคํ, ยถาสนฺถติกงฺคํ, เนสชฺชิกงฺคนฺติ. ตตฺถ –

En efecto, el Bendito autorizó trece prácticas ascéticas para los hijos de buena familia que han renunciado a los cebos mundanos y, sin consideración por su cuerpo ni por su vida, desean perfeccionar la práctica que está en conformidad con el camino. Estas son: la práctica del que viste harapos (paṃsukūlikaṅga), la práctica de los tres mantos (tecīvarikaṅga), la práctica de la comida recolectada (piṇḍapātikaṅga), la práctica de ir por orden de casa en casa (sapadānacārikaṅga), la práctica de una sola sesión para comer (ekāsanikaṅga), la práctica de comer solo del cuenco (pattapiṇḍikaṅga), la práctica de no comer después de haber terminado (khalupacchābhattikaṅga), la práctica de vivir en el bosque (āraññikaṅga), la práctica de vivir al pie de un árbol (rukkhamūlikaṅga), la práctica de vivir al aire libre (abbhokāsikaṅga), la práctica de vivir en un cementerio (sosānikaṅga), la práctica de aceptar cualquier asiento que se asigne (yathāsanthatikaṅga) y la práctica de permanecer sentado sin acostarse (nesajjikaṅga). En este contexto:

อตฺถโต ลกฺขณาทีหิ, สมาทานวิธานโต;

ปเภทโต เภทโต จ, ตสฺส ตสฺสานิสํสโต.

Se debe conocer la determinación por medio del significado, de las características y demás términos; por el modo de asunción y de observancia; por su clasificación y su ruptura; y por los beneficios de cada una de ellas.

กุสลตฺติกโต เจว, ธุตาทีนํ วิภาคโต;

สมาสพฺยาสโต จาปิ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

Asimismo, la determinación debe entenderse por la tríada de lo beneficioso (kusalatika), por la clasificación de 'sacudido' (dhuta) y demás términos, y también de manera resumida y detallada.

๒๓. ตตฺถ อตฺถโตติ ตาว รถิกสุสานสงฺการกูฏาทีนํ ยตฺถ กตฺถจิ ปํสูนํ อุปริ ฐิตตฺตา อพฺภุคฺคตฏฺเฐน เตสุ เตสุ ปํสุกูลมิวาติ ปํสุกูลํ, อถ วา ปํสุ วิย กุจฺฉิตภาวํ อุลตีติ ปํสุกูลํ, กุจฺฉิตภาวํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ลทฺธนิพฺพจนสฺส ปํสุกูลสฺส ธารณํ ปํสุกูลํ, ตํ สีลมสฺสาติ ปํสุกูลิโก. ปํสุกูลิกสฺส องฺคํ ปํสุกูลิกงฺคํ. องฺคนฺติ การณํ วุจฺจติ. ตสฺมา เยน สมาทาเนน โส ปํสุกูลิโก โหติ, ตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ.

23. En cuanto al 'significado': primero, se llama 'trapo de polvo' (paṃsukūla) porque, al estar situado encima del polvo en cualquier lugar como caminos, cementerios o vertederos de basura, sobresale en esos sitios como si fuera polvo mismo; o bien, se llama 'paṃsukūla' porque llega (ulati) a un estado despreciable (kucchita) como el polvo; se dice que 'va' hacia un estado despreciable. El vestir un trapo de polvo así definido es la práctica del trapo de polvo; aquel que tiene esto por hábito es un 'paṃsukūlika'. El factor de ese practicante es el factor del paṃsukūlika (paṃsukūlikaṅga). 'Factor' (aṅga) significa causa. Por lo tanto, debe entenderse que este término designa la voluntad de asunción por la cual uno se convierte en un paṃsukūlika.

เอเตเนว นเยน สงฺฆาฏิอุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสกสงฺขาตํ ติจีวรํ สีลมสฺสาติ เตจีวริโก. เตจีวริกสฺส องฺคํ เตจีวริกงฺคํ.

Por este mismo método, aquel que tiene por hábito usar solo tres mantos, conocidos como el manto exterior (saṅghāṭi), el manto superior (uttarāsaṅga) y el manto inferior (antaravāsaka), es un 'tecīvariko'. El factor del que usa tres mantos es el factor de los tres mantos (tecīvarikaṅga).

ภิกฺขาสงฺขาตานํ [Pg.58] ปน อามิสปิณฺฑานํ ปาโตติ ปิณฺฑปาโต, ปเรหิ ทินฺนานํ ปิณฺฑานํ ปตฺเต นิปตนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปิณฺฑปาตํ อุญฺฉติ ตํ ตํ กุลํ อุปสงฺกมนฺโต คเวสตีติ ปิณฺฑปาติโก. ปิณฺฑาย วา ปติตุํ วตเมตสฺสาติ ปิณฺฑปาตี, ปติตุนฺติ จริตุํ, ปิณฺฑปาตี เอว ปิณฺฑปาติโก. ปิณฺฑปาติกสฺส องฺคํ ปิณฺฑปาติกงฺคํ.

Por otro lado, la caída de trozos de comida material conocidos como limosnas es 'piṇḍapāta'; se refiere a la caída en el cuenco de los trozos de comida dados por otros. Aquel que recolecta (uñchati) esa limosna, buscándola al acercarse a diversas familias, es un 'piṇḍapātiko'. O bien, su voto es el de ir a recoger limosnas, por lo que es un 'piṇḍapātī'; 'caer' significa recorrer; el 'piṇḍapātī' es lo mismo que 'piṇḍapātiko'. El factor del que recolecta limosnas es el factor de la comida recolectada (piṇḍapātikaṅga).

ทานํ วุจฺจติ อวขณฺฑนํ, อเปตํ ทานโตติ อปทานํ, อนวขณฺฑนนฺติ อตฺโถ. สห อปทาเนน สปทานํ, อวขณฺฑนรหิตํ อนุฆรนฺติ วุตฺตํ โหติ. สปทานํ จริตุํ อิทมสฺส สีลนฺติ สปทานจารี, สปทานจารี เอว สปทานจาริโก. ตสฺส องฺคํ สปทานจาริกงฺคํ.

Se llama 'dāna' a la interrupción; aquello que está libre de interrupción es 'apadāna', que significa sin omisiones. 'Sapadāna' es aquello que tiene 'apadāna', es decir, ir de casa en casa sin omitir ninguna. Aquel cuya conducta es recorrer de esta manera ininterrumpida es un 'sapadānacārī'; el 'sapadānacārī' es lo mismo que 'sapadānacāriko'. Su factor es el factor de ir por orden de casa en casa (sapadānacārikaṅga).

เอกาสเน โภชนํ เอกาสนํ, ตํ สีลมสฺสาติ เอกาสนิโก. ตสฺส องฺคํ เอกาสนิกงฺคํ.

Comer en un solo asiento es 'ekāsana'; aquel que tiene esto por hábito es un 'ekāsaniko'. Su factor es el factor de comer en una sola sesión (ekāsanikaṅga).

ทุติยภาชนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา เกวลํ เอกสฺมึเยว ปตฺเต ปิณฺโฑ ปตฺตปิณฺโฑ. อิทานิ ปตฺตปิณฺฑคหเณ ปตฺตปิณฺฑสญฺญํ กตฺวา ปตฺตปิณฺโฑ สีลมสฺสาติ ปตฺตปิณฺฑิโก. ตสฺส องฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ.

Debido a que se rechaza un segundo recipiente, la comida que está solamente en un único cuenco es 'pattapiṇḍa'. Ahora bien, aquel que, tras tomar la determinación de recibir comida solo en el cuenco, tiene esto por hábito, es un 'pattapiṇḍiko'. Su factor es el factor de comer solo del cuenco (pattapiṇḍikaṅga).

ขลูติ ปฏิเสธนตฺเถ นิปาโต. ปวาริเตน สตา ปจฺฉา ลทฺธํ ภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ นาม, ตสฺส ปจฺฉาภตฺตสฺส โภชนํ ปจฺฉาภตฺตโภชนํ, ตสฺมึ ปจฺฉาภตฺตโภชเน ปจฺฉาภตฺตสญฺญํ กตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สีลมสฺสาติ ปจฺฉาภตฺติโก. น ปจฺฉาภตฺติโก ขลุปจฺฉาภตฺติโก. สมาทานวเสน ปฏิกฺขิตฺตาติริตฺตโภชนสฺเสตํ นามํ. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ ขลูติ เอโก สกุโณ. โส มุเขน ผลํ คเหตฺวา ตสฺมึ ปติเต ปุน อญฺญํ น ขาทติ. ตาทิโส อยนฺติ ขลุปจฺฉาภตฺติโก. ตสฺส องฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ.

'Khalu' es una partícula con sentido de negación. Se llama 'pacchābhatta' a la comida recibida después de que uno ya ha dado señales de haber terminado (pavārita). El acto de comer esa comida es 'pacchābhattabhojana'; aquel que, tomando la determinación respecto a este acto, tiene por hábito no comer después de haber terminado, es un 'pacchābhattiko'. Aquel que 'no es un pacchābhattiko' (en el sentido de no aceptar más comida) es un 'khalupacchābhattiko'. Este es el nombre de quien rechaza la comida adicional mediante el poder de su asunción. En el Comentario se dice que el 'khalu' es un tipo de pájaro que, tras tomar un fruto con el pico, si este se le cae, no vuelve a comer otro fruto. Este practicante es similar a él, por eso se llama 'khalupacchābhattiko'. Su factor es el factor de no comer después de haber terminado (khalupacchābhattikaṅga).

อรญฺเญ นิวาโส สีลมสฺสาติ อารญฺญิโก. ตสฺส องฺคํ อารญฺญิกงฺคํ.

Aquel que tiene por hábito vivir en el bosque es un 'āraññiko'. Su factor es el factor del que vive en el bosque (āraññikaṅga).

รุกฺขมูเล นิวาโส รุกฺขมูลํ, ตํ สีลมสฺสาติ รุกฺขมูลิโก. รุกฺขมูลิกสฺส องฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ. อพฺโภกาสิกโสสานิกงฺเคสุปิ เอเสว นโย.

Vivir al pie de un árbol es 'rukkhamūla'; aquel que tiene esto por hábito es un 'rukkhamūliko'. El factor del que vive al pie de un árbol es el factor de vivir al pie de un árbol (rukkhamūlikaṅga). El mismo método se aplica para la práctica de vivir al aire libre (abbhokāsika) y la de vivir en un cementerio (sosānika).

ยเทว [Pg.59] สนฺถตํ ยถาสนฺถตํ, อิทํ ตุยฺหํ ปาปุณาตีติ เอวํ ปฐมํ อุทฺทิฏฺฐเสนาสนสฺเสตํ อธิวจนํ. ตสฺมึ ยถาสนฺถเต วิหริตุํ สีลมสฺสาติ ยถาสนฺถติโก. ตสฺส องฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคํ.

Cualquier asiento que sea extendido es 'yathāsanthata'. Este es un término para el alojamiento que se asigna primero diciendo: 'Este te corresponde a ti'. Aquel que tiene por hábito residir en ese asiento tal como se asignó es un 'yathāsanthatiko'. Su factor es el factor del que acepta el asiento asignado (yathāsanthatikaṅga).

สยนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา นิสชฺชาย วิหริตุํ สีลมสฺสาติ เนสชฺชิโก. ตสฺส องฺคํ เนสชฺชิกงฺคํ.

Aquel que tiene por hábito vivir sentado, rechazando acostarse, es un 'nesajjiko'. Su factor es el factor del que permanece sentado (nesajjikaṅga).

สพฺพาเนว ปเนตานิ เตน เตน สมาทาเนน ธุตกิเลสตฺตา ธุตสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ, กิเลสธุนนโต วา ธุตนฺติ ลทฺธโวหารํ ญาณํ องฺคํ เอเตสนฺติ ธุตงฺคานิ. อถ วา ธุตานิ จ ตานิ ปฏิปกฺขนิทฺธุนนโต องฺคานิ จ ปฏิปตฺติยาติปิ ธุตงฺคานิ. เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย.

Todas estas son 'factores' (aṅga) del monje que es 'sacudido' (dhuta), porque mediante cada una de esas asunciones ha sacudido sus impurezas. O bien, el conocimiento que ha recibido el nombre de 'dhuta' por sacudir las impurezas es el 'factor' (aṅga) de estas prácticas; de ahí 'dhutaṅga'. O bien, se llaman 'dhutaṅga' porque son tanto 'dhuta' (sacudidos), por sacudir lo que es opuesto a ellos, como 'aṅga' (factores) de la práctica. Así debe entenderse la determinación por medio del significado.

สพฺพาเนว ปเนตานิ สมาทานเจตนาลกฺขณานิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘โย สมาทิยติ, โส ปุคฺคโล. เยน สมาทิยติ, จิตฺตเจตสิกา เอเต ธมฺมา. ยา สมาทานเจตนา, ตํ ธุตงฺคํ. ยํ ปฏิกฺขิปติ, ตํ วตฺถู’’ติ. สพฺพาเนว จ โลลุปฺปวิทฺธํสนรสานิ, นิลฺโลลุปฺปภาวปจฺจุปฏฺฐานานิ อปฺปิจฺฉตาทิอริยธมฺมปทฏฺฐานานิ. เอวเมตฺถ ลกฺขณาทีหิ เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโย.

Todas ellas tienen como característica la voluntad de asunción. Al respecto se ha dicho: 'Aquel que asume es la persona. Aquello por lo cual se asume son estos estados de la mente y los factores mentales. Aquello que es la voluntad de asunción es la práctica ascética. Aquello que se rechaza es el objeto'. Todas tienen como función la destrucción de la avidez, se manifiestan como el estado de ausencia de avidez y tienen como causa próxima los nobles estados como el poco deseo. Así debe entenderse aquí la determinación por medio de las características y demás términos.

สมาทานวิธานโตติอาทีสุ ปน ปญฺจสุ สพฺพาเนว ธุตงฺคานิ ธรมาเน ภควติ ภควโตว สนฺติเก สมาทาตพฺพานิ. ปรินิพฺพุเต มหาสาวกสฺส สนฺติเก. ตสฺมึ อสติ ขีณาสวสฺส, อนาคามิสฺส, สกทาคามิสฺส, โสตาปนฺนสฺส, ติปิฏกสฺส, ทฺวิปิฏกสฺส, เอกปิฏกสฺส, เอกสงฺคีติกสฺส, อฏฺฐกถาจริยสฺส. ตสฺมึ อสติ ธุตงฺคธรสฺส, ตสฺมิมฺปิ อสติ เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก วทนฺเตน วิย สมาทาตพฺพานิ, อปิจ สยมฺปิ สมาทาตุํ วฏฺฏติ เอว. เอตฺถ จ เจติยปพฺพเต ทฺเว ภาติกตฺเถรานํ เชฏฺฐกภาตุ ธุตงฺคปฺปิจฺฉตาย วตฺถุ กเถตพฺพํ. อยํ ตาว สาธารณกถา.

En cuanto a los cinco puntos, comenzando con el procedimiento de compromiso (samādānavidhāna), todas las prácticas ascéticas (dhutaṅgas) deben emprenderse en presencia del Bienaventurado mientras Él vive. Tras su Parinibbāna, deben emprenderse ante un Gran Discípulo. Si no hay ninguno presente, ante un Arahant (khīṇāsava), un No-Retornante (anāgāmī), un Retornante-Una-Vez (sakadāgāmī), un Entrado-en-la-Corriente (sotāpanna), uno que conozca los tres Piṭakas, uno que conozca dos Piṭakas, uno que conozca un Piṭaka, uno que conozca una de las colecciones (saṅgītikassa), o ante un maestro de los Comentarios (aṭṭhakathācariya). Si no hay ninguno presente, ante un practicante de los dhutaṅgas. Si tampoco hay ninguno presente, uno debe limpiar el patio de una estupa (cetiya), sentarse en cuclillas y emprenderlas como si hablara ante el Buda Completamente Iluminado; además, también es válido emprenderlas por uno mismo. En este punto, se debe relatar la historia de dos hermanos ancianos en la montaña Cetiyapabbata con respecto a la modestia (appicchatā) de los dhutaṅgas del hermano mayor. Esta es la explicación general inicial.

๑. ปํสุกูลิกงฺคกถา

1. Explicación de la práctica de los mantos hechos de trapos de desecho (paṃsukūlikaṅga).

๒๔. อิทานิ เอเกกสฺส สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํเส วณฺณยิสฺสาม. ปํสุกูลิกงฺคํ ตาว ‘‘คหปติทานจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ, ปํสุกูลิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ [Pg.60] อิเมสุ ทฺวีสุ วจเนสุ อญฺญตเรน สมาทินฺนํ โหติ. อิทํ ตาเวตฺถ สมาทานํ.

24. A continuación, describiremos el procedimiento de compromiso, las clasificaciones, la ruptura y los beneficios de cada práctica. Primero, la práctica de los mantos de desecho (paṃsukūlikaṅga) se considera emprendida a través de una de estas dos fórmulas: “Rechazo el manto ofrecido por un jefe de hogar (gahapatidāna)” o “Emprendo la práctica del uso de mantos de desecho”. Esto constituye el compromiso inicial para esta práctica.

เอวํ สมาทินฺนธุตงฺเคน ปน เตน โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยโจฬํ, สงฺการโจฬํ, โสตฺถิยํ, นฺหานโจฬํ, ติตฺถโจฬํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิฑฑฺฒํ, โคขายิตํ, อุปจิกาขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสาจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปจีวรํ, สมณจีวรํ, อาภิเสกิกํ, อิทฺธิมยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, เทวทตฺติยํ, สามุทฺทิยนฺติเอเตสุ อญฺญตรํ จีวรํ คเหตฺวา ผาเลตฺวา ทุพฺพลฏฺฐานํ ปหาย ถิรฏฺฐานานิ โธวิตฺวา จีวรํ กตฺวา โปราณํ คหปติจีวรํ อปเนตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ.

Habiendo emprendido la práctica, el monje debe recoger cualquiera de estos tipos de telas: una de un cementerio, de una tienda, de una calle, de un basurero, de restos de un parto, de un baño ritual, de un lugar de lavado, una que ha ido y vuelto (del cementerio), una quemada por el fuego, una masticada por el ganado, por las termitas o por los ratones, una tela rota en el medio o en los bordes, una usada como bandera, un manto de una estupa, un manto de un monje, una de una consagración real, una producida por poder psíquico, una hallada en el camino, una arrastrada por el viento, una dada por los devas o una arrojada por el mar. Habiendo recogido cualquiera de estas telas, debe rasgarla, descartar las partes débiles, lavar las partes resistentes y confeccionar su manto; habiendo quitado el antiguo manto dado por un jefe de hogar, debe usar este.

ตตฺถ โสสานิกนฺติ สุสาเน ปติตกํ. ปาปณิกนฺติ อาปณทฺวาเร ปติตกํ. รถิยโจฬนฺติ ปุญฺญตฺถิเกหิ วาตปานนฺตเรน รถิกาย ฉฑฺฑิตโจฬกํ. สงฺการโจฬนฺติ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺฑิตโจฬกํ. โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลํ ปุญฺฉิตฺวา ฉฑฺฑิตวตฺถํ. ติสฺสามจฺจมาตา กิร สตคฺฆนเกน วตฺเถน คพฺภมลํ ปุญฺฉาเปตฺวา ปํสุกูลิกา คณฺหิสฺสนฺตีติ ตาลเวฬิมคฺเค ฉฑฺฑาเปสิ. ภิกฺขู ชิณฺณกฏฺฐานตฺถเมว คณฺหนฺติ. นฺหานโจฬนฺติ ยํ ภูตเวชฺเชหิ สสีสํ นฺหาปิตา กาฬกณฺณิโจฬนฺติ ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ.

Al respecto, 'de cementerio' significa hallada en un lugar de cremación. 'De tienda' es la que cae en la puerta de un mercado. 'De la calle' es la tela arrojada a la vía pública a través de las ventanas por quienes buscan mérito. 'De basurero' es la arrojada en un vertedero. 'De parto' es la tela arrojada tras limpiar las impurezas del nacimiento. Se dice que la madre del ministro Tissa hizo limpiar las impurezas de su parto con una tela de gran valor y la hizo arrojar en el camino de Tālaveḷi, pensando que los buscadores de trapos de desecho la recogerían. Los monjes la recogen solo para remendar partes viejas. 'Del baño ritual' es la tela arrojada y abandonada por quienes se han bañado, incluyendo la cabeza, por indicación de exorcistas para alejar la mala fortuna.

ติตฺถโจฬนฺติ นฺหานติตฺเถ ฉฑฺฑิตปิโลติกา. คตปจฺจาคตนฺติ ยํ มนุสฺสา สุสานํ คนฺตฺวา ปจฺจาคตา นฺหตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ. อคฺคิฑฑฺฒนฺติ อคฺคินา ฑฑฺฒปฺปเทสํ. ตญฺหิ มนุสฺสา ฉฑฺเฑนฺติ. โคขายิตาทีนิ ปากฏาเนว. ตาทิสานิปิ หิ มนุสฺสา ฉฑฺเฑนฺติ. ธชาหฏนฺติ นาวํ อาโรหนฺตา ธชํ พนฺธิตฺวา อารูหนฺติ. ตํ เตสํ ทสฺสนาติกฺกเม คเหตุํ วฏฺฏติ. ยมฺปิ ยุทฺธภูมิยํ ธชํ พนฺธิตฺวา ฐปิตํ, ตํ ทฺวินฺนมฺปิ เสนานํ คตกาเล คเหตุํ วฏฺฏติ.

'De lugar de lavado' son los harapos abandonados en los vados de los ríos. 'Que ha ido y vuelto' es la tela que la gente usa para ir al cementerio y que, al regresar, abandonan tras bañarse. 'Quemada por el fuego' es la que tiene partes chamuscadas, pues la gente suele descartarla. 'Masticada por el ganado', etc., son casos evidentes; la gente también descarta tales telas. 'Usada como bandera' es la tela atada como estandarte por quienes suben a un barco; es lícito recogerla cuando ya no está a la vista de los dueños. Asimismo, una bandera colocada en un campo de batalla puede ser recogida una vez que ambos ejércitos se han retirado.

ถูปจีวรนฺติ วมฺมิกํ ปริกฺขิปิตฺวา พลิกมฺมํ กตํ. สมณจีวรนฺติ ภิกฺขุสนฺตกํ. อาภิเสกิกนฺติ รญฺโญ อภิเสกฏฺฐาเน ฉฑฺฑิตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. ปนฺถิกนฺติ อนฺตรามคฺเค ปติตกํ. ยํ ปน สามิกานํ สติสมฺโมเสน ปติตํ, ตํ โถกํ รกฺขิตฺวา คเหตพฺพํ. วาตาหฏนฺติ วาเตน ปหริตฺวา ทูเร ปาติตํ, ตํ ปน สามิเก อปสฺสนฺเตน [Pg.61] คเหตุํ วฏฺฏติ. เทวทตฺติยนฺติ อนุรุทฺธตฺเถรสฺส วิย เทวตาหิ ทินฺนกํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถเล อุสฺสาริตํ.

'Manto de estupa' es la tela colocada alrededor de un hormiguero como ofrenda. 'Manto de monje' es la que pertenece a un monje. 'De consagración' es la tela descartada en el lugar donde un rey ha sido ungido. 'Producida por poder psíquico' es el manto de un monje 'Ehibhikkhu'. 'De camino' es la que cae en medio de una ruta; si ha caído por descuido del dueño, debe aguardarse un poco antes de recogerla. 'Arrastrada por el viento' es la impulsada por el aire y caída a lo lejos; es lícito tomarla si no se ve al dueño. 'Dada por los devas' es como la tela dada por las deidades al Venerable Anuruddha. 'Del mar' es la que las olas han arrojado a la orilla.

ยํ ปน สงฺฆสฺส เทมาติ ทินฺนํ, โจฬกภิกฺขาย วา จรมาเนหิ ลทฺธํ, น ตํ ปํสุกูลํ. ภิกฺขุทตฺติเยปิ ยํ วสฺสคฺเคน คาเหตฺวา วา ทียติ, เสนาสนจีวรํ วา โหติ, น ตํ ปํสุกูลํ. โน คาหาเปตฺวา ทินฺนเมว ปํสุกูลํ. ตตฺรปิ ยํ ทายเกหิ ภิกฺขุสฺส ปาทมูเล นิกฺขิตฺตํ, เตน ปน ภิกฺขุนา ปํสุกูลิกสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา ทินฺนํ, ตํ เอกโตสุทฺธิกํ นาม. ยํ ภิกฺขุโน หตฺเถ ฐเปตฺวา ทินฺนํ, เตน ปน ปาทมูเล ฐปิตํ, ตมฺปิ เอกโตสุทฺธิกํ. ยํ ภิกฺขุโนปิ ปาทมูเล ฐปิตํ, เตนาปิ ตเถว ทินฺนํ, ตํ อุภโตสุทฺธิกํ. ยํ หตฺเถ ฐเปตฺวา ลทฺธํ, หตฺเถเยว ฐปิตํ, ตํ อนุกฺกฏฺฐจีวรํ นาม. อิติ อิมํ ปํสุกูลเภทํ ญตฺวา ปํสุกูลิเกน จีวรํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อิทเมตฺถ วิธานํ.

Sin embargo, lo que se da diciendo “lo damos al Sangha”, o lo que se obtiene mendigando telas, no es paṃsukūla. Entre las telas dadas por monjes, si se dan siguiendo el orden de antigüedad o si es un manto destinado al alojamiento, tampoco es paṃsukūla. Solo es paṃsukūla si se da sin obligar a recibirlo. Incluso en ese caso, si un donante la coloca a los pies de un monje, y ese monje la pone en las manos de un practicante de paṃsukūla, se llama “pura por un lado”. Si se pone en manos del monje y este la deja a los pies del practicante, también es “pura por un lado”. Si el donante la deja a los pies del monje y este la entrega de igual modo, es “pura por ambos lados”. Lo que se recibe en la mano y se mantiene en la mano, se llama “manto no-excelente”. Así, conociendo estas divisiones, el practicante debe usar el manto. Este es el procedimiento al respecto.

อยํ ปน ปเภโท, ตโย ปํสุกูลิกา อุกฺกฏฺโฐ มชฺฌิโม มุทูติ. ตตฺถ โสสานิกํเยว คณฺหนฺโต อุกฺกฏฺโฐ โหติ. ปพฺพชิตา คณฺหิสฺสนฺตีติ ฐปิตกํ คณฺหนฺโต มชฺฌิโม. ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนกํ คณฺหนฺโต มุทูติ.

Estas son las clasificaciones: hay tres tipos de practicantes: el estricto, el medio y el moderado. Aquel que solo recoge telas de cementerio es el estricto. Aquel que recoge telas dejadas con el pensamiento de que “los renunciantes las tomarán” es el medio. Aquel que recoge telas dadas al ser colocadas a sus pies es el moderado.

เตสุ ยสฺส กสฺสจิ อตฺตโน รุจิยา คิหิทินฺนกํ สาทิตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para cualquiera de estos tres, la práctica se rompe en el momento en que acepta, por voluntad propia, un manto ofrecido por un laico. Esta es la ruptura al respecto.

อยํ ปนานิสํโส, ‘‘ปํสุกูลจีวรํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติ (มหาว. ๑๒๘) วจนโต นิสฺสยานุรูปปฏิปตฺติสพฺภาโว, ปฐเม อริยวํเส ปติฏฺฐานํ, อารกฺขทุกฺขาภาโว, อปรายตฺตวุตฺติตา, โจรภเยน อภยตา, ปริโภคตณฺหาย อภาโว, สมณสารุปฺปปริกฺขารตา, ‘‘อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ ตานิ จ อนวชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๗; อิติวุ. ๑๐๑) ภควตา สํวณฺณิตปจฺจยตา, ปาสาทิกตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ ผลนิปฺผตฺติ, สมฺมาปฏิปตฺติยา อนุพฺรูหนํ, ปจฺฉิมาย ชนตาย ทิฏฺฐานุคติอาปาทนนฺติ.

Estos son los beneficios: la conformidad con la conducta acorde a la dependencia (nissaya), según las palabras “la vida monástica depende de los mantos hechos de trapos de desecho”; el establecimiento en el primero de los cuatro linajes de los nobles (ariyavaṃsa); la ausencia del sufrimiento por tener que protegerlo; la independencia de otros para el sustento; la seguridad frente al temor a los ladrones; la ausencia de deseo por el disfrute; el poseer un requisito adecuado para un asceta; el poseer un requisito elogiado por el Bienaventurado como “de poco valor, fácil de obtener y libre de falta”; el ser inspirador (pāsādika); el logro de resultados como la modestia (appicchatā); el fomento de la práctica correcta y el servir de ejemplo para las generaciones futuras.

มารเสนวิฆาตาย, ปํสุกูลธโร ยติ;

สนฺนทฺธกวโจ ยุทฺเธ, ขตฺติโย วิย โสภติ.

Para destruir al ejército de Māra, el asceta que viste trapos de desecho brilla como un guerrero con su armadura puesta en la batalla.

ปหาย [Pg.62] กาสิกาทีนิ, วรวตฺถานิ ธาริตํ;

ยํ โลกครุนา โก ตํ, ปํสุกูลํ น ธารเย.

Habiendo rechazado las finas telas de Kāsī y otras, el Maestro del Mundo vistió este paṃsukūla; ¿qué monje no lo vestiría?

ตสฺมา หิ อตฺตโน ภิกฺขุ, ปฏิญฺญํ สมนุสฺสรํ;

โยคาจารานุกูลมฺหิ, ปํสุกูเล รโต สิยาติ.

Por lo tanto, recordando su propia promesa, el monje debe deleitarse en el uso de los trapos de desecho, que son acordes a la práctica del yoga.

อยํ ตาว ปํสุกูลิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre la asunción, la práctica, la clasificación, la ruptura y los beneficios del factor del que viste con mantos de trapos desechados.

๒. เตจีวริกงฺคกถา

2. Explicación del factor del que posee los tres mantos (Tecīvarikaṅga)

๒๕. ตทนนฺตรํ ปน เตจีวริกงฺคํ ‘‘จตุตฺถกจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ, เตจีวริกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

25. Inmediatamente después, el factor del que posee los tres mantos se asume mediante una de estas dos declaraciones: "Rechazo un cuarto manto" o "Asumo el factor del que posee los tres mantos".

เตน ปน เตจีวริเกน จีวรทุสฺสํ ลภิตฺวา ยาว อผาสุกภาเวน กาตุํ วา น สกฺโกติ, วิจารกํ วา น ลภติ, สูจิอาทีสุ วาสฺส กิญฺจิ น สมฺปชฺชติ, ตาว นิกฺขิปิตพฺพํ. นิกฺขิตฺตปจฺจยา โทโส นตฺถิ. รชิตกาลโต ปน ปฏฺฐาย นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติ, ธุตงฺคโจโร นาม โหติ. อิทมสฺส วิธานํ.

Aquel que posee los tres mantos, habiendo obtenido tela para mantos, puede guardarla mientras no pueda confeccionarlos por enfermedad, o no encuentre a alguien que lo ayude, o no tenga agujas y demás implementos necesarios; por guardarla así no hay falta. Sin embargo, no es lícito guardarla después del tiempo en que fue teñida; si lo hiciera, sería un "ladrón del dhutaṅga". Este es el procedimiento para este factor.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน รชนกาเล ปฐมํ อนฺตรวาสกํ วา อุตฺตราสงฺคํ วา รชิตฺวา ตํ นิวาเสตฺวา อิตรํ รชิตพฺพํ. ตํ ปารุปิตฺวา สงฺฆาฏิ รชิตพฺพา. สงฺฆาฏึ ปน นิวาเสตุํ น วฏฺฏติ. อิทมสฺส คามนฺตเสนาสเน วตฺตํ. อารญฺญเก ปน ทฺเว เอกโต โธวิตฺวา รชิตุํ วฏฺฏติ. ยถา ปน กญฺจิ ทิสฺวา สกฺโกติ กาสาวํ อากฑฺฒิตฺวา อุปริกาตุํ, เอวํ อาสนฺเน ฐาเน นิสีทิตพฺพํ. มชฺฌิมสฺส รชนสาลายํ รชนกาสาวํ นาม โหติ, ตํ นิวาเสตฺวา วา ปารุปิตฺวา วา รชนกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส สภาคภิกฺขูนํ จีวรานิ นิวาเสตฺวา วา ปารุปิตฺวา วา รชนกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณมฺปิ ตสฺส วฏฺฏติ. ปริหริตุํ ปน น วฏฺฏติ. สภาคภิกฺขูนํ จีวรมฺปิ อนฺตรนฺตรา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ธุตงฺคเตจีวริกสฺส ปน จตุตฺถํ วตฺตมานํ อํสกาสาวเมว วฏฺฏติ. ตญฺจ โข วิตฺถารโต วิทตฺถิ, ทีฆโต ติหตฺถเมว วฏฺฏติ.

En cuanto a su clasificación, este también es de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto, al momento de teñir, debe teñir primero el manto interior o el superior y, habiéndose puesto ese, teñir el otro. Una vez puesto ese segundo, debe teñir el manto exterior doble, pero no es lícito ponerse el manto exterior doble como prenda inferior. Este es el procedimiento en un monasterio cerca de una aldea. En un monasterio en el bosque, es lícito lavar y teñir dos mantos a la vez, pero debe sentarse cerca, de modo que si ve a alguien, pueda tomar el manto y cubrirse. Para el practicante medio, existe en la sala de teñido un manto llamado "manto de teñido", el cual es lícito ponerse o cubrirse para realizar el trabajo de teñido. Para el practicante leve, es lícito ponerse o cubrirse los mantos de monjes afines para realizar el trabajo de teñido. También es lícito para él usar una manta de cama que se encuentre allí, pero no es lícito llevársela consigo. También es lícito usar de vez en cuando el manto de monjes afines. Sin embargo, para el monje que sigue el factor de los tres mantos, cuando aparece un cuarto manto, solo es lícita la pieza de tela para el hombro, y esta debe ser de un palmo de ancho y tres codos de largo.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ จตุตฺถกจีวรํ สาทิตกฺขเณเยว ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos de personas, el dhutaṅga se rompe en el mismo instante en que aceptan un cuarto manto para usarlo. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ [Pg.63] ปนานิสํโส, เตจีวริโก ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน. เตนสฺส ปกฺขิโน วิย สมาทาเยว คมนํ, อปฺปสมารมฺภตา, วตฺถสนฺนิธิปริวชฺชนํ, สลฺลหุกวุตฺติตา, อติเรกจีวรโลลุปฺปปฺปหานํ, กปฺปิเย มตฺตการิตาย สลฺเลขวุตฺติตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ ผลนิปฺผตฺตีติ เอวมาทโย คุณา สมฺปชฺชนฺตีติ.

Estos son los beneficios: el monje de los tres mantos está satisfecho con los mantos que cubren su cuerpo. Por ello, posee virtudes tales como: irse a cualquier lugar llevando solo lo que tiene puesto, como un ave; tener pocos asuntos; evitar el almacenamiento de telas; tener un modo de vida ligero; abandonar la codicia por mantos adicionales; vivir con austeridad al limitarse a la medida permitida de tres mantos; y alcanzar los frutos de tener pocos deseos, entre otros.

อติเรกวตฺถตณฺหํ, ปหาย สนฺนิธิวิวชฺชิโต ธีโร;

สนฺโตสสุขรสญฺญู, ติจีวรธโร ภวติ โยคี.

Habiendo abandonado el deseo por telas adicionales y evitando el almacenamiento, el sabio; conocedor del sabor de la felicidad de la satisfacción, el yogui se convierte en un portador de tres mantos.

ตสฺมา สปตฺตจรโณ, ปกฺขีว สจีวโรว โยคิวโร;

สุขมนุวิจริตุกาโม, จีวรนิยเม รตึ กยิราติ.

Por lo tanto, como un ave que viaja con sus alas, el excelente yogui que viaja solo con sus mantos; deseando moverse con felicidad donde quiera, debería deleitarse en la restricción de los mantos.

อยํ เตจีวริกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre la asunción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios del factor del que posee los tres mantos.

๓. ปิณฺฑปาติกงฺคกถา

3. Explicación del factor del que se alimenta solo de limosnas (Piṇḍapātikaṅga)

๒๖. ปิณฺฑปาติกงฺคมฺปิ ‘‘อติเรกลาภํ ปฏิกฺขิปามิ, ปิณฺฑปาติกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

26. El factor del que se alimenta solo de limosnas se asume mediante una de estas dos declaraciones: "Rechazo las ganancias adicionales" o "Asumo el factor del que se alimenta solo de limosnas".

เตน ปน ปิณฺฑปาติเกน ‘‘สงฺฆภตฺตํ, อุทฺเทสภตฺตํ, นิมนฺตนภตฺตํ, สลากภตฺตํ, ปกฺขิกํ, อุโปสถิกํ, ปาฏิปทิกํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, คมิกภตฺตํ, คิลานภตฺตํ, คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ, วิหารภตฺตํ, ธุรภตฺตํ, วารกภตฺต’’นฺติ เอตานิ จุทฺทส ภตฺตานิ น สาทิตพฺพานิ. สเจ ปน ‘‘สงฺฆภตฺตํ คณฺหถา’’ติอาทินา นเยน อวตฺวา ‘‘อมฺหากํ เคเห สงฺโฆ ภิกฺขํ คณฺหาตุ, ตุมฺเหปิ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา ทินฺนานิ โหนฺติ, ตานิ สาทิตุํ วฏฺฏนฺติ. สงฺฆโต นิรามิสสลากาปิ วิหาเร ปกฺกภตฺตมฺปิ วฏฺฏติเยวาติ อิทมสฺส วิธานํ.

Aquel que se alimenta solo de limosnas no debe aceptar estos catorce tipos de comidas: comida para la Sangha, comida por designación, comida por invitación, comida por sorteo, comida de quincena, comida de día de observancia, comida del primer día de la quincena, comida para visitantes, comida para viajeros, comida para enfermos, comida para quienes cuidan enfermos, comida para el monasterio, comida establecida en la primera casa o comida por turno. Sin embargo, si en lugar de decir "acepten comida para la Sangha", etc., dicen "que la Sangha tome limosnas en nuestra casa; tomen ustedes también limosnas", y así se ofrecen, es lícito aceptarlas. También es lícito el boleto de sorteo para medicinas y demás obtenido de la Sangha, o la comida cocinada en el monasterio. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ อาหฏภิกฺขํ คณฺหติ, ปตฺตทฺวาเร ฐตฺวา ปตฺตํ คณฺหนฺตานมฺปิ เทติ, ปฏิกฺกมนํ อาหริตฺวา ทินฺนภิกฺขมฺปิ คณฺหติ, ตํ ทิวสํ ปน นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ น คณฺหติ. มชฺฌิโม ตํ ทิวสํ นิสีทิตฺวาปิ คณฺหติ, สฺวาตนาย ปน นาธิวาเสติ. มุทุโกสฺวาตนายปิ ปุนทิวสายปิ ภิกฺขํ อธิวาเสติ. เต อุโภปิ เสริวิหารสุขํ น ลภนฺติ, อุกฺกฏฺโฐว ลภติ. เอกสฺมึ กิร [Pg.64] คาเม อริยวํโส โหติ, อุกฺกฏฺโฐ อิตเร อาห – ‘‘อายามาวุโส, ธมฺมสวนายา’’ติ. เตสุ เอโก เอเกนมฺหิ, ภนฺเต, มนุสฺเสน นิสีทาปิโตติ อาห. อปโร มยา, ภนฺเต, สฺวาตนาย เอกสฺส ภิกฺขา อธิวาสิตาติ. เอวํ เต อุโภ ปริหีนา. อิตโร ปาโตว ปิณฺฑาย จริตฺวา คนฺตฺวา ธมฺมรสํ ปฏิสํเวเทสิ.

En cuanto a su clasificación, este también es de tres tipos. El practicante estricto acepta comida traída tanto de una casa de adelante como de una de atrás; entrega su cuenco a quienes lo toman estando él a la puerta de la casa; y acepta la comida que traen al refectorio. Pero no se queda sentado esperando recibir comida ese día. El practicante medio acepta comida incluso quedándose sentado ese día, pero no acepta invitaciones para el día siguiente. El practicante leve acepta comida tanto para el día siguiente como para el día posterior. Ambos no obtienen la felicidad de vivir con total libertad; solo el estricto la obtiene. Se cuenta que en una aldea se celebraba una enseñanza del Ariyavaṃsa Sutta; el monje estricto dijo a los otros: "Vayamos, amigos, a escuchar el Dhamma". Uno de ellos dijo: "Venerable señor, un hombre me ha pedido que me quede sentado". El otro dijo: "Venerable señor, he aceptado la comida de alguien para mañana". Así, ambos perdieron la oportunidad. El otro, después de haber caminado para pedir limosna temprano por la mañana, fue y experimentó el sabor del Dhamma.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ สงฺฆภตฺตาทิอติเรกลาภํ สาทิตกฺขเณว ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos de personas, el dhutaṅga se rompe en el mismo instante en que aceptan una ganancia adicional como la comida para la Sangha, etc. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ ปนานิสํโส, ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๗; อิติวุ. ๑๐๑) วจนโต นิสฺสยานุรูปปฏิปตฺติสพฺภาโว, ทุติเย อริยวํเส ปติฏฺฐานํ, อปรายตฺตวุตฺติตา, ‘‘อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ ตานิ จ อนวชฺชานี’’ติ ภควตา สํวณฺณิตปจฺจยตา, โกสชฺชนิมฺมทฺทนตา, ปริสุทฺธาชีวตา, เสขิยปฏิปตฺติปูรณํ, อปรโปสิตา, ปรานุคฺคหกิริยา, มานปฺปหานํ, รสตณฺหานิวารณํ, คณโภชนปรมฺปรโภชนจาริตฺตสิกฺขาปเทหิ อนาปตฺติตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตา, สมฺมาปฏิปตฺติพฺรูหนํ, ปจฺฉิมชนตานุกมฺปนนฺติ.

Estos son los beneficios: vivir de acuerdo con el soporte adecuado, según las palabras: "la vida monástica depende de la comida recibida como limosna"; establecerse en el segundo linaje de los nobles; tener un modo de vida que no dependa de otros; poseer requisitos de los que el Buddha elogió diciendo "son de poco valor, fáciles de obtener y no conllevan falta"; someter la pereza; tener un medio de vida puro; cumplir con las reglas de entrenamiento; no tener que mantener a otros; favorecer a otros; abandonar el orgullo; prevenir el deseo por los sabores; no incurrir en faltas relacionadas con las reglas de comer en grupo, comer por turnos o las reglas de conducta; vivir de acuerdo con tener pocos deseos, fomentar la práctica correcta y mostrar compasión hacia las generaciones futuras.

ปิณฺฑิยาโลปสนฺตุฏฺโฐ, อปรายตฺตชีวิโก;

ปหีนาหารโลลุปฺโป, โหติ จาตุทฺทิโส ยติ.

Satisfecho con los bocados de comida recibidos como limosna, con un medio de vida que no depende de otros, y habiendo abandonado la codicia por la comida, el monje puede ir a las cuatro direcciones sin impedimento.

วิโนทยติ โกสชฺชํ, อาชีวสฺส วิสุชฺฌติ;

ตสฺมา หิ นาติมญฺเญยฺย, ภิกฺขาจริยาย สุเมธโส.

Elimina la pereza y su medio de vida se purifica; por lo tanto, el monje dotado de sabiduría no debería despreciar la práctica de pedir limosna.

เอวรูปสฺส หิ –

Pues para uno de tal naturaleza:

‘‘ปิณฺฑปาติกสฺส ภิกฺขุโน,อตฺตภรสฺส อนญฺญโปสิโน;

เทวาปิ ปิหยนฺติ ตาทิโน,โน เจ ลาภสิโลกนิสฺสิโต’’ติ.

"Del monje que se alimenta de limosnas, que se mantiene a sí mismo y no mantiene a otros; incluso los dioses sienten afecto por tal ser, si no depende de las ganancias y la fama".

อยํ ปิณฺฑปาติกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre la asunción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios del factor del que se alimenta solo de limosnas.

๔. สปทานจาริกงฺคกถา

4. Explicación del factor del que camina de casa en casa sin omitir ninguna (Sapadānacārikaṅga)

๒๗. สปทานจาริกงฺคมฺปิ [Pg.65] ‘‘โลลุปฺปจารํ ปฏิกฺขิปามิ, สปทานจาริกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

27. La práctica del buscador de limosnas casa por casa (sapadānacārikaṅga) también se emprende mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo el deambular codicioso' o 'Asumo la práctica del buscador de limosnas casa por casa'.

เตน ปน สปทานจาริเกน คามทฺวาเร ฐตฺวา ปริสฺสยาภาโว สลฺลกฺเขตพฺโพ. ยสฺสา รจฺฉาย วา คาเม วา ปริสฺสโย โหติ, ตํ ปหาย อญฺญตฺถ จริตุํ วฏฺฏติ. ยสฺมึ ฆรทฺวาเร วา รจฺฉาย วา คาเม วา กิญฺจิ น ลภติ, อคามสญฺญํ กตฺวา คนฺตพฺพํ. ยตฺถ กิญฺจิ ลภติ, ตํ ปหาย คนฺตุํ น วฏฺฏติ. อิมินา จ ภิกฺขุนา กาลตรํ ปวิสิตพฺพํ, เอวญฺหิ อผาสุกฏฺฐานํ ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุํ สกฺขิสฺสติ. สเจ ปนสฺส วิหาเร ทานํ เทนฺตา อนฺตรามคฺเค วา อาคจฺฉนฺตา มนุสฺสา ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาตํ เทนฺติ วฏฺฏติ. อิมินา จ มคฺคํ คจฺฉนฺเตนาปิ ภิกฺขาจารเวลายํ สมฺปตฺตคามํ อนติกฺกมิตฺวา จริตพฺพเมว. ตตฺถ อลภิตฺวา วา โถกํ ลภิตฺวา วา คามปฏิปาฏิยา จริตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ.

Ese monje que practica la búsqueda casa por casa debe detenerse en la entrada de la aldea y observar si hay ausencia de peligros. Si hay peligro en una calle o en una aldea, es lícito dejarla e ir a otro lugar. En cualquier puerta de casa, calle o aldea donde no reciba nada, debe marcharse considerándolo como si no fuera una aldea. Donde reciba algo, no es lícito dejarlo y marcharse a otro lugar. Este monje debe entrar a mendigar temprano; pues así podrá dejar un lugar incómodo o peligroso e ir a otro sitio. Si, mientras se dirige a la aldea, personas que están ofreciendo comida en el monasterio o que vienen por el camino toman su cuenco y le dan comida de limosna, es lícito recibirla. Incluso cuando va por el camino, si llega el momento de la ronda de limosna, debe mendigar sin saltarse la aldea a la que ha llegado. Si no recibe nada allí o recibe poco, debe mendigar siguiendo el orden de las casas de la aldea. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ปุรโต อาหฏภิกฺขมฺปิ ปจฺฉโต อาหฏภิกฺขมฺปิ ปฏิกฺกมนํ อาหริตฺวา ทิยฺยมานมฺปิ น คณฺหติ, ปตฺตทฺวาเร ปน ปตฺตํ วิสฺสชฺเชติ. อิมสฺมิญฺหิ ธุตงฺเค มหากสฺสปตฺเถเรน สทิโส นาม นตฺถิ. ตสฺสปิ ปตฺตวิสฺสฏฺฐฏฺฐานเมว ปญฺญายติ. มชฺฌิโม ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อาหฏมฺปิ ปฏิกฺกมนํ อาหฏมฺปิ คณฺหติ, ปตฺตทฺวาเรปิ ปตฺตํ วิสฺสชฺเชติ, น ปน ภิกฺขํ อาคมยมาโน นิสีทติ. เอวํ โส อุกฺกฏฺฐปิณฺฑปาติกสฺส อนุโลเมติ. มุทุโก ตํ ทิวสํ นิสีทิตฺวา อาคเมติ.

En cuanto a su clasificación, esta práctica también es de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto no acepta la limosna traída desde adelante (antes de llegar a la casa), ni la traída desde atrás (después de pasarla), ni la comida que se trae al refectorio; sino que entrega su cuenco para recibir la limosna solo en la puerta de la casa. En efecto, en esta práctica no hay nadie igual al venerable Mahākassapa. Incluso de él, solo se conoce el hecho de haber entregado el cuenco en la puerta de la casa. El practicante medio acepta la comida traída desde adelante o desde atrás, o la comida traída al refectorio, y también entrega su cuenco en la puerta de la casa, pero no se queda sentado esperando la comida de limosna. De este modo, se ajusta al nivel del buscador de limosnas estricto. El practicante moderado se sienta y espera por la comida ese día si se le solicita.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ โลลุปฺปจาเร อุปฺปนฺนมตฺเต ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos de personas, la práctica se rompe en el momento en que surge el deambular codicioso (saltándose casas por el deseo de mejor comida). Esta es la ruptura en este caso.

อยํ ปนานิสํโส, กุเลสุ นิจฺจนวกตา, จนฺทูปมตา, กุลมจฺเฉรปฺปหานํ, สมานุกมฺปิตา, กุลูปกาทีนวาภาโว, อวฺหานานภินนฺทนา, อภิหาเรน อนตฺถิกตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: ser siempre un extraño para las familias, ser como la luna (claro y distante), el abandono de la avaricia respecto a las familias, tener compasión por todos por igual, estar libre de los peligros de frecuentar demasiado a las familias, no deleitarse en las invitaciones, no desear que le envíen comida y vivir en conformidad con la frugalidad y otras virtudes.

จนฺทูปโม [Pg.66] นิจฺจนโว กุเลสุ,อมจฺฉรี สพฺพสมานุกมฺโป;

กุลูปกาทีนววิปฺปมุตฺโต,โหตีธ ภิกฺขุ สปทานจารี.

Como la luna, siempre nuevo entre las familias, sin avaricia y con compasión por todos por igual; libre de los peligros de frecuentar familias, así es el monje que aquí practica la búsqueda de limosna casa por casa.

โลลุปฺปจารญฺจ ปหาย ตสฺมา,โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสี;

อากงฺขมาโน ภุวิ เสริจารํ,จเรยฺย ธีโร สปทานจารนฺติ.

Por lo tanto, abandonando el deambular codicioso, con la mirada baja y viendo solo a la distancia de un yugo, deseando vagar libremente por la tierra, el sabio debe practicar la búsqueda de limosna casa por casa.

อยํ สปทานจาริกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica del buscador de limosnas casa por casa.

๕. เอกาสนิกงฺคกถา

5. Explicación de la práctica de comer en una sola sesión (Ekāsanikaṅga)

๒๘. เอกาสนิกงฺคมฺปิ ‘‘นานาสนโภชนํ ปฏิกฺขิปามิ, เอกาสนิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

28. La práctica de comer en una sola sesión también se emprende mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo comer en varios asientos' o 'Asumo la práctica de comer en una sola sesión'.

เตน ปน เอกาสนิเกน อาสนสาลายํ นิสีทนฺเตน เถราสเน อนิสีทิตฺวา ‘‘อิทํ มยฺหํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ปติรูปํ อาสนํ สลฺลกฺเขตฺวา นิสีทิตพฺพํ. สจสฺส วิปฺปกเต โภชเน อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา อาคจฺฉติ, อุฏฺฐาย วตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ. ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร ปนาห ‘‘อาสนํ วา รกฺเขยฺย โภชนํ วา, อยญฺจ วิปฺปกตโภชโน, ตสฺมา วตฺตํ กโรตุ, โภชนํ ปน มา ภุญฺชตู’’ติ. อิทมสฺส วิธานํ.

Aquel que practica el comer en una sola sesión, al sentarse en el refectorio, no debe sentarse en el asiento de los monjes mayores, sino que debe observar y sentarse en un asiento apropiado pensando: 'Este me corresponderá'. Si mientras su comida está incompleta llega su maestro o su preceptor, es lícito levantarse para cumplir con sus deberes de servicio. Sin embargo, el venerable Tipiṭaka Cūḷābhaya dijo: 'O bien se debe proteger el asiento o bien la comida; y como este monje tiene su comida incompleta, que cumpla con su deber, pero que no vuelva a comer'. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ อปฺปํ วา โหตุ พหุ วา, ยมฺหิ โภชเน หตฺถํ โอตาเรติ, ตโต อญฺญํ คณฺหิตุํ น ลภติ. สเจปิ มนุสฺสา ‘‘เถเรน น กิญฺจิ ภุตฺต’’นฺติ สปฺปิอาทีนิ อาหรนฺติ, เภสชฺชตฺถเมว วฏฺฏนฺติ, น อาหารตฺถํ. มชฺฌิโม ยาว ปตฺเต ภตฺตํ น ขียติ, ตาว อญฺญํ คณฺหิตุํ ลภติ. อยญฺหิ โภชนปริยนฺติโก นาม โหติ. มุทุโก ยาว อาสนา น วุฏฺฐาติ ตาว ภุญฺชิตุํ ลภติ. โส หิ อุทกปริยนฺติโก วา โหติ ยาว ปตฺตโธวนํ น คณฺหาติ ตาว ภุญฺชนโต, อาสนปริยนฺติโก วา ยาว น วุฏฺฐาติ ตาว ภุญฺชนโต.

En cuanto a su clasificación, esta práctica también es de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto, sea poco o mucho, una vez que pone su mano sobre la comida para comenzar, no le es lícito tomar nada más. Si la gente trae mantequilla clarificada u otros alimentos pensando: 'El monje mayor no ha comido nada', le es lícito solo con fines medicinales, no con fines nutricionales. El practicante medio puede tomar otros alimentos mientras la comida en su cuenco no se haya terminado. Este se llama 'aquel cuyo límite es el fin de la comida'. El practicante moderado puede comer mientras no se levante de su asiento. Pues él tiene como límite el agua (mientras no tome agua para lavar el cuenco) o tiene como límite el asiento (mientras no se levante).

อิเมสํ [Pg.67] ปน ติณฺณมฺปิ นานาสนโภชนํ ภุตฺตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos de personas, la práctica se rompe en el momento en que se come en varios asientos. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ ปนานิสํโส, อปฺปาพาธตา, อปฺปาตงฺกตา, ลหุฏฺฐานํ, พลํ, ผาสุวิหาโร, อนติริตฺตปจฺจยา อนาปตฺติ, รสตณฺหาวิโนทนํ อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: estar libre de enfermedades, estar libre de aflicciones, ligereza para levantarse, fuerza, una vida cómoda, no incurrir en ofensas por comer comida que no es sobrante (anatiritta), la eliminación del deseo por los sabores y vivir en conformidad con la frugalidad y otras virtudes.

เอกาสนโภชเน รตํ,น ยตึ โภชนปจฺจยา รุชา;

วิสหนฺติ รเส อโลลุโป,ปริหาเปติ น กมฺมมตฺตโน.

Al monje que se deleita en comer en una sola sesión, las enfermedades debidas a la comida no lo oprimen; no siendo codicioso por los sabores, no descuida sus deberes espirituales.

อิติ ผาสุวิหารการเณ,สุจิสลฺเลขรตูปเสวิเต;

ชนเยถ วิสุทฺธมานโส,รติเมกาสนโภชเน ยตีติ.

Así, en la causa de una vida cómoda, practicada por los nobles que se deleitan en la purificación, el monje de mente pura debe generar deleite en comer en una sola sesión.

อยํ เอกาสนิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica de comer en una sola sesión.

๖. ปตฺตปิณฺฑิกงฺคกถา

6. Explicación de la práctica de comer de un solo cuenco (Pattapiṇḍikaṅga)

๒๙. ปตฺตปิณฺฑิกงฺคมฺปิ ‘‘ทุติยกภาชนํ ปฏิกฺขิปามิ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

29. La práctica de comer de un solo cuenco también se emprende mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo un segundo recipiente' o 'Asumo la práctica de comer de un solo cuenco'.

เตน ปน ปตฺตปิณฺฑิเกน ยาคุปานกาเล ภาชเน ฐเปตฺวา พฺยญฺชเน ลทฺเธ พฺยญฺชนํ วา ปฐมํ ขาทิตพฺพํ, ยาคุ วา ปาตพฺพา. สเจ ปน ยาคุยํ ปกฺขิปติ, ปูติมจฺฉกาทิมฺหิ พฺยญฺชเน ปกฺขิตฺเต ยาคุ ปฏิกูลา โหติ, อปฺปฏิกูลเมว จ กตฺวา ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมา ตถารูปํ พฺยญฺชนํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. ยํ ปน มธุสกฺกราทิกํ อปฺปฏิกูลํ โหติ, ตํ ปกฺขิปิตพฺพํ. คณฺหนฺเตน จ ปมาณยุตฺตเมว คณฺหิตพฺพํ. อามกสากํ หตฺเถน คเหตฺวา ขาทิตุํ วฏฺฏติ. ตถา ปน อกตฺวา ปตฺเตเยว ปกฺขิปิตพฺพํ. ทุติยกภาชนสฺส ปน ปฏิกฺขิตฺตตฺตา อญฺญํ รุกฺขปณฺณมฺปิ น วฏฺฏตีติ อิทมสฺส วิธานํ.

Por lo tanto, por aquel [monje] que observa la práctica de comer en un solo cuenco, al momento de beber gachas, habiéndolas puesto en el recipiente, si recibe acompañamientos, debe comer primero el acompañamiento o beber primero las gachas. Pero si se vierten en las gachas, al verterse un acompañamiento como pescado podrido y otros similares, las gachas se vuelven repulsivas, y se debe actuar de modo que se coma solo lo que no sea repulsivo. Por eso se ha dicho esto con referencia a tal tipo de acompañamiento. Sin embargo, lo que no es repulsivo, como la miel, el azúcar, etc., debe ser vertido en ellas. Y al tomarlo, debe tomarse solo en la medida adecuada. Es lícito tomar verduras crudas con la mano para comerlas; pero si no se hace así, deben ponerse únicamente en el cuenco. Debido al rechazo de un segundo recipiente, ni siquiera es lícita otra hoja de árbol; esta es su regla.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐสฺส อญฺญตฺร อุจฺฉุขาทนกาลา กจวรมฺปิ ฉฑฺเฑตุํ น วฏฺฏติ. โอทนปิณฺฑมจฺฉมํสปูเวปิ ภินฺทิตฺวา [Pg.68] ขาทิตุํ น วฏฺฏติ. มชฺฌิมสฺส เอเกน หตฺเถน ภินฺทิตฺวา ขาทิตุํ วฏฺฏติ, หตฺถโยคี นาเมส. มุทุโก ปน ปตฺตโยคี นาม โหติ, ตสฺส ยํ สกฺกา โหติ ปตฺเต ปกฺขิปิตุํ, ตํ สพฺพํ หตฺเถน วา ทนฺเตหิ วา ภินฺทิตฺวา ขาทิตุํ วฏฺฏติ.

En cuanto a sus variedades, esta práctica es también de tres tipos. Entre ellos, para el practicante estricto, excepto en el momento de masticar caña de azúcar, no es lícito desechar ni siquiera los restos. Tampoco le es lícito partir trozos de bolas de arroz, pescado, carne o pasteles para comerlos. Para el practicante medio, es lícito partirlos con una mano; este es llamado el que usa una mano. El practicante leve es llamado el que usa el cuenco; para él, es lícito partir con la mano o con los dientes todo aquello que se pueda poner en el cuenco para comerlo.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ทุติยกภาชนํ สาทิตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos de practicantes, el voto se rompe en el momento en que aceptan con agrado un segundo recipiente. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ ปนานิสํโส, นานารสตณฺหาวิโนทนํ. อตฺริจฺฉตาย ปหานํ, อาหาเร ปโยชนมตฺตทสฺสิตา, ถาลกาทิปริหรณเขทาภาโว, อวิกฺขิตฺตโภชิตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: la eliminación del deseo por los diversos sabores; el abandono del deseo de tener diversos recipientes; el ver el alimento solo por su propósito necesario; la ausencia del cansancio causado por llevar platos y otros utensilios adicionales; el comer sin distracción; y el vivir en conformidad con las virtudes de poseer pocos deseos y otras cualidades.

นานาภาชนวิกฺเขปํ, หิตฺวา โอกฺขิตฺตโลจโน;

ขณนฺโต วิย มูลานิ, รสตณฺหาย สุพฺพโต.

Habiendo abandonado la distracción de los diversos recipientes, con la mirada fija en el cuenco, el practicante de buena conducta destruye las raíces del deseo por el sabor, como si las estuviera excavando.

สรูปํ วิย สนฺตุฏฺฐึ, ธารยนฺโต สุมานโส;

ปริภุญฺเชยฺย อาหารํ, โก อญฺโญ ปตฺตปิณฺฑิโกติ.

Llevando consigo la satisfacción como si fuera su propio cuerpo, con mente serena, debería consumir su alimento. ¿Quién más sino el que come de un solo cuenco podría comer de esta manera? Esta es la instrucción.

อยํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las variedades, la ruptura y los beneficios del factor del practicante de comer de un solo cuenco.

๗. ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคกถา

7. Explicación del factor del practicante que no acepta comida posterior

๓๐. ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคมฺปิ ‘‘อติริตฺตโภชนํ ปฏิกฺขิปามิ, ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

30. El factor del practicante que no acepta comida posterior se asume mediante una de estas dos fórmulas: “Rechazo la comida adicional” o “Asumo el factor del practicante que no acepta comida después de haber rehusado”.

เตน ปน ขลุปจฺฉาภตฺติเกน ปวาเรตฺวา ปุน โภชนํ กปฺปิยํ กาเรตฺวา น ภุญฺชิตพฺพํ. อิทมสฺส วิธานํ.

El practicante de este factor, habiendo rehusado ya el alimento, no debe comer de nuevo haciendo que la comida se vuelva permitida por medios rituales. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ยสฺมา ปฐมปิณฺเฑ ปวารณา นาม นตฺถิ, ตสฺมึ ปน อชฺโฌหริยมาเน อญฺญํ ปฏิกฺขิปโต โหติ, ตสฺมา เอวํ ปวาริโต ปฐมปิณฺฑํ อชฺโฌหริตฺวา ทุติยปิณฺฑํ น ภุญฺชติ. มชฺฌิโม ยสฺมึ โภชเน ปวาริโต, ตเทว ภุญฺชติ. มุทุโก ปน ยาว อาสนา น วุฏฺฐาติ ตาว ภุญฺชติ.

En cuanto a sus variedades, esta práctica es también de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto, dado que no hay rechazo formal en el primer bocado, si al tragarlo rechaza más comida, habiendo rechazado así, tras tragar el primer bocado no come un segundo bocado. El practicante medio come solo aquella comida durante la cual ocurrió el rechazo. El practicante leve come mientras no se levante de su asiento.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ปวาริตานํ กปฺปิยํ การาเปตฺวา ภุตฺตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos de practicantes, el voto se rompe en el momento en que comen habiendo hecho que la comida sea permitida después de haber rehusado. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ [Pg.69] ปนานิสํโส, อนติริตฺตโภชนาปตฺติยา ทูรภาโว, โอทริกตฺตาภาโว, นิรามิสสนฺนิธิตา, ปุน ปริเยสนาย อภาโว, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: estar lejos de la falta de comer comida no permitida; la ausencia de glotonería; el no almacenar requisitos materiales; la ausencia de una nueva búsqueda de alimento; y el vivir en conformidad con las virtudes de poseer pocos deseos y otras cualidades.

ปริเยสนาย เขทํ, น ยาติ น กโรติ สนฺนิธึ ธีโร;

โอทริกตฺตํ ปชหติ, ขลุปจฺฉาภตฺติโก โยคี.

El sabio no sufre el cansancio de buscar alimento de nuevo ni realiza almacenamientos; el yogui que no acepta comida posterior abandona la glotonería.

ตสฺมา สุคตปสตฺถํ, สนฺโตสคุณาทิวุฑฺฒิสญฺชนนํ;

โทเส วิธุนิตุกาโม, ภเชยฺย โยคี ธุตงฺคมิทนฺติ.

Por lo tanto, el yogui que desee sacudirse las faltas como el gran deseo, debe cultivar esta práctica de no aceptar comida posterior, la cual es alabada por el Buda y genera el crecimiento de virtudes como el contentamiento. Esta es la instrucción.

อยํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las variedades, la ruptura y los beneficios del factor del practicante que no acepta comida posterior.

๘. อารญฺญิกงฺคกถา

8. Explicación del factor del practicante que vive en el bosque

๓๑. อารญฺญิกงฺคมฺปิ ‘‘คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปามิ, อารญฺญิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

31. El factor del practicante que vive en el bosque se asume mediante una de estas dos fórmulas: “Rechazo las moradas situadas en los límites de una aldea” o “Asumo el factor del practicante que vive en el bosque”.

เตน ปน อารญฺญิเกน คามนฺตเสนาสนํ ปหาย อรญฺเญ อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ. ตตฺถ สทฺธึ อุปจาเรน คาโมเยว คามนฺตเสนาสนํ.

El practicante que vive en el bosque debe abandonar las moradas situadas en los límites de una aldea y dejar que el amanecer ocurra en el bosque. En este contexto, la aldea junto con su periferia se denomina morada en los límites de una aldea.

คาโม นาม โย โกจิ เอกกุฏิโก วา อเนกกุฏิโก วา ปริกฺขิตฺโต วา อปริกฺขิตฺโต วา สมนุสฺโส วา อมนุสฺโส วา อนฺตมโส อติเรกจาตุมาสนิวิฏฺโฐ โย โกจิ สตฺโถปิ.

Se denomina aldea a cualquier lugar que tenga una sola cabaña o muchas cabañas, esté cercado o no, tenga habitantes o no, e incluso a cualquier caravana que se haya establecido por más de cuatro meses.

คามูปจาโร นาม ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส สเจ อนุราธปุรสฺเสว ทฺเว อินฺทขีลา โหนฺติ, อพฺภนฺตริเม อินฺทขีเล ฐิตสฺส ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส เลฑฺฑุปาโต. ตสฺส ลกฺขณํ ยถา ตรุณมนุสฺสา อตฺตโน พลํ ทสฺเสนฺตา พาหํ ปสาเรตฺวา เลฑฺฑุํ ขิปนฺติ, เอวํ ขิตฺตสฺส เลฑฺฑุสฺส ปตนฏฺฐานพฺภนฺตรนฺติ วินยธรา. สุตฺตนฺติกา ปน กากนิวารณนิยเมน ขิตฺตสฺสาติ วทนฺติ. อปริกฺขิตฺตคาเม ยํ สพฺพปจฺจนฺติมสฺส ฆรสฺส ทฺวาเร ฐิโต มาตุคาโม ภาชเนน อุทกํ ฉฑฺเฑติ, ตสฺส ปตนฏฺฐานํ ฆรูปจาโร. ตโต วุตฺตนเยน เอโก เลฑฺฑุปาโต คาโม, ทุติโย คามูปจาโร.

La periferia de la aldea se define así: en una aldea cercada, si hay dos postes principales como en Anuradhapura, es la distancia de un lanzamiento de piedra de un hombre de fuerza media situado en el poste interior. Los expertos en Vinaya definen este límite como el lugar de caída de una piedra lanzada por jóvenes extendiendo el brazo para mostrar su fuerza. Los maestros de los Suttas dicen que es la distancia de un lanzamiento de piedra para ahuyentar cuervos. En una aldea no cercada, el lugar donde cae el agua que una mujer arroja desde la puerta de la casa más externa es la periferia de la casa. Desde allí, según el método mencionado, la distancia de un primer lanzamiento de piedra es el límite de la aldea, y la de un segundo lanzamiento de piedra es la periferia de la aldea.

อรญฺญํ ปน วินยปริยาเย ตาว ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจ สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (ปารา. ๙๒) วุตฺตํ. อภิธมฺมปริยาเย ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ [Pg.70] อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺตนฺติกปริยาเย ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ อิทํ ลกฺขณํ. ตํ อาโรปิเตน อาจริยธนุนา ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อินฺทขีลโต อปริกฺขิตฺตสฺส ปฐมเลฑฺฑุปาตโต ปฏฺฐาย ยาว วิหารปริกฺเขปา มินิตฺวา ววตฺถเปตพฺพํ.

En cuanto al bosque, según el método del Vinaya, se dice que “exceptuando la aldea y su periferia, todo lo demás es bosque”. Según el método del Abhidhamma, se dice que “todo lo que está fuera del umbral de la puerta es bosque”. Pero en este contexto del método de los Suttas, la característica es que “una morada en el bosque está al menos a quinientos arcos de distancia”. Esta distancia debe medirse y delimitarse comenzando desde el poste principal si la aldea está cercada, o desde el primer lanzamiento de piedra si no lo está, hasta el recinto del monasterio, utilizando el arco de un maestro con la cuerda tensada.

สเจ ปน วิหาโร อปริกฺขิตฺโต โหติ, ยํ สพฺพปฐมํ เสนาสนํ วา ภตฺตสาลา วา ธุวสนฺนิปาตฏฺฐานํ วา โพธิ วา เจติยํ วา ทูเร เจปิ เสนาสนโต โหติ, ตํ ปริจฺเฉทํ กตฺวา มินิตพฺพนฺติ วินยฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน วิหารสฺสปิ คามสฺเสว อุปจารํ นีหริตฺวา อุภินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺตรา มินิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. อิทเมตฺถ ปมาณํ.

Si el monasterio no está cercado, se debe medir tomando como límite el primer edificio que se encuentre, ya sea una habitación, un comedor, un lugar de reunión, un árbol Bodhi o una estupa, incluso si está lejos de las celdas principales, según se indica en los comentarios del Vinaya. Sin embargo, en el comentario del Majjhima Nikaya se dice que se debe medir el espacio entre los dos lanzamientos de piedra, aplicando a la periferia del monasterio el mismo criterio que a la periferia de la aldea. Esta última explicación es la medida estándar en este caso.

สเจปิ อาสนฺเน คาโม โหติ, วิหาเร ฐิเตหิ มานุสกานํ สทฺโท สุยฺยติ, ปพฺพตนทีอาทีหิ ปน อนฺตริตตฺตา น สกฺกา อุชุํ คนฺตุํ. โย ตสฺส ปกติมคฺโค โหติ, สเจปิ นาวาย สญฺจริตพฺโพ, เตน มคฺเคน ปญฺจธนุสติกํ คเหตพฺพํ. โย ปน อาสนฺนคามสฺส องฺคสมฺปาทนตฺถํ ตโต ตโต มคฺคํ ปิทหติ, อยํ ธุตงฺคโจโร โหติ.

Aunque la aldea esté cerca y se escuchen las voces de las personas desde el monasterio, si no es posible ir directamente debido a la interposición de montañas, ríos, etc., se debe tomar la distancia de quinientos arcos por el camino habitual, incluso si se debe cruzar en bote. Pero aquel monje que bloquea los caminos aquí y allá para cumplir artificialmente con el requisito de la distancia del bosque, es llamado un ladrón de la práctica ascética.

สเจ ปน อารญฺญิกสฺส ภิกฺขุโน อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา คิลาโน โหติ, เตน อรญฺเญ สปฺปายํ อลภนฺเตน คามนฺตเสนาสนํ เนตฺวา อุปฏฺฐาตพฺโพ. กาลสฺเสว ปน นิกฺขมิตฺวา องฺคยุตฺตฏฺฐาเน อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ. สเจ อรุณุฏฺฐานเวลายํ เตสํ อาพาโธ วฑฺฒติ, เตสํเยว กิจฺจํ กาตพฺพํ. น ธุตงฺคสุทฺธิเกน ภวิตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ.

Si el preceptor o el maestro de un monje que vive en el bosque está enfermo y no se encuentran las medicinas adecuadas en el bosque, el monje debe llevarlo a una morada en una aldea para cuidarlo. No obstante, debe partir muy temprano para que el amanecer ocurra en un lugar que cumpla con los requisitos del bosque. Si al momento del amanecer la enfermedad de sus maestros empeora, debe realizar los deberes necesarios para ellos y no debe preocuparse por la purificación de su práctica ascética. Este es el procedimiento en este caso.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน สพฺพกาลํ อรญฺเญ อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ. มชฺฌิโม จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส คามนฺเต วสิตุํ ลภติ. มุทุโก เหมนฺติเกปิ.

En cuanto a su clasificación, este morador del bosque es también de tres tipos. Entre ellos, el de práctica estricta debe pasar el amanecer en el bosque en todo momento (durante las tres estaciones). El de práctica media puede residir en los alrededores de una aldea durante los cuatro meses de la estación de lluvias. El de práctica moderada puede hacerlo también durante los cuatro meses de la estación fría (además de la estación de lluvias).

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ยถา ปริจฺฉินฺเน กาเล อรญฺญโต อาคนฺตฺวา คามนฺตเสนาสเน ธมฺมสฺสวนํ สุณนฺตานํ อรุเณ อุฏฺฐิเตปิ ธุตงฺคํ น ภิชฺชติ. สุตฺวา คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค อุฏฺฐิเตปิ น ภิชฺชติ. สเจ ปน อุฏฺฐิเตปิ ธมฺมกถิเก มุหุตฺตํ นิปชฺชิตฺวา คมิสฺสามาติ นิทฺทายนฺตานํ อรุณํ อุฏฺฐหติ, อตฺตโน วา รุจิยา คามนฺตเสนาสเน อรุณํ อุฏฺฐเปนฺติ, ธุตงฺคํ ภิชฺชตีติ อยเมตฺถ เภโท.

Sin embargo, para los tres tipos, la práctica ascética no se rompe si el amanecer llega mientras vienen del bosque a un alojamiento de los alrededores de la aldea para escuchar una enseñanza de Dhamma, ni se rompe si el amanecer llega en el camino mientras regresan después de haber escuchado el Dhamma. Pero si el amanecer llega mientras duermen pensando: 'Dormiremos un momento después de que el predicador del Dhamma se haya ido y luego nos iremos', o si por su propia voluntad hacen que el amanecer llegue mientras están en un alojamiento cercano a la aldea (en los periodos prescritos según su tipo), entonces la práctica ascética se rompe. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ [Pg.71] ปนานิสํโส, อารญฺญิโก ภิกฺขุ อรญฺญสญฺญํ มนสิกโรนฺโต ภพฺโพ อลทฺธํ วา สมาธึ ปฏิลทฺธุํ ลทฺธํ วา รกฺขิตุํ, สตฺถาปิสฺส อตฺตมโน โหติ. ยถาห – ‘‘เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตมโน โหมิ อรญฺญวิหาเรนา’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๒; ๘.๘๖). ปนฺตเสนาสนวาสิโน จสฺส อสปฺปายรูปาทโย จิตฺตํ น วิกฺขิปนฺติ, วิคตสนฺตาโส โหติ, ชีวิตนิกนฺตึ ชหติ, ปวิเวกสุขรสํ อสฺสาเทติ, ปํสุกูลิกาทิภาโวปิ จสฺส ปติรูโป โหตีติ.

Estos son los beneficios: un monje morador del bosque, al mantener en su mente la percepción del bosque, es capaz de alcanzar la concentración (samādhi) aún no obtenida o de proteger la ya alcanzada; además, el Maestro se siente complacido con él. Como Él dijo: 'Por eso, Nāgita, me siento complacido con ese monje por su morada en el bosque'. Para quien reside en alojamientos remotos, las formas inapropiadas y otros objetos no distraen su mente; está libre de temor, abandona el apego a la vida, saborea el deleite de la reclusión, y el estado de ser un usuario de mantos de trapos y otras prácticas le resultan apropiadas.

ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ, ปนฺตเสนาสเน รโต;

อาราธยนฺโต นาถสฺส, วนวาเสน มานสํ.

Recluido, sin mezclarse con la gente, deleitándose en alojamientos remotos; complaciendo el corazón del Protector mediante su morada en la selva.

เอโก อรญฺเญ นิวสํ, ยํ สุขํ ลภเต ยติ;

รสํ ตสฺส น วินฺทนฺติ, อปิ เทวา สอินฺทกา.

La felicidad que un asceta obtiene viviendo solo en el bosque es un deleite que ni siquiera los dioses con su señor Indra pueden experimentar.

ปํสุกูลญฺจ เอโสว, กวจํ วิย ธารยํ;

อรญฺญสงฺคามคโต, อวเสสธุตายุโธ.

Vistiendo el manto de trapos como una armadura y teniendo las demás prácticas ascéticas como armas, habiendo entrado en el campo de batalla del bosque,

สมตฺโถ นจิรสฺเสว, เชตุํ มารํ สวาหินึ;

ตสฺมา อรญฺญวาสมฺหิ, รตึ กยิราถ ปณฺฑิโตติ.

será capaz, en poco tiempo, de vencer a Māra junto con su ejército. Por lo tanto, el sabio debe encontrar deleite en la morada en el bosque.

อยํ อารญฺญิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el modo de adopción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador del bosque.

๙. รุกฺขมูลิกงฺคกถา

9. Explicación de la práctica del morador al pie de un árbol

๓๒. รุกฺขมูลิกงฺคมฺปิ ‘‘ฉนฺนํ ปฏิกฺขิปามิ, รุกฺขมูลิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

32. La práctica del morador al pie de un árbol también se adopta mediante una de estas dos frases: 'Rechazo un refugio cubierto' o 'Adopto la práctica del morador al pie de un árbol'.

เตน ปน รุกฺขมูลิเกน สีมนฺตริกรุกฺขํ, เจติยรุกฺขํ, นิยฺยาสรุกฺขํ, ผลรุกฺขํ, วคฺคุลิรุกฺขํ, สุสิรรุกฺขํ, วิหารมชฺเฌ ฐิตรุกฺขนฺติ อิเม รุกฺเข วิวชฺเชตฺวา วิหารปจฺจนฺเต ฐิตรุกฺโข คเหตพฺโพติ อิทมสฺส วิธานํ.

Este morador al pie de un árbol debe evitar los siguientes árboles: un árbol en la frontera de dos reinos, un árbol sagrado (venerado por la gente), un árbol del que se extrae resina, un árbol frutal, un árbol donde habitan murciélagos, un árbol con cavidades y un árbol situado en medio de un monasterio. Debe elegir un árbol situado en los límites del monasterio. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ยถารุจิตํ รุกฺขํ คเหตฺวา ปฏิชคฺคาเปตุํ น ลภติ. ปาเทน ปณฺณสฏํ อปเนตฺวา วสิตพฺพํ. มชฺฌิโม ตํ ฐานํ สมฺปตฺเตหิเยว ปฏิชคฺคาเปตุํ ลภติ. มุทุเกน อารามิกสมณุทฺเทเส ปกฺโกสิตฺวา โสธาเปตฺวา สมํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา ทฺวารํ [Pg.72] โยชาเปตฺวา วสิตพฺพํ. มหทิวเส ปน รุกฺขมูลิเกน ตตฺถ อนิสีทิตฺวา อญฺญตฺถ ปฏิจฺฉนฺเน ฐาเน นิสีทิตพฺพํ.

En cuanto a su clasificación, este es también de tres tipos. De ellos, el de práctica estricta, tras elegir un árbol de su agrado, no puede pedir que lo limpien; debe vivir allí apartando las hojas secas solo con sus pies. El de práctica media puede pedir que limpien el lugar a quienes lleguen allí. El de práctica moderada puede llamar a los trabajadores del monasterio o a los novicios y pedirles que limpien el lugar, lo nivelen, esparzan arena, construyan un muro protector y le pongan una puerta para vivir allí. En los días de gran ceremonia (o días de observancia), el morador al pie de un árbol no debe sentarse allí (para no mostrar su práctica), sino que debe sentarse en otro lugar oculto.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ฉนฺเน วาสํ กปฺปิตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. ชานิตฺวา ฉนฺเน อรุณํ อุฏฺฐาปิตมตฺเตติ องฺคุตฺตรภาณกา. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos, la práctica ascética se rompe en el momento en que aceptan una morada bajo un refugio cubierto con la intención de residir allí. Los recitadores del Aṅguttara Nikāya dicen que se rompe por el mero hecho de que, sabiendo que es un lugar cubierto, el amanecer les sorprenda allí. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ ปนานิสํโส, รุกฺขมูลเสนาสนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาติ (มหาว. ๑๒๘) วจนโต นิสฺสยานุรูปปฏิปตฺติสพฺภาโว, อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ ตานิ จ อนวชฺชานีติ (อ. นิ. ๔.๒๗; อิติวุ. ๑๐๑) ภควตา สํวณฺณิตปจฺจยตา, อภิณฺหํ ตรุปณฺณวิการทสฺสเนน อนิจฺจสญฺญาสมุฏฺฐาปนตา, เสนาสนมจฺเฉรกมฺมารามตานํ อภาโว, เทวตาหิ สหวาสิตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: conforme a las palabras (del Buda): 'La vida monástica depende de la morada al pie de un árbol' (Mahāvagga), existe la práctica acorde con el apoyo (nissaya); el poseer requisitos que el Bendito elogió como 'de poco valor, fáciles de obtener y libres de falta'; el surgimiento de la percepción de la impermanencia al ver constantemente el cambio de las hojas de los árboles; la ausencia de egoísmo por el alojamiento y de apego a nuevas construcciones; el habitar junto con las deidades; y el vivir en conformidad con la frugalidad y otras virtudes.

วณฺณิโต พุทฺธเสฏฺเฐน, นิสฺสโยติ จ ภาสิโต;

นิวาโส ปวิวิตฺตสฺส, รุกฺขมูลสโม กุโต.

Elogiado por el Buda Supremo y declarado como un apoyo (para la vida monástica); ¿qué morada para alguien que busca la reclusión es comparable al pie de un árbol?

อาวาสมจฺเฉรหเร, เทวตา ปริปาลิเต;

ปวิวิตฺเต วสนฺโต หิ, รุกฺขมูลมฺหิ สุพฺพโต.

Viviendo en la soledad del pie de un árbol, que elimina el egoísmo por la morada y es protegido por deidades, el asceta de buena conducta,

อภิรตฺตานิ นีลานิ, ปณฺฑูนิ ปติตานิ จ;

ปสฺสนฺโต ตรุปณฺณานิ, นิจฺจสญฺญํ ปนูทติ.

al observar las hojas de los árboles que se vuelven muy rojas, verdes, amarillentas y luego caen, disipa la percepción de permanencia.

ตสฺมา หิ พุทฺธทายชฺชํ, ภาวนาภิรตาลยํ;

วิวิตฺตํ นาติมญฺเญยฺย, รุกฺขมูลํ วิจกฺขโณติ.

Por lo tanto, el monje sabio no debe despreciar, sino valorar altamente la reclusión al pie de un árbol, que es la herencia del Buda y el deleite de quienes se dedican a la meditación.

อยํ รุกฺขมูลิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el modo de adopción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador al pie de un árbol.

๑๐. อพฺโภกาสิกงฺคกถา

10. Explicación de la práctica del morador a la intemperie

๓๓. อพฺโภกาสิกงฺคมฺปิ ‘‘ฉนฺนญฺจ รุกฺขมูลญฺจ ปฏิกฺขิปามิ, อพฺโภกาสิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

33. La práctica del morador a la intemperie también se adopta mediante una de estas dos frases: 'Rechazo un refugio cubierto y la base de un árbol' o 'Adopto la práctica del morador a la intemperie'.

ตสฺส ปน อพฺโภกาสิกสฺส ธมฺมสฺสวนาย วา อุโปสถตฺถาย วา อุโปสถาคารํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปวิฏฺฐสฺส เทโว วสฺสติ, เทเว วสฺสมาเน อนิกฺขมิตฺวา วสฺสูปรเม นิกฺขมิตพฺพํ. โภชนสาลํ วา อคฺคิสาลํ วา ปวิสิตฺวา วตฺตํ กาตุํ, โภชนสาลาย เถเร ภิกฺขู ภตฺเตน อาปุจฺฉิตุํ, อุทฺทิสนฺเตน วา อุทฺทิสาเปนฺเตน วา ฉนฺนํ ปวิสิตุํ, พหิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ มญฺจปีฐาทีนิ อนฺโต ปเวเสตุญฺจ วฏฺฏติ. สเจ มคฺคํ คจฺฉนฺเตน วุฑฺฒตรานํ [Pg.73] ปริกฺขาโร คหิโต โหติ, เทเว วสฺสนฺเต มคฺคมชฺเฌ ฐิตํ สาลํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ. สเจ น กิญฺจิ คหิตํ โหติ, สาลาย ฐสฺสามีติ เวเคน คนฺตุํ น วฏฺฏติ. ปกติคติยา คนฺตฺวา ปวิฏฺเฐน ปน ยาว วสฺสูปรมา ฐตฺวา คนฺตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ. รุกฺขมูลิกสฺสาปิ เอเสว นโย.

Para este morador a la intemperie, le está permitido entrar en la sala de enseñanza o en la sala de Uposatha para escuchar el Dhamma o para el acto de Uposatha. Si mientras está dentro empieza a llover, no debe salir mientras llueva, sino salir cuando la lluvia cese. Le está permitido entrar en el comedor o en la sala del fuego para cumplir con sus deberes; en el comedor puede entrar para pedir permiso a los monjes mayores sobre la comida; le está permitido entrar bajo techado para enseñar o recibir instrucción; y le está permitido meter bajo techado camas, sillas, etc., que hayan quedado mal puestas afuera. Si mientras viaja lleva los implementos de monjes mayores y empieza a llover, le está permitido entrar en una sala (cobertizo) situada en medio del camino. Si no lleva nada, no debe apresurarse con la intención de refugiarse en la sala, sino que debe caminar a su paso normal y, tras entrar, esperar a que cese la lluvia antes de partir. Este es su procedimiento. Este mismo método se aplica también al morador al pie de un árbol.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐสฺส รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา เคหํ วา อุปนิสฺสาย วสิตุํ น วฏฺฏติ. อพฺโภกาเสเยว จีวรกุฏึ กตฺวา วสิตพฺพํ. มชฺฌิมสฺส รุกฺขปพฺพตเคหานิ อุปนิสฺสาย อนฺโต อปฺปวิสิตฺวา วสิตุํ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส อจฺฉนฺนมริยาทํ ปพฺภารมฺปิ สาขามณฺฑโปปิ ปีฐปโฏปิ เขตฺตรกฺขกาทีหิ ฉฑฺฑิตา ตตฺรฏฺฐกกุฏิกาปิ วฏฺฏตีติ.

En cuanto a su clasificación, este es también de tres tipos. De ellos, al de práctica estricta no le está permitido vivir apoyándose en un árbol, una montaña o una casa; debe vivir en un espacio abierto habiendo hecho una choza con sus mantos. Al de práctica media le está permitido vivir apoyándose en un árbol, montaña o casa, siempre que no entre dentro. Al de práctica moderada le está permitido usar un saliente de montaña que no tenga un refugio delimitado, un pabellón de ramas, un toldo de tela encerada, o incluso una choza abandonada por los guardias del campo en ese lugar.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ วาสตฺถาย ฉนฺนํ วา รุกฺขมูลํ วา ปวิฏฺฐกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. ชานิตฺวา ตตฺถ อรุณํ อุฏฺฐาปิตมตฺเตติ องฺคุตฺตรภาณกา. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos, la práctica ascética se rompe en el momento en que entran bajo un refugio cubierto o al pie de un árbol con el fin de residir allí. Los recitadores del Aṅguttara Nikāya dicen que se rompe por el mero hecho de que, sabiendo que es así, el amanecer les sorprenda allí. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ ปนานิสํโส, อาวาสปลิโพธุปจฺเฉโท, ถินมิทฺธปนูทนํ, ‘‘มิคา วิย อสงฺคจาริโน, อนิเกตา วิหรนฺติ ภิกฺขโว’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๒๔) ปสํสาย อนุรูปตา, นิสฺสงฺคตา, จาตุทฺทิสตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: el corte del impedimento de la morada, la eliminación de la pereza y el letargo, la conformidad con el elogio que dice 'como ciervos vagan sin apegos, los monjes viven sin hogar', la ausencia de apego, la libertad de movimiento en las cuatro direcciones y la vida en conformidad con cualidades como el tener pocos deseos.

อนคาริยภาวสฺส, อนุรูเป อทุลฺลเภ;

ตารามณิวิตานมฺหิ, จนฺททีปปฺปภาสิเต.

En el espacio abierto, iluminado por la lámpara de la luna y bajo un dosel de estrellas como joyas, que es fácil de obtener y apropiado para el estado de quien no tiene hogar,

อพฺโภกาเส วสํ ภิกฺขุ, มิคภูเตน เจตสา;

ถินมิทฺธํ วิโนเทตฺวา, ภาวนารามตํ สิโต.

el monje que vive al aire libre con una mente similar a la de un ciervo, habiendo disipado la pereza y el letargo, se apoya en el deleite de la meditación.

ปวิเวกรสสฺสาทํ, นจิรสฺเสว วินฺทติ;

ยสฺมา ตสฺมา หิ สปฺปญฺโญ, อพฺโภกาสรโต สิยาติ.

En poco tiempo, él encuentra el disfrute del sabor de la reclusión. Por lo tanto, el sabio debe deleitarse en el espacio abierto.

อยํ อพฺโภกาสิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las categorías, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador al aire libre.

๑๑. โสสานิกงฺคกถา

11. Explicación de la práctica del morador del cementerio (sosānikaṅga).

๓๔. โสสานิกงฺคมฺปิ [Pg.74] ‘‘น สุสานํ ปฏิกฺขิปามิ, โสสานิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

34. La práctica del morador del cementerio también se asume mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo lo que no es un cementerio' o 'Asumo el factor del morador del cementerio'.

เตน ปน โสสานิเกน ยํ มนุสฺสา คามํ นิเวสนฺตา ‘‘อิทํ สุสาน’’นฺติ ววตฺถเปนฺติ, น ตตฺถ วสิตพฺพํ. น หิ มตสรีเร อชฺฌาปิเต ตํ สุสานํ นาม โหติ, ฌาปิตกาลโต ปน ปฏฺฐาย สเจปิ ทฺวาทสวสฺสานิ ฉฑฺฑิตํ, ตํ สุสานเมว.

Aquel que practica esto no debe vivir en un lugar que los hombres simplemente han designado como 'esto es un cementerio' al fundar una aldea. Pues mientras un cadáver no haya sido incinerado allí, no se llama cementerio. Sin embargo, a partir del momento en que se ha incinerado un cuerpo, aunque el lugar haya sido abandonado por doce años, sigue siendo un cementerio.

ตสฺมึ ปน วสนฺเตน จงฺกมมณฺฑปาทีนิ กาเรตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญเปตฺวา ปานียปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ธมฺมํ วาเจนฺเตน น วสิตพฺพํ. ครุกํ หิ อิทํ ธุตงฺคํ, ตสฺมา อุปฺปนฺนปริสฺสยวิฆาตตฺถาย สงฺฆตฺเถรํ วา ราชยุตฺตกํ วา ชานาเปตฺวา อปฺปมตฺเตน วสิตพฺพํ. จงฺกมนฺเตน อทฺธกฺขิเกน อาฬาหนํ โอโลเกนฺเตน จงฺกมิตพฺพํ.

Quien vive allí no debe hacerlo mandando construir pabellones para caminar, disponiendo camas o asientos, preparando agua para beber o usar, ni enseñando el Dhamma. Esta práctica austera es difícil; por lo tanto, para evitar peligros que puedan surgir, debe informar al monje principal de la comunidad o a una autoridad oficial y vivir con diligencia. Al caminar en meditación, debe hacerlo mirando el lugar de la cremación con los ojos a medio abrir.

สุสานํ คจฺฉนฺเตนาปิ มหาปถา อุกฺกมฺม อุปฺปถมคฺเคน คนฺตพฺพํ. ทิวาเยว อารมฺมณํ ววตฺถเปตพฺพํ. เอวญฺหิสฺส ตํ รตฺตึ ภยานกํ น ภวิสฺสติ, อมนุสฺสา รตฺตึ วิรวิตฺวา วิรวิตฺวา อาหิณฺฑนฺตาปิ น เกนจิ ปหริตพฺพา. เอกทิวสมฺปิ สุสานํ อคนฺตุํ น วฏฺฏติ. มชฺฌิมยามํ สุสาเน เขเปตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิกฺกมิตุํ วฏฺฏตีติ องฺคุตฺตรภาณกา. อมนุสฺสานํ ปิยํ ติลปิฏฺฐมาสภตฺตมจฺฉมํสขีรเตลคุฬาทิขชฺชโภชฺชํ น เสวิตพฺพํ. กุลเคหํ น ปวิสิตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ.

Incluso al ir al cementerio, debe dejar el camino principal e ir por una ruta secundaria. Debe observar los objetos durante el día, para que no le resulten aterradores por la noche. Aunque los seres no humanos (espíritus) griten y deambulen por la noche, no se les debe arrojar nada. No es apropiado dejar de ir al cementerio ni siquiera por un solo día. Los recitadores del Anguttara dicen que es apropiado pasar la vigilia media en el cementerio y retirarse en la vigilia final. No se deben consumir alimentos que agradan a los seres no humanos, como sésamo molido, arroz con legumbres, pescado, carne, leche, aceite, melaza y otros manjares. No se debe entrar en casas de familias al regresar del cementerio. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน ยตฺถ ธุวฑาหธุวกุณปธุวโรทนานิ อตฺถิ, ตตฺเถว วสิตพฺพํ. มชฺฌิมสฺส ตีสุ เอกสฺมิมฺปิ สติ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส วุตฺตนเยน สุสานลกฺขณํ ปตฺตมตฺเต วฏฺฏติ.

En cuanto a sus categorías, esta práctica también es de tres tipos. El practicante estricto debe vivir solo donde haya cremaciones constantes, olor constante a cadáveres y llanto constante. Para el practicante medio, es suficiente si existe una de estas tres condiciones. Para el practicante moderado, es suficiente vivir en un lugar que posea las características de un cementerio según se ha descrito.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ น สุสานมฺหิ วาสํ กปฺปเนน ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. สุสานํ อคตทิวเสติ องฺคุตฺตรภาณกา. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos, la práctica austera se rompe si se establece la vivienda en un lugar que no sea un cementerio. Los recitadores del Anguttara dicen que se rompe en el día en que no se va al cementerio. Esta es la ruptura.

อยํ ปนานิสํโส มรณสฺสติปฏิลาโภ, อปฺปมาทวิหาริตา, อสุภนิมิตฺตาธิคโม, กามราควิโนทนํ, อภิณฺหํ กายสภาวทสฺสนํ, สํเวคพหุลตา [Pg.75] อาโรคฺยมทาทิปฺปหานํ, ภยเภรวสหนตา, อมนุสฺสานํ ครุภาวนียตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: el logro de la recordación de la muerte, vivir con diligencia, el logro de la señal de lo impuro (asubha), la eliminación del deseo sensual, la visión frecuente de la verdadera naturaleza del cuerpo, abundancia de urgencia espiritual (samvega), el abandono de la vanidad basada en la salud y otros factores, la capacidad de soportar miedos y terrores, ser respetado y honrado por seres no humanos y vivir en conformidad con cualidades como el tener pocos deseos.

โสสานิกญฺหิ มรณานุสติปฺปภาวา,นิทฺทาคตมฺปิ น ผุสนฺติ ปมาทโทสา;

สมฺปสฺสโต จ กุณปานิ พหูนิ ตสฺส,กามานุภาววสคมฺปิ น โหติ จิตฺตํ.

Debido al poder de la recordación de la muerte, los defectos de la negligencia no afectan al morador del cementerio incluso mientras duerme. Al contemplar muchos cadáveres, su mente no cae bajo el control del poder de los deseos sensuales.

สํเวคเมติ วิปุลํ น มทํ อุเปติ,สมฺมา อโถ ฆฏติ นิพฺพุติเมสมาโน;

โสสานิกงฺคมิติเนกคุณาวหตฺตา,นิพฺพานนินฺนหทเยน นิเสวิตพฺพนฺติ.

Él alcanza una gran urgencia espiritual y no cae en la vanidad; además, se esfuerza correctamente buscando la extinción (Nibbana). Por lo tanto, dado que la práctica del morador del cementerio trae muchas virtudes, debe ser cultivada por aquel cuyo corazón se inclina hacia el Nibbana.

อยํ โสสานิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las categorías, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador del cementerio.

๑๒. ยถาสนฺถติกงฺคกถา

12. Explicación de la práctica del morador en cualquier asiento que se le asigne (yathāsanthatikaṅga).

๓๕. ยถาสนฺถติกงฺคมฺปิ ‘‘เสนาสนโลลุปฺปํ ปฏิกฺขิปามิ, ยถาสนฺถติกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

35. La práctica del morador en el asiento asignado también se asume mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo la codicia por los alojamientos' o 'Asumo el factor del morador en el asiento asignado'.

เตน ปน ยถาสนฺถติเกน ยทสฺส เสนาสนํ ‘‘อิทํ ตุยฺหํ ปาปุณาตี’’ติ คาหิตํ โหติ, เตเนว ตุฏฺฐพฺพํ, น อญฺโญ อุฏฺฐาเปตพฺโพ. อิทมสฺส วิธานํ.

El practicante de esta disciplina debe estar satisfecho con el alojamiento que se le asigne diciendo 'esto te corresponde', y no debe hacer que otro monje se retire de su lugar. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ อตฺตโน ปตฺตเสนาสนํ ทูเรติ วา อจฺจาสนฺเนติ วา อมนุสฺสทีฆชาติกาทีหิ อุปทฺทุตนฺติ วา อุณฺหนฺติ วา สีตลนฺติ วา ปุจฺฉิตุํ น ลภติ. มชฺฌิโม ปุจฺฉิตุํ ลภติ. คนฺตฺวา ปน โอโลเกตุํ น ลภติ. มุทุโก คนฺตฺวา โอโลเกตฺวา สจสฺส ตํ น รุจฺจติ, อญฺญํ คเหตุํ ลภติ.

En cuanto a sus categorías, esta práctica también es de tres tipos. El practicante estricto no tiene permitido preguntar si el alojamiento que le ha correspondido está lejos o cerca, si está infestado por seres no humanos o serpientes, o si es caluroso o frío. El practicante medio tiene permitido preguntar, pero no ir a verlo. El practicante moderado puede ir a verlo y, si no le agrada por falta de comodidad o salud, tiene permitido tomar otro.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ เสนาสนโลลุปฺเป อุปฺปนฺนมตฺเต ธุตงฺคํ ภิชฺชตีติ อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos, la práctica austera se rompe en el momento en que surge la codicia por los alojamientos. Esta es la ruptura.

อยํ ปนานิสํโส, ‘‘ยํ ลทฺธํ เตน ตุฏฺฐพฺพ’’นฺติ (ชา. ๑.๑.๑๓๖; ปาจิ. ๗๙๓) วุตฺโตวาทกรณํ, สพฺรหฺมจารีนํ หิเตสิตา, หีนปณีตวิกปฺปปริจฺจาโค, อนุโรธวิโรธปฺปหานํ, อตฺริจฺฉตาย ทฺวารปิทหนํ, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ.

Estos son los beneficios: seguir el consejo de 'uno debe estar satisfecho con lo que obtenga', desear el bienestar de los compañeros de vida santa, abandonar la discriminación entre lo inferior y lo superior, eliminar la preferencia y el rechazo, cerrar la puerta a la codicia excesiva y vivir en conformidad con cualidades como el tener pocos deseos.

ยํ [Pg.76] ลทฺธํ เตน สนฺตุฏฺโฐ, ยถาสนฺถติโก ยติ;

นิพฺพิกปฺโป สุขํ เสติ, ติณสนฺถรเกสุปิ.

Satisfecho con lo que obtiene, el asceta que acepta el asiento asignado descansa felizmente sin discriminación, incluso sobre lechos de hierba.

น โส รชฺชติ เสฏฺฐมฺหิ, หีนํ ลทฺธา น กุปฺปติ;

สพฺรหฺมจารินวเก, หิเตน อนุกมฺปติ.

No se apega a lo excelente ni se disgusta al recibir lo inferior; por compasión, busca el bienestar de los nuevos compañeros de vida santa.

ตสฺมา อริยสตาจิณฺณํ, มุนิปุงฺคววณฺณิตํ;

อนุยุญฺเชถ เมธาวี, ยถาสนฺถตรามตนฺติ.

Por lo tanto, el sabio debe practicar el deleite en el asiento asignado, una práctica frecuentada por los nobles y elogiada por el más excelso de los sabios.

อยํ ยถาสนฺถติกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las categorías, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador en el asiento asignado.

๑๓. เนสชฺชิกงฺคกถา

13. Explicación de la práctica de permanecer sentado (nesajjikaṅga).

๓๖. เนสชฺชิกงฺคมฺปิ ‘‘เสยฺยํ ปฏิกฺขิปามิ, เนสชฺชิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ.

36. La práctica de permanecer sentado también se asume mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo el acostarme' o 'Asumo el factor de quien permanece sentado'.

เตน ปน เนสชฺชิเกน รตฺติยา ตีสุ ยาเมสุ เอกํ ยามํ อุฏฺฐาย จงฺกมิตพฺพํ. อิริยาปเถสุ หิ นิปชฺชิตุเมว น วฏฺฏติ. อิทมสฺส วิธานํ.

El practicante de esta disciplina debe levantarse y caminar en meditación durante una de las tres vigilias de la noche. De las posturas corporales, solo el acostarse es lo que no está permitido. Este es su procedimiento.

ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐสฺส เนว อปสฺเสนํ, น ทุสฺสปลฺลตฺถิกา, น อาโยคปฏฺโฏ วฏฺฏติ. มชฺฌิมสฺส อิเมสุ ตีสุ ยํกิญฺจิ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส อปสฺเสนมฺปิ ทุสฺสปลฺลตฺถิกาปิ อาโยคปฏฺโฏปิ พิพฺโพหนมฺปิ ปญฺจงฺโคปิ สตฺตงฺโคปิ วฏฺฏติ. ปญฺจงฺโค ปน ปิฏฺฐิอปสฺสเยน สทฺธึ กโต. สตฺตงฺโค นาม ปิฏฺฐิอปสฺสเยน จ อุภโตปสฺเสสุ อปสฺสเยหิ จ สทฺธึ กโต. ตํ กิร มิฬาภยตฺเถรสฺส อกํสุ. เถโร อนาคามี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ.

En cuanto a su clasificación, este practicante de la postura sentada también es de tres tipos. Para el practicante estricto, no se permite un respaldo, ni envolverse con una tela, ni usar una correa de yoga. Para el practicante medio, cualquiera de estos tres es permitido. Para el practicante moderado, se permite el respaldo, envolverse con una tela, la correa de yoga, un cojín, y también un asiento de cinco o de siete miembros. El de cinco miembros está hecho con un respaldo para la espalda. El de siete miembros está hecho con un respaldo para la espalda y apoyos laterales para los brazos en ambos lados. Se dice que hicieron uno de esos para el élder Miḷābhaya. El élder, habiéndose convertido en un Anāgāmī, alcanzó el Parinirvana.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ เสยฺยํ กปฺปิตมตฺเต ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท.

Para estos tres tipos de practicantes, la práctica de purificación se rompe en el momento en que se recuestan para dormir. Esta es la ruptura en este caso.

อยํ ปนานิสํโส, ‘‘เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) วุตฺตสฺส เจตโส วินิพนฺธสฺส อุปจฺเฉทนํ, สพฺพกมฺมฏฺฐานานุโยคสปฺปายตา, ปาสาทิกอิริยาปถตา, วีริยารมฺภานุกูลตา, สมฺมาปฏิปตฺติยา อนุพฺรูหนนฺติ.

Estos son los beneficios: el corte del vínculo mental que se ha descrito como 'vivir entregado al placer del sueño, al placer de recostarse y al placer de la pereza'; la idoneidad para la dedicación a todos los temas de meditación; una postura que inspira fe; la conformidad con el inicio del esfuerzo; y el fomento de la práctica correcta.

อาภุชิตฺวาน ปลฺลงฺกํ, ปณิธาย อุชุํ ตนุํ;

นิสีทนฺโต วิกมฺเปติ, มารสฺส หทยํ ยติ.

Habiendo cruzado las piernas y manteniendo el cuerpo erguido, el monje que se sienta así hace temblar el corazón de Māra.

เสยฺยสุขํ [Pg.77] มิทฺธสุขํ, หิตฺวา อารทฺธวีริโย;

นิสชฺชาภิรโต ภิกฺขุ, โสภยนฺโต ตโปวนํ.

Abandonando el placer del sueño y el placer de la pereza, con el esfuerzo iniciado, el monje que se deleita en la postura sentada embellece el bosque de la austeridad.

นิรามิสํ ปีติสุขํ, ยสฺมา สมธิคจฺฉติ;

ตสฺมา สมนุยุญฺเชยฺย, ธีโร เนสชฺชิกํ วตนฺติ.

Puesto que se alcanza una alegría y felicidad espirituales, el sabio debe dedicarse con esmero a la práctica del que se mantiene sentado.

อยํ เนสชฺชิกงฺเค สมาทาน วิธานปฺปเภท เภทานิสํสวณฺณนา.

Esta es la explicación sobre la asunción, las reglas, las clasificaciones, la ruptura y los beneficios de la práctica del que se mantiene sentado.

ธุตงฺคปกิณฺณกกถา

Discusión miscelánea sobre las prácticas de purificación (dhutaṅgas).

๓๗. อิทานิ –

37. Ahora –

กุสลตฺติกโต เจว, ธุตาทีนํ วิภาคโต;

สมาสพฺยาสโต จาปิ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ. –

"La decisión debe conocerse mediante la tríada de lo saludable, mediante la división de los términos como 'purificado', etc., y también de forma resumida y detallada".

อิมิสฺสา คาถาย วเสน วณฺณนา โหติ.

Esta es la explicación según este verso.

ตตฺถ กุสลตฺติกโตติ สพฺพาเนว หิ ธุตงฺคานิ เสกฺขปุถุชฺชนขีณาสวานํ วเสน สิยา กุสลานิ, สิยา อพฺยากตานิ, นตฺถิ ธุตงฺคํ อกุสลนฺติ.

En ese contexto, 'mediante la tríada de lo saludable' significa que todas las prácticas de purificación pueden ser saludables o indeterminadas, según se trate de aprendices, personas comunes o aquellos que han destruido las impurezas. Se debe notar que no existe ninguna práctica de purificación que sea perjudicial.

โย ปน วเทยฺย ‘‘ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อารญฺญิโก โหตีติ อาทิวจนโต (อ. นิ. ๕.๑๘๑; ปริ. ๓๒๕) อกุสลมฺปิ ธุตงฺค’’นฺติ. โส วตฺตพฺโพ – น มยํ ‘‘อกุสลจิตฺเตน อรญฺเญ น วสตี’’ติ วทาม. ยสฺส หิ อรญฺเญ นิวาโส, โส อารญฺญิโก. โส จ ปาปิจฺโฉ วา ภเวยฺย อปฺปิจฺโฉ วา. อิมานิ ปน เตน เตน สมาทาเนน ธุตกิเลสตฺตา ธุตสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ, กิเลสธุนนโต วา ธุตนฺติ ลทฺธโวหารํ ญาณํ องฺคเมเตสนฺติ ธุตงฺคานิ. อถ วา ธุตานิ จ ตานิ ปฏิปกฺขนิทฺธุนนโต องฺคานิ จ ปฏิปตฺติยาติปิ ธุตงฺคานีติ วุตฺตํ. น จ อกุสเลน โกจิ ธุโต นาม โหติ, ยสฺเสตานิ องฺคานิ ภเวยฺยุํ, น จ อกุสลํ กิญฺจิ ธุนาติ, เยสํ ตํ องฺคนฺติกตฺวา ธุตงฺคานีติ วุจฺเจยฺยุํ. นาปิ อกุสลํ จีวรโลลุปฺปาทีนิ เจว นิทฺธุนาติ ปฏิปตฺติยา จ องฺคํ โหติ. ตสฺมา สุวุตฺตมิทํ ‘‘นตฺถิ อกุสลํ ธุตงฺค’’นฺติ.

Si alguien dijera: 'Existe también una práctica de purificación perjudicial, basándose en palabras de las escrituras como "alguien de malos deseos y dominado por el deseo habita en el bosque", etc.', se le debe responder: No decimos que uno no habite en el bosque con una mente perjudicial. Aquel cuyo hogar está en el bosque es un habitante del bosque. Y él puede ser de malos deseos o de pocos deseos. Sin embargo, estas prácticas son miembros del monje purificado porque las impurezas han sido sacudidas por cada una de esas asunciones; o bien, el conocimiento que ha obtenido el nombre de 'purificado' por sacudir las impurezas es el miembro de estas asunciones, por lo que son dhutaṅgas. O bien, se denominan dhutaṅgas porque son purificadas por sacudir lo opuesto y son miembros de la práctica. Nadie es llamado 'purificado' por algo perjudicial, para quien estas prácticas pudieran ser sus miembros; ni lo perjudicial sacude ninguna impureza para que estas prácticas se llamen dhutaṅgas basándose en ello. Tampoco lo perjudicial sacude la codicia por los mantos, etc., ni es un miembro de la práctica. Por lo tanto, se ha dicho correctamente: 'No existe una práctica de purificación que sea perjudicial'.

‘‘เยสมฺปิ [Pg.78] กุสลตฺติกวินิมุตฺตํ ธุตงฺคํ, เตสํ อตฺถโต ธุตงฺคเมว นตฺถิ. อสนฺตํ กสฺส ธุนนโต ธุตงฺคํ นาม ภวิสฺสติ. ธุตคุเณ สมาทาย วตฺตตีติ วจนวิโรโธปิ จ เนสํ อาปชฺชติ, ตสฺมา ตํ น คเหตพฺพ’’นฺติ อยํ ตาว กุสลตฺติกโต วณฺณนา.

"Incluso para aquellos en cuya doctrina la práctica de purificación está fuera de la tríada de lo saludable, en realidad la práctica de purificación no existe para ellos. Al no existir realmente, ¿cómo podría llamarse dhutaṅga por sacudir algo? Además, también incurren en una contradicción con las palabras de las escrituras: 'asume y practica las virtudes de purificación'. Por lo tanto, su opinión no debe aceptarse". Esta es la primera explicación según la tríada de lo saludable.

ธุตาทีนํ วิภาคโตติ ธุโต เวทิตพฺโพ. ธุตวาโท เวทิตพฺโพ. ธุตธมฺมา เวทิตพฺพา. ธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานิ. กสฺส ธุตงฺคเสวนา สปฺปายาติ เวทิตพฺพํ.

Con respecto a 'mediante la división de los términos como purificado, etc.': se debe conocer quién es 'purificado', quién es el que 'proclama la purificación', qué son los 'estados de purificación', qué son las 'prácticas de purificación', y la respuesta a la pregunta de para quién es adecuada la práctica de estas disciplinas.

ตตฺถ ธุโตติ ธุตกิเลโส วา ปุคฺคโล กิเลสธุนโน วา ธมฺโม.

En este contexto, 'purificado' es o bien la persona que ha sacudido las impurezas, o bien el estado mental que las sacude.

ธุตวาโทติ เอตฺถ ปน อตฺถิ ธุโต น ธุตวาโท, อตฺถิ น ธุโต ธุตวาโท, อตฺถิ เนว ธุโต น ธุตวาโท, อตฺถิ ธุโต เจว ธุตวาโท จ.

En cuanto al término 'quien proclama la purificación', hay quien es 'purificado' pero no 'proclama la purificación'; hay quien no es 'purificado' pero 'proclama la purificación'; hay quien ni es 'purificado' ni 'proclama la purificación'; y hay quien es 'purificado' y también 'proclama la purificación'.

ตตฺถ โย ธุตงฺเคน อตฺตโน กิเลเส ธุนิ, ปรํ ปน ธุตงฺเคน น โอวทติ, นานุสาสติ พากุลตฺเถโร วิย, อยํ ธุโต น ธุตวาโท. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา พากุโล ธุโต น ธุตวาโท’’ติ. โย ปน น ธุตงฺเคน อตฺตโน กิเลเส ธุนิ, เกวลํ อญฺเญ ธุตงฺเคน โอวทติ อนุสาสติ อุปนนฺทตฺเถโร วิย, อยํ น ธุโต ธุตวาโท. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต น ธุโต ธุตวาโท’’ติ. โย อุภยวิปนฺโน ลาฬุทายี วิย, อยํ เนว ธุโต น ธุตวาโท. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา ลาฬุทายี เนว ธุโต น ธุตวาโท’’ติ. โย ปน อุภยสมฺปนฺโน ธมฺมเสนาปติ วิย, อยํ ธุโต เจว ธุตวาโท จ. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา สาริปุตฺโต ธุโต เจว ธุตวาโท จาติ.

De estos cuatro, aquel que ha sacudido sus propias impurezas mediante la práctica, pero no aconseja ni instruye a otros en ella, como el élder Bākula, es 'purificado' pero no 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Bākula es purificado pero no proclamador'. Aquel que no ha sacudido sus propias impurezas mediante la práctica, sino que simplemente aconseja e instruye a otros, como el élder Upananda, no es 'purificado' pero es 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Upananda Sakyaputta no es purificado pero es proclamador'. Aquel que falla en ambos, como Lāḷudāyī, ni es 'purificado' ni es 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Lāḷudāyī ni es purificado ni es proclamador'. Pero aquel que posee ambos, como el General de la Doctrina, es tanto 'purificado' como 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Sāriputta es purificado y también proclamador'.

ธุตธมฺมา เวทิตพฺพาติ อปฺปิจฺฉตา, สนฺตุฏฺฐิตา, สลฺเลขตา, ปวิเวกตา, อิทมตฺถิตาติ อิเม ธุตงฺคเจตนาย ปริวารกา ปญฺจ ธมฺมา ‘‘อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสายา’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๕.๑๘๑; ปริ. ๓๒๕) ธุตธมฺมา นาม, ตตฺถ อปฺปิจฺฉตา จ สนฺตุฏฺฐิตา จ อโลโภ. สลฺเลขตา จ ปวิเวกตา จ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ อนุปตนฺติ อโลเภ จ อโมเห จ. อิทมตฺถิตา ญาณเมว. ตตฺถ [Pg.79] จ อโลเภน ปฏิกฺเขปวตฺถูสุ โลภํ, อโมเหน เตสฺเวว อาทีนวปฏิจฺฉาทกํ โมหํ ธุนาติ. อโลเภน จ อนุญฺญาตานํ ปฏิเสวนมุเขน ปวตฺตํ กามสุขานุโยคํ, อโมเหน ธุตงฺเคสุ อติสลฺเลขมุเขน ปวตฺตํ อตฺตกิลมถานุโยคํ ธุนาติ. ตสฺมา อิเม ธมฺมา ธุตธมฺมาติ เวทิตพฺพา.

Los 'estados de purificación' que deben conocerse son: el desear poco, el estar satisfecho, la austeridad, el alejamiento y la determinación ('esto es lo que hay que hacer'). Estos cinco estados acompañan a la voluntad de la práctica de purificación y se denominan estados de purificación por palabras de las escrituras como 'basándose solo en el desear poco', etc. Entre ellos, el desear poco y la satisfacción son, en esencia, la ausencia de codicia. La austeridad y el alejamiento pertenecen a dos estados: la ausencia de codicia y la ausencia de engaño. La determinación es el conocimiento mismo. Allí, mediante la ausencia de codicia, uno sacude la codicia por las cosas rechazadas; mediante la ausencia de engaño, uno sacude el engaño que oculta los peligros en esas mismas cosas. Mediante la ausencia de codicia, uno sacude el apego al placer sensorial que surge por el uso de cosas permitidas; mediante la ausencia de engaño, uno sacude el apego a la auto-mortificación que surge a través de una austeridad excesiva en las prácticas. Por lo tanto, estos estados deben conocerse como estados de purificación.

ธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานีติ เตรส ธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานิ ปํสุกูลิกงฺคํ…เป… เนสชฺชิกงฺคนฺติ. ตานิ อตฺถโต ลกฺขณาทีหิ จ วุตฺตาเนว.

Se deben conocer las trece prácticas de purificación: la práctica de usar mantos de vertedero... y así sucesivamente hasta la práctica del que se mantiene sentado. Estas ya han sido explicadas anteriormente mediante su significado y sus características.

กสฺส ธุตงฺคเสวนา สปฺปายาติ ราคจริตสฺส เจว โมหจริตสฺส จ. กสฺมา? ธุตงฺคเสวนา หิ ทุกฺขาปฏิปทา เจว สลฺเลขวิหาโร จ. ทุกฺขาปฏิปทญฺจ นิสฺสาย ราโค วูปสมฺมติ. สลฺเลขํ นิสฺสาย อปฺปมตฺตสฺส โมโห ปหียติ. อารญฺญิกงฺครุกฺขมูลิกงฺคปฏิเสวนา วา เอตฺถ โทสจริตสฺสาปิ สปฺปายา. ตตฺถ หิสฺส อสงฺฆฏฺฏิยมานสฺส วิหรโต โทโสปิ วูปสมฺมตีติ อยํ ธุตาทีนํ วิภาคโต วณฺณนา.

¿Para quién es adecuado practicar las dhutaṅgas? Es adecuado tanto para alguien con un temperamento de apego (rāga) como para alguien con un temperamento de confusión (moha). ¿Por qué? Porque la práctica de las dhutaṅgas es un sendero de práctica difícil (dukkhāpaṭipadā) y es un modo de vida de efaicacia de las impurezas (sallekha). Basándose en la práctica difícil, el apego se calma. Basándose en la efaicacia, la confusión se abandona en aquel que es diligente. Asimismo, la práctica de vivir en el bosque o al pie de un árbol es adecuada aquí también para alguien con un temperamento de ira (dosa). Pues para tal persona, al vivir sin fricciones con los demás, la ira también se calma. Esta es la explicación de las dhutaṅgas y otros aspectos según su clasificación.

สมาสพฺยาสโตติ อิมานิ ปน ธุตงฺคานิ สมาสโต ตีณิ สีสงฺคานิ, ปญฺจ อสมฺภินฺนงฺคานีติ อฏฺเฐว โหนฺติ. ตตฺถ สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคนฺติ อิมานิ ตีณิ สีสงฺคานิ. สปทานจาริกงฺคญฺหิ รกฺขนฺโต ปิณฺฑปาติกงฺคมฺปิ รกฺขิสฺสติ. เอกาสนิกงฺคญฺจ รกฺขโต ปตฺตปิณฺฑิกงฺคขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคานิปิ สุรกฺขนียานิ ภวิสฺสนฺติ. อพฺโภกาสิกงฺคํ รกฺขนฺตสฺส กึ อตฺถิ รุกฺขมูลิกงฺคยถาสนฺถติกงฺเคสุ รกฺขิตพฺพํ นาม. อิติ อิมานิ ตีณิ สีสงฺคานิ, อารญฺญิกงฺคํ, ปํสุกูลิกงฺคํ, เตจีวริกงฺคํ, เนสชฺชิกงฺคํ, โสสานิกงฺคนฺติ อิมานิ ปญฺจ อสมฺภินฺนงฺคานิ จาติ อฏฺเฐว โหนฺติ.

En cuanto a su resumen y detalle, estas dhutaṅgas son brevemente ocho: tres factores principales (sīsaṅga) y cinco factores no mezclados (asambhinnaṅga). Entre ellos, la práctica de ir de casa en casa (sapadānacārikaṅga), la práctica de una sola sesión (ekāsanikaṅga) y la práctica al aire libre (abbhokāsikaṅga) son los tres factores principales. Pues quien protege la práctica de ir de casa en casa, también protegerá la práctica de limosna recibida en el cuenco. Y para quien protege la práctica de una sola sesión, la práctica de comer solo de su cuenco y la práctica de no aceptar comida posterior serán fácilmente protegidas. Para quien protege la práctica al aire libre, ¿qué necesidad hay de proteger la práctica al pie de un árbol o la práctica de cualquier asiento disponible? Así, estas tres son los factores principales; y la práctica del bosque, la práctica de usar mantos de trapos, la práctica de los tres mantos, la práctica del que siempre está sentado y la práctica del cementerio son los cinco factores no mezclados. Así, son solo ocho.

ปุน ทฺเว จีวรปฏิสํยุตฺตานิ, ปญฺจ ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานิ, ปญฺจ เสนาสนปฏิสํยุตฺตานิ, เอกํ วีริยปฏิสํยุตฺตนฺติ เอวํ จตฺตาโรว โหนฺติ. ตตฺถ เนสชฺชิกงฺคํ วีริยปฏิสํยุตฺตํ. อิตรานิ ปากฏาเนว.

Nuevamente, hay cuatro categorías: dos relacionadas con el manto, cinco relacionadas con la comida de limosna, cinco relacionadas con el alojamiento y una relacionada con el esfuerzo. De ellas, la práctica del que siempre está sentado está relacionada con el esfuerzo. Las otras son ya conocidas.

ปุน สพฺพาเนว นิสฺสยวเสน ทฺเว โหนฺติ ปจฺจยนิสฺสิตานิ ทฺวาทส, วีริยนิสฺสิตํ เอกนฺติ. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพวเสนปิ ทฺเวเยว โหนฺติ. ยสฺส หิ ธุตงฺคํ เสวนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ วฑฺฒติ, เตน เสวิตพฺพานิ. ยสฺส เสวโต หายติ, เตน น เสวิตพฺพานิ. ยสฺส ปน เสวโตปิ อเสวโตปิ วฑฺฒเตว, น หายติ, เตนาปิ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปนฺเตน เสวิตพฺพานิ. ยสฺสาปิ [Pg.80] เสวโตปิ อเสวโตปิ น วฑฺฒติ, เตนาปิ เสวิตพฺพานิเยว อายตึ วาสนตฺถายาติ.

Nuevamente, según su base, todas son de dos tipos: doce dependen de los requisitos y una depende del esfuerzo. Según si deben ser practicadas o no, también son de dos tipos. Pues para aquel que, al practicar una dhutaṅga, su tema de meditación (kammaṭṭhāna) aumenta, debe practicarlas. Para aquel que, al practicarlas, este disminuye, no debe practicarlas. Pero para aquel que, ya sea practicándolas o no, su meditación aumenta de todos modos y no disminuye, también debe practicarlas por compasión hacia las generaciones futuras. Incluso para aquel que, practicándolas o no, su meditación no aumenta, debe practicarlas con el fin de crear un hábito o tendencia para el futuro.

เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพวเสน ทุวิธานิปิ สพฺพาเนว เจตนาวเสน เอกวิธานิ โหนฺติ. เอกเมว หิ ธุตงฺคํ สมาทานเจตนาติ. อฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺตํ ‘‘ยา เจตนา, ตํ ธุตงฺคนฺติ วทนฺตี’’ติ.

Así, aunque son de dos tipos según si deben practicarse o no, todas son de un solo tipo según la voluntad (cetanā). Pues la dhutaṅga es una sola voluntad de emprender la práctica. En el Comentario (Aṭṭhakathā) también se ha dicho: 'Aquella voluntad que emprende, a eso llaman dhutaṅga'.

พฺยาสโต ปน ภิกฺขูนํ เตรส, ภิกฺขุนีนํ อฏฺฐ, สามเณรานํ ทฺวาทส, สิกฺขมานสามเณรีนํ สตฺต, อุปาสกอุปาสิกานํ ทฺเวติ ทฺวาจตฺตาลีส โหนฺติ. สเจ ปน อพฺโภกาเส อารญฺญิกงฺคสมฺปนฺนํ สุสานํ โหติ, เอโกปิ ภิกฺขุ เอกปฺปหาเรน สพฺพธุตงฺคานิ ปริภุญฺชิตุํ สกฺโกติ. ภิกฺขุนีนํ ปน อารญฺญิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคญฺจ ทฺเวปิ สิกฺขาปเทเนว ปฏิกฺขิตฺตานิ, อพฺโภกาสิกงฺคํ, รุกฺขมูลิกงฺคํ, โสสานิกงฺคนฺติ อิมานิ ตีณิ ทุปฺปริหารานิ. ภิกฺขุนิยา หิ ทุติยิกํ วินา วสิตุํ น วฏฺฏติ. เอวรูเป จ ฐาเน สมานจฺฉนฺทา ทุติยิกา ทุลฺลภา. สเจปิ ลเภยฺย สํสฏฺฐวิหารโต น มุจฺเจยฺย. เอวํ สติ ยสฺสตฺถาย ธุตงฺคํ เสเวยฺย, สฺเววสฺสา อตฺโถ น สมฺปชฺเชยฺย. เอวํ ปริภุญฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปญฺจ หาเปตฺวา ภิกฺขุนีนํ อฏฺเฐว โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ยถาวุตฺเตสุ ปน ฐเปตฺวา เตจีวริกงฺคํ เสสานิ ทฺวาทส สามเณรานํ, สตฺต สิกฺขมานสามเณรีนํ เวทิตพฺพานิ. อุปาสกอุปาสิกานํ ปน เอกาสนิกงฺคํ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคนฺติ อิมานิ ทฺเว ปติรูปานิ เจว สกฺกา จ ปริภุญฺชิตุนฺติ ทฺเว ธุตงฺคานีติ เอวํ พฺยาสโต ทฺเวจตฺตาลีส โหนฺตีติ อยํ สมาสพฺยาสโต วณฺณนา.

En detalle, son cuarenta y dos: trece para los monjes (bhikkhu), ocho para las monjas (bhikkhunī), doce para los novicios (sāmaṇera), siete para las probacionistas y novicias, y dos para los laicos y laicas. Si en un lugar abierto existe un cementerio con las características de un bosque, incluso un solo monje puede practicar todas las dhutaṅgas simultáneamente. Para las monjas, la práctica del bosque y la de no aceptar comida posterior están prohibidas por la misma regla disciplinaria; la práctica al aire libre, al pie de un árbol y en el cementerio son tres difíciles de mantener, ya que no es lícito que una monja viva sin una compañera. Y en tales lugares, es difícil encontrar una compañera de igual disposición. Incluso si la encontrara, no se libraría de una vida de socialización excesiva. Siendo así, el propósito de retiro por el cual se practica la dhutaṅga no se cumpliría para ella. Por ser imposibles de practicar de ese modo, eliminando cinco, se debe entender que hay ocho para las monjas. De las mencionadas, excluyendo la práctica de los tres mantos, las doce restantes son para los novicios y siete para las probacionistas y novicias. Para los laicos y laicas, la práctica de una sola sesión y la de comer solo del cuenco son las dos adecuadas y posibles de practicar; por lo tanto, tienen dos dhutaṅgas. Así, en detalle, son cuarenta y dos. Esta es la explicación según el resumen y el detalle.

เอตฺตาวตา จ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิเต วิสุทฺธิมคฺเค เยหิ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาทีหิ คุเณหิ วุตฺตปฺปการสฺส สีลสฺส โวทานํ โหติ, เตสํ สมฺปาทนตฺถํ สมาทาตพฺพธุตงฺคกถา ภาสิตา โหติ.

Con esto, en este Visuddhimagga expuesto mediante la virtud, la concentración y la sabiduría a partir del verso 'El hombre sabio, establecido en la virtud...', se ha expuesto el discurso sobre las dhutaṅgas que deben ser emprendidas para perfeccionar las cualidades de pocos deseos, satisfacción, etc., mediante las cuales se produce la purificación de la virtud de la clase ya descrita.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Visuddhimagga, compuesto para la alegría de las personas virtuosas,

ธุตงฺคนิทฺเทโส นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท.

El segundo capítulo, titulado Descripción de las Prácticas Ascéticas (Dhutaṅganiddesa).

๓. กมฺมฏฺฐานคฺคหณนิทฺเทโส

3. Exposición sobre la Recepción del Tema de Meditación (Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesa)

๓๘. อิทานิ [Pg.81] ยสฺมา เอวํ ธุตงฺคปริหรณสมฺปาทิเตหิ อปฺปิจฺฉตาทีหิ คุเณหิ ปริโยทาเต อิมสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิเตน ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ วจนโต จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺโฐ สมาธิ ภาเวตพฺโพ. โส จ อติสงฺเขปเทสิตตฺตา วิญฺญาตุมฺปิ ตาว น สุกโร, ปเคว ภาเวตุํ, ตสฺมา ตสฺส วิตฺถารญฺจ ภาวนานยญฺจ ทสฺเสตุํ อิทํ ปญฺหากมฺมํ โหติ.

38. Ahora bien, puesto que el monje establecido en esta virtud, purificada por las cualidades de pocos deseos y otras virtudes perfeccionadas mediante la observancia de las dhutaṅgas, debe desarrollar la concentración —la cual ha sido señalada bajo el encabezado de 'mente' (citta) en el verso 'El hombre sabio, establecido en la virtud, que desarrolla la mente y la sabiduría'—, y puesto que dicha concentración ha sido expuesta de forma extremadamente breve, no es fácil ni siquiera de comprender, y mucho menos de desarrollar. Por lo tanto, para mostrar su detalle y el método de desarrollo, se presenta la siguiente serie de preguntas.

โก สมาธิ? เกนฏฺเฐน สมาธิ? กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ? กติวิโธ สมาธิ? โก จสฺส สํกิเลโส? กึ โวทานํ? กถํ ภาเวตพฺโพ? สมาธิภาวนาย โก อานิสํโสติ?

¿Qué es la concentración? ¿En qué sentido es concentración? ¿Cuáles son sus características, funciones, manifestaciones y causas próximas? ¿De cuántos tipos es la concentración? ¿Cuál es su corrupción? ¿Cuál es su purificación? ¿Cómo debe desarrollarse? ¿Cuál es el beneficio del desarrollo de la concentración?

ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ. โก สมาธีติ สมาธิ พหุวิโธ นานปฺปการโก. ตํ สพฺพํ วิภาวยิตุํ อารพฺภมานํ วิสฺสชฺชนํ อธิปฺเปตญฺเจว อตฺถํ น สาเธยฺย, อุตฺตริ จ วิกฺเขปาย สํวตฺเตยฺย, ตสฺมา อิธาธิปฺเปตเมว สนฺธาย วทาม, กุสลจิตฺเตกคฺคตา สมาธิ.

Aquí está la respuesta. En cuanto a '¿Qué es la concentración?': la concentración tiene muchas clases y diversos modos. Si se intentara explicar todo eso, la respuesta no cumpliría el propósito deseado y, además, conduciría a una distracción innecesaria. Por lo tanto, hablaremos refiriéndonos solo a la concentración que se pretende aquí: la unidireccionalidad de la mente saludable (kusalacittekaggatā) es la concentración.

เกนฏฺเฐน สมาธีติ สมาธานฏฺเฐน สมาธิ. กิมิทํ สมาธานํ นาม? เอการมฺมเณ จิตฺตเจตสิกานํ สมํ สมฺมา จ อาธานํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ยสฺส ธมฺมสฺสานุภาเวน เอการมฺมเณ จิตฺตเจตสิกา สมํ สมฺมา จ อวิกฺขิปมานา อวิปฺปกิณฺณา จ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อิทํ สมาธานนฺติ เวทิตพฺพํ.

Sobre '¿En qué sentido es concentración?': es concentración en el sentido de estabilización (samādhāna). ¿Qué es esta llamada estabilización? Se refiere a la colocación (ādhāna) o fijación (ṭhapana) de la mente y los factores mentales de manera equilibrada y correcta en un solo objeto. Por lo tanto, debe entenderse como estabilización a aquel estado por cuya influencia la mente y los factores mentales permanecen en un solo objeto de forma equilibrada y correcta, sin distraerse ni dispersarse.

กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ ปน อวิกฺเขปลกฺขโณ สมาธิ, วิกฺเขปวิทฺธํสนรโส, อวิกมฺปนปจฺจุปฏฺฐาโน. ‘‘สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ วจนโต ปน สุขมสฺส ปทฏฺฐานํ.

En cuanto a '¿Cuáles son sus características, funciones, manifestaciones y causas próximas?': en este contexto, la concentración tiene como característica la no distracción; su función es la destrucción de la distracción; se manifiesta como un estado de no vacilación; y puesto que se ha dicho que 'la mente de quien es feliz se concentra', la felicidad (sukha) es su causa próxima.

๓๙. กติวิโธ สมาธีติ อวิกฺเขปลกฺขเณน ตาว เอกวิโธ. อุปจารอปฺปนาวเสน ทุวิโธ, ตถา โลกิยโลกุตฺตรวเสน สปฺปีติกนิปฺปีติกวเสน สุขสหคตอุเปกฺขาสหคตวเสน จ. ติวิโธ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน[Pg.82], ตถา สวิตกฺกสวิจาราทิวเสน ปีติสหคตาทิวเสน ปริตฺตมหคฺคตปฺปมาณวเสน จ. จตุพฺพิโธ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิวเสน, ตถา ปริตฺตปริตฺตารมฺมณาทิวเสน จตุฌานงฺควเสน หานภาคิยาทิวเสน กามาวจราทิวเสน อธิปติวเสน จ. ปญฺจวิโธ ปญฺจกนเย ปญฺจฌานงฺควเสนาติ.

39. En cuanto a la pregunta: "¿De cuántas clases es la concentración (samādhi)?", en primer lugar, es de una sola clase por su característica de no distracción. Es de dos clases según el acceso (upacāra) y la absorción (appanā); igualmente, de dos clases según lo mundano (lokiya) y lo supramundano (lokuttara), según si tiene arrebato (pīti) o no, y según si está acompañada de felicidad (sukha) o de ecuanimidad (upekkhā). Es de tres clases según sea inferior, media o superior; igualmente, de tres clases según si tiene pensamiento y examen (vitakka-vicāra), etc., según si está acompañada de arrebato, etc., y según si es limitada (paritta), ampliada (mahaggata) o inconmensurable (appamāṇa). Es de cuatro clases según el progreso doloroso con conocimiento directo lento (dukkhāpaṭipadā-dandhābhiññā), etc.; e igualmente de cuatro clases según sea limitada con un objeto limitado, etc., según los factores de los cuatro jhānas, según la parte que conduce a la disminución (hānabhāgiya), etc., según la esfera de los sentidos (kāmāvacara), etc., y según el predominio (adhipati). Es de cinco clases en el sistema de cinco etapas (pañcakanaya) según los factores de los cinco jhānas.

สมาธิเอกกทุกวณฺณนา

Explicación de la concentración en grupos de uno y de dos

ตตฺถ เอกวิธโกฏฺฐาโส อุตฺตานตฺโถเยว. ทุวิธโกฏฺฐาเส ฉนฺนํ อนุสฺสติฏฺฐานานํ มรณสฺสติยา อุปสมานุสฺสติยา อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาย จตุธาตุววตฺถานสฺสาติ อิเมสํ วเสน ลทฺธจิตฺเตกคฺคตา, ยา จ อปฺปนาสมาธีนํ ปุพฺพภาเค เอกคฺคตา, อยํ อุปจารสมาธิ. ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปริกมฺมํ ปฐมสฺส ฌานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อาทิวจนโต ปน ยา ปริกมฺมานนฺตรา เอกคฺคตา, อยํ อปฺปนาสมาธีติ เอวํ อุปจารปฺปนาวเสน ทุวิโธ.

Entre ellos, la sección de una clase tiene un significado evidente. En la sección de dos clases, la unificación de la mente obtenida mediante estos diez temas: las seis recordaciones (anussati), la recordación de la muerte, la recordación de la paz (upasama), la percepción de la repulsividad en los alimentos y el análisis de los cuatro elementos; así como la unificación que ocurre en la etapa previa a las concentraciones de absorción, se denomina concentración de acceso (upacāra-samādhi). Pero según la declaración: "La preparación (parikamma) del primer jhāna es una condición por la condición de proximidad (anantara-paccaya) para el primer jhāna", etc., la unificación que sigue inmediatamente a la preparación (o al cambio de linaje) se denomina concentración de absorción (appanā-samādhi). Así es de dos clases según el acceso y la absorción.

ทุติยทุเก ตีสุ ภูมีสุ กุสลจิตฺเตกคฺคตา โลกิโย สมาธิ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา เอกคฺคตา โลกุตฺตโร สมาธีติ เอวํ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิโธ.

En el segundo par: la unificación de la mente sana en los tres planos (esferas de los sentidos, de la forma y sin forma) es la concentración mundana. La unificación asociada con el Noble Camino es la concentración supramundana. Así es de dos clases según lo mundano y lo supramundano.

ตติยทุเก จตุกฺกนเย ทฺวีสุ ปญฺจกนเย ตีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา สปฺปีติโก สมาธิ. อวเสเสสุ ทฺวีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา นิปฺปีติโก สมาธิ. อุปจารสมาธิ ปน สิยา สปฺปีติโก, สิยา นิปฺปีติโกติ เอวํ สปฺปีติกนิปฺปีติกวเสน ทุวิโธ.

En el tercer par: la unificación en los dos primeros jhānas según el sistema de cuatro y en los tres primeros según el sistema de cinco es la concentración con arrebato (sappītika). La unificación en los dos jhānas restantes es la concentración sin arrebato (nippītika). Sin embargo, la concentración de acceso puede ser con arrebato o sin arrebato. Así es de dos clases según si tiene arrebato o no.

จตุตฺถทุเก จตุกฺกนเย ตีสุ ปญฺจกนเย จตูสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา สุขสหคโต สมาธิ. อวเสสสฺมึ อุเปกฺขาสหคโต สมาธิ. อุปจารสมาธิ ปน สิยา สุขสหคโต, สิยา อุเปกฺขาสหคโตติ เอวํ สุขสหคตอุเปกฺขาสหคตวเสน ทุวิโธ.

En el cuarto par: la unificación en los tres primeros jhānas según el sistema de cuatro y en los cuatro primeros según el sistema de cinco es la concentración acompañada de felicidad (sukhasahagata). La unificación en el jhāna restante es la concentración acompañada de ecuanimidad (upekkhāsahagata). La concentración de acceso puede ser acompañada de felicidad o de ecuanimidad. Así es de dos clases según si está acompañada de felicidad o de ecuanimidad.

สมาธิติกวณฺณนา

Explicación de la concentración en grupos de tres

ติเกสุ ปฐมตฺติเก ปฏิลทฺธมตฺโต หีโน, นาติสุภาวิโต มชฺฌิโม, สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต ปณีโตติ เอวํ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน ติวิโธ.

En los grupos de tres, en la primera tríada: la concentración que recién se ha obtenido es inferior; la que no se ha cultivado mucho es media; y la que se ha cultivado bien y ha alcanzado la maestría (vasippatta) es superior. Así es de tres clases según sea inferior, media o superior.

ทุติยตฺติเก [Pg.83] ปฐมชฺฌานสมาธิ สทฺธึ อุปจารสมาธินา สวิตกฺกสวิจาโร. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺกวิจารมตฺโต. โย หิ วิตกฺกมตฺเตเยว อาทีนวํ ทิสฺวา วิจาเร อทิสฺวา เกวลํ วิตกฺกปฺปหานมตฺตํ อากงฺขมาโน ปฐมชฺฌานํ อติกฺกมติ, โส อวิตกฺกวิจารมตฺตํ สมาธึ ปฏิลภติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตุกฺกนเย ปน ทุติยาทีสุ ปญฺจกนเย ตติยาทีสุ ตีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา อวิตกฺกาวิจาโร สมาธีติ เอวํ สวิตกฺกสวิจาราทิวเสน ติวิโธ.

En la segunda tríada: la concentración del primer jhāna junto con la concentración de acceso es con pensamiento y examen (savitakka-savicāra). En el sistema de cinco, la concentración del segundo jhāna es sin pensamiento y con solo examen (avitakka-vicāramatta). Pues aquel que, viendo el peligro solo en el pensamiento pero no en el examen, desea únicamente abandonar el pensamiento y trasciende el primer jhāna, obtiene una concentración sin pensamiento y con solo examen; a esto se refiere lo dicho. En cuanto a la unificación de la mente en los tres jhānas restantes, es decir, del segundo en adelante en el sistema de cuatro, y del tercero en adelante en el sistema de cinco, es la concentración sin pensamiento ni examen (avitakka-avicāra). Así es de tres clases según si tiene pensamiento y examen, etc.

ตติยตฺติเก จตุกฺกนเย อาทิโต ทฺวีสุ ปญฺจกนเย จ ตีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา ปีติสหคโต สมาธิ. เตสฺเวว ตติเย จ จตุตฺเถ จ ฌาเน เอกคฺคตา สุขสหคโต สมาธิ. อวสาเน อุเปกฺขาสหคโต. อุปจารสมาธิ ปน ปีติสุขสหคโต วา โหติ อุเปกฺขาสหคโต วาติ เอวํ ปีติสหคตาทิวเสน ติวิโธ.

En la tercera tríada: la unificación en los dos primeros jhānas según el sistema de cuatro y en los tres primeros según el sistema de cinco es la concentración acompañada de arrebato (pītisahagata). En esos mismos sistemas, la unificación en el tercer jhāna (del sistema de cuatro) y en el cuarto jhāna (del sistema de cinco) es la concentración acompañada de felicidad (sukhasahagata). En el último jhāna, es acompañada de ecuanimidad. La concentración de acceso, por su parte, es acompañada de arrebato y felicidad, o bien de ecuanimidad. Así es de tres clases según si está acompañada de arrebato, etc.

จตุตฺถตฺติเก อุปจารภูมิยํ เอกคฺคตา ปริตฺโต สมาธิ. รูปาวจรารูปาวจรกุสเล เอกคฺคตา มหคฺคโต สมาธิ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา เอกคฺคตา อปฺปมาโณ สมาธีติ เอวํ ปริตฺตมหคฺคตปฺปมาณวเสน ติวิโธ.

En la cuarta tríada: la unificación en el nivel de acceso es la concentración limitada. La unificación en lo sano de la esfera de la forma (rūpāvacara) y de la esfera sin forma (arūpāvacara) es la concentración ampliada. La unificación asociada con el Noble Camino es la concentración inconmensurable. Así es de tres clases según sea limitada, ampliada o inconmensurable.

สมาธิจตุกฺกวณฺณนา

Explicación de la concentración en grupos de cuatro

จตุกฺเกสุ ปฐมจตุกฺเก อตฺถิ สมาธิ ทุกฺขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ, อตฺถิ ทุกฺขาปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ, อตฺถิ สุขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ, อตฺถิ สุขาปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญติ.

En los grupos de cuatro, en el primero de ellos: existe la concentración de progreso doloroso con conocimiento directo lento, existe la concentración de progreso doloroso con conocimiento directo rápido, existe la concentración de progreso agradable con conocimiento directo lento y existe la concentración de progreso agradable con conocimiento directo rápido.

ตตฺถ ปฐมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย ยาว ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารํ อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺตา สมาธิภาวนา ปฏิปทาติ วุจฺจติ. อุปจารโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อปฺปนา, ตาว ปวตฺตา ปญฺญา อภิญฺญาติ วุจฺจติ. สา ปเนสา ปฏิปทา เอกจฺจสฺส ทุกฺขา โหติ, นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺมสมุทาจารคหณตาย กิจฺฉา อสุขาเสวนาติ อตฺโถ. เอกจฺจสฺส ตทภาเวน สุขา. อภิญฺญาปิ เอกจฺจสฺส ทนฺธา โหติ มนฺทา อสีฆปฺปวตฺติ. เอกจฺจสฺส ขิปฺปา อมนฺทา สีฆปฺปวตฺติ.

Al respecto, el desarrollo de la concentración que ocurre desde la advertencia inicial hasta que surge el acceso a cada jhāna respectivo se denomina "progreso" (paṭipadā). El conocimiento que ocurre desde el acceso hasta la absorción se denomina "conocimiento directo" (abhiññā). Ese progreso es doloroso para algunos, lo que significa que es difícil y no se practica con facilidad debido a la densa ocurrencia de estados adversos como los obstáculos (nīvaraṇa). Para otros es agradable debido a la ausencia de estos. El conocimiento directo también es lento para algunos, siendo débil y sin un suceso rápido; para otros es rápido, no siendo débil y teniendo un suceso veloz.

ตตฺถ ยานิ ปรโต สปฺปายาสปฺปายานิ จ ปลิโพธุปจฺเฉทาทีนิ ปุพฺพกิจฺจานิ จ อปฺปนาโกสลฺลานิ จ วณฺณยิสฺสาม, เตสุ โย อสปฺปายเสวี [Pg.84] โหติ, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธา จ อภิญฺญา โหติ. สปฺปายเสวิโน สุขา ปฏิปทา ขิปฺปา จ อภิญฺญา. โย ปน ปุพฺพภาเค อสปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค สปฺปายเสวี โหติ, ปุพฺพภาเค วา สปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค อสปฺปายเสวี, ตสฺส โวมิสฺสกตา เวทิตพฺพา. ตถา ปลิโพธุปจฺเฉทาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ อสมฺปาเทตฺวา ภาวนมนุยุตฺตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. วิปริยาเยน สุขา. อปฺปนาโกสลฺลานิ ปน อสมฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธา อภิญฺญา โหติ. สมฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปา.

Entre estos, describiremos más adelante las condiciones adecuadas e inadecuadas (sappāya-asappāya), las tareas preliminares como cortar los impedimentos (palibodha), y la habilidad en la absorción (appanā-kosalla). De entre ellos, quien frecuenta lo inadecuado tiene un progreso doloroso y un conocimiento directo lento. Quien frecuenta lo adecuado tiene un progreso agradable y un conocimiento directo rápido. Sin embargo, para aquel que frecuenta lo inadecuado en la etapa inicial pero lo adecuado en la etapa posterior, o viceversa, se debe entender que hay una mezcla de ambas. Del mismo modo, para aquel que se dedica al desarrollo sin haber cumplido las tareas preliminares como cortar los impedimentos, el progreso es doloroso; en el caso contrario, es agradable. Para aquel que no posee habilidad en la absorción, el conocimiento directo es lento; para quien la posee, es rápido.

อปิจ ตณฺหาอวิชฺชาวเสน สมถวิปสฺสนาธิการวเสน จาปิ เอตาสํ ปเภโท เวทิตพฺโพ. ตณฺหาภิภูตสฺส หิ ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. อนภิภูตสฺส สุขา. อวิชฺชาภิภูตสฺส จ ทนฺธา อภิญฺญา โหติ. อนภิภูตสฺส ขิปฺปา. โย จ สมเถ อกตาธิกาโร, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. กตาธิการสฺส สุขา. โย ปน วิปสฺสนาย อกตาธิกาโร โหติ, ตสฺส ทนฺธา อภิญฺญา โหติ, กตาธิการสฺส ขิปฺปา. กิเลสินฺทฺริยวเสน จาปิ เอตาสํ ปเภโท เวทิตพฺโพ. ติพฺพกิเลสสฺส หิ มุทินฺทฺริยสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ ทนฺธา จ อภิญฺญา, ติกฺขินฺทฺริยสฺส ปน ขิปฺปา อภิญฺญา. มนฺทกิเลสสฺส จ มุทินฺทฺริยสฺส สุขา ปฏิปทา โหติ ทนฺธา จ อภิญฺญา. ติกฺขินฺทฺริยสฺส ปน ขิปฺปา อภิญฺญาติ.

Además, la distinción de estas [prácticas y conocimientos directos] debe entenderse según la influencia del deseo y la ignorancia, y según la práctica previa de la serenidad y el discernimiento. Para aquel que está dominado por el deseo, la práctica es dolorosa; para el que no está dominado, es placentera. Para aquel que está dominado por la ignorancia, el conocimiento directo es lento; para el que no está dominado, es rápido. Aquel que no ha practicado previamente la serenidad tiene una práctica dolorosa; el que la ha practicado tiene una práctica placentera. Aquel que no ha practicado previamente el discernimiento tiene un conocimiento directo lento; el que lo ha practicado tiene un conocimiento directo rápido. Asimismo, su distinción debe entenderse por la intensidad de las impurezas y la agudeza de las facultades. Para aquel con impurezas intensas y facultades débiles, la práctica es dolorosa y el conocimiento directo lento, pero para aquel con facultades agudas, el conocimiento directo es rápido. Para aquel con impurezas leves y facultades débiles, la práctica es placentera y el conocimiento directo lento, pero para aquel con facultades agudas, el conocimiento directo es rápido.

อิติ อิมาสุ ปฏิปทาอภิญฺญาสุ โย ปุคฺคโล ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาย จ อภิญฺญาย สมาธึ ปาปุณาติ, ตสฺส โส สมาธิ ทุกฺขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญติ วุจฺจติ. เอส นโย เสสตฺตเยปีติ เอวํ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิวเสน จตุพฺพิโธ.

Así, entre estas combinaciones de práctica y conocimiento directo, cuando una persona alcanza la concentración mediante una práctica dolorosa y un conocimiento directo lento, su concentración se denomina 'concentración de práctica dolorosa y conocimiento directo lento'. El mismo método se aplica a los otros tres casos; de este modo, existen cuatro tipos basados en la práctica dolorosa y el conocimiento directo lento, etc.

ทุติยจตุกฺเก อตฺถิ สมาธิ ปริตฺโต ปริตฺตารมฺมโณ, อตฺถิ ปริตฺโต อปฺปมาณารมฺมโณ, อตฺถิ อปฺปมาโณ ปริตฺตารมฺมโณ, อตฺถิ อปฺปมาโณ อปฺปมาณารมฺมโณติ. ตตฺถ โย สมาธิ อปฺปคุโณ อุปริฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อยํ ปริตฺโต. โย ปน อวฑฺฒิเต อารมฺมเณ ปวตฺโต, อยํ ปริตฺตารมฺมโณ. โย ปคุโณ สุภาวิโต, อุปริฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกติ, อยํ อปฺปมาโณ. โย จ วฑฺฒิเต อารมฺมเณ ปวตฺโต, อยํ อปฺปมาณารมฺมโณ. วุตฺตลกฺขณโวมิสฺสตาย ปน โวมิสฺสกนโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปริตฺตปริตฺตารมฺมณาทิวเสน จตุพฺพิโธ.

En el segundo grupo de cuatro, existe la concentración limitada con un objeto limitado, la concentración limitada con un objeto ilimitado, la concentración ilimitada con un objeto limitado y la concentración ilimitada con un objeto ilimitado. Aquí, aquella concentración que no es experta y no puede servir de base para un jhana superior es 'limitada'. Aquella que se produce sobre un objeto que no ha sido expandido es de 'objeto limitado'. La que es experta, está bien desarrollada y puede servir de base para un jhana superior es 'ilimitada'. La que se produce sobre un objeto expandido es de 'objeto ilimitado'. El método de combinación debe entenderse mediante la mezcla de las características mencionadas. De este modo, es de cuatro tipos según lo limitado con objeto limitado, etc.

ตติยจตุกฺเก [Pg.85] วิกฺขมฺภิตนีวรณานํ วิตกฺกวิจารปีติสุขสมาธีนํ วเสน ปญฺจงฺคิกํ ปฐมํ ฌานํ, ตโต วูปสนฺตวิตกฺกวิจารํ ติวงฺคิกํ ทุติยํ, ตโต วิรตฺตปีติกํ ทุวงฺคิกํ ตติยํ, ตโต ปหีนสุขํ อุเปกฺขาเวทนาสหิตสฺส สมาธิโน วเสน ทุวงฺคิกํ จตุตฺถํ. อิติ อิเมสํ จตุนฺนํ ฌานานํ องฺคภูตา จตฺตาโร สมาธี โหนฺติ. เอวํ จตุฌานงฺควเสน จตุพฺพิโธ.

En el tercer grupo de cuatro, el primer jhana posee cinco factores (pensamiento aplicado, pensamiento sostenido, júbilo, felicidad y concentración) mediante el alejamiento de los obstáculos; después de este, el segundo jhana posee tres factores al calmarse el pensamiento aplicado y el sostenido; tras este, el tercer jhana posee dos factores al desvanecerse el júbilo; y después de este, el cuarto jhana posee dos factores mediante la concentración acompañada de sensación de ecuanimidad, habiéndose abandonado la felicidad. Así, existen cuatro concentraciones que constituyen los factores de estos cuatro jhanas. De este modo, es de cuatro tipos según los factores de los cuatro jhanas.

จตุตฺถจตุกฺเก อตฺถิ สมาธิ หานภาคิโย, อตฺถิ ฐิติภาคิโย, อตฺถิ วิเสสภาคิโย, อตฺถิ นิพฺเพธภาคิโย. ตตฺถ ปจฺจนีกสมุทาจารวเสน หานภาคิยตา, ตทนุธมฺมตาย สติยา สณฺฐานวเสน ฐิติภาคิยตา, อุปริวิเสสาธิคมวเสน วิเสสภาคิยตา, นิพฺพิทาสหคตสญฺญามนสิการสมุทาจารวเสน นิพฺเพธภาคิยตา จ เวทิตพฺพา. ยถาห, ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ หานภาคินี ปญฺญา. ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ ฐิติภาคินี ปญฺญา. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิเสสภาคินี ปญฺญา. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสญฺหิตา นิพฺเพธภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙). ตาย ปน ปญฺญาย สมฺปยุตฺตา สมาธีปิ จตฺตาโร โหนฺตีติ. เอวํ หานภาคิยาทิวเสน จตุพฺพิโธ.

En el cuarto grupo de cuatro, existe la concentración que conduce a la disminución, la que conduce al estancamiento, la que conduce a la distinción y la que conduce a la penetración. Aquí, la condición de disminución debe entenderse por el surgimiento de estados adversos; la condición de estancamiento, por la firmeza de la atención adecuada a ese estado; la condición de distinción, por la consecución de un logro superior; y la condición de penetración, por el surgimiento constante de la percepción y la atención acompañadas de desencanto. Como se ha dicho: 'Para quien posee el primer jhana, si surgen percepciones y atención relacionadas con el deseo, su sabiduría conduce a la disminución. Si se establece la atención adecuada a dicho estado, su sabiduría conduce al estancamiento. Si surgen percepciones y atención sin pensamiento aplicado, su sabiduría conduce a la distinción. Si surgen percepciones y atención acompañadas de desencanto y vinculadas al desapego, su sabiduría conduce a la penetración'. Las concentraciones asociadas con estos cuatro tipos de sabiduría también son cuatro. De este modo, es de cuatro tipos según lo que conduce a la disminución, etc.

ปญฺจมจตุกฺเก กามาวจโร สมาธิ, รูปาวจโร สมาธิ, อรูปาวจโร สมาธิ, อปริยาปนฺโน สมาธีติ เอวํ จตฺตาโร สมาธี. ตตฺถ สพฺพาปิ อุปจาเรกคฺคตา กามาวจโร สมาธิ. ตถา รูปาวจราทิกุสลจิตฺเตกคฺคตา อิตเร ตโยติ เอวํ กามาวจราทิวเสน จตุพฺพิโธ.

En el quinto grupo de cuatro, se encuentran la concentración de la esfera del sentido, la de la esfera de la forma, la de la esfera sin forma y la concentración no incluida [supramundana]. Así son las cuatro concentraciones. Aquí, toda unificación de la mente en el nivel de acceso es concentración de la esfera del sentido. Del mismo modo, la unificación de la mente en los estados saludables de la esfera de la forma, etc., constituyen las otras tres. De este modo, es de cuatro tipos según la esfera del sentido, etc.

ฉฏฺฐจตุกฺเก ‘‘ฉนฺทํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธึ, ลภติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ, อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธิ…เป… วีริยํ เจ ภิกฺขุ…เป… จิตฺตํ เจ ภิกฺขุ…เป… วีมํสํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธึ, ลภติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ, อยํ วุจฺจติ วีมํสาสมาธี’’ติ (วิภ. ๔๓๒; สํ. นิ. ๓.๘๒๕) เอวํ อธิปติวเสน จตุพฺพิโธ.

En el sexto grupo de cuatro: 'Si un monje, haciendo de la voluntad el factor predominante, obtiene la concentración y la unificación de la mente, esto se llama concentración de voluntad... si un monje hace de la energía... si un monje hace de la mente... si un monje, haciendo de la investigación el factor predominante, obtiene la concentración y la unificación de la mente, esto se llama concentración de investigación'. De este modo, es de cuatro tipos según el factor predominante.

ปญฺจเก [Pg.86] ยํ จตุกฺกเภเท วุตฺตํ ทุติยํ ฌานํ, ตํ วิตกฺกมตฺตาติกฺกเมน ทุติยํ, วิตกฺกวิจาราติกฺกเมน ตติยนฺติ เอวํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปญฺจ ฌานานิ เวทิตพฺพานิ. เตสํ องฺคภูตา จ ปญฺจ สมาธีติ เอวํ ปญฺจฌานงฺควเสน ปญฺจวิธตา เวทิตพฺพา.

En el grupo de cinco, el segundo jhana mencionado en la división cuádruple se divide en dos: el segundo jhana mediante la superación únicamente del pensamiento aplicado, y el tercer jhana mediante la superación tanto del pensamiento aplicado como del sostenido; así deben entenderse los cinco jhanas. Las concentraciones que son factores de estos también son cinco. De este modo, debe entenderse el carácter quíntuple de la concentración según los factores de los cinco jhanas.

๔๐. โก จสฺส สํกิเลโส กึ โวทานนฺติ เอตฺถ ปน วิสฺสชฺชนํ วิภงฺเค วุตฺตเมว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘สํกิเลสนฺติ หานภาคิโย ธมฺโม. โวทานนฺติ วิเสสภาคิโย ธมฺโม’’ติ (วิภ. ๘๒๘). ตตฺถ ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ หานภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อิมินา นเยน หานภาคิยธมฺโม เวทิตพฺโพ. ‘‘อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิเสสภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อิมินา นเยน วิเสสภาคิยธมฺโม เวทิตพฺโพ.

40. En cuanto a '¿cuál es su corrupción y cuál su purificación?', la respuesta ya ha sido dada en el Vibhanga. Pues allí se dice: 'La corrupción es el estado que conduce a la disminución. La purificación es el estado que conduce a la distinción'. En ese contexto, el estado que conduce a la disminución debe entenderse mediante el método: 'Para quien posee el primer jhana, si surgen percepciones y atención relacionadas con el deseo, su sabiduría conduce a la disminución'. El estado que conduce a la distinción debe entenderse mediante el método: 'Si surgen percepciones y atención sin pensamiento aplicado, su sabiduría conduce a la distinción'.

ทสปลิโพธวณฺณนา

Explicación de los diez impedimentos

๔๑. กถํ ภาเวตพฺโพติ เอตฺถ ปน โย ตาว อยํ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิโธติอาทีสุ อริยมคฺคสมฺปยุตฺโต สมาธิ วุตฺโต, ตสฺส ภาวนานโย ปญฺญาภาวนานเยเนว สงฺคหิโต. ปญฺญาย หิ ภาวิตาย โส ภาวิโต โหติ. ตสฺมา ตํ สนฺธาย เอวํ ภาเวตพฺโพติ น กิญฺจิ วิสุํ วทาม.

41. En cuanto a '¿cómo debe desarrollarse?', de entre los tipos de concentración mencionados anteriormente como de dos tipos según lo mundano y supramundano, etc., el método de desarrollo de la concentración asociada con el camino noble ya está incluido en el método de desarrollo de la sabiduría. Pues una vez que la sabiduría ha sido desarrollada, dicha concentración también queda desarrollada. Por lo tanto, con respecto a esa concentración del camino, no decimos nada por separado.

โย ปนายํ โลกิโย, โส วุตฺตนเยน สีลานิ วิโสเธตฺวา สุปริสุทฺเธ สีเล ปติฏฺฐิเตน ยฺวาสฺส ทสสุ ปลิโพเธสุ ปลิโพโธ อตฺถิ, ตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน จริยานุกูลํ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหรนฺเตน ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา สพฺพํ ภาวนาวิธานํ อปริหาเปนฺเตน ภาเวตพฺโพติ อยเมตฺถ สงฺเขโป.

En cuanto a esta concentración mundana, habiendo purificado la virtud según el método mencionado y establecido en una virtud bien pura, aquel que tenga cualquiera de los diez obstáculos debe cortarlo, acercarse a un buen amigo que otorgue un tema de meditación, recibir uno de los cuarenta temas de meditación adecuado a su propio temperamento, abandonar un monasterio inapropiado para el desarrollo de la concentración y, viviendo en un monasterio adecuado, habiendo cortado los pequeños obstáculos, debe desarrollarla sin descuidar ningún procedimiento de meditación; este es el resumen sobre este punto.

อยํ ปน วิตฺถาโร, ยํ ตาว วุตฺตํ ‘‘ยฺวาสฺส ทสสุ ปลิโพเธสุ ปลิโพโธ อตฺถิ, ตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา’’ติ, เอตฺถ –

Esta es la explicación detallada. En lo que respecta a lo dicho anteriormente: «aquel que tenga cualquiera de los diez obstáculos debe cortarlo», aquí [se explica]:

อาวาโส จ กุลํ ลาโภ, คโณ กมฺมญฺจ ปญฺจมํ;

อทฺธานํ ญาติ อาพาโธ, คนฺโถ อิทฺธีติ เต ทสาติ. –

«El lugar de residencia, la familia, la ganancia, el grupo y, en quinto lugar, el trabajo; el viaje, los parientes, la enfermedad, el estudio y los poderes [psíquicos]: estos son los diez».

อิเม [Pg.87] ทส ปลิโพธา นาม. ตตฺถ อาวาโสเยว อาวาสปลิโพโธ. เอส นโย กุลาทีสุ.

Estos diez se llaman obstáculos. Entre ellos, el lugar de residencia mismo es el obstáculo del lugar de residencia. Este mismo principio se aplica a la familia y demás.

ตตฺถ อาวาโสติ เอโกปิ โอวรโก วุจฺจติ เอกมฺปิ ปริเวณํ สกโลปิ สงฺฆาราโม. สฺวายํ น สพฺพสฺเสว ปลิโพโธ โหติ. โย ปเนตฺถ นวกมฺมาทีสุ อุสฺสุกฺกํ วา อาปชฺชติ, พหุภณฺฑสนฺนิจโย วา โหติ, เยน เกนจิ วา การเณน อเปกฺขวา ปฏิพทฺธจิตฺโต, ตสฺเสว ปลิโพโธ โหติ, น อิตรสฺส.

Allí, por «lugar de residencia» se entiende una sola habitación, un recinto o todo un monasterio. Este no es un obstáculo para todos. Sin embargo, es un obstáculo para aquel que se dedica a obras de construcción o similares, o que acumula muchos bienes, o que por cualquier razón tiene apego y su mente está ligada a él; pero no para otro.

ตตฺริทํ วตฺถุ – ทฺเว กิร กุลปุตฺตา อนุราธปุรา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ถูปาราเม ปพฺพชึสุ. เตสุ เอโก ทฺเว มาติกา ปคุณา กตฺวา ปญฺจวสฺสิโก หุตฺวา ปวาเรตฺวา ปาจินขณฺฑราชึ นาม คโต. เอโก ตตฺเถว วสติ. ปาจินขณฺฑราชิคโต ตตฺถ จิรํ วสิตฺวา เถโร หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘ปฏิสลฺลานสารุปฺปมิทํ ฐานํ, หนฺท นํ สหายกสฺสาปิ อาโรเจมี’’ติ. ตโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ถูปารามํ ปาวิสิ. ปวิสนฺตํเยว จ นํ ทิสฺวา สมานวสฺสิกตฺเถโร ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิคฺคเหตฺวา วตฺตํ อกาสิ. อาคนฺตุกตฺเถโร เสนาสนํ ปวิสิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ เม สหาโย สปฺปึ วา ผาณิตํ วา ปานกํ วา เปเสสฺสติ. อยญฺหิ อิมสฺมึ นคเร จิรนิวาสี’’ติ. โส รตฺตึ อลทฺธา ปาโต จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ อุปฏฺฐาเกหิ คหิตํ ยาคุขชฺชกํ เปเสสฺสตี’’ติ. ตมฺปิ อทิสฺวา ‘‘ปหิณนฺตา นตฺถิ, ปวิฏฺฐสฺส มญฺเญ ทสฺสตี’’ติ ปาโตว เตน สทฺธึ คามํ ปาวิสิ. เต ทฺเว เอกํ วีถึ จริตฺวา อุฬุงฺกมตฺตํ ยาคุํ ลภิตฺวา อาสนสาลายํ นิสีทิตฺวา ปิวึสุ. ตโต อาคนฺตุโก จินฺเตสิ ‘‘นิพทฺธยาคุ มญฺเญ นตฺถิ, ภตฺตกาเล อิทานิ มนุสฺสา ปณีตํ ภตฺตํ ทสฺสนฺตี’’ติ, ตโต ภตฺตกาเลปิ ปิณฺฑาย จริตฺวา ลทฺธเมว ภุญฺชิตฺวา อิตโร อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สพฺพกาลํ เอวํ ยาเปถา’’ติ? อามาวุโสติ. ภนฺเต, ปาจินขณฺฑราชิ ผาสุกา, ตตฺถ คจฺฉามาติ. เถโร นครโต ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมนฺโต กุมฺภการคามมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. อิตโร อาห – ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, อิมํ มคฺคํ ปฏิปนฺนตฺถา’’ติ? นนุ ตฺวมาวุโส, ปาจินขณฺฑราชิยา วณฺณํ อภาสีติ? กึ ปน, ภนฺเต, ตุมฺหากํ เอตฺตกํ กาลํ วสิตฏฺฐาเน น โกจิ อติเรกปริกฺขาโร อตฺถีติ? อามาวุโส มญฺจปีฐํ สงฺฆิกํ, ตํ ปฏิสามิตเมว, อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถีติ. มยฺหํ ปน, ภนฺเต[Pg.88], กตฺตรทณฺโฑ เตลนาฬิ อุปาหนตฺถวิกา จ ตตฺเถวาติ. ตยาวุโส, เอกทิวสํ วสิตฺวา เอตฺตกํ ฐปิตนฺติ? อาม, ภนฺเต. โส ปสนฺนจิตฺโต เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ตุมฺหาทิสานํ, ภนฺเต, สพฺพตฺถ อรญฺญวาโสเยว. ถูปาราโม จตุนฺนํ พุทฺธานํ ธาตุนิธานฏฺฐานํ, โลหปาสาเท สปฺปายํ ธมฺมสฺสวนํ มหาเจติยทสฺสนํ เถรทสฺสนญฺจ ลพฺภติ, พุทฺธกาโล วิย ปวตฺตติ. อิเธว ตุมฺเห วสถา’’ติ ทุติยทิวเส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา สยเมว อคมาสีติ. อีทิสสฺส อาวาโส น ปลิโพโธ โหติ.

Al respecto, existe esta historia: se dice que dos jóvenes de buena familia salieron de Anurādhapura y, en orden, se ordenaron en Thūpārāme. Entre ellos, uno dominó los dos códigos (mātikā) y, al cumplir cinco años de monje y realizar la invitación de fin de retiro (pavāretvā), se dirigió a un lugar llamado Pācinakhaṇḍarāji. El otro se quedó en el mismo Thūpārāme. El que fue a Pācinakhaṇḍarāji vivió allí mucho tiempo y, habiéndose convertido en un anciano (thero), pensó: «Este lugar es adecuado para el retiro solitario; bien, se lo haré saber también a mi compañero». Salió de allí y, siguiendo su camino, entró en Thūpārāme. Al verlo entrar, el anciano de su misma antigüedad salió a recibirlo, tomó su cuenco y mantos, y cumplió con los deberes de hospitalidad. El anciano visitante entró en el alojamiento y pensó: «Ahora mi compañero me enviará mantequilla clarificada, o melaza, o alguna bebida, pues él ha residido en esta ciudad por mucho tiempo». Al no recibir nada durante la noche, pensó por la mañana: «Ahora me enviará gachas y comida sólida recibida de sus benefactores». Al no ver eso tampoco, pensó: «No hay nadie que lo envíe; supongo que me lo dará cuando entre [al pueblo]». Por la mañana temprano entró en el pueblo con él. Los dos recorrieron una calle y, tras recibir apenas un cucharón de gachas, se sentaron en el salón y bebieron. Luego el visitante pensó: «Supongo que no hay gachas de forma regular; ahora, a la hora de la comida, la gente dará comida excelente». A la hora de comer, después de caminar por limosna y comer solo lo recibido, el otro le preguntó: «¿Venerable señor, siempre se mantiene de esta manera?». «Sí, amigo». «Venerable señor, Pācinakhaṇḍarāji es un lugar agradable, vayamos allá». El anciano, saliendo de la ciudad por la puerta sur, tomó el camino hacia la aldea de los alfareros. El otro le preguntó: «¿Pero por qué, venerable señor, ha tomado este camino?». «¿Acaso tú, amigo, no elogiaste Pācinakhaṇḍarāji?». «¿Pero es que, venerable señor, no tiene usted ninguna pertenencia extra en el lugar donde ha vivido tanto tiempo?». «Sí, amigo, la cama y la silla pertenecen a la comunidad, y ya están guardadas; no hay nada más». «Pero para mí, venerable señor, mi bastón, mi tubo de aceite y mi bolsa para sandalias están todavía allí [en el monasterio]». «¿Amigo, habiendo vivido allí un solo día, has dejado tanto?». «Sí, venerable señor». Él, con el corazón lleno de fe, se inclinó ante el anciano y dijo: «Venerable señor, para personas como usted, cualquier lugar es una vida en el bosque. Thūpārāme es el lugar donde se guardan las reliquias de cuatro Budas; en el Lohapāsāda se tiene la oportunidad de escuchar el Dhamma de forma adecuada, de ver la Gran Estupa (Mahācetiya) y de ver a los ancianos; es como si fuera el tiempo del Buda. Quédense ustedes aquí mismo». Al día siguiente, tomó su cuenco y mantos y se marchó solo. Así es la historia. Para alguien como él, el lugar de residencia no es un obstáculo.

กุลนฺติ ญาติกุลํ วา อุปฏฺฐากกุลํ วา. เอกจฺจสฺส หิ อุปฏฺฐากกุลมฺปิ ‘‘สุขิเตสุ สุขิโต’’ติอาทินา (วิภ. ๘๘๘; สํ. นิ. ๔.๒๔๑) นเยน สํสฏฺฐสฺส วิหรโต ปลิโพโธ โหติ, โส กุลมานุสเกหิ วินา ธมฺมสฺสวนาย สามนฺตวิหารมฺปิ น คจฺฉติ. เอกจฺจสฺส มาตาปิตโรปิ ปลิโพธา น โหนฺติ, โกรณฺฑกวิหารวาสิตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺยทหรภิกฺขุโน วิย.

«Familia» se refiere tanto a la familia de parientes como a la familia de benefactores. Pues, para aquel que vive enredado bajo el lema «feliz cuando ellos son felices», incluso una familia de benefactores es un obstáculo; tal persona no puede ir ni siquiera a un monasterio cercano a escuchar el Dhamma sin los miembros de la familia. Para otros, ni siquiera sus propios padres son obstáculos, como en el caso del joven monje sobrino del anciano que residía en el monasterio de Koraṇḍaka.

โส กิร อุทฺเทสตฺถํ โรหณํ อคมาสิ. เถรภคินีปิ อุปาสิกา สทา เถรํ ตสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉติ. เถโร เอกทิวสํ ทหรํ อาเนสฺสามีติ โรหณาภิมุโข ปายาสิ. ทหโรปิ ‘‘จิรํ เม อิธ วุตฺถํ, อุปชฺฌายํ ทานิ ปสฺสิตฺวา อุปาสิกาย จ ปวตฺตึ ญตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ โรหณโต นิกฺขมิ. เต อุโภปิ คงฺคาตีเร สมาคจฺฉึสุ. โส อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล เถรสฺส วตฺตํ กตฺวา ‘‘กุหึ ยาสี’’ติ ปุจฺฉิโต ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เถโร สุฏฺฐุ เต กตํ, อุปาสิกาปิ สทา ปุจฺฉติ, อหมฺปิ เอตทตฺถเมว อาคโต, คจฺฉ ตฺวํ, อหํ ปน อิเธว อิมํ วสฺสํ วสิสฺสามีติ ตํ อุยฺโยเชสิ. โส วสฺสูปนายิกทิวเสเยว ตํ วิหารํ ปตฺโต. เสนาสนมฺปิสฺส ปิตรา การิตเมว ปตฺตํ.

Se dice que él fue a Rohaṇa con el propósito de estudiar. La hermana del anciano, una seguidora laica, siempre preguntaba al anciano por las noticias de él. Un día, el anciano partió hacia Rohaṇa pensando: «Traeré al joven». El joven también salió de Rohaṇa pensando: «He vivido aquí mucho tiempo; ahora, después de ver a mi preceptor y conocer las noticias de la seguidora laica, regresaré». Ambos se encontraron a orillas del río Ganges. Él, tras cumplir con sus deberes hacia el anciano bajo un árbol, al ser preguntado: «¿A dónde vas?», le explicó el motivo. El anciano dijo: «Has hecho bien; la seguidora laica siempre pregunta por ti. Yo también he venido con ese mismo propósito. Ve tú; yo, por mi parte, me quedaré aquí para este retiro de las lluvias». Y lo despidió. Él llegó a aquel monasterio precisamente el día de la entrada al retiro de las lluvias. Se le asignó un alojamiento que había sido construido por su propio padre.

อถสฺส ปิตา ทุติยทิวเส อาคนฺตฺวา ‘‘กสฺส, ภนฺเต, อมฺหากํ เสนาสนํ ปตฺต’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘อาคนฺตุกสฺส ทหรสฺสา’’ติ สุตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ เสนาสเน วสฺสํ อุปคตสฺส วตฺตํ อตฺถี’’ติ. กึ อุปาสกาติ? เตมาสํ อมฺหากํเยว ฆเร ภิกฺขํ คเหตฺวา ปวาเรตฺวา คมนกาเล อาปุจฺฉิตพฺพนฺติ. โส ตุณฺหิภาเวน อธิวาเสสิ. อุปาสโกปิ ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺหากํ อาวาเส เอโก [Pg.89] อาคนฺตุโก อยฺโย อุปคโต สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาตพฺโพ’’ติ อาห. อุปาสิกา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาเทสิ. ทหโรปิ ภตฺตกาเล ญาติฆรํ อคมาสิ. น นํ โกจิ สญฺชานิ.

Entonces, su padre acudió al monasterio al día siguiente y, al preguntar: «Venerables, ¿a qué monje le ha correspondido nuestra vivienda?», y escuchar que «al joven monje visitante», se acercó a él, le rindió homenaje y dijo: «Venerable, existe un deber para aquel que ha pasado el retiro de las lluvias en nuestra vivienda». Al ser preguntado: «¿Qué deber, devoto?», respondió: «Durante los tres meses, debe tomar sus alimentos únicamente en nuestra casa y, tras realizar la ceremonia de Pavāraṇā, al momento de partir, debe informarnos». Él aceptó mediante el silencio. El devoto, tras regresar a su casa, dijo: «En nuestra vivienda se ha establecido un noble monje visitante; debe ser atendido con esmero». La devota, aceptando con un «está bien», preparó exquisitos alimentos sólidos y blandos. El joven monje, a la hora de la comida, se dirigió a la casa de sus familiares. Nadie lo reconoció.

โส เตมาสมฺปิ ตตฺถ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา วสฺสํวุตฺโถ ‘‘อหํ คจฺฉามี’’ติ อาปุจฺฉิ. อถสฺส ญาตกา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, คจฺฉถา’’ติ ทุติยทิวเส ฆเรเยว โภเชตฺวา เตลนาฬึ ปูเรตฺวา เอกํ คุฬปิณฺฑํ นวหตฺถญฺจ สาฏกํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ อาหํสุ. โส อนุโมทนํ กตฺวา โรหณาภิมุโข ปายาสิ.

Él consumió allí su comida de limosna durante los tres meses y, habiendo completado el retiro de las lluvias, solicitó permiso diciendo: «Me marcho». Entonces sus familiares le dijeron: «Venerable, marche mañana», y al día siguiente, tras alimentarlo en la propia casa, llenaron un recipiente con aceite y, dándole un trozo de azúcar y una tela de nueve codos, dijeron: «Venerable, puede marcharse». Él, tras expresar su regocijo, partió con rumbo hacia Rohaṇa.

อุปชฺฌาโยปิสฺส ปวาเรตฺวา ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺโต ปุพฺเพ ทิฏฺฐฏฺฐาเนเยว ตํ อทฺทส. โส อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล เถรสฺส วตฺตํ อกาสิ. อถ นํ เถโร ปุจฺฉิ ‘‘กึ, ภทฺทมุข, ทิฏฺฐา เต อุปาสิกา’’ติ? โส ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ สพฺพํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา เตน เตเลน เถรสฺส ปาเท มกฺเขตฺวา คุเฬน ปานกํ กตฺวา ตมฺปิ สาฏกํ เถรสฺเสว ทตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, โรหณํเยว สปฺปาย’’นฺติ อคมาสิ. เถโรปิ วิหารํ อาคนฺตฺวา ทุติยทิวเส โกรณฺฑกคามํ ปาวิสิ.

Su preceptor, tras realizar la Pavāraṇā, venía por el camino en dirección opuesta y lo encontró en el mismo lugar donde se habían visto antes. Él cumplió con sus deberes hacia el monje anciano bajo la sombra de un árbol. Entonces el anciano le preguntó: «¿Has visto, joven de semblante bondadoso, a la devota?». Él respondió: «Sí, venerable», y tras relatarle todo lo sucedido, ungió los pies del anciano con aquel aceite, preparó una bebida con el azúcar y, entregando también aquella tela al propio anciano, le rindió homenaje y dijo: «Venerable, para mí solo Rohaṇa es adecuado», y partió. El anciano, por su parte, llegó al monasterio y, al día siguiente, entró en la aldea de Koraṇḍaka.

อุปาสิกาปิ ‘‘มยฺหํ ภาตา มม ปุตฺตํ คเหตฺวา อิทานิ อาคจฺฉตี’’ติ สทา มคฺคํ โอโลกยมานาว ติฏฺฐติ. สา ตํ เอกกเมว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มโต เม มญฺเญ ปุตฺโต, อยํ เถโร เอกโกว อาคจฺฉตี’’ติ เถรสฺส ปาทมูเล นิปติตฺวา ปริเทวมานา โรทิ. เถโร ‘‘นูน ทหโร อปฺปิจฺฉตาย อตฺตานํ อชานาเปตฺวาว คโต’’ติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ปตฺตตฺถวิกโต ตํ สาฏกํ นีหริตฺวา ทสฺเสติ.

La devota también permanecía mirando siempre el camino, pensando: «Mi hermano vendrá trayendo a mi hijo». Al ver al anciano venir completamente solo, pensó: «Creo que mi hijo ha muerto, pues este anciano viene solo», y postrándose a los pies del anciano, lloró lamentándose profundamente. El anciano pensó: «Seguramente el joven monje, debido a su poca ambición y para no darse a conocer, se ha marchado», y tras consolarla y relatarle todo lo sucedido, sacó aquella tela de la bolsa de su cuenco y se la mostró.

อุปาสิกา ปสีทิตฺวา ปุตฺเตน คตทิสาภิมุขา อุเรน นิปชฺชิตฺวา นมสฺสมานา อาห – ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสทิสํ วต มญฺเญ ภิกฺขุํ กายสกฺขึ กตฺวา ภควา รถวินีตปฏิปทํ (ม. นิ. ๑.๒๕๒ อาทโย), นาลกปฏิปทํ (สุ. นิ. ๖๘๔ อาทโย), ตุวฏฺฏกปฏิปทํ (สุ. นิ. ๙๒๑ อาทโย), จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามตาทีปกํ มหาอริยวํสปฏิปทญฺจ (อ. นิ. ๔.๒๘; ที. นิ. ๓.๓๐๙) เทเสสิ. วิชาตมาตุยา นาม เคเห เตมาสํ ภุญฺชมาโนปิ ‘อหํ [Pg.90] ปุตฺโต ตฺวํ มาตา’ติ น วกฺขติ, อโห อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ. เอวรูปสฺส มาตาปิตโรปิ ปลิโพธา น โหนฺติ, ปเคว อญฺญํ อุปฏฺฐากกุล’’นฺติ.

La devota, llena de fe y postrándose sobre su pecho hacia la dirección en la que su hijo se había marchado, dijo rindiendo homenaje: «¡Qué asombroso! Creo que el Bienaventurado enseñó la práctica del Rathavinīta, la práctica de Nālaka, la práctica de Tuvaṭṭaka y la gran práctica de los Ariyavaṃsa —que muestra el deleite en la meditación y el contentamiento con los cuatro requisitos— tomando como testigo vivo a un monje como mi hijo. Aun comiendo durante tres meses en la casa de la madre que lo dio a luz, no dijo: 'Yo soy el hijo, tú eres la madre'. ¡Oh, qué hombre tan extraordinario!». Para un hombre de tal naturaleza, incluso los padres no son un obstáculo (palibodha), cuánto menos cualquier otra familia que lo asista.

ลาโภติ จตฺตาโร ปจฺจยา. เต กถํ ปลิโพธา โหนฺติ? ปุญฺญวนฺตสฺส หิ ภิกฺขุโน คตคตฏฺฐาเน มนุสฺสา มหาปริวาเร ปจฺจเย เทนฺติ. โส เตสํ อนุโมเทนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺโต สมณธมฺมํ กาตุํ น โอกาสํ ลภติ. อรุณุคฺคมนโต ยาว ปฐมยาโม, ตาว มนุสฺสสํสคฺโค น อุปจฺฉิชฺชติ. ปุน พลวปจฺจูเสเยว พาหุลฺลิกปิณฺฑปาติกา อาคนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, อสุโก อุปาสโก อุปาสิกา อมจฺโจ อมจฺจธีตา ตุมฺหากํ ทสฺสนกามา’’ติ วทนฺติ, โส คณฺหาวุโส, ปตฺตจีวรนฺติ คมนสชฺโชว โหตีติ นิจฺจพฺยาวโฏ, ตสฺเสว เต ปจฺจยา ปลิโพธา โหนฺติ. เตน คณํ ปหาย ยตฺถ นํ น ชานนฺติ, ตตฺถ เอกเกน จริตพฺพํ. เอวํ โส ปลิโพโธ อุปจฺฉิชฺชตีติ.

La ganancia (lābha) se refiere a los cuatro requisitos. ¿Cómo se convierten estos en obstáculos? En el caso de un monje de gran mérito, las personas en cada lugar al que va le ofrecen requisitos con gran séquito. Él, al expresar su regocijo y enseñar el Dhamma a esas personas, no encuentra oportunidad para realizar sus deberes monásticos (samaṇadhamma). Desde el amanecer hasta la primera vigilia de la noche, el contacto con la gente no cesa. De nuevo, al alba, llegan monjes que desean abundancia de limosnas y dicen: «Venerable, tal devoto, tal devota, el ministro o la hija del ministro desean veros». Él, diciendo: «Toma, amigo, el cuenco y el manto», está siempre listo para partir, estando así constantemente ocupado; para él, esos requisitos son obstáculos. Por ello, dejando al grupo, debe morar solo en un lugar donde no lo conozcan. De esta manera, ese obstáculo se corta.

คโณติ สุตฺตนฺติกคโณ วา อาภิธมฺมิกคโณ วา, โย ตสฺส อุทฺเทสํ วา ปริปุจฺฉํ วา เทนฺโต สมณธมฺมสฺส โอกาสํ น ลภติ, ตสฺเสว คโณ ปลิโพโธ โหติ, เตน โส เอวํ อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ. สเจ เตสํ ภิกฺขูนํ พหุ คหิตํ โหติ, อปฺปํ อวสิฏฺฐํ, ตํ นิฏฺฐเปตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตพฺพํ. สเจ อปฺปํ คหิตํ, พหุ อวสิฏฺฐํ, โยชนโต ปรํ อคนฺตฺวา อนฺโตโยชนปริจฺเฉเท อญฺญํ คณวาจกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิเม อายสฺมา อุทฺเทสาทีหิ สงฺคณฺหตู’’ติ วตฺตพฺพํ. เอวํ อลภมาเนน ‘‘มยฺหมาวุโส, เอกํ กิจฺจํ อตฺถิ, ตุมฺเห ยถาผาสุกฏฺฐานานิ คจฺฉถา’’ติ คณํ ปหาย อตฺตโน กมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ.

El grupo (gaṇa) se refiere tanto al grupo de estudio de los Suttas como al del Abhidhamma. Quien, al impartir lecciones o responder dudas a dicho grupo, no encuentra oportunidad para los deberes monásticos, para él el grupo es un obstáculo; por lo tanto, debe cortarlo de la siguiente manera. Si esos monjes han aprendido mucho y queda poco por aprender, debe terminar aquello y entrar en el bosque. Si han aprendido poco y queda mucho, sin alejarse más de una legua (yojana), debe acudir a otro maestro de grupo dentro de ese límite y decirle: «Que el venerable asista a estos monjes con las lecciones y demás enseñanzas». Si no encuentra a nadie, debe decir: «Amigos, tengo un asunto importante; id a donde os sea más cómodo», y dejando al grupo, debe realizar su propia labor monástica.

กมฺมนฺติ นวกมฺมํ. ตํ กโรนฺเตน วฑฺฒกีอาทีหิ ลทฺธาลทฺธํ ชานิตพฺพํ, กตากเต อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชิตพฺพนฺติ สพฺพทา ปลิโพโธ โหติ. โสปิ เอวํ อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ, สเจ อปฺปํ อวสิฏฺฐํ โหติ นิฏฺฐเปตพฺพํ. สเจ พหุ, สงฺฆิกญฺเจ นวกมฺมํ, สงฺฆสฺส วา สงฺฆภารหารกภิกฺขูนํ วา นิยฺยาเทตพฺพํ. อตฺตโน สนฺตกญฺเจ, อตฺตโน ภารหารกานํ นิยฺยาเทตพฺพํ. ตาทิเส อลภนฺเตน สงฺฆสฺส ปริจฺจชิตฺวา คนฺตพฺพนฺติ.

La labor (kamma) se refiere a las nuevas construcciones o reparaciones (navakamma). Para quien las realiza, debe saber qué han obtenido o no los carpinteros y otros trabajadores, y debe preocuparse por lo que se ha hecho o queda por hacer; por ello, siempre es un obstáculo. Este también debe cortarse así: si queda poco por terminar, debe completarse. Si queda mucho, si es una labor de la comunidad (saṅghika), debe entregarse a la comunidad o a los monjes encargados de los asuntos de la comunidad. Si es de su propiedad personal, debe entregarse a sus propios encargados. Si no encuentra a tales personas, debe abandonarlo a la comunidad y marcharse.

อทฺธานนฺติ [Pg.91] มคฺคคมนํ. ยสฺส หิ กตฺถจิ ปพฺพชฺชาเปกฺโข วา โหติ, ปจฺจยชาตํ วา กิญฺจิ ลทฺธพฺพํ โหติ. สเจ ตํ อลภนฺโต น สกฺโกติ อธิวาเสตุํ, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺสปิ คมิกจิตฺตํ นาม ทุปฺปฏิวิโนทนียํ โหติ, ตสฺมา คนฺตฺวา ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวาว สมณธมฺเม อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพนฺติ.

El viaje (addhāna) se refiere a emprender un camino. Pues si alguien tiene a alguien esperando para ser ordenado en algún lugar, o hay algún requisito que deba recibir, y si al no recibirlo no puede estar tranquilo, incluso si entra en el bosque para practicar los deberes monásticos, el pensamiento de viajar es difícil de apartar. Por lo tanto, debe ir, concluir ese asunto y solo entonces esforzarse en los deberes monásticos.

ญาตีติ วิหาเร อาจริยุปชฺฌายสทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสมานุปชฺฌายกสมานาจริยกา, ฆเร มาตา ปิตา ภาตาติ เอวมาทิกา. เต คิลานา อิมสฺส ปลิโพธา โหนฺติ, ตสฺมา โส ปลิโพโธ อุปฏฺฐหิตฺวา เตสํ ปากติกกรเณน อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ.

Los familiares (ñātī) son, en el monasterio: el maestro, el preceptor, el compañero de celda, el discípulo cercano, los que comparten el mismo preceptor y los que comparten el mismo maestro; y en el hogar: la madre, el padre, el hermano, entre otros. Si ellos enferman, son obstáculos para el yogui; por lo tanto, ese obstáculo debe cortarse cuidándolos y devolviéndoles su estado normal de salud.

ตตฺถ อุปชฺฌาโย ตาว คิลาโน สเจ ลหุํ น วุฏฺฐาติ, ยาวชีวมฺปิ ปฏิชคฺคิตพฺโพ. ตถา ปพฺพชฺชาจริโย อุปสมฺปทาจริโย สทฺธิวิหาริโก อุปสมฺปาทิตปพฺพาชิตอนฺเตวาสิกสมานุปชฺฌายกา จ. นิสฺสยาจริยอุทฺเทสาจริยนิสฺสยนฺเตวาสิกอุทฺเทสนฺเตวาสิกสมานาจริยกา ปน ยาว นิสฺสยอุทฺเทสา อนุปจฺฉินฺนา, ตาว ปฏิชคฺคิตพฺพา. ปโหนฺเตน ตโต อุทฺธมฺปิ ปฏิชคฺคิตพฺพา เอว. มาตาปิตูสุ อุปชฺฌาเย วิย ปฏิปชฺชิตพฺพํ. สเจปิ หิ เต รชฺเช ฐิตา โหนฺติ, ปุตฺตโต จ อุปฏฺฐานํ ปจฺจาสีสนฺติ, กาตพฺพเมว. อถ เตสํ เภสชฺชํ นตฺถิ, อตฺตโน สนฺตกํ ทาตพฺพํ. อสติ ภิกฺขาจริยาย ปริเยสิตฺวาปิ ทาตพฺพเมว. ภาตุภคินีนํ ปน เตสํ สนฺตกเมว โยเชตฺวา ทาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ อตฺตโน สนฺตกํ ตาวกาลิกํ ทตฺวา ปจฺฉา ลภนฺเตน คณฺหิตพฺพํ. อลภนฺเตน น โจเทตพฺพา. อญฺญาตกสฺส ภคินิสามิกสฺส เภสชฺชํ เนว กาตุํ น ทาตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ตุยฺหํ สามิกสฺส เทหี’’ติ วตฺวา ปน ภคินิยา ทาตพฺพํ. ภาตุชายายปิ เอเสว นโย. เตสํ ปน ปุตฺตา อิมสฺส ญาตกา เอวาติ เตสํ กาตุํ วฏฺฏตีติ.

Entre ellos, en primer lugar, si el preceptor (upajjhāya) enferma y no se recupera pronto de su dolencia, debe ser atendido incluso por el resto de la vida. Del mismo modo, deben ser atendidos el maestro de la ordenación inicial (pabbajjācariya), el maestro de la ordenación superior (upasampadācariyo), el discípulo que reside con uno (saddhivihāriko), el discípulo residente a quien uno mismo ha dado la ordenación superior o inicial, y quienes comparten el mismo preceptor. En cuanto al maestro de dependencia (nissayācariya), al maestro de instrucción (uddesācariyanissaya), al discípulo bajo dependencia, al discípulo de instrucción y a quienes comparten el mismo maestro, deben ser atendidos mientras la dependencia o la instrucción no se hayan interrumpido. Si uno es capaz, debe seguir atendiéndolos incluso después de eso. Respecto a los padres, uno debe actuar como con el preceptor. Pues aunque ellos ostentaran el poder real, si esperan servicio de su hijo (monje), este debe realizarse. Si ellos no tienen medicina, el monje debe darles la suya propia. Si no la tiene, debe buscarla incluso mediante la práctica de pedir limosna y dársela. En cuanto a los hermanos y hermanas, se les debe dar medicina preparando los propios bienes de ellos. Si no tienen, el monje puede dar lo suyo temporalmente (como un préstamo) y, si después lo recupera, debe aceptarlo. Si no lo recupera, no debe reclamárselo. No es lícito tratar ni dar medicina al esposo de una hermana que no sea pariente. Sin embargo, se le puede dar a la hermana diciendo: «Dásela a tu esposo». El mismo principio se aplica a la esposa de un hermano. Pero como los hijos de estos son parientes de este monje, sí es lícito tratarlos a ellos.

อาพาโธติ โยโกจิ โรโค. โส พาธยมาโน ปลิโพโธ โหติ, ตสฺมา เภสชฺชกรเณน อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ. สเจ ปน กติปาหํ เภสชฺชํ กโรนฺตสฺสปิ น วูปสมฺมติ, นาหํ ตุยฺหํ ทาโส, น ภฏโก, ตํเยว [Pg.92] หิ โปเสนฺโต อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ทุกฺขํ ปตฺโตติ อตฺตภาวํ ครหิตฺวา สมณธมฺโม กาตพฺโพติ.

La enfermedad (ābādha) es cualquier tipo de dolencia. Cuando esta aflige, se convierte en un obstáculo; por lo tanto, debe ser cortada mediante el tratamiento médico. Pero si, a pesar de tratarse con medicina durante unos pocos días, no se alivia, el monje debe reprocharse a su propio cuerpo diciendo: «No soy tu esclavo ni tu jornalero; cuidándote a ti precisamente he llegado al sufrimiento en este ciclo de renacimientos (saṃsāra) sin un comienzo perceptible», y tras esto debe dedicarse a la práctica del asceta (samaṇadhamma).

คนฺโถติ ปริยตฺติหรณํ. ตํ สชฺฌายาทีหิ นิจฺจพฺยาวฏสฺส ปลิโพโธ โหติ, น อิตรสฺส. ตตฺริมานิ วตฺถูนิ –

El obstáculo de los libros (gantha) consiste en la preservación del estudio de las escrituras (pariyatti). Esto es un obstáculo para quien está constantemente ocupado con la recitación y otras actividades similares, pero no para otros. Sobre esto, se presentan estos relatos:

มชฺฌิมภาณกเทวตฺเถโร กิร มลยวาสิเทวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ยาจิ. เถโร กีทิโสสิ, อาวุโส, ปริยตฺติยนฺติ ปุจฺฉิ. มชฺฌิโม เม, ภนฺเต, ปคุโณติ. อาวุโส, มชฺฌิโม นาเมโส ทุปฺปริหาโร, มูลปณฺณาสํ สชฺฌายนฺตสฺส มชฺฌิมปณฺณาสโก อาคจฺฉติ, ตํ สชฺฌายนฺตสฺส อุปริปณฺณาสโก. กุโต ตุยฺหํ กมฺมฏฺฐานนฺติ? ภนฺเต, ตุมฺหากํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ ลภิตฺวา ปุน น โอโลเกสฺสามีติ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอกูนวีสติวสฺสานิ สชฺฌายํ อกตฺวา วีสติเม วสฺเส อรหตฺตํ ปตฺวา สชฺฌายตฺถาย อาคตานํ ภิกฺขูนํ ‘‘วีสติ เม, อาวุโส, วสฺสานิ ปริยตฺตึ อโนโลเกนฺตสฺส, อปิจ โข กตปริจโย อหเมตฺถ อารภถา’’ติ วตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เอกพฺยญฺชเนปิสฺส กงฺขา นาโหสิ.

Se cuenta que el anciano (thera) Deva, recitador del Majjhima Nikāya, fue ante el anciano Deva de Malayavāsī para pedirle un tema de meditación (kammaṭṭhāna). El Thera le preguntó: «Amigo, ¿cuál es tu nivel en el estudio de las escrituras?». Él respondió: «Venerable señor, domino el Majjhima Nikāya». El Thera le dijo: «Amigo, el Majjhima es difícil de mantener; para quien recita el Mūlapaṇṇāsa, el Majjhimapaṇṇāsaka le viene a la mente, y para quien recita este, el Uparipaṇṇāsaka. ¿Cómo podrás practicar la meditación?». Él respondió: «Venerable señor, tras recibir el tema de meditación de usted, no volveré a mirar los textos». Tomó el tema de meditación y, sin realizar recitaciones durante diecinueve años, alcanzó el estado de Arahant en el vigésimo año. A los monjes que acudieron para recitar, les dijo: «Amigos, han pasado veinte años sin que yo haya mirado el estudio de las escrituras, pero tengo gran familiaridad con ello; comiencen». Y habiéndolo dicho, desde el principio hasta el final, no tuvo dudas ni siquiera en una sola sílaba.

กรุฬิยคิริวาสีนาคตฺเถโรปิ อฏฺฐารสวสฺสานิ ปริยตฺตึ ฉฑฺเฑตฺวา ภิกฺขูนํ ธาตุกถํ อุทฺทิสิ. เตสํ คามวาสิกตฺเถเรหิ สทฺธึ สํสนฺเทนฺตานํ เอกปญฺโหปิ อุปฺปฏิปาฏิยา อาคโต นาโหสิ.

También el anciano Nāga, residente en Karuḷiyagiri, abandonó el estudio de las escrituras durante dieciocho años y luego enseñó el Dhātukathā a los monjes. Cuando estos compararon sus conocimientos con los ancianos residentes en la aldea (Anurādhapura), no hubo ni una sola pregunta que estuviera fuera de orden en su exposición.

มหาวิหาเรปิ ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร นาม อฏฺฐกถํ อนุคฺคเหตฺวาว ปญฺจนิกายมณฺฑเล ตีณิ ปิฏกานิ ปริวตฺเตสฺสามีติ สุวณฺณเภรึ ปหราเปสิ. ภิกฺขุสงฺโฆ กตมาจริยานํ อุคฺคโห, อตฺตโน อาจริยุคฺคหญฺเญว วทตุ, อิตรถา วตฺตุํ น เทมาติ อาห. อุปชฺฌาโยปิ นํ อตฺตโน อุปฏฺฐานมาคตํ ปุจฺฉิ ‘‘ตฺวมาวุโส, เภรึ ปหราเปสี’’ติ? อาม, ภนฺเต. กึ การณาติ? ปริยตฺตึ, ภนฺเต, ปริวตฺเตสฺสามีติ. อาวุโส อภย, อาจริยา อิทํ ปทํ กถํ วทนฺตีติ? เอวํ วทนฺติ, ภนฺเตติ. เถโร หุนฺติ ปฏิพาหิ. ปุน โส อญฺเญน อญฺเญน ปริยาเยน เอวํ วทนฺติ ภนฺเตติ ติกฺขตฺตุํ อาห. เถโร สพฺพํ หุนฺติ ปฏิพาหิตฺวา ‘‘อาวุโส, ตยา [Pg.93] ปฐมํ กถิโต เอว อาจริยมคฺโค, อาจริยมุขโต ปน อนุคฺคหิตตฺตา ‘เอวํ อาจริยา วทนฺตี’ติ สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ. คจฺฉ อตฺตโน อาจริยานํ สนฺติเก สุณาหี’’ติ. กุหึ, ภนฺเต, คจฺฉามีติ? คงฺคาย ปรโต โรหณชนปเท ตุลาธารปพฺพตวิหาเร สพฺพปริยตฺติโก มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร นาม วสติ, ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉาติ. สาธุ, ภนฺเตติ เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. เถโร กสฺมา อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. ธมฺมํ โสตุํ, ภนฺเตติ. อาวุโส อภย, ทีฆมชฺฌิเมสุ มํ กาเลน กาลํ ปุจฺฉนฺติ. อวเสสํ ปน เม ตึสมตฺตานิ วสฺสานิ น โอโลกิตปุพฺพํ. อปิจ ตฺวํ รตฺตึ มม สนฺติเก ปริวตฺเตหิ. อหํ เต ทิวา กถยิสฺสามีติ. โส สาธุ, ภนฺเตติ ตถา อกาสิ. ปริเวณทฺวาเร มหามณฺฑปํ กาเรตฺวา คามวาสิโน ทิวเส ทิวเส ธมฺมสฺสวนตฺถาย อาคจฺฉนฺติ. เถโร รตฺตึ ปริวตฺติ. ตํ ทิวา กถยนฺโต อนุปุพฺเพน เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวา อภยตฺเถรสฺส สนฺติเก ตฏฺฏิกาย นิสีทิตฺวา ‘‘อาวุโส, มยฺหํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’’ติ อาห. ภนฺเต, กึ ภณถ, นนุ มยา ตุมฺหากเมว สนฺติเก สุตํ? กิมหํ ตุมฺเหหิ อญฺญาตํ กเถสฺสามีติ? ตโต นํ เถโร อญฺโญ เอส, อาวุโส, คตกสฺส มคฺโค นามาติ อาห. อภยเถโร กิร ตทา โสตาปนฺโน โหติ. อถสฺส โส กมฺมฏฺฐานํ ทตฺวา อาคนฺตฺวา โลหปาสาเท ธมฺมํ ปริวตฺเตนฺโต เถโร ปรินิพฺพุโตติ อสฺโสสิ. สุตฺวา ‘‘อาหรถาวุโส, จีวร’’นฺติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ‘‘อนุจฺฉวิโก, อาวุโส, อมฺหากํ อาจริยสฺส อรหตฺตมคฺโค. อาจริโย โน, อาวุโส, อุชุ อาชานีโย. โส อตฺตโน ธมฺมนฺเตวาสิกสฺส สนฺติเก ตฏฺฏิกาย นิสีทิตฺวา ‘มยฺหํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’ติ อาห. อนุจฺฉวิโก, อาวุโส, เถรสฺส อรหตฺตมคฺโค’’ติ. เอวรูปานํ คนฺโถ ปลิโพโธ น โหตีติ.

También en el Mahāvihāra, un anciano llamado Tipiṭaka Cūḷābhaya, sin haber aprendido los comentarios (aṭṭhakatha), hizo tocar el tambor dorado anunciando: «Explicaré los tres Pitakas en la asamblea de los cinco Nikāyas». La comunidad de monjes dijo: «¿De qué maestros es tu aprendizaje? Habla solo según la instrucción de tus propios maestros; de lo contrario, no te permitiremos hablar». Su preceptor también le preguntó cuando fue a servirle: «Amigo, ¿hiciste tocar el tambor?». Él respondió: «Sí, venerable señor». «¿Por qué motivo?», preguntó el preceptor. «Para explicar las escrituras, señor», respondió. El preceptor preguntó: «Amigo Abhaya, ¿cómo explican los maestros este pasaje?». Él respondió: «Lo explican así, señor». El Thera lo rechazó diciendo «¡Huj!». De nuevo, él intentó explicarlo de otras maneras diferentes hasta tres veces, diciendo «Se explica así, señor». El Thera lo rechazó todo diciendo «¡Huj!» y le dijo: «Amigo, lo primero que dijiste es precisamente el camino de los maestros; sin embargo, por no haberlo recibido de labios de los maestros, no pudiste sostener con firmeza que 'así lo dicen los maestros'. Ve y escucha ante tus propios maestros». Él preguntó: «¿A dónde debo ir, señor?». El Thera le respondió: «Al otro lado del río Ganga, en la región de Rohana, en el monasterio Tulādhārapabbata, vive un anciano llamado Mahādhammarakkhita que posee todo el conocimiento de las escrituras; ve ante él». Él aceptó diciendo «Está bien, señor», saludó al Thera y partió con quinientos monjes hacia la presencia de aquel anciano. El anciano Mahādhammarakkhita le preguntó: «¿Por qué has venido?». Él respondió: «Para escuchar el Dhamma, señor». El Thera le dijo: «Amigo Abhaya, de vez en cuando me preguntan sobre el Dīgha y el Majjhima Nikāya, pero en cuanto al resto, no lo he mirado en unos treinta años. No obstante, tú recita el texto original (pāli) ante mí por la noche y yo te lo explicaré durante el día». Él aceptó y así lo hizo. Los aldeanos construyeron un gran pabellón a la entrada del recinto y acudían diariamente a escuchar el Dhamma. El Thera Abhaya recitaba por la noche. El anciano Mahādhammarakkhita, explicando eso durante el día, concluyó gradualmente la enseñanza, se sentó en una estera ante el anciano Abhaya y le dijo: «Amigo, enséñame un tema de meditación». Abhaya dijo: «Venerable señor, ¿qué dice? ¿Acaso no he aprendido yo de usted mismo? ¿Qué podría enseñarle yo que usted no sepa?». Entonces el Thera le dijo: «Amigo, este camino de quien ha alcanzado la meta (el practicante) es diferente». Se dice que en aquel momento el anciano Abhaya ya era un Sotāpanna. Tras darle el tema de meditación, Abhaya regresó y, mientras explicaba el Dhamma en el Lohapāsāda, escuchó que el Thera Mahādhammarakkhita había alcanzado el Parinibbāna. Al oírlo, dijo: «Amigos, traigan mi manto», y tras ponérselo, exclamó: «Amigos, el camino al estado de Arahant fue muy apropiado para nuestro maestro. Nuestro maestro, amigos, era honesto y noble. Él, sentándose en una estera ante su propio discípulo de escrituras, le dijo: 'Enséñame un tema de meditación'. Amigos, el camino al estado de Arahant fue muy apropiado para el Thera». Para personas de tal naturaleza, el estudio de los libros no es un obstáculo.

อิทฺธีติ โปถุชฺชนิกา อิทฺธิ. สา หิ อุตฺตานเสยฺยกทารโก วิย ตรุณสสฺสํ วิย จ ทุปฺปริหารา โหติ. อปฺปมตฺตเกเนว ภิชฺชติ. สา ปน วิปสฺสนาย ปลิโพโธ โหติ, น สมาธิสฺส, สมาธึ ปตฺวา ปตฺตพฺพโต. ตสฺมา วิปสฺสนตฺถิเกน อิทฺธิปลิโพโธ อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ, อิตเรน อวเสสาติ อยํ ตาว ปลิโพธกถาย วิตฺถาโร.

El término 'poder' (iddhi) se refiere al poder de los mundanos (pothujjanikā). De hecho, tal poder es difícil de mantener, como un niño pequeño que duerme boca arriba o como los brotes tiernos. Se pierde con la más mínima perturbación. Además, es un obstáculo para la visión cabal (vipassanāya), pero no para la concentración (samādhi), pues el poder se alcanza tras haber logrado la concentración. Por lo tanto, quien desea la visión cabal debe cortar el obstáculo del poder; para los demás, se deben cortar los obstáculos restantes. Hasta aquí llega la explicación detallada de los obstáculos.

กมฺมฏฺฐานทายกวณฺณนา

Explicación sobre el otorgante del tema de meditación (Kammaṭṭhānadāyaka).

๔๒. กมฺมฏฺฐานทายกํ [Pg.94] กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวาติ เอตฺถ ปน ทุวิธํ กมฺมฏฺฐานํ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานญฺจ. ตตฺถ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ นาม ภิกฺขุสงฺฆาทีสุ เมตฺตา มรณสฺสติ จ. อสุภสญฺญาติปิ เอเก.

42. Respecto a la frase "Habiéndose acercado a un buen amigo (kalyāṇamitta) que otorga el tema de meditación", existen dos tipos de temas de meditación: el tema universal (sabbatthaka-kammaṭṭhāna) y el tema de práctica constante (pārihāriya-kammaṭṭhāna). Entre ellos, el tema universal consiste en la amorosa bondad (mettā) hacia la comunidad de monjes y otros, y el recuerdo de la muerte (maraṇassati). Algunos también incluyen la percepción de lo impuro (asubhasaññā).

กมฺมฏฺฐานิเกน หิ ภิกฺขุนา ปฐมํ ตาว ปริจฺฉินฺทิตฺวา สีมฏฺฐกภิกฺขุสงฺเฆ สุขิตา โหนฺตุ อพฺยาปชฺชาติ เมตฺตา ภาเวตพฺพา. ตโต สีมฏฺฐกเทวตาสุ. ตโต โคจรคามมฺหิ อิสฺสรชเน. ตโต ตตฺถ มนุสฺเส อุปาทาย สพฺพสตฺเตสุ. โส หิ ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตาย สหวาสีนํ มุทุจิตฺตตํ ชเนติ. อถสฺส เต สุขสํวาสา โหนฺติ. สีมฏฺฐกเทวตาสุ เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตาหิ เทวตาหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุสํวิหิตรกฺโข โหติ. โคจรคามมฺหิ อิสฺสรชเน เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตสนฺตาเนหิ อิสฺสเรหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุรกฺขิตปริกฺขาโร โหติ. ตตฺถ มนุสฺเสสุ เมตฺตาย ปสาทิตจิตฺเตหิ เตหิ อปริภูโต หุตฺวา วิจรติ. สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาย สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตจาโร โหติ. มรณสฺสติยา ปน อวสฺสํ มยา มริตพฺพนฺติ จินฺเตนฺโต อเนสนํ ปหาย อุปรูปริ วฑฺฒมานสํเวโค อโนลีนวุตฺติโก โหติ. อสุภสญฺญาปริจิตจิตฺตสฺส ปนสฺส ทิพฺพานิปิ อารมฺมณานิ โลภวเสน จิตฺตํ น ปริยาทิยนฺติ.

Ciertamente, el monje que practica la meditación primero debe desarrollar la amorosa bondad delimitando el área, deseando que "los monjes que residen dentro de los límites del monasterio sean felices y estén libres de aflicción". Luego, hacia las deidades de los límites; después, hacia las personas prominentes en la aldea de limosna; y finalmente, comenzando por las personas de allí, hacia todos los seres. Pues, mediante la amorosa bondad hacia la comunidad de monjes, genera docilidad en el corazón de sus compañeros de vida; entonces, su convivencia se vuelve placentera. Mediante la amorosa bondad hacia las deidades locales, estas, con corazones suavizados, le brindan una protección justa y bien dispuesta. Mediante la amorosa bondad hacia los líderes de la aldea, estos, con mentes dóciles, protegen debidamente sus requisitos monásticos. A través de la amorosa bondad hacia los habitantes de la aldea, camina libre de hostilidad por parte de ellos, quienes tienen corazones purificados. Con la amorosa bondad hacia todos los seres, su andar no tiene obstáculos en ninguna parte. Además, al reflexionar mediante el recuerdo de la muerte que "ciertamente debo morir", abandona la búsqueda inapropiada de recursos, incrementando su urgencia espiritual (saṃvega) y manteniendo una conducta diligente. Para aquel cuyo corazón está familiarizado con la percepción de lo impuro, ni siquiera los objetos celestiales subyugan su mente mediante la codicia.

เอวํ พหูปการตฺตา สพฺพตฺถ อตฺถยิตพฺพํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ จ อธิปฺเปตสฺส โยคานุโยคกมฺมสฺส ฐานญฺจาติ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ.

Debido a que posee tantos beneficios, se dice que es un "tema de meditación universal" (sabbatthaka-kammaṭṭhāna), pues debe ser deseado en todo momento y sirve como fundamento para la práctica de la meditación (bhāvana) que se desea emprender.

จตฺตาลีสาย ปน กมฺมฏฺฐาเนสุ ยํ ยสฺส จริยานุกูลํ, ตํ ตสฺส นิจฺจํ ปริหริตพฺพตฺตา อุปริมสฺส จ อุปริมสฺส ภาวนากมฺมสฺส ปทฏฺฐานตฺตา ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. อิติ อิมํ ทุวิธมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ โย เทติ, อยํ กมฺมฏฺฐานทายโก นาม. ตํ กมฺมฏฺฐานทายกํ.

De entre los cuarenta temas de meditación, aquel que se adecúa al temperamento de cada uno se denomina "tema de meditación de práctica constante" (pārihāriya-kammaṭṭhāna), porque debe mantenerse siempre y es la causa próxima para las etapas superiores del desarrollo mental. Aquel que otorga estos dos tipos de temas de meditación se llama "otorgante del tema de meditación" (kammaṭṭhānadāyaka).

กลฺยาณมิตฺตนฺติ –

Sobre un "buen amigo" (kalyāṇamitta):

ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโกติ. (อ. นิ. ๗.๓๗);

Es amable, respetable y digno de estima; es un consejero y es paciente ante las críticas; habla sobre temas profundos y nunca incita a lo que no es provechoso.

เอวมาทิคุณสมนฺนาคตํ เอกนฺเตน หิเตสึ วุทฺธิปกฺเข ฐิตํ กลฺยาณมิตฺตํ.

Se refiere al buen amigo que está dotado de tales cualidades, que busca exclusivamente el bienestar de los demás y se mantiene firme en el bando del progreso espiritual (virtud, concentración y sabiduría).

‘‘มมํ [Pg.95] หิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒) อาทิวจนโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธเยว สพฺพาการสมฺปนฺโน กลฺยาณมิตฺโต. ตสฺมา ตสฺมึ สติ ตสฺเสว ภควโต สนฺติเก คหิตกมฺมฏฺฐานํ สุคหิตํ โหติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตสฺมึ อสีติยา มหาสาวเกสุ โย ธรติ, ตสฺส สนฺติเก คเหตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมึ อสติ ยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตุกาโม โหติ, ตสฺเสว วเสน จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อาสวกฺขยปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส สนฺติเก คเหตพฺพํ.

«Ananda, es gracias a mí como buen amigo que los seres sujetos al nacimiento se liberan del nacimiento», por tales palabras, solo el Buda Perfectamente Iluminado es el buen amigo dotado de todas las cualidades. Por lo tanto, mientras él está presente, el tema de meditación recibido directamente del Bendito es el mejor recibido. Una vez que el Bendito ha alcanzado el Parinibbana, conviene recibirlo de uno de los ochenta grandes discípulos que aún viva. Si no los hay, debe recibirse de un Arahant (khīṇāsava) que haya alcanzado los cuatro o cinco Jhanas, haya desarrollado la visión cabal basada en el Jhana y haya llegado a la destrucción de las impurezas.

กึ ปน ขีณาสโว อหํ ขีณาสโวติ อตฺตานํ ปกาเสตีติ? กึ วตฺตพฺพํ, การกภาวํ หิ ชานิตฺวา ปกาเสติ. นนุ อสฺสคุตฺตตฺเถโร อารทฺธกมฺมฏฺฐานสฺส ภิกฺขุโน ‘‘กมฺมฏฺฐานการโก อย’’นฺติ ชานิตฺวา อากาเส จมฺมขณฺฑํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสีติ.

¿Acaso un Arahant revela su propia condición diciendo: "Soy un Arahant"? ¿Qué se puede decir al respecto? De hecho, lo revela cuando reconoce a alguien que se esfuerza en la práctica. ¿No es cierto que el Venerable Assagutta, al reconocer que un monje había iniciado su tema de meditación, extendió un trozo de cuero en el aire y, sentado allí con las piernas cruzadas, le explicó el tema de meditación?

ตสฺมา สเจ ขีณาสวํ ลภติ, อิจฺเจตํ กุสลํ, โน เจ ลภติ, อนาคามิสกทาคามิโสตาปนฺนฌานลาภีปุถุชฺชนติปิฏกธรทฺวิปิฏกธรเอกปิฏกธเรสุ ปุริมสฺส ปุริมสฺส สนฺติเก. เอกปิฏกธเรปิ อสติ ยสฺส เอกสงฺคีติปิ อฏฺฐกถาย สทฺธึ ปคุณา, อยญฺจ ลชฺชี โหติ, ตสฺส สนฺติเก คเหตพฺพํ. เอวรูโป หิ ตนฺติธโร วํสานุรกฺขโก ปเวณีปาลโก อาจริโย อาจริยมติโกว โหติ, น อตฺตโนมติโก โหติ. เตเนว โปราณกตฺเถรา ‘‘ลชฺชี รกฺขิสฺสติ ลชฺชี รกฺขิสฺสตี’’ติ ติกฺขตฺตุํ อาหํสุ.

Por lo tanto, si se encuentra a un Arahant, es excelente. Si no se encuentra, se debe recurrir a uno de los siguientes, en orden de preferencia: un No-Retornante, un Una-Vez-Retornante, un Entrado-en-la-Corriente, un mundano que posee Jhana, un conocedor de los tres Pitakas, de dos, o de uno. Si no hay ni siquiera un conocedor de un Pitaka, debe recibirse de alguien que sea experto al menos en una colección (Nikaya) junto con su comentario, y que además sea una persona íntegra y escrupulosa (lajjī). Pues tal maestro, portador de las escrituras, protector del linaje y guardián de la tradición, enseña solo de acuerdo con la doctrina de los maestros y no según su propia opinión. Por esta misma razón, los antiguos maestros dijeron tres veces: «El escrupuloso protegerá la religión».

ปุพฺเพ วุตฺตขีณาสวาทโย เจตฺถ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว อาจิกฺขนฺติ. พหุสฺสุโต ปน ตํ ตํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อุคฺคหปริปุจฺฉานํ วิโสธิตตฺตา อิโต จิโต จ สุตฺตญฺจ การณญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา สปฺปายาสปฺปายํ โยเชตฺวา คหนฏฺฐาเน คจฺฉนฺโต มหาหตฺถี วิย มหามคฺคํ ทสฺเสนฺโต กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสติ. ตสฺมา เอวรูปํ กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ กตฺวา กมฺมฏฺฐานํ คเหตพฺพํ.

En este contexto, los ya mencionados Arahants y demás discípulos superiores enseñan el camino que ellos mismos han alcanzado. Sin embargo, un monje de gran conocimiento (bahussuto), por haber acudido a diversos maestros y aclarado sus dudas mediante el estudio y la indagación, podrá explicar el tema de meditación señalando el gran camino —como un gran elefante que avanza por un lugar intrincado— tras haber discernido las escrituras y sus razones, y haber determinado lo que es adecuado o inadecuado. Por lo tanto, habiéndose acercado a tal buen amigo que otorga el tema de meditación y habiendo cumplido con los deberes hacia él, se debe recibir el tema de meditación.

สเจ [Pg.96] ปเนตํ เอกวิหาเรเยว ลภติ, อิจฺเจตํ กุสลํ, โน เจ ลภติ, ยตฺถ โส วสติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ. คจฺฉนฺเตน จ น โธตมกฺขิเตหิ ปาเทหิ อุปาหนา อารูหิตฺวา ฉตฺตํ คเหตฺวา เตลนาฬิมธุผาณิตาทีนิ คาหาเปตฺวา อนฺเตวาสิกปริวุเตน คนฺตพฺพํ. คมิกวตฺตํ ปน ปูเรตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรํ สยเมว คเหตฺวา อนฺตรามคฺเค ยํ ยํ วิหารํ ปวิสติ สพฺพตฺถ วตฺตปฏิปตฺตึ กุรุมาเนน สลฺลหุกปริกฺขาเรน ปรมสลฺเลขวุตฺตินา หุตฺวา คนฺตพฺพํ.

Si se encuentra a tal maestro en el mismo monasterio, es excelente; si no, se debe ir a donde él resida. Al ir, uno no debe hacerlo con los pies lavados y ungidos con aceite, calzando sandalias, portando un parasol, haciendo que otros carguen vasijas de aceite, miel o melaza, ni rodeado de discípulos. Más bien, cumpliendo con los deberes del viajero, cargando uno mismo su cuenco y sus mantos, y realizando los deberes correspondientes en cada monasterio por el que pase en el camino, se debe viajar con pocos requisitos y en un estado de suprema austeridad.

ตํ วิหารํ ปวิสนฺเตน อนฺตรามคฺเคเยว ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ การาเปตฺวา คเหตฺวา ปวิสิตพฺพํ, น จ ‘‘มุหุตฺตํ วิสฺสเมตฺวา ปาทโธวนมกฺขนาทีนิ กตฺวา อาจริยสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ อญฺญํ ปริเวณํ ปวิสิตพฺพํ. กสฺมา? สเจ หิสฺส ตตฺร อาจริยสฺส วิสภาคา ภิกฺขู ภเวยฺยุํ, เต อาคมนการณํ ปุจฺฉิตฺวา อาจริยสฺส อวณฺณํ ปกาเสตฺวา ‘‘นฏฺโฐสิ, สเจ ตสฺส สนฺติกํ อาคโต’’ติ วิปฺปฏิสารํ อุปฺปาเทยฺยุํ, เยน ตโตว ปฏินิวตฺเตยฺย, ตสฺมา อาจริยสฺส วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา อุชุกํ ตตฺเถว คนฺตพฺพํ.

Al entrar en ese monasterio, el monje que busca a un guía espiritual (kalyāṇamitta) debe preparar un palillo de dientes (dantakaṭṭha) apropiado en el camino antes de entrar y llevarlo consigo. No debe entrar en otro recinto del monasterio pensando: 'Descansaré un momento, lavaré mis pies, los ungiré y demás, y luego iré ante el maestro'. ¿Por qué? Porque si en ese otro recinto hubiera monjes hostiles o incompatibles con su maestro, podrían preguntarle el motivo de su llegada y, hablando mal de las cualidades del maestro, causarle remordimiento diciendo: 'Si has venido ante él, estás perdido', lo cual podría hacer que se diera la vuelta desde ese mismo lugar. Por lo tanto, debe preguntar por la morada del maestro e ir directamente allí.

สเจ อาจริโย ทหรตโร โหติ, ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณาทีนิ น สาทิตพฺพานิ. สเจ วุฑฺฒตโร โหติ, คนฺตฺวา อาจริยํ วนฺทิตฺวา ฐาตพฺพํ. ‘‘นิกฺขิปาวุโส, ปตฺตจีวร’’นฺติ วุตฺเตน นิกฺขิปิตพฺพํ. ‘‘ปานียํ ปิวา’’ติ วุตฺเตน สเจ อิจฺฉติ ปาตพฺพํ. ‘‘ปาเท โธวาหี’’ติ วุตฺเตน น ตาว ปาทา โธวิตพฺพา. สเจ หิ อาจริเยน อาภตํ อุทกํ ภเวยฺย, น สารุปฺปํ สิยา. ‘‘โธวาหาวุโส, น มยา อาภตํ, อญฺเญหิ อาภต’’นฺติ วุตฺเตน ปน ยตฺถ อาจริโย น ปสฺสติ, เอวรูเป ปฏิจฺฉนฺเน วา โอกาเส, อพฺโภกาเส วิหารสฺสาปิ วา เอกมนฺเต นิสีทิตฺวา ปาทา โธวิตพฺพา.

Si el maestro es más joven (en antigüedad), el alumno no debe permitir que este le reciba el cuenco o los mantos. Si el maestro es mayor, debe acercarse, saludarlo y permanecer de pie. Si se le dice: 'Amigo, deja el cuenco y el manto', debe dejarlos. Si se le dice: 'Bebe agua', debe beberla si lo desea. Si se le dice: 'Lávate los pies', no debe lavárselos inmediatamente. Pues si el agua hubiera sido traída por el maestro, no sería apropiado lavarse con ella. Pero si se le dice: 'Lávate, amigo, no ha sido traída por mí, sino por otros', debe sentarse en un lugar resguardado donde el maestro no lo vea, o en un espacio abierto, o en un extremo del monasterio, y lavarse los pies.

สเจ อาจริโย เตลนาฬึ อาหรติ อุฏฺฐหิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตพฺพา. สเจ หิ น คณฺเหยฺย, ‘‘อยํ ภิกฺขุ อิโต เอว ปฏฺฐาย สมฺโภคํ โกเปตี’’ติ อาจริยสฺส อญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. คเหตฺวา ปน น อาทิโตว ปาทา มกฺเขตพฺพา. สเจ หิ ตํ อาจริยสฺส คตฺตพฺภญฺชนเตลํ ภเวยฺย, น สารุปฺปํ สิยา. ตสฺมา สีสํ มกฺเขตฺวา [Pg.97] ขนฺธาทีนิ มกฺเขตพฺพานิ. ‘‘สพฺพปาริหาริยเตลมิทํ, อาวุโส, ปาเทปิ มกฺเขหี’’ติ วุตฺเตน ปน โถกํ สีเส กตฺวา ปาเท มกฺเขตฺวา ‘‘อิมํ เตลนาฬึ ฐเปมิ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อาจริเย คณฺหนฺเต ทาตพฺพา.

Si el maestro trae un recipiente de aceite, el alumno debe levantarse y recibirlo con ambas manos respetuosamente. Pues si no lo recibiera, el maestro podría sentirse ofendido pensando: 'Este monje está rompiendo la comunión (sambhoga) desde este mismo momento'. Tras recibirlo, no debe ungirse los pies primero. Pues si ese aceite fuera para el cuerpo del maestro, no sería apropiado. Por lo tanto, debe ungirse primero la cabeza y luego los hombros y demás partes. Pero si se le dice: 'Amigo, este es un aceite de uso general para todo el cuerpo, úngelo también en los pies', entonces debe poner un poco en su cabeza, ungirse los pies y decir: 'Venerable, guardaré este recipiente de aceite', y entregarlo si el maestro decide recibirlo.

อาคตทิวสโต ปฏฺฐาย กมฺมฏฺฐานํ เม, ภนฺเต, กเถถ อิจฺเจวํ น วตฺตพฺพํ. ทุติยทิวสโต ปน ปฏฺฐาย สเจ อาจริยสฺส ปกติอุปฏฺฐาโก อตฺถิ, ตํ ยาจิตฺวา วตฺตํ กาตพฺพํ. สเจ ยาจิโตปิ น เทติ, โอกาเส ลทฺเธเยว กาตพฺพํ. กโรนฺเตน ขุทฺทกมชฺฌิมมหนฺตานิ ตีณิ ทนฺตกฏฺฐานิ อุปนาเมตพฺพานิ. สีตํ อุณฺหนฺติ ทุวิธํ มุขโธวนอุทกญฺจ นฺหาโนทกญฺจ ปฏิยาเทตพฺพํ. ตโต ยํ อาจริโย ตีณิ ทิวสานิ ปริภุญฺชติ, ตาทิสเมว นิจฺจํ อุปนาเมตพฺพํ. นิยมํ อกตฺวา ยํ วา ตํ วา ปริภุญฺชนฺตสฺส ยถาลทฺธํ อุปนาเมตพฺพํ. กึ พหุนา วุตฺเตน? ยํ ตํ ภควตา ‘‘อนฺเตวาสิเกน, ภิกฺขเว, อาจริยมฺหิ สมฺมา วตฺติตพฺพํ. ตตฺรายํ สมฺมา วตฺตนา, กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อุปาหนา โอมุญฺจิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ทาตพฺพํ, มุโขทกํ ทาตพฺพํ, อาสนํ ปญฺญเปตพฺพํ. สเจ ยาคุ โหติ, ภาชนํ โธวิตฺวา ยาคุ อุปนาเมตพฺพา’’ติ (มหาว. ๗๘) อาทิกํ ขนฺธเก สมฺมาวตฺตํ ปญฺญตฺตํ, ตํ สพฺพมฺปิ กาตพฺพํ.

No debe decirse desde el día de llegada: 'Venerable, enséñeme el tema de meditación (kammaṭṭhāna)'. Sin embargo, a partir del segundo día, si el maestro tiene un asistente regular, debe pedirle permiso y realizar los deberes (vatta) hacia el maestro. Si incluso pidiendo permiso no se le concede, debe realizar los deberes cuando surja la oportunidad. Al hacerlo, debe ofrecer tres tipos de palillos de dientes: pequeños, medianos y grandes. Debe preparar dos tipos de agua, fría y caliente, tanto para lavar la cara como para el baño. De esa agua, debe ofrecer siempre el tipo de agua que el maestro ha usado durante tres días. Si el maestro usa cualquier agua sin distinción, se debe ofrecer la que esté disponible. ¿Qué más se puede decir? Todo lo que el Bienaventurado ha prescrito en el Khandhaka sobre el comportamiento correcto del alumno hacia el maestro debe ser cumplido: 'Monjes, el alumno debe comportarse correctamente con el maestro... levantándose temprano, quitándose el calzado, poniéndose el manto sobre un hombro, debe ofrecer el palillo de dientes, el agua para la cara, preparar el asiento. Si hay gacha, debe lavar el recipiente y ofrecerla', etc.

เอวํ วตฺตสมฺปตฺติยา ครุํ อาราธยมาเนน สายํ วนฺทิตฺวา ยาหีติ วิสฺสชฺชิเตน คนฺตพฺพํ, ยทา โส กิสฺสาคโตสีติ ปุจฺฉติ, ตทา อาคมนการณํ กเถตพฺพํ. สเจ โส เนว ปุจฺฉติ, วตฺตํ ปน สาทิยติ, ทสาเห วา ปกฺเข วา วีติวตฺเต เอกทิวสํ วิสฺสชฺชิเตนาปิ อคนฺตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา อาคมนการณํ อาโรเจตพฺพํ. อกาเล วา คนฺตฺวา กิมตฺถมาคโตสีติ ปุฏฺเฐน อาโรเจตพฺพํ. สเจ โส ปาโตว อาคจฺฉาติ วทติ, ปาโตว คนฺตพฺพํ.

Complaciendo así al maestro mediante la perfección en los deberes, debe retirarse solo cuando el maestro lo despida tras el saludo vespertino diciendo: 'Vete'. Cuando el maestro pregunte: '¿Por qué has venido?', entonces debe explicar el motivo de su llegada. Si el maestro no pregunta pero acepta el servicio, después de que hayan pasado diez días o una quincena, un día, aunque sea despedido, no debe irse, sino que debe solicitar una oportunidad y exponer el motivo de su llegada. O bien, acudiendo en un momento inusual, debe informarlo cuando se le pregunte: '¿Con qué propósito has venido?'. Si el maestro dice: 'Ven por la mañana temprano', debe acudir por la mañana temprano.

สเจ ปนสฺส ตาย เวลาย ปิตฺตาพาเธน วา กุจฺฉิ ปริฑยฺหติ, อคฺคิมนฺทตาย วา ภตฺตํ น ชีรติ, อญฺโญ วา โกจิ โรโค พาธติ, ตํ ยถาภูตํ อาวิกตฺวา อตฺตโน สปฺปายเวลํ อาโรเจตฺวา ตาย เวลาย อุปสงฺกมิตพฺพํ. อสปฺปายเวลาย หิ วุจฺจมานมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ น สกฺกา โหติ มนสิกาตุนฺติ. อยํ กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวาติ เอตฺถ วิตฺถาโร.

Pero si en ese momento sufre de ardor en el vientre por un trastorno biliar, o si la comida no se digiere por debilidad del fuego digestivo, o si le aflige cualquier otra enfermedad, debe manifestar la aflicción tal como es, informar sobre el momento que le resulte adecuado y acudir en ese momento. Pues no es posible aplicar la atención al tema de meditación si este se enseña en un momento que no es saludable. Este es el detalle sobre la frase: 'Habiéndose acercado a un guía espiritual que otorga el tema de meditación'.

จริยาวณฺณนา

Descripción de los Temperamentos (Cariyāvaṇṇanā)

๔๓. อิทานิ [Pg.98] อตฺตโน จริยานุกูลนฺติ เอตฺถ จริยาติ ฉ จริยา ราคจริยา, โทสจริยา, โมหจริยา, สทฺธาจริยา, พุทฺธิจริยา, วิตกฺกจริยาติ. เกจิ ปน ราคาทีนํ สํสคฺคสนฺนิปาตวเสน อปราปิ จตสฺโส, ตถา สทฺธาทีนนฺติ อิมาหิ อฏฺฐหิ สทฺธึ จุทฺทส อิจฺฉนฺติ. เอวํ ปน เภเท วุจฺจมาเน ราคาทีนํ สทฺธาทีหิปิ สํสคฺคํ กตฺวา อเนกา จริยา โหนฺติ, ตสฺมา สงฺเขเปน ฉเฬว จริยา เวทิตพฺพา. จริยา, ปกติ, อุสฺสนฺนตาติ อตฺถโต เอกํ. ตาสํ วเสน ฉเฬว ปุคฺคลา โหนฺติ ราคจริโต, โทสจริโต, โมหจริโต, สทฺธาจริโต, พุทฺธิจริโต, วิตกฺกจริโตติ.

43. Ahora, respecto a 'acorde a su propio temperamento', aquí hay seis temperamentos: temperamento de deseo (rāgacariyā), temperamento de odio (dosacariyā), temperamento de engaño (mohacariyā), temperamento de fe (saddhācariyā), temperamento de inteligencia (buddhicariyā) y temperamento de pensamiento especulativo (vitakkacariyā). Algunos, debido a la mezcla y combinación de deseo y demás, aceptan otros cuatro; y de la misma manera para la fe y demás, sumando catorce junto con estos ocho. Si se hiciera tal distinción, resultaría en innumerables temperamentos al combinar el deseo, etc., con la fe, etc. Por lo tanto, en resumen, deben conocerse solo seis temperamentos. 'Temperamento' (cariyā), 'naturaleza' (pakati) y 'predominancia' (ussannatā) tienen el mismo significado. Según estos, hay solo seis tipos de personas: la persona de temperamento de deseo, de odio, de engaño, de fe, de inteligencia y de pensamiento especulativo.

ตตฺถ ยสฺมา ราคจริตสฺส กุสลปฺปวตฺติสมเย สทฺธา พลวตี โหติ, ราคสฺส อาสนฺนคุณตฺตา. ยถา หิ อกุสลปกฺเข ราโค สินิทฺโธ นาติลูโข, เอวํ กุสลปกฺเข สทฺธา. ยถา ราโค วตฺถุกาเม ปริเยสติ, เอวํ สทฺธา สีลาทิคุเณ. ยถา ราโค อหิตํ น ปริจฺจชติ, เอวํ สทฺธา หิตํ น ปริจฺจชติ, ตสฺมา ราคจริตสฺส สทฺธาจริโต สภาโค.

Entre ellos, en la persona de temperamento de deseo, la fe es fuerte en el momento en que surge lo saludable, debido a que la fe tiene cualidades cercanas al deseo. Pues así como en el aspecto de lo perjudicial el deseo es suave y no muy tosco, así es la fe en el aspecto de lo saludable. Así como el deseo busca los objetos de deseo sensual, la fe busca las cualidades como la virtud (sīla), etc. Así como el deseo no abandona lo que es perjudicial, la fe no abandona lo que es beneficioso. Por lo tanto, el tipo de temperamento de fe es similar al tipo de temperamento de deseo.

ยสฺมา ปน โทสจริตสฺส กุสลปฺปวตฺติสมเย ปญฺญา พลวตี โหติ, โทสสฺส อาสนฺนคุณตฺตา. ยถา หิ อกุสลปกฺเข โทโส นิสฺสิเนโห น อารมฺมณํ อลฺลียติ, เอวํ กุสลปกฺเข ปญฺญา. ยถา จ โทโส อภูตมฺปิ โทสเมว ปริเยสติ, เอวํ ปญฺญา ภูตํ โทสเมว. ยถา โทโส สตฺตปริวชฺชนากาเรน ปวตฺตติ, เอวํ ปญฺญา สงฺขารปริวชฺชนากาเรน, ตสฺมา โทสจริตสฺส พุทฺธิจริโต สภาโค.

En cambio, en la persona de temperamento de odio, la sabiduría es fuerte en el momento en que surge lo saludable, debido a que la sabiduría tiene cualidades cercanas al odio. Pues así como en el aspecto de lo perjudicial el odio carece de afecto y no se adhiere al objeto, así es la sabiduría en el aspecto de lo saludable. Y así como el odio busca faltas incluso donde no las hay, la sabiduría busca las faltas reales de las formaciones (saṅkhāra). Así como el odio se manifiesta en el modo de evitar a los seres, la sabiduría se manifiesta en el modo de evitar las formaciones. Por lo tanto, el tipo de temperamento de inteligencia es similar al tipo de temperamento de odio.

ยสฺมา ปน โมหจริตสฺส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมมานสฺส เยภุยฺเยน อนฺตรายกรา วิตกฺกา อุปฺปชฺชนฺติ, โมหสฺส อาสนฺนลกฺขณตฺตา. ยถา หิ โมโห ปริพฺยากุลตาย อนวฏฺฐิโต, เอวํ วิตกฺโก นานปฺปการวิตกฺกนตาย. ยถา จ โมโห อปริโยคาหณตาย จญฺจโล. ตถา วิตกฺโก ลหุปริกปฺปนตาย, ตสฺมา โมหจริตสฺส วิตกฺกจริโต สภาโคติ.

Puesto que para una persona de temperamento deluso, mientras se esfuerza por hacer surgir estados de mérito aún no surgidos, surgen generalmente pensamientos (vitakka) obstructivos debido a la proximidad de las características del engaño (moha). Así como el engaño es inestable debido a la confusión, así es el pensamiento debido a la reflexión sobre diversas modalidades. Y así como el engaño es vacilante por la falta de penetración, así es el pensamiento por la rapidez de sus cavilaciones; por lo tanto, el temperamento especulativo es similar al temperamento deluso.

อปเร ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อปราปิ ติสฺโส จริยา วทนฺติ. ตตฺถ ตณฺหา ราโคเยว, มาโน จ ตํสมฺปยุตฺโตติ ตทุภยํ ราคจริยํ นาติวตฺตติ[Pg.99]. โมหนิทานตฺตา จ ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิจริยา โมหจริยเมว อนุปตติ.

Otros maestros mencionan otros tres temperamentos basados en el deseo (taṇhā), el orgullo (māna) y los puntos de vista (diṭṭhi). Entre estos, el deseo es simplemente apego (rāga), y el orgullo está asociado con él; por lo tanto, ambos no exceden el temperamento codicioso. Debido a que los puntos de vista tienen su origen en el engaño, el temperamento de visiones sigue precisamente al temperamento deluso.

๔๔. ตา ปเนตา จริยา กินฺนิทานา? กถญฺจ ชานิตพฺพํ ‘‘อยํ ปุคฺคโล ราคจริโต, อยํ ปุคฺคโล โทสาทีสุ อญฺญตรจริโต’’ติ? กึ จริตสฺส ปุคฺคลสฺส กึ สปฺปายนฺติ?

44. ¿Cuál es el origen de estos temperamentos? ¿Y cómo se ha de reconocer: «esta persona es de temperamento codicioso, esta persona es de tal o cual temperamento entre el odioso y los demás»? ¿Qué resulta adecuado para una persona según su temperamento?

ตตฺร ปุริมา ตาว ติสฺโส จริยา ปุพฺพาจิณฺณนิทานา, ธาตุโทสนิทานา จาติ เอกจฺเจ วทนฺติ. ปุพฺเพ กิร อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุโล ราคจริโต โหติ, สคฺคา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ เฉทนวธพนฺธนเวรกมฺมพหุโล โทสจริโต โหติ, นิรยนาคโยนีหิ วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ มชฺชปานพหุโล สุตปริปุจฺฉาวิหีโน จ โมหจริโต โหติ, ติรจฺฉานโยนิยา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโนติ เอวํ ปุพฺพาจิณฺณนิทานาติ วทนฺติ. ทฺวินฺนํ ปน ธาตูนํ อุสฺสนฺนตฺตา ปุคฺคโล โมหจริโต โหติ ปถวีธาตุยา จ อาโปธาตุยา จ. อิตราสํ ทฺวินฺนํ อุสฺสนฺนตฺตา โทสจริโต. สพฺพาสํ สมตฺตา ปน ราคจริโตติ. โทเสสุ จ เสมฺหาธิโก ราคจริโต โหติ. วาตาธิโก โมหจริโต. เสมฺหาธิโก วา โมหจริโต. วาตาธิโก ราคจริโตติ เอวํ ธาตุโทสนิทานาติ วทนฺติ.

Al respecto, algunos maestros afirman que los tres primeros temperamentos tienen su origen en hábitos de vidas pasadas o en el desequilibrio de los elementos y humores. Se dice que quien en el pasado realizó frecuentemente actos bellos y placenteros posee un temperamento codicioso, o quien ha renacido aquí tras morir en los cielos. Quien en el pasado realizó frecuentemente actos de herir, matar, atar o enemistad posee un temperamento odioso, o quien ha renacido aquí tras morir en los infiernos o en el reino de los nagas. Quien en el pasado consumió bebidas alcohólicas en exceso y careció de audición y cuestionamiento posee un temperamento deluso, o quien ha renacido aquí tras morir en el reino animal; así dicen que se originan por hábitos previos. Además, por el predominio de dos elementos, tierra y agua, la persona es de temperamento deluso. Por el predominio de los otros dos (fuego y aire), es de temperamento odioso. Por la igualdad de todos, es de temperamento codicioso. Respecto a los humores, quien tiene exceso de flema es de temperamento codicioso; quien tiene exceso de aire, de temperamento deluso. O bien, quien tiene exceso de flema es de temperamento deluso, y quien tiene exceso de aire es de temperamento codicioso. Así dicen que se originan por los elementos y humores.

ตตฺถ ยสฺมา ปุพฺเพ อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุลาปิ สคฺคา จวิตฺวา อิธูปปนฺนาปิ จ น สพฺเพ ราคจริตาเยว โหนฺติ, น อิตเร วา โทสโมหจริตา. เอวํ ธาตูนญฺจ ยถาวุตฺเตเนว นเยน อุสฺสทนิยโม นาม นตฺถิ. โทสนิยเม จ ราคโมหทฺวยเมว วุตฺตํ, ตมฺปิ จ ปุพฺพาปรวิรุทฺธเมว. สทฺธาจริยาทีสุ จ เอกิสฺสาปิ นิทานํ น วุตฺตเมว. ตสฺมา สพฺพเมตํ อปริจฺฉินฺนวจนํ.

Al respecto, puesto que no todos los que realizaron frecuentemente actos bellos y placenteros en el pasado, o que han renacido aquí tras morir en los cielos, poseen exclusivamente un temperamento codicioso, ni los otros poseen exclusivamente temperamentos odiosos o delusos. Del mismo modo, no existe una regla fija sobre el predominio de los elementos según el método mencionado. En cuanto a la regla de los humores, solo se mencionaron el apego y el engaño, lo cual resulta contradictorio entre lo anterior y lo posterior. Además, no se ha mencionado el origen de ninguno de los temperamentos como el de fe (saddhā) y los demás. Por lo tanto, toda esta exposición carece de una determinación precisa.

อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถาจริยานํ มตานุสาเรน วินิจฺฉโย, วุตฺตญฺเหตํ อุสฺสทกิตฺตเน (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘) ‘‘อิเม สตฺตา ปุพฺพเหตุนิยาเมน โลภุสฺสทา โทสุสฺสทา โมหุสฺสทา อโลภุสฺสทา อโทสุสฺสทา อโมหุสฺสทา จ โหนฺติ.

Esta es, sin embargo, la decisión según la opinión de los maestros de los Comentarios: se ha dicho en la sección sobre la predominancia (ussada) que «estos seres, por la naturaleza de las causas previas, poseen predominancia de codicia, de odio, de engaño, de no-codicia, de no-odio y de no-engaño».

ยสฺส [Pg.100] หิ กมฺมายูหนกฺขเณ โลโภ พลวา โหติ อโลโภ มนฺโท, อโทสาโมหา พลวนฺโต โทสโมหา มนฺทา, ตสฺส มนฺโท อโลโภ โลภํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ. อโทสาโมหา ปน พลวนฺโต โทสโมเห ปริยาทาตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา โส เตน กมฺเมน ทินฺนปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺโต ลุทฺโธ โหติ สุขสีโล อกฺโกธโน ปญฺญวา วชิรูปมญาโณ.

Pues para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la codicia es fuerte y la no-codicia es débil, mientras que la no-ira y el no-engaño son fuertes y la ira y el engaño son débiles; su débil no-codicia no puede suprimir a la fuerte codicia. En cambio, la no-ira y el no-engaño, al ser fuertes, pueden suprimir a la ira y al engaño. Por lo tanto, esa persona, nacida mediante el renacimiento otorgado por ese kamma, es codiciosa, pero de carácter afable, sin ira, sabia y con un conocimiento semejante al diamante (1).

ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ โลภโทสา พลวนฺโต โหนฺติ อโลภาโทสา มนฺทา, อโมโห พลวา โมโห มนฺโท, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ. ปญฺญวา ปน โหติ วชิรูปมญาโณ ทตฺตาภยตฺเถโร วิย.

Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la codicia y el odio son fuertes y la no-codicia y la no-ira son débiles, mientras que el no-engaño es fuerte y el engaño es débil; siguiendo el método anterior, es tanto codicioso como odioso. Sin embargo, es sabio y posee un conocimiento semejante al diamante, como el venerable élder Dattabhaya (2).

ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ โลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทนฺโธ จ, สีลโก ปน โหติ อกฺโกธโน (พากุลตฺเถโร วิย).

Para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la codicia, la no-ira y el engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, es tanto codicioso como lento de entendimiento, pero de carácter afable y sin ira (como el venerable élder Bākula) (3).

ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ โลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อโลภาทโย มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ.

Del mismo modo, para aquel que, en el momento de acumular el kamma, los tres —codicia, odio y engaño— son fuertes y la no-codicia y los demás son débiles; siguiendo el método anterior, es codicioso, odioso y además está confundido (4).

ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ อปฺปกิเลโส โหติ ทิพฺพารมฺมณมฺปิ ทิสฺวา นิจฺจโล, ทุฏฺโฐ ปน โหติ ทนฺธปญฺโญ จ.

Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la no-codicia, el odio y el engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y tiene pocas impurezas, permaneciendo impasible incluso ante un objeto divino; sin embargo, es odioso y de inteligencia lenta (1).

ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ อทุฏฺโฐ สีลโก จ, ทนฺโธ ปน โหติ.

Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la no-codicia, la no-ira y el engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y de odio, y es de carácter afable, pero es lento de entendimiento (2).

ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสาโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ ปญฺญวา จ, ทุฏฺโฐ จ ปน โหติ โกธโน.

Del mismo modo, para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la no-codicia, el odio y el no-engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y es sabio, pero es odioso e irascible (3).

ยสฺส [Pg.101] ปน กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ อโลภาโทสาโมหา พลวนฺโต โหนฺติ โลภาทโย มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโร วิย อลุทฺโธ อทุฏฺโฐ ปญฺญวา จ โหตี’’ติ.

Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, los tres —no-codicia, no-ira y no-engaño— son fuertes y la codicia y los demás son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y de odio, y es sabio, como el venerable élder Mahāsaṅgharakkhita (4).

เอตฺถ จ โย ลุทฺโธติ วุตฺโต, อยํ ราคจริโต. ทุฏฺฐทนฺธา โทสโมหจริตา. ปญฺญวา พุทฺธิจริโต. อลุทฺธอทุฏฺฐา ปสนฺนปกติตาย สทฺธาจริตา. ยถา วา อโมหปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต พุทฺธิจริโต, เอวํ พลวสทฺธาปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต สทฺธาจริโต. กามวิตกฺกาทิปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต วิตกฺกจริโต. โลภาทินา โวมิสฺสปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต โวมิสฺสจริโตติ. เอวํ โลภาทีสุ อญฺญตรญฺญตรปริวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ จริยานํ นิทานนฺติ เวทิตพฺพํ.

Aquí, aquel que ha sido llamado «codicioso» es de temperamento codicioso (o de apego). Los llamados «odiosos» y «lentos» son de temperamento odioso y deluso respectivamente. El «sabio» es de temperamento intelectual. Los que «carecen de codicia y de odio», por su naturaleza serena, son de temperamento de fe. O bien, así como quien nace por un kamma acompañado de no-engaño es de temperamento intelectual, así quien nace por un kamma acompañado de una fe fuerte es de temperamento de fe. Quien nace por un kamma acompañado de pensamientos sensuales y demás es de temperamento especulativo. Quien nace por un kamma acompañado de una mezcla de codicia y demás es de temperamento mixto. Así ha de entenderse que el kamma que genera el renacimiento, teniendo como acompañamiento a uno u otro de estos factores como la codicia y demás, es la causa de los temperamentos.

๔๕. ยํ ปน วุตฺตํ กถญฺจ ชานิตพฺพํ อยํ ปุคฺคโล ราคจริโตติอาทิ. ตตฺรายํ นโย.

45. En cuanto a lo que se dijo: «¿y cómo se ha de reconocer: esta persona es de temperamento codicioso, etc.?», aquí se presenta el método.

อิริยาปถโต กิจฺจา, โภชนา ทสฺสนาทิโต;

ธมฺมปฺปวตฺติโต เจว, จริยาโย วิภาวเยติ.

Por la postura, por las tareas, por la comida, por la forma de mirar y demás, y también por la manifestación de sus estados mentales; así se deben distinguir los temperamentos.

ตตฺถ อิริยาปถโตติ ราคจริโต หิ ปกติคมเนน คจฺฉนฺโต จาตุริเยน คจฺฉติ, สณิกํ ปาทํ นิกฺขิปติ, สมํ นิกฺขิปติ, สมํ อุทฺธรติ, อุกฺกุฏิกญฺจสฺส ปทํ โหติ. โทสจริโต ปาทคฺเคหิ ขณนฺโต วิย คจฺฉติ, สหสา ปาทํ นิกฺขิปติ, สหสา อุทฺธรติ, อนุกฑฺฒิตญฺจสฺส ปทํ โหติ. โมหจริโต ปริพฺยากุลาย คติยา คจฺฉติ, ฉมฺภิโต วิย ปทํ นิกฺขิปติ, ฉมฺภิโต วิย อุทฺธรติ, สหสานุปีฬิตญฺจสฺส ปทํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มาคณฺฑิยสุตฺตุปฺปตฺติยํ –

En cuanto a las posturas (iriyāpatha), el individuo de temperamento codicioso (rāgacarito), al caminar de forma natural, lo hace con elegancia; asienta el pie con suavidad, lo asienta de manera uniforme, lo levanta de manera uniforme y su huella queda arqueada en el centro. El individuo de temperamento irritable (dosacarito) camina como si estuviera cavando con la punta de los pies; asienta el pie apresuradamente, lo levanta apresuradamente y su huella parece arrastrada. El individuo de temperamento confuso (mohacarito) camina con un paso desordenado; asienta el pie como si estuviera vacilante, lo levanta como si estuviera vacilante y su huella aparece como si hubiera sido presionada con brusquedad. Esto también se menciona en el origen del Māgaṇḍiya Sutta:

‘‘รตฺตสฺส หิ อุกฺกุฏิกํ ปทํ ภเว,ทุฏฺฐสฺส โหติ อนุกฑฺฒิตํ ปทํ;

มูฬฺหสฺส โหติ สหสานุปีฬิตํ,วิวฏฺฏจฺฉทสฺส อิทมีทิสํ ปท’’นฺติ.

“La huella del apasionado suele ser arqueada, la huella del que odia es una huella arrastrada; la huella del confundido es presionada con brusquedad, pero tal es la huella de aquel que ha descorrido el velo [de la ignorancia]”.

ฐานมฺปิ [Pg.102] ราคจริตสฺส ปาสาทิกํ โหติ มธุราการํ, โทสจริตสฺส ถทฺธาการํ, โมหจริตสฺส อากุลาการํ. นิสชฺชายปิ เอเสว นโย. ราคจริโต จ อตรมาโน สมํ เสยฺยํ ปญฺญเปตฺวา สณิกํ นิปชฺชิตฺวา องฺคปจฺจงฺคานิ สโมธาย ปาสาทิเกน อากาเรน สยติ, วุฏฺฐาปิยมาโน จ สีฆํ อวุฏฺฐาย สงฺกิโต วิย สณิกํ ปฏิวจนํ เทติ. โทสจริโต ตรมาโน ยถา วา ตถา วา เสยฺยํ ปญฺญเปตฺวา ปกฺขิตฺตกาโย ภากุฏึ กตฺวา สยติ, วุฏฺฐาปิยมาโน จ สีฆํ วุฏฺฐาย กุปิโต วิย ปฏิวจนํ เทติ. โมหจริโต ทุสฺสณฺฐานํ เสยฺยํ ปญฺญเปตฺวา วิกฺขิตฺตกาโย พหุลํ อโธมุโข สยติ, วุฏฺฐาปิยมาโน จ หุงฺการํ กโรนฺโต ทนฺธํ วุฏฺฐาติ. สทฺธาจริตาทโย ปน ยสฺมา ราคจริตาทีนํ สภาคา, ตสฺมา เตสมฺปิ ตาทิโสว อิริยาปโถ โหตีติ. เอวํ ตาว อิริยาปถโต จริยาโย วิภาวเย.

La postura de pie del individuo de temperamento codicioso es inspiradora y de modales gentiles; la del temperamento irritable es rígida; la del temperamento confuso es desordenada. En la postura sentada se aplica el mismo principio. El de temperamento codicioso, sin prisa, prepara su cama de forma uniforme, se acuesta suavemente, dispone sus miembros con cuidado y duerme de manera inspiradora; al ser despertado, no se levanta rápidamente, sino que responde con suavidad, como con cautela. El de temperamento irritable, con prisa, prepara su cama de cualquier manera, arroja su cuerpo, frunce el ceño y duerme; al ser despertado, se levanta rápidamente y responde con brusquedad, como si estuviera enojado. El de temperamento confuso prepara su cama de forma desaliñada, con los miembros dispersos, suele dormir boca abajo; al ser despertado, se levanta pesadamente emitiendo gruñidos. Sin embargo, dado que los de temperamento de fe y otros son análogos a los de temperamento codicioso y otros, sus posturas son similares. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de las posturas.

กิจฺจาติ สมฺมชฺชนาทีสุ จ กิจฺเจสุ ราคจริโต สาธุกํ สมฺมชฺชนึ คเหตฺวา อตรมาโน วาลิกํ อวิปฺปกิรนฺโต สินฺทุวารกุสุมสนฺถรมิว สนฺถรนฺโต สุทฺธํ สมํ สมฺมชฺชติ. โทสจริโต คาฬฺหํ สมฺมชฺชนึ คเหตฺวา ตรมานรูโป อุภโต วาลิกํ อุสฺสาเรนฺโต ขเรน สทฺเทน อสุทฺธํ วิสมํ สมฺมชฺชติ. โมหจริโต สิถิลํ สมฺมชฺชนึ คเหตฺวา สมฺปริวตฺตกํ อาโฬลยมาโน อสุทฺธํ วิสมํ สมฺมชฺชติ.

En cuanto a las tareas (kicca), tales como barrer y otras: el individuo de temperamento codicioso toma la escoba correctamente y, sin prisa, sin dispersar la arena, barre de forma limpia y uniforme, como si estuviera esparciendo flores de sinduvāra. El de temperamento irritable toma la escoba con firmeza y, con aire apresurado, apartando la arena hacia ambos lados con un sonido áspero, barre de forma sucia y desigual. El de temperamento confuso toma la escoba con flojedad, removiendo el suelo de aquí para allá, y barre de forma sucia y desigual.

ยถา สมฺมชฺชเน, เอวํ จีวรโธวนรชนาทีสุปิ สพฺพกิจฺเจสุ นิปุณมธุรสมสกฺกจฺจการี ราคจริโต. คาฬฺหถทฺธวิสมการี โทสจริโต. อนิปุณพฺยากุลวิสมาปริจฺฉินฺนการี โมหจริโต. จีวรธารณมฺปิ จ ราคจริตสฺส นาติคาฬฺหํ นาติสิถิลํ โหติ ปาสาทิกํ ปริมณฺฑลํ. โทสจริตสฺส อติคาฬฺหํ อปริมณฺฑลํ. โมหจริตสฺส สิถิลํ ปริพฺยากุลํ. สทฺธาจริตาทโย เตสํเยวานุสาเรน เวทิตพฺพา, ตํ สภาคตฺตาติ. เอวํ กิจฺจโต จริยาโย วิภาวเย.

Así como al barrer, lo mismo ocurre en todas las tareas, como lavar y teñir mantos: el de temperamento codicioso actúa con destreza, suavidad, uniformidad y esmero. El de temperamento irritable actúa con dureza, rigidez y desigualdad. El de temperamento confuso actúa sin destreza, de forma desordenada, desigual e imprecisa. Asimismo, el modo de vestir el manto del individuo de temperamento codicioso no es ni muy apretado ni muy flojo, sino elegante y bien proporcionado. El del temperamento irritable es muy apretado y desproporcionado. El del temperamento confuso es flojo y desordenado. Los de temperamento de fe y otros deben entenderse siguiendo el mismo patrón, debido a su naturaleza similar. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de las tareas.

โภชนาติ ราคจริโต สินิทฺธมธุรโภชนปฺปิโย โหติ, ภุญฺชมาโน จ นาติมหนฺตํ ปริมณฺฑลํ อาโลปํ กตฺวา รสปฏิสํเวที อตรมาโน ภุญฺชติ, กิญฺจิเทว จ สาทุํ ลภิตฺวา โสมนสฺสํ อาปชฺชติ[Pg.103]. โทสจริโต ลูขอมฺพิลโภชนปฺปิโย โหติ, ภุญฺชมาโน จ มุขปูรกํ อาโลปํ กตฺวา อรสปฏิสํเวที ตรมาโน ภุญฺชติ, กิญฺจิเทว จ อสาทุํ ลภิตฺวา โทมนสฺสํ อาปชฺชติ. โมหจริโต อนิยตรุจิโก โหติ, ภุญฺชมาโน จ อปริมณฺฑลํ ปริตฺตํ อาโลปํ กตฺวา ภาชเน ฉฑฺเฑนฺโต มุขํ มกฺเขนฺโต วิกฺขิตฺตจิตฺโต ตํ ตํ วิตกฺเกนฺโต ภุญฺชติ. สทฺธาจริตาทโยปิ เตสํเยวานุสาเรน เวทิตพฺพา, ตํสภาคตฺตาติ. เอวํ โภชนโต จริยาโย วิภาวเย.

En cuanto a la comida (bhojana), el individuo de temperamento codicioso gusta de alimentos untuosos y dulces; al comer, forma bocados de tamaño moderado y redondeados, saboreando los sabores y comiendo sin prisa, y se alegra al recibir algo sabroso. El de temperamento irritable gusta de alimentos ásperos y ácidos; al comer, forma bocados que llenan la boca, sin saborear los sabores y comiendo deprisa, y se disgusta al recibir algo que no es sabroso. El de temperamento confuso no tiene una preferencia definida; al comer, forma bocados pequeños y desiguales, dejando caer restos en el recipiente, manchándose la boca y comiendo con la mente dispersa, pensando en esto y aquello. Los de temperamento de fe y otros deben entenderse siguiendo el mismo patrón, debido a su naturaleza similar. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de la comida.

ทสฺสนาทิโตติ ราคจริโต อีสกมฺปิ มโนรมํ รูปํ ทิสฺวา วิมฺหยชาโต วิย จิรํ โอโลเกติ, ปริตฺเตปิ คุเณ สชฺชติ, ภูตมฺปิ โทสํ น คณฺหาติ, ปกฺกมนฺโตปิ อมุญฺจิตุกาโมว หุตฺวา สาเปกฺโข ปกฺกมติ. โทสจริโต อีสกมฺปิ อมโนรมํ รูปํ ทิสฺวา กิลนฺตรูโป วิย น จิรํ โอโลเกติ, ปริตฺเตปิ โทเส ปฏิหญฺญติ, ภูตมฺปิ คุณํ น คณฺหาติ, ปกฺกมนฺโตปิ มุญฺจิตุกาโมว หุตฺวา อนเปกฺโข ปกฺกมติ. โมหจริโต ยํกิญฺจิ รูปํ ทิสฺวา ปรปจฺจยิโก โหติ, ปรํ นินฺทนฺตํ สุตฺวา นินฺทติ, ปสํสนฺตํ สุตฺวา ปสํสติ, สยํ ปน อญฺญาณุเปกฺขาย อุเปกฺขโกว โหติ. เอส นโย สทฺทสวนาทีสุปิ. สทฺธาจริตาทโย ปน เตสํเยวานุสาเรน เวทิตพฺพา, ตํสภาคตฺตาติ. เอวํ ทสฺสนาทิโต จริยาโย วิภาวเย.

En cuanto a la visión y otros sentidos (dassanādito), el individuo de temperamento codicioso, al ver una forma agradable aunque sea levemente, la observa por mucho tiempo como maravillado, se apega incluso a virtudes insignificantes y no percibe los defectos reales; al marcharse, lo hace con nostalgia, como si no quisiera separarse. El de temperamento irritable, al ver una forma desagradable aunque sea levemente, no la observa por mucho tiempo como si estuviera fatigado, se irrita incluso ante defectos insignificantes y no percibe las virtudes reales; al marcharse, lo hace sin nostalgia, como queriendo alejarse. El de temperamento confuso, al ver cualquier forma, depende de lo que otros digan; si oye a otro criticar, critica; si oye a otro elogiar, elogia; por sí mismo, permanece indiferente debido a su falta de conocimiento. Este mismo principio se aplica al oír sonidos y demás. Los de temperamento de fe y otros deben entenderse siguiendo el mismo patrón, debido a su naturaleza similar. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de la visión y demás.

ธมฺมปฺปวตฺติโต เจวาติ ราคจริตสฺส จ มายา, สาเฐยฺยํ, มาโน, ปาปิจฺฉตา, มหิจฺฉตา, อสนฺตุฏฺฐิตา, สิงฺคํ, จาปลฺยนฺติ เอวมาทโย ธมฺมา พหุลํ ปวตฺตนฺติ. โทสจริตสฺส โกโธ, อุปนาโห, มกฺโข, ปฬาโส, อิสฺสา, มจฺฉริยนฺติ เอวมาทโย. โมหจริตสฺส ถินํ, มิทฺธํ, อุทฺธจฺจํ, กุกฺกุจฺจํ, วิจิกิจฺฉา, อาธานคฺคาหิตา, ทุปฺปฏินิสฺสคฺคิตาติ เอวมาทโย. สทฺธาจริตสฺส มุตฺตจาคตา, อริยานํ ทสฺสนกามตา, สทฺธมฺมํ โสตุกามตา, ปาโมชฺชพหุลตา, อสฐตา, อมายาวิตา, ปสาทนีเยสุ ฐาเนสุ ปสาโทติ เอวมาทโย. พุทฺธิจริตสฺส โสวจสฺสตา, กลฺยาณมิตฺตตา, โภชเนมตฺตญฺญุตา, สติสมฺปชญฺญํ, ชาคริยานุโยโค, สํเวชนีเยสุ ฐาเนสุ สํเวโค, สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธานนฺติ เอวมาทโย. วิตกฺกจริตสฺส ภสฺสพหุลตา, คณารามตา, กุสลานุโยเค อรติ, อนวฏฺฐิตกิจฺจตา, รตฺตึ ธูมายนา[Pg.104], ทิวา ปชฺชลนา, หุราหุรํ ธาวนาติ เอวมาทโย ธมฺมา พหุลํ ปวตฺตนฺตีติ. เอวํ ธมฺมปฺปวตฺติโต จริยาโย วิภาวเย.

En cuanto al surgimiento de los estados mentales (dhammappavattito): en el individuo de temperamento codicioso surgen con frecuencia estados como el engaño, la hipocresía, el orgullo, los malos deseos, la gran ambición, el descontento, la vanidad y la frivolidad. En el de temperamento irritable, el enojo, la enemistad, la denigración, la rivalidad, la envidia y la tacañería. En el de temperamento confuso, la pereza, el torpor, la agitación, el remordimiento, la duda, el aferramiento obstinado y la dificultad para abandonar las opiniones erróneas. En el de temperamento de fe, la generosidad liberal, el deseo de ver a los nobles, el deseo de escuchar el verdadero Dhamma, la abundancia de alegría, la honestidad, la ausencia de engaño y la devoción hacia lo que es inspirador. En el de temperamento intelectual, la docilidad, la buena amistad, la moderación en la comida, la atención plena y clara comprensión, la dedicación a la vigilia, el sentido de urgencia ante lo que es conmovedor y el esfuerzo correcto nacido de esa urgencia. En el de temperamento especulativo, la locuacidad, el gusto por la compañía, el desinterés por la práctica de lo saludable, la inconstancia en las tareas, el “humear de noche” (planear de noche), el “arder de día” (actuar de día) y el vagar de la mente de aquí para allá. De este modo se deben discernir los temperamentos a través del surgimiento de los estados mentales.

ยสฺมา ปน อิทํ จริยาวิภาวนวิธานํ สพฺพากาเรน เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถายํ อาคตํ, เกวลํ อาจริยมตานุสาเรน วุตฺตํ, ตสฺมา น สารโต ปจฺเจตพฺพํ. ราคจริตสฺส หิ วุตฺตานิ อิริยาปถาทีนิ โทสจริตาทโยปิ อปฺปมาทวิหาริโน กาตุํ สกฺโกนฺติ. สํสฏฺฐจริตสฺส จ ปุคฺคลสฺส เอกสฺเสว ภินฺนลกฺขณา อิริยาปถาทโย น อุปปชฺชนฺติ. ยํ ปเนตํ อฏฺฐกถาสุ จริยาวิภาวนวิธานํ วุตฺตํ, ตเทว สารโต ปจฺเจตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘เจโตปริยญาณสฺส ลาภี อาจริโย จริยํ ญตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสติ, อิตเรน อนฺเตวาสิโก ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ. ตสฺมา เจโตปริยญาเณน วา ตํ วา ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพํ. อยํ ปุคฺคโล ราคจริโต, อยํ โทสาทีสุ อญฺญตรจริโตติ.

Sin embargo, dado que este método de explicar los temperamentos (cariyā) no aparece de ninguna manera en los textos del Canon (Pali) ni en los comentarios (Atthakatha), sino que se menciona simplemente siguiendo las opiniones de los maestros, no debe ser aceptado como una verdad absoluta. Pues las posturas y otros comportamientos descritos para el temperamento de deseo (rāga) también pueden ser realizados por aquellos con temperamentos de odio (dosa), etc., si estos practican con diligencia. Además, para una sola persona de temperamento mixto, no sería apropiado atribuirle posturas con características divergentes. Por el contrario, el método de explicar los temperamentos mencionado en los comentarios es lo que debe aceptarse como esencial. Pues se ha dicho: 'Un maestro que posee el conocimiento de la mente de otros (cetopariyañāṇa) explicará el objeto de meditación tras conocer el temperamento; por el contrario, el estudiante debe ser interrogado'. Por lo tanto, el temperamento debe conocerse mediante el conocimiento de la mente de otros o preguntando a la persona: 'Esta persona es de temperamento de deseo, esta es de temperamento de odio', y así sucesivamente.

๔๖. กึ จริตสฺส ปุคฺคลสฺส กึ สปฺปายนฺติ เอตฺถ ปน เสนาสนํ ตาว ราคจริตสฺส อโธตเวทิกํ ภูมฏฺฐกํ อกตปพฺภารกํ ติณกุฏิกํ ปณฺณสาลาทีนํ อญฺญตรํ รโชกิณฺณํ ชตุกาภริตํ โอลุคฺควิลุคฺคํ อติอุจฺจํ วา อตินีจํ วา อุชฺชงฺคลํ สาสงฺกํ อสุจิวิสมมคฺคํ, ยตฺถ มญฺจปีฐมฺปิ มงฺกุณภริตํ ทุรูปํ ทุพฺพณฺณํ, ยํ โอโลเกนฺตสฺเสว ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตาทิสํ สปฺปายํ. นิวาสนปารุปนํ อนฺตจฺฉินฺนํ โอลมฺพวิลมฺพสุตฺตกากิณฺณํ ชาลปูวสทิสํ สาณิ วิย ขรสมฺผสฺสํ กิลิฏฺฐํ ภาริกํ กิจฺฉปริหรณํ สปฺปายํ. ปตฺโตปิ ทุพฺพณฺโณ มตฺติกาปตฺโต วา อาณิคณฺฐิกาหโต อโยปตฺโต วา ครุโก ทุสฺสณฺฐาโน สีสกปาลมิว เชคุจฺโฉ วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารมคฺโคปิ อมนาโป อนาสนฺนคาโม วิสโม วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารคาโมปิ ยตฺถ มนุสฺสา อปสฺสนฺตา วิย จรนฺติ, ยตฺถ เอกกุเลปิ ภิกฺขํ อลภิตฺวา นิกฺขมนฺตํ ‘‘เอหิ, ภนฺเต’’ติ อาสนสาลํ ปเวเสตฺวา ยาคุภตฺตํ ทตฺวา คจฺฉนฺตา คาวี วิย วเช ปเวเสตฺวา อนปโลเกนฺตา คจฺฉนฺติ, ตาทิโส วฏฺฏติ. ปริวิสกมนุสฺสาปิ ทาสา วา กมฺมกรา วา ทุพฺพณฺณา ทุทฺทสิกา กิลิฏฺฐวสนา ทุคฺคนฺธา เชคุจฺฉา, เย อจิตฺตีกาเรน ยาคุภตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตา วิย ปริวิสนฺติ, ตาทิสา สปฺปายา. ยาคุภตฺตขชฺชกมฺปิ ลูขํ ทุพฺพณฺณํ สามากกุทฺรูสกกณาชกาทิมยํ [Pg.105] ปูติตกฺกํ พิลงฺคํ ชิณฺณสากสูเปยฺยํ ยํกิญฺจิเทว เกวลํ อุทรปูรมตฺตํ วฏฺฏติ. อิริยาปโถปิสฺส ฐานํ วา จงฺกโม วา วฏฺฏติ. อารมฺมณํ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ยํกิญฺจิ อปริสุทฺธวณฺณนฺติ อิทํ ราคจริตสฺส สปฺปายํ.

46. En cuanto a qué es adecuado (sappāya) para cada temperamento, para alguien con temperamento de deseo (rāga), es adecuada una morada con una base sin limpiar, situada en el suelo, una gruta natural, una choza de paja o de hojas, llena de polvo y murciélagos, deteriorada, ya sea demasiado alta o demasiado baja, en terreno árido, peligrosa y con un camino sucio y desigual, donde incluso la cama y el asiento estén llenos de chinches, sean deformes y de mal color, de modo que su sola visión provoque asco. En cuanto a las vestiduras, son adecuadas las que tienen bordes deshilachados, hilos colgantes, parecidas a una red de pan, de tacto áspero como el cáñamo, sucias, pesadas y difíciles de mantener. El cuenco debe ser de color feo, ya sea de arcilla o un cuenco de hierro remendado con clavos o remaches, pesado, deforme y tan repugnante como un cráneo. El camino para la limosna debe ser desagradable, no cercano al pueblo y desigual. El pueblo para la limosna debe ser aquel donde la gente camine como si no vieran al monje, donde incluso si no recibe limosna en una casa y sale, no digan 'venga, venerable', ni lo hagan entrar al salón, sino que, tras dar gachas o arroz, se retiren sin mirar atrás, como si metieran vacas en el establo. Los servidores deben ser esclavos o trabajadores de apariencia fea, desagradables a la vista, con ropas sucias, malolientes y repugnantes, que sirvan las gachas y el arroz como si lo estuvieran desechando, sin respeto. La comida (gachas, arroz y dulces) debe ser tosca, de mal color, hecha de granos inferiores como sāmāka o kudrūsaka, con suero de leche agrio, vinagre o sopa de vegetales viejos; cualquier cosa que sirva simplemente para llenar el estómago. En cuanto a las posturas, le conviene estar de pie o caminar. En cuanto al objeto de meditación, es adecuado cualquier kasina de color que no sea de un tono puro, como el azul, etc. Todo esto es lo adecuado para el temperamento de deseo.

โทสจริตสฺส เสนาสนํ นาติอุจฺจํ นาตินีจํ ฉายูทกสมฺปนฺนํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ สุปรินิฏฺฐิตมาลากมฺมลตากมฺมนานาวิธจิตฺตกมฺมสมุชฺชลสมสินิทฺธมุทุภูมิตลํ พฺรหฺมวิมานมิว กุสุมทามวิจิตฺรวณฺณเจลวิตานสมลงฺกตํ สุปญฺญตฺตสุจิมโนรมตฺถรณมญฺจปีฐํ ตตฺถ ตตฺถ วาสตฺถาย นิกฺขิตฺตกุสุมวาสคนฺธสุคนฺธํ ยํ ทสฺสนมตฺเตเนว ปีติปาโมชฺชํ ชนยติ, เอวรูปํ สปฺปายํ. ตสฺส ปน เสนาสนสฺส มคฺโคปิ สพฺพปริสฺสยวิมุตฺโต สุจิสมตโล อลงฺกตปฏิยตฺโตว วฏฺฏติ. เสนาสนปริกฺขาโรเปตฺถ กีฏมงฺกุณทีฆชาติมูสิกานํ นิสฺสยปริจฺฉินฺทนตฺถํ นาติพหุโก, เอกมญฺจปีฐมตฺตเมว วฏฺฏติ. นิวาสนปารุปนมฺปิสฺส จีนปฏฺฏโสมารปฏฺฏโกเสยฺยกปฺปาสิกสุขุมโขมาทีนํ ยํ ยํ ปณีตํ, เตน เตน เอกปฏฺฏํ วา ทุปฏฺฏํ วา สลฺลหุกํ สมณสารุปฺเปน สุรตฺตํ สุทฺธวณฺณํ วฏฺฏติ. ปตฺโต อุทกปุปฺผุฬมิว สุสณฺฐาโน มณิ วิย สุมฏฺโฐ นิมฺมโล สมณสารุปฺเปน สุปริสุทฺธวณฺโณ อโยมโย วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารมคฺโค ปริสฺสยวิมุตฺโต สโม มนาโป นาติทูรนาจฺจาสนฺนคาโม วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารคาโมปิ ยตฺถ มนุสฺสา ‘‘อิทานิ อยฺโย อาคมิสฺสตี’’ติ สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตํ อาทาย ฆรํ ปเวเสตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกจฺจํ สหตฺถา ปริวิสนฺติ, ตาทิโส วฏฺฏติ. ปริเวสกา ปนสฺส เย โหนฺติ อภิรูปา ปาสาทิกา สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา ธูปวาสกุสุมคนฺธสุรภิโน นานาวิราคสุจิมนุญฺญวตฺถาภรณปฏิมณฺฑิตา สกฺกจฺจการิโน, ตาทิสา สปฺปายา. ยาคุภตฺตขชฺชกมฺปิ วณฺณคนฺธรสสมฺปนฺนํ โอชวนฺตํ มโนรมํ สพฺพาการปณีตํ ยาวทตฺถํ วฏฺฏติ. อิริยาปโถปิสฺส เสยฺยา วา นิสชฺชา วา วฏฺฏติ, อารมฺมณํ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ยํกิญฺจิ สุปริสุทฺธวณฺณนฺติ อิทํ โทสจริตสฺส สปฺปายํ.

Para alguien con temperamento de odio (dosa), es adecuada una morada ni muy alta ni muy baja, provista de sombra y agua, con paredes, columnas y escaleras bien proporcionadas, con suelos nivelados, suaves y tersos, resplandecientes con diversas pinturas, motivos de flores y enredaderas bien acabados, semejante a una mansión celestial, adornada con pabellones de telas de colores y guirnaldas de flores, con camas y asientos bien dispuestos, cubiertos con telas limpias y agradables, y con la fragancia de flores depositadas aquí y allá para perfumar el lugar; una morada que, por su sola visión, genere gozo y alegría. El camino a dicha morada debe estar libre de peligros, ser limpio y nivelado, y estar bien cuidado. Los utensilios de la morada no deben ser excesivos para evitar el refugio de insectos, chinches, serpientes o ratones; basta con una cama y un asiento. Sus vestiduras deben ser de telas finas, como seda de China, de Somāra, seda pura, algodón fino o lino fino, ligeras, bien teñidas de un color puro y de una o dos capas, según la conveniencia monástica. El cuenco debe tener una buena forma, como una burbuja de agua, ser liso como una gema, sin mácula, de un color muy puro y de hierro, según la conveniencia monástica. El camino para la limosna debe estar libre de peligros, ser nivelado, agradable y ni muy lejos ni muy cerca del pueblo. El pueblo para la limosna debe ser aquel donde la gente diga: 'Ahora vendrá el venerable', y tras preparar un asiento en un lugar barrido y rociado con agua, salgan a recibirlo, tomen su cuenco, lo hagan entrar en la casa, lo sienten en el asiento preparado y lo sirvan con respeto con sus propias manos. Sus servidores deben ser personas de buena apariencia, agradables, bien aseadas y ungidas, perfumadas con incienso y flores, adornadas con ropas limpias y hermosas, y que actúen con respeto. La comida debe tener buen color, aroma y sabor, ser nutritiva, deleitable, excelente en todo sentido y servida en la cantidad deseada. Sus posturas adecuadas son estar acostado o sentado. El objeto de meditación debe ser cualquier kasina de color, como el azul, etc., que sea de un color muy puro. Todo esto es lo adecuado para el temperamento de odio.

โมหจริตสฺส [Pg.106] เสนาสนํ ทิสามุขํ อสมฺพาธํ วฏฺฏติ, ยตฺถ นิสินฺนสฺส วิวฏา ทิสา ขายนฺติ, อิริยาปเถสุ จงฺกโม วฏฺฏติ. อารมฺมณํ ปนสฺส ปริตฺตํ สุปฺปมตฺตํ สราวมตฺตํ วา (ขุทฺทกํ) น วฏฺฏติ. สมฺพาธสฺมิญฺหิ โอกาเส จิตฺตํ ภิยฺโย สมฺโมหมาปชฺชติ, ตสฺมา วิปุลํ มหากสิณํ วฏฺฏติ. เสสํ โทสจริตสฺส วุตฺตสทิสเมวาติ อิทํ โมหจริตสฺส สปฺปายํ.

Para alguien con temperamento de confusión (moha), es adecuada una morada abierta hacia el exterior, espaciosa, donde al estar sentado se perciban los horizontes despejados; entre las posturas, le conviene caminar. En cuanto al objeto de meditación, no le conviene uno pequeño del tamaño de un tamiz o de la tapa de una vasija, pues en un espacio confinado la mente se confunde aún más; por lo tanto, es adecuado un kasina grande y amplio. Lo demás es igual a lo descrito para el temperamento de odio. Esto es lo adecuado para el temperamento de confusión.

สทฺธาจริตสฺส สพฺพมฺปิ โทสจริตมฺหิ วุตฺตวิธานํ สปฺปายํ. อารมฺมเณสุ จสฺส อนุสฺสติฏฺฐานมฺปิ วฏฺฏติ.

Para alguien con temperamento de fe (saddhā), todo lo prescrito para el temperamento de odio es adecuado. Entre los objetos de meditación, también le convienen los temas de recordación (anussati).

พุทฺธิจริตสฺส เสนาสนาทีสุ อิทํ นาม อสปฺปายนฺติ นตฺถิ.

Para alguien con temperamento de sabiduría (buddhi), no existe nada que se pueda señalar como inadecuado entre las moradas y demás factores.

วิตกฺกจริตสฺส เสนาสนํ วิวฏํ ทิสามุขํ ยตฺถ นิสินฺนสฺส อารามวนโปกฺขรณีรามเณยฺยกานิ คามนิคมชนปทปฏิปาฏิโย นีโลภาสา จ ปพฺพตา ปญฺญายนฺติ, ตํ น วฏฺฏติ, ตญฺหิ วิตกฺกวิธาวนสฺเสว ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา คมฺภีเร ทรีมุเข วนปฺปฏิจฺฉนฺเน หตฺถิกุจฺฉิปพฺภารมหินฺทคุหาสทิเส เสนาสเน วสิตพฺพํ. อารมฺมณมฺปิสฺส วิปุลํ น วฏฺฏติ. ตาทิสญฺหิ วิตกฺกวเสน สนฺธาวนสฺส ปจฺจโย โหติ. ปริตฺตํ ปน วฏฺฏติ.

Para una persona de temperamento especulativo, no es adecuado un alojamiento abierto y orientado hacia un espacio despejado donde, al estar sentado, sean visibles la belleza de los parques, bosques y estanques, las hileras de aldeas, pueblos y provincias, y las montañas de color azulado. Pues tal lugar es causa únicamente de la dispersión del pensamiento. Por tanto, debe residir en un alojamiento como una profunda entrada de un desfiladero, cubierto por el bosque, similar a la gruta de Mahinda en el saliente de Hatthikucchi. Tampoco le conviene un objeto de meditación extenso; pues tal objeto es causa de la dispersión mediante el pensamiento. Por el contrario, un objeto pequeño es adecuado.

เสสํ ราคจริตสฺส วุตฺตสทิสเมวาติ อิทํ วิตกฺกจริตสฺส สปฺปายํ. อยํ อตฺตโน จริยานุกูลนฺติ เอตฺถ อาคตจริยานํ ปเภทนิทานวิภาวนสปฺปายปริจฺเฉทโต วิตฺถาโร. น จ ตาว จริยานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ สพฺพากาเรน อาวิกตํ. ตญฺหิ อนนฺตรสฺส มาติกาปทสฺส วิตฺถาเร สยเมว อาวิภวิสฺสติ.

El resto es similar a lo dicho para el temperamento codicioso. Esto es lo adecuado para el temperamento especulativo. Esta es la explicación detallada según la clasificación, el origen, la aclaración y la adecuación de los temperamentos que aparecen en la frase "conforme a su propio temperamento". Sin embargo, el tema de meditación adecuado al temperamento aún no se ha manifestado en todos sus aspectos. Esto se hará evidente por sí mismo en la explicación detallada del siguiente enunciado de la matriz.

จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐานวณฺณนา

Explicación de los cuarenta temas de meditación (kammaṭṭhāna)

๔๗. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาติ เอตฺถ สงฺขาตนิทฺเทสโต, อุปจารปฺปนาวหโต, ฌานปฺปเภทโต, สมติกฺกมโต, วฑฺฒนาวฑฺฒนโต, อารมฺมณโต, ภูมิโต, คหณโต, ปจฺจยโต, จริยานุกูลโตติ อิเมหิ ตาว ทสหากาเรหิ กมฺมฏฺฐานวินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

47. Por tanto, con respecto a lo que se ha dicho: "habiendo tomado uno de los cuarenta temas de meditación", el análisis de los temas de meditación debe entenderse primeramente mediante estos diez modos: por la enumeración y explicación, por la capacidad de conducir al acceso o a la absorción, por la clasificación de los jhānas, por la trascendencia, por el desarrollo o falta de desarrollo, por el objeto, por el plano, por la forma de aprehenderlos, por la condición y por la adecuación al temperamento.

ตตฺถ [Pg.107] สงฺขาตนิทฺเทสโตติ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสูติ หิ วุตฺตํ, ตตฺริมานิ จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐานานิ ทส กสิณา, ทส อสุภา, ทส อนุสฺสติโย, จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร อารุปฺปา, เอกา สญฺญา, เอกํ ววตฺถานนฺติ.

En cuanto a "por la enumeración y explicación", se ha dicho: "en los cuarenta temas de meditación". Estos cuarenta temas de meditación son: los diez kasiṇas, las diez impurezas, las diez recordaciones, las cuatro moradas divinas, las cuatro esferas inmateriales, la única percepción y el único análisis.

ตตฺถ ปถวีกสิณํ, อาโปกสิณํ, เตโชกสิณํ, วาโยกสิณํ, นีลกสิณํ, ปีตกสิณํ, โลหิตกสิณํ, โอทาตกสิณํ, อาโลกกสิณํ, ปริจฺฉินฺนากาสกสิณนฺติ อิเม ทส กสิณา.

Entre ellos, el kasiṇa de tierra, el kasiṇa de agua, el kasiṇa de fuego, el kasiṇa de aire, el kasiṇa azul, el kasiṇa amarillo, el kasiṇa rojo, el kasiṇa blanco, el kasiṇa de luz y el kasiṇa de espacio limitado; estos son los diez kasiṇas.

อุทฺธุมาตกํ, วินีลกํ, วิปุพฺพกํ, วิจฺฉิทฺทกํ, วิกฺขายิตกํ, วิกฺขิตฺตกํ, หตวิกฺขิตฺตกํ, โลหิตกํ, ปุฬุวกํ, อฏฺฐิกนฺติ อิเม ทส อสุภา.

El cadáver hinchado, el amoratado, el purulento, el fracturado, el devorado, el disperso, el mutilado y disperso, el sangriento, el infestado de gusanos y el esqueleto; estas son las diez impurezas.

พุทฺธานุสฺสติ, ธมฺมานุสฺสติ, สงฺฆานุสฺสติ, สีลานุสฺสติ, จาคานุสฺสติ, เทวตานุสฺสติ, มรณานุสฺสติ, กายคตาสติ, อานาปานสฺสติ, อุปสมานุสฺสตีติ อิมา ทส อนุสฺสติโย.

La recordación del Buddha, la recordación del Dhamma, la recordación de la Saṅgha, la recordación de la virtud, la recordación de la generosidad, la recordación de los devas, la recordación de la muerte, la atención al cuerpo, la atención a la respiración y la recordación de la paz; estas son las diez recordaciones.

เมตฺตา, กรุณา, มุทิตา, อุเปกฺขาติ อิเม จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา.

El amor benevolente, la compasión, la alegría altruista y la ecuanimidad; estas son las cuatro moradas divinas.

อากาสานญฺจายตนํ, วิญฺญาณญฺจายตนํ, อากิญฺจญฺญายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิเม จตฺตาโร อารุปฺปา. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา เอกา สญฺญา. จตุธาตุววตฺถานํ เอกํ ววตฺถานนฺติ เอวํ สงฺขาตนิทฺเทสโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

La base del espacio infinito, la base de la conciencia infinita, la base de la nada y la base de la ni percepción ni no percepción; estas son las cuatro esferas inmateriales. La percepción de lo repulsivo en la comida es la única percepción. El análisis de los cuatro elementos es el único análisis. De esta manera, debe entenderse el análisis por la enumeración y explicación.

อุปจารปฺปนาวหโตติ ฐเปตฺวา กายคตาสติญฺจ อานาปานสฺสติญฺจ อวเสสา อฏฺฐ อนุสฺสติโย, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา, จตุธาตุววตฺถานนฺติ อิมาเนว เหตฺถ ทสกมฺมฏฺฐานานิ อุปจารวหานิ. เสสานิ อปฺปนาวหานิ. เอวํ อุปจารปฺปนาวหโต.

En cuanto a "por la capacidad de conducir al acceso o a la absorción": exceptuando la atención al cuerpo y la atención a la respiración, las ocho recordaciones restantes, la percepción de lo repulsivo en la comida y el análisis de los cuatro elementos; estos diez temas de meditación solo conducen al acceso. Los restantes conducen a la absorción. Así es por la capacidad de conducir al acceso o a la absorción.

ฌานปฺปเภทโตติ อปฺปนาวเหสุ เจตฺถ อานาปานสฺสติยา สทฺธึ ทส กสิณา จตุกฺกชฺฌานิกา โหนฺติ. กายคตาสติยา สทฺธึ ทส อสุภา ปฐมชฺฌานิกา. ปุริมา ตโย พฺรหฺมวิหารา ติกชฺฌานิกา. จตุตฺถพฺรหฺมวิหาโร จตฺตาโร จ อารุปฺปา จตุตฺถชฺฌานิกาติ เอวํ ฌานปฺปเภทโต.

En cuanto a "por la clasificación de los jhānas": entre aquellos que conducen a la absorción, los diez kasiṇas junto con la atención a la respiración pueden alcanzar los cuatro jhānas. Las diez impurezas junto con la atención al cuerpo alcanzan el primer jhāna. Las tres primeras moradas divinas alcanzan tres jhānas. La cuarta morada divina y las cuatro esferas inmateriales alcanzan el cuarto jhāna. Así es por la clasificación de los jhānas.

สมติกฺกมโตติ ทฺเว สมติกฺกมา องฺคสมติกฺกโม จ อารมฺมณสมติกฺกโม จ. ตตฺถ สพฺเพสุปิ ติกจตุกฺกชฺฌานิเกสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ องฺคสมติกฺกโม [Pg.108] โหติ วิตกฺกวิจาราทีนิ ฌานงฺคานิ สมติกฺกมิตฺวา เตสฺเววารมฺมเณสุ ทุติยชฺฌานาทีนํ ปตฺตพฺพโต. ตถา จตุตฺถพฺรหฺมวิหาเร. โสปิ หิ เมตฺตาทีนํเยว อารมฺมเณ โสมนสฺสํ สมติกฺกมิตฺวา ปตฺตพฺโพติ. จตูสุ ปน อารุปฺเปสุ อารมฺมณสมติกฺกโม โหติ. ปุริเมสุ หิ นวสุ กสิเณสุ อญฺญตรํ สมติกฺกมิตฺวา อากาสานญฺจายตนํ ปตฺตพฺพํ. อากาสาทีนิ จ สมติกฺกมิตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนาทีนิ. เสเสสุ สมติกฺกโม นตฺถีติ เอวํ สมติกฺกมโต.

En cuanto a "por la trascendencia": hay dos tipos de trascendencia, la trascendencia de los factores y la trascendencia del objeto. En todos los temas de meditación que poseen tres o cuatro jhānas, hay trascendencia de los factores, porque se alcanzan el segundo jhāna y los siguientes trascendiendo los factores del jhāna como el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido, permaneciendo en los mismos objetos. Lo mismo ocurre en la cuarta morada divina, pues esta debe alcanzarse trascendiendo la alegría en el mismo objeto de las anteriores, como el amor benevolente, etc. Sin embargo, en las cuatro esferas inmateriales hay trascendencia del objeto. Pues se debe alcanzar la base del espacio infinito trascendiendo uno de los primeros nueve kasiṇas, y se alcanzan la base de la conciencia infinita, etc., trascendiendo el espacio, etc. En los restantes, no hay trascendencia. Así es por la trascendencia.

วฑฺฒนาวฑฺฒนโตติ อิเมสุ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ ทส กสิณาเนว วฑฺเฒตพฺพานิ. ยตฺตกญฺหิ โอกาสํ กสิเณน ผรติ, ตทพฺภนฺตเร ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ โสตุํ ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปานิ ปสฺสิตุํ ปรสตฺตานญฺจ เจตสา จิตฺตมญฺญาตุํ สมตฺโถ โหติ. กายคตาสติ ปน อสุภานิ จ น วฑฺเฒตพฺพานิ. กสฺมา? โอกาเสน ปริจฺฉินฺนตฺตา อานิสํสาภาวา จ. สา จ เนสํ โอกาเสน ปริจฺฉินฺนตา ภาวนานเย อาวิภวิสฺสติ. เตสุ ปน วฑฺฒิเตสุ กุณปราสิเยว วฑฺฒติ, น โกจิ อานิสํโส อตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ โสปากปญฺหาพฺยากรเณ, ‘‘วิภูตา ภควา รูปสญฺญา อวิภูตา อฏฺฐิกสญฺญา’’ติ. ตตฺร หิ นิมิตฺตวฑฺฒนวเสน รูปสญฺญา วิภูตาติ วุตฺตา. อฏฺฐิกสญฺญา อวฑฺฒนวเสน อวิภูตาติ วุตฺตา.

En cuanto a "por el desarrollo o falta de desarrollo": entre estos cuarenta temas de meditación, solo deben desarrollarse los diez kasiṇas. Pues, en la medida del espacio que uno abarca con el kasiṇa, dentro de ese límite se es capaz de escuchar sonidos con el elemento del oído divino, ver formas con el ojo divino y conocer las mentes de otros seres con la propia mente. En cambio, la atención al cuerpo y las impurezas no deben desarrollarse. ¿Por qué? Porque están limitadas por el espacio que ocupan y por la falta de beneficio adicional. Esa limitación espacial de estos se aclarará en el método de desarrollo. Si se desarrollaran, solo aumentaría la acumulación de cadáveres, y no hay ningún beneficio en ello. Esto también se dijo en la respuesta a las preguntas de Sopāka: "Venerable Señor, la percepción de la forma está plenamente manifiesta, la percepción del esqueleto no lo está". Pues allí se dijo que la percepción de la forma está "plenamente manifiesta" por el poder del desarrollo del signo, y la percepción del esqueleto "no lo está" por el poder de la falta de desarrollo.

ยํ ปเนตํ ‘‘เกวลํ อฏฺฐิสญฺญาย, อผรี ปถวึ อิม’’นฺติ (เถรคา. ๑๘) วุตฺตํ, ตํ ลาภิสฺส สโต อุปฏฺฐานาการวเสน วุตฺตํ. ยเถว หิ ธมฺมาโสกกาเล กรวีกสกุโณ สมนฺตา อาทาสภิตฺตีสุ อตฺตโน ฉายํ ทิสฺวา สพฺพทิสาสุ กรวีกสญฺญี หุตฺวา มธุรํ คิรํ นิจฺฉาเรสิ, เอวํ เถโรปิ อฏฺฐิกสญฺญาย ลาภิตฺตา สพฺพทิสาสุ อุปฏฺฐิตํ นิมิตฺตํ ปสฺสนฺโต เกวลาปิ ปถวี อฏฺฐิกภริตาติ จินฺเตสีติ.

No obstante, lo que se ha dicho: "con la sola percepción del esqueleto, impregnó toda esta tierra", se dijo en referencia al modo en que se le presenta a un monje atento que ha obtenido dicha percepción. Al igual que en tiempos de Dhammāsoka, un ave karavīka, al ver su propia sombra en las paredes de espejo a su alrededor, percibió que había compañeras karavīkas en todas las direcciones y emitió su dulce canto; del mismo modo, el venerable, por haber obtenido la percepción del esqueleto, al ver el signo presente en todas las direcciones, pensó: "toda la tierra está llena de esqueletos".

ยทิ เอวํ ยา อสุภชฺฌานานํ อปฺปมาณารมฺมณตา วุตฺตา, สา วิรุชฺฌตีติ. สา จ น วิรุชฺฌติ. เอกจฺโจ หิ อุทฺธุมาตเก วา อฏฺฐิเก วา มหนฺเต นิมิตฺตํ คณฺหาติ. เอกจฺโจ อปฺปเก. อิมินา ปริยาเยน เอกจฺจสฺส ปริตฺตารมฺมณํ ฌานํ โหติ. เอกจฺจสฺส อปฺปมาณารมฺมณนฺติ. โย วา เอตํ วฑฺฒเน อาทีนวํ อปสฺสนฺโต วฑฺเฒติ. ตํ สนฺธาย ‘‘อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. อานิสํสาภาวา ปน น วฑฺเฒตพฺพานีติ.

Si se argumentara: «Si es así, la afirmación de que los jhānas de lo desagradable tienen un objeto inconmensurable entraría en contradicción», se responde que no hay tal contradicción. Pues una persona toma como signo un cadáver hinchado o un esqueleto que es grande, mientras que otra persona toma uno pequeño. De esta manera, para uno el jhāna tiene un objeto limitado, y para otro tiene un objeto inconmensurable. O bien, aquel que no ve el peligro en la expansión de dicho signo, lo expande; en referencia a tal persona se ha dicho que «tiene un objeto inconmensurable». Sin embargo, debido a la falta de beneficio, los signos de lo desagradable no deben ser expandidos.

ยถา [Pg.109] จ เอตานิ, เอวํ เสสานิปิ น วฑฺเฒตพฺพานิ. กสฺมา? เตสุ หิ อานาปานนิมิตฺตํ ตาว วฑฺฒยโต วาตราสิเยว วฑฺฒติ, โอกาเสน จ ปริจฺฉินฺนํ. อิติ สาทีนวตฺตา โอกาเสน จ ปริจฺฉินฺนตฺตา น วฑฺเฒตพฺพํ. พฺรหฺมวิหารา สตฺตารมฺมณา, เตสํ นิมิตฺตํ วฑฺฒยโต สตฺตราสิเยว วฑฺเฒยฺย, น จ เตน อตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา ตมฺปิ น วฑฺเฒตพฺพํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา’’ติ (ที. นิ. ๑.๕๕๖) อาทิ, ตํ ปริคฺคหวเสเนว วุตฺตํ. เอกาวาสทฺวิอาวาสาทินา หิ อนุกฺกเมน เอกิสฺสา ทิสาย สตฺเต ปริคฺคเหตฺวา ภาเวนฺโต เอกํ ทิสํ ผริตฺวาติ วุตฺโต. น นิมิตฺตํ วฑฺเฒนฺโต. ปฏิภาคนิมิตฺตเมว เจตฺถ นตฺถิ. ยทยํ วฑฺเฒยฺย, ปริตฺตอปฺปมาณารมฺมณตาเปตฺถ ปริคฺคหวเสเนว เวทิตพฺพา. อารุปฺปารมฺมเณสุปิ อากาสํ กสิณุคฺฆาฏิมตฺตา. ตญฺหิ กสิณาปคมวเสเนว มนสิ กาตพฺพํ. ตโต ปรํ วฑฺฒยโตปิ น กิญฺจิ โหติ. วิญฺญาณํ สภาวธมฺมตฺตา. น หิ สกฺกา สภาวธมฺมํ วฑฺเฒตุํ. วิญฺญาณาปคโม วิญฺญาณสฺส อภาวมตฺตตฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนารมฺมณํ สภาวธมฺมตฺตาเยว น วฑฺเฒตพฺพํ. เสสานิ อนิมิตฺตตฺตา. ปฏิภาคนิมิตฺตญฺหิ วฑฺเฒตพฺพํ นาม ภเวยฺย. พุทฺธานุสฺสติอาทีนญฺจ เนว ปฏิภาคนิมิตฺตํ อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา ตํ น วฑฺเฒตพฺพนฺติ เอวํ วฑฺฒนาวฑฺฒนโต.

Al igual que estos temas de lo desagradable, tampoco deben expandirse los restantes. ¿Por qué? Pues entre ellos, para quien expande el signo de la respiración (ānāpāna), solo se expande la masa de aire, y además está delimitado por el lugar. Por lo tanto, debido a que tiene este inconveniente y por estar delimitado por el lugar, no debe expandirse. Los estados sublimes (Brahmavihāras) tienen a los seres como objeto; para quien expande su signo, solo se expandiría la masa de seres, y no hay beneficio real en ello; por lo tanto, eso tampoco debe expandirse. En cuanto a lo que se ha dicho: «pervadiendo una dirección con una mente imbuida de amor universal», etc., se dijo solo en el sentido de abarcar a los seres como objeto. Pues al abarcar gradualmente a los seres en una dirección, como los de una vivienda, dos viviendas, etc., y meditar, se dice que «pervade una dirección», pero no que esté expandiendo el signo. Pues en esta meditación de los estados sublimes no existe un signo de contraparte (paṭibhāganimitta) que pudiera expandirse; la naturaleza de objeto limitado o inconmensurable aquí debe entenderse solo por el alcance de los seres abarcados. Entre los objetos inmateriales, el espacio se obtiene simplemente eliminando el kasina. Debe atenderse solo mediante la remoción del kasina. Expandirlo más allá de eso no produce nada. La conciencia es una realidad intrínseca (sabhāvadhammatā); no es posible expandir una realidad intrínseca. La ausencia de conciencia es solo la falta de la misma. El objeto de la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción no debe expandirse por ser una realidad intrínseca. Los restantes temas no deben expandirse por no tener un signo de contraparte. Solo el signo de contraparte es lo que propiamente puede denominarse como algo que debe expandirse. Pero el objeto de la recordación del Buddha, etc., no llega a ser un signo de contraparte; por lo tanto, dicho objeto no debe expandirse. Así se entiende el análisis según la expansión y la no expansión.

อารมฺมณโตติ อิเมสุ จ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ ทสกสิณา, ทสอสุภา, อานาปานสฺสติ, กายคตาสตีติ อิมานิ ทฺวาวีสติปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณานิ. เสสานิ น ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณานิ. ตถา ทสสุ อนุสฺสตีสุ ฐเปตฺวา อานาปานสฺสติญฺจ กายคตาสติญฺจ อวเสสา อฏฺฐ อนุสฺสติโย, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา, จตุธาตุววตฺถานํ, วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิมานิ ทฺวาทส สภาวธมฺมารมฺมณานิ. ทส กสิณา, ทส อสุภา, อานาปานสฺสติ, กายคตาสตีติ อิมานิ ทฺวาวีสติ นิมิตฺตารมฺมณานิ. เสสานิ ฉ น วตฺตพฺพารมฺมณานิ. ตถา วิปุพฺพกํ, โลหิตกํ, ปุฬุวกํ, อานาปานสฺสติ, อาโปกสิณํ, เตโชกสิณํ, วาโยกสิณํ, ยญฺจ อาโลกกสิเณ สูริยาทีนํ โอภาสมณฺฑลารมฺมณนฺติ อิมานิ อฏฺฐ จลิตารมฺมณานิ, ตานิ จ โข ปุพฺพภาเค, ปฏิภาคํ ปน สนฺนิสินฺนเมว โหติ. เสสานิ น จลิตารมฺมณานีติ เอวํ อารมฺมณโต.

En cuanto al objeto: de estos cuarenta temas de meditación, los diez kasinas, los diez de lo desagradable, la atención en la respiración y la atención en el cuerpo, estos veintidós tienen como objeto el signo de contraparte. Los restantes no tienen el signo de contraparte como objeto. Asimismo, de las diez recordaciones, excluyendo la atención en la respiración y la atención en el cuerpo, las ocho recordaciones restantes, la percepción de lo repulsivo en la comida, la definición de los cuatro elementos, la esfera de la conciencia infinita y la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción, estos doce tienen como objeto realidades intrínsecas (sabhāva). Los diez kasinas, los diez de lo desagradable, la atención en la respiración y la atención en el cuerpo, estos veintidós tienen signos como objeto. Los seis restantes tienen objetos que no pueden clasificarse como sabhāva ni como nimitta. Asimismo, el cadáver amoratado, el sangriento, el infestado de gusanos, la atención en la respiración, el kasina de agua, el de fuego, el de aire y el círculo de luz del sol, etc., en el kasina de luz, estos ocho tienen objetos móviles; pero ciertamente se mueven solo en la fase inicial, mientras que el signo de contraparte permanece inmóvil. Los restantes no tienen objetos móviles. Así se entiende en cuanto al objeto.

ภูมิโตติ [Pg.110] เอตฺถ จ ทส อสุภา, กายคตาสติ, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาติ อิมานิ ทฺวาทส เทเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ. ตานิ ทฺวาทส, อานาปานสฺสติ จาติ อิมานิ เตรส พฺรหฺมโลเก นปฺปวตฺตนฺติ. อรูปภเว ปน ฐเปตฺวา จตฺตาโร อารุปฺเป อญฺญํ นปฺปวตฺตติ. มนุสฺเสสุ สพฺพานิปิ ปวตฺตนฺตีติ เอวํ ภูมิโต.

En cuanto al plano: aquí, los diez de lo desagradable, la atención en el cuerpo y la percepción de lo repulsivo en la comida, estos doce no ocurren en los planos celestiales. Esos doce más la atención en la respiración, estos trece no ocurren en el mundo de Brahmā. En el plano inmaterial, exceptuando las cuatro esferas inmateriales, ningún otro ocurre. Entre los seres humanos, todos ocurren. Así se entiende en cuanto al plano.

คหณโตติ ทิฏฺฐผุฏฺฐสุตคฺคหณโตเปตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺร ฐเปตฺวา วาโยกสิณํ เสสา นว กสิณา, ทส อสุภาติ อิมานิ เอกูนวีสติ ทิฏฺเฐน คเหตพฺพานิ. ปุพฺพภาเค จกฺขุนา โอโลเกตฺวา นิมิตฺตํ เนสํ คเหตพฺพนฺติ อตฺโถ. กายคตาสติยํ ตจปญฺจกํ ทิฏฺเฐน, เสสํ สุเตนาติ เอวํ ตสฺสา อารมฺมณํ ทิฏฺฐสุเตน คเหตพฺพํ. อานาปานสฺสติ ผุฏฺเฐน, วาโยกสิณํ ทิฏฺฐผุฏฺเฐน, เสสานิ อฏฺฐารส สุเตน คเหตพฺพานิ. อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหาโร, จตฺตาโร อารุปฺปาติ อิมานิ เจตฺถ น อาทิกมฺมิเกน คเหตพฺพานิ. เสสานิ ปญฺจตึส คเหตพฺพานีติ เอวํ คหณโต.

En cuanto a la aprehensión: el análisis debe entenderse aquí mediante la aprehensión por lo visto, lo tocado o lo oído. De esos, excluyendo el kasina de aire, los nueve kasinas restantes y los diez de lo desagradable, estos diecinueve deben aprehenderse mediante la vista. El significado es que, en la fase inicial, el signo debe captarse observándolos repetidamente con el ojo. En la atención en el cuerpo, el grupo de los cinco que terminan en la piel (tacapañcaka) se aprehende por la vista, y el resto por lo oído; así, el objeto de esta meditación debe aprehenderse por lo visto y lo oído. La atención en la respiración se aprehende por el tacto; el kasina de aire, por lo visto y lo tocado; los dieciocho restantes deben aprehenderse por lo oído. El Brahmavihāra de la ecuanimidad y las cuatro esferas inmateriales no deben ser emprendidos por un principiante como primer paso. Los treinta y cinco restantes pueden ser emprendidos por un principiante. Así se entiende en cuanto a la aprehensión.

ปจฺจยโตติ อิเมสุ ปน กมฺมฏฺฐาเนสุ ฐเปตฺวา อากาสกสิณํ เสสา นว กสิณา อารุปฺปานํ ปจฺจยา โหนฺติ, ทส กสิณา อภิญฺญานํ, ตโย พฺรหฺมวิหารา จตุตฺถพฺรหฺมวิหารสฺส, เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ อารุปฺปํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ นิโรธสมาปตฺติยา, สพฺพานิปิ สุขวิหารวิปสฺสนาภวสมฺปตฺตีนนฺติ เอวํ ปจฺจยโต.

En cuanto a la condición: de estos temas de meditación, excluyendo el kasina de espacio, los nueve kasinas restantes son condiciones para los estados inmateriales; los diez kasinas son condiciones para los conocimientos directos (abhiññā); los tres primeros Brahmavihāras son condiciones para el cuarto Brahmavihāra; cada estado inmaterial inferior es condición para el superior respectivo; la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción es condición para la consecución de la cesación; y todos ellos son condiciones para la morada feliz en esta vida, para la visión cabal (vipassanā) y para un renacimiento afortunado. Así se entiende en cuanto a la condición.

จริยานุกูลโตติ จริยานํ อนุกูลโตเปตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. เสยฺยถิทํ – ราคจริตสฺส ตาว เอตฺถ ทส อสุภา, กายคตาสตีติ เอกาทส กมฺมฏฺฐานานิ อนุกูลานิ. โทสจริตสฺส จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาริ วณฺณกสิณานีติ อฏฺฐ. โมหจริตสฺส, วิตกฺกจริตสฺส จ เอกํ อานาปานสฺสติ กมฺมฏฺฐานเมว. สทฺธาจริตสฺส ปุริมา ฉ อนุสฺสติโย. พุทฺธิจริตสฺส มรณสฺสติ, อุปสมานุสฺสติ, จตุธาตุววตฺถานํ, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาติ จตฺตาริ. เสสกสิณานิ, จตฺตาโร จ อารุปฺปา สพฺพจริตานํ อนุกูลานิ. กสิเณสุ จ ยํกิญฺจิ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตสฺส, อปฺปมาณํ โมหจริตสฺสาติ.

En cuanto a la adecuación según el carácter: el análisis debe entenderse aquí según la adecuación a los temperamentos. A saber: para el carácter propenso al deseo (rāga), los diez de lo desagradable y la atención en el cuerpo, sumando once temas de meditación, son adecuados. Para el carácter propenso al odio (dosa), los cuatro Brahmavihāras y los cuatro kasinas de colores, sumando ocho. Para el carácter propenso a la confusión (moha) y para el carácter propenso a la especulación (vitakka), solo el tema de la atención en la respiración es adecuado. Para el carácter propenso a la fe (saddhā), las primeras seis recordaciones son adecuadas. Para el carácter propenso a la inteligencia (buddhi), la recordación de la muerte, la recordación de la paz, la definición de los cuatro elementos y la percepción de lo repulsivo en la comida, sumando cuatro. Los restantes kasinas y las cuatro esferas inmateriales son adecuados para todos los temperamentos. Entre los kasinas, uno pequeño es adecuado para el carácter especulativo, y uno inconmensurable es adecuado para el carácter propenso a la confusión.

เอวเมตฺถ [Pg.111] จริยานุกูลโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ สพฺพญฺเจตํ อุชุวิปจฺจนีกวเสน จ อติสปฺปายวเสน จ วุตฺตํ. ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา สทฺธาทีนํ วา อนุปการา กุสลภาวนา นาม นตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ เมฆิยสุตฺเต –

Así debe entenderse aquí el análisis según la adecuación al carácter. Todo esto se ha dicho en términos de oposición directa y de máxima conveniencia. Sin embargo, no existe ninguna meditación saludable que no suprima el deseo y demás pasiones, o que no beneficie a la fe y demás facultades. Esto también se ha dicho en el Meghiya Sutta:

‘‘จตฺตาโร ธมฺมา อุตฺตริ ภาเวตพฺพา. อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานาย. เมตฺตา ภาเวตพฺพา พฺยาปาทสฺส ปหานาย. อานาปานสฺสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทาย. อนิจฺจสญฺญา ภาเวตพฺพา อสฺมิมานสมุคฺฆาตายา’’ติ.

“Se deben desarrollar adicionalmente cuatro estados mentales: se debe desarrollar la meditación sobre lo impuro (asubha) para el abandono de la lujuria (rāga); se debe desarrollar el amor benevolente (mettā) para el abandono de la malevolencia (byāpāda); se debe desarrollar la atención plena en la respiración (ānāpānassati) para el corte de los pensamientos intrusivos (vitakka); y se debe desarrollar la percepción de la impermanencia (aniccasaññā) para la erradicación del orgullo del ‘yo soy’ (asmimāna)”.

ราหุลสุตฺเตปิ ‘‘เมตฺตํ, ราหุล, ภาวนํ ภาเวหี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๑๒๐) นเยน เอกสฺเสว สตฺต กมฺมฏฺฐานานิ วุตฺตานิ. ตสฺมา วจนมตฺเต อภินิเวสํ อกตฺวา สพฺพตฺถ อธิปฺปาโย ปริเยสิตพฺโพติ อยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาติ เอตฺถ กมฺมฏฺฐานกถา วินิจฺฉโย.

También en el Rāhula Sutta, mediante el método que comienza con: ‘Rāhula, desarrolla la meditación del amor benevolente’, se enseñaron siete temas de meditación (kammaṭṭhāna) a un solo individuo, el Venerable Rāhula. Por lo tanto, sin apegarse meramente a las palabras literales, se debe buscar el propósito en todas partes. Este es el análisis sobre la explicación del tema de meditación en la frase ‘habiendo tomado el tema de meditación’.

๔๘. คเหตฺวาติ อิมสฺส ปน ปทสฺส อยมตฺถทีปนา. ‘‘เตน โยคินา กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว วุตฺตปฺปการํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา พุทฺธสฺส วา ภควโต อาจริยสฺส วา อตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา สมฺปนฺนชฺฌาสเยน สมฺปนฺนาธิมุตฺตินา จ หุตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ยาจิตพฺพํ.

48. 48. En cuanto al término ‘tomar’ (gahetvā), esta es la explicación de su significado: En la frase ‘ese yogui, habiéndose acercado a un buen amigo que otorga el tema de meditación’, según el método ya mencionado, debe acercarse a un buen amigo del tipo descrito; y habiéndose entregado (niyyātetvā) al Buda, el Bendito, o al maestro, y poseyendo una disposición plena y una resolución plena, debe solicitar el tema de meditación.

ตตฺร ‘‘อิมาหํ ภควา อตฺตภาวํ ตุมฺหากํ ปริจฺจชามี’’ติ เอวํ พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตา นิยฺยาเตตพฺโพ. เอวญฺหิ อนิยฺยาเตตฺวา ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ วิหรนฺโต เภรวารมฺมเณ อาปาถมาคเต สนฺถมฺภิตุํ อสกฺโกนฺโต คามนฺตํ โอสริตฺวา คิหีหิ สํสฏฺโฐ หุตฺวา อเนสนํ อาปชฺชิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺย. นิยฺยาติตตฺตภาวสฺส ปนสฺส เภรวารมฺมเณ อาปาถมาคเตปิ ภยํ น อุปฺปชฺชติ. ‘‘นนุ ตยา, ปณฺฑิต, ปุริมเมว อตฺตา พุทฺธานํ นิยฺยาติโต’’ติ ปจฺจเวกฺขโต ปนสฺส โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชติ. ยถา หิ ปุริสสฺส อุตฺตมํ กาสิกวตฺถํ ภเวยฺย, ตสฺส ตสฺมึ มูสิกาย วา กีเฏหิ วา ขาทิเต อุปฺปชฺเชยฺย โทมนสฺสํ[Pg.112]. สเจ ปน ตํ อจีวรกสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺย, อถสฺส ตํ เตน ภิกฺขุนา ขณฺฑาขณฺฑํ กริยมานํ ทิสฺวาปิ โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺเชยฺย. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

En ese acto de entrega, uno debe ofrecerse al Buda, el Bendito, de esta manera: ‘Señor Bendito, te entrego esta mi propia persona’. Pues si alguien vive en alojamientos remotos sin haberse entregado de esta forma, al presentarse un objeto temible, si no es capaz de mantenerse firme, podría regresar a las cercanías de una aldea, mezclarse con laicos, incurrir en medios de vida incorrectos y caer en la ruina. Sin embargo, para aquel que ha entregado su persona, no surge el miedo incluso cuando se presenta un objeto temible. Al reflexionar: ‘Sabio, ¿acaso no entregaste ya antes tu persona a los Budas?’, solo surge alegría en él. Así como un hombre que posee una fina tela de Kāsī sentiría pesar si fuera roída por ratones o insectos; pero si se la diera a un monje que carece de mantos, sentiría solo alegría al verla incluso si el monje la cortara en pedazos. De igual manera debe entenderse esta comparación.

อาจริยสฺส นิยฺยาเตนฺเตนาปิ ‘‘อิมาหํ, ภนฺเต, อตฺตภาวํ ตุมฺหากํ ปริจฺจชามี’’ติ วตฺตพฺพํ. เอวํ อนิยฺยาติตตฺตภาโว หิ อตชฺชนีโย วา โหติ, ทุพฺพโจ วา อโนวาทกโร, เยนกามํคโม วา อาจริยํ อนาปุจฺฉาว ยตฺถิจฺฉติ, ตตฺถ คนฺตา, ตเมนํ อาจริโย อามิเสน วา ธมฺเมน วา น สงฺคณฺหาติ, คูฬฺหํ คนฺถํ น สิกฺขาเปติ. โส อิมํ ทุวิธํ สงฺคหํ อลภนฺโต สาสเน ปติฏฺฐํ น ลภติ, นจิรสฺเสว ทุสฺสีลฺยํ วา คิหิภาวํ วา ปาปุณาติ. นิยฺยาติตตฺตภาโว ปน เนว อตชฺชนีโย โหติ, น เยนกามํคโม, สุวโจ อาจริยายตฺตวุตฺติเยว โหติ. โส อาจริยโต ทุวิธํ สงฺคหํ ลภนฺโต สาสเน วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกา วิย.

Al entregarse al maestro, también debe decirse: ‘Venerable señor, te entrego esta mi propia persona’. Pues aquel que no ha entregado su persona es difícil de corregir, terco o desobediente; va a donde quiere sin consultar al maestro y, a donde desea ir, allí va. A tal persona, el maestro no lo asiste ni con lo material ni con el Dhamma, ni le enseña los textos profundos. Al no recibir esta doble asistencia, no logra establecerse en la Enseñanza y pronto cae en la mala conducta o regresa a la vida laica. Por el contrario, quien ha entregado su persona no es difícil de corregir, no deambula a su antojo, es dócil y su vida depende del maestro. Al recibir la doble asistencia del maestro, alcanza el crecimiento, la madurez y la abundancia en la Enseñanza, tal como los discípulos del Thera Cūḷapiṇḍapātikatissa.

เถรสฺส กิร สนฺติกํ ตโย ภิกฺขู อาคมํสุ. เตสุ เอโก ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากมตฺถายา’’ติ วุตฺเต สตโปริเส ปปาเต ปติตุํ อุสฺสเหยฺยนฺติ อาห. ทุติโย ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากมตฺถายา’’ติ วุตฺเต อิมํ อตฺตภาวํ ปณฺหิโต ปฏฺฐาย ปาสาณปิฏฺเฐ ฆํเสนฺโต นิรวเสสํ เขเปตุํ อุสฺสเหยฺยนฺติ อาห. ตติโย ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากมตฺถายา’’ติ วุตฺเต อสฺสาสปสฺสาเส อุปรุนฺธิตฺวา กาลกิริยํ กาตุํ อุสฺสเหยฺยนฺติ อาห. เถโร ภพฺพาวติเม ภิกฺขูติ กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. เต ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ตโยปิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ อยมานิสํโส อตฺตนิยฺยาตเน. เตน วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺส วา ภควโต อาจริยสฺส วา อตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา’’ติ.

Se dice que tres monjes se acercaron a aquel Thera. Entre ellos, uno dijo: ‘Venerable señor, por su bien, me atrevería a saltar por un precipicio de la altura de cien hombres’. El segundo dijo: ‘Venerable señor, por su bien, me atrevería a desgastar esta mi persona frotándola contra una roca, desde el talón, hasta que no quede nada’. El tercero dijo: ‘Venerable señor, por su bien, me atrevería a detener mi respiración hasta morir’. El Thera, pensando: ‘Ciertamente, estos monjes son personas capaces’, les explicó el tema de meditación. Siguiendo sus instrucciones, los tres alcanzaron el estado de Arahant. Este es el beneficio de la entrega de uno mismo. Por ello se dijo: ‘habiéndose entregado al Buda, el Bendito, o al maestro’.

๔๙. สมฺปนฺนชฺฌาสเยน สมฺปนฺนาธิมุตฺตินา จ หุตฺวาติ เอตฺถ ปน เตน โยคินา อโลภาทีนํ วเสน ฉหากาเรหิ สมฺปนฺนชฺฌาสเยน ภวิตพฺพํ. เอวํ สมฺปนฺนชฺฌาสโย หิ ติสฺสนฺนํ โพธีนํ อญฺญตรํ ปาปุณาติ. ยถาห, ‘‘ฉ อชฺฌาสยา โพธิสตฺตานํ โพธิปริปากาย สํวตฺตนฺติ, อโลภชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โลเภ โทสทสฺสาวิโน, อโทสชฺฌาสยา [Pg.113] จ โพธิสตฺตา โทเส โทสทสฺสาวิโน, อโมหชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โมเห โทสทสฺสาวิโน, เนกฺขมฺมชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา ฆราวาเส โทสทสฺสาวิโน, ปวิเวกชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สงฺคณิกาย โทสทสฺสาวิโน, นิสฺสรณชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สพฺพภวคตีสุ โทสทสฺสาวิโน’’ติ. เย หิ เกจิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิขีณาสวปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺธา, สพฺเพ เต อิเมเหว ฉหากาเรหิ อตฺตนา อตฺตนา ปตฺตพฺพํ วิเสสํ ปตฺตา. ตสฺมา อิเมหิ ฉหากาเรหิ สมฺปนฺนชฺฌาสเยน ภวิตพฺพํ. ตทธิมุตฺตตาย ปน อธิมุตฺติสมฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ. สมาธาธิมุตฺเตน สมาธิครุเกน สมาธิปพฺภาเรน, นิพฺพานาธิมุตฺเตน นิพฺพานครุเกน นิพฺพานปพฺภาเรน จ ภวิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

49. 49. Respecto a ‘poseyendo una disposición plena y una resolución plenas’, el yogui debe estar dotado de una disposición plena mediante seis aspectos basados en la ausencia de codicia y otros factores. Pues quien posee tal disposición plena alcanza uno de los tres tipos de iluminación (bodhi). Como se dice: ‘Seis disposiciones conducen a la madurez de la iluminación de los Bodhisattas: los Bodhisattas tienen una disposición de no-codicia y ven el peligro en la codicia; tienen una disposición de no-odio y ven el peligro en el odio; tienen una disposición de no-engaño y ven el peligro en el engaño; tienen una disposición de renuncia y ven el peligro en la vida hogareña; tienen una disposición de soledad y ven el peligro en la compañía; tienen una disposición de liberación y ven el peligro en todos los niveles de existencia’. Todos los que han sido en el pasado, serán en el futuro o son en el presente —Entrados en la Corriente hasta Budas Omniscientes— han alcanzado sus respectivas distinciones espirituales mediante estos mismos seis aspectos. Además, debe estar dotado de una resolución plena mediante la inclinación hacia ello, es decir, debe estar resuelto en la concentración (samādhi), valorar la concentración y estar inclinado a ella; y estar resuelto en el Nibbāna, valorar el Nibbāna e inclinado al Nibbāna.

๕๐. เอวํ สมฺปนฺนชฺฌาสยาธิมุตฺติโน ปนสฺส กมฺมฏฺฐานํ ยาจโต เจโตปริยญาณลาภินา อาจริเยน จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา จริยา ชานิตพฺพา. อิตเรน กึ จริโตสิ? เก วา เต ธมฺมา พหุลํ สมุทาจรนฺติ? กึ วา เต มนสิกโรโต ผาสุ โหติ? กตรสฺมึ วา เต กมฺมฏฺฐาเน จิตฺตํ นมตีติ เอวมาทีหิ นเยหิ ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพา. เอวํ ญตฺวา จริยานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ.

50. 50. Cuando alguien con tal disposición y resolución solicita el tema de meditación, un maestro que posee el conocimiento de penetrar en las mentes ajenas (cetopariyañāṇa) debe conocer su temperamento (cariyā) observando el comportamiento de su mente. Otro maestro debe preguntar: ‘¿Qué temperamento tienes?’, ‘¿Qué estados mentales surgen frecuentemente en ti?’, ‘¿Al reflexionar sobre qué te sientes cómodo?’ o ‘¿Hacia qué tema de meditación se inclina tu mente?’. Habiéndolo conocido mediante estos métodos, debe explicarle el tema de meditación adecuado a su temperamento.

กเถนฺเตน จ ติวิเธน กเถตพฺพํ. ปกติยา อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานสฺส เอกํ ทฺเว นิสชฺชานิ สชฺฌายํ กาเรตฺวา ทาตพฺพํ. สนฺติเก วสนฺตสฺส อาคตาคตกฺขเณ กเถตพฺพํ. อุคฺคเหตฺวา อญฺญตฺร คนฺตุกามสฺส นาติสํขิตฺตํ นาติวิตฺถาริกํ กตฺวา กเถตพฺพํ.

Al explicarlo, debe hacerse de tres maneras: 1) A quien ya ha aprendido anteriormente el tema de meditación, se le debe entregar después de haberle hecho recitar durante una o dos sesiones. 2) A quien reside cerca, se le debe explicar cada vez que se presente la oportunidad. 3) A quien desea marcharse a otro lugar tras haberlo aprendido, se le debe explicar de forma que no sea ni demasiado breve ni demasiado extensa.

ตตฺถ ปถวีกสิณํ ตาว กเถนฺเตน จตฺตาโร กสิณโทสา, กสิณกรณํ, กตสฺส ภาวนานโย, ทุวิธํ นิมิตฺตํ, ทุวิโธ สมาธิ, สตฺตวิธํ สปฺปายาสปฺปายํ, ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ, วีริยสมตา, อปฺปนาวิธานนฺติ อิเม นว อาการา กเถตพฺพา. เสสกมฺมฏฺฐาเนสุปิ ตสฺส ตสฺส อนุรูปํ กเถตพฺพํ. ตํ สพฺพํ เตสํ ภาวนาวิธาเน อาวิภวิสฺสติ.

En esto, al enseñar primero el kasina de tierra, el maestro debe explicar estos nueve aspectos: los cuatro defectos del kasina, la fabricación del kasina, el método de desarrollo del kasina fabricado, los dos tipos de signos, los dos tipos de concentración, los siete tipos de lo adecuado y lo inadecuado, los diez tipos de destreza en la absorción, el equilibrio entre el esfuerzo y la concentración, y el procedimiento de la absorción. También en los demás temas de meditación se debe enseñar lo que sea apropiado para cada uno de ellos. Todo eso se aclarará en la sección sobre el procedimiento para su desarrollo.

เอวํ กถิยมาเน ปน กมฺมฏฺฐาเน เตน โยคินา นิมิตฺตํ คเหตฺวา โสตพฺพํ. นิมิตฺตํ คเหตฺวาติ อิทํ เหฏฺฐิมปทํ, อิทํ อุปริมปทํ, อยมสฺส อตฺโถ[Pg.114], อยมธิปฺปาโย, อิทโมปมฺมนฺติ เอวํ ตํ ตํ อาการํ อุปนิพนฺธิตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สกฺกจฺจํ สุณนฺเตน หิ กมฺมฏฺฐานํ สุคฺคหิตํ โหติ. อถสฺส ตํ นิสฺสาย วิเสสาธิคโม สมฺปชฺชติ, น อิตรสฺสาติ อยํ คเหตฺวาติ อิมสฺส ปทสฺส อตฺถปริทีปนา.

Mientras se enseña el tema de meditación, el yogui debe escuchar captando el signo. "Captando el signo" significa vincular cada aspecto de esta manera: "esta es la palabra anterior, esta es la palabra posterior, este es su significado, esta es su intención, este es su ejemplo". Pues para quien escucha con respeto captando el signo, el tema de meditación queda bien aprendido. Entonces, basado en ello, el logro de la distinción espiritual se hace posible para él, pero no para el otro; esta es la explicación del significado de la palabra "captando".

เอตฺตาวตา กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน จริยานุกูลํ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาติ อิมานิ ปทานิ สพฺพากาเรน วิตฺถาริตานิ โหนฺตีติ.

Con esto, las palabras "habiendo acudido a un buen amigo... habiendo tomado uno de los cuarenta temas de meditación según su propia conducta" han sido explicadas detalladamente en todos sus aspectos.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Visuddhimagga compuesto para el deleite de las personas virtuosas,

สมาธิภาวนาธิกาเร

en la sección sobre el desarrollo de la concentración,

กมฺมฏฺฐานคฺคหณนิทฺเทโส นาม

titulada "Exposición sobre la adopción del tema de meditación",

ตติโย ปริจฺเฉโท.

termina el tercer capítulo.

๔. ปถวีกสิณนิทฺเทโส

4. 4. Exposición del kasina de tierra

๕๑. อิทานิ [Pg.115] ยํ วุตฺตํ ‘‘สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหรนฺเตนา’’ติ เอตฺถ ยสฺส ตาวาจริเยน สทฺธึ เอกวิหาเร วสโต ผาสุ โหติ, เตน ตตฺเถว กมฺมฏฺฐานํ ปริโสเธนฺเตน วสิตพฺพํ. สเจ ตตฺถ ผาสุ น โหติ, โย อญฺโญ คาวุเต วา อฑฺฒโยชเน วา โยชนมตฺเตปิ วา สปฺปาโย วิหาโร โหติ, ตตฺถ วสิตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ กมฺมฏฺฐานสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน สนฺเทเห วา สติสมฺโมเส วา ชาเต กาลสฺเสว วิหาเร วตฺตํ กตฺวา อนฺตรามคฺเค ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเนเยว อาจริยสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํทิวสมาจริยสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา ทุติยทิวเส อาจริยํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรามคฺเค ปิณฺฑาย จริตฺวา อกิลมนฺโตเยว อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อาคนฺตุํ สกฺขิสฺสติ. โย ปน โยชนปฺปมาเณปิ ผาสุกฏฺฐานํ น ลภติ, เตน กมฺมฏฺฐาเน สพฺพํ คณฺฐิฏฺฐานํ ฉินฺทิตฺวา สุวิสุทฺธํ อาวชฺชนปฏิพทฺธํ กมฺมฏฺฐานํ กตฺวา ทูรมฺปิ คนฺตฺวา สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหาตพฺพํ.

51. Ahora, respecto a lo que se dijo: "abandonando un monasterio inadecuado para el desarrollo de la concentración y viviendo en uno adecuado", en este punto, si para aquel que vive en el mismo monasterio con el maestro es cómodo, debe permanecer allí mismo purificando su tema de meditación. Si allí no es cómodo, debe vivir en otro monasterio adecuado que esté a una distancia de un g& caron;vuta, media yojana o incluso a una yojana. Pues siendo así, si surge duda o confusión en algún punto del tema de meditación, habiendo cumplido temprano con los deberes en el monasterio, habiendo caminado por limosna en el camino y justo al finalizar la comida, podrá ir al lugar donde reside el maestro, purificar el tema de meditación ante el maestro ese mismo día y, al día siguiente, tras saludar al maestro, salir, pedir limosna en el camino y regresar a su propio lugar de residencia sin cansarse. Pero aquel que no encuentra un lugar cómodo ni siquiera a una yojana de distancia, habiendo resuelto todas las dificultades del tema de meditación, habiéndolo dejado bien purificado y vinculado a la atención, debe ir incluso lejos, abandonar el monasterio inadecuado para el desarrollo de la concentración y vivir en un monasterio adecuado.

อนนุรูปวิหาโร

El monasterio inadecuado

๕๒. ตตฺถ อนนุรูโป นาม อฏฺฐารสนฺนํ โทสานํ อญฺญตเรน สมนฺนาคโต. ตตฺริเม อฏฺฐารส โทสา – มหตฺตํ, นวตฺตํ, ชิณฺณตฺตํ, ปนฺถนิสฺสิตตฺตํ, โสณฺฑี, ปณฺณํ, ปุปฺผํ, ผลํ, ปตฺถนียตา, นครสนฺนิสฺสิตตา, ทารุสนฺนิสฺสิตตา, เขตฺตสนฺนิสฺสิตตา, วิสภาคานํ ปุคฺคลานํ อตฺถิตา, ปฏฺฏนสนฺนิสฺสิตตา, ปจฺจนฺตสนฺนิสฺสิตตา, รชฺชสีมสนฺนิสฺสิตตา, อสปฺปายตา, กลฺยาณมิตฺตานํ อลาโภติ อิเมสํ อฏฺฐารสนฺนํ โทสานํ อญฺญตเรน โทเสน สมนฺนาคโต อนนุรูโป นาม. น ตตฺถ วิหาตพฺพํ.

52. En esto, se llama inadecuado a aquel que posee cualquiera de los dieciocho defectos. Estos son los dieciocho defectos: el gran tamaño, la novedad, el estado ruinoso, estar junto a un camino, la presencia de una poza de agua, de hojas comestibles, de flores, de frutos, ser muy deseado por la gente, la cercanía a la ciudad, la cercanía a bosques de leña, la cercanía a campos de cultivo, la presencia de personas incompatibles, la cercanía a un puerto, estar en una región fronteriza, estar en los límites de un reino, lo inadecuado en general y la falta de buenos amigos. Se llama inadecuado al que posee cualquiera de estos dieciocho defectos. No se debe vivir allí.

กสฺมา? มหาวิหาเร ตาว พหู นานาฉนฺทา สนฺนิปตนฺติ, เต อญฺญมญฺญํ ปฏิวิรุทฺธตาย วตฺตํ น กโรนฺติ. โพธิยงฺคณาทีนิ อสมฺมฏฺฐาเนว โหนฺติ. อนุปฏฺฐาปิตํ ปานียํ ปริโภชนียํ. ตตฺรายํ โคจรคาเม ปิณฺฑาย [Pg.116] จริสฺสามีติ ปตฺตจีวรมาทาย นิกฺขนฺโต สเจ ปสฺสติ วตฺตํ วา อกตํ ปานียฆฏํ วา ริตฺตํ, อถาเนน วตฺตํ กาตพฺพํ โหติ, ปานียํ อุปฏฺฐาเปตพฺพํ. อกโรนฺโต วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ. กโรนฺตสฺส กาโล อติกฺกมติ, อติทิวา ปวิฏฺโฐ นิฏฺฐิตาย ภิกฺขาย กิญฺจิ น ลภติ. ปฏิสลฺลานคโตปิ สามเณรทหรภิกฺขูนํ อุจฺจาสทฺเทน สงฺฆกมฺเมหิ จ วิกฺขิปติ. ยตฺถ ปน สพฺพํ วตฺตํ กตเมว โหติ, อวเสสาปิ จ สงฺฆฏฺฏนา นตฺถิ. เอวรูเป มหาวิหาเรปิ วิหาตพฺพํ.

¿Por qué? En un monasterio grande se reúnen muchos con diversos deseos que, al estar en desacuerdo mutuo, no cumplen con sus deberes. Los alrededores del árbol Bodhi y otros lugares quedan sin barrer. El agua para beber y para el uso no se prepara. Entonces, si este yogui, al salir con su cuenco y mantos para pedir limosna, ve que los deberes no se han cumplido o que el cántaro de agua está vacío, debe cumplir con el deber y preparar el agua. Si no lo hace, incurre en una falta por incumplimiento del deber. Si lo hace, se le pasa el tiempo; al entrar muy tarde al pueblo para pedir limosna, no recibe nada porque la distribución ha terminado. Incluso cuando se retira a la soledad, se distrae por el ruido de los novicios y monjes jóvenes, y por las actividades del Sangha. Sin embargo, donde todos los deberes ya están cumplidos y no hay otras perturbaciones, se puede vivir incluso en un monasterio grande de ese tipo.

นววิหาเร พหุ นวกมฺมํ โหติ, อกโรนฺตํ อุชฺฌายนฺติ. ยตฺถ ปน ภิกฺขู เอวํ วทนฺติ ‘‘อายสฺมา ยถาสุขํ สมณธมฺมํ กโรตุ, มยํ นวกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ เอวรูเป วิหาตพฺพํ.

En un monasterio nuevo hay muchas obras de construcción; se critica a quien no participa. Pero donde los monjes dicen: "Que el venerable practique el dharma de un asceta a su gusto, nosotros nos encargaremos de las obras", en ese tipo de monasterio se puede vivir.

ชิณฺณวิหาเร ปน พหุ ปฏิชคฺคิตพฺพํ โหติ, อนฺตมโส อตฺตโน เสนาสนมตฺตมฺปิ อปฺปฏิชคฺคนฺตํ อุชฺฌายนฺติ, ปฏิชคฺคนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ ปริหายติ.

En un monasterio ruinoso hay mucho que reparar; se critica a quien no repara ni siquiera su propio lugar de descanso. Para quien se dedica a reparar, el tema de meditación declina.

ปนฺถนิสฺสิเต มหาปถวิหาเร รตฺตินฺทิวํ อาคนฺตุกา สนฺนิปตนฺติ. วิกาเล อาคตานํ อตฺตโน เสนาสนํ ทตฺวา รุกฺขมูเล วา ปาสาณปิฏฺเฐ วา วสิตพฺพํ โหติ. ปุนทิวเสปิ เอวเมวาติ กมฺมฏฺฐานสฺส โอกาโส น โหติ. ยตฺถ ปน เอวรูโป อาคนฺตุกสมฺพาโธ น โหติ, ตตฺถ วิหาตพฺพํ.

En un monasterio grande situado junto a un camino, día y noche llegan visitantes. Si llegan fuera de hora, uno debe cederles su propio alojamiento y dormir bajo un árbol o sobre una piedra. Al día siguiente ocurre lo mismo, por lo que no hay oportunidad para el tema de meditación. Pero donde no existe tal aglomeración de visitantes, se puede vivir.

โสณฺฑี นาม ปาสาณโปกฺขรณี โหติ, ตตฺถ ปานียตฺถํ มหาชโน สโมสรติ, นครวาสีนํ ราชกุลูปกตฺเถรานํ อนฺเตวาสิกา รชนกมฺมตฺถาย อาคจฺฉนฺติ, เตสํ ภาชนทารุโทณิกาทีนิ ปุจฺฉนฺตานํ อสุเก จ อสุเก จ ฐาเนติ ทสฺเสตพฺพานิ โหนฺติ, เอวํ สพฺพกาลมฺปิ นิจฺจพฺยาวโฏ โหติ.

Se llama "soṇḍī" a una poza de agua entre piedras; allí acude mucha gente por agua. Los discípulos de los grandes theras de la ciudad acuden para teñir sus mantos. A estos que preguntan por recipientes, leña, artesas y demás, hay que indicarles que están en tal y cual lugar. Así, uno está constantemente ocupado en todo momento.

ยตฺถ นานาวิธํ สากปณฺณํ โหติ, ตตฺถสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ทิวาวิหารํ นิสินฺนสฺสาปิ สนฺติเก สากหาริกา คายมานา ปณฺณํ อุจฺจินนฺติโย วิสภาคสทฺทสงฺฆฏฺฏเนน กมฺมฏฺฐานนฺตรายํ กโรนฺติ.

Donde hay diversas clases de hojas comestibles, las mujeres que las recolectan, cantando mientras lo hacen cerca de donde el yogui está sentado en su retiro diurno tras haber tomado su tema de meditación, causan un obstáculo para la meditación con el impacto de sonidos incompatibles.

ยตฺถ ปน นานาวิธา มาลาคจฺฉา สุปุปฺผิตา โหนฺติ, ตตฺราปิ ตาทิโสเยว อุปทฺทโว.

Donde hay diversos arbustos floridos en plena floración, ocurre también el mismo tipo de perturbación.

ยตฺถ [Pg.117] นานาวิธํ อมฺพชมฺพุปนสาทิผลํ โหติ, ตตฺถ ผลตฺถิกา อาคนฺตฺวา ยาจนฺติ, อเทนฺตสฺส กุชฺฌนฺติ, พลกฺกาเรน วา คณฺหนฺติ, สายนฺหสมเย วิหารมชฺเฌ จงฺกมนฺเตน เต ทิสฺวา ‘‘กึ อุปาสกา เอวํ กโรถา’’ติ วุตฺตา ยถารุจิ อกฺโกสนฺติ. อวาสายปิสฺส ปรกฺกมนฺติ.

En un monasterio donde hay diversos frutos como mangos, manzanas de agua, jackfruits, etc., las personas que desean los frutos vienen y los piden; se enojan con el monje que no se los da, o incluso los toman por la fuerza. Por la tarde, cuando el monje camina en el sendero del monasterio y al verlos les dice: '¿Por qué hacen esto, upasakas?', ellos lo insultan a su antojo. También se esfuerzan para que el monje no pueda residir en ese lugar.

ปตฺถนีเย ปน เลณสมฺมเต ทกฺขิณคิริหตฺถิกุจฺฉิเจติยคิริจิตฺตลปพฺพตสทิเส วิหาเร วิหรนฺตํ อยมรหาติ สมฺภาเวตฺวา วนฺทิตุกามา มนุสฺสา สมนฺตา โอสรนฺติ, เตนสฺส น ผาสุ โหติ, ยสฺส ปน ตํ สปฺปายํ โหติ, เตน ทิวา อญฺญตฺร คนฺตฺวา รตฺตึ วสิตพฺพํ.

Sin embargo, en un monasterio deseable y reconocido por la gente como morada de Arahants, semejante a Dakkhiṇagiri, Hatthikucchi, Cetiyagiri o Cittalapabbata, las personas se congregan de todas partes con el deseo de rendir homenaje pensando: 'Este monje es un Arahant'. Debido a esto, el yogui no tiene tranquilidad; pero para aquel a quien ese lugar le sea favorable, debe irse a otro lugar durante el día y residir allí solo por la noche.

นครสนฺนิสฺสิเต วิสภาคารมฺมณานิ อาปาถมาคจฺฉนฺติ, กุมฺภทาสิโยปิ ฆเฏหิ นิฆํสนฺติโย คจฺฉนฺติ, โอกฺกมิตฺวา มคฺคํ น เทนฺติ, อิสฺสรมนุสฺสาปิ วิหารมชฺเฌ สาณึ ปริกฺขิปิตฺวา นิสีทนฺติ.

En un monasterio cercano a una ciudad, se presentan objetos discordantes a los sentidos; incluso las sirvientas que cargan agua pasan chocando con sus cántaros y no ceden el paso. Personas influyentes también se sientan en medio del monasterio tras colocar cortinas de protección.

ทารุสนฺนิสฺสเย ปน ยตฺถ กฏฺฐานิ จ ทพฺพุปกรณรุกฺขา จ สนฺติ, ตตฺถ กฏฺฐหาริกา ปุพฺเพ วุตฺตสากปุปฺผหาริกา วิย อผาสุํ กโรนฺติ, วิหาเร รุกฺขา สนฺติ, เต ฉินฺทิตฺวา ฆรานิ กริสฺสามาติ มนุสฺสา อาคนฺตฺวา ฉินฺทนฺติ. สเจ สายนฺหสมยํ ปธานฆรา นิกฺขมิตฺวา วิหารมชฺเฌ จงฺกมนฺโต เต ทิสฺวา ‘‘กึ อุปาสกา เอวํ กโรถา’’ติ วทติ, ยถารุจิ อกฺโกสนฺติ, อวาสายปิสฺส ปรกฺกมนฺติ.

En un lugar cercano a bosques donde hay leña y árboles aptos para materiales de construcción, las recolectoras de leña causan molestias de manera similar a las recolectoras de vegetales y flores mencionadas anteriormente. La gente viene y corta los árboles del monasterio pensando: 'Construiremos casas cortando estos árboles'. Si el yogui, saliendo de su celda de meditación por la tarde, los ve mientras camina en medio del monasterio y dice: '¿Por qué hacen esto, upasakas?', lo insultan a su antojo y se esfuerzan para que no pueda residir allí.

โย ปน เขตฺตสนฺนิสฺสิโต โหติ สมนฺตา เขตฺเตหิ ปริวาริโต, ตตฺถ มนุสฺสา วิหารมชฺเฌเยว ขลํ กตฺวา ธญฺญํ มทฺทนฺติ, ปมุเขสุ สยนฺติ, อญฺญมฺปิ พหุํ อผาสุํ กโรนฺติ. ยตฺราปิ มหาสงฺฆโภโค โหติ, อารามิกา กุลานํ คาโว รุนฺธนฺติ, อุทกวารํ ปฏิเสเธนฺติ, มนุสฺสา วีหิสีสํ คเหตฺวา ‘‘ปสฺสถ ตุมฺหากํ อารามิกานํ กมฺม’’นฺติ สงฺฆสฺส ทสฺเสนฺติ. เตน เตน การเณน ราชราชมหามตฺตานํ ฆรทฺวารํ คนฺตพฺพํ โหติ, อยมฺปิ เขตฺตสนฺนิสฺสิเตเนว สงฺคหิโต.

Cuando un monasterio está rodeado de campos de cultivo, las personas preparan allí mismo, en el centro del monasterio, el área de trilla y trillan el grano; duermen en los pórticos y causan muchas otras molestias. Donde hay grandes propiedades del Sangha, los cuidadores del jardín detienen el ganado de los laicos y restringen el turno del agua. La gente trae espigas de arroz y se las muestra al Sangha diciendo: 'Miren lo que hacen sus cuidadores'. Por tales motivos, es necesario acudir ante reyes y ministros. Este tipo de lugar también se incluye en la categoría de monasterio cercano a campos.

วิสภาคานํ ปุคฺคลานํ อตฺถิตาติ ยตฺถ อญฺญมญฺญํ วิสภาคเวรี ภิกฺขู วิหรนฺติ, เย กลหํ กโรนฺตา มา, ภนฺเต, เอวํ กโรถาติ วาริยมานา เอตสฺส ปํสุกูลิกสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย นฏฺฐามฺหาติ วตฺตาโร ภวนฺติ.

Respecto a la presencia de personas incompatibles: donde residen monjes enemigos y discordantes entre sí, que al ser reprendidos por el yogui que dice: 'Honorables, no se peleen así', responden: 'Desde que llegó este monje que viste harapos, estamos perdidos'.

โยปิ [Pg.118] อุทกปฏฺฏนํ วา ถลปฏฺฏนํ วา นิสฺสิโต โหติ, ตตฺถ อภิณฺหํ นาวาหิ จ สตฺเถหิ จ อาคตมนุสฺสา โอกาสํ เทถ, ปานียํ เทถ, โลณํ เทถาติ ฆฏฺฏยนฺตา อผาสุํ กโรนฺติ.

También en el caso de estar cerca de un puerto fluvial o terrestre, las personas que llegan constantemente en barcos o caravanas causan molestias pidiendo: 'Dennos un lugar, dennos agua potable, dennos sal', perturbando la paz.

ปจฺจนฺตสนฺนิสฺสิเต ปน มนุสฺสา พุทฺธาทีสุ อปฺปสนฺนา โหนฺติ.

En un monasterio en regiones fronterizas, las personas no tienen fe en el Buda y los demás objetos de devoción.

รชฺชสีมสนฺนิสฺสิเต ราชภยํ โหติ. ตญฺหิ ปเทสํ เอโก ราชา น มยฺหํ วเส วตฺตตีติ ปหรติ, อิตโรปิ น มยฺหํ วเส วตฺตตีติ. ตตฺรายํ ภิกฺขุ กทาจิ อิมสฺส รญฺโญ วิชิเต วิจรติ, กทาจิ เอตสฺส. อถ นํ ‘‘จรปุริโส อย’’นฺติ มญฺญมานา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ.

En un monasterio situado en la frontera de reinos, hay peligro real. Un rey ataca esa zona pensando: 'No está bajo mi mando', y el otro hace lo mismo. Allí, este monje a veces circula por el territorio de un rey y a veces por el del otro. Entonces, los oficiales del rey, pensando 'Este hombre es un espía', lo llevan a la ruina.

อสปฺปายตาติ วิสภาครูปาทิอารมฺมณสโมสรเณน วา อมนุสฺสปริคฺคหิตตาย วา อสปฺปายตา. ตตฺริทํ วตฺถุ. เอโก กิร เถโร อรญฺเญ วสติ. อถสฺส เอกา ยกฺขินี ปณฺณสาลทฺวาเร ฐตฺวา คายิ. โส นิกฺขมิตฺวา ทฺวาเร อฏฺฐาสิ, สา คนฺตฺวา จงฺกมนสีเส คายิ. เถโร จงฺกมนสีสํ อคมาสิ. สา สตโปริเส ปปาเต ฐตฺวา คายิ. เถโร ปฏินิวตฺติ. อถ นํ สา เวเคนาคนฺตฺวา คเหตฺวา ‘‘มยา, ภนฺเต, น เอโก น ทฺเว ตุมฺหาทิสา ขาทิตา’’ติ อาห.

La 'inadecuación' se refiere a la concurrencia de objetos visuales discordantes, etc., o por estar poseído por seres no humanos. Al respecto, esta es la historia: Se dice que un anciano vivía en el bosque. Una yakkhini se detuvo ante la puerta de su cabaña de hojas y cantó. Él salió y se quedó en la puerta; ella se fue al extremo del sendero de caminata y cantó. El anciano fue al extremo del sendero. Ella se paró en un precipicio de cien brazas de profundidad y cantó. El anciano regresó. Entonces ella se acercó rápidamente, lo agarró y dijo: 'Venerable, no he devorado a uno ni a dos como usted, sino a muchos'.

กลฺยาณมิตฺตานํ อลาโภติ ยตฺถ น สกฺกา โหติ อาจริยํ วา อาจริยสมํ วา อุปชฺฌายํ วา อุปชฺฌายสมํ วา กลฺยาณมิตฺตํ ลทฺธุํ. ตตฺถ โส กลฺยาณมิตฺตานํ อลาโภ มหาโทโสเยวาติ อิเมสํ อฏฺฐารสนฺนํ โทสานํ อญฺญตเรน สมนฺนาคโต อนนุรูโปติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ อฏฺฐกถาสุ –

La 'falta de amigos admirables' se refiere a donde no es posible encontrar un maestro o un preceptor, o alguien equivalente a ellos, que sea un amigo admirable. En ese lugar, la falta de amigos admirables es un gran defecto. Debe entenderse como inadecuado un monasterio que posea cualquiera de estos dieciocho defectos. Así se ha dicho en los Comentarios:

มหาวาสํ นวาวาสํ, ชราวาสญฺจ ปนฺถนึ;

โสณฺฑึ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ, ผลํ ปตฺถิตเมว จ.

Un monasterio grande, uno nuevo, uno viejo, uno junto al camino, uno con un estanque, uno con vegetales, uno con flores, uno con frutos, uno famoso,

นครํ ทารุนา เขตฺตํ, วิสภาเคน ปฏฺฏนํ;

ปจฺจนฺตสีมาสปฺปายํ, ยตฺถ มิตฺโต น ลพฺภติ.

uno cerca de la ciudad, uno con madera, uno cerca de campos, uno con personas discordantes, uno cerca de un puerto, uno en regiones fronterizas, uno en los límites del reino, uno inadecuado y donde no se encuentra un amigo admirable.

อฏฺฐารเสตานิ ฐานานิ, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, มคฺคํ สปฺปฏิภยํ ยถาติ.

Conociendo estos dieciocho lugares, el sabio debe evitarlos desde lejos, tal como se evitaría un camino lleno de peligros.

อนุรูปวิหาโร

El monasterio adecuado

๕๓. โย [Pg.119] ปน โคจรคามโต นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาทีหิ ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, อยํ อนุรูโป นาม. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ นาติทูรํ โหติ นาจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรเนว อุปฺปชฺชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา, เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ, ตสฺส เต อายสฺมนฺโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานีกโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑).

53. Aquel que posee los cinco factores, como no estar ni muy lejos ni muy cerca del pueblo de limosna, se llama adecuado. Pues el Bienaventurado dijo: '¿Y cómo, monjes, una residencia posee cinco factores? Aquí, monjes, la residencia no está ni muy lejos ni muy cerca, tiene buen acceso; de día no está concurrida, de noche es silenciosa y sin ruidos, libre del contacto con tábanos, mosquitos, viento, sol y reptiles. En tal residencia, quien mora obtiene sin dificultad mantos, comida de limosna, alojamiento y medicinas. En tal residencia moran monjes ancianos eruditos, conocedores de la tradición, que mantienen el Dhamma, el Vinaya y los Matikas; acercándose a ellos de vez en cuando, el monje pregunta e inquiere: 'Venerable, ¿cómo es esto? ¿Cuál es el significado de esto?'. Aquellos venerables le revelan lo que no estaba claro, le aclaran lo que no estaba iluminado y disipan sus dudas sobre los diversos puntos del Dhamma. Así, monjes, una residencia posee cinco factores'.

อยํ ‘‘สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหรนฺเตนา’’ติ เอตฺถ วิตฺถาโร.

Este es el detalle sobre 'abandonando el monasterio inadecuado para el desarrollo de la concentración y morando en un monasterio adecuado'.

ขุทฺทกปลิโพธา

Los pequeños obstáculos

๕๔. ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวาติ เอวํ ปติรูเป วิหาเร วิหรนฺเตน เยปิสฺส เต โหนฺติ ขุทฺทกปลิโพธา, เตปิ อุปจฺฉินฺทิตพฺพา. เสยฺยถิทํ, ทีฆานิ เกสนขโลมานิ ฉินฺทิตพฺพานิ. ชิณฺณจีวเรสุ ทฬฺหีกมฺมํ วา ตุนฺนกมฺมํ วา กาตพฺพํ. กิลิฏฺฐานิ วา รชิตพฺพานิ. สเจ ปตฺเต มลํ โหติ, ปตฺโต ปจิตพฺโพ. มญฺจปีฐาทีนิ โสเธตพฺพานีติ. ‘‘อยํ ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา’’ติ เอตฺถ วิตฺถาโร.

54. En cuanto a la frase "habiendo cortado los impedimentos menores", esto significa lo siguiente: el yogui que reside en un monasterio adecuado debe eliminar los obstáculos menores que pueda tener. Específicamente, se deben cortar el cabello, las uñas y la barba si están largos. En cuanto a las túnicas viejas, se debe realizar el trabajo de refuerzo o de remiendo. Si las túnicas están sucias, deben ser teñidas. Si el cuenco tiene manchas, el cuenco debe ser cocido. Los lechos, asientos y otros utensilios deben ser limpiados. Esta es la explicación detallada de "habiendo cortado los impedimentos menores" en este contexto.

ภาวนาวิธานํ

El procedimiento de la meditación.

๕๕. อิทานิ สพฺพํ ภาวนาวิธานํ อปริหาเปนฺเตน ภาเวตพฺโพติ เอตฺถ อยํ ปถวีกสิณํ อาทึ กตฺวา สพฺพกมฺมฏฺฐานวเสน วิตฺถารกถา โหติ.

55. Ahora, respecto a la frase "debe desarrollarse sin omitir ninguna parte del procedimiento de meditación", esta es una exposición detallada que comienza con el kasiṇa de tierra y abarca todos los temas de meditación.

เอวํ [Pg.120] อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน หิ ภิกฺขุนา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺเตน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา ปวิวิตฺเต โอกาเส สุขนิสินฺเนน กตาย วา อกตาย วา ปถวิยา นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

En efecto, el monje que ha cortado los impedimentos menores de esta manera, después de la comida, tras regresar de la ronda de limosnas y habiendo disipado el letargo de la comida, debe captar el signo en la tierra, ya sea preparada o no preparada, sentado cómodamente en un lugar solitario. Pues se ha dicho lo siguiente:

‘‘ปถวีกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต ปถวิยํ นิมิตฺตํ คณฺหาติ กเต วา อกเต วา สานฺตเก, โน อนนฺตเก, สโกฏิเย, โน อโกฏิเย, สวฏฺฏุเม, โน อวฏฺฏุเม, สปริยนฺเต, โน อปริยนฺเต, สุปฺปมตฺเต วา สราวมตฺเต วา. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กโรติ, สูปธาริตํ อุปธาเรติ, สุววตฺถิตํ ววตฺถเปติ. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา อานิสํสทสฺสาวี รตนสญฺญี หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาโน ตสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ ‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา มุจฺจิสฺสามี’ติ. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ.

"Aquel que aprende el kasiṇa de tierra capta el signo en la tierra, ya sea preparada o no preparada, limitada y no ilimitada, con bordes y no sin bordes, circular y no irregular, con periferia y no sin periferia, del tamaño de un cedazo o de la tapa de una vasija. Él hace que ese signo sea bien captado, bien retenido y bien definido. Habiéndolo captado, retenido y definido bien, viendo sus beneficios, considerándolo como un tesoro, estableciendo respeto por él y apreciándolo, vincula su mente a ese objeto pensando: 'Ciertamente, mediante esta práctica me liberaré de la vejez y de la muerte'. Apartado de los deseos sensoriales... entra y permanece en el primer jhana".

ตตฺถ เยน อตีตภเวปิ สาสเน วา อิสิปพฺพชฺชาย วา ปพฺพชิตฺวา ปถวีกสิเณ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺติตปุพฺพานิ, เอวรูปสฺส ปุญฺญวโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺส อกตาย ปถวิยา กสิตฏฺฐาเน วา ขลมณฺฑเล วา นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, มลฺลกตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส กิรายสฺมโต กสิตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตสฺส ตํฐานปฺปมาณเมว นิมิตฺตํ อุทปาทิ. โส ตํ วฑฺเฒตฺวา ปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ.

En este contexto, para aquel que en una existencia pasada, ya sea dentro de la Dispensación o en la vida de un asceta renunciante, haya alcanzado los cuatro o cinco jhanas en el kasiṇa de tierra, el signo le surge incluso en tierra no preparada, como un campo arado o una era de trillar, tal como le sucedió al venerable saṅgharakkhita (Mallaka). Se dice que, mientras dicho venerable observaba un campo arado, se le presentó el signo del mismo tamaño que ese lugar. Él lo desarrolló, alcanzó los cinco jhanas y, estableciendo la visión cabal con el jhana como base, alcanzó la condición de Arahant.

โย ปเนวํ อกตาธิกาโร โหติ, เตน อาจริยสนฺติเก อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานวิธานํ อวิราเธตฺวา จตฺตาโร กสิณโทเส ปริหรนฺเตน กสิณํ กาตพฺพํ. นีลปีตโลหิตโอทาตสมฺเภทวเสน หิ จตฺตาโร ปถวีกสิณโทสา. ตสฺมา นีลาทิวณฺณํ มตฺติกํ อคฺคเหตฺวา คงฺคาวเห มตฺติกาสทิสาย อรุณวณฺณาย มตฺติกาย กสิณํ กาตพฺพํ. ตญฺจ โข วิหารมชฺเฌ สามเณราทีนํ สญฺจรณฏฺฐาเน น กาตพฺพํ. วิหารปจฺจนฺเต ปน ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ปพฺภาเร วา ปณฺณสาลาย วา สํหาริมํ วา ตตฺรฏฺฐกํ วา กาตพฺพํ. ตตฺร สํหาริมํ จตูสุ ทณฺฑเกสุ ปิโลติกํ [Pg.121] วา จมฺมํ วา กฏสารกํ วา พนฺธิตฺวา ตตฺถ อปนีตติณมูลสกฺขรกถลิกาย สุมทฺทิตาย มตฺติกาย วุตฺตปฺปมาณํ วฏฺฏํ ลิมฺเปตฺวา กาตพฺพํ. ตํ ปริกมฺมกาเล ภูมิยํ อตฺถริตฺวา โอโลเกตพฺพํ. ตตฺรฏฺฐกํ ภูมิยํ ปทุมกณฺณิกากาเรน ขาณุเก อาโกเฏตฺวา วลฺลีหิ วินนฺธิตฺวา กาตพฺพํ. ยทิ สา มตฺติกา นปฺปโหติ, อโธ อญฺญํ ปกฺขิปิตฺวา อุปริภาเค สุปริโสธิตาย อรุณวณฺณาย มตฺติกาย วิทตฺถิจตุรงฺคุลวิตฺถารํ วฏฺฏํ กาตพฺพํ. เอตเทว หิ ปมาณํ สนฺธาย ‘‘สุปฺปมตฺตํ วา สราวมตฺตํ วา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สานฺตเก โน อนนฺตเก’’ติอาทิ ปนสฺส ปริจฺเฉทตฺถาย วุตฺตํ.

Sin embargo, aquel que no posee tal mérito previo debe realizar el kasiṇa siguiendo las instrucciones del maestro, evitando los cuatro defectos del kasiṇa. Los cuatro defectos del kasiṇa de tierra surgen por la mezcla de colores como el azul, el amarillo, el rojo o el blanco. Por lo tanto, sin tomar arcilla de color azul y otros, se debe fabricar el kasiṇa con arcilla de color de la aurora, similar a la arcilla arrastrada por la corriente del Ganges. Y esto no debe hacerse en medio del monasterio, en lugares de tránsito de novicios y otros. Debe hacerse en la periferia del monasterio, en un lugar oculto, ya sea en una cueva o en una cabaña de hojas, pudiendo ser portátil o fijo. Entre ellos, el portátil se fabrica atando un trapo, cuero o estera a cuatro estacas, y untando allí arcilla bien amasada, libre de hierba, raíces, guijarros y fragmentos de cerámica, dándole la forma circular de la medida mencionada. Al momento de la práctica preparatoria, se debe extender en el suelo y observar. El fijo se fabrica clavando estacas en el suelo en forma de corona de loto y entrelazándolas con enredaderas. Si esa arcilla de color aurora no es suficiente, se coloca otra arcilla debajo y en la parte superior se forma el círculo de un palmo y cuatro dedos de ancho con la arcilla de color aurora bien purificada. Refiriéndose precisamente a esta medida, se dijo: "del tamaño de un cedazo o de la tapa de una vasija". Las expresiones "limitada y no ilimitada", etc., se dicen para indicar su delimitación.

๕๖. ตสฺมา เอวํ วุตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทํ กตฺวา รุกฺขปาณิกา วิสภาควณฺณํ สมุฏฺฐเปติ. ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ปาสาณปาณิกาย ฆํเสตฺวา สมํ เภรีตลสทิสํ กตฺวา ตํ ฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา นฺหตฺวา อาคนฺตฺวา กสิณมณฺฑลโต อฑฺฒเตยฺยหตฺถนฺตเร ปเทเส ปญฺญตฺเต วิทตฺถิจตุรงฺคุลปาทเก สุอตฺถเต ปีเฐ นิสีทิตพฺพํ. ตโต ทูรตเร นิสินฺนสฺส หิ กสิณํ น อุปฏฺฐาติ, อาสนฺนตเร กสิณโทสา ปญฺญายนฺติ. อุจฺจตเร นิสินฺเนน คีวํ โอนมิตฺวา โอโลเกตพฺพํ โหติ, นีจตเร ชณฺณุกานิ รุชนฺติ. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว นิสีทิตฺวา ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา’’ติอาทินา นเยน กาเมสุ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กามนิสฺสรเณ สพฺพทุกฺขสมติกฺกมุปายภูเต เนกฺขมฺเม ชาตาภิลาเสน พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานุสฺสรเณน ปีติปาโมชฺชํ ชนยิตฺวา ‘‘อยํ ทานิ สา สพฺพพุทฺธ ปจฺเจกพุทฺธ อริยสาวเกหิ ปฏิปนฺนา เนกฺขมฺมปฏิปทา’’ติ ปฏิปตฺติยา สญฺชาตคารเวน ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ปวิเวกสุขรสสฺส ภาคี ภวิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ ชนยิตฺวา สเมน อากาเรน จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหนฺเตน ภาเวตพฺพํ.

56. Por lo tanto, habiendo establecido la delimitación de la medida mencionada, dado que una espátula de madera produce un color desigual, se debe evitar su uso y, en su lugar, frotar con una espátula de piedra para dejar la superficie lisa como la de un tambor. Tras limpiar ese lugar, bañarse y regresar, se debe sentar en un taburete de un palmo y cuatro dedos de altura, bien nivelado, colocado a una distancia de dos codos y medio del círculo del kasiṇa. Pues para quien se sienta más lejos, el kasiṇa no aparece claramente; para quien se sienta más cerca, se perciben los defectos del kasiṇa. Si se sienta en un taburete muy alto, debe mirar inclinando el cuello; si es muy bajo, le duelen las rodillas. Por lo tanto, sentado de la manera descrita, habiendo reflexionado sobre las desventajas de los placeres sensoriales mediante el método de "los deseos sensoriales brindan poco placer", etc., y habiendo generado el deseo por la renuncia (nekkhamme), que es el medio para superar todo sufrimiento; habiendo generado gozo y alegría mediante el recuerdo de las virtudes del Buda, el Dhamma y el Sangha; pensando: "Esta es la práctica de renuncia seguida por todos los Budas, Budas Pacceka y nobles discípulos"; con el respeto nacido por la práctica y generando el esfuerzo de pensar: "ciertamente, mediante esta práctica participaré del sabor de la felicidad de la reclusión", debe desarrollarla abriendo los ojos de manera equilibrada y captando el signo.

อติอุมฺมีลยโต หิ จกฺขุ กิลมติ, มณฺฑลญฺจ อติวิภูตํ โหติ, เตนสฺส นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ. อติมนฺทํ อุมฺมีลยโต มณฺฑลมวิภูตํ โหติ, จิตฺตญฺจ ลีนํ โหติ, เอวมฺปิ นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ. ตสฺมา อาทาสตเล มุขนิมิตฺตทสฺสินา วิย สเมนากาเรน จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหนฺเตน ภาเวตพฺพํ, น วณฺโณ ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ, น ลกฺขณํ มนสิกาตพฺพํ. อปิจ วณฺณํ [Pg.122] อมุญฺจิตฺวา นิสฺสยสวณฺณํ กตฺวา อุสฺสทวเสน ปณฺณตฺติธมฺเม จิตฺตํ ปฏฺฐเปตฺวา มนสิ กาตพฺพํ. ปถวี มหี, เมทินี, ภูมิ, วสุธา, วสุนฺธราติอาทีสุ ปถวีนาเมสุ ยมิจฺฉติ, ยทสฺส สญฺญานุกูลํ โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ. อปิจ ปถวีติ เอตเทว นามํ ปากฏํ, ตสฺมา ปากฏวเสเนว ปถวี ปถวีติ ภาเวตพฺพํ. กาเลน อุมฺมีเลตฺวา กาเลน นิมีเลตฺวา อาวชฺชิตพฺพํ. ยาว อุคฺคหนิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, ตาว กาลสตมฺปิ กาลสหสฺสมฺปิ ตโต ภิยฺโยปิ เอเตเนว นเยน ภาเวตพฺพํ.

Pues, al abrir excesivamente los ojos, estos se fatigan y el disco resulta demasiado nítido; por ello, el signo no surge en tal yogui. Al abrirlos demasiado poco, el disco no es nítido y la mente se vuelve perezosa; de este modo, tampoco surge el signo. Por lo tanto, como quien mira el reflejo de su rostro en la superficie de un espejo, uno debe desarrollar el signo abriendo los ojos de manera equilibrada, sin considerar el color ni prestar atención a la característica de dureza. Por el contrario, sin abandonar el color, pero tomándolo como base junto con el color, debe prestarse atención fijando la mente en la realidad conceptual mediante la predominancia del elemento tierra. De entre los nombres de la tierra, como pathavī, mahī, medinī, bhūmi, vasudhā, vasundharā, se debe recitar el que se desee y que sea acorde con la percepción previa de cada uno. Sin embargo, el nombre "pathavī" (tierra) es el más conocido; por lo tanto, basándose en su notoriedad, debe desarrollarse repitiendo "tierra, tierra". Debe reflexionarse abriendo los ojos a veces y cerrándolos otras. Mientras no surja el signo de aprendizaje (uggahanimitta), debe desarrollarse de esta misma manera durante cien veces, mil veces o incluso más.

๕๗. ตสฺเสวํ ภาวยโต ยทา นิมีเลตฺวา อาวชฺชนฺตสฺส อุมฺมีลิตกาเล วิย อาปาถมาคจฺฉติ, ตทา อุคฺคหนิมิตฺตํ ชาตํ นาม โหติ. ตสฺส ชาตกาลโต ปฏฺฐาย น ตสฺมึ ฐาเน นิสีทิตพฺพํ. อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ นิสินฺเนน ภาเวตพฺพํ. ปาทโธวนปปญฺจปริหารตฺถํ ปนสฺส เอกปฏลิกุปาหนา จ กตฺตรทณฺโฑ จ อิจฺฉิตพฺโพ. อถาเนน สเจ ตรุโณ สมาธิ เกนจิเทว อสปฺปายการเณน นสฺสติ, อุปาหนา อารุยฺห กตฺตรทณฺฑํ คเหตฺวา ตํ ฐานํ คนฺตฺวา นิมิตฺตํ อาทาย อาคนฺตฺวา สุขนิสินฺเนน ภาเวตพฺพํ, ปุนปฺปุนํ สมนฺนาหริตพฺพํ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ. ตสฺเสวํ กโรนฺตสฺส อนุกฺกเมน นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, กิเลสา สนฺนิสีทนฺติ, อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาธิยติ, ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ.

57. Para quien lo desarrolla de este modo, cuando al cerrar los ojos y reflexionar, el signo aparece en su mente tal como cuando los tenía abiertos, se dice que ha surgido el signo de aprendizaje (uggahanimitta). A partir del momento en que este surge, ya no debe permanecer sentado en ese lugar. Debe entrar en su lugar de residencia y desarrollarlo sentado allí. Para evitar la demora de lavarse los pies, el yogui debe procurarse sandalias de una sola suela y un bastón. Entonces, si su incipiente concentración se pierde debido a alguna circunstancia inadecuada, debe calzarse las sandalias, tomar el bastón, regresar a aquel lugar, captar el signo, volver y desarrollarlo sentado cómodamente. Debe aplicarse a él una y otra vez, golpeándolo con el pensamiento inicial y golpeándolo con el pensamiento sostenido. Al actuar así, gradualmente los obstáculos (nīvaraṇāni) se disipan, las impurezas se asientan, la mente se unifica mediante la concentración de acceso (upacārasamādhi) y surge el signo de contraparte (paṭibhāganimitta).

ตตฺรายํ ปุริมสฺส จ อุคฺคหนิมิตฺตสฺส อิมสฺส จ วิเสโส, อุคฺคหนิมิตฺเต กสิณโทโส ปญฺญายติ, ปฏิภาคนิมิตฺตํ ถวิกโต นิหตาทาสมณฺฑลํ วิย สุโธตสงฺขถาลํ วิย วลาหกนฺตรา นิกฺขนฺตจนฺทมณฺฑลํ วิย เมฆมุเข พลากา วิย อุคฺคหนิมิตฺตํ ปทาเลตฺวา นิกฺขนฺตมิว ตโต สตคุณํ สหสฺสคุณํ สุปริสุทฺธํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ตญฺจ โข เนว วณฺณวนฺตํ, น สณฺฐานวนฺตํ. ยทิ หิ ตํ อีทิสํ ภเวยฺย, จกฺขุวิญฺเญยฺยํ สิยา โอฬาริกํ สมฺมสนุปคํ ติลกฺขณพฺภาหตํ, น ปเนตํ ตาทิสํ. เกวลญฺหิ สมาธิลาภิโน อุปฏฺฐานาการมตฺตํ สญฺญชเมตนฺติ.

En esto, esta es la distinción entre el anterior signo de aprendizaje y este signo de contraparte: en el signo de aprendizaje se perciben los defectos del kasina, pero el signo de contraparte aparece como un disco de espejo sacado de su funda, como un cuenco de nácar bien pulido, como el disco de la luna saliendo de entre las nubes o como garzas frente a un nubarrón; aparece rompiendo el signo de aprendizaje, surgiendo de él cientos y miles de veces más puro. Y este, ciertamente, no posee color ni forma física. Pues si fuera así, sería perceptible por la conciencia visual, sería burdo, objeto de examen y afectado por las tres características; pero no es de tal naturaleza. Es meramente un modo de apariencia para quien ha obtenido la concentración, nacido únicamente de la percepción.

๕๘. อุปฺปนฺนกาลโต จ ปนสฺส ปฏฺฐาย นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาว, อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาหิตเมวาติ.

58. A partir del momento en que este signo de contraparte surge, los obstáculos quedan verdaderamente disipados, las impurezas se asientan y la mente queda ciertamente unificada mediante la concentración de acceso.

ทุวิโธ [Pg.123] หิ สมาธิ อุปจารสมาธิ จ อปฺปนาสมาธิ จ. ทฺวีหากาเรหิ จิตฺตํ สมาธิยติ อุปจารภูมิยํ วา ปฏิลาภภูมิยํ วา. ตตฺถ อุปจารภูมิยํ นีวรณปฺปหาเนน จิตฺตํ สมาหิตํ โหติ. ปฏิลาภภูมิยํ องฺคปาตุภาเวน.

Pues la concentración es de dos tipos: concentración de acceso y concentración de absorción. La mente se concentra de dos maneras: ya sea en el nivel de acceso o en el nivel de obtención de la absorción. En el nivel de acceso, la mente está concentrada mediante el abandono de los obstáculos; en el nivel de obtención, mediante la manifestación de los factores del jhāna.

ทฺวินฺนํ ปน สมาธีนํ อิทํ นานาการณํ, อุปจาเร องฺคานิ น ถามชาตานิ โหนฺติ, องฺคานํ อถามชาตตฺตา, ยถา นาม ทหโร กุมารโก อุกฺขิปิตฺวา ฐปิยมาโน ปุนปฺปุนํ ภูมิยํ ปตติ, เอวเมว อุปจาเร อุปฺปนฺเน จิตฺตํ กาเลน นิมิตฺตมารมฺมณํ กโรติ, กาเลน ภวงฺคโมตรติ. อปฺปนายํ ปน องฺคานิ ถามชาตานิ โหนฺติ, เตสํ ถามชาตตฺตา, ยถา นาม พลวา ปุริโส อาสนา วุฏฺฐาย ทิวสมฺปิ ติฏฺเฐยฺย, เอวเมว อปฺปนาสมาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน จิตฺตํ สกึ ภวงฺควารํ ฉินฺทิตฺวา เกวลมฺปิ รตฺตึ เกวลมฺปิ ทิวสํ ติฏฺฐติ, กุสลชวนปฏิปาฏิวเสเนว ปวตฺตตีติ.

Esta es la distinción entre ambos tipos de concentración: en el acceso, los factores no son fuertes; debido a que los factores carecen de fuerza, así como un niño pequeño, al ser levantado y puesto de pie, cae al suelo una y otra vez, del mismo modo, cuando surge el acceso, la mente a veces toma el signo como objeto y a veces desciende al flujo del subconsciente (bhavaṅga). En la absorción, sin embargo, los factores son fuertes; debido a que estos factores poseen fuerza, así como un hombre vigoroso, al levantarse de su asiento, podría permanecer de pie durante todo el día, del mismo modo, cuando surge la concentración de absorción, la mente, habiendo cortado una vez el curso del subconsciente, permanece durante toda una noche o todo un día, procediendo únicamente mediante una sucesión de impulsos de naturaleza saludable.

ตตฺร ยเทตํ อุปจารสมาธินา สทฺธึ ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺส อุปฺปาทนํ นาม อติทุกฺกรํ. ตสฺมา สเจ เตเนว ปลฺลงฺเกน ตํ นิมิตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อปฺปนํ อธิคนฺตุํ สกฺโกติ, สุนฺทรํ. โน เจ สกฺโกติ, อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ อปฺปมตฺเตน จกฺกวตฺติคพฺโภ วิย รกฺขิตพฺพํ. เอวญฺหิ –

De ellos, el surgimiento de ese signo de contraparte junto con la concentración de acceso es sumamente difícil. Por lo tanto, si en esa misma postura de meditación uno puede desarrollar dicho signo y alcanzar la absorción, es excelente. Si no puede, entonces debe proteger ese signo con diligencia, como si se tratara de la gestación de un monarca universal. Pues así se dice:

นิมิตฺตํ รกฺขโต ลทฺธ-ปริหานิ น วิชฺชติ;

อารกฺขมฺหิ อสนฺตมฺหิ, ลทฺธํ ลทฺธํ วินสฺสติ.

"Para quien protege el signo, no existe la pérdida de lo obtenido; cuando falta la protección, lo que se ha obtenido se pierde una y otra vez".

สตฺตสปฺปายา

Los siete factores adecuados

๕๙. ตตฺรายํ รกฺขณวิธิ –

59. En esto, el método de protección es el siguiente:

อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ;

อิริยาปโถติ สตฺเตเต, อสปฺปาเย วิวชฺชเย.

La morada, el lugar de recolección de limosnas, la conversación, la persona, el alimento, el clima y la postura: uno debe evitar estos siete si son inadecuados.

สปฺปาเย สตฺต เสเวถ, เอวญฺหิ ปฏิปชฺชโต;

นจิเรเนว กาเลน, โหติ กสฺสจิ อปฺปนา.

Uno debe cultivar estos siete si son adecuados; pues para quien practica así, en poco tiempo, la absorción surge en algunos.

ตตฺรสฺส ยสฺมึ อาวาเส วสนฺตสฺส อนุปฺปนฺนํ วา นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนํ วา วินสฺสติ, อนุปฏฺฐิตา จ สติ น อุปฏฺฐาติ, อสมาหิตญฺจ จิตฺตํ น สมาธิยติ, อยํ อสปฺปาโย. ยตฺถ นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ เจว ถาวรญฺจ โหติ[Pg.124], สติ อุปฏฺฐาติ, จิตฺตํ สมาธิยติ นาคปพฺพตวาสีปธานิยติสฺสตฺเถรสฺส วิย, อยํ สปฺปาโย. ตสฺมา ยสฺมึ วิหาเร พหู อาวาสา โหนฺติ, ตตฺถ เอกเมกสฺมึ ตีณิ ตีณิ ทิวสานิ วสิตฺวา ยตฺถสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ตตฺถ วสิตพฺพํ. อาวาสสปฺปายตาย หิ ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ จูฬนาคเลเณ วสนฺตา ตตฺเถว กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. โสตาปนฺนาทีนํ ปน อญฺญตฺถ อริยภูมึ ปตฺวา ตตฺถ อรหตฺตปฺปตฺตานญฺจ คณนา นตฺถิ. เอวมญฺเญสุปิ จิตฺตลปพฺพตวิหาราทีสุ.

En esto, aquella morada donde el yogui reside y el signo no surge si aún no ha surgido, o se pierde si ya había surgido, y donde la atención no establecida no se establece, y la mente no concentrada no se unifica, es una morada inadecuada. Aquella donde el signo surge y se vuelve estable, donde la atención se establece y la mente se unifica, como le ocurrió al venerable Padhāniyatissa de Nāgapabbata, es una morada adecuada. Por lo tanto, en un monasterio donde hay muchas viviendas, uno debe residir en cada una por tres días, y debe habitar en aquella donde su mente logre la unificación. Pues, gracias a la adecuación de la morada, quinientos monjes que residían en la cueva Cūḷanāga, en la isla de Tambapaṇṇi, alcanzaron el estado de arahat tras tomar allí su tema de meditación. Asimismo, no hay cuenta de los que habiendo alcanzado el plano de los nobles en otros lugares, obtuvieron allí el estado de arahat. Lo mismo ocurre en otros lugares como el monasterio de Cittalapabbata.

โคจรคาโม ปน โย เสนาสนโต อุตฺตเรน วา ทกฺขิเณน วา นาติทูเร ทิยฑฺฒโกสพฺภนฺตเร โหติ สุลภสมฺปนฺนภิกฺโข, โส สปฺปาโย. วิปรีโต อสปฺปาโย.

El pueblo para la recolección de limosnas que se encuentra al norte o al sur de la morada, no demasiado lejos, dentro de un radio de un kosa y medio, y donde las limosnas son abundantes y fáciles de obtener, es adecuado. Lo opuesto es inadecuado.

ภสฺสนฺติ ทฺวตฺตึสติรจฺฉานกถาปริยาปนฺนํ อสปฺปายํ, ตญฺหิสฺส นิมิตฺตนฺตรธานาย สํวตฺตติ. ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตํ สปฺปายํ, ตมฺปิ มตฺตาย ภาสิตพฺพํ.

En cuanto al habla, la charla mundana que comprende los treinta y dos tipos de conversación inadecuada es inconveniente, pues ella conduce a la desaparición del signo (nimitta) del meditador. El habla basada en los diez temas de conversación es conveniente, pero incluso esta debe ser pronunciada con moderación.

ปุคฺคโลปิ อติรจฺฉานกถิโก สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ยํ นิสฺสาย อสมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ ถิรตรํ โหติ, เอวรูโป สปฺปาโย. กายทฬฺหีพหุโล ปน ติรจฺฉานกถิโก อสปฺปาโย. โส หิ ตํ กทฺทโมทกมิว อจฺฉํ อุทกํ มลีนเมว กโรติ, ตาทิสญฺจ อาคมฺม โกฏปพฺพตวาสีทหรสฺเสว สมาปตฺติปิ นสฺสติ, ปเคว นิมิตฺตํ.

En cuanto a la persona, es conveniente aquel que no se dedica a charlas mundanas y posee virtudes como la moralidad; alguien gracias a quien la mente no concentrada se establece en samādhi, o la mente ya concentrada se vuelve más firme. Por el contrario, la persona que se dedica al fortalecimiento del cuerpo y a charlas mundanas es inconveniente. Pues tal persona, al igual que el agua con lodo enturbia el agua clara, solo ensucia la mente del meditador; y debido a una persona así, incluso los logros (samāpatti) de un monje joven que residía en Koṭapabbata se perdieron, ¡cuánto más se perdería el signo!

โภชนํ ปน กสฺสจิ มธุรํ, กสฺสจิ อมฺพิลํ สปฺปายํ โหติ. อุตุปิ กสฺสจิ สีโต, กสฺสจิ อุณฺโห สปฺปาโย โหติ. ตสฺมา ยํ โภชนํ วา อุตุํ วา เสวนฺตสฺส ผาสุ โหติ, อสมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิตํ วา ถิรตรํ โหติ, ตํ โภชนํ โส จ อุตุ สปฺปาโย. อิตรํ โภชนํ อิตโร จ อุตุ อสปฺปาโย.

Respecto al alimento, para algunos lo dulce es conveniente, mientras que para otros lo agrio es conveniente. Respecto al clima, para algunos es conveniente el frío y para otros el calor. Por lo tanto, aquel alimento o clima que, al ser utilizado, produce bienestar, permite que la mente no concentrada se establezca en samādhi, o que la mente ya concentrada sea más firme, ese alimento y ese clima son convenientes. Otros alimentos y climas son inconvenientes.

อิริยาปเถสุปิ กสฺสจิ จงฺกโม สปฺปาโย โหติ, กสฺสจิ สยนฏฺฐานนิสชฺชานํ อญฺญตโร. ตสฺมา ตํ อาวาสํ วิย ตีณิ ทิวสานิ อุปปริกฺขิตฺวา ยสฺมึ อิริยาปเถ อสมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิตํ วา ถิรตรํ โหติ, โส สปฺปาโย. อิตโร อสปฺปาโยติ เวทิตพฺโพ.

Incluso en las posturas, para algunos la meditación caminando es conveniente, mientras que para otros lo es alguna de las demás: acostado, de pie o sentado. Por tanto, tras examinarlas durante tres días, tal como se hace con la morada, aquella postura en la que la mente no concentrada se establece en samādhi o la mente ya concentrada se vuelve más firme, debe entenderse como conveniente. Las demás son inconvenientes.

อิติ [Pg.125] อิมํ สตฺตวิธํ อสปฺปายํ วชฺเชตฺวา สปฺปายํ เสวิตพฺพํ. เอวํ ปฏิปนฺนสฺส หิ นิมิตฺตาเสวนพหุลสฺส นจิเรเนว กาเลน โหติ กสฺสจิ อปฺปนา.

De esta manera, habiendo evitado estas siete clases de cosas inconvenientes, se debe cultivar lo que es conveniente. Pues para aquel que practica así y se dedica frecuentemente al cultivo del signo, la absorción (appanā) surge en poco tiempo para algunos.

ทสวิธอปฺปนาโกสลฺลํ

Las diez clases de habilidad en la absorción.

๖๐. ยสฺส ปน เอวมฺปิ ปฏิปชฺชโต น โหติ, เตน ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ. ตตฺรายํ นโย, ทสาหากาเรหิ อปฺปนาโกสลฺลํ อิจฺฉิตพฺพํ, วตฺถุวิสทกิริยโต, อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนโต, นิมิตฺตกุสลโต, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนโต, สมาหิตปุคฺคลเสวนโต, ตทธิมุตฺตโตติ.

60. Sin embargo, para aquel que, aun practicando de esta manera, no alcanza la absorción, debe perfeccionar las diez habilidades en la absorción. El método es el siguiente: se debe buscar la habilidad en la absorción mediante diez formas: 1) mediante la limpieza de las bases, 2) mediante el equilibrio de las facultades, 3) mediante la destreza en el signo, 4) elevando la mente cuando debe ser elevada, 5) refrenando la mente cuando debe ser refrenada, 6) alegrando la mente cuando debe ser alegrada, 7) observando la mente con ecuanimidad cuando debe ser observada con ecuanimidad, 8) evitando a las personas no concentradas, 9) asociándose con personas concentradas y 10) mediante la inclinación hacia ese samādhi de absorción.

๖๑. ตตฺถ วตฺถุวิสทกิริยา นาม อชฺฌตฺติกพาหิรานํ วตฺถูนํ วิสทภาวกรณํ. ยทา หิสฺส เกสนขโลมานิ ทีฆานิ โหนฺติ, สรีรํ วา เสทมลคฺคหิตํ, ตทา อชฺฌตฺติกวตฺถุ อวิสทํ โหติ อปริสุทฺธํ. ยทา ปนสฺส จีวรํ ชิณฺณํ กิลิฏฺฐํ ทุคฺคนฺธํ โหติ, เสนาสนํ วา อุกฺลาปํ โหติ, ตทา พาหิรวตฺถุ อวิสทํ โหติ อปริสุทฺธํ. อชฺฌตฺติกพาหิเร จ วตฺถุมฺหิ อวิสเท อุปฺปนฺเนสุ จิตฺตเจตสิเกสุ ญาณมฺปิ อปริสุทฺธํ โหติ, อปริสุทฺธานิ ทีปกปลฺลิกวฏฺฏิเตลานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนทีปสิขาย โอภาโส วิย. อปริสุทฺเธน ญาเณน สงฺขาเร สมฺมสโต สงฺขาราปิ อวิภูตา โหนฺติ, กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชโต กมฺมฏฺฐานมฺปิ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ น คจฺฉติ. วิสเท ปน อชฺฌตฺติกพาหิเร วตฺถุมฺหิ อุปฺปนฺเนสุ จิตฺตเจตสิเกสุ ญาณมฺปิ วิสทํ โหติ ปริสุทฺธํ, ปริสุทฺธานิ ทีปกปลฺลิกวฏฺฏิเตลานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนทีปสิขาย โอภาโส วิย. ปริสุทฺเธน จ ญาเณน สงฺขาเร สมฺมสโต สงฺขาราปิ วิภูตา โหนฺติ, กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชโต กมฺมฏฺฐานมฺปิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คจฺฉติ.

61. En ese contexto, la "limpieza de las bases" significa hacer que las bases internas y externas sean claras. Pues cuando sus cabellos, uñas y vello corporal están largos, o el cuerpo está cubierto de sudor y suciedad, entonces la base interna no está clara ni pura. Y cuando su manto está viejo, sucio y con mal olor, o la morada está descuidada, entonces la base externa no está clara ni pura. Cuando las bases interna y externa no están claras, el conocimiento que surge en los estados mentales también es impuro, al igual que el resplandor de la llama de una lámpara que surge dependiendo de un recipiente, una mecha y un aceite que no son puros. Para quien examina las formaciones (saṅkhāra) con un conocimiento impuro, las formaciones no se manifiestan claramente; y para quien se dedica al tema de meditación (kammaṭṭhāna), este no alcanza el crecimiento, la maduración ni la plenitud. Pero cuando las bases interna y externa están claras, el conocimiento que surge en los estados mentales es claro y puro, al igual que el resplandor de la llama de una lámpara que surge dependiendo de un recipiente, una mecha y un aceite puros. Para quien examina las formaciones con un conocimiento puro, las formaciones se manifiestan claramente; y para quien se dedica al tema de meditación, este alcanza el crecimiento, la maduración y la plenitud.

๖๒. อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนํ นาม สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ สมภาวกรณํ. สเจ หิสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ อิตรานิ มนฺทานิ, ตโต วีริยินฺทฺริยํ ปคฺคหกิจฺจํ[Pg.126], สตินฺทฺริยํ อุปฏฺฐานกิจฺจํ, สมาธินฺทฺริยํ อวิกฺเขปกิจฺจํ, ปญฺญินฺทฺริยํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน วา ยถา วา มนสิกโรโต พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน หาเปตพฺพํ. วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. สเจ ปน วีริยินฺทฺริยํ พลวํ โหติ, อถ เนว สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺขกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกติ, น อิตรานิ อิตรกิจฺจเภทํ, ตสฺมา ตํ ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพํ. ตตฺราปิ โสณตฺเถรวตฺถุ ทสฺเสตพฺพํ. เอวํ เสเสสุปิ เอกสฺส พลวภาเว สติ อิตเรสํ อตฺตโน กิจฺเจสุ อสมตฺถตา เวทิตพฺพา. วิเสสโต ปเนตฺถ สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมตํ ปสํสนฺติ. พลวสทฺโธ หิ มนฺทปญฺโญ มุทฺธปฺปสนฺโน โหติ, อวตฺถุสฺมึ ปสีทติ. พลวปญฺโญ มนฺทสทฺโธ เกราฏิกปกฺขํ ภชติ, เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหติ. อุภินฺนํ สมตาย วตฺถุสฺมึเยว ปสีทติ. พลวสมาธึ ปน มนฺทวีริยํ สมาธิสฺส โกสชฺชปกฺขตฺตา โกสชฺชํ อภิภวติ. พลววีริยํ มนฺทสมาธึ วีริยสฺส อุทฺธจฺจปกฺขตฺตา อุทฺธจฺจํ อภิภวติ. สมาธิ ปน วีริเยน สํโยชิโต โกสชฺเช ปติตุํ น ลภติ. วีริยํ สมาธินา สํโยชิตํ อุทฺธจฺเจ ปติตุํ น ลภติ, ตสฺมา ตทุภยํ สมํ กาตพฺพํ. อุภยสมตาย หิ อปฺปนา โหติ. อปิจ สมาธิกมฺมิกสฺส พลวตีปิ สทฺธา วฏฺฏติ. เอวํ สทฺทหนฺโต โอกปฺเปนฺโต อปฺปนํ ปาปุณิสฺสติ. สมาธิปญฺญาสุ ปน สมาธิกมฺมิกสฺส เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ. เอวญฺหิ โส อปฺปนํ ปาปุณาติ. วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ปญฺญา พลวตี วฏฺฏติ. เอวญฺหิ โส ลกฺขณปฏิเวธํ ปาปุณาติ. อุภินฺนํ ปน สมตายปิ อปฺปนา โหติเยว. สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏติ. สติ หิ จิตฺตํ อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สทฺธาวีริยปญฺญานํ วเสน อุทฺธจฺจปาตโต โกสชฺชปกฺเขน จ สมาธินา โกสชฺชปาตโต รกฺขติ, ตสฺมา สา โลณธูปนํ วิย สพฺพพฺยญฺชเนสุ, สพฺพกมฺมิกอมจฺโจ วิย จ สพฺพราชกิจฺเจสุ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา. เตนาห – ‘‘สติ จ ปน สพฺพตฺถิกา วุตฺตา ภควตา. กึ การณา? จิตฺตญฺหิ สติปฏิสรณํ, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา จ สติ, น วินา สติยา จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคโห โหตี’’ติ.

62. La realizaci3n del equilibrio de las facultades (indriyasamatta) consiste en igualar las funciones de las facultades de fe y las dem!s. Si para este yogui la facultad de la fe es excesivamente fuerte y las dem!s son d#biles, entonces la facultad de la energ!a no puede cumplir su funci3n de elevar, la facultad de la atenci3n plena su funci3n de establecerse en el objeto, la facultad de la concentraci3n su funci3n de no distracci3n y la facultad de la sabidur!a su funci3n de visi3n clara. Por lo tanto, dicha facultad de la fe debe ser disminuida, ya sea mediante la reflexi3n sobre la naturaleza de los fen3menos (dhammasabh!va) o dejando de prestar atenci3n de la misma manera que antes la hac!a fuerte. La historia del Thera Vakkali sirve aqu! como ejemplo. Por otro lado, si la facultad de la energ!a es excesivamente fuerte, entonces la facultad de la fe no puede cumplir su funci3n de resoluci3n, ni las dem!s sus respectivas funciones. Por tanto, debe ser disminuida mediante el desarrollo de la tranquilidad (passaddhi), entre otros. En este caso, debe mostrarse la historia del Thera Soᅇa. Del mismo modo, en las restantes facultades, debe entenderse que si una es excesivamente fuerte, las otras ser!n incapaces de realizar sus propias funciones. Especialmente, los maestros elogian el equilibrio entre la fe y la sabidur!a, y entre la concentraci3n y la energ!a. Pues aquel con una fe fuerte pero sabidur!a d#bil tiene una devoci3n ciega y se deposita su fe en objetos inapropiados. El que tiene una sabidur!a fuerte pero fe d#bil se inclina hacia la astucia y el engao; es dif!cil de curar, como una enfermedad causada por la propia medicina. Mediante el equilibrio de ambas, la fe se deposita solo en objetos adecuados. Adem!s, en quien tiene una concentraci3n fuerte pero energ!a d#bil, la pereza lo domina debido a la naturaleza indolente de la concentraci3n. En quien tiene una energ!a fuerte pero concentraci3n d#bil, la agitaci3n lo domina debido a la naturaleza inquieta de la energ!a. Pero la concentraci3n unida a la energ!a no cae en la pereza, y la energ!a unida a la concentraci3n no cae en la agitaci3n; por lo tanto, ambas deben hacerse iguales. Mediante el equilibrio de ambas surge la absorci3n (appan!). Asimismo, para quien practica el desarrollo de la concentraci3n (samatha), incluso una fe fuerte es apropiada, pues al confiar y tener convicci3n alcanzar! la absorci3n. Entre la concentraci3n y la sabidur!a, para el que practica la concentraci3n es apropiado que la unificaci3n mental sea fuerte, pues as! alcanza la absorci3n. Para el que practica la visi3n cabal (vipassan!), es apropiado que la sabidur!a sea fuerte, pues as! alcanza la penetraci3n de las caracter!sticas (anicca, dukkha, anatt!). Sin embargo, con el equilibrio de ambas tambi#n se produce la absorci3n. Pero la atenci3n plena (sati) es apropiada en todas partes como una facultad poderosa. Pues la atenci3n plena protege a la mente de caer en la agitaci3n causada por la fe, la energ!a y la sabidur!a (que tienden hacia la agitaci3n), y la protege de caer en la pereza causada por la concentraci3n (que tiende hacia la indolencia). Por lo tanto, la atenci3n plena debe ser deseada en todo momento, como la sal en todos los guisos o como un ministro polivalente en todos los asuntos del rey. Por eso se ha dicho: "El Bienaventurado ha declarado que la atenci3n plena es siempre til. Por qu# raz3n? Porque la mente tiene a la atenci3n plena como refugio, y la atenci3n plena se manifiesta como protecci3n; sin la atenci3n plena no hay elevaci3n ni control de la mente".

๖๓. นิมิตฺตโกสลฺลํ นาม ปถวีกสิณาทิกสฺส จิตฺเตกคฺคตานิมิตฺตสฺส อกตสฺส กรณโกสลฺลํ, กตสฺส จ ภาวนาโกสลฺลํ, ภาวนาย ลทฺธสฺส รกฺขณโกสลฺลญฺจ, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ.

63. La destreza en el signo (nimittakosalla) consiste en la habilidad para producir el signo de la unificaci3n mental no producido a#n (como el del kasiᅇa de tierra), la habilidad para desarrollar el signo ya producido, y la habilidad para proteger el signo obtenido mediante el desarrollo. Esto #ltimo es lo que se pretende explicar aqu!.

๖๔. กถญฺจ [Pg.127] ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ? ยทาสฺส อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีนํ จิตฺตํ โหติ, ตทา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ตโย อภาเวตฺวา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

64. Y c3mo eleva la mente en el momento en que debe ser elevada? Cuando su mente est! aletargada debido a una energ!a excesivamente laxa u otras causas, entonces no desarrolla los tres factores de iluminaci3n como la tranquilidad, sino que desarrolla los tres factores de iluminaci3n que comienzan con la investigaci3n de los fen3menos. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, อลฺลานิ จ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, อลฺลานิ จ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, อุทกวาตญฺจ ทเทยฺย, ปํสุเกน จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ? โน เหตํ, ภนฺเต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, อกาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, อกาโล สมาธิ…เป… อกาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ ทุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. ยสฺมึ จ โข, ภิกฺขเว, ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ จ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ จ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ ทเทยฺย, น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ? เอวํ ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

"Monjes, as! como si un hombre quisiera encender un pequeo fuego y arrojara en #l hierba h#meda, esti#rcol h#medo y lea h#meda, y le aplicara aire cargado de agua y lo cubriera con polvo, ser!a capaz ese hombre, monjes, de encender ese pequeo fuego?". "Ciertamente no, Venerable Seor". "De la misma manera, monjes, en el momento en que la mente est! aletargada, no es el momento para desarrollar el factor de iluminaci3n de la tranquilidad, ni para el de la concentraci3n... ni para el factor de iluminaci3n de la ecuanimidad. Por qu# raz3n? Porque la mente est! aletargada, monjes, y es dif!cil de estimular con esos factores. En cambio, monjes, en el momento en que la mente est! aletargada, es el momento para desarrollar el factor de iluminaci3n de la investigaci3n de los fen3menos, para el factor de iluminaci3n de la energ!a y para el factor de iluminaci3n del gozo. Por qu# raz3n? Porque la mente est! aletargada, monjes, y es f!cil de estimular con esos factores. As! como si un hombre quisiera encender un pequeo fuego y arrojara en #l hierba seca, esti#rcol seco y lea seca, le soplara con el aire de su boca y no lo cubriera con polvo, ser!a capaz ese hombre, monjes, de encender ese pequeo fuego?". "S!, Venerable Seor".

เอตฺถ จ ยถาสกมาหารวเสน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

En este contexto, el desarrollo de la investigaci3n de los fen3menos y otros factores debe entenderse seg#n sus respectivos nutrimentes. Pues se ha dicho:

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, กุสลากุสลา ธมฺมา สาวชฺชานวชฺชา ธมฺมา หีนปฺปณีตา ธมฺมา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส [Pg.128] ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

"Existen, monjes, fen3menos mayoristas y no mayoristas (kusal!kusal!), fen3menos con falta y sin falta, fen3menos inferiores y superiores, fen3menos oscuros y brillantes con sus contrapartes. En esos fen3menos, el cultivo frecuente de la atenci3n sabia (yoniso manasik!ra) es el nutrimento para el surgimiento del factor de iluminaci3n de la investigaci3n de los fen3menos a#n no nacido, o para el incremento, la expansi3n, el desarrollo y el perfeccionamiento del factor de iluminaci3n de la investigaci3n de los fen3menos ya nacido".

ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อารมฺภธาตุ นิกฺกมธาตุ ปรกฺกมธาตุ. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

Del mismo modo: "Existen, monjes, el elemento de iniciativa (!rambhadh!tu), el elemento de persistencia (nikkamadh!tu) y el elemento de esfuerzo sostenido (parakkamadh!tu). En ellos, el cultivo frecuente de la atenci3n sabia es el nutrimento para el surgimiento del factor de iluminaci3n de la energ!a a#n no nacido, o para el incremento, la expansi3n, el desarrollo y el perfeccionamiento del factor de iluminaci3n de la energ!a ya nacido".

ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมา. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

Asimismo, "monjes, existen cosas que son la base para el factor de iluminación de la alegría. En ellas, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la alegría no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la alegría ya surgido".

ตตฺถ สภาวสามญฺญลกฺขณปฏิเวธวเสน ปวตฺตมนสิกาโร กุสลาทีสุ โยนิโส มนสิกาโร นาม. อารมฺภธาตุอาทีนํ อุปฺปาทนวเสน ปวตฺตมนสิกาโร อารมฺภธาตุอาทีสุ โยนิโส มนสิกาโร นาม. ตตฺถ อารมฺภธาตูติ ปฐมวีริยํ วุจฺจติ. นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตรํ. ปรกฺกมธาตูติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนโต ตโตปิ พลวตรํ. ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมาติ ปน ปีติยา เอว เอตํ นามํ. ตสฺสาปิ อุปฺปาทกมนสิกาโรว โยนิโส มนสิกาโร นาม.

En ese contexto, la atención que procede mediante la penetración de las características individuales y generales en relación con lo saludable y otros estados se denomina atención sabia. La atención que procede mediante el fomento de los elementos de iniciativa y otros similares se denomina atención sabia respecto a dichos elementos. Entre ellos, el esfuerzo inicial se llama elemento de iniciativa. Aquel que es más fuerte que este, por haber salido de la pereza, se llama elemento de esfuerzo. Aquel que es aún más fuerte que el anterior, por ascender a estados superiores sucesivamente, se llama elemento de persistencia. Además, el término "cosas que son la base para el factor de iluminación de la alegría" es simplemente un nombre para la alegría previa. La atención que produce dicha alegría es, precisamente, lo que se denomina atención sabia.

อปิจ สตฺต ธมฺมา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ ปริปุจฺฉกตา, วตฺถุวิสทกิริยา, อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา, ทุปฺปญฺญปุคฺคลปริวชฺชนา, ปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนา, คมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณา, ตทธิมุตฺตตาติ.

Además, siete cosas conducen al surgimiento del factor de iluminación de la investigación de la realidad: la cualidad de preguntar e indagar, la limpieza de las bases (internas y externas), el equilibrio de las facultades, el evitar a las personas ignorantes, el cultivar la compañía de personas sabias, la reflexión sobre la conducta del conocimiento profundo (como los agregados y los elementos) y la inclinación hacia ello.

เอกาทสธมฺมา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ อปายาทิภยปจฺจเวกฺขณตา, วีริยายตฺตโลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคมานิสํสทสฺสิตา, ‘‘พุทฺธปจฺเจกพุทฺธมหาสาวเกหิ คตมคฺโค มยา คนฺตพฺโพ, โส จ น สกฺกา กุสีเตน คนฺตุ’’นฺติ เอวํ คมนวีถิปจฺจเวกฺขณตา, ทายกานํ มหปฺผลภาวกรเณน ปิณฺฑาปจายนตา, ‘‘วีริยารมฺภสฺส วณฺณวาที เม สตฺถา, โส จ อนติกฺกมนียสาสโน อมฺหากญฺจ พหูปกาโร ปฏิปตฺติยา จ ปูชิยมาโน ปูชิโต โหติ น อิตรถา’’ติ เอวํ สตฺถุ [Pg.129] มหตฺตปจฺจเวกฺขณตา, ‘‘สทฺธมฺมสงฺขาตํ เม มหาทายชฺชํ คเหตพฺพํ, ตญฺจ น สกฺกา กุสีเตน คเหตุ’’นฺติ เอวํ ทายชฺชมหตฺตปจฺจเวกฺขณตา, อาโลกสญฺญามนสิการอิริยาปถปริวตฺตนอพฺโภกาสเสวนาทีหิ ถินมิทฺธวิโนทนตา, กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนตา, อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนตา, สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณตา, ตทธิมุตฺตตาติ.

Once cosas conducen al surgimiento del factor de iluminación de la energía: la reflexión sobre los peligros de los estados de privación y otros, el ver los beneficios de alcanzar logros mundanos y supramundanos que dependen de la energía, la reflexión sobre la senda del progreso pensando: "Debo recorrer el camino recorrido por los Buddhas, los Buddhas Pacceka y los grandes discípulos, y ese camino no puede ser recorrido por alguien perezoso", el honrar la comida de limosna mediante el hecho de hacer que las ofrendas de los donantes sean de gran fruto, la reflexión sobre la grandeza del Maestro pensando: "Mi Maestro elogia el inicio de la energía; sus enseñanzas no deben ser transgredidas, él es de gran ayuda para nosotros y es verdaderamente honrado cuando se le honra mediante la práctica, no de otra manera", la reflexión sobre la grandeza de la herencia pensando: "Debo recibir la gran herencia llamada el verdadero Dharma, y esta no puede ser recibida por alguien perezoso", el disipar el letargo y la somnolencia mediante la atención a la percepción de la luz, el cambio de posturas, el uso de espacios abiertos y otros medios, el evitar a las personas perezosas, el cultivar la compañía de personas que han iniciado su energía, la reflexión sobre los esfuerzos rectos y la inclinación hacia ello.

เอกาทสธมฺมา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ พุทฺธานุสฺสติ, ธมฺม… สงฺฆ… สีล… จาค… เทวตานุสฺสติ, อุปสมานุสฺสติ, ลูขปุคฺคลปริวชฺชนตา, สินิทฺธปุคฺคลเสวนตา, ปสาทนิยสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณตา, ตทธิมุตฺตตาติ. อิติ อิเมหิ อากาเรหิ เอเต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺโต ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ นาม. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ.

Once cosas conducen al surgimiento del factor de iluminación de la alegría: el recuerdo del Buddha, del Dharma, de la Sangha, de la virtud, de la generosidad, de las deidades y el recuerdo de la paz; el evitar a las personas rudas (carentes de devoción), el cultivar la compañía de personas afectuosas (dotadas de devoción), la reflexión sobre los discursos que inspiran confianza y la inclinación hacia ello. Así, aquel que produce estas cosas mediante estos modos, se dice que cultiva el factor de iluminación de la investigación de la realidad y otros. De este modo, en el momento en que la mente debe ser estimulada, se la estimula.

๖๕. กถํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ? ยทาสฺส อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, ตทา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ตโย อภาเวตฺวา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

65. ¹Cómo se refrena la mente en el momento en que debe ser refrenada? Cuando su mente está agitada debido a un exceso de energía u otras causas, entonces, sin cultivar los tres factores como la investigación de la realidad y otros, cultiva los factores de iluminación de la tranquilidad y otros. Pues esto fue dicho por el Exaltado –

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย…เป… น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ? โน เหตํ, ภนฺเต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, อกาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, อกาโล วีริย…เป… อกาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ ทุวูปสมยํ โหติ. ยสฺมึ จ โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุวูปสมยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย…เป… ปํสุเกน [Pg.130] จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ? เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

"Monjes, así como si un hombre quisiera apagar una gran hoguera y arrojara en ella hierba seca... y no la cubriera con polvo; ¿sería capaz ese hombre, monjes, de apagar la gran hoguera? No, señor. Del mismo modo, monjes, en el momento en que la mente está agitada, no es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la investigación de la realidad, no es el momento para el de la energía... no es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la alegría. ¿Por qué razón? Porque la mente, monjes, está agitada, y es difícil de calmar con esas cualidades. Pero, monjes, en el momento en que la mente está agitada, es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la tranquilidad, es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la concentración, es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la ecuanimidad. ¿Por qué razón? Porque la mente, monjes, está agitada, y es fácil de calmar con esas cualidades. Así como si un hombre quisiera apagar una gran hoguera y arrojara en ella hierba húmeda... y la cubriera con polvo; ¿sería capaz ese hombre, monjes, de apagar la gran hoguera? Sí, señor".

เอตฺถาปิ ยถาสกํ อาหารวเสน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

También en este caso, el cultivo de la tranquilidad y los demás factores de iluminación debe entenderse segùn sus respectivos nutrientes. Pues esto fue dicho por el Exaltado –

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

"Monjes, existen la tranquilidad del cuerpo y la tranquilidad de la mente. En ellas, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la tranquilidad no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la tranquilidad ya surgido".

ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, สมถนิมิตฺตํ อพฺยคฺคนิมิตฺตํ. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

Asimismo, "monjes, existen el signo de la calma y el signo de la no distracción. En ellos, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la concentración no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la concentración ya surgido".

ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมา. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒).

Asimismo, "monjes, existen cosas que son la base para el factor de iluminación de la ecuanimidad. En ellas, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la ecuanimidad no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la ecuanimidad ya surgido".

ตตฺถ ยถาสฺส ปสฺสทฺธิอาทโย อุปฺปนฺนปุพฺพา, ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา เตสํ อุปฺปาทนวเสน ปวตฺตมนสิกาโรว ตีสุปิ ปเทสุ โยนิโส มนสิกาโร นาม. สมถนิมิตฺตนฺติ จ สมถสฺเสเวตมธิวจนํ. อวิกฺเขปฏฺเฐน จ ตสฺเสว อพฺยคฺคนิมิตฺตนฺติ.

En ese contexto, la misma atención que ocurre con el fin de producir los factores de tranquilidad y otros, habiendo observado el modo en que estos surgieron previamente, se denomina 'atención sabia' en los tres pasajes. El término 'signo de la serenidad' es un epíteto de la serenidad misma. Asimismo, el término 'signo de la no distracción' es un epíteto de esta misma serenidad, debido a su naturaleza de oposición a la agitación.

อปิจ สตฺต ธมฺมา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ ปณีตโภชนเสวนตา, อุตุสุขเสวนตา, อิริยาปถสุขเสวนตา, มชฺฌตฺตปโยคตา, สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชนตา, ปสฺสทฺธกายปุคฺคลเสวนตา, ตทธิมุตฺตตาติ.

Además, siete factores conducen al surgimiento del factor de iluminación de la tranquilidad: el uso de alimentos refinados, el uso de un clima confortable, el uso de posturas cómodas, la aplicación de un esfuerzo equilibrado, evitar a las personas de cuerpo y mente inquietos, asociarse con personas de cuerpo y mente tranquilos y la inclinación habitual hacia dicha tranquilidad.

เอกาทส [Pg.131] ธมฺมา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ วตฺถุวิสทตา, นิมิตฺตกุสลตา, อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนตา, สมเย จิตฺตสฺส นิคฺคหณตา, สมเย จิตฺตสฺส ปคฺคหณตา, นิรสฺสาทสฺส จิตฺตสฺส สทฺธาสํเวควเสน สมฺปหํสนตา, สมฺมาปวตฺตสฺส อชฺฌุเปกฺขนตา, อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนตา, สมาหิตปุคฺคลเสวนตา, ฌานวิโมกฺขปจฺจเวกฺขณตา, ตทธิมุตฺตตาติ.

Once factores conducen al surgimiento del factor de iluminación de la concentración: la limpieza de las cosas internas y externas, la habilidad en el signo de la meditación, el equilibrio de las facultades, restringir la mente cuando es necesario, alentar la mente cuando es necesario, regocijar la mente insatisfecha mediante la fe y la urgencia espiritual, observar con ecuanimidad la mente que progresa bien, evitar a las personas no concentradas, asociarse con personas concentradas, la reflexión sobre las liberaciones de los dhyanas y la inclinación habitual hacia dicha concentración.

ปญฺจ ธมฺมา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ สตฺตมชฺฌตฺตตา, สงฺขารมชฺฌตฺตตา, สตฺตสงฺขารเกลายนปุคฺคลปริวชฺชนตา, สตฺตสงฺขารมชฺฌตฺตปุคฺคลเสวนตา, ตทธิมุตฺตตาติ. อิติ อิเมหากาเรหิ เอเต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺโต ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ นาม. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ.

Cinco factores conducen al surgimiento del factor de iluminación de la ecuanimidad: la neutralidad hacia los seres, la neutralidad hacia las formaciones, evitar a las personas que se apegan a los seres y a las formaciones, asociarse con personas que poseen neutralidad hacia los seres y las formaciones y la inclinación habitual hacia dicha ecuanimidad. De esta manera, el yogui que produce estos factores mediante estos métodos desarrolla la tranquilidad y los demás factores de iluminación. Así, en el momento en que la mente debe ser restringida, la restringe.

๖๖. กถํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ? ยทาสฺส ปญฺญาปโยคมนฺทตาย วา อุปสมสุขานธิคเมน วา นิรสฺสาทํ จิตฺตํ โหติ, ตทา นํ อฏฺฐสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน สํเวเชติ. อฏฺฐ สํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติ. พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานุสฺสรเณน จสฺส ปสาทํ ชเนติ. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ.

66. ¿Cómo se regocija la mente en el momento en que debe ser regocijada? Cuando la mente del yogui está insatisfecha debido a la debilidad en la aplicación de la sabiduría o por no haber alcanzado la felicidad de la paz, entonces debe conmoverla mediante la reflexión sobre los ocho temas de urgencia espiritual. Estos ocho temas son: el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte (cuatro); el sufrimiento en los reinos inferiores como quinto; el sufrimiento pasado arraigado en el ciclo del renacimiento; el sufrimiento futuro arraigado en el mismo ciclo; y el sufrimiento presente originado por la búsqueda de alimento. Además, debe generar claridad mental mediante la recordación de las cualidades del Buda, del Dhamma y del Sangha. De este modo, en el momento en que la mente debe ser regocijada, la regocija.

กถํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ? ยทาสฺส เอวํ ปฏิปชฺชโต อลีนํ อนุทฺธตํ อนิรสฺสาทํ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฏิปนฺนํ จิตฺตํ โหติ, ตทาสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ น พฺยาปารํ อาปชฺชติ, สารถิ วิย สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ.

¿Cómo se observa con ecuanimidad la mente en el momento en que debe ser observada así? Cuando la mente del yogui que practica de este modo no es perezosa ni está agitada, no carece de satisfacción, fluye uniformemente hacia el objeto y ha entrado en el camino de la serenidad, entonces no se esfuerza en alentar, restringir o regocijar la mente, tal como un auriga no se esfuerza cuando sus caballos corren de manera uniforme. De este modo, en el momento en que la mente debe ser observada con ecuanimidad, la observa con ecuanimidad.

อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนตา นาม เนกฺขมฺมปฏิปทํ อนารุฬฺหปุพฺพานํ อเนกกิจฺจปสุตานํ วิกฺขิตฺตหทยานํ ปุคฺคลานํ อารกา ปริจฺจาโค.

Evitar a las personas no concentradas significa alejarse y abandonar a aquellas personas que nunca han emprendido el camino de la renuncia, que están ocupadas en múltiples tareas y cuyos corazones están distraídos.

สมาหิตปุคฺคลเสวนตา นาม เนกฺขมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺนานํ สมาธิลาภีนํ ปุคฺคลานํ กาเลน กาลํ อุปสงฺกมนํ.

Asociarse con personas concentradas significa acercarse de vez en cuando a aquellas personas que practican el camino de la renuncia y que han alcanzado la concentración de acceso o la concentración de absorción.

ตทธิมุตฺตตา [Pg.132] นาม สมาธิอธิมุตฺตตา สมาธิครุสมาธินินฺนสมาธิโปณสมาธิปพฺภารตาติ อตฺโถ.

La inclinación hacia ella significa estar dedicado a la concentración, valorarla, inclinarse hacia ella, dirigirse hacia ella y estar plenamente orientado hacia dicha concentración.

เอวเมตํ ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ.

De esta manera descrita, se deben perfeccionar estas diez clases de habilidades en la absorción.

๖๗.

67.

เอวญฺหิ สมฺปาทยโต, อปฺปนาโกสลฺลํ อิมํ;

ปฏิลทฺเธ นิมิตฺตสฺมึ, อปฺปนา สมฺปวตฺตติ.

Para aquel que perfecciona así esta habilidad en la absorción, una vez obtenido el signo reflejo (patibhāga-nimitta), surge la absorción.

เอวญฺหิ ปฏิปนฺนสฺส, สเจ สา นปฺปวตฺตติ;

ตถาปิ น ชเห โยคํ, วายเมเถว ปณฺฑิโต.

Incluso si la absorción no surge para quien practica de esta manera, el sabio no debe abandonar su esfuerzo, sino que debe continuar esforzándose.

หิตฺวา หิ สมฺมาวายามํ, วิเสสํ นาม มาณโว;

อธิคจฺเฉ ปริตฺตมฺปิ, ฐานเมตํ น วิชฺชติ.

Pues no existe la posibilidad de que una persona alcance el más mínimo logro especial abandonando el esfuerzo correcto.

จิตฺตปฺปวตฺติอาการํ, ตสฺมา สลฺลกฺขยํ พุโธ;

สมตํ วีริยสฺเสว, โยชเยถ ปุนปฺปุนํ.

Por lo tanto, el sabio, observando bien el modo en que ocurre la mente, debe equilibrar repetidamente su esfuerzo con su concentración.

อีสกมฺปิ ลยํ ยนฺตํ, ปคฺคณฺเหเถว มานสํ;

อจฺจารทฺธํ นิเสเธตฺวา, สมเมว ปวตฺตเย.

Debe alentar la mente cuando esta tiende mínimamente hacia la pereza, y tras refrenar el esfuerzo excesivo, debe hacer que la mente fluya de manera uniforme.

เรณุมฺหิ อุปฺปลทเล, สุตฺเต นาวาย นาฬิยา;

ยถา มธุกราทีนํ, ปวตฺติ สมฺมวณฺณิตา.

Tal como se ha descrito correctamente en los comentarios la actividad de las abejas y otros seres respecto al polen, el pétalo de loto, el hilo de araña, la barca y el recipiente de aceite;

ลีนอุทฺธตภาเวหิ, โมจยิตฺวาน สพฺพโส;

เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ, มานสํ ปฏิปาทเยติ.

De la misma forma, habiendo liberado completamente a la mente de la pereza y de la agitación, se debe dirigir la mente de meditación hacia el signo.

นิมิตฺตาภิมุขปฏิปาทนํ

Dirigir la mente hacia el signo.

๖๘. ตตฺรายมตฺถทีปนา – ยถา หิ อเฉโก มธุกโร อสุกสฺมึ รุกฺเข ปุปฺผํ ปุปฺผิตนฺติ ญตฺวา ติกฺเขน เวเคน ปกฺขนฺโท ตํ อติกฺกมิตฺวา ปฏินิวตฺเตนฺโต ขีเณ เรณุมฺหิ สมฺปาปุณาติ. อปโร อเฉโก มนฺเทน ชเวน ปกฺขนฺโท ขีเณเยว สมฺปาปุณาติ. เฉโก ปน สเมน ชเวน ปกฺขนฺโท สุเขน ปุปฺผราสึ สมฺปตฺวา ยาวทิจฺฉกํ เรณุํ อาทาย มธุํ สมฺปาเทตฺวา มธุรสมนุภวติ.

68. Esta es la explicación del significado: Una abeja inexperta, sabiendo que las flores han brotado en cierto árbol, vuela con una velocidad excesiva, pasa de largo el árbol y, al regresar, llega cuando el polen ya se ha agotado. Otra abeja inexperta vuela con una velocidad muy lenta y llega también cuando el polen ya se ha agotado. Pero la abeja experta vuela con una velocidad moderada y equilibrada, llega fácilmente al cúmulo de flores, toma el polen según su deseo, produce miel y disfruta de su dulce sabor.

ยถา [Pg.133] จ สลฺลกตฺตอนฺเตวาสิเกสุ อุทกถาลคเต อุปฺปลปตฺเต สตฺถกมฺมํ สิกฺขนฺเตสุ เอโก อเฉโก เวเคน สตฺถํ ปาเตนฺโต อุปฺปลปตฺตํ ทฺวิธา วา ฉินฺทติ, อุทเก วา ปเวเสติ. อปโร อเฉโก ฉิชฺชนปเวสนภยา สตฺถเกน ผุสิตุมฺปิ น วิสหติ. เฉโก ปน สเมน ปโยเคน ตตฺถ สตฺถปหารํ ทสฺเสตฺวา ปริโยทาตสิปฺโป หุตฺวา ตถารูเปสุ ฐาเนสุ กมฺมํ กตฺวา ลาภํ ลภติ.

Del mismo modo, cuando los aprendices de cirujano practican incisiones con un bisturí en una hoja de loto colocada en un recipiente con agua, un aprendiz inexperto, al descargar el bisturí con demasiada fuerza, corta la hoja en dos o la hunde en el agua. Otro aprendiz inexperto, por temor a cortarla o hundirla, no se atreve ni a tocarla con el bisturí. Sin embargo, el aprendiz experto, mediante un esfuerzo equilibrado, realiza la incisión en la hoja de loto y, habiéndose perfeccionado en el arte, realiza cirugías en casos reales y obtiene sus beneficios.

ยถา จ โย จตุพฺยามปฺปมาณํ มกฺกฏสุตฺตมาหรติ, โส จตฺตาริ สหสฺสานิ ลภตีติ รญฺญา วุตฺเต เอโก อเฉกปุริโส เวเคน มกฺกฏสุตฺตมากฑฺฒนฺโต ตหึ ตหึ ฉินฺทติเยว. อปโร อเฉโก เฉทนภยา หตฺเถน ผุสิตุมฺปิ น วิสหติ. เฉโก ปน โกฏิโต ปฏฺฐาย สเมน ปโยเคน ทณฺฑเก เวเธตฺวา อาหริตฺวา ลาภํ ลภติ.

Asimismo, cuando un rey proclama que quien traiga un hilo de araña de cuatro brazas de largo recibirá cuatro mil monedas, un hombre inexperto, al tirar del hilo con rapidez, lo rompe en varios puntos. Otro hombre inexperto, por temor a romperlo, no se atreve ni a tocarlo con la mano. Pero el hombre experto, comenzando desde un extremo, lo enrolla en un palito con un esfuerzo equilibrado, lo trae y obtiene la recompensa.

ยถา จ อเฉโก นิยามโก พลววาเต ลงฺการํ ปูเรนฺโต นาวํ วิเทสํ ปกฺขนฺทาเปติ. อปโร อเฉโก มนฺทวาเต ลงฺการํ โอโรเปนฺโต นาวํ ตตฺเถว ฐเปติ. เฉโก ปน มนฺทวาเต ลงฺการํ ปูเรตฺวา พลววาเต อฑฺฒลงฺการํ กตฺวา โสตฺถินา อิจฺฉิตฏฺฐานํ ปาปุณาติ.

Del mismo modo, un timonel inexperto, al desplegar totalmente las velas ante un viento fuerte, hace que el barco se desvíe hacia otro lugar. Otro timonel inexperto, al bajar las velas ante un viento suave, hace que el barco permanezca en el mismo sitio. Pero el timonel experto despliega totalmente las velas ante un viento suave y las mantiene a la mitad ante un viento fuerte, llegando así a salvo al destino deseado.

ยถา จ โย เตเลน อฉฑฺเฑนฺโต นาฬึ ปูเรติ, โส ลาภํ ลภตีติ อาจริเยน อนฺเตวาสิกานํ วุตฺเต เอโก อเฉโก ลาภลุทฺโธ เวเคน ปูเรนฺโต เตลํ ฉฑฺเฑติ. อปโร อเฉโก เตลฉฑฺฑนภยา อาสิญฺจิตุมฺปิ น วิสหติ. เฉโก ปน สเมน ปโยเคน ปูเรตฺวา ลาภํ ลภติ.

Así como cuando un maestro dice a sus alumnos: «Aquel que llene el recipiente de aceite de cuello estrecho sin derramar nada obtendrá una recompensa», un alumno inexperto, codicioso por la recompensa, intenta llenarlo con demasiada rapidez y derrama el aceite. Otro alumno inexperto, por temor a derramarlo, ni siquiera se atreve a verterlo. Sin embargo, el alumno experto, empleando un esfuerzo equilibrado, lo llena y obtiene la recompensa.

เอวเมว เอโก ภิกฺขุ อุปฺปนฺเน นิมิตฺเต สีฆเมว อปฺปนํ ปาปุณิสฺสามีติ คาฬฺหํ วีริยํ กโรติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจารทฺธวีริยตฺตา อุทฺธจฺเจ ปตติ, โส น สกฺโกติ อปฺปนํ ปาปุณิตุํ. เอโก อจฺจารทฺธวีริยตาย โทสํ ทิสฺวา กึ ทานิเม อปฺปนายาติ วีริยํ หาเปติ, ตสฺส จิตฺตํ อติลีนวีริยตฺตา โกสชฺเช ปตติ, โสปิ น สกฺโกติ อปฺปนํ ปาปุณิตุํ. โย ปน อีสกมฺปิ ลีนํ ลีนภาวโต อุทฺธตํ อุทฺธจฺจโต โมเจตฺวา สเมน ปโยเคน [Pg.134] นิมิตฺตาภิมุขํ ปวตฺเตติ, โส อปฺปนํ ปาปุณาติ, ตาทิเสน ภวิตพฺพํ. อิมมตฺถํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตํ –

Del mismo modo, un monje, una vez que ha surgido el signo (nimitta), se esfuerza intensamente pensando: «Alcanzaré la absorción (appanā) rápidamente»; debido a este esfuerzo excesivo, su mente cae en la agitación (uddhacca) y no logra alcanzar la absorción. Otro monje, viendo el fallo en el esfuerzo excesivo, relaja su energía pensando: «¿De qué me sirve ahora esforzarme por la absorción?»; debido a este esfuerzo demasiado débil, su mente cae en la pereza (kosajja) y él tampoco logra alcanzar la absorción. Pero aquel monje que libera a la mente de la inercia cuando está un poco caída, y de la agitación cuando está un poco exaltada, y la dirige hacia el signo con un esfuerzo equilibrado, ese monje alcanza la absorción. Así es como uno debe ser. Con referencia a este significado, se ha dicho lo siguiente:

เรณุมฺหิ อุปฺปลทเล, สุตฺเต นาวาย นาฬิยา;

ยถา มธุกราทีนํ, ปวตฺติ สมฺมวณฺณิตา.

«Como se ha descrito detalladamente respecto al comportamiento de las abejas y otros seres en relación al polen, al pétalo de loto, al hilo de seda, a la barca y al recipiente de aceite;»

ลีนอุทฺธตภาเวหิ, โมจยิตฺวาน สพฺพโส;

เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ, มานสํ ปฏิปาทเยติ.

«liberando a la mente por completo de los estados de inercia y agitación, uno debe dirigir el pensamiento de esta manera hacia el signo».

ปฐมชฺฌานกถา

Explicación del Primer Jhāna

๖๙. อิติ เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ มานสํ ปฏิปาทยโต ปนสฺส อิทานิ อปฺปนา อิชฺฌิสฺสตีติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปถวี ปถวีติ อนุโยควเสน อุปฏฺฐิตํ ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนมุปฺปชฺชติ. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ. เตสุ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ, เสสานิ กามาวจรานิ. ปกติจิตฺเตหิ พลวตรวิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตานิ ยานิ อปฺปนาย ปริกมฺมตฺตา ปริกมฺมานีติปิ, ยถา คามาทีนํ อาสนฺนปเทโส คามูปจาโร นครูปจาโรติ วุจฺจติ, เอวํ อปฺปนาย อาสนฺนตฺตา สมีปจารตฺตา วา อุปจารานีติปิ, อิโต ปุพฺเพ ปริกมฺมานํ, อุปริ อปฺปนาย จ อนุโลมโต อนุโลมานีติปิ วุจฺจนฺติ. ยญฺเจตฺถ สพฺพนฺติมํ, ตํ ปริตฺตโคตฺตาภิภวนโต, มหคฺคตโคตฺตภาวนโต จ โคตฺรภูติปิ วุจฺจติ. อคหิตคฺคหเณน ปเนตฺถ ปฐมํ ปริกมฺมํ, ทุติยํ อุปจารํ, ตติยํ อนุโลมํ, จตุตฺถํ โคตฺรภุ. ปฐมํ วา อุปจารํ, ทุติยํ อนุโลมํ, ตติยํ โคตฺรภุ, จตุตฺถํ ปญฺจมํ วา อปฺปนาจิตฺตํ. จตุตฺถเมว หิ ปญฺจมํ วา อปฺเปติ, ตญฺจ โข ขิปฺปาภิญฺญทนฺธาภิญฺญวเสน. ตโต ปรํ ชวนํ ปตติ. ภวงฺคสฺส วาโร โหติ.

69. 69. Así pues, para aquel que dirige su mente hacia el signo de esta manera, pensando: «Ahora la absorción se cumplirá», se interrumpe el continuo vital (bhavaṅga) y surge la advertencia por la puerta de la mente (manodvārāvajjana), tomando como objeto ese mismo signo de contraparte de la totalidad de tierra (pathavī-kasiṇa) que ha aparecido mediante la práctica de meditación repetida: «tierra, tierra». Después de esto, surgen cuatro o cinco impulsos (javanāni) sobre ese mismo objeto. De estos, el último es un momento de conciencia de la esfera de la forma (rūpāvacara), mientras que los anteriores pertenecen a la esfera del sentido (kāmāvacara). Estos últimos poseen una fuerza mayor de vitakka, vicāra, pīti, sukha y ekaggatā que los estados mentales ordinarios; se denominan «preparatorios» (parikamma) porque preparan para la absorción; «de acceso» (upacāra) porque están cerca de la absorción o se mueven en su proximidad, al igual que los alrededores de una aldea se llaman acceso a la aldea; y «de conformidad» (anuloma) porque son conformes tanto a los preparatorios anteriores como a la absorción posterior. De estos, el que es absolutamente el último se llama también «cambio de linaje» (gotrabhū), porque trasciende el linaje limitado (del sentido) y cultiva el linaje de lo sublime (mahaggata). Según el método de no contar lo ya contado, el primero es el preparatorio, el segundo es el de acceso, el tercero es el de conformidad y el cuarto es el cambio de linaje. O bien, el primero es el de acceso, el segundo es el de conformidad, el tercero es el cambio de linaje y el cuarto o el quinto es el momento de absorción. Pues la absorción ocurre en el cuarto o en el quinto momento, dependiendo de si se trata de alguien de comprensión rápida o lenta. Después de eso, el proceso de impulsos cesa y llega el turno del continuo vital (bhavaṅga).

อาภิธมฺมิกโคทตฺตตฺเถโร ปน ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๒) อิมํ สุตฺตํ วตฺวา อาเสวนปจฺจเยน ปจฺฉิโม ปจฺฉิโม ธมฺโม พลวา โหติ, ตสฺมา ฉฏฺเฐปิ สตฺตเมปิ อปฺปนา โหตีติ อาห, ตํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘อตฺตโน มติมตฺตํ เถรสฺเสต’’นฺติ วตฺวา ปฏิกฺขิตฺตํ. จตุตฺถปญฺจเมสุเยว ปน อปฺปนา โหติ. ปรโต ชวนํ ปติตํ นาม โหติ, ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตาติ วุตฺตํ[Pg.135]. ตเมว วิจาเรตฺวา วุตฺตตฺตา น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ. ยถา หิ ปุริโส ฉินฺนปปาตาภิมุโข ธาวนฺโต ฐาตุกาโมปิ ปริยนฺเต ปาทํ กตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ ปปาเต เอว ปตติ, เอวํ ฉฏฺเฐ วา สตฺตเม วา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ, ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตา. ตสฺมา จตุตฺถปญฺจเมสุเยว อปฺปนา โหตีติ เวทิตพฺพา.

El venerable Godatta, experto en Abhidhamma, citando el texto del Paṭṭhāna: «Los estados saludables anteriores son una condición por repetición (āsevana-paccaya) para los estados saludables posteriores», afirmó que debido a esta condición, el estado posterior es más fuerte, y por lo tanto, la absorción también puede ocurrir en el sexto o séptimo momento. Esa declaración fue rechazada en los Comentarios diciendo que «esto es meramente la opinión personal del venerable». Se afirma que la absorción ocurre solo en el cuarto o quinto momento. Después de eso, se dice que el impulso cae porque está demasiado cerca del continuo vital. Debido a que esto se ha dicho tras un análisis cuidadoso, no puede ser rechazado. Así como un hombre que corre hacia un precipicio, aunque desee detenerse, no puede hacerlo poniendo el pie en el mismo borde y cae inevitablemente al abismo; del mismo modo, no es posible alcanzar la absorción en el sexto o séptimo momento por su proximidad al continuo vital. Por lo tanto, debe entenderse que la absorción ocurre únicamente en el cuarto o el quinto momento.

สา จ ปน เอกจิตฺตกฺขณิกาเยว. สตฺตสุ หิ ฐาเนสุ อทฺธานปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ ปฐมปฺปนายํ, โลกิยาภิญฺญาสุ, จตูสุ มคฺเคสุ, มคฺคานนฺตรผเล, รูปารูปภเวสุ ภวงฺคชฺฌาเน, นิโรธสฺส ปจฺจเย เนวสญฺญานาสญฺญายตเน, นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส ผลสมาปตฺติยนฺติ. เอตฺถ มคฺคานนฺตรผลํ ติณฺณํ อุปริ น โหติ. นิโรธสฺส ปจฺจโย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทฺวินฺนมุปริ น โหติ. รูปารูเปสุ ภวงฺคสฺส ปริมาณํ นตฺถิ, เสสฏฺฐาเนสุ เอกเมว จิตฺตนฺติ. อิติ เอกจิตฺตกฺขณิกาเยว อปฺปนา. ตโต ภวงฺคปาโต. อถ ภวงฺคํ โวจฺฉินฺทิตฺวา ฌานปจฺจเวกฺขณตฺถาย อาวชฺชนํ, ตโต ฌานปจฺจเวกฺขณนฺติ.

Además, esa absorción dura un solo momento mental. No existe una duración prolongada en estas siete situaciones: en la primera absorción, en las facultades supernormales mundanas, en los cuatro caminos, en el fruto inmediatamente posterior al camino, en el jhāna que actúa como continuo vital en los mundos de la forma y sin forma, en el estado de ni-percepción-ni-no-percepción que es condición para la cesación, y en la obtención del fruto por parte de quien emerge de la cesación. En estos casos, el fruto tras el camino no excede los tres momentos; la ni-percepción-ni-no-percepción previa a la cesación no excede los dos momentos; en los mundos de la forma y sin forma no hay un límite fijo para el continuo vital; y en las demás situaciones, ocurre un solo momento mental. Por lo tanto, la primera absorción dura un solo momento mental. Tras ella, se cae en el continuo vital. Luego, tras interrumpir el continuo vital, surge la advertencia para revisar el jhāna, seguida por el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇa).

เอตฺตาวตา จ ปเนส วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ (ธ. ส. ๑๖๐; ที. นิ. ๑.๒๒๖). เอวมเนน ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ปฐมํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ.

Hasta este punto, mediante este proceso de desarrollo, este meditador, «alejado ciertamente de los placeres sensoriales, alejado de los estados perjudiciales, entra y permanece en el primer jhāna, que está acompañado por el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido, con el gozo y la felicidad nacidos del retiro». De esta manera, ha alcanzado el primer jhāna basado en la totalidad de tierra, el cual ha abandonado cinco factores, posee cinco factores, tiene una triple excelencia y está dotado de diez características.

๗๐. ตตฺถ วิวิจฺเจว กาเมหีติ กาเมหิ วิวิจฺจิตฺวา วินา หุตฺวา อปกฺกมิตฺวา. โย ปนายเมตฺถ เอวกาโร, โส นิยมตฺโถติ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ นิยมตฺโถ, ตสฺมา ตสฺมึ ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณสมเย อวิชฺชมานานมฺปิ กามานํ ตสฺส ปฐมชฺฌานสฺส ปฏิปกฺขภาวํ กามปริจฺจาเคเนว จสฺส อธิคมํ ทีเปติ.

70. En esa descripción, «alejado ciertamente de los placeres sensoriales» significa estar separado, exento y distanciado de ellos mediante el abandono. El término «ciertamente» (eva) debe entenderse como una restricción enfática. Dado que tiene este sentido de restricción, muestra que, en el momento de entrar y permanecer en el primer jhāna, aunque los deseos sensoriales no estén presentes, estos son opuestos a dicho jhāna, y que el logro del jhāna se produce únicamente mediante el abandono de los placeres sensoriales.

กถํ? ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ เอวญฺหิ นิยเม กริยมาเน อิทํ ปญฺญายติ, นูน ฌานสฺส กามา ปฏิปกฺขภูตา เยสุ สติ อิทํ นปฺปวตฺตติ, อนฺธกาเร สติ ปทีโปภาโส วิย. เตสํ ปริจฺจาเคเนว จสฺส [Pg.136] อธิคโม โหติ, โอริมตีรปริจฺจาเคน ปาริมตีรสฺเสว. ตสฺมา นิยมํ กโรตีติ.

¿Cómo lo muestra? Al establecer esta restricción mediante las palabras «alejado ciertamente de los placeres sensoriales», se hace evidente lo siguiente: que los placeres sensoriales son verdaderamente opuestos al jhāna, pues cuando estos existen, aquel no surge, al igual que la luz de una lámpara no existe donde hay oscuridad. Su logro ocurre solo mediante el abandono de aquellos, tal como se alcanza la otra orilla solo abandonando la orilla cercana. Por esta razón, se establece dicha restricción.

ตตฺถ สิยา, กสฺมา ปเนส ปุพฺพปเทเยว วุตฺโต, น อุตฺตรปเท, กึ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อวิวิจฺจาปิ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยาติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ตํนิสฺสรณโต หิ ปุพฺพปเท เอส วุตฺโต. กามธาตุสมติกฺกมนโต หิ กามราคปฏิปกฺขโต จ อิทํ ฌานํ กามานเมว นิสฺสรณํ. ยถาห, ‘‘กามานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺม’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๕๓). อุตฺตรปเทปิ ปน ยถา ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑) เอตฺถ เอวกาโร อาเนตฺวา วุจฺจติ, เอวํ วตฺตพฺโพ. น หิ สกฺกา อิโต อญฺเญหิปิ นีวรณสงฺขาเตหิ อกุสลธมฺเมหิ อวิวิจฺจ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. ตสฺมา ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺเจว อกุสเลหิ ธมฺเมหี’’ติ เอวํ ปททฺวเยปิ เอส ทฏฺฐพฺโพ. ปททฺวเยปิ จ กิญฺจาปิ วิวิจฺจาติ อิมินา สาธารณวจเนน ตทงฺควิเวกาทโย, กายวิเวกาทโย จ สพฺเพปิ วิเวกา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตถาปิ กายวิเวโก จิตฺตวิเวโก วิกฺขมฺภนวิเวโกติ ตโย เอว อิธ ทฏฺฐพฺพา.

En este pasaje, alguien podr

กาเมหีติ อิมินา ปน ปเทน เย จ นิทฺเทเส ‘‘กตเม วตฺถุกามา, มนาปิยา รูปา’’ติอาทินา (มหานิ. ๑) นเยน วตฺถุกามา วุตฺตา, เย จ ตตฺเถว วิภงฺเค จ ‘‘ฉนฺโท กาโม, ราโค กาโม, ฉนฺทราโค กาโม, สงฺกปฺโป กาโม, ราโค กาโม, สงฺกปฺปราโค กาโม, อิเม วุจฺจนฺติ กามา’’ติ (มหานิ. ๑; วิภ. ๕๖๔) เอวํ กิเลสกามา วุตฺตา, เต สพฺเพปิ สงฺคหิตาอิจฺเจว ทฏฺฐพฺพา. เอวญฺหิ สติ วิวิจฺเจว กาเมหีติ วตฺถุกาเมหิปิ วิวิจฺเจวาติ อตฺโถ ยุชฺชติ, เตน กายวิเวโก วุตฺโต โหติ. วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ กิเลสกาเมหิ สพฺพากุสเลหิ วา วิวิจฺจาติ อตฺโถ ยุชฺชติ, เตน จิตฺตวิเวโก วุตฺโต โหติ. ปุริเมน เจตฺถ วตฺถุกาเมหิ วิเวกวจนโต เอว กามสุขปริจฺจาโค, ทุติเยน กิเลสกาเมหิ วิเวกวจนโต เนกฺขมฺมสุขปริคฺคโห วิภาวิโต โหติ. เอวํ วตฺถุกามกิเลสกามวิเวกวจนโตเยว จ เอเตสํ ปฐเมน สํกิเลสวตฺถุปฺปหานํ, ทุติเยน สํกิเลสปฺปหานํ. ปฐเมน โลลภาวสฺส เหตุปริจฺจาโค, ทุติเยน พาลภาวสฺส. ปฐเมน จ ปโยคสุทฺธิ[Pg.137], ทุติเยน อาสยโปสนํ วิภาวิตํ โหตีติ วิญฺญาตพฺพํ. เอส ตาว นโย กาเมหีติ เอตฺถ วุตฺตกาเมสุ วตฺถุกามปกฺเข.

Con respecto al t

กิเลสกามปกฺเข ปน ฉนฺโทติ จ ราโคติ จ เอวมาทีหิ อเนกเภโท กามจฺฉนฺโทเยว กาโมติ อธิปฺเปโต. โส จ อกุสลปริยาปนฺโนปิ สมาโน ‘‘ตตฺถ กตโม กาโม ฉนฺโท กาโม’’ติอาทินา (วิภ. ๕๖๔) นเยน วิภงฺเค ฌานปฏิปกฺขโต วิสุํ วุตฺโต. กิเลสกามตฺตา วา ปุริมปเท วุตฺโต, อกุสลปริยาปนฺนตฺตา ทุติยปเท. อเนกเภทโต จสฺส กามโตติ อวตฺวา กาเมหีติ วุตฺตํ.

Respecto a la parte de los deseos como defilementos, se entiende por 'kāma'

อญฺเญสมฺปิ จ ธมฺมานํ อกุสลภาเว วิชฺชมาเน ‘‘ตตฺถ กตเม อกุสลา ธมฺมา, กามจฺฉนฺโท’’ติอาทินา นเยน วิภงฺเค อุปริ ฌานงฺคานํ ปจฺจนีกปฏิปกฺขภาวทสฺสนโต นีวรณาเนว วุตฺตานิ. นีวรณานิ หิ ฌานงฺคปจฺจนีกานิ, เตสํ ฌานงฺคาเนว ปฏิปกฺขานิ วิทฺธํสกานิ วิฆาตกานีติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส ปฏิปกฺโข, ปีติ พฺยาปาทสฺส, วิตกฺโก ถินมิทฺธสฺส, สุขํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส, วิจาโร วิจิกิจฺฉายาติ เปฏเก วุตฺตํ.

Aunque otros estados tambi

เอวเมตฺถ วิวิจฺเจว กาเมหีติ อิมินา กามจฺฉนฺทสฺส วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหติ. วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ อิมินา ปญฺจนฺนมฺปิ นีวรณานํ, อคหิตคฺคหเณน ปน ปฐเมน กามจฺฉนฺทสฺส, ทุติเยน เสสนีวรณานํ. ตถา ปฐเมน ตีสุ อกุสลมูเลสุ ปญฺจกามคุณเภทวิสยสฺส โลภสฺส, ทุติเยน อาฆาตวตฺถุเภทาทิวิสยานํ โทสโมหานํ. โอฆาทีสุ วา ธมฺเมสุ ปฐเมน กาโมฆกามโยคกามาสวกามุปาทานอภิชฺฌากายคนฺถกามราคสํโยชนานํ, ทุติเยน อวเสสโอฆโยคาสวอุปาทานคนฺถสํโยชนานํ. ปฐเมน จ ตณฺหาย ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ, ทุติเยน อวิชฺชาย ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ. อปิจ ปฐเมน โลภสมฺปยุตฺตานํ อฏฺฐนฺนํ จิตฺตุปฺปาทานํ, ทุติเยน เสสานํ จตุนฺนํ อกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. อยํ ตาว วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ เอตฺถ อตฺถปฺปกาสนา.

De este modo, en este pasaje, con 'ciertamente recluido de los deseos sensoriales' se expresa la reclusi

๗๑. เอตฺตาวตา [Pg.138] จ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปหานงฺคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปโยคงฺคํ ทสฺเสตุํ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วิตกฺกนํ วิตกฺโก, อูหนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฺวายํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภินิโรปนลกฺขโณ, อาหนนปริยาหนนรโส. ตถา หิ เตน โยคาวจโร อารมฺมณํ วิตกฺกาหตํ วิตกฺกปริยาหตํ กโรตีติ วุจฺจติ. อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อานยนปจฺจุปฏฺฐาโน.

71. Habiendo mostrado hasta aqu

วิจรณํ วิจาโร, อนุสญฺจรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฺวายํ อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ, ตตฺถ สหชาตานุโยชนรโส, จิตฺตสฺส อนุปฺปพนฺธนปจฺจุปฏฺฐาโน.

'Examinar' es vicāra; se dice que es el acto de rondar el objeto. Este tiene la caracter

สนฺเตปิ จ เนสํ กตฺถจิ อวิปฺปโยเค โอฬาริกฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน จ ฆณฺฑาภิฆาโต วิย เจตโส ปฐมาภินิปาโต วิตกฺโก. สุขุมฏฺเฐน อนุมชฺชนสภาเวน จ ฆณฺฑานุรโว วิย อนุปฺปพนฺโธ วิจาโร. วิปฺผารวา เจตฺถ วิตกฺโก ปฐมุปฺปตฺติกาเล ปริปฺผนฺทนภูโต จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตุกามสฺส ปกฺขิโน ปกฺขวิกฺเขโป วิย ปทุมาภิมุขปาโต วิย จ คนฺธานุพนฺธเจตโส ภมรสฺส. สนฺตวุตฺติ วิจาโร นาติปริปฺผนฺทนภาโว จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตสฺส ปกฺขิโน ปกฺขปฺปสารณํ วิย, ปริพฺภมนํ วิย จ ปทุมาภิมุขปติตสฺส ภมรสฺส ปทุมสฺส อุปริภาเค. ทุกนิปาตฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อากาเส คจฺฉโต มหาสกุณสฺส อุโภหิ ปกฺเขหิ วาตํ คเหตฺวา ปกฺเข สนฺนิสีทาเปตฺวา คมนํ วิย อารมฺมเณ เจตโส อภินิโรปนภาเวน ปวตฺโต วิตกฺโก. วาตคฺคหณตฺถํ ปกฺเข ผนฺทาปยมานสฺส คมนํ วิย อนุมชฺชนภาเวน ปวตฺโต วิจาโร’’ติ วุตฺตํ, ตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติยํ ยุชฺชติ. โส ปน เนสํ วิเสโส ปฐมทุติยชฺฌาเนสุ ปากโฏ โหติ.

Aunque en algunos estados mentales (como el primer jhāna y la conciencia de la esfera de los sentidos) el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido coexisten sin separarse, el pensamiento aplicado (vitakka) es el impacto inicial de la mente sobre el objeto, similar al golpe de una campana, debido a su naturaleza más tosca y a que actúa como precursor del pensamiento sostenido. El pensamiento sostenido (vicāra) es la conexión continua de la mente con el objeto, similar a la resonancia de la campana, debido a su naturaleza sutil y a su función de examinar repetidamente el objeto. En este contexto, vitakka es vibrante, representando la agitación de la mente en el momento de su surgimiento inicial, como el aleteo de las alas de un ave que desea emprender el vuelo en el aire, o como el descenso de una abeja hacia un loto atraída por su aroma. El pensamiento sostenido (vicāra) tiene una actividad tranquila, siendo un estado de menor agitación de la mente, similar a la extensión de las alas de un ave que ya vuela en el aire, o como el revoloteo de una abeja sobre el loto después de haber descendido sobre él. En el comentario al Dukanipāta, sin embargo, se dice: «Como el vuelo de un gran pájaro en el cielo que atrapa el aire con ambas alas y luego las aquieta para elevarse, el pensamiento aplicado se manifiesta como el acto de dirigir la mente hacia el objeto. Como el movimiento de las alas para captar el aire, el pensamiento sostenido se manifiesta como la naturaleza de examinar el objeto». Esta declaración es adecuada con respecto a la continuidad del proceso. Esta distinción entre ellos se hace evidente en el primer y segundo jhānas.

อปิจ มลคฺคหิตํ กํสภาชนํ เอเกน หตฺเถน ทฬฺหํ คเหตฺวา อิตเรน หตฺเถน จุณฺณเตลวาลณฺฑุปเกน ปริมชฺชนฺตสฺส ทฬฺหคหณหตฺโถ วิย วิตกฺโก, ปริมชฺชนหตฺโถ วิย วิจาโร. ตถา กุมฺภการสฺส ทณฺฑปฺปหาเรน จกฺกํ ภมยิตฺวา ภาชนํ กโรนฺตสฺส อุปฺปีฬนหตฺโถ วิย วิตกฺโก, อิโต จิโต จ สญฺจรณหตฺโถ วิย วิจาโร. ตถา มณฺฑลํ กโรนฺตสฺส มชฺเฌ [Pg.139] สนฺนิรุมฺภิตฺวา ฐิตกณฺฏโก วิย อภินิโรปโน วิตกฺโก, พหิ ปริพฺภมนกณฺฏโก วิย อนุมชฺชโน วิจาโร. อิติ อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน สห วตฺตติ รุกฺโข วิย ปุปฺเผน ผเลน จาติ อิทํ ฌานํ ‘‘สวิตกฺกํ สวิจาร’’นฺติ วุจฺจติ. วิภงฺเค ปน ‘‘อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทินา (วิภ. ๕๖๕) นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา. อตฺโถ ปน ตตฺราปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

Además, el pensamiento aplicado (vitakka) es como la mano que sostiene firmemente un recipiente de bronce sucio, mientras que el pensamiento sostenido (vicāra) es como la mano que lo frota con polvo, aceite y un frotador de lana. Del mismo modo, en el caso de un alfarero que hace girar su rueda con un palo para fabricar un recipiente, vitakka es como la mano que presiona la arcilla y vicāra es como la mano que se mueve de aquí para allá moldeándola. Asimismo, para quien dibuja un círculo, vitakka es como la punta del compás que permanece fija en el centro dirigiendo la mente al objeto, y vicāra es como la punta que gira alrededor examinando el objeto. Puesto que este jhāna ocurre junto con este pensamiento aplicado y este pensamiento sostenido, al igual que un árbol con sus flores y frutos, se denomina «con pensamiento aplicado y sostenido» (savitakka savicāra). Sin embargo, en el Vibhaṅga se presenta una enseñanza basada en la persona con frases como «está dotado, bien dotado de este pensamiento aplicado y este pensamiento sostenido», pero el significado allí debe entenderse de la misma manera que se ha explicado aquí en términos de fenómenos.

วิเวกชนฺติ เอตฺถ วิวิตฺติ วิเวโก, นีวรณวิคโมติ อตฺโถ. วิวิตฺโตติ วา วิเวโก, นีวรณวิวิตฺโต ฌานสมฺปยุตฺตธมฺมราสีติ อตฺโถ. ตสฺมา วิเวกา, ตสฺมึ วา วิเวเก ชาตนฺติ วิเวกชํ.

En cuanto a la expresión «nacido de la reclusión» (vivekaja), aquí «reclusión» (viveko) significa alejamiento, es decir, la eliminación de los obstáculos (nīvaraṇa). O también, viveko es lo que está recluido; es decir, el conjunto de estados asociados con el jhāna que están alejados de los obstáculos. Se llama «nacido de la reclusión» porque nace de esa reclusión o en esa reclusión.

๗๒. ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปีณยตีติ ปีติ. สา สมฺปิยายนลกฺขณา, กายจิตฺตปีนนรสา, ผรณรสา วา, โอทคฺยปจฺจุปฏฺฐานา. สา ปเนสา ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกาปีติ, โอกฺกนฺติกาปีติ, อุพฺเพคาปีติ, ผรณาปีตีติ ปญฺจวิธา โหติ. ตตฺถ ขุทฺทิกาปีติ สรีเร โลมหํสมตฺตเมว กาตุํ สกฺโกติ. ขณิกาปีติ ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา โหติ. โอกฺกนฺติกาปีติ สมุทฺทตีรํ วีจิ วิย กายํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา ภิชฺชติ. อุพฺเพคาปีติ พลวตี โหติ กายํ อุทฺธคฺคํ กตฺวา อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณปฺปตฺตา. ตถา หิ ปุณฺณวลฺลิกวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ปุณฺณมทิวเส สายํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา จนฺทาโลกํ ทิสฺวา มหาเจติยาภิมุโข หุตฺวา ‘‘อิมาย วต เวลาย จตสฺโส ปริสา มหาเจติยํ วนฺทนฺตี’’ติ ปกติยา ทิฏฺฐารมฺมณวเสน พุทฺธารมฺมณํ อุพฺเพคาปีตึ อุปฺปาเทตฺวา สุธาตเล ปหฏจิตฺรเคณฺฑุโก วิย อากาเส อุปฺปติตฺวา มหาเจติยงฺคเณเยว ปติฏฺฐาสิ. ตถา คิริกณฺฑกวิหารสฺส อุปนิสฺสเย วตฺตกาลกคาเม เอกา กุลธีตาปิ พลวพุทฺธารมฺมณาย อุพฺเพคาปีติยา อากาเส ลงฺเฆสิ.

72. En la expresión «con alegría y felicidad» (pītisukha), «alegría» (pīti) es aquello que deleita. Tiene la característica de complacer, la función de tonificar el cuerpo y la mente, o la función de impregnarlos, y se manifiesta como exaltación. Esta alegría es de cinco tipos: alegría menor (khuddikā pīti), alegría momentánea (khaṇikā pīti), alegría inundante (okkantikā pīti), alegría elevadora (ubbegā pīti) y alegría penetrante (pharaṇā pīti). De estas, la alegría menor solo puede causar el erizamiento del vello corporal. La alegría momentánea es como los relámpagos que aparecen momento tras momento. La alegría inundante se rompe sobre el cuerpo una y otra vez, como las olas en la orilla del mar. La alegría elevadora es poderosa y capaz de levantar el cuerpo, haciéndolo saltar por los aires. Así, se cuenta que el Venerable Mahātissa, que vivía en Puṇṇavallika, fue a la explanada de la estupa una tarde de luna llena, vio la luz de la luna y, mirando hacia la Gran Estupa, pensó: «¡En este momento, las cuatro asambleas están adorando la Gran Estupa!». Debido a la percepción previa del objeto, generó una alegría elevadora dirigida al Buda y, como una pelota de colores que rebota en una superficie de yeso, se elevó por el aire y descendió en la explanada de la Gran Estupa. Del mismo modo, en la aldea de Vattakālaka, cerca del monasterio Girikaṇḍaka, una hija de buena familia también se elevó por el aire mediante una fuerte alegría elevadora dirigida al Buda.

ตสฺสา กิร มาตาปิตโร สายํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย วิหารํ คจฺฉนฺตา ‘‘อมฺม ตฺวํ ครุภารา อกาเล วิจริตุํ น สกฺโกสิ, มยํ ตุยฺหํ ปตฺตึ กตฺวา ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ อคมํสุ. สา คนฺตุกามาปิ เตสํ วจนํ ปฏิพาหิตุํ [Pg.140] อสกฺโกนฺตี ฆเร โอหียิตฺวา ฆราชิเร ฐตฺวา จนฺทาโลเกน คิริกณฺฑเก อากาสเจติยงฺคณํ โอโลเกนฺตี เจติยสฺส ทีปปูชํ อทฺทส, จตสฺโส จ ปริสา มาลาคนฺธาทีหิ เจติยปูชํ กตฺวา ปทกฺขิณํ กโรนฺติโย ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ คณสชฺฌายสทฺทํ อสฺโสสิ. อถสฺสา ‘‘ธญฺญาวติเม, เย วิหารํ คนฺตฺวา เอวรูเป เจติยงฺคเณ อนุสญฺจริตุํ, เอวรูปญฺจ มธุรธมฺมกถํ โสตุํ ลภนฺตี’’ติ มุตฺตราสิสทิสํ เจติยํ ปสฺสนฺติยา เอว อุพฺเพคาปีติ อุทปาทิ. สา อากาเส ลงฺฆิตฺวา มาตาปิตูนํ ปุริมตรํเยว อากาสโต เจติยงฺคเณ โอรุยฺห เจติยํ วนฺทิตฺวา ธมฺมํ สุณมานา อฏฺฐาสิ. อถ นํ มาตาปิตโร อาคนฺตฺวา ‘‘อมฺม ตฺวํ กตเรน มคฺเคน อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. สา ‘‘อากาเสน อาคตามฺหิ, น มคฺเคนา’’ติ วตฺวา ‘‘อมฺม อากาเสน นาม ขีณาสวา สญฺจรนฺติ, ตฺวํ กถํ อาคตา’’ติ วุตฺตา อาห – ‘‘มยฺหํ จนฺทาโลเกน เจติยํ อาโลเกนฺติยา ฐิตาย พุทฺธารมฺมณา พลวปีติ อุปฺปชฺชิ. อถาหํ เนว อตฺตโน ฐิตภาวํ, น นิสินฺนภาวํ อญฺญาสึ, คหิตนิมิตฺเตเนว ปน อากาเส ลงฺฆิตฺวา เจติยงฺคเณ ปติฏฺฐิตามฺหี’’ติ.

Se dice que sus padres, al ir al monasterio por la tarde para escuchar el Dhamma, le dijeron: «Hija, estás embarazada y no puedes caminar en este momento; nosotros escucharemos el Dhamma y compartiremos el mérito contigo», y se marcharon. Ella, aunque deseaba ir, no pudo oponerse a sus palabras y se quedó en casa. Estando de pie en el patio de la casa, mirando a la luz de la luna la explanada de la estupa de la montaña en Girikaṇḍaka, vio la ofrenda de lámparas a la estupa. También vio a las cuatro asambleas ofreciendo flores y perfumes, rodeando la estupa en procesión, y escuchó el sonido del canto colectivo de la orden de monjes. Entonces pensó: «¡Qué afortunados son estos que pueden ir al monasterio, caminar por tal explanada de estupa y escuchar tan dulce enseñanza del Dhamma!». Mientras contemplaba la estupa, que parecía un montón de perlas, surgió en ella la alegría elevadora. Saltó por el aire y, llegando a la explanada de la estupa desde el aire incluso antes que sus padres, adoró la estupa y se quedó escuchando el Dhamma. Cuando sus padres llegaron, le preguntaron: «Hija, ¿por qué camino has venido?». Ella respondió: «He venido por el aire, no por el camino de tierra». Al decirles esto, sus padres comentaron: «Hija, por el aire viajan los seres que han extinguido las impurezas (khīṇāsava); ¿cómo pudiste venir tú?». Ella respondió: «Mientras estaba de pie mirando la estupa a la luz de la luna, surgió en mí una fuerte alegría dirigida al Buda. Entonces, no supe si estaba de pie o sentada, sino que, simplemente a través de la señal del objeto captado, saltó por el aire y me encontré en la explanada de la estupa».

เอวํ อุพฺเพคาปีติ อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณา โหติ. ผรณาปีติยา ปน อุปฺปนฺนาย สกลสรีรํ ธมิตฺวา ปูริตวตฺถิ วิย มหตา อุทโกเฆน ปกฺขนฺทปพฺพตกุจฺฉิ วิย จ อนุปริปฺผุฏํ โหติ.

Así, la alegría elevadora tiene la magnitud de hacer saltar por el aire. Por otro lado, cuando surge la alegría penetrante (pharaṇā pīti), todo el cuerpo se impregna de ella, como una vejiga inflada con aire o como una cueva en una montaña inundada por una gran corriente de agua.

สา ปเนสา ปญฺจวิธา ปีติ คพฺภํ คณฺหนฺตี ปริปากํ คจฺฉนฺตี ทุวิธํ ปสฺสทฺธึ ปริปูเรติ กายปสฺสทฺธิญฺจ จิตฺตปสฺสทฺธิญฺจ. ปสฺสทฺธิ คพฺภํ คณฺหนฺตี ปริปากํ คจฺฉนฺตี ทุวิธมฺปิ สุขํ ปริปูเรติ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ. สุขํ คพฺภํ คณฺหนฺตํ ปริปากํ คจฺฉนฺตํ ติวิธํ สมาธึ ปริปูเรติ ขณิกสมาธึ อุปจารสมาธึ อปฺปนา สมาธินฺติ. ตาสุ ยา อปฺปนาสมาธิสฺส มูลํ หุตฺวา วฑฺฒมานา สมาธิสมฺปโยคํ คตา ผรณาปีติ, อยํ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปตา ปีตีติ.

Además, este gozo (pīti) de cinco clases, al concebir la tranquilidad y alcanzar la madurez, completa la doble tranquilidad: la tranquilidad corporal (kāyapassaddhi) y la tranquilidad mental (cittapassaddhi). La tranquilidad, al concebir la felicidad y alcanzar la madurez, completa la doble felicidad (sukha): la física y la mental. La felicidad, al concebir la concentración y alcanzar la madurez, completa la triple concentración (samādhi): la concentración momentánea (khaṇikasamādhi), la concentración de acceso (upacārasamādhi) y la concentración de absorción (appanāsamādhi). De estas cinco clases de gozo, aquel gozo difusivo (pharaṇāpīti) que, actuando como la raíz de la concentración de absorción y habiéndose desarrollado previamente en asociación con la concentración de acceso, alcanza la asociación con la concentración de absorción, es el que se entiende aquí como 'pīti' en este contexto.

๗๓. อิตรํ ปน สุขนํ สุขํ, สุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขนติ จ กายจิตฺตาพาธนฺติ สุขํ, ตํ สาตลกฺขณํ, สมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรสํ, อนุคฺคหปจฺจุปฏฺฐานํ. สติปิ จ เนสํ กตฺถจิ อวิปฺปโยเค อิฏฺฐารมฺมณปฏิลาภตุฏฺฐิ ปีติ. ปฏิลทฺธรสานุภวนํ สุขํ. ยตฺถ ปีติ, ตตฺถ สุขํ. ยตฺถ สุขํ, ตตฺถ น นิยมโต ปีติ. สงฺขารกฺขนฺธสงฺคหิตา ปีติ. เวทนากฺขนฺธสงฺคหิตํ สุขํ. กนฺตารขินฺนสฺส [Pg.141] วนนฺตุทกทสฺสนสวเนสุ วิย ปีติ. วนจฺฉายาปเวสนอุทกปริโภเคสุ วิย สุขํ. ตสฺมึ ตสฺมึ สมเย ปากฏภาวโต เจตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิติ อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส, อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจติ.

73. En cuanto al otro término, la felicidad (sukha) se define como aquello que procura bienestar; se llama 'sukha' porque 'devora' (khādati) o 'excava' (khanati) completamente las aflicciones del cuerpo y de la mente. Posee la característica de ser placentero (sāta), la función de intensificar los estados asociados y la manifestación de ser un apoyo. Aunque estos dos (gozo y felicidad) no se separan en ciertos niveles de absorción, el gozo (pīti) es el deleite por obtener el objeto deseado, mientras que la felicidad (sukha) es la experiencia de disfrutar el sabor de lo ya obtenido. Donde hay gozo, hay felicidad; pero donde hay felicidad, no hay necesariamente gozo. El gozo se incluye en el agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha), mientras que la felicidad se incluye en el agregado de las sensaciones (vedanākkhandha). El gozo es como la alegría de un viajero agotado en un desierto al ver o escuchar sobre un bosque y agua; la felicidad es como el placer al entrar en la sombra del bosque y consumir el agua. Debe entenderse que esta distinción se hace por su claridad manifiesta en esos respectivos momentos. Así, dado que este gozo y esta felicidad pertenecen a este jhāna, o están presentes en él, este jhāna se denomina 'con gozo y felicidad'.

อถ วา ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ, ธมฺมวินยาทโย วิย. วิเวกชํ ปีติสุขมสฺส ฌานสฺส, อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ เอวมฺปิ วิเวกชํปีติสุขํ. ยเถว หิ ฌานํ, เอวํ ปีติสุขมฺเปตฺถ วิเวกชเมว โหติ, ตญฺจสฺส อตฺถิ, ตสฺมา เอกปเทเนว ‘‘วิเวกชํปีติสุข’’นฺติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. วิภงฺเค ปน ‘‘อิทํ สุขํ อิมาย ปีติยา สหคต’’นฺติอาทินา (วิภ. ๕๖๗) นเยน วุตฺตํ. อตฺโถ ปน ตตฺถาปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

Alternativamente, el gozo y la felicidad unidos forman 'pītisukha' (gozo-felicidad), tal como los términos 'Dhamma-Vinaya'. El gozo y la felicidad nacidos del discernimiento (vivekaja) pertenecen a este jhāna, o están en él; por ello también se llama 'gozo y felicidad nacidos del discernimiento'. Pues así como el jhāna nace del discernimiento, también el gozo y la felicidad en este estado son exclusivamente nacidos del discernimiento; puesto que el jhāna los posee, es apropiado decir en un solo término 'gozo y felicidad nacidos del discernimiento'. En el Vibhaṅga, sin embargo, se describe como 'esta felicidad está asociada con este gozo', etc. No obstante, incluso allí, el significado debe entenderse de la misma manera que en este comentario.

ปฐมํ ฌานนฺติ อิทํ ปรโต อาวิภวิสฺสติ. อุปสมฺปชฺชาติ อุปคนฺตฺวา, ปาปุณิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อุปสมฺปาทยิตฺวา วา, นิปฺผาเทตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. วิภงฺเค ปน ‘‘อุปสมฺปชฺชาติ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาโภ ปฏิลาโภ ปตฺติ สมฺปตฺติ ผุสนา สจฺฉิกิริยา อุปสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาปิ เอวเมวตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิหรตีติ ตทนุรูเปน อิริยาปถวิหาเรน อิติวุตฺตปฺปการฌานสมงฺคี หุตฺวา อตฺตภาวสฺส อิริยํ วุตฺตึ ปาลนํ ยปนํ ยาปนํ จารํ วิหารํ อภินิปฺผาเทติ. วุตฺตญฺเหตํ วิภงฺเค ‘‘วิหรตีติ อิริยติ วตฺตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ จรติ วิหรติ, เตน วุจฺจติ วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๔๐).

El término 'primer jhāna' se explicará más adelante. 'Habiendo alcanzado' (upasampajja) significa habiendo llegado o habiendo obtenido. Alternativamente, significa habiendo perfeccionado o producido. En el Vibhaṅga se dice: 'alcanzar es la obtención, la consecución, el logro, el cumplimiento, el contacto, la realización y la entrada al primer jhāna'. Su significado debe interpretarse de la misma forma. 'Mora' (viharati) significa que, habiéndose perfeccionado en el jhāna de la manera descrita, mediante un modo de vida y posturas adecuadas a dicho jhāna, lleva a cabo el movimiento, la existencia, la protección, el mantenimiento, el sustento, la conducta y la morada de la propia identidad. Pues se ha dicho en el Vibhaṅga: ''Mora' significa que se mueve, existe, protege, mantiene, sustenta, se comporta y mora; por ello se dice 'mora''.

ปญฺจงฺควิปฺปหีนาทิ

Sobre el abandono de los cinco factores, etc.

๗๔. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ กามจฺฉนฺโท, พฺยาปาโท, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, วิจิกิจฺฉาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ นีวรณานํ ปหานวเสน ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. น หิ เอเตสุ อปฺปหีเนสุ ฌานํ อุปฺปชฺชติ. เตนสฺเสตานิ ปหานงฺคานีติ วุจฺจนฺติ. กิญฺจาปิ หิ ฌานกฺขเณ อญฺเญปิ อกุสลา ธมฺมา ปหียนฺติ, ตถาปิ เอตาเนว วิเสเสน ฌานนฺตรายกรานิ. กามจฺฉนฺเทน หิ นานาวิสยปฺปโลภิตํ จิตฺตํ น เอกตฺตารมฺมเณ สมาธิยติ. กามจฺฉนฺทาภิภูตํ วา ตํ น กามธาตุปฺปหานาย ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ. พฺยาปาเทน จารมฺมเณ ปฏิหญฺญมานํ น นิรนฺตรํ ปวตฺตติ[Pg.142]. ถินมิทฺธาภิภูตํ อกมฺมญฺญํ โหติ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปเรตํ อวูปสนฺตเมว หุตฺวา ปริพฺภมติ. วิจิกิจฺฉาย อุปหตํ ฌานาธิคมสาธิกํ ปฏิปทํ นาโรหติ. อิติ วิเสเสน ฌานนฺตรายกรตฺตา เอตาเนว ปหานงฺคานีติ วุตฺตานีติ.

74. Respecto a lo que se ha dicho: 'abandonados cinco factores y dotado de cinco factores', debe entenderse que el abandono de los cinco factores se refiere al abandono de estos cinco obstáculos (nīvaraṇa): el deseo sensorial, la malquerencia, la pereza y el torpor, la agitación y el remordimiento, y la duda. Pues mientras estos no se abandonen, el jhāna no surge. Por ello se denominan factores de abandono de este jhāna. Aunque en el momento del jhāna también se abandonan otros estados perjudiciales, solo estos son específicamente los que obstaculizan el jhāna. Pues con el deseo sensorial, la mente, seducida por diversos objetos, no se concentra en un objeto único. Subyugada por el deseo sensorial, la mente no emprende la práctica para abandonar el reino de los sentidos. Con la malquerencia, la mente, golpeada por el objeto, no fluye continuamente. Dominada por la pereza y el torpor, la mente se vuelve incapaz para el trabajo de meditación. Afectada por la agitación y el remordimiento, la mente deambula sin calma. Herida por la duda, la mente no asciende al sendero de práctica que culmina en la obtención del jhāna. Así, por ser específicamente obstáculos para el jhāna, solo estos se mencionan como factores de abandono.

ยสฺมา ปน วิตกฺโก อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ, วิจาโร อนุปฺปพนฺธติ, เตหิ อวิกฺเขปาย สมฺปาทิตปฺปโยคสฺส เจตโส ปโยคสมฺปตฺติสมฺภวา ปีติ ปีณนํ, สุขญฺจ อุปพฺรูหนํ กโรติ. อถ นํ สเสสสมฺปยุตฺตธมฺมํ เอเตหิ อภินิโรปนานุปฺปพนฺธนปีณนอุปพฺรูหเนหิ อนุคฺคหิตา เอกคฺคตา เอกตฺตารมฺมเณ สมํ สมฺมา จ อาธิยติ, ตสฺมา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ปญฺจงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. อุปฺปนฺเนสุ หิ เอเตสุ ปญฺจสุ ฌานํ อุปฺปนฺนํ นาม โหติ. เตนสฺส เอตานิ ปญฺจ สมนฺนาคตงฺคานีติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมา น เอเตหิ สมนฺนาคตํ อญฺญเทว ฌานํ นาม อตฺถีติ คเหตพฺพํ. ยถา ปน องฺคมตฺตวเสเนว จตุรงฺคินี เสนา, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยํ, อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺโคติ วุจฺจติ, เอวมิทมฺปิ องฺคมตฺตวเสเนว ปญฺจงฺคิกนฺติ วา ปญฺจงฺคสมนฺนาคตนฺติ วา วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํ.

Puesto que el pensamiento aplicado (vitakka) dirige la mente hacia el objeto y el pensamiento sostenido (vicāra) la mantiene allí, de este esfuerzo mental realizado para evitar la distracción surge el gozo (pīti), que refresca, y la felicidad (sukha), que intensifica la mente. Entonces, la unidireccionalidad (ekaggatā), asistida por el pensamiento aplicado, el sostenido, el gozo y la felicidad en sus funciones de dirigir, mantener, refrescar e intensificar, sitúa a la mente y sus estados asociados de manera equilibrada y correcta en un único objeto. Por lo tanto, debe entenderse que la dotación de los cinco factores se refiere al surgimiento de estos cinco: pensamiento aplicado, pensamiento sostenido, gozo, felicidad y unidireccionalidad mental. Cuando estos cinco están presentes, se dice que el jhāna ha surgido. Por eso se denominan factores constitutivos de este jhāna. No debe pensarse que el jhāna sea algo distinto de la presencia de estos factores. Así como se habla de un 'ejército de cuatro divisiones', de la 'música de cinco instrumentos' o del 'sendero de ocho factores' basándose únicamente en sus componentes, debe entenderse que este jhāna se denomina 'de cinco factores' o 'dotado de cinco factores' basándose únicamente en sus componentes.

เอตานิ จ ปญฺจงฺคานิ กิญฺจาปิ อุปจารกฺขเณปิ อตฺถิ, อถ โข อุปจาเร ปกติจิตฺตโต พลวตรานิ. อิธ ปน อุปจารโตปิ พลวตรานิ รูปาวจรลกฺขณปฺปตฺตานิ. เอตฺถ หิ วิตกฺโก สุวิสเทน อากาเรน อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรปยมาโน อุปฺปชฺชติ. วิจาโร อติวิย อารมฺมณํ อนุมชฺชมาโน. ปีติสุขํ สพฺพาวนฺตมฺปิ กายํ ผรมานํ. เตเนวาห – ‘‘นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๘). จิตฺเตกคฺคตาปิ เหฏฺฐิมมฺหิ สมุคฺคปฏเล อุปริมํ สมุคฺคปฏลํ วิย อารมฺมเณสุ ผุสิตา หุตฺวา อุปฺปชฺชติ, อยเมเตสํ อิตเรหิ วิเสโส. ตตฺถ จิตฺเตกคฺคตา กิญฺจาปิ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติ อิมสฺมึ ปาเฐ น นิทฺทิฏฺฐา, ตถาปิ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๖๙) เอวํ วุตฺตตฺตา องฺคเมว. เยน หิ อธิปฺปาเยน ภควตา อุทฺเทโส กโต, โสเยว เตน วิภงฺเค ปกาสิโตติ.

Y estos cinco factores, aunque existen también en el momento del acceso (upacāra), en el acceso son más fuertes que en el estado mental ordinario. No obstante, aquí [en el jhāna] son aún más fuertes que en el acceso y alcanzan las características propias del plano de la forma (rūpāvacara). Pues aquí, el vitakka surge elevando la mente hacia el objeto de manera muy clara. El vicāra surge examinando minuciosamente el objeto. El pīti y el sukha surgen impregnando todo el cuerpo. Por eso se dijo: «No hay ninguna parte de todo su cuerpo que no esté impregnada por el pīti y el sukha nacidos del aislamiento» (D.N. 1.228). También la unidireccionalidad de la mente (cittekaggatā) surge habiendo contactado plenamente el objeto, tal como la tapa superior de un cofre encaja perfectamente con la parte inferior; esta es la distinción de estos factores respecto a los otros [del acceso]. Allí, aunque la unidireccionalidad de la mente no se menciona explícitamente en el pasaje «con vitakka y vicāra», sin embargo, por haberse dicho en el Vibhaṅga: «Jhāna es vitakka, vicāra, pīti, sukha y la unidireccionalidad de la mente» (Vibh. 569), es ciertamente un factor. Pues la intención con la que el Bienaventurado realizó la exposición resumida es la misma intención que Él mismo aclaró en el Vibhaṅga.

ติวิธกลฺยาณํ

La triple excelencia

๗๕. ติวิธกลฺยาณํ [Pg.143] ทสลกฺขณสมฺปนฺนนฺติ เอตฺถ ปน อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน ติวิธกลฺยาณตา. เตสํเยว จ อาทิมชฺฌปริโยสานานํ ลกฺขณวเสน ทสลกฺขณสมฺปนฺนตา เวทิตพฺพา.

75. En la frase «la triple excelencia y la posesión de diez características», debe entenderse la triple excelencia en virtud del comienzo, el medio y el final. Y la posesión de diez características debe entenderse en virtud de las características de ese mismo comienzo, medio y final.

ตตฺรายํ ปาฬิ –

Al respecto, este es el texto canónico:

‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อาทิสฺส กติ ลกฺขณานิ? อาทิสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ, โย ตสฺส ปริพนฺโธ, ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ, ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. ยญฺจ ปริพนฺธโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, ยญฺจ วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ, ยญฺจ ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อาทิสฺส อิมานิ ตีณิ ลกฺขณานิ. เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ อาทิกลฺยาณญฺเจว โหติ ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจ.

«La pureza de la práctica (paṭipadāvisuddhi) es el comienzo del primer jhāna, el desarrollo de la ecuanimidad (upekkhānubrūhanā) es el medio, y el regocijo (sampahaṃsanā) es el final. ¿Cuántas características tiene el comienzo? El comienzo tiene tres características: la mente se purifica de aquello que constituye su obstrucción [los nīvaraṇas]; por estar purificada, la mente se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad (samatha); y por estar encaminada, la mente se sumerge allí. Aquello por lo cual la mente se purifica de la obstrucción, aquello por lo cual, al estar purificada, se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad, y aquello por lo cual, al estar encaminada, se sumerge allí: estas tres son las características del comienzo de la pureza de la práctica del primer jhāna. Por eso se dice que el primer jhāna posee la excelencia del comienzo y está dotado de tres características».

‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, มชฺฌสฺส กติ ลกฺขณานิ? มชฺฌสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ, วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ. ยญฺจ วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ. ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, มชฺฌสฺส อิมานิ ตีณิ ลกฺขณานิ. เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ มชฺเฌกลฺยาณญฺเจว โหติ ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจ.

«El desarrollo de la ecuanimidad es el medio del primer jhāna. ¿Cuántas características tiene el medio? El medio tiene tres características: observa con ecuanimidad la mente purificada, observa con ecuanimidad a la mente encaminada hacia la tranquilidad, y observa con ecuanimidad la aparición de la unidad. Aquello por lo cual observa con ecuanimidad la mente purificada, aquello por lo cual observa con ecuanimidad la mente encaminada hacia la tranquilidad, y aquello por lo cual observa con ecuanimidad la aparición de la unidad: estas tres son las características del medio del desarrollo de la ecuanimidad del primer jhāna. Por eso se dice que el primer jhāna posee la excelencia del medio y está dotado de tres características».

‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปริโยสานสฺส กติ ลกฺขณานิ? ปริโยสานสฺส จตฺตาริ ลกฺขณานิ, ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน สมฺปหํสนา, อินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน สมฺปหํสนา, ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน สมฺปหํสนา, อาเสวนฏฺเฐน สมฺปหํสนา. ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปริโยสานสฺส อิมานิ จตฺตาริ ลกฺขณานิ. เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ ปริโยสานกลฺยาณญฺเจว โหติ จตุลกฺขณสมฺปนฺนญฺจา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๘).

«El regocijo es el final del primer jhāna. ¿Cuántas características tiene el final? El final tiene cuatro características: el regocijo en el sentido de que los estados surgidos allí no se transgreden entre sí; el regocijo en el sentido de que las facultades (indriya) tienen una función única; el regocijo en el sentido de la aplicación del esfuerzo (vīriya) correspondiente; y el regocijo en el sentido de la repetición (āsevana). Estas cuatro son las características del final del regocijo del primer jhāna. Por eso se dice que el primer jhāna posee la excelencia del final y está dotado de cuatro características» (Paṭis. 1.158).

ตตฺร [Pg.144] ปฏิปทาวิสุทฺธิ นาม สสมฺภาริโก อุปจาโร. อุเปกฺขานุพฺรูหนา นาม อปฺปนา. สมฺปหํสนา นาม ปจฺจเวกฺขณาติ เอวเมเก วณฺณยนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘เอกตฺตคตํ จิตฺตํ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทญฺเจว โหติ อุเปกฺขานุพฺรูหิตญฺจ ญาเณน จ สมฺปหํสิต’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๘) ปาฬิยํ วุตฺตํ, ตสฺมา อนฺโตอปฺปนายเมว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา, ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา จ เวทิตพฺพา.

Al respecto, algunos explican que la «pureza de la práctica» es el acceso (upacāra) con sus preliminares; el «desarrollo de la ecuanimidad» es la absorción (appanā); y el «regocijo» es la revisión (paccavekkhaṇā). Sin embargo, dado que en el texto canónico se dice: «La mente que ha alcanzado la unidad está sumergida en la pureza de la práctica, está fortalecida por la ecuanimidad y está regocijada por el conocimiento» (Paṭis. 1.158), debe entenderse que la pureza de la práctica se encuentra dentro de la absorción misma en virtud de su proceso de surgimiento; el desarrollo de la ecuanimidad en virtud de la función de la ecuanimidad específica de ese estado (tatramajjhattupekkhā); y el regocijo en virtud de la culminación de la función del conocimiento purificador que logra la no transgresión de los estados, etc.

กถํ? ยสฺมิญฺหิ วาเร อปฺปนา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ โย นีวรณสงฺขาโต กิเลสคโณ ตสฺส ฌานสฺส ปริพนฺโธ, ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ. วิสุทฺธตฺตา อาวรณวิรหิตํ หุตฺวา มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ. มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ นาม สมปฺปวตฺโต อปฺปนาสมาธิเยว. ตทนนฺตรํ ปน ปุริมจิตฺตํ เอกสนฺตติปริณามนเยน ตถตฺตมุปคจฺฉมานํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ นาม, เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ตถตฺตุปคมเนน ตตฺถ ปกฺขนฺทติ นาม. เอวํ ตาว ปุริมจิตฺเต วิชฺชมานาการนิปฺผาทิกา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ เวทิตพฺพา.

¿Cómo? En el momento en que surge la absorción, el grupo de impurezas conocido como obstáculos (nīvaraṇa) constituye la obstrucción de ese jhāna; la mente se purifica de ello. Al estar purificada y libre de impedimentos, se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad. El «signo medio de la tranquilidad» es la misma concentración de absorción que procede equilibradamente. Por otro lado, la mente precedente [el gotrabhū], que es inmediatamente anterior a ella, se dice que «se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad» al aproximarse a ese estado mediante el proceso de transformación en un solo flujo de continuidad. Al encaminarse de ese modo y aproximarse a esa realidad, se dice que «se sumerge» en él. Así, la pureza de la práctica debe entenderse como la culminación de los aspectos presentes en la mente precedente justo en el momento del surgimiento del primer jhāna, en virtud de su proceso de llegada.

เอวํ วิสุทฺธสฺส ปน ตสฺส ปุน วิโสเธตพฺพาภาวโต วิโสธเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถภาวุปคมเนน สมถปฏิปนฺนสฺส ปุน สมาธาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถปฏิปนฺนภาวโต เอว จสฺส กิเลสสํสคฺคํ ปหาย เอกตฺเตน อุปฏฺฐิตสฺส ปุน เอกตฺตุปฏฺฐาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. เอวํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา เวทิตพฺพา.

Asimismo, de esa mente ya purificada, al no haber necesidad de purificarla de nuevo y no realizar esfuerzo en la purificación, se dice que «observa con ecuanimidad la mente purificada». Al haber alcanzado el estado de tranquilidad y no realizar esfuerzo en equilibrar de nuevo la mente que ya está encaminada hacia la tranquilidad, se dice que «observa con ecuanimidad la mente encaminada hacia la tranquilidad». Y por el mismo hecho de estar encaminada hacia la tranquilidad, habiendo abandonado la asociación con las impurezas y estando establecida en la unidad, al no realizar esfuerzo por establecer de nuevo esa unidad, se dice que «observa con ecuanimidad la aparición de la unidad». Así debe entenderse el desarrollo de la ecuanimidad en virtud de la función de la ecuanimidad específica de ese estado (tatramajjhattupekkhā).

เย ปเนเต เอวํ อุเปกฺขานุพฺรูหิเต ตตฺถ ชาตา สมาธิปญฺญาสงฺขาตา ยุคนทฺธธมฺมา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตมานา หุตฺวา ปวตฺตา, ยานิ จ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติรเสน เอกรสานิ หุตฺวา ปวตฺตานิ, ยญฺเจส ตทุปคํ เตสํ อนติวตฺตนเอกรสภาวานํ อนุจฺฉวิกํ วีริยํ วาหยติ, ยา จสฺส ตสฺมึ ขเณ ปวตฺตา อาเสวนา, สพฺเพปิ เต อาการา ยสฺมา ญาเณน สํกิเลสโวทาเนสุ ตํ ตํ อาทีนวญฺจ อานิสํสญฺจ [Pg.145] ทิสฺวา ตถา ตถา สมฺปหํสิตตฺตา วิโสธิตตฺตา ปริโยทาปิตตฺตา นิปฺผนฺนาว, ตสฺมา ‘‘ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

En cuanto a aquellos estados vinculados en pareja, conocidos como concentración y sabiduría, que surgen en ese estado de conciencia de absorción (jhāna) nutrido por la ecuanimidad y que se manifiestan sin excederse unos a otros; y aquellas facultades, como la fe y las demás, que se manifiestan teniendo un sabor único mediante el sabor de la liberación por estar liberadas de diversas impurezas; y el esfuerzo que conduce a ese estado correspondiente a la no transgresión y al sabor único; y la práctica repetida que ocurre en ese momento; debido a que todos estos aspectos se han producido porque el conocimiento, habiendo visto las respectivas desventajas y ventajas en la impureza y la purificación, los ha regocijado, purificado y clarificado de diversas maneras, por lo tanto se ha dicho: «La alegría debe entenderse como la culminación de la función del conocimiento que clarifica mediante el logro del estado de no transgresión de los fenómenos (dhammas), etc.».

ตตฺถ ยสฺมา อุเปกฺขาวเสน ญาณํ ปากฏํ โหติ. ยถาห – ‘‘ตถาปคฺคหิตํ จิตฺตํ สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขติ, อุเปกฺขาวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, อุเปกฺขาวเสน นานตฺตกิเลเสหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิโมกฺขวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. วิมุตฺตตฺตา เต ธมฺมา เอกรสา โหนฺติ. เอกรสฏฺเฐน ภาวนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๑). ตสฺมา ญาณกิจฺจภูตา สมฺปหํสนา ปริโยสานนฺติ วุตฺตา.

En ese contexto, debido a la ecuanimidad, el conocimiento se vuelve manifiesto. Como se ha dicho: «Él observa bien la mente así elevada; mediante la ecuanimidad y mediante la sabiduría, la facultad de la sabiduría es predominante; mediante la ecuanimidad, la mente se libera de diversas impurezas; mediante la liberación y mediante la sabiduría, la facultad de la sabiduría es predominante. Al estar liberados, esos fenómenos poseen un solo sabor. Es meditación en el sentido de tener un solo sabor» (Paṭi. I, 201). Por lo tanto, se dice que la alegría, que es la función del conocimiento, es la conclusión.

อิทานิ ปฐมํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณนฺติ เอตฺถ คณนานุปุพฺพตา ปฐมํ, ปฐมํ อุปฺปนฺนนฺติปิ ปฐมํ. อารมฺมณูปนิชฺฌานโต ปจฺจนีกฌาปนโต วา ฌานํ. ปถวีมณฺฑลํ ปน สกลฏฺเฐน ปถวีกสิณนฺติ วุจฺจติ, ตํ นิสฺสาย ปฏิลทฺธนิมิตฺตมฺปิ, ปถวีกสิณนิมิตฺเต ปฏิลทฺธฌานมฺปิ. ตตฺร อิมสฺมึ อตฺเถ ฌานํ ปถวีกสิณนฺติ เวทิตพฺพํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฐมํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณ’’นฺติ.

Ahora, en la frase «se ha alcanzado el primer jhāna del kasina de tierra», «primero» se refiere al orden numérico, y también es «primero» por haber surgido al inicio. Se llama «jhāna» por la contemplación cercana del objeto o por quemar los estados adversos (nivaraṇas). El disco de tierra se llama «kasina de tierra» en el sentido de totalidad; también se llama así al signo obtenido basándose en él, y al jhāna obtenido en el signo del kasina de tierra. Aquí, en este contexto, debe entenderse que el jhāna es el kasina de tierra. Refiriéndose a esto, se ha dicho: «se ha alcanzado el primer jhāna del kasina de tierra».

จิรฏฺฐิติสมฺปาทนํ

Logro de la estabilidad duradera

๗๖. เอวมธิคเต ปน เอตสฺมึ เตน โยคินา วาลเวธินา วิย, สูเทน วิย จ อาการา ปริคฺคเหตพฺพา. ยถา หิ สุกุสโล ธนุคฺคโห วาลเวธาย กมฺมํ กุรุมาโน ยสฺมึ วาเร วาลํ วิชฺฌติ, ตสฺมึ วาเร อกฺกนฺตปทานญฺจ ธนุทณฺฑสฺส จ ชิยาย จ สรสฺส จ อาการํ ปริคฺคณฺเหยฺย. ‘‘เอวํ เม ฐิเตน เอวํ ธนุทณฺฑํ เอวํ ชิยํ เอวํ สรํ คเหตฺวา วาโล วิทฺโธ’’ติ. โส ตโต ปฏฺฐาย ตเถว เต อากาเร สมฺปาเทนฺโต อวิราเธตฺวา วาลํ วิชฺเฌยฺย. เอวเมว โยคินาปิ ‘‘อิมํ นาม เม โภชนํ ภุญฺชิตฺวา เอวรูปํ ปุคฺคลํ เสวมาเนน เอวรูเป เสนาสเน อิมินา นาม อิริยาปเถน อิมสฺมึ กาเล อิทํ อธิคต’’นฺติ เอเต โภชนสปฺปายาทโย อาการา ปริคฺคเหตพฺพา. เอวญฺหิ โส นฏฺเฐ [Pg.146] วา ตสฺมึ เต อากาเร สมฺปาเทตฺวา ปุน อุปฺปาเทตุํ, อปฺปคุณํ วา ปคุณํ กโรนฺโต ปุนปฺปุนํ อปฺเปตุํ สกฺขิสฺสติ.

76. Habiendo alcanzado así este [jhāna], el yogui debe notar las circunstancias, tal como lo harían un arquero que puede dar en un cabello o un cocinero. Pues así como un arquero muy hábil, al practicar para dar en un cabello, en la ocasión en que acierta, debe notar las circunstancias de la posición de sus pies, del arco, de la cuerda y de la flecha: «Estando yo así, sosteniendo el arco así, la cuerda así y la flecha así, el cabello fue alcanzado». A partir de entonces, logrando esas mismas circunstancias, podría acertar en el cabello sin fallar. Del mismo modo, el yogui debe notar las circunstancias tales como el alimento, etc.: «Habiendo consumido tal alimento, asociándome con tal persona, en tal alojamiento, con tal postura, en tal momento, se alcanzó esto». Pues de este modo, si ese [estado] se perdiera, él podrá producirlo de nuevo logrando esas circunstancias, o podrá entrar en él repetidamente, perfeccionando lo que aún no está dominado.

ยถา จ กุสโล สูโท ภตฺตารํ ปริวิสนฺโต ตสฺส ยํ ยํ รุจิยา ภุญฺชติ, ตํ ตํ สลฺลกฺเขตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว อุปนาเมนฺโต ลาภสฺส ภาคี โหติ, เอวมยมฺปิ อธิคตกฺขเณ โภชนาทโย อากาเร คเหตฺวา เต สมฺปาเทนฺโต นฏฺเฐ นฏฺเฐ ปุนปฺปุนํ อปฺปนาย ลาภี โหติ. ตสฺมา เตน วาลเวธินา วิย สูเทน วิย จ อาการา ปริคฺคเหตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

Y así como un cocinero hábil, al servir a su señor, observa qué manjares disfruta este, y a partir de entonces, sirviéndole lo mismo, participa de las recompensas; de igual manera, este [yogui], al captar las circunstancias como el alimento y demás en el momento del logro, y cumpliéndolas, obtiene la absorción (appanā) una y otra vez cada vez que se pierde. Por lo tanto, él debe notar las circunstancias como un arquero o como un cocinero. Esto también fue dicho por el Bienaventurado:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท ราชานํ วา ราชมหามตฺตํ วา นานจฺจเยหิ สูเปหิ ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส อมฺพิลคฺเคหิปิ ติตฺตกคฺเคหิปิ กฏุกคฺเคหิปิ มธุรคฺเคหิปิ ขาริเกหิปิ อขาริเกหิปิ โลณิเกหิปิ อโลณิเกหิปิ. ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท สกสฺส ภตฺตุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ ‘อิทํ วา เม อชฺช ภตฺตุ สูเปยฺยํ รุจฺจติ, อิมสฺส วา อภิหรติ, อิมสฺส วา พหุํ คณฺหาติ, อิมสฺส วา วณฺณํ ภาสติ, อมฺพิลคฺคํ วา เม อชฺช ภตฺตุ สูเปยฺยํ รุจฺจติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา อภิหรติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา พหุํ คณฺหาติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา วณฺณํ ภาสติ…เป… อโลณิกสฺส วา วณฺณํ ภาสตี’ติ. ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท ลาภี เจว โหติ อจฺฉาทนสฺส, ลาภี เวตนสฺส, ลาภี อภิหารานํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท สกสฺส ภตฺตุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เวทนาสุ เวทนา… จิตฺเต จิตฺตา… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ตสฺส ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิโน วิหรโต จิตฺตํ สมาธิยติ, อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ, โส ตํ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ. ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ ลาภี เจว โหติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ, ลาภี สติสมฺปชญฺญสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา [Pg.147] หิ โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ สกสฺส จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๔).

«Monjes, supongamos que un cocinero sabio, experto y hábil sirve a un rey o a un gran ministro con diversos tipos de guisos: ácidos, amargos, picantes, dulces, salados, no salados, con o sin condimentos. Ese cocinero sabio, experto y hábil nota el signo de su propio señor: “Hoy a mi señor le gusta este guiso, o toma de este, o se sirve mucho de este, o alaba el color de este; hoy a mi señor le gusta el guiso ácido... (etc.) ...o alaba el color del que no tiene sal”. Ese cocinero sabio, experto y hábil obtiene ropa, obtiene un salario y obtiene regalos. ¿Por qué razón? Porque ese cocinero sabio, experto y hábil nota el signo de su propio señor. Exactamente de la misma manera, monjes, aquí cierto monje sabio, experto y hábil permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo... las sensaciones en las sensaciones... la mente en la mente... los fenómenos en los fenómenos, ardiente, claramente comprensivo y atento, habiendo eliminado la codicia y el pesar respecto al mundo. Mientras permanece contemplando los fenómenos en los fenómenos, su mente se concentra y las impurezas se abandonan; él nota ese signo. Ese monje sabio, experto y hábil obtiene tanto las moradas felices en esta misma vida como la atención y la clara comprensión. ¿Por qué razón? Porque ese monje sabio, experto y hábil nota el signo de su propia mente». (Saṃ. Ni. 5.374).

นิมิตฺตคฺคหเณน จสฺส ปุน เต อากาเร สมฺปาทยโต อปฺปนามตฺตเมว อิชฺฌติ, น จิรฏฺฐานํ. จิรฏฺฐานํ ปน สมาธิปริพนฺธานํ ธมฺมานํ สุวิโสธิตตฺตา โหติ. โย หิ ภิกฺขุ กามาทีนวปจฺจเวกฺขณาทีหิ กามจฺฉนฺทํ น สุฏฺฐุ วิกฺขมฺเภตฺวา, กายปสฺสทฺธิวเสน กายทุฏฺฐุลฺลํ น สุปฺปฏิปสฺสทฺธํ กตฺวา, อารมฺภธาตุมนสิการาทิวเสน ถินมิทฺธํ น สุฏฺฐุ ปฏิวิโนเทตฺวา, สมถนิมิตฺตมนสิการาทิวเสน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ น สุสมูหตํ กตฺวา, อญฺเญปิ สมาธิปริพนฺเธ ธมฺเม น สุฏฺฐุ วิโสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชติ, โส อวิโสธิตํ อาสยํ ปวิฏฺฐภมโร วิย อวิสุทฺธํ อุยฺยานํ ปวิฏฺฐราชา วิย จ ขิปฺปเมว นิกฺขมติ. โย ปน สมาธิปริพนฺเธ ธมฺเม สุฏฺฐุ วิโสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชติ, โส สุวิโสธิตํ อาสยํ ปวิฏฺฐภมโร วิย สุปริสุทฺธํ อุยฺยานํ ปวิฏฺฐราชา วิย จ สกลมฺปิ ทิวสภาคํ อนฺโตสมาปตฺติยํเยว โหติ. เตนาหุ โปราณา –

Al captar la señal y completar esos aspectos, el yogui alcanza solo la absorción (appanā), pero no la estabilidad duradera. La estabilidad se logra mediante la purificación total de los estados que obstruyen la concentración. Pues aquel monje que entra en el jhāna sin haber suprimido adecuadamente el deseo sensual mediante la reflexión sobre sus peligros, sin haber calmado la inquietud corporal mediante la tranquilidad física, sin haber disipado adecuadamente la pereza y el letargo mediante la atención al elemento de esfuerzo, sin haber eliminado por completo la agitación y la preocupación mediante la atención a la señal de la calma, y sin haber purificado otros estados que obstaculizan la concentración, saldrá de él rápidamente, como un abejorro que entra en un nido no limpiado o un rey que entra en un jardín no purificado. Pero aquel que entra en el jhāna habiendo purificado bien los estados que obstaculizan la concentración, permanece dentro de la absorción incluso durante todo el día, como un abejorro que entra en un nido bien limpio o un rey que entra en un jardín perfectamente purificado. Por eso dijeron los antiguos:

‘‘กาเมสุ ฉนฺทํ ปฏิฆํ วิโนทเย,อุทฺธจฺจมิทฺธํ วิจิกิจฺฉปญฺจมํ;

วิเวกปาโมชฺชกเรน เจตสา,ราชาว สุทฺธนฺตคโต ตหึ รเม’’ติ.

«Se debe disipar el deseo por los placeres sensoriales, la malevolencia, la agitación, el letargo y la duda como quinta; con una mente que genera alegría nacida del retiro, uno debe deleitarse en ese jhāna, como un rey que ha entrado en un recinto purificado».

ตสฺมา จิรฏฺฐิติกาเมน ปริพนฺธกธมฺเม วิโสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชิตพฺพํ. จิตฺตภาวนาเวปุลฺลตฺถญฺจ ยถาลทฺธํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ วฑฺเฒตพฺพํ. ตสฺส ทฺเว วฑฺฒนาภูมิโย อุปจารํ วา อปฺปนํ วา. อุปจารํ ปตฺวาปิ หิ ตํ วฑฺเฒตุํ วฏฺฏติ อปฺปนํ ปตฺวาปิ. เอกสฺมึ ปน ฐาเน อวสฺสํ วฑฺเฒตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถาลทฺธํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ วฑฺเฒตพฺพ’’นฺติ.

Por lo tanto, quien desee la estabilidad debe entrar en el jhāna tras purificar los estados obstructores. Y para la plenitud del desarrollo mental, se debe expandir la señal de contraparte (paṭibhāganimitta) tal como se ha obtenido. Existen dos etapas para su expansión: el acceso (upacāra) o la absorción (appanā). Pues es apropiado expandirla tanto al alcanzar el acceso como al alcanzar la absorción. Ciertamente, debe ser expandida en uno de estos estados. Por eso se ha dicho: «se debe expandir la señal de contraparte tal como se ha obtenido».

นิมิตฺตวฑฺฒนนโย

El método para expandir la señal

๗๗. ตตฺรายํ วฑฺฒนนโย, เตน โยคินา ตํ นิมิตฺตํ ปตฺตวฑฺฒนปูววฑฺฒนภตฺตวฑฺฒนลตาวฑฺฒนทุสฺสวฑฺฒนโยเคน อวฑฺเฒตฺวา ยถา นาม กสฺสโก กสิตพฺพฏฺฐานํ [Pg.148] นงฺคเลน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปริจฺเฉทพฺภนฺตเร กสติ, ยถา วา ปน ภิกฺขู สีมํ พนฺธนฺตา ปฐมํ นิมิตฺตานิ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺฉา พนฺธนฺติ, เอวเมว ตสฺส ยถาลทฺธสฺส นิมิตฺตสฺส อนุกฺกเมน เอกงฺคุลทฺวงฺคุลติวงฺคุลจตุรงฺคุลมตฺตํ มนสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา ยถาปริจฺเฉทํ วฑฺเฒตพฺพํ. อปริจฺฉินฺทิตฺวา ปน น วฑฺเฒตพฺพํ. ตโต วิทตฺถิรตนปมุขปริเวณวิหารสีมานํ คามนิคมชนปทรชฺชสมุทฺทสีมานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน วฑฺฒยนฺเตน จกฺกวาฬปริจฺเฉเทน วา ตโต วาปิ อุตฺตริ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วฑฺเฒตพฺพํ.

77. Este es el método para expandirla: el yogui no debe expandir esa señal mediante el método de expandir un cuenco, un pastel, el arroz, una enredadera o una tela. Tal como un agricultor delimita el área a labrar con el arado y luego labra dentro de ese límite, o como los monjes que, al establecer un límite (sīma), primero marcan las señales y luego lo establecen; del mismo modo, se debe delimitar mentalmente la señal obtenida gradualmente —en un espacio de un dedo, dos, tres o cuatro dedos— y expandirla según esa delimitación. No debe expandirse sin delimitar. A partir de ahí, expandiéndola mediante delimitaciones como un palmo, un codo, el recinto, el monasterio, la aldea, el pueblo, la provincia, el reino y los límites del océano, se debe expandir delimitándola hasta el confín del universo o incluso más allá.

ยถา หิ หํสโปตกา ปกฺขานํ อุฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย ปริตฺตํ ปริตฺตํ ปเทสํ อุปฺปตนฺตา ปริจยํ กตฺวา อนุกฺกเมน จนฺทิมสูริยสนฺติกํ คจฺฉนฺติ, เอวเมว ภิกฺขุ วุตฺตนเยน นิมิตฺตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วฑฺเฒนฺโต ยาว จกฺกวาฬปริจฺเฉทา ตโต วา อุตฺตริ วฑฺเฒติ. อถสฺส ตํ นิมิตฺตํ วฑฺฒิตวฑฺฒิตฏฺฐาเน ปถวิยา อุกฺกูลวิกูลนทีวิทุคฺคปพฺพตวิสเมสุ สงฺกุสตสมพฺภาหตํ อุสภจมฺมํ วิย โหติ.

Pues así como los pichones de cisne, desde el momento en que les crecen las alas, vuelan hacia espacios pequeños y, tras adquirir práctica, se acercan gradualmente a la luna y al sol; del mismo modo, el monje, al expandir la señal delimitándola según el método descrito, la expande hasta el límite del universo o incluso más allá. Entonces, esa señal se le presenta en cada lugar expandido como una gran piel de buey extendida y fijada con cien estacas sobre las irregularidades de la tierra, como terrenos altos, bajos, desfiladeros de ríos y montañas.

ตสฺมึ ปน นิมิตฺเต ปตฺตปฐมชฺฌาเนน อาทิกมฺมิเกน สมาปชฺชนพหุเลน ภวิตพฺพํ, น ปจฺจเวกฺขณพหุเลน. ปจฺจเวกฺขณพหุลสฺส หิ ฌานงฺคานิ ถูลานิ ทุพฺพลานิ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. อถสฺส ตานิ เอวํ อุปฏฺฐิตตฺตา อุปริ อุสฺสุกฺกนาย ปจฺจยตํ อาปชฺชนฺติ. โส อปฺปคุเณ ฌาเน อุสฺสุกฺกมาโน ปตฺตปฐมชฺฌานา จ ปริหายติ, น จ สกฺโกติ ทุติยํ ปาปุณิตุํ. เตนาห ภควา –

Sin embargo, respecto a esa señal, el principiante que ha alcanzado el primer jhāna debe practicar frecuentemente su entrada, no su revisión. Pues para aquel que revisa en exceso, los factores del jhāna se presentan de forma tosca y débil. Debido a que se presentan así, no sirven como condición para el esfuerzo hacia lo superior. Al esforzarse por un jhāna en el que aún no es experto, pierde el primer jhāna ya alcanzado y no logra alcanzar el segundo. Por eso dijo el Bienaventurado:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, คาวี ปพฺพเตยฺยา พาลา อพฺยตฺตา อเขตฺตญฺญู อกุสลา วิสเม ปพฺพเต จริตุํ. ตสฺสา เอวมสฺส ‘ยํนูนาหํ อคตปุพฺพญฺเจว ทิสํ คจฺเฉยฺยํ, อขาทิตปุพฺพานิ จ ติณานิ ขาเทยฺยํ, อปีตปุพฺพานิ จ ปานียานิ ปิเวยฺย’นฺติ. สา ปุริมํ ปาทํ น สุปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉิมํ ปาทํ อุทฺธเรยฺย, สา น เจว อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺเฉยฺย, น จ อขาทิตปุพฺพานิ ติณานิ ขาเทยฺย, น จ อปีตปุพฺพานิ ปานียานิ ปิเวยฺย. ยสฺมิญฺจสฺสา ปเทเส ฐิตาย เอวมสฺส ‘ยํนูนาหํ อคตปุพฺพญฺเจว…เป… ปิเวยฺย’นฺติ. ตญฺจ ปเทสํ น โสตฺถินา ปจฺจาคจฺเฉยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ[Pg.149]? ตถา หิ สา, ภิกฺขเว, คาวี ปพฺพเตยฺยา พาลา อพฺยตฺตา อเขตฺตญฺญู อกุสลา วิสเม ปพฺพเต จริตุํ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ พาโล อพฺยตฺโต อเขตฺตญฺญู อกุสโล วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. โส ตํ นิมิตฺตํ นาเสวติ, น ภาเวติ, น พหุลีกโรติ, น สฺวาธิฏฺฐิตํ อธิฏฺฐาติ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘ยํนูนาหํ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย’นฺติ. โส น สกฺโกติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. ตสฺเสวํ โหติ ‘ยํนูนาหํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย’นฺติ. โส น สกฺโกติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุภโต ภฏฺโฐ อุภโต ปริหีโน, เสยฺยถาปิ สา คาวี ปพฺพเตยฺยา พาลา อพฺยตฺตา อเขตฺตญฺญู อกุสลา วิสเม ปพฺพเต จริตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๙.๓๕).

«Monjes, es como si hubiera una vaca montesa, tonta, incompetente, que no conoce su terreno y no es hábil para andar por una montaña escabrosa. Ella piensa: “¿Qué tal si voy hacia un rumbo por el que nunca he ido, como hierba que nunca he comido y bebo agua que nunca he bebido?”. Ella levanta una pata trasera sin haber asentado firmemente la delantera. Así, ni llegaría al rumbo desconocido, ni comería la hierba nueva, ni bebería el agua nueva. Y tampoco podría regresar a salvo al lugar donde estaba. ¿Por qué razón? Porque esa vaca montesa es tonta, incompetente, no conoce su terreno y no es hábil para andar por una montaña escabrosa. Del mismo modo, monjes, un monje tonto, incompetente, que no conoce su campo y no es hábil para entrar y permanecer en el primer jhāna... no cultiva esa señal, no la desarrolla, no la practica frecuentemente ni la establece con firmeza. Él piensa: “¿Qué tal si, con el sosiego de la aplicación y el sostenimiento del pensamiento, entro y permanezco en el segundo jhāna?”. Él no logra alcanzar el segundo jhāna. Entonces piensa: “¿Qué tal si entro y permanezco en el primer jhāna?”. Pero tampoco logra entrar y permanecer en el primer jhāna. A este monje, monjes, se le llama uno que ha caído de ambos, que ha perdido ambos, tal como esa vaca montesa tonta e incompetente».

ตสฺมาเนน ตสฺมึเยว ตาว ปฐมชฺฌาเน ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา ภวิตพฺพํ.

Por lo tanto, este yogui debe primero adquirir maestría en ese mismo primer jhāna a través de cinco aspectos.

ปญฺจวสีกถา

Explicación de las cinco maestrías

๗๘. ตตฺริมา ปญฺจ วสิโย อาวชฺชนวสี, สมาปชฺชนวสี, อธิฏฺฐานวสี, วุฏฺฐานวสี, ปจฺจเวกฺขณวสีติ. ปฐมํ ฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกํ อาวชฺเชติ, อาวชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ อาวชฺชนวสี. ปฐมํ ฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ…เป… สมาปชฺชติ, สมาปชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ สมาปชฺชนวสี. เอวํ เสสาปิ วิตฺถาเรตพฺพา.

78. En este pasaje, estas cinco son las maestrías: la maestría en la advertencia (āvajjanavasī), la maestría en la entrada (samāpajjanavasī), la maestría en la determinación (adhiṭṭhānavasī), la maestría en la salida (vuṭṭhānavasī) y la maestría en la revisión (paccavekkhaṇavasī). Cuando uno puede advertir el primer jhana en cualquier lugar que desee, cualquier factor del jhana que desee y durante el tiempo que desee, y no existe lentitud en el acto de advertir, se llama maestría en la advertencia. Cuando uno puede entrar en el primer jhana donde desee, etc., y no existe lentitud en el acto de entrar, se llama maestría en la entrada. De la misma manera deben detallarse las demás.

อยํ ปเนตฺถ อตฺถปฺปกาสนา, ปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปฐมํ วิตกฺกํ อาวชฺชยโต ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา อุปฺปนฺนาวชฺชนานนฺตรํ วิตกฺการมฺมณาเนว จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ. ตโต ทฺเว ภวงฺคานิ, ตโต ปุน วิจารารมฺมณํ อาวชฺชนํ, วุตฺตนยาเนว ชวนานีติ เอวํ ปญฺจสุ ฌานงฺเคสุ ยทา นิรนฺตรํ จิตฺตํ เปเสตุํ สกฺโกติ, อถสฺส อาวชฺชนวสี สิทฺธา โหติ. อยํ ปน มตฺถกปฺปตฺตา วสี ภควโต ยมกปาฏิหาริเย ลพฺภติ[Pg.150], อญฺเญสํ วา เอวรูเป กาเล. อิโต ปรํ สีฆตรา อาวชฺชนวสี นาม นตฺถิ.

Esta es la explicación del significado en este contexto: para el yogui que emerge del primer jhana y advierte primero el pensamiento aplicado (vitakka), tras interrumpir el continuo vital (bhavaṅga), surgen cuatro o cinco javanas que tienen precisamente al pensamiento aplicado como objeto inmediatamente después de la advertencia. Después de eso, ocurren dos momentos de continuo vital, y luego surge de nuevo la advertencia con el pensamiento sostenido (vicāra) como objeto, seguida de las javanas según el método ya mencionado. De esta manera, cuando uno es capaz de dirigir la mente de forma ininterrumpida hacia los cinco factores del jhana, entonces se ha perfeccionado su maestría en la advertencia. Esta maestría, alcanzada en su grado máximo, se encuentra en el Milagro de los Pares del Bienaventurado, o en otros en momentos similares. Más allá de esto, no existe una maestría en la advertencia que sea más rápida.

อายสฺมโต ปน มหาโมคฺคลฺลานสฺส นนฺโทปนนฺทนาคราชทมเน วิย สีฆํ สมาปชฺชนสมตฺถตา สมาปชฺชนวสี นาม.

La capacidad de entrar rápidamente en el jhana, como la del venerable Mahāmoggallāna al domar al rey naga Nandopananda, se denomina maestría en la entrada (samāpajjanavasī).

อจฺฉรามตฺตํ วา ทสจฺฉรามตฺตํ วา ขณํ ฐเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสี นาม. ตเถว ลหุํ วุฏฺฐาตุํ สมตฺถตา วุฏฺฐานวสี นาม. ตทุภยทสฺสนตฺถํ พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส วตฺถุํ กเถตุํ วฏฺฏติ.

La capacidad de mantener el jhana durante un instante, como la duración de un chasquido de dedos o diez chasquidos, se llama maestría en la determinación (adhiṭṭhānavasī). Del mismo modo, la capacidad de salir rápidamente del jhana se llama maestría en la salida (vuṭṭhānavasī). Para ilustrar ambas, es oportuno relatar la historia del venerable anciano Buddharakkhita.

โส หายสฺมา อุปสมฺปทาย อฏฺฐวสฺสิโก หุตฺวา เถรมฺพตฺถเล มหาโรหณคุตฺตตฺเถรสฺส คิลานุปฏฺฐานํ อาคตานํ ตึสมตฺตานํ อิทฺธิมนฺตสหสฺสานํ มชฺเฌ นิสินฺโน เถรสฺส ยาคุํ ปฏิคฺคาหยมานํ อุปฏฺฐากนาคราชานํ คเหสฺสามีติ อากาสโต ปกฺขนฺทนฺตํ สุปณฺณราชานํ ทิสฺวา ตาวเทว ปพฺพตํ นิมฺมินิตฺวา นาคราชานํ พาหายํ คเหตฺวา ตตฺถ ปาวิสิ. สุปณฺณราชา ปพฺพเต ปหารํ ทตฺวา ปลายิ. มหาเถโร อาห – ‘‘สเจ, อาวุโส, พุทฺธรกฺขิโต นาภวิสฺส, สพฺเพว คารยฺหา อสฺสามา’’ติ.

Aquel venerable, tras haber cumplido ocho años desde su ordenación, estaba sentado en Therambatthala en medio de treinta mil monjes poseedores de poderes psíquicos que habían acudido para cuidar al anciano Mahārohaṇagutta. Al ver al rey de los garudas descendiendo del cielo con la intención de atrapar al rey naga que servía gachas al anciano, creó de inmediato una montaña y, tomando al rey naga del brazo, entró en ella. El rey de los garudas huyó tras golpear la montaña. El gran anciano dijo: 'Amigos, si Buddharakkhita no hubiera estado presente, todos habríamos sido dignos de reproche'.

ปจฺจเวกฺขณวสี ปน อาวชฺชนวสิยา เอว วุตฺตา. ปจฺจเวกฺขณชวนาเนว หิ ตตฺถ อาวชฺชนานนฺตรานีติ.

La maestría en la revisión se explica dentro de la misma maestría en la advertencia. Pues las javanas de revisión son precisamente aquellas que surgen inmediatamente después de la advertencia en ese proceso.

ทุติยชฺฌานกถา

Explicación del Segundo Jhana

๗๙. อิมาสุ ปน ปญฺจสุ วสีสุ จิณฺณวสินา ปคุณปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนนีวรณปจฺจตฺถิกา, วิตกฺกวิจารานํ โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกตฺวา ปฐมชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ทุติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต วิตกฺกวิจารา โอฬาริกโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปีติสุขญฺเจว จิตฺเตกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตทาสฺส โอฬาริกงฺคํ ปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ ทุติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ[Pg.151]. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ, เยสมวสาเน เอกํ รูปาวจรํ ทุติยชฺฌานิกํ. เสสานิ วุตฺตปฺปการาเนว กามาวจรานีติ.

79. Con respecto a estas cinco maestrías, el yogui que ha dominado el primer jhana, al emerger de este, reflexiona: 'Este logro está cerca del enemigo de los obstáculos, y sus factores son débiles debido a la naturaleza grosera del pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido'. Habiendo visto el defecto en él, considera el segundo jhana como pacífico, agota el apego al primer jhana y debe esforzarse por alcanzar el segundo. Entonces, cuando emerge del primer jhana y, con atención plena y clara comprensión, revisa los factores del jhana, el pensamiento aplicado y el sostenido se le presentan como groseros, mientras que el gozo, la felicidad y la unificación de la mente se presentan como pacíficos. En ese momento, para abandonar los factores groseros y obtener los pacíficos, medita repetidamente sobre el mismo signo como 'tierra, tierra'. Mientras lo hace, con la idea 'ahora surgirá el segundo jhana', interrumpe el continuo vital y surge la advertencia por la puerta de la mente teniendo ese mismo kasina de tierra como objeto. Después de eso, en ese mismo objeto, surgen cuatro o cinco javanas, al final de las cuales hay una sola javana de la esfera de la forma perteneciente al segundo jhana. Las restantes son javanas de la esfera del sentido, tal como se describieron anteriormente.

เอตฺตาวตา เจส วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวมเนน ทฺวงฺควิปฺปหีนํ ติวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ทุติยํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ.

Con esto, debido al apaciguamiento del pensamiento aplicado y el sostenido, con tranquilidad interna, con la unificación de la mente, sin pensamiento aplicado ni sostenido, nacido de la concentración, con gozo y felicidad, alcanza y permanece en el segundo jhana. Así, de esta manera, ha obtenido el segundo jhana basado en el kasina de tierra, el cual carece de dos factores, posee tres factores, tiene las tres clases de excelencia y está dotado de las diez características.

๘๐. ตตฺถ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ วิตกฺกสฺส จ วิจารสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ วูปสมา สมติกฺกมา, ทุติยชฺฌานกฺขเณ อปาตุภาวาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ทุติยชฺฌาเน สพฺเพปิ ปฐมชฺฌานธมฺมา น สนฺติ. อญฺเญเยว หิ ปฐมชฺฌาเน ผสฺสาทโย, อญฺเญ อิธ. โอฬาริกสฺส ปน โอฬาริกสฺส องฺคสฺส สมติกฺกมา ปฐมชฺฌานโต ปเรสํ ทุติยชฺฌานาทีนํ อธิคโม โหตีติ ทีปนตฺถํ ‘‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา’’ติ เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

80. En ese pasaje, 'por el apaciguamiento del pensamiento aplicado y el sostenido' significa por el cese, la trascendencia o la no manifestación de estos dos en el momento del segundo jhana. Aunque en el segundo jhana no están presentes todos los estados del primer jhana (pues el contacto, etc., en el primero son diferentes de los de aquí), se dice 'por el apaciguamiento del pensamiento aplicado y el sostenido' para mostrar que el logro de los jhanas superiores, como el segundo, ocurre a partir del primero mediante la trascendencia de factores cada vez más groseros.

อชฺฌตฺตนฺติ อิธ นิยกชฺฌตฺตมธิปฺเปตํ. วิภงฺเค ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺต’’นฺติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ยสฺมา จ นิยกชฺฌตฺตมธิปฺเปตํ, ตสฺมา อตฺตนิ ชาตํ อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สมฺปสาทนนฺติ สมฺปสาทนํ วุจฺจติ สทฺธา. สมฺปสาทนโยคโต ฌานมฺปิ สมฺปสาทนํ. นีลวณฺณโยคโต นีลวตฺถํ วิย. ยสฺมา วา ตํ ฌานํ สมฺปสาทนสมนฺนาคตตฺตา วิตกฺกวิจารกฺโขภวูปสมเนน จ เจตโส สมฺปสาทยติ, ตสฺมาปิ สมฺปสาทนนฺติ วุตฺตํ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป สมฺปสาทนํ เจตโสติ เอวํ ปทสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปุริมสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป เจตโสติ เอตํ เอโกทิภาเวน สทฺธึ โยเชตพฺพํ.

Aquí, por 'interno' (ajjhattaṃ) se entiende lo propio. En el Vibhaṅga se dice simplemente 'interno, individual'. Dado que se refiere a lo propio, el significado aquí es lo nacido en uno mismo, producido en el propio continuo mental. 'Tranquilidad' (sampasādana) se refiere a la fe. Debido a su asociación con la fe, el jhana también se llama tranquilidad, al igual que una prenda se llama azul por su asociación con el color azul. O bien, debido a que ese jhana está dotado de fe y tranquiliza la mente al apaciguar la agitación del pensamiento aplicado y el sostenido, por eso se llama tranquilidad. En esta segunda interpretación, la relación gramatical debe entenderse como 'la tranquilidad de la mente'. En la primera interpretación, el término 'de la mente' debe conectarse con 'unificación'.

ตตฺรายมตฺถโยชนา, เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, วิตกฺกวิจาเรหิ อนชฺฌารูฬฺหตฺตา อคฺโค เสฏฺโฐ หุตฺวา อุเทตีติ อตฺโถ. เสฏฺโฐปิ หิ โลเก เอโกติ วุจฺจติ. วิตกฺกวิจารวิรหโต วา เอโก อสหาโย หุตฺวา อิติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อถ วา สมฺปยุตฺตธมฺเม อุทายตีติ อุทิ, อุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. เสฏฺฐฏฺเฐน เอโก จ โส อุทิ จาติ เอโกทิ, สมาธิสฺเสตํ [Pg.152] อธิวจนํ. อิติ อิมํ เอโกทึ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ อิทํ ทุติยชฺฌานํ เอโกทิภาวํ. โส ปนายํ เอโกทิ ยสฺมา เจตโส, น สตฺตสฺส, น ชีวสฺส, ตสฺมา เอตํ เจตโส เอโกทิภาวนฺติ วุตฺตํ.

Aquí está la explicación del significado: surge como único, por tanto es unificación (ekodi). El significado es que surge siendo supremo y excelente por no estar dominado por el pensamiento aplicado ni el sostenido. En el mundo, a lo que es excelente también se le llama 'único'. O bien, se puede decir que es único por estar solo, sin la compañía del pensamiento aplicado y el sostenido. Además, 'udi' significa que hace surgir o eleva los estados asociados. Siendo excelente y elevador, es 'ekodi'; este es un epíteto de la concentración. De este modo, este segundo jhana desarrolla y aumenta esta unificación, por lo que se llama unificación. Y dado que esta unificación es de la mente, y no de un ser o de un alma, por eso se dice 'unificación de la mente'.

นนุ จายํ สทฺธา ปฐมชฺฌาเนปิ อตฺถิ, อยญฺจ เอโกทินามโก สมาธิ, อถ กสฺมา อิทเมว ‘‘สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวญฺจา’’ติ วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต, อทุญฺหิ ปฐมชฺฌานํ วิตกฺกวิจารกฺโขเภน วีจิตรงฺคสมากุลมิว ชลํ น สุปฺปสนฺนํ โหติ, ตสฺมา สติยาปิ สทฺธาย ‘‘สมฺปสาทน’’นฺติ น วุตฺตํ. น สุปฺปสนฺนตฺตาเยว เจตฺถ สมาธิปิ น สุฏฺฐุ ปากโฏ, ตสฺมา ‘‘เอโกทิภาว’’นฺติปิ น วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน ฌาเน วิตกฺกวิจารปลิโพธาภาเวน ลทฺโธกาสา พลวตี สทฺธา, พลวสทฺธาสหายปฏิลาเภเนว จ สมาธิปิ ปากโฏ, ตสฺมา อิทเมว เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. วิภงฺเค ปน ‘‘สมฺปสาทนนฺติ ยา สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท. เจตโส เอโกทิภาวนฺติ ยา จิตฺตสฺส ฐิติ…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. เอวํ วุตฺเตน ปน เตน สทฺธึ อยมตฺถวณฺณนา ยถา น วิรุชฺฌติ, อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ เจว สเมติ จ, เอวํ เวทิตพฺพา.

¿Acaso no existe esta fe también en el primer jhāna, así como este samādhi llamado unificación? Entonces, ¿por qué se dice que solo este segundo jhāna es 'tranquilidad interior y unificación de la mente'? Se responde: aquel primer jhāna, debido a la agitación del pensamiento aplicado y sostenido, es como el agua revuelta por olas y ondas, y no es perfectamente clara; por lo tanto, aunque exista fe, no se llama 'tranquilidad'. Debido a esa falta de claridad perfecta, el samādhi tampoco es plenamente manifiesto allí; por eso tampoco se llama 'unificación'. Sin embargo, en este jhāna, debido a la ausencia de la perturbación del pensamiento aplicado y sostenido, la fe encuentra su oportunidad y se vuelve poderosa; y gracias a obtener como compañera a esa fe poderosa, el samādhi también se vuelve manifiesto. Por lo tanto, debe entenderse que solo este se describe así. En el Vibhaṅga se dice únicamente: 'Tranquilidad es la fe, el acto de creer, la confianza, la serenidad. Unificación de la mente es la estabilidad de la mente... etc... el sammāsamādhi'. Debe entenderse que este comentario no contradice lo dicho en el Vibhaṅga, sino que, por el contrario, concuerda y armoniza con él.

๘๑. อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ ภาวนาย ปหีนตฺตา เอตสฺมึ, เอตสฺส วา วิตกฺโก นตฺถีติ อวิตกฺกํ. อิมินาว นเยน อวิจารํ. วิภงฺเคปิ วุตฺตํ ‘‘อิติ อยญฺจ วิตกฺโก อยญฺจ วิจาโร สนฺตา โหนฺติ สมิตา วูปสนฺตา อตฺถงฺคตา อพฺภตฺถงฺคตา อปฺปิตา พฺยปฺปิตา โสสิตา วิโสสิตา พฺยนฺติกตา, เตน วุจฺจติ อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ (วิภ. ๕๗๖).

81. 'Sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido' significa que, por haber sido abandonados mediante el desarrollo mental, el pensamiento aplicado no existe en este jhāna o para este jhāna; por eso es 'sin pensamiento aplicado'. Del mismo modo, es 'sin pensamiento sostenido'. También se dice en el Vibhaṅga: 'Así, este pensamiento aplicado y este pensamiento sostenido están calmados, apaciguados, aquietados, extinguidos, totalmente extinguidos, suprimidos, erradicados, secos, totalmente secos, eliminados; por eso se llama sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido'.

เอตฺถาห ‘‘นนุ จ ‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา’ติ อิมินาปิ อยมตฺโถ สิทฺโธ, อถ กสฺมา ปุน วุตฺตํ ‘อวิตกฺกํ อวิจาร’นฺติ’’. วุจฺจเต, เอวเมตํ สิทฺโธวายมตฺโถ, น ปเนตํ ตทตฺถทีปกํ. นนุ อโวจุมฺห ‘‘โอฬาริกสฺส ปน โอฬาริกสฺส องฺคสฺส สมติกฺกมา ปฐมชฺฌานโต ปเรสํ ทุติยชฺฌานาทีนํ สมธิคโม โหตีติ ทสฺสนตฺถํ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ เอวํ วุตฺต’’นฺติ.

Aquí se pregunta: '¿Acaso este significado no queda ya establecido con la expresión "con el aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido"? Entonces, ¿por qué se dice de nuevo "sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido"?'. Se responde: es cierto que el significado queda establecido, pero esa expresión no tiene como único fin mostrar ese hecho. ¿Acaso no dijimos que se dice 'con el aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido' para mostrar que el logro del segundo jhāna y los siguientes, que son superiores al primer jhāna, ocurre mediante la superación de los factores más burdos?

อปิจ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อิทํ สมฺปสาทนํ, น กิเลสกาลุสฺสิยสฺส. วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา เอโกทิภาวํ, น อุปจารชฺฌานมิว นีวรณปฺปหานา[Pg.153], ปฐมชฺฌานมิว จ น องฺคปาตุภาวาติ เอวํ สมฺปสาทนเอโกทิภาวานํ เหตุปริทีปกมิทํ วจนํ. ตถา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อิทํ อวิตกฺกํ อวิจารํ, น ตติยจตุตฺถชฺฌานานิ วิย จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วิย จ อภาวาติ เอวํ อวิตกฺกอวิจารภาวสฺส เหตุปริทีปกญฺจ, น วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกํ. วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกเมว ปน ‘‘อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ อิทํ วจนํ. ตสฺมา ปุริมํ วตฺวาปิ วตฺตพฺพเมวาติ.

Además, este segundo jhāna es 'tranquilidad' debido al aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido, no por la cesación de la turbidez de las impurezas. Y es 'unificación' debido al aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido, no por el abandono de los obstáculos como en el jhāna de acceso, ni por la manifestación de los factores como en el primer jhāna. Así, esta expresión aclara la causa de la tranquilidad y la unificación. Del mismo modo, este jhāna es 'sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido' debido a su aquietamiento, no por una ausencia intrínseca como ocurre en el tercer y cuarto jhāna, o como en la conciencia visual, etc. Así, también aclara la causa de la ausencia de pensamiento aplicado y sostenido, no solo la mera ausencia de estos. Por el contrario, la expresión 'sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido' muestra únicamente la mera ausencia de pensamiento aplicado y sostenido. Por lo tanto, aunque se haya dicho lo anterior, es necesario decir esto último.

สมาธิชนฺติ ปฐมชฺฌานสมาธิโต สมฺปยุตฺตสมาธิโต วา ชาตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปฐมมฺปิ สมฺปยุตฺตสมาธิโต ชาตํ, อถ โข อยเมว สมาธิ ‘‘สมาธี’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหติ วิตกฺกวิจารกฺโขภวิรเหน อติวิย อจลตฺตา, สุปฺปสนฺนตฺตา จ, ตสฺมา อิมสฺส วณฺณภณนตฺถํ อิทเมว ‘‘สมาธิช’’นฺติ วุตฺตํ. ปีติสุขนฺติ อิทํ วุตฺตนยเมว.

'Nacido de la concentración' significa nacido de la concentración del primer jhāna o de la concentración asociada. En este contexto, aunque el primer jhāna también nace de la concentración asociada, solo este samādhi merece ser llamado 'concentración' por ser extremadamente inamovible y perfectamente claro debido a la ausencia de la agitación del pensamiento aplicado y sostenido. Por lo tanto, para elogiar este jhāna, solo de este se dice que es 'nacido de la concentración'. La expresión 'con alegría y felicidad' debe entenderse según el método ya explicado.

ทุติยนฺติ คณนานุปุพฺพตา ทุติยํ. อิทํ ทุติยํ สมาปชฺชตีติปิ ทุติยํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ทฺวงฺควิปฺปหีนํ ติวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ วิตกฺกวิจารานํ ปหานวเสน ทฺวงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. ยถา จ ปฐมชฺฌานสฺส อุปจารกฺขเณ นีวรณานิ ปหียนฺติ, น ตถา อิมสฺส วิตกฺกวิจารา. อปฺปนากฺขเณเยว จ ปเนตํ วินา เตหิ อุปฺปชฺชติ. เตนสฺส เต ‘‘ปหานงฺค’’นฺติ วุจฺจนฺติ. ปีติ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ติณฺณํ อุปฺปตฺติวเสน ติวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. ตสฺมา ยํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ สมฺปสาโท ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๘๐) วุตฺตํ, ตํ สปริกฺขารํ ฌานํ ทสฺเสตุํ ปริยาเยน วุตฺตํ. ฐเปตฺวา ปน สมฺปสาทนํ นิปฺปริยาเยน อุปนิชฺฌานลกฺขณปฺปตฺตานํ องฺคานํ วเสน ติวงฺคิกเมว เอตํ โหติ. ยถาห – ‘‘กตมํ ตสฺมึ สมเย ติวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตา’’ติ (ธ. ส. ๑๖๑; วิภ. ๖๒๘). เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมว.

'Segundo' significa que es el segundo en el orden numérico. También se llama segundo porque se entra en él por segunda vez. En cuanto a lo que se dijo sobre que 'tiene dos factores abandonados y posee tres factores', debe entenderse que el estado de tener dos factores abandonados se refiere al abandono del pensamiento aplicado y sostenido. Y así como en el momento del acceso del primer jhāna se abandonan los obstáculos, no ocurre lo mismo con el pensamiento aplicado y sostenido en este jhāna. Más bien, surge sin ellos solo en el momento de la absorción. Por eso se dice que ellos son sus 'factores de abandono'. Debe entenderse que la posesión de tres factores se debe al surgimiento de estos tres: alegría, felicidad y unificación de la mente. Por lo tanto, lo que se dice en el Vibhaṅga: 'Jhāna es tranquilidad, alegría, felicidad y unificación de la mente', se dice de manera figurada para mostrar el jhāna junto con sus requisitos. Sin embargo, excluyendo la tranquilidad, en sentido estricto, este jhāna posee solo tres factores en virtud de los factores que alcanzan la característica de la meditación profunda. Como se dice: '¿Cuál es en ese momento el jhāna de tres factores? Es la alegría, la felicidad y la unificación de la mente'. El resto es igual a lo explicado para el primer jhāna.

ตติยชฺฌานกถา

Explicación del Tercer Jhāna

๘๒. เอวมธิคเต ปน ตสฺมิมฺปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา หุตฺวา ปคุณทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนวิตกฺกวิจารปจฺจตฺถิกา, ‘ยเทว ตตฺถ ปีติคตํ เจตโส อุปฺปิลาวิตํ, เอเตเนตํ [Pg.154] โอฬาริกํ อกฺขายตี’ติ (ที. นิ. ๑.๙๖) วุตฺตาย ปีติยา โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ตติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ทุติยชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ตติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต ปีติ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, สุขญฺเจว เอกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ. ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ ตติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ, เยสํ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ ตติยชฺฌานิกํ, เสสานิ วุตฺตนเยเนว กามาวจรานีติ. เอตฺตาวตา จ ปเนส ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ (ที. นิ. ๑.๒๓๐; ธ. ส. ๑๖๓). เอวมเนน เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ตติยํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ.

82. Tras haber alcanzado así también ese [segundo jhana] y haberlo dominado en las cinco formas de la manera ya descrita, al emerger del segundo jhana bien dominado, [el yogui] debe esforzarse por alcanzar el tercer jhana, viendo sus defectos así: «Este logro está cerca de los enemigos del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido», y «Debido a la naturaleza burda de la alegría [rapto] descrita en [los textos]: "Cualquier agitación mental relacionada con la alegría que allí exista, por eso mismo se dice que es burda", es débil en sus factores». Habiendo percibido así el defecto en él y habiendo prestado atención al tercer jhana como pacífico, debe poner fin al apego al segundo jhana. Entonces, para aquel que, tras emerger del segundo jhana, es consciente y claramente comprensivo y revisa los factores del jhana, la alegría se le presenta como burda, mientras que la felicidad y la unificación de la mente se le presentan como pacíficas. En ese momento, para abandonar el factor burdo y obtener los factores pacíficos, al prestar atención repetidamente al mismo signo como «tierra, tierra», se interrumpe el flujo del subconsciente con el pensamiento «ahora surgirá el tercer jhana», y tomando ese mismo signo de la totalidad de tierra como objeto, surge el proceso cognitivo de la puerta de la mente. Tras esto, surgen cuatro o cinco impulsos [javanas] en ese mismo objeto, al final de los cuales uno es un impulso de la esfera de la forma perteneciente al tercer jhana, y los restantes son de la esfera del sentido, de la manera ya descrita. Mediante este proceso de meditación, «con el desvanecimiento de la alegría, permanece ecuánime, consciente y con clara comprensión, y experimenta la felicidad con el cuerpo; entra y permanece en el tercer jhana, del cual los Nobles declaran: "Es ecuánime, consciente y vive en la felicidad"». De este modo, ha alcanzado el tercer jhana basado en la totalidad de tierra, el cual posee el abandono de un factor, está dotado de dos factores y posee las tres bondades y los diez rasgos.

๘๓. ตตฺถ ปีติยา จ วิราคาติ วิราโค นาม วุตฺตปฺปการาย ปีติยา ชิคุจฺฉนํ วา สมติกฺกโม วา. อุภินฺนํ ปน อนฺตรา จสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, โส วูปสมํ วา สมฺปิณฺเฑติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมํ วา. ตตฺถ ยทา วูปสมเมว สมฺปิณฺเฑติ, ตทา ‘‘ปีติยา จ วิราคา กิญฺจ ภิยฺโย วูปสมา จา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค ชิคุจฺฉนตฺโถ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปีติยา ชิคุจฺฉนา จ วูปสมา จา’’ติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยทา ปน วิตกฺกวิจารวูปสมํ สมฺปิณฺเฑติ, ตทา ‘‘ปีติยา จ วิราคา, กิญฺจ ภิยฺโย วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค สมติกฺกมนตฺโถ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

83. En este contexto, «con el desvanecimiento (virāga) de la alegría» significa el asco por la alegría de la clase descrita anteriormente o su superación. La partícula «ca» (y) entre las dos palabras tiene el sentido de conjunción; conecta ya sea el apaciguamiento [de la alegría] o el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido. Allí, cuando conecta solo el apaciguamiento, se debe entender la construcción así: «con el desvanecimiento de la alegría y, más aún, con su apaciguamiento». En esta construcción, «virāga» tiene el sentido de asco; por lo tanto, debe verse el significado como «debido al asco y al apaciguamiento de la alegría». Sin embargo, cuando conecta el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido, se debe entender la construcción así: «con el desvanecimiento de la alegría y, más aún, con el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido». En esta construcción, «virāga» tiene el sentido de superación; por lo tanto, debe verse el significado como «debido a la superación de la alegría y al apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido».

กามญฺเจเต วิตกฺกวิจารา ทุติยชฺฌาเนเยว วูปสนฺตา, อิมสฺส ปน ฌานสฺส มคฺคปริทีปนตฺถํ วณฺณภณนตฺถญฺเจตํ วุตฺตํ. วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมาติ หิ วุตฺเต อิทํ ปญฺญายติ, นูน วิตกฺกวิจารวูปสโม มคฺโค อิมสฺส [Pg.155] ฌานสฺสาติ. ยถา จ ตติเย อริยมคฺเค อปฺปหีนานมฺปิ สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ‘‘ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปหานา’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๗๓; ม. นิ. ๒.๑๓๓; สํ. นิ. ๕.๑๘๔; อ. นิ. ๓.๘๘) เอวํ ปหานํ วุจฺจมานํ วณฺณภณนํ โหติ, ตทธิคมาย อุสฺสุกฺกานํ อุสฺสาหชนกํ, เอวเมว อิธ อวูปสนฺตานมฺปิ วิตกฺกวิจารานํ วูปสโม วุจฺจมาโน วณฺณภณนํ โหติ. เตนายมตฺโถ วุตฺโต ‘‘ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ.

Aunque es cierto que estos pensamientos iniciales y sostenidos ya se habían apaciguado en el segundo jhana, esto se dice aquí para mostrar el camino de este jhana y para elogiarlo. Pues al decir «con el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido», esto se hace evidente: «ciertamente el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido es el camino hacia este jhana». Así como en el tercer camino noble se menciona el abandono de los cinco grilletes de la esfera inferior, como la visión de la identidad y demás, aunque ya no estaban presentes para ser abandonados, esto se hace para elogiar [el camino] y para generar entusiasmo en quienes se esfuerzan por alcanzarlo; de la misma manera, el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido se menciona aquí, aunque no estuvieran sin apaciguar, con el fin de elogiarlos. Por eso se dice este significado: «mediante la superación de la alegría y el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido».

๘๔. อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา. สมํ ปสฺสติ, อปกฺขปติตา หุตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ. ตาย วิสทาย วิปุลาย ถามคตาย สมนฺนาคตตฺตา ตติยชฺฌานสมงฺคี อุเปกฺขโกติ วุจฺจติ.

84. En cuanto a «permanece ecuánime», aquí «upekkhā» (ecuanimidad) significa que observa imparcialmente. El significado es que ve de manera equilibrada, viendo sin parcialidad. Debido a que posee esa ecuanimidad pura, vasta y firme, se dice que quien está en el tercer jhana es «ecuánime».

อุเปกฺขา ปน ทสวิธา โหติ ฉฬงฺคุเปกฺขา, พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา, โพชฺฌงฺคุเปกฺขา, วีริยุเปกฺขา, สงฺขารุเปกฺขา, เวทนุเปกฺขา, วิปสฺสนุเปกฺขา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา, ฌานุเปกฺขา, ปาริสุทฺธุเปกฺขาติ.

La ecuanimidad es de diez tipos: ecuanimidad de los seis factores, ecuanimidad de las moradas divinas, ecuanimidad de los factores de iluminación, ecuanimidad del esfuerzo, ecuanimidad de las formaciones, ecuanimidad del sentimiento, ecuanimidad del discernimiento, ecuanimidad del equilibrio central, ecuanimidad del jhana y ecuanimidad de la pureza.

ตตฺถ ยา ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ, น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน’’ติ (อ. นิ. ๖.๑) เอวมาคตา ขีณาสวสฺส ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนาการภูตา อุเปกฺขา, อยํ ฉฬงฺคุเปกฺขา นาม.

De estas, la que se menciona así: «Aquí, monjes, un monje, al ver una forma con el ojo, no se alegra ni se entristece, sino que permanece ecuánime, consciente y con clara comprensión», la cual es el estado de no abandonar la naturaleza pura ante el encuentro con los seis objetos agradables o desagradables en las seis puertas de aquel que ha destruido las impurezas, se llama «ecuanimidad de los seis factores».

ยา ปน ‘‘อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ม. นิ. ๑.๗๗) เอวมาคตา สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการภูตา อุเปกฺขา, อยํ พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา นาม.

Aquella que se menciona así: «Permanece habiendo difundido en una dirección con una mente acompañada de ecuanimidad», que consiste en el modo de equilibrio hacia los seres, se llama «ecuanimidad de las moradas divinas».

ยา ‘‘อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิต’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๗) เอวมาคตา สหชาตธมฺมานํ มชฺฌตฺตาการภูตา อุเปกฺขา, อยํ โพชฺฌงฺคุเปกฺขา นาม.

Aquella que se menciona así: «Desarrolla el factor de iluminación de la ecuanimidad basado en el retiro», que consiste en el modo de equilibrio hacia los estados mentales que surgen simultáneamente, se llama «ecuanimidad de los factores de iluminación».

ยา [Pg.156] ปน ‘‘กาเลนกาลํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิกโรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๓) เอวมาคตา อนจฺจารทฺธนาติสิถิลวีริยสงฺขาตา อุเปกฺขา, อยํ วีริยุเปกฺขา นาม.

Aquella que se menciona así: «De vez en cuando presta atención al signo de la ecuanimidad», que se describe como un esfuerzo ni demasiado tenso ni demasiado relajado, se llama «ecuanimidad del esfuerzo».

ยา ‘‘กติ สงฺขารุเปกฺขา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ, กติ สงฺขารุเปกฺขา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. อฏฺฐ สงฺขารุเปกฺขา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. ทส สงฺขารุเปกฺขา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๗) เอวมาคตา นีวรณาทิปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนา คหเณ มชฺฌตฺตภูตา อุเปกฺขา, อยํ สงฺขารุเปกฺขา นาม.

Aquella que se menciona así: «¿Cuántas ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder de la tranquilidad? ¿Cuántas ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder del discernimiento? Ocho ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder de la tranquilidad; diez ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder del discernimiento», la cual consiste en el equilibrio al captar [los objetos] tras haber reflexionado sobre los obstáculos y demás, se llama «ecuanimidad de las formaciones».

ยา ปน ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๕๐) เอวมาคตา อทุกฺขมสุขสญฺญิตา อุเปกฺขา, อยํ เวทนุเปกฺขา นาม.

Aquella que se menciona así: «En el momento en que surge una mente saludable de la esfera de los sentidos acompañada de ecuanimidad», la cual se designa como ni dolorosa ni placentera, se llama «ecuanimidad del sentimiento».

ยา ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ, ตํ ปชหติ, อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๑; อ. นิ. ๗.๕๕) เอวมาคตา วิจินเน มชฺฌตฺตภูตา อุเปกฺขา, อยํ วิปสฺสนุเปกฺขา นาม.

Aquella que se menciona así: «Lo que existe, lo que ha llegado a ser, eso lo abandona y obtiene ecuanimidad», la cual consiste en el equilibrio durante la investigación [de las tres características de impermanencia, etc.], se llama «ecuanimidad del discernimiento».

ยา ปน ฉนฺทาทีสุ เยวาปนเกสุ อาคตา สหชาตานํ สมวาหิตภูตา อุเปกฺขา, อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา นาม.

Además, la ecuanimidad que aparece entre los estados mencionados con las palabras 'o cualesquiera otros' [ye vā pana], comenzando con el deseo [chanda], y que mantiene en equilibrio a los estados que surgen simultáneamente, se conoce como tatramajjhattupekkhā (ecuanimidad como neutralidad mental).

ยา ‘‘อุเปกฺขโก จ วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๐; ธ. ส. ๑๖๓) เอวมาคตา อคฺคสุเขปิ ตสฺมึ อปกฺขปาตชนนี อุเปกฺขา, อยํ ฌานุเปกฺขา นาม.

Aquella ecuanimidad que aparece en la frase 'mora ecuánime' y que, incluso ante la felicidad suprema, impide la parcialidad hacia esa felicidad del tercer jhāna, se conoce como jhānupekkhā (ecuanimidad de jhāna).

ยา ปน ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌาน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ธ. ส. ๑๖๕) เอวมาคตา สพฺพปจฺจนีกปริสุทฺธา ปจฺจนีกวูปสมเนปิ อพฺยาปารภูตา อุเปกฺขา, อยํ ปาริสุทฺธุเปกฺขา นาม.

Además, aquella ecuanimidad que aparece en la frase 'pureza de la atención por la ecuanimidad, el cuarto jhāna', la cual está completamente purificada de todos los estados opuestos [como los impedimentos, el pensamiento aplicado y el sostenido] y permanece libre de preocupación incluso al calmar dichos opuestos, se conoce como pārisuddhupekkhā (ecuanimidad de la pureza).

ตตฺร ฉฬงฺคุเปกฺขา จ พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา จ โพชฺฌงฺคุเปกฺขา จ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา จ ฌานุเปกฺขา จ ปาริสุทฺธุเปกฺขา จ อตฺถโต เอกา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาว โหติ. เตน เตน อวตฺถาเภเทน ปนสฺสา อยํ เภโท. เอกสฺสาปิ สโต สตฺตสฺส กุมารยุวเถรเสนาปติราชาทิวเสน เภโท วิย. ตสฺมา ตาสุ ยตฺถ ฉฬงฺคุเปกฺขา, น ตตฺถ โพชฺฌงฺคุเปกฺขาทโย. ยตฺถ วา ปน โพชฺฌงฺคุเปกฺขา, น ตตฺถ ฉฬงฺคุเปกฺขาทโย โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

De entre ellas, la ecuanimidad de seis factores [chaḷaṅgupekkhā], la ecuanimidad de la morada sublime [brahmavihārupekkhā], la ecuanimidad de los factores de iluminación [bojjhaṅgupekkhā], la ecuanimidad como neutralidad mental [tatramajjhattupekkhā], la ecuanimidad de jhāna [jhānupekkhā] y la ecuanimidad de la pureza [pārisuddhupekkhā] son idénticas en su esencia fundamental, pues todas son simplemente el factor mental de tatramajjhattupekkhā. Sin embargo, esta distinción surge según la diferencia de las ocasiones o estados, de la misma manera que un único ser se distingue según sea niño, joven, anciano, general o rey. Por tanto, debe entenderse que donde se halla la ecuanimidad de seis factores, no se hallan las de los factores de iluminación, etc., y donde se halla la ecuanimidad de los factores de iluminación, no se hallan las de los seis factores, etc.

ยถา [Pg.157] เจตาสมตฺถโต เอกีภาโว, เอวํ สงฺขารุเปกฺขา วิปสฺสนุเปกฺขานมฺปิ. ปญฺญา เอว หิ สา กิจฺจวเสน ทฺวิธา ภินฺนา. ยถา หิ ปุริสสฺส สายํ เคหํ ปวิฏฺฐํ สปฺปํ อชปททณฺฑํ คเหตฺวา ปริเยสมานสฺส ตํ ถุสโกฏฺฐเก นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘สปฺโป นุ โข, โน’’ติ อวโลเกนฺตสฺส โสวตฺติกตฺตยํ ทิสฺวา นิพฺเพมติกสฺส ‘‘สปฺโป, น สปฺโป’’ติ วิจินเน มชฺฌตฺตตา โหติ, เอวเมว ยา อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาญาเณน ลกฺขณตฺตเย ทิฏฺเฐ สงฺขารานํ อนิจฺจภาวาทิวิจินเน มชฺฌตฺตตา อุปฺปชฺชติ, อยํ วิปสฺสนุเปกฺขา นาม. ยถา ปน ตสฺส ปุริสสฺส อชปททณฺเฑน คาฬฺหํ สปฺปํ คเหตฺวา ‘‘กึ ตาหํ อิมํ สปฺปํ อวิเหเฐนฺโต อตฺตานญฺจ อิมินา อฑํสาเปนฺโต มุญฺเจยฺย’’นฺติ มุญฺจนาการเมว ปริเยสโต คหเณ มชฺฌตฺตตา โหติ. เอวเมว ยา ลกฺขณตฺตยสฺส ทิฏฺฐตฺตา อาทิตฺเต วิย ตโย ภเว ปสฺสโต สงฺขารคฺคหเณ มชฺฌตฺตตา, อยํ สงฺขารุเปกฺขา นาม. อิติ วิปสฺสนุเปกฺขาย สิทฺธาย สงฺขารุเปกฺขาปิ สิทฺธาว โหติ. อิมินา ปเนสา วิจินนคฺคหเณสุ มชฺฌตฺตสงฺขาเตน กิจฺเจน ทฺวิธา ภินฺนาติ. วีริยุเปกฺขา ปน เวทนุเปกฺขา จ อญฺญมญฺญญฺจ อวเสสาหิ จ อตฺถโต ภินฺนา เอวาติ.

Así como estas son una sola en esencia, lo mismo ocurre con la ecuanimidad de las formaciones [saṅkhārupekkhā] y la ecuanimidad de la visión clara [vipassanupekkhā]. Ambas son, de hecho, sabiduría [paññā], dividida en dos según su función. Como un hombre que busca una serpiente que entró en su casa al anochecer, usando un palo con punta de horquilla; al verla acostada en el granero, la observa dudando si es o no una serpiente, pero al ver las tres marcas en su cuello se libera de dudas; su neutralidad en ese acto de investigación es como la vipassanupekkhā, la neutralidad que surge en el meditador cuando, tras ver las tres características con el conocimiento de visión clara, investiga la impermanencia, etc., de las formaciones. Y así como ese hombre, tras sujetar firmemente a la serpiente con el palo, busca el modo de soltarla pensando: '¿Cómo puedo liberarla sin dañarla y sin que me muerda?', su neutralidad al sujetarla es como la saṅkhārupekkhā: la neutralidad respecto al aferramiento a las formaciones que surge en quien ve los tres mundos como una casa en llamas por haber discernido las tres características. Así, establecida la vipassanupekkhā, queda establecida la saṅkhārupekkhā. Por esta función descrita como neutralidad en la investigación y en el aferramiento, la sabiduría se divide en dos. La ecuanimidad de la energía [vīriyupekkhā] y la ecuanimidad de la sensación [vedanupekkhā] son diferentes entre sí y de las otras ocho en su esencia.

อิติ อิมาสุ อุเปกฺขาสุ ฌานุเปกฺขา อิธาธิปฺเปตา. สา มชฺฌตฺตลกฺขณา, อนาโภครสา, อพฺยาปารปจฺจุปฏฺฐานา, ปีติวิราคปทฏฺฐานาติ. เอตฺถาห, นนุ จายมตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาว โหติ, สา จ ปฐมทุติยชฺฌาเนสุปิ อตฺถิ. ตสฺมา ตตฺราปิ อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอวมยํ วตฺตพฺพา สิยา, สา กสฺมา น วุตฺตาติ. อปริพฺยตฺตกิจฺจโต. อปริพฺยตฺตญฺหิ ตสฺสา ตตฺถ กิจฺจํ วิตกฺกาทีหิ อภิภูตตฺตา. อิธ ปนายํ วิตกฺกวิจารปีตีหิ อนภิภูตตฺตา อุกฺขิตฺตสิรา วิย หุตฺวา ปริพฺยตฺตกิจฺจา ชาตา, ตสฺมา วุตฺตาติ.

Así, de entre estos tipos de ecuanimidad, aquí se refiere a la ecuanimidad de jhāna [jhānupekkhā]. Tiene como característica la neutralidad, como función la falta de preocupación [ante la felicidad suprema], como manifestación la ausencia de esfuerzo y como causa próxima el desapego por el gozo [pīti]. Aquí alguien podría objetar: '¿No es esta esencialmente tatramajjhattupekkhā? Y dado que esta también existe en el primer y segundo jhāna, ¿por qué no se dice allí "mora ecuánime"?'. Se responde: por la falta de claridad en su función. En esos jhānas, su función no es clara por estar dominada por el pensamiento aplicado [vitakka], etc. Pero en este tercer jhāna, al no estar dominada por el pensamiento aplicado, el pensamiento sostenido ni el gozo, surge con su función plenamente manifiesta, como si levantara la cabeza; por eso se menciona aquí.

นิฏฺฐิตา อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอตสฺส

Ha concluido la explicación del significado de la frase 'mora ecuánime'...

สพฺพโส อตฺถวณฺณนา.

La explicación del significado en todos sus aspectos.

๘๕. อิทานิ สโต จ สมฺปชาโนติ เอตฺถ สรตีติ สโต. สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโน. ปุคฺคเลน สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ วุตฺตํ. ตตฺถ สรณลกฺขณา สติ, อสมฺมุสฺสนรสา, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา. อสมฺโมหลกฺขณํ สมฺปชญฺญํ, ตีรณรสํ, ปวิจยปจฺจุปฏฺฐานํ.

85. Ahora, sobre 'atento y con plena comprensión' [sato ca sampajāno]: 'atento' [sato] es el que recuerda; 'con plena comprensión' [sampajāno] es el que comprende con claridad. Mediante la designación de la persona, se indican la atención [sati] y la plena comprensión [sampajañña]. De ellas, la atención tiene como característica el recordar, como función el no olvidar y como manifestación la protección. La plena comprensión tiene como característica la ausencia de confusión, como función la deliberación y como manifestación la investigación.

ตตฺถ [Pg.158] กิญฺจาปิ อิทํ สติสมฺปชญฺญํ ปุริมชฺฌาเนสุปิ อตฺถิ. มุฏฺฐสติสฺส หิ อสมฺปชานสฺส อุปจารมตฺตมฺปิ น สมฺปชฺชติ, ปเคว อปฺปนา. โอฬาริกตฺตา ปน เตสํ ฌานานํ ภูมิยํ วิย ปุริสสฺส จิตฺตสฺส คติ สุขา โหติ, อพฺยตฺตํ ตตฺถ สติสมฺปชญฺญกิจฺจํ. โอฬาริกงฺคปฺปหาเนน ปน สุขุมตฺตา อิมสฺส ฌานสฺส ปุริสสฺส ขุรธารายํ วิย สติสมฺปชญฺญกิจฺจปริคฺคหิตา เอว จิตฺตสฺส คติ อิจฺฉิตพฺพาติ อิเธว วุตฺตํ. กิญฺจ ภิยฺโย, ยถา เธนุปโค วจฺโฉ เธนุโต อปนีโต อรกฺขิยมาโน ปุนเทว เธนุํ อุปคจฺฉติ, เอวมิทํ ตติยชฺฌานสุขํ ปีติโต อปนีตํ, ตํ สติสมฺปชญฺญารกฺเขน อรกฺขิยมานํ ปุนเทว ปีตึ อุปคจฺเฉยฺย, ปีติสมฺปยุตฺตเมว สิยา. สุเข วาปิ สตฺตา สารชฺชนฺติ, อิทญฺจ อติมธุรํ สุขํ, ตโต ปรํ สุขาภาวา. สติสมฺปชญฺญานุภาเวน ปเนตฺถ สุเข อสารชฺชนา โหติ, โน อญฺญถาติ อิมมฺปิ อตฺถวิเสสํ ทสฺเสตุํ อิทมิเธว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Aunque esta atención y plena comprensión también están presentes en los jhānas anteriores —pues quien carece de atención y comprensión no alcanza ni siquiera el acceso [upacāra], mucho menos la absorción [appanā]—, debido a la naturaleza tosca de esos jhānas, el curso de la mente es fácil, como el caminar de un hombre sobre tierra firme; por ello, la función de la atención y la plena comprensión no es manifiesta allí. Pero debido al abandono de los factores toscos, este jhāna es sutil y el curso de la mente debe ser guiado por la función de la atención y la plena comprensión, como el caminar de un hombre sobre el filo de una navaja; por eso se mencionan específicamente aquí. Además, así como un ternero vuelve con su madre si no es vigilado, esta felicidad del tercer jhāna, separada del gozo, volvería al gozo si no fuera protegida por la atención y la plena comprensión. Asimismo, los seres se apegan a la felicidad, y esta felicidad es sumamente dulce al no haber otra superior a ella. Debe entenderse que se menciona aquí para mostrar este punto especial: que por el poder de la atención y la plena comprensión, no surge apego hacia esta felicidad.

อิทานิ สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ตติยชฺฌานสมงฺคิโน สุขปฏิสํเวทนาโภโค นตฺถิ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา ตสฺส นามกาเยน สมฺปยุตฺตํ สุขํ. ยํ วา ตํ นามกายสมฺปยุตฺตํ สุขํ, ตํสมุฏฺฐาเนนสฺส ยสฺมา อติปณีเตน รูเปน รูปกาโย ผุโฏ, ยสฺส ผุฏตฺตา ฌานา วุฏฺฐิโตปิ สุขํ ปฏิสํเวเทยฺย. ตสฺมา เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตีติ อาห.

En cuanto a 'siente felicidad con el cuerpo' [sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti]: aunque el que posee el tercer jhāna no tiene el propósito activo de experimentar la felicidad, experimenta la felicidad asociada con su cuerpo mental [nāmakāya]. O bien, debido a que su cuerpo físico [rūpakāya] está impregnado de una forma material sumamente refinada originada por esa felicidad, él experimenta esa felicidad física incluso después de salir del jhāna. Para mostrar este significado de la experiencia de felicidad mental y física, se dice 'siente felicidad con el cuerpo'.

๘๖. อิทานิ ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ เอตฺถ ยํฌานเหตุ ยํฌานการณา ตํ ตติยชฺฌานสมงฺคิปุคฺคลํ พุทฺธาทโย อริยา อาจิกฺขนฺติ เทเสนฺติ ปญฺญเปนฺติ ปฏฺฐเปนฺติ วิวรนฺติ วิภชนฺติ อุตฺตานีกโรนฺติ ปกาเสนฺติ, ปสํสนฺตีติ อธิปฺปาโย. กินฺติ? อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ. ตํ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

86. Finalmente, sobre 'aquello que los Nobles declaran: "Es ecuánime, atento y mora en felicidad"': el sentido es que los Nobles, como los Budas y otros, debido a ese tercer jhāna, describen, enseñan, designan, establecen, revelan, analizan, aclaran, manifiestan y alaban a la persona que lo posee, diciendo: 'Es ecuánime, atento y mora en felicidad'. La conexión gramatical debe entenderse así: 'Él mora tras alcanzar ese tercer jhāna'.

กสฺมา ปน ตํ เต เอวํ ปสํสนฺตีติ? ปสํสารหโต. อยญฺหิ ยสฺมา อติมธุรสุเข สุขปารมิปฺปตฺเตปิ ตติยชฺฌาเน อุเปกฺขโก, น ตตฺถ สุขาภิสงฺเคน อากฑฺฒิยติ. ยถา จ ปีติ น อุปฺปชฺชติ, เอวํ อุปฏฺฐิตสติตาย สติมา. ยสฺมา จ อริยกนฺตํ อริยชนเสวิตเมว จ อสํกิลิฏฺฐํ สุขํ นามกาเยน ปฏิสํเวเทติ, ตสฺมา ปสํสารโห โหติ[Pg.159]. อิติ ปสํสารหโต นํ อริยา เต เอวํ ปสํสาเหตุภูเต คุเณ ปกาเสนฺโต ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ เอวํ ปสํสนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

¿Por qué los [Buddhas y otros] Nobles lo elogian de esta manera? Porque es digno de elogio. Pues este [individuo que posee el tercer jhana], siendo ecuánime incluso en el tercer jhana —donde se alcanza la culminación de la felicidad y esta es sumamente dulce—, no es arrastrado por el apego a dicha felicidad. Y posee atención plena para que no surja el arrobamiento (pīti). Además, dado que experimenta con su cuerpo mental una felicidad pura, no mancillada, que los Nobles aman y que es frecuentada solo por los virtuosos, es digno de elogio. Así, debe entenderse que los Nobles lo elogian manifestando estas cualidades que son motivo de alabanza: 'ecuánime, atento y mora en la felicidad'.

ตติยนฺติ คณนานุปุพฺพตา ตติยํ, อิทํ ตติยํ สมาปชฺชตีติปิ ตติยํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, เอตฺถ ปีติยา ปหานวเสน เอกงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. สา ปเนสา ทุติยชฺฌานสฺส วิตกฺกวิจารา วิย อปฺปนากฺขเณเยว ปหียติ. เตน นสฺส สา ปหานงฺคนฺติ วุจฺจติ. สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ทุวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. ตสฺมา ยํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ อุเปกฺขา สติ สมฺปชญฺญํ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๙๑) วุตฺตํ, ตํ สปริกฺขารํ ฌานํ ทสฺเสตุํ ปริยาเยน วุตฺตํ. ฐเปตฺวา ปน อุเปกฺขาสติสมฺปชญฺญานิ นิปฺปริยาเยน อุปนิชฺฌานลกฺขณปฺปตฺตานํ องฺคานํ วเสน ทุวงฺคิกเมเวตํ โหติ. ยถาห – ‘‘กตมํ ตสฺมึ สมเย ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (ธ. ส. ๑๖๓; วิภ. ๖๒๔). เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมว.

Se llama 'tercero' por ser el tercero en el orden numérico, o bien porque se alcanza por tercera vez. En cuanto a lo dicho sobre 'un factor abandonado y dos factores poseídos', aquí debe entenderse que la condición de tener un factor abandonado se refiere al abandono del arrobamiento (pīti). Este arrobamiento se abandona solo en el momento de la absorción (appanā), tal como ocurre con el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido en el segundo jhana. Por ello, se dice que es su factor de abandono. Respecto a los dos factores poseídos, debe entenderse que son la felicidad y la unificación de la mente. Por tanto, lo dicho en el Vibhaṅga —'el jhana es ecuanimidad, atención plena, clara comprensión, felicidad y unificación de la mente'— se dice de manera figurada para mostrar el jhana junto con sus requisitos. Sin embargo, excluyendo la ecuanimidad, la atención plena y la clara comprensión, en sentido literal este jhana posee solo dos factores, según la naturaleza de los factores que alcanzan la característica de la contemplación estrecha (upanijjhāna). Como se ha dicho: '¿Qué jhana de dos factores ocurre en ese momento? La felicidad y la unificación de la mente'. El resto es igual a lo explicado en el primer jhana.

จตุตฺถชฺฌานกถา

Explicación del Cuarto Jhana

๘๗. เอวมธิคเต ปน ตสฺมึปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา หุตฺวา ปคุณตติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนปีติปจฺจตฺถิกา, ‘ยเทว ตตฺถ สุขมิติ เจตโส อาโภโค, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายตี’ติ (ที. นิ. ๑.๙๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา จตุตฺถํ ฌานํ สนฺตโต มนสิกตฺวา ตติยชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย จตุตฺถาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ตติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต เจตสิกโสมนสฺสสงฺขาตํ สุขํ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, อุเปกฺขาเวทนา เจว จิตฺเตกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ จตุตฺถํ ฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ อุปฺปชฺชนฺติ[Pg.160], เยสํ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ จตุตฺถชฺฌานิกํ, เสสานิ วุตฺตปฺปการาเนว กามาวจรานิ. อยํ ปน วิเสโส, ยสฺมา สุขเวทนา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย น โหติ, จตุตฺถชฺฌาเน จ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อุปฺปชฺชิตพฺพํ, ตสฺมา ตานิ อุเปกฺขาเวทนาสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตตฺตาเยว เจตฺถ ปีติปิ ปริหายตีติ. เอตฺตาวตา เจส สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ธ. ส. ๑๖๕). เอวมเนน เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ จตุตฺถํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ.

87. Habiendo alcanzado [el tercer jhana] y dominado mediante los cinco modos de maestría, al surgir del tercer jhana, el practicante debe ver sus defectos: 'esta obtención está cerca del enemigo del arrobamiento (pīti)' y 'debido a la naturaleza grosera de la felicidad que aquí se describe como la atención de la mente sobre lo que es placentero, sus factores son débiles'. Habiendo visto esto, debe considerar el cuarto jhana como pacífico, agotar su deseo por el tercer jhana y esforzarse por alcanzar el cuarto. Entonces, cuando al salir del tercer jhana reflexiona con atención y clara comprensión sobre los factores del jhana, la felicidad —conocida como alegría mental— se le presenta como grosera, mientras que la sensación de ecuanimidad y la unificación de la mente se le presentan como pacíficas. En ese momento, para abandonar el factor grosero y obtener el factor pacífico, mentaliza repetidamente el mismo signo como 'tierra, tierra'. Mientras piensa 'ahora surgirá el cuarto jhana', se interrumpe el flujo del subconsciente (bhavaṅga) y surge el anuncio por la puerta de la mente (manodvārāvajjana) tomando como objeto el kasiṇa de tierra. Luego surgen cuatro o cinco javanas en ese mismo objeto, al final de los cuales uno es un javana del cuarto jhana de la esfera de la forma, mientras que los restantes son de la esfera de los sentidos, tal como se describió anteriormente. Existe esta distinción: dado que la sensación de felicidad no es una condición por repetición (āsevana-paccaya) para la sensación ni-dolorosa-ni-placentera, y en el cuarto jhana debe surgir una sensación ni-dolorosa-ni-placentera, todos esos javanas están asociados con la sensación de ecuanimidad. Debido a esta asociación con la ecuanimidad, el arrobamiento también desaparece. De este modo, mediante el abandono del placer y del dolor, y la desaparición previa de la alegría y la aflicción, el practicante entra y mora en el cuarto jhana, que tiene la pureza de la atención plena debida a la ecuanimidad y es ni-doloroso-ni-placentero. Así, el practicante alcanza el cuarto jhana basado en el kasiṇa de tierra, que tiene un factor abandonado y dos factores poseídos, y cuenta con las tres bellezas y las diez características.

๘๘. ตตฺถ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานาติ กายิกสุขสฺส จ กายิกทุกฺขสฺส จ ปหานา. ปุพฺเพวาติ ตญฺจ โข ปุพฺเพว, น จตุตฺถชฺฌานกฺขเณ. โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาติ เจตสิกสุขสฺส จ เจตสิกทุกฺขสฺส จาติ อิเมสมฺปิ ทฺวินฺนํ ปุพฺเพว อตฺถงฺคมา, ปหานา อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ.

88. Allí, 'por el abandono del placer y del dolor' significa el abandono del placer físico y del dolor físico. 'Previamente' significa que esto ocurre antes, no en el momento exacto del cuarto jhana. 'Por la desaparición de la alegría y la aflicción' se refiere a la desaparición previa de la felicidad mental y del dolor mental; por tanto, se dice 'por su abandono'.

กทา ปน เนสํ ปหานํ โหตีติ. จตุนฺนํ ฌานานํ อุปจารกฺขเณ. โสมนสฺสญฺหิ จตุตฺถชฺฌานสฺส อุปจารกฺขเณเยว ปหียติ. ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ ปฐมทุติยตติยชฺฌานานํ อุปจารกฺขเณสุ. เอวเมเตสํ ปหานกฺกเมน อวุตฺตานมฺปิ อินฺทฺริยวิภงฺเค ปน อินฺทฺริยานํ อุทฺเทสกฺกเมเนว อิธาปิ วุตฺตานํ สุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสานํ ปหานํ เวทิตพฺพํ.

¿Cuándo ocurre su abandono? En el momento del acceso (upacāra) de los cuatro jhanas. La alegría (somanassa) se abandona precisamente en el acceso al cuarto jhana. El dolor, la aflicción y el placer se abandonan en los momentos de acceso al primero, segundo y tercer jhana, respectivamente. Aunque no se han mencionado en este orden de abandono, debe entenderse el abandono del placer, el dolor, la alegría y la aflicción según el orden de presentación de las facultades (indriya) en el Indriya-vibhaṅga.

ยทิ ปเนตานิ ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารกฺขเณเยว ปหียนฺติ, อถ กสฺมา ‘‘กตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิปิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ. กตฺถ จุปฺปนฺนํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺถ จุปฺปนฺนํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐) เอวํ ฌาเนสฺเวว นิโรโธ วุตฺโตติ? อติสยนิโรธตฺตา. อติสยนิโรโธ หิ เนสํ ปฐมชฺฌานาทีสุ, น นิโรโธเยว. นิโรโธเยว ปน อุปจารกฺขเณ, นาติสยนิโรโธ.

Si estas facultades se abandonan en el acceso de cada jhana, ¿por qué se dice que cesan en los jhanas mismos? Como en: '¿Dónde cesa por completo la facultad del dolor? Aquí, monjes, el monje, alejado de los placeres de los sentidos... alcanza el primer jhana. Aquí cesa por completo la facultad del dolor. ¿Dónde cesan por completo la facultad de la aflicción, del placer y de la alegría?... alcanza el cuarto jhana. Aquí cesa por completo la facultad de la alegría'. Se dice que cesan en los jhanas debido a la cesación excelente (atisaya-nirodha). Pues en el primer jhana y los demás ocurre su cesación excelente, no simplemente la cesación. En el momento del acceso solo ocurre la cesación, pero no la cesación excelente.

ตถา [Pg.161] หิ นานาวชฺชเน ปฐมชฺฌานุปจาเร นิรุทฺธสฺสาปิ ทุกฺขินฺทฺริยสฺส ฑํสมกสาทิสมฺผสฺเสน วา วิสมาสนุปตาเปน วา สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว อนฺโตอปฺปนายํ. อุปจาเร วา นิรุทฺธมฺเปตํ น สุฏฺฐุ นิรุทฺธํ โหติ, ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา. อนฺโตอปฺปนายํ ปน ปีติผรเณน สพฺโพ กาโย สุโขกฺกนฺโต โหติ, สุโขกฺกนฺตกายสฺส จ สุฏฺฐุ นิรุทฺธํ โหติ ทุกฺขินฺทฺริยํ, ปฏิปกฺเขน วิหตตฺตา. นานาวชฺชเนเยว จ ทุติยชฺฌานุปจาเร ปหีนสฺส โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส ยสฺมา เอตํ วิตกฺกวิจารปจฺจเยปิ กายกิลมเถ จิตฺตุปฆาเต จ สติ อุปฺปชฺชติ. วิตกฺกวิจาราภาเว จ เนว อุปฺปชฺชติ. ยตฺถ ปน อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ วิตกฺกวิจารภาเว, อปฺปหีนา เอว จ ทุติยชฺฌานุปจาเร วิตกฺกวิจาราติ ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว ทุติยชฺฌาเน, ปหีนปจฺจยตฺตา. ตถา ตติยชฺฌานุปจาเร ปหีนสฺสาปิ สุขินฺทฺริยสฺส ปีติสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏกายสฺส สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว ตติยชฺฌาเน. ตติยชฺฌาเน หิ สุขสฺส ปจฺจยภูตา ปีติ สพฺพโส นิรุทฺธาติ. ตถา จตุตฺถชฺฌานุปจาเร ปหีนสฺสาปิ โสมนสฺสินฺทฺริยสฺส อาสนฺนตฺตา อปฺปนาปฺปตฺตาย อุเปกฺขาย อภาเวน สมฺมา อนติกฺกนฺตตฺตา จ สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว จตุตฺถชฺฌาเน. ตสฺมา เอว จ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตีติ ตตฺถ ตตฺถ อปริเสสคฺคหณํ กตนฺติ.

En efecto, en el acceso al primer jhāna con múltiples advertencias (nānāvajjana), aunque la facultad del dolor (dukkhindriya) ha cesado, su surgimiento puede ocurrir debido al contacto de tábanos, mosquitos, etc., o por la aflicción de un asiento incómodo; pero no dentro de la absorción (appanā). O en el acceso, aunque ha cesado, no está completamente extinguida porque no ha sido eliminada por su opuesto. Sin embargo, dentro de la absorción, todo el cuerpo está impregnado de felicidad (sukha) debido a la difusión del gozo (pīti), y para quien tiene el cuerpo impregnado de felicidad, la facultad del dolor está completamente extinguida al ser eliminada por su opuesto. De igual manera, en el acceso al segundo jhāna con múltiples advertencias, aunque la facultad del pesar (domanassindriya) ha sido abandonada, surge porque depende de los factores de vitakka y vicāra ante la fatiga corporal y la aflicción mental. En ausencia de vitakka y vicāra, no surge. Donde surge es por la presencia de vitakka y vicāra, y como en el acceso al segundo jhāna vitakka y vicāra no han sido abandonados, allí puede surgir; pero no en el segundo jhāna, por haber sido abandonada su causa. Así también en el acceso al tercer jhāna, aunque la facultad de la felicidad (sukhindriya) ha sido abandonada, puede surgir en quien tiene el cuerpo impregnado de materia sutil nacida del gozo; pero no en el tercer jhāna, porque en el tercer jhāna el gozo, que es la causa de la felicidad, ha cesado por completo. Del mismo modo, en el acceso al cuarto jhāna, aunque la facultad del placer mental (somanassindriya) ha sido abandonada, su surgimiento puede ocurrir por su proximidad y por la ausencia de la ecuanimidad que ha alcanzado la absorción, al no haber sido completamente superada; pero no en el cuarto jhāna. Por esta misma razón, en diversos pasajes se dice que la facultad del dolor 'cesa sin residuo' (aparisesaṃ nirujjhati), empleando el término 'sin residuo'.

เอตฺถาห ‘‘อเถวํ ตสฺส ตสฺส ฌานสฺสุปจาเร ปหีนาปิ เอตา เวทนา อิธ กสฺมา สมาหฏา’’ติ? สุขคฺคหณตฺถํ. ยา หิ อยํ อทุกฺขมสุขนฺติ เอตฺถ อทุกฺขมสุขา เวทนา วุตฺตา, สา สุขุมา ทุวิญฺเญยฺยา น สกฺกา สุเขน คเหตุํ, ตสฺมา ยถา นาม ทุฏฺฐสฺส ยถา วา ตถา วา อุปสงฺกมิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส โคณสฺส สุขคฺคหณตฺถํ โคโป เอกสฺมึ วเช สพฺพา คาโว สมาหรติ, อเถเกกํ นีหรนฺโต ปฏิปาฏิยา อาคตํ ‘‘อยํ โส คณฺหถ น’’นฺติ ตมฺปิ คาหยติ, เอวเมว ภควา สุขคฺคหณตฺถํ สพฺพา เอตา สมาหริ. เอวญฺหิ สมาหฏา เอตา ทสฺเสตฺวา ยํ เนว สุขํ น ทุกฺขํ น โสมนสฺสํ น โทมนสฺสํ, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนาติ สกฺกา โหติ เอสา คาหยิตุํ.

Aquí se pregunta: 'Si estas sensaciones ya han sido abandonadas en los respectivos accesos de cada jhāna, ¿por qué se mencionan aquí en conjunto?'. La respuesta es: para facilitar su comprensión. Pues esta sensación que se describe aquí como 'ni-dolorosa-ni-placentera' es sutil, difícil de discernir y no puede captarse fácilmente. Por lo tanto, así como un vaquero, para atrapar fácilmente a un buey rebelde que no puede ser capturado acercándose de cualquier manera, reúne a todas las vacas en un solo corral, y luego, al sacarlas una por una, cuando sale el buey buscado, dice: 'Este es, ¡atrápenlo!', y así logra que lo capturen; de la misma manera, el Señor reunió todas estas sensaciones para facilitar su comprensión. Pues, habiéndolas mostrado así reunidas, es posible hacer comprender esta sensación ni-dolorosa-ni-placentera diciendo: 'Aquella naturaleza que no es ni placer ni dolor, ni alegría ni pesar, esa es la sensación ni-dolorosa-ni-placentera'.

อปิจ อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา ปจฺจยทสฺสนตฺถญฺจาปิ เอตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ทุกฺขปฺปหานาทโย หิ ตสฺสา ปจฺจยา. ยถาห – ‘‘จตฺตาโร [Pg.162] โข, อาวุโส, ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยา. อิธาวุโส, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิเม ขฺวาวุโส, จตฺตาโร ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๘).

Además, debe entenderse que estas se mencionan para mostrar las causas de la liberación de la mente mediante la ecuanimidad (adukkhamasukhā cetovimutti). Pues el abandono del dolor y los demás factores son sus causas. Como se ha dicho: 'Hay, hermanos, cuatro causas para alcanzar la liberación de la mente ni-dolorosa-ni-placentera. Aquí, hermano, un monje, por el abandono del placer... (pe)... entra y permanece en el cuarto jhāna. Estas, hermanos, son las cuatro causas para alcanzar la liberación de la mente ni-dolorosa-ni-placentera' (M.N. 1.458).

ยถา วา อญฺญตฺถ ปหีนาปิ สกฺกายทิฏฺฐิอาทโย ตติยมคฺคสฺส วณฺณภณนตฺถํ ตตฺถ ปหีนาติ วุตฺตา, เอวํ วณฺณภณนตฺถมฺเปตสฺส ฌานสฺเสตา อิธ วุตฺตาติปิ เวทิตพฺพา.

O bien, así como en otros lugares se dice que la visión de la identidad (sakkāyadiṭṭhi) y otros grilletes han sido abandonados en el tercer camino para elogiarlo, aunque ya habían sido abandonados antes; de la misma manera, debe entenderse que estas sensaciones se mencionan aquí para elogiar este cuarto jhāna.

ปจฺจยฆาเตน วา เอตฺถ ราคโทสานมติทูรภาวํ ทสฺเสตุมฺเปตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เอตาสุ หิ สุขํ โสมนสฺสสฺส ปจฺจโย, โสมนสฺสํ ราคสฺส. ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย, โทมนสฺสํ โทสสฺส. สุขาทิฆาเตน จสฺส สปฺปจฺจยา ราคโทสา หตาติ อติทูเร โหนฺตีติ.

También debe entenderse que se mencionan para mostrar la extrema distancia de la codicia y el odio mediante la destrucción de sus causas. Pues entre estas sensaciones, el placer físico (sukha) es causa de la alegría mental (somanassa), y la alegría es causa de la codicia (rāga). El dolor físico (dukkha) es causa del pesar mental (domanassa), y el pesar es causa del odio (dosa). Con la destrucción del placer y los demás, la codicia y el odio, junto con sus causas, son eliminados y, por tanto, se vuelven extremadamente distantes.

อทุกฺขมสุขนฺติ ทุกฺขาภาเวน อทุกฺขํ. สุขาภาเวน อสุขํ. เอเตเนตฺถ ทุกฺขสุขปฏิปกฺขภูตํ ตติยเวทนํ ทีเปติ, น ทุกฺขสุขาภาวมตฺตํ. ตติยเวทนา นาม อทุกฺขมสุขา, อุเปกฺขาติปิ วุจฺจติ. สา อิฏฺฐานิฏฺฐวิปรีตานุภวนลกฺขณา, มชฺฌตฺตรสา, อวิภูตปจฺจุปฏฺฐานา, สุขทุกฺขนิโรธปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา.

'Ni-dolorosa-ni-placentera' (adukkhamasukha) significa 'no dolorosa' por la ausencia de dolor, y 'no placentera' por la ausencia de placer. Con esta expresión se indica la tercera sensación, que es lo opuesto al dolor y al placer, y no meramente la ausencia de dolor y placer. La llamada tercera sensación es la ni-dolorosa-ni-placentera, también llamada ecuanimidad (upekkhā). Debe entenderse que tiene como característica el experimentar lo neutral, que es lo opuesto a lo deseable y lo indeseable; su función es la neutralidad (majjhattarasa); su manifestación es lo no evidente; y su causa próxima es el cese del placer y del dolor.

๘๙. อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ อุเปกฺขาย ชนิตสติยา ปาริสุทฺธึ. อิมสฺมิญฺหิ ฌาเน สุปริสุทฺธา สติ, ยา จ ตสฺสา สติยา ปาริสุทฺธิ, สา อุเปกฺขาย กตา, น อญฺเญน. ตสฺมา เอตํ ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ’’นฺติ วุจฺจติ. วิภงฺเคปิ วุตฺตํ ‘‘อยํ สติ อิมาย อุเปกฺขาย วิสทา โหติ ปริสุทฺธา ปริโยทาตา. เตน วุจฺจติ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธี’’ติ (วิภ. ๕๙๗). ยาย จ อุเปกฺขาย เอตฺถ สติยา ปาริสุทฺธิ โหติ, สา อตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตตาติเวทิตพฺพา. น เกวลญฺเจตฺถ ตาย สติเยว ปริสุทฺธา, อปิจ โข สพฺเพปิ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สติสีเสน ปน เทสนา วุตฺตา.

89. 'La purificación de la atención por la ecuanimidad' (upekkhāsatipārisuddhi) se refiere a la pureza de la atención generada por la ecuanimidad. En este jhāna, la atención es sumamente pura, y esa pureza de la atención es producida por la ecuanimidad y no por otro factor. Por eso se llama 'purificación de la atención por la ecuanimidad'. También se dice en el Vibhaṅga: 'Esta atención se vuelve límpida, pura y radiante debido a esta ecuanimidad; por eso se llama purificación de la atención por la ecuanimidad' (Vibh. 597). Y la ecuanimidad por la cual se produce aquí la purificación de la atención, debe entenderse que en esencia es la neutralidad mental (tatramajjhattatā). No es solo la atención la que es pura por ella, sino que todos los estados asociados son puros; sin embargo, la enseñanza se presenta encabezada por la atención (satisīsena).

ตตฺถ กิญฺจาปิ อยํ อุเปกฺขา เหฏฺฐาปิ ตีสุ ฌาเนสุ วิชฺชติ. ยถา ปน ทิวา สูริยปฺปภาภิภวา โสมฺมภาเวน จ อตฺตโน อุปการกตฺเตน วา [Pg.163] สภาคาย รตฺติยา อลาภา ทิวา วิชฺชมานาปิ จนฺทเลขา อปริสุทฺธา โหติ อปริโยทาตา, เอวมยมฺปิ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาจนฺทเลขา วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมเตชาภิภวา สภาคาย จ อุเปกฺขาเวทนารตฺติยา อปฺปฏิลาภา วิชฺชมานาปิ ปฐมาทิชฺฌานเภเทสุ อปริสุทฺธา โหติ. ตสฺสา จ อปริสุทฺธาย ทิวา อปริสุทฺธจนฺทเลขาย ปภา วิย สหชาตาปิ สติอาทโย อปริสุทฺธาว โหนฺติ. ตสฺมา เตสุ เอกมฺปิ ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ’’นฺติ น วุตฺตํ. อิธ ปน วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมเตชาภิภวาภาวา สภาคาย จ อุเปกฺขาเวทนารตฺติยา ปฏิลาภา อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาจนฺทเลขา อติวิย ปริสุทฺธา. ตสฺสา ปริสุทฺธตฺตา ปริสุทฺธจนฺทเลขาย ปภา วิย สหชาตาปิ สติอาทโย ปริสุทฺธา โหนฺติ ปริโยทาตา. ตสฺมา อิทเมว ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Al respecto, aunque esta ecuanimidad también existe en los tres jhānas inferiores, es como la luna durante el día. Así como la luna, aunque esté presente durante el día, es impura y no radiante por estar subyugada por la luz del sol y por no tener el apoyo de la noche, que le es afín por su naturaleza fresca y beneficiosa; de la misma manera, esta luna de la ecuanimidad (tatramajjhattupekkhā), aunque esté presente en las variedades del primer jhāna y siguientes, es impura por estar subyugada por el esplendor de los factores opuestos como vitakka, etc., y por no obtener la noche de la sensación de ecuanimidad (upekkhāvedanā), que le es afín. Y al ser ella impura, la atención y los demás factores asociados también son impuros, como la luz de la luna impura durante el día. Por eso, ninguno de esos jhānas se llama 'purificación de la atención por la ecuanimidad'. Pero aquí, en el cuarto jhāna, por la ausencia de la subyugación del esplendor de los factores opuestos como vitakka, etc., y por obtener la noche de la sensación de ecuanimidad afín, esta luna de la ecuanimidad es extremadamente pura. Debido a su pureza, la atención y los demás factores asociados son puros y radiantes, como la luz de la luna pura. Por lo tanto, debe entenderse que solo este se llama 'purificación de la atención por la ecuanimidad'.

จตุตฺถนฺติ คณนานุปุพฺพตา จตุตฺถํ. อิทํ จตุตฺถํ สมาปชฺชตีติปิ จตุตฺถํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ โสมนสฺสสฺส ปหานวเสน เอกงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. ตญฺจ ปน โสมนสฺสํ เอกวีถิยํ ปุริมชวเนสุเยว ปหียติ. เตนสฺส ตํ ปหานงฺคนฺติ วุจฺจติ. อุเปกฺขาเวทนา จิตฺตสฺเสกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ทุวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมว. เอส ตาว จตุกฺกชฺฌาเน นโย.

«El cuarto» se denomina así debido a la sucesión numérica. También se llama «el cuarto» porque se entra en esta meditación por cuarta vez. Respecto a lo que se ha dicho: «abandonado un factor y dotado de dos factores», debe entenderse que el abandono de un factor se refiere a la eliminación del gozo (somanassa). Y ese gozo se abandona precisamente en los momentos de impulsión (javana) previos dentro del mismo proceso cognitivo (vīthi). Por ello, se dice que ese gozo es su factor de abandono. Por otra parte, debe entenderse que está «dotado de dos factores» por el surgimiento de estos dos: la sensación de ecuanimidad (upekkhāvedanā) y la unidireccionalidad de la mente (cittassekaggatā). El resto es tal como se ha explicado en el primer jhana. Este es el método para el jhana de la clasificación de cuatro.

ปญฺจกชฺฌานกถา

Explicación del Jhana de la Clasificación de Cinco

๙๐. ปญฺจกชฺฌานํ ปน นิพฺพตฺเตนฺเตน ปคุณปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนนีวรณปจฺจตฺถิกา, วิตกฺกสฺส โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ปฐมชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ทุติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต วิตกฺกมตฺตํ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, วิจาราทโย สนฺตโต. ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตงฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว ทุติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส วิตกฺกมตฺตเมว ปหานงฺคํ. วิจาราทีนิ จตฺตาริ สมนฺนาคตงฺคานิ. เสสํ วุตฺตปฺปการเมว.

90. Sin embargo, aquel que desea producir el jhana de la clasificación de cinco, tras emerger del primer jhana bien dominado, debe reflexionar sobre sus defectos: «esta consecución está cerca del enemigo de los obstáculos (nīvaraṇa), y sus factores son débiles debido a la naturaleza burda de la aplicación inicial (vitakka)». Habiendo visto así el defecto en aquel, debe considerar el segundo jhana como algo calmo, agotar su apego por el primer jhana y esforzarse por alcanzar el segundo. Entonces, cuando al emerger del primer jhana reflexiona con atención y plena conciencia sobre los factores del jhana, la aplicación inicial se le manifiesta como algo burdo, mientras que el pensamiento sostenido (vicāra) y los demás factores se le manifiestan como calmos. Entonces, para abandonar el factor burdo y obtener los factores calmos, al considerar repetidamente ese mismo signo (nimitta) como «tierra, tierra», el segundo jhana surge para él del mismo modo ya descrito. Para este jhana, solo la aplicación inicial es el factor de abandono. Los cuatro factores, comenzando por el pensamiento sostenido, son los factores que lo integran. El resto es tal como se ha descrito anteriormente.

เอวมธิคเต [Pg.164] ปน ตสฺมิมฺปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา หุตฺวา ปคุณทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนวิตกฺกปจฺจตฺถิกา, วิจารสฺส โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ตติยํ ฌานํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ทุติยชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ตติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต วิจารมตฺตํ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, ปีติอาทีนิ สนฺตโต. ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตงฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว ตติยํ ฌานํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส วิจารมตฺตเมว ปหานงฺคํ จตุกฺกนยสฺส ทุติยชฺฌาเน วิย ปีติอาทีนิ ตีณิ สมนฺนาคตงฺคานิ. เสสํ วุตฺตปฺปการเมว.

Habiendo alcanzado este, y tras haberlo dominado mediante los cinco modos de maestría de la misma manera ya descrita, al emerger del segundo jhana bien dominado, debe reflexionar sobre sus defectos: «esta consecución está cerca del enemigo de la aplicación inicial, y sus factores son débiles debido a la naturaleza burda del pensamiento sostenido». Habiendo visto así el defecto en aquel, debe considerar el tercer jhana como algo calmo, agotar su apego por el segundo jhana y esforzarse por alcanzar el tercero. Entonces, cuando al emerger del segundo jhana reflexiona con atención y plena conciencia sobre los factores del jhana, el pensamiento sostenido se le manifiesta como algo burdo, mientras que el arrobamiento (pīti) y los demás factores se le manifiestan como calmos. Entonces, para abandonar el factor burdo y obtener los factores calmos, al considerar repetidamente ese mismo signo como «tierra, tierra», el tercer jhana surge para él del mismo modo ya descrito. Para este jhana, solo el pensamiento sostenido es el factor de abandono. Los tres factores, comenzando por el arrobamiento, son los factores que lo integran, al igual que en el segundo jhana del método de cuatro. El resto es tal como se ha descrito anteriormente.

อิติ ยํ จตุกฺกนเย ทุติยํ, ตํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปญฺจกนเย ทุติยญฺเจว ตติยญฺจ โหติ. ยานิ จ ตตฺถ ตติยจตุตฺถานิ, ตานิ จ จตุตฺถปญฺจมานิ โหนฺติ. ปฐมํ ปฐมเมวาติ.

De este modo, lo que en el método de cuatro es el segundo jhana, al dividirse en dos, se convierte en el segundo y tercer jhana en el método de cinco. Y lo que allí son el tercero y cuarto, aquí se convierten en el cuarto y quinto. El primero sigue siendo el mismo primero.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de las personas virtuosas,

สมาธิภาวนาธิกาเร

en la sección sobre el desarrollo de la concentración,

ปถวีกสิณนิทฺเทโส นาม

esta es la exposición del kasina de tierra,

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

el cuarto capítulo.

๕. เสสกสิณนิทฺเทโส

5. Exposición de los Demás Kasinas

อาโปกสิณกถา

Explicación del Kasina de Agua

๙๑. อิทานิ [Pg.165] ปถวีกสิณานนฺตเร อาโปกสิเณ วิตฺถารกถา โหติ. ยเถว หิ ปถวีกสิณํ, เอวํ อาโปกสิณมฺปิ ภาเวตุกาเมน สุขนิสินฺเนน อาปสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ, กเต วา อกเต วาติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ยถา จ อิธ, เอวํ สพฺพตฺถ. อิโต ปรญฺหิ เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา วิเสสมตฺตเมว วกฺขาม.

91. Ahora, tras el kasina de tierra, sigue la explicación detallada sobre el kasina de agua. Aquel que desea desarrollar el kasina de agua debe, sentado cómodamente, captar el signo en el agua. Todo debe detallarse de la misma manera que en el kasina de tierra, ya sea en un soporte preparado o no preparado. Y así como se explica aquí, debe entenderse en todos los demás casos. A partir de ahora, sin repetir lo que ya se ha dicho, explicaremos solamente los puntos distintivos.

อิธาปิ ปุพฺเพกตาธิการสฺส ปุญฺญวโต อกเต อาปสฺมึ โปกฺขรณิยา วา ตฬาเก วา โลณิยํ วา สมุทฺเท วา นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จูฬสิวตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส กิรายสฺมโต ลาภสกฺการํ ปหาย วิวิตฺตวาสํ วสิสฺสามีติ มหาติตฺเถ นาวมารูหิตฺวา ชมฺพุทีปํ คจฺฉโต อนฺตรา มหาสมุทฺทํ โอโลกยโต ตปฺปฏิภาคํ กสิณนิมิตฺตํ อุทปาทิ.

Incluso en este caso, para una persona de mérito que ha realizado prácticas previas, el signo surge en agua no preparada, ya sea en un estanque de lotos, un lago, un depósito de sal o en el océano, tal como le sucedió al Venerable Cūḷasiva. Se dice que este venerable, tras abandonar las ganancias y el honor con la intención de vivir en soledad, al subir a un barco en Mahātittha para ir a Jambudīpa y observar el gran océano durante la travesía, se le manifestó el signo del kasina correspondiente a lo que estaba contemplando.

อกตาธิกาเรน จตฺตาโร กสิณโทเส ปริหรนฺเตน นีลปีตโลหิโตทาตวณฺณานมญฺญตรวณฺณํ อาปํ อคเหตฺวา ยํ ปน ภูมึ อสมฺปตฺตเมว อากาเส สุทฺธวตฺเถน คหิตํ อุทกํ, อญฺญํ วา ตถารูปํ วิปฺปสนฺนํ อนาวิลํ, เตน ปตฺตํ วา กุณฺฑิกํ วา สมติตฺติกํ ปูเรตฺวา วิหารปจฺจนฺเต วุตฺตปฺปกาเร ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส ฐเปตฺวา สุขนิสินฺเนน น วณฺโณ ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ. น ลกฺขณํ มนสิ กาตพฺพํ. นิสฺสยสวณฺณเมว กตฺวา อุสฺสทวเสน ปณฺณตฺติธมฺเม จิตฺตํ ฐเปตฺวา อมฺพุ, อุทกํ, วาริ, สลิลนฺติอาทีสุ อาโปนาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘อาโป อาโป’’ติ ภาเวตพฺพํ.

Quien no tiene prácticas previas, evitando los cuatro defectos del kasina, no debe tomar agua que tenga uno de los colores azul, amarillo, rojo o blanco. En su lugar, debe tomar agua que se haya recogido en el aire con un paño limpio antes de que llegue a la tierra, u otra agua similar que sea muy clara y no esté turbia. Con ella debe llenar un cuenco o una vasija hasta el borde y colocarla en un lugar resguardado en los límites del monasterio, tal como se describió anteriormente. Sentado cómodamente, no debe considerar el color ni reflexionar sobre la característica (del elemento agua). Tomando el color como base, debe fijar la mente en el concepto convencional de «agua» debido a su predominancia, y desarrollarlo usando uno de los nombres comunes para el agua como «ambu», «udaka», «vāri», «salila», pero especialmente bajo el nombre más conocido: «āpo, āpo» (agua, agua).

ตสฺเสวํ ภาวยโต อนุกฺกเมน วุตฺตนเยเนว นิมิตฺตทฺวยํ อุปฺปชฺชติ. อิธ ปน อุคฺคหนิมิตฺตํ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ, สเจ เผณปุปฺผุฬกมิสฺสํ อุทกํ โหติ, ตาทิสเมว อุปฏฺฐาติ, กสิณโทโส ปญฺญายติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน นิปฺปริปฺผนฺทํ อากาเส ฐปิตมณิตาลวณฺฏํ วิย มณิมยาทาสมณฺฑลมิว จ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. โส ตสฺส สห อุปฏฺฐาเนเนว [Pg.166] อุปจารชฺฌานํ, วุตฺตนเยเนว จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ จ ปาปุณาตีติ. อาโปกสิณํ.

Para aquel que lo desarrolla de este modo, sucesivamente surgen los dos signos según el método ya descrito. Sin embargo, aquí el signo de aprendizaje (uggahanimitta) aparece como si se moviera; si el agua está mezclada con espuma o burbujas, el signo aparece de esa misma manera y el defecto del kasina es visible. Pero el signo de contraparte (paṭibhāganimitta) aparece inmóvil, como un abanico de joyas de cristal puesto en el cielo o como el círculo de un espejo de cristal. Junto con la aparición de ese signo, el meditador alcanza el jhana de acceso y, mediante el método ya descrito, los jhanas de las clasificaciones de cuatro y cinco. (Así concluye el) kasina de agua.

เตโชกสิณกถา

Explicación del Kasina de Fuego

๙๒. เตโชกสิณํ ภาเวตุกาเมนาปิ เตชสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. ตตฺถ กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต อกเต นิมิตฺตํ คณฺหนฺตสฺส ทีปสิขาย วา อุทฺธเน วา ปตฺตปจนฏฺฐาเน วา ทวทาเห วา ยตฺถ กตฺถจิ อคฺคิชาลํ โอโลเกนฺตสฺส นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตคุตฺตตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส หายสฺมโต ธมฺมสฺสวนทิวเส อุโปสถาคารํ ปวิฏฺฐสฺส ทีปสิขํ โอโลเกนฺตสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชิ.

92. Aquel que desea desarrollar el kasina de fuego también debe captar el signo en el fuego. En este caso, para quien tiene mérito por prácticas previas, al captar el signo en un fuego no preparado, este surge mientras observa la llama de una lámpara, el fuego en un horno, en un lugar donde se cuecen cuencos o en un incendio forestal, o en cualquier llama de fuego, tal como le sucedió al Venerable Cittagutta. Se dice que a ese venerable, al entrar en la casa del Uposatha el día de la escucha del Dhamma, se le manifestó el signo mientras simplemente observaba la llama de una lámpara.

อิตเรน ปน กาตพฺพํ. ตตฺริทํ กรณวิธานํ, สินิทฺธานิ สารทารูนิ ผาเลตฺวา สุกฺขาเปตฺวา ฆฏิกํ ฆฏิกํ กตฺวา ปติรูปํ รุกฺขมูลํ วา มณฺฑปํ วา คนฺตฺวา ปตฺตปจนากาเรน ราสึ กตฺวา อาลิมฺเปตฺวา กฏสารเก วา จมฺเม วา ปเฏ วา วิทตฺถิจตุรงฺคุลปฺปมาณํ ฉิทฺทํ กาตพฺพํ. ตํ ปุรโต ฐเปตฺวา วุตฺตนเยเนว นิสีทิตฺวา เหฏฺฐา ติณกฏฺฐํ วา อุปริ ธูมสิขํ วา อมนสิกริตฺวา เวมชฺเฌ ฆนชาลาย นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ, นีลนฺติ วา ปีตนฺติ วาติอาทิวเสน วณฺโณ น ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ, อุณฺหตฺตวเสน ลกฺขณํ น มนสิ กาตพฺพํ. นิสฺสยสวณฺณเมว กตฺวา อุสฺสทวเสน ปณฺณตฺติธมฺเม จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปาวโก, กณฺหวตฺตนี, ชาตเวโท, หุตาสโนติอาทีสุ อคฺคินาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘เตโช เตโช’’ติ ภาเวตพฺพํ.

Por el contrario, el practicante que no tiene mérito previo debe prepararlo. Este es el procedimiento para ello: después de cortar y secar maderas duras y resinosas, y de dividirlas en trozos, debe dirigirse a la base de un árbol adecuado o a un pabellón. Allí, tras amontonarlas al modo de un horno para cocer cuencos e incendiarlas, debe hacer un agujero de un palmo y cuatro dedos de ancho en una estera, una pieza de cuero o una tela. Habiendo colocado eso frente a sí y sentándose según el método ya descrito, debe captar el signo en la densa llama central, sin prestar atención a la hierba y leña de abajo ni a la punta del humo de arriba. No se debe observar el color según sea azul o amarillo, ni se debe reflexionar sobre la característica en términos de calor. Manteniendo el objeto asociado al color de su base, y fijando la mente en la realidad conceptual en términos de su predominancia, debe cultivarlo como 'fuego, fuego', usando nombres comunes para el fuego como pāvaka, kaṇhavattanī, jātavedo o hutāsana.

ตสฺเสวํ ภาวยโต อนุกฺกเมน วุตฺตนเยเนว นิมิตฺตทฺวยํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ ชาลํ ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนสทิสํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อกเต คณฺหนฺตสฺส ปน กสิณโทโส ปญฺญายติ, อลาตขณฺฑํ วา องฺคารปิณฺโฑ วา ฉาริกา วา ธูโม วา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ นิจฺจลํ อากาเส ฐปิตรตฺตกมฺพลกฺขณฺฑํ วิย สุวณฺณตาลวณฺฏํ วิย กญฺจนตฺถมฺโภ วิย จ อุปฏฺฐาติ. โส ตสฺส สห อุปฏฺฐาเนเนว อุปจารชฺฌานํ, วุตฺตนเยเนว จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ จ ปาปุณาตีติ. เตโชกสิณํ.

Para quien cultiva de este modo, gradualmente y según el método descrito, surgen los dos signos. Entre ellos, el signo aprendido aparece como una llama que se fragmenta y cae repetidamente. Sin embargo, para quien lo capta de un fuego no preparado, se manifiestan los defectos del kasiṇa: aparecen trozos de leña encendida, brasas, cenizas o humo. El signo de contraparte aparece inmóvil en el espacio, como un trozo de tela de lana roja, como un abanico de oro o como una columna de oro. Con la sola aparición de dicho signo, el practicante alcanza el jhāna de acceso y, por el método ya descrito, los cuatro y cinco jhānas. Con esto concluye la explicación del kasiṇa de fuego.

วาโยกสิณกถา

Exposición del kasiṇa de aire

๙๓. วาโยกสิณํ [Pg.167] ภาเวตุกาเมนาปิ วายุสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. ตญฺจ โข ทิฏฺฐวเสน วา ผุฏฺฐวเสน วา. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘วาโยกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต วายุสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ, อุจฺฉคฺคํ วา เอริตํ สเมริตํ อุปลกฺเขติ, เวฬคฺคํ วา…เป… รุกฺขคฺคํ วา เกสคฺคํ วา เอริตํ สเมริตํ อุปลกฺเขติ, กายสฺมึ วา ผุฏฺฐํ อุปลกฺเขตี’’ติ. ตสฺมา สมสีสฏฺฐิตํ ฆนปตฺตํ อุจฺฉุํ วา เวฬุํ วา รุกฺขํ วา จตุรงฺคุลปฺปมาณํ ฆนเกสสฺส ปุริสสฺส สีสํ วา วาเตน ปหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ วาโต เอตสฺมึ ฐาเน ปหรตี’’ติ สตึ ฐเปตฺวา, ยํ วา ปนสฺส วาตปานนฺตริกาย วา ภิตฺติฉิทฺเทน วา ปวิสิตฺวา วาโต กายปฺปเทสํ ปหรติ, ตตฺถ สตึ ฐเปตฺวา วาตมาลุตอนิลาทีสุ วายุนาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘วาโต วาโต’’ติ ภาเวตพฺพํ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตวฑฺฒนโต โอตาริตมตฺตสฺส ปายาสสฺส อุสุมวฏฺฏิสทิสํ จลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ สนฺนิสินฺนํ โหติ นิจฺจลํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. วาโยกสิณํ.

93. Quien desee cultivar el kasiṇa de aire debe captar el signo en el aire. Y esto puede ser mediante la vista o mediante el tacto. Pues así se ha dicho en los Comentarios: 'Quien aprende el kasiṇa de aire capta el signo en el aire; observa la punta de la caña de azúcar cuando es movida o agitada, o la punta del bambú... la punta del árbol o la punta del cabello movido o agitado; o bien observa el contacto en el cuerpo'. Por lo tanto, al ver una planta de caña de azúcar, un bambú o un árbol de follaje denso que esté a la altura de la cabeza, o la cabeza de un hombre con cabello denso de cuatro dedos de largo siendo golpeados por el viento, debe establecer la atención pensando: 'Este viento golpea en este lugar'. O bien, dondequiera que el viento golpee una parte de su cuerpo tras entrar por el marco de una ventana o por una grieta en la pared, allí debe establecer la atención y cultivar como 'aire, aire', usando nombres comunes para el viento como vāta, māluta o anila. Aquí, el signo aprendido aparece moviéndose como el rastro de vapor de un arroz con leche recién bajado del fuego. El signo de contraparte es sosegado e inmóvil. Lo restante debe entenderse según el método ya descrito. Con esto concluye la explicación del kasiṇa de aire.

นีลกสิณกถา

Exposición del kasiṇa azul

๙๔. ตทนนฺตรํ ปน นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต ตาว ตถารูปํ มาลาคจฺฉํ วา ปูชาฐาเนสุ ปุปฺผสนฺถรํ วา นีลวตฺถมณีนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรน นีลุปฺปลคิริกณฺณิกาทีนิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา ยถา เกสรํ วา วณฺฏํ วา น ปญฺญายติ, เอวํ จงฺโคฏกํ วา กรณฺฑปฏลํ วา ปตฺเตหิเยว สมติตฺติกํ ปูเรตฺวา สนฺถริตพฺพํ. นีลวณฺเณน วา วตฺเถน ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ปูเรตพฺพํ. มุขวฏฺฏิยํ วา อสฺส เภริตลมิว พนฺธิตพฺพํ. กํสนีลปลาสนีลอญฺชนนีลานํ วา อญฺญตเรน ธาตุนา ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยน สํหาริมํ วา ภิตฺติยํเยว วา กสิณมณฺฑลํ กตฺวา วิสภาควณฺเณน ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ. ตโต ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยน ‘‘นีลํ นีล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิธาปิ อุคฺคหนิมิตฺเต กสิณโทโส ปญฺญายติ, เกสรทณฺฑกปตฺตนฺตริกาทีนิ อุปฏฺฐหนฺติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ กสิณมณฺฑลโต มุญฺจิตฺวา อากาเส [Pg.168] มณิตาลวณฺฏสทิสํ อุปฏฺฐาติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. นีลกสิณํ.

94. Inmediatamente después, quien aprende el kasiṇa azul capta el signo en el color azul, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento coloreado. Según estas palabras, para aquel que posee mérito y ha realizado la preparación necesaria, el signo surge al ver un arbusto de flores, una ofrenda de flores en lugares de adoración, o una tela o gema azul. Por el contrario, el que no tiene mérito previo debe tomar flores como el loto azul o la clitoria azul y, de tal manera que no se distingan ni el polen ni el tallo, debe llenar un cesto o una caja hasta el borde con pétalos extendidos. O bien, debe llenar un fardo atándolo con una tela de color azul. O se debe tensar una tela sobre la abertura como la piel de un tambor. O bien, usando uno de los pigmentos como el bronce azulado, el verde hoja o el colirio negro, se debe fabricar un círculo de kasiṇa portátil o uno en la pared, tal como se describió en el kasiṇa de tierra, delimitándolo con un color discordante. Después de eso, se debe dirigir la atención como 'azul, azul', según el método descrito en el kasiṇa de tierra. También aquí, en el signo aprendido se manifiestan los defectos del kasiṇa: aparecen los espacios entre el polen, los tallos y los pétalos. El signo de contraparte aparece liberado del círculo del kasiṇa en el espacio, como un abanico enjoyado. Lo restante debe entenderse según el método ya descrito. Con esto concluye la explicación del kasiṇa azul.

ปีตกสิณกถา

Exposición del kasiṇa amarillo

๙๕. ปีตกสิเณปิ เอเสว นโย. วุตฺตญฺเหตํ ปีตกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต ปีตกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ. ตสฺมา อิธาปิ กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต ตถารูปํ มาลาคจฺฉํ วา ปุปฺผสนฺถรํ วา ปีตวตฺถธาตูนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตคุตฺตตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส กิรายสฺมโต จิตฺตลปพฺพเต ปตฺตงฺคปุปฺเผหิ กตํ อาสนปูชํ ปสฺสโต สห ทสฺสเนเนว อาสนปฺปมาณํ นิมิตฺตํ อุทปาทิ. อิตเรน กณิการปุปฺผาทินา วา ปีตวตฺเถน วา ธาตุนา วา นีลกสิเณ วุตฺตนเยเนว กสิณํ กตฺวา ‘‘ปีตกํ ปีตก’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. ปีตกสิณํ.

95. En el kasiṇa amarillo se sigue el mismo método. Pues se ha dicho: 'Quien aprende el kasiṇa amarillo capta el signo en lo amarillo, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento coloreado'. Por lo tanto, también aquí, para quien posee mérito y ha realizado la preparación necesaria, el signo surge al ver un arbusto de flores de ese tipo, una ofrenda de flores, o una tela o elemento amarillo, tal como le ocurrió al venerable anciano Cittagutta. Se dice que a ese venerable le surgió un signo del tamaño de un asiento mientras observaba una ofrenda de flores hecha con flores de pattaṅga en la montaña Cittala, en el momento mismo de verla. El otro practicante, habiendo preparado el kasiṇa con flores de kaṇikāra y similares, o con una tela amarilla o pigmento, según el método descrito en el kasiṇa azul, debe dirigir la atención como 'amarillo, amarillo'. Lo demás es igual. Con esto concluye la explicación del kasiṇa amarillo.

โลหิตกสิณกถา

Exposición del kasiṇa rojo

๙๖. โลหิตกสิเณปิ เอเสว นโย. วุตฺตญฺเหตํ โลหิตกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต โลหิตกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ. ตสฺมา อิธาปิ กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต ตถารูปํ พนฺธุชีวกาทิมาลาคจฺฉํ วา ปุปฺผสนฺถรํ วา โลหิตกวตฺถมณิธาตูนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรน ชยสุมนพนฺธุชีวกรตฺตโกรณฺฑกาทิปุปฺเผหิ วา รตฺตวตฺเถน วา ธาตุนา วา นีลกสิเณ วุตฺตนเยเนว กสิณํ กตฺวา ‘‘โลหิตกํ โลหิตก’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. โลหิตกสิณํ.

96. En el kasiṇa rojo se sigue el mismo método. Pues se ha dicho: 'Quien aprende el kasiṇa rojo capta el signo en lo rojo, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento coloreado'. Por lo tanto, también aquí, para quien posee mérito y ha realizado la preparación necesaria, el signo surge al ver un arbusto de flores de bandhujīvaka y similares, una ofrenda de flores, o una tela, gema o elemento rojo. El otro practicante, habiendo preparado el kasiṇa con flores de jayasumana, bandhujīvaka, koraṇḍaka rojo y similares, o con una tela roja o pigmento, según el método descrito en el kasiṇa azul, debe dirigir la atención como 'rojo, rojo'. Lo demás es igual. Con esto concluye la explicación del kasiṇa rojo.

โอทาตกสิณกถา

Exposición del kasiṇa blanco

๙๗. โอทาตกสิเณปิ โอทาตกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต โอทาตสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ตาว ปุญฺญวโต ตถารูปํ มาลาคจฺฉํ วา วสฺสิกสุมนาทิปุปฺผสนฺถรํ วา กุมุทปทุมราสึ วา โอทาตวตฺถธาตูนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ติปุมณฺฑลรชตมณฺฑลจนฺทมณฺฑเลสุปิ อุปฺปชฺชติเยว. อิตเรน [Pg.169] วุตฺตปฺปกาเรหิ โอทาตปุปฺเผหิ วา โอทาตวตฺเถน วา ธาตุนา วา นีลกสิเณ วุตฺตนเยเนว กสิณํ กตฺวา ‘‘โอทาตํ โอทาต’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. โอทาตกสิณํ.

97. En el kasiṇa blanco (odātakasiṇa), aquel que aprende el kasiṇa blanco toma el signo en lo blanco, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento de color [mineral], según se dice. Por lo tanto, para una persona meritoria que ha realizado méritos previos en esta práctica, el signo surge con solo ver un arbusto de flores de tal naturaleza, o un lecho de flores como el jazmín vassika o sumana, etc., o un montón de lotos kumuda o paduma, o cualquiera de las telas o elementos blancos; también surge en un disco de plomo, un disco de plata o en el disco de la luna. Para otros [que no poseen méritos previos], se debe preparar el dispositivo del kasiṇa de la misma manera descrita para el kasiṇa azul, utilizando flores blancas, tela blanca o elementos minerales blancos mencionados, y dirigir la atención diciendo: 'blanco, blanco'. El resto es igual a lo anterior. (Kasiṇa blanco).

อาโลกกสิณกถา

Explicación del kasiṇa de luz

๙๘. อาโลกกสิเณ ปน อาโลกกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต อาโลกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ภิตฺติฉิทฺเท วา ตาฬจฺฉิทฺเท วา วาตปานนฺตริกาย วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ตาว ปุญฺญวโต ยํ ภิตฺติฉิทฺทาทีนํ อญฺญตเรน สูริยาโลโก วา จนฺทาโลโก วา ปวิสิตฺวา ภิตฺติยํ วา ภูมิยํ วา มณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปติ, ฆนปณฺณรุกฺขสาขนฺตเรน วา ฆนสาขามณฺฑปนฺตเรน วา นิกฺขมิตฺวา ภูมิยเมว มณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปติ, ตํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรนาปิ ตเทว วุตฺตปฺปการโมภาสมณฺฑลํ ‘‘โอภาโส โอภาโส’’ติ วา ‘‘อาโลโก อาโลโก’’ติ วา ภาเวตพฺพํ. ตถา อสกฺโกนฺเตน ฆเฏ ทีปํ ชาเลตฺวา ฆฏมุขํ ปิทหิตฺวา ฆเฏ ฉิทฺทํ กตฺวา ภิตฺติมุขํ ฐเปตพฺพํ. เตน ฉิทฺเทน ทีปาโลโก นิกฺขมิตฺวา ภิตฺติยํ มณฺฑลํ กโรติ, ตํ อาโลโก อาโลโกติ ภาเวตพฺพํ. อิทมิตเรหิ จิรฏฺฐิติกํ โหติ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตํ ภิตฺติยํ วา ภูมิยํ วา อุฏฺฐิตมณฺฑลสทิสเมว โหติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ฆนวิปฺปสนฺนอาโลกปุญฺชสทิสํ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. อาโลกกสิณํ.

98. En el kasiṇa de luz (ālokakasiṇa), aquel que aprende el kasiṇa de luz toma el signo en la luz, ya sea en un agujero en la pared, el ojo de una cerradura o el espacio entre las contraventanas de una ventana, según se dice. Por lo tanto, para una persona meritoria que ha realizado méritos previos, el signo surge con solo ver el círculo de luz que se produce cuando la luz del sol o de la luna entra a través de alguno de estos agujeros en la pared, etc., y se proyecta en la pared o en el suelo; o cuando pasa a través del follaje espeso de las ramas de un árbol o de un pabellón de ramas densas y se proyecta en el suelo. Para otros, se debe meditar en ese mismo círculo de resplandor descrito como 'resplandor, resplandor' o 'luz, luz'. Si no se puede generar el signo de esa manera, se debe encender una lámpara dentro de una vasija, cubrir la boca de la vasija, hacerle un agujero y colocarla frente a una pared. La luz de la lámpara saldrá por ese agujero y formará un círculo en la pared; ese círculo debe ser meditado como 'luz, luz'. Este círculo de luz de lámpara es de mayor duración que los otros [producidos por el sol o la luna]. Aquí, el signo aprendido (uggahanimitta) es igual al círculo que aparece en la pared o en el suelo. El signo de contraparte (paṭibhāganimitta) es similar a una masa de luz densa y muy clara. El resto es igual a lo anterior. (Kasiṇa de luz).

ปริจฺฉินฺนากาสกสิณกถา

Explicación del kasiṇa de espacio limitado

๙๙. ปริจฺฉินฺนากาสกสิเณปิ อากาสกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต อากาสสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ภิตฺติฉิทฺเท วา ตาฬจฺฉิทฺเท วา วาตปานนฺตริกาย วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ตาว ปุญฺญวโต ภิตฺติฉิทฺทาทีสุ อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรน สุจฺฉนฺนมณฺฑเป วา จมฺมกฏสารกาทีนํ วา อญฺญตรสฺมึ วิทตฺถิจตุรงฺคุลปฺปมาณํ ฉิทฺทํ กตฺวา ตเทว วา ภิตฺติฉิทฺทาทิเภทํ ฉิทฺทํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ ภาเวตพฺพํ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตํ สทฺธึ ภิตฺติปริยนฺตาทีหิ ฉิทฺทสทิสเมว โหติ, วฑฺฒิยมานมฺปิ น วฑฺฒติ. ปฏิภาคนิมิตฺตมากาสมณฺฑลเมว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, วฑฺฒิยมานญฺจ วฑฺฒติ. เสสํ ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. ปริจฺฉินฺนากาสกสิณํ.

99. En el kasiṇa de espacio limitado (paricchinnākāsakasiṇa), aquel que aprende el kasiṇa de espacio toma el signo en el espacio, ya sea en un agujero en la pared, el ojo de una cerradura o el espacio entre las contraventanas, según se dice. Por lo tanto, para una persona meritoria que ha realizado méritos previos, el signo surge con solo ver uno de esos agujeros en la pared, etc. Para otros, se debe hacer un agujero de un palmo y cuatro dedos de ancho en un pabellón bien cubierto o en algo como una estera de cuero, etc., y meditar en ese agujero o en uno similar en una pared diciendo: 'espacio, espacio'. Aquí, el signo aprendido es igual al agujero junto con los bordes de la pared, etc.; aunque se intente ampliar, no se expande. El signo de contraparte aparece solo como un círculo de espacio y, al ser ampliado, se expande. El resto debe entenderse de la misma manera que se describió en el kasiṇa de tierra. (Kasiṇa de espacio limitado).

อิติ [Pg.170] กสิณานิ ทสพโล,ทส ยานิ อโวจ สพฺพธมฺมทโส;

รูปาวจรมฺหิ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานเหตูนิ.

Así, el Poseedor de los Diez Poderes (Dasabalo), quien ve todos los fenómenos (sabbadhammadaso), declaró estos diez kasiṇas como las causas para los cuatro y cinco jhanas del reino de la forma (rūpāvacara).

เอวํ ตานิ จ เตสญฺจ,ภาวนานยมิมํ วิทิตฺวาน;

เตสฺเวว อยํ ภิยฺโย,ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา.

Conociendo estos diez kasiṇas y este método de meditación de la manera descrita, se debe conocer además esta explicación miscelánea sobre estos mismos kasiṇas.

ปกิณฺณกกถา

Explicación miscelánea

๑๐๐. อิเมสุ หิ ปถวีกสิณวเสน เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทิภาโว, อากาเส วา อุทเก วา ปถวึ นิมฺมินิตฺวา ปทสา คมนํ, ฐานนิสชฺชาทิกปฺปนํ วา, ปริตฺตอปฺปมาณนเยน อภิภายตนปฏิลาโภติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

100. Ciertamente, a través del kasiṇa de tierra, se logran beneficios tales como: ser uno y convertirse en muchos, caminar sobre el agua o en el aire tras crear tierra, realizar posturas como estar de pie o sentado en ellos, y la obtención de las bases de maestría (abhibhāyatana) mediante los métodos de lo limitado y lo imnensurable.

อาโปกสิณวเสน ปถวิยํ อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนํ, อุทกวุฏฺฐิสมุปฺปาทนํ, นทีสมุทฺทาทินิมฺมานํ, ปถวีปพฺพตปาสาทาทีนํ กมฺปนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa de agua, se logran: emerger y sumergirse en la tierra, producir lluvia, crear ríos y océanos, y hacer temblar la tierra, las montañas y los palacios.

เตโชกสิณวเสน ธูมายนา, ปชฺชลนา, องฺคารวุฏฺฐิสมุปฺปาทนํ, เตชสา เตโชปริยาทานํ, ยเทว โส อิจฺฉติ ตสฺส ฑหนสมตฺถตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปทสฺสนตฺถาย อาโลกกรณํ, ปรินิพฺพานสมเย เตโชธาตุยา สรีรชฺฌาปนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa de fuego, se logran: la emisión de humo y llamas, la producción de una lluvia de carbones ardientes, consumir el calor ajeno con el propio calor, la capacidad de quemar solo lo que se desea, la creación de luz para ver formas con el ojo divino (dibba-cakkhu), y la incineración del cuerpo con el elemento fuego en el momento del parinibbāna.

วาโยกสิณวเสน วายุคติคมนํ, วาตวุฏฺฐิสมุปฺปาทนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa de aire, se logran: desplazarse con la velocidad del aire y la producción de ráfagas de viento y tormentas.

นีลกสิณวเสน นีลรูปนิมฺมานํ, อนฺธการกรณํ, สุวณฺณทุพฺพณฺณนเยน อภิภายตนปฏิลาโภ, สุภวิโมกฺขาธิคโมติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa azul, se logran: la creación de formas azules, la producción de oscuridad, la obtención de las bases de maestría mediante el método de lo bello y lo no bello, y el logro de la liberación de lo bello (subhavimokkha).

ปีตกสิณวเสน ปีตกรูปนิมฺมานํ, สุวณฺณนฺติ อธิมุจฺจนา, วุตฺตนเยเนว อภิภายตนปฏิลาโภ, สุภวิโมกฺขาธิคโม จาติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa amarillo, se logran: la creación de formas amarillas, la resolución de que algo se convierta en oro, y de la misma manera mencionada, la obtención de las bases de maestría y el logro de la liberación de lo bello.

โลหิตกสิณวเสน โลหิตกรูปนิมฺมานํ, วุตฺตนเยเนว อภิภายตนปฏิลาโภ, สุภวิโมกฺขาธิคโมติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa rojo, se logran: la creación de formas rojas, y de la misma manera mencionada, la obtención de las bases de maestría y el logro de la liberación de lo bello.

โอทาตกสิณวเสน [Pg.171] โอทาตรูปนิมฺมานํ, ถินมิทฺธสฺส ทูรภาวกรณํ, อนฺธการวิธมนํ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปทสฺสนตฺถาย อาโลกกรณนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa blanco, se logran: la creación de formas blancas, el alejamiento de la pereza y el letargo (thinamiddha), la disipación de la oscuridad y la creación de luz para ver formas con el ojo divino.

อาโลกกสิณวเสน สปฺปภารูปนิมฺมานํ, ถินมิทฺธสฺส ทูรภาวกรณํ, อนฺธการวิธมนํ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปทสฺสนตฺถํ อาโลกกรณนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa de luz, se logran: la creación de formas radiantes, el alejamiento de la pereza y el letargo, la disipación de la oscuridad y la creación de luz para ver formas con el ojo divino.

อากาสกสิณวเสน ปฏิจฺฉนฺนานํ วิวฏกรณํ, อนฺโตปถวีปพฺพตาทีสุปิ อากาสํ นิมฺมินิตฺวา อิริยาปถกปฺปนํ, ติโรกุฑฺฑาทีสุ อสชฺชมานคมนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ.

A través del kasiṇa de espacio, se logran: la revelación de objetos ocultos, la creación de espacio dentro de la tierra o montañas para realizar posturas, y el desplazarse sin obstáculos a través de paredes y muros.

สพฺพาเนว อุทฺธํ อโธ ติริยํ อทฺวยํ อปฺปมาณนฺติ อิมํ ปเภทํ ลภนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ. อุทฺธมโธติริยํ อทฺวยมปฺปมาณ’’นฺติอาทิ.

Todos los diez kasiṇas adquieren estas distinciones: hacia arriba, hacia abajo, a los lados, no dual e imnensurable. Pues se ha dicho: 'Uno percibe el kasiṇa de tierra: hacia arriba, hacia abajo, a los lados, no dual e imnensurable', etc.

ตตฺถ อุทฺธนฺติ อุปริคคนตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐาภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลมิว สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตํ. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน วา การเณน เอวํ ปสาเรติ. อาโลกมิว ทิพฺพจกฺขุนา รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ อุทฺธมโธติริยนฺติ. อทฺวยนฺติ อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ, น อญฺญํ, เอวเมว ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ, นตฺถิ ตสฺส อญฺโญ กสิณสมฺเภโทติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ. น อยมสฺส อาทิ อิทํ มชฺฌนฺติ ปมาณํ คณฺหาตีติ.

Allí, 'hacia arriba' significa orientado hacia la bóveda celeste superior. 'Hacia abajo' significa orientado hacia la superficie terrestre inferior. 'Transversalmente' significa delimitado por todas partes como la circunferencia de un campo. Pues un practicante expande el kasiṇa solo hacia arriba, otro solo hacia abajo, y otro por todas partes. Por tal o cual motivo, lo extiende de esa manera, así como aquel que desea ver formas con el ojo divino extiende la luz. Por eso se ha dicho: 'hacia arriba, hacia abajo, transversalmente'. Esta expresión 'sin dualidad' se dice para mostrar que un [kasiṇa] no se convierte en otro. Pues así como para alguien que se ha sumergido en el agua hay solo agua en todas las direcciones y nada más, del mismo modo el kasiṇa de tierra es solo kasiṇa de tierra; no hay mezcla de este con otro kasiṇa. Este mismo método se aplica en todas partes. 'Inconmensurable' se dice en virtud de la falta de límite en su difusión. Pues al difundirlo con la mente, el yogui lo difunde en su totalidad. No toma una medida pensando: 'este es su principio, este es su centro'.

๑๐๑. เย จ เต สตฺตา กมฺมาวรเณน วา สมนฺนาคตา กิเลสาวรเณน วา สมนฺนาคตา วิปากาวรเณน วา สมนฺนาคตา อสทฺธา อจฺฉนฺทิกา ทุปฺปญฺญา อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ วุตฺตา, เตสเมกสฺสาเปกกสิเณปิ ภาวนา น อิชฺฌติ. ตตฺถ กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตาติ อานนฺตริยกมฺมสมงฺคิโน. กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตาติ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกา เจว อุภโตพฺยญฺชนกปณฺฑกา จ. วิปากาวรเณน สมนฺนาคตาติ อเหตุกทฺวิเหตุกปฏิสนฺธิกา. อสทฺธาติ พุทฺธาทีสุ สทฺธาวิรหิตา. อจฺฉนฺทิกาติ อปจฺจนีกปฏิปทายํ ฉนฺทวิรหิตา[Pg.172]. ทุปฺปญฺญาติ โลกิยโลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐิยา วิรหิตา. อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามสงฺขาตํ สมฺมตฺตสงฺขาตญฺจ อริยมคฺคํ โอกฺกมิตุํ อภพฺพาติ อตฺโถ. น เกวลญฺจ กสิเณเยว, อญฺเญสุปิ กมฺมฏฺฐาเนสุ เอเตสเมกสฺสปิ ภาวนา น อิชฺฌติ. ตสฺมา วิคตวิปากาวรเณนปิ กุลปุตฺเตน กมฺมาวรณญฺจ กิเลสาวรณญฺจ อารกา ปริวชฺเชตฺวา สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยาทีหิ สทฺธญฺจ ฉนฺทญฺจ ปญฺญญฺจ วฑฺเฒตฺวา กมฺมฏฺฐานานุโยเค โยโค กรณีโยติ.

101. Y respecto a aquellos seres de quienes se dice que están poseídos por obstáculos de karma, o por obstáculos de defilementos, o por obstáculos de resultados, que carecen de fe, carecen de deseo [de practicar] y de sabiduría, y son incapaces de entrar en la vía de la rectitud en las cosas buenas; para ninguno de ellos se perfecciona la meditación, ni siquiera en un solo kasiṇa. Allí, 'poseídos por obstáculos de karma' se refiere a quienes han cometido los cinco crímenes de consecuencia inmediata. 'Poseídos por obstáculos de defilementos' se refiere a quienes tienen visiones erróneas fijas, así como a los hermafroditas y eunucos. 'Poseídos por obstáculos de resultados' se refiere a quienes tienen un renacimiento sin causas o con solo dos causas. 'Carentes de fe' son aquellos que carecen de fe en el Buda y los demás. 'Carentes de deseo' son aquellos que carecen del deseo por la práctica de la visión cabal que concuerda con las verdades. 'Carentes de sabiduría' son aquellos que carecen de la visión correcta mundana y supramundana. 'Incapaces de entrar en la vía de la rectitud en las cosas buenas' significa que son incapaces de alcanzar el noble sendero, llamado rectitud y vía segura entre las cosas buenas. Y no solo en el kasiṇa, sino que para ninguno de estos seres se perfecciona la meditación en ningún otro objeto de meditación. Por lo tanto, el hombre de buena familia que esté libre del obstáculo de los resultados, habiendo evitado lejos el obstáculo del karma y el de los defilementos, debe desarrollar la fe, el deseo y la sabiduría mediante la escucha del buen Dhamma y el servicio a los hombres de bien, y debe aplicarse con diligencia en el ejercicio de la meditación.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Visuddhimagga compuesto para el deleite de las personas de bien,

สมาธิภาวนาธิกาเร

en la sección sobre el desarrollo de la concentración,

เสสกสิณนิทฺเทโส นาม

la llamada 'Exposición de los Kasiṇas Restantes'

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

es el quinto capítulo.

๖. อสุภกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส

6. 6. Exposición del objeto de meditación de lo impuro (Asubhakammaṭṭhānaniddesa)

อุทฺธุมาตกาทิปทตฺถวณฺณนา

Explicación del significado de los términos 'hinchado' y otros

๑๐๒. กสิณานนฺตรมุทฺทิฏฺเฐสุ [Pg.173] ปน อุทฺธุมาตกํ, วินีลกํ, วิปุพฺพกํ, วิจฺฉิทฺทกํ, วิกฺขายิตกํ, วิกฺขิตฺตกํ, หตวิกฺขิตฺตกํ, โลหิตกํ, ปุฬวกํ, อฏฺฐิกนฺติ ทสสุ อวิญฺญาณกาสุเภสุ ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถานุกฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน อุทฺธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ, อุทฺธุมาตเมว อุทฺธุมาตกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อุทฺธุมาตนฺติ อุทฺธุมาตกํ. ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ.

102. Respecto a los diez tipos de impureza inanimada mencionados inmediatamente después de los kasiṇas, a saber: el hinchado, el lívido, el purulento, el seccionado, el devorado, el disperso, el mutilado y disperso, el sangriento, el infestado de gusanos y el esquelético; se llama 'hinchado' porque, tras el cese de la vida, se infla gradualmente por el estado de hinchazón ascendente como un saco de cuero lleno de aire. 'Hinchado' es lo mismo que 'hinchado-ka'. O bien, se llama 'hinchado-ka' porque es un cadáver hinchado despreciable debido a su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto de tal naturaleza.

วินีลํ วุจฺจติ วิปริภินฺนนีลวณฺณํ, วินีลเมว วินีลกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. มํสุสฺสทฏฺฐาเนสุ รตฺตวณฺณสฺส ปุพฺพสนฺนิจยฏฺฐาเนสุ เสตวณฺณสฺส เยภุยฺเยน จ นีลวณฺณสฺส นีลฏฺฐาเน นีลสาฏกปารุตสฺเสว ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

Se llama 'lívido' a aquello que tiene un color negruzco y azulado alterado; 'lívido' es lo mismo que 'lívido-ka'. O bien, se llama 'lívido-ka' porque es un cadáver lívido despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto que tiene color rojo en las partes carnosas, color blanco en las partes donde se acumula el pus, y generalmente es de color negruzco y azulado, como si estuviera envuelto en una tela azul en las partes oscuras.

ปริภินฺนฏฺฐาเนสุ วิสฺสนฺทมานํ ปุพฺพํ วิปุพฺพํ, วิปุพฺพเมว วิปุพฺพกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิปุพฺพนฺติ วิปุพฺพกํ. ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

Lo que supura pus en las partes desgarradas se llama 'purulento'; 'purulento' es lo mismo que 'purulento-ka'. O bien, se llama 'purulento-ka' porque es un cadáver purulento despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto de tal naturaleza.

วิจฺฉิทฺทํ วุจฺจติ ทฺวิธา ฉินฺทเนน อปธาริตํ, วิจฺฉิทฺทเมว วิจฺฉิทฺทกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิจฺฉิทฺทนฺติ วิจฺฉิทฺทกํ. เวมชฺเฌ ฉินฺนสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

Se llama 'seccionado' a lo que ha sido abierto y separado al ser cortado en dos partes; 'seccionado' es lo mismo que 'seccionado-ka'. O bien, se llama 'seccionado-ka' porque es un cadáver seccionado despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto cortado por la mitad.

อิโต จ เอตฺโต จ วิวิธากาเรน โสณสิงฺคาลาทีหิ ขาทิตนฺติ วิกฺขายิตํ, วิกฺขายิตเมว วิกฺขายิตกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิกฺขายิตนฺติ วิกฺขายิตกํ. ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

Lo que ha sido mordido de diversas formas por perros, chacales, etc., aquí y allá, se llama 'devorado'; 'devorado' es lo mismo que 'devorado-ka'. O bien, se llama 'devorado-ka' porque es un cadáver devorado despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto de tal naturaleza.

วิวิธํ ขิตฺตํ วิกฺขิตฺตํ, วิกฺขิตฺตเมว วิกฺขิตฺตกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิกฺขิตฺตนฺติ วิกฺขิตฺตกํ. อญฺเญน หตฺถํ อญฺเญน ปาทํ อญฺเญน สีสนฺติ เอวํ ตโต ตโต ขิตฺตสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

Lo que ha sido arrojado de diversas maneras se llama 'disperso'; 'disperso' es lo mismo que 'disperso-ka'. O bien, se llama 'disperso-ka' porque es un cadáver disperso despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto que ha sido arrojado aquí y allá, con una mano en un lugar, un pie en otro y la cabeza en otro.

หตญฺจ ตํ ปุริมนเยเนว วิกฺขิตฺตกญฺจาติ หตวิกฺขิตฺตกํ. กากปทากาเรน องฺคปจฺจงฺเคสุ สตฺเถน หนิตฺวา วุตฺตนเยน วิกฺขิตฺตสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

Aquel que ha sido mutilado y además disperso según el método anterior es el 'mutilado y disperso'. Este es el nombre para un cuerpo muerto que ha sido herido en sus miembros y partes con un arma al estilo de una pata de cuervo, y luego dispersado según el método mencionado.

โลหิตํ [Pg.174] กิรติ วิกฺขิปติ อิโต จิโต จ ปคฺฆรตีติ โลหิตกํ. ปคฺฆริตโลหิตมกฺขิตสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

Se llama 'sangriento' porque esparce, arroja y derrama sangre por todas partes. Este es el nombre para un cuerpo muerto que está untado y manchado por la sangre que de él fluye.

ปุฬวา วุจฺจนฺติ กิมโย, ปุฬเว กิรตีติ ปุฬวกํ. กิมิปริปุณฺณสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ.

A los gusanos se les llama 'puḷava'; aquel que esparce gusanos es 'infestado de gusanos'. Este es el nombre para un cuerpo muerto que está lleno de gusanos.

อฏฺฐิเยว อฏฺฐิกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อฏฺฐีติ อฏฺฐิกํ. อฏฺฐิสงฺขลิกายปิ เอกฏฺฐิกสฺสเปตมธิวจนํ. อิมานิ จ ปน อุทฺธุมาตกาทีนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนนิมิตฺตานมฺปิ นิมิตฺเตสุ ปฏิลทฺธชฺฌานานมฺเปตาเนว นามานิ.

El hueso mismo es 'esquelético'. O bien, se llama 'esquelético' porque es un hueso despreciable debido a su carácter repulsivo. Este es el nombre tanto para una cadena de huesos como para un solo hueso. Además, estos nombres como 'hinchado' y los demás se aplican tanto a los signos [nimitta] que surgen basados en estos cuerpos, como a los jhānas obtenidos en dichos signos.

อุทฺธุมาตกกมฺมฏฺฐานํ

El objeto de meditación de lo hinchado

๑๐๓. ตตฺถ อุทฺธุมาตกสรีเร อุทฺธุมาตกนิมิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อุทฺธุมาตกสงฺขาตํ ฌานํ ภาเวตุกาเมน โยคินา ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว วุตฺตปฺปการํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ. เตนสฺส กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺเตน อสุภนิมิตฺตตฺถาย คมนวิธานํ, สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณํ, เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห, คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณนฺติ เอวํ อปฺปนาวิธานปริโยสานํ สพฺพํ กเถตพฺพํ. เตนาปิ สพฺพํ สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ เสนาสนํ อุปคนฺตฺวา อุทฺธุมาตกนิมิตฺตํ ปริเยสนฺเตน วิหาตพฺพํ.

103. En relación con esto, el yogui que desea desarrollar el jhana conocido como 'lo hinchado', habiendo producido el signo de lo hinchado en un cadáver hinchado, debe acercarse a un maestro con las cualidades descritas anteriormente, siguiendo el mismo método explicado en el kasina de tierra, para aprender el tema de meditación. Al enseñarle el tema de meditación, dicho maestro debe explicarle todo el procedimiento hasta la conclusión con la absorción (appanā), a saber: el modo de ir para captar el signo de la impureza, la observación de las marcas en los alrededores, la captación del signo de once maneras y la reflexión sobre el camino de ida y vuelta. El yogui, por su parte, habiendo aprendido todo correctamente, debe retirarse a una morada con las características mencionadas anteriormente y permanecer allí buscando el signo de lo hinchado.

๑๐๔. เอวํ วิหรนฺเตน จ อสุกสฺมึ นาม คามทฺวาเร วา อฏวิมุเข วา ปนฺเถ วา ปพฺพตปาเท วา รุกฺขมูเล วา สุสาเน วา อุทฺธุมาตกสรีรํ นิกฺขิตฺตนฺติ กเถนฺตานํ วจนํ สุตฺวาปิ น ตาวเทว อติตฺเถน ปกฺขนฺทนฺเตน วิย คนฺตพฺพํ. กสฺมา? อสุภํ หิ นาเมตํ วาฬมิคาธิฏฺฐิตมฺปิ อมนุสฺสาธิฏฺฐิตมฺปิ โหติ. ตตฺรสฺส ชีวิตนฺตราโยปิ สิยา. คมนมคฺโค วา ปเนตฺถ คามทฺวาเรน วา นหานติตฺเถน วา เกทารโกฏิยา วา โหติ. ตตฺถ วิสภาครูปํ อาปาถมาคจฺฉติ, ตเทว วา สรีรํ วิสภาคํ โหติ. ปุริสสฺส หิ อิตฺถิสรีรํ อิตฺถิยา จ ปุริสสรีรํ วิสภาคํ, ตเทตํ อธุนามตํ สุภโตปิ อุปฏฺฐาติ, เตนสฺส พฺรหฺมจริยนฺตราโยปิ สิยา. สเจ ปน ‘‘นยิทํ มาทิสสฺส ภาริย’’นฺติ อตฺตานํ ตกฺกยติ, เอวํ ตกฺกยมาเนน คนฺตพฺพํ.

104. Para el yogui que vive de esta manera, aun si escucha decir a otros: 'En tal puerta de aldea, o en tal entrada del bosque, o en tal camino, o al pie de tal montaña, o bajo tal árbol, o en tal cementerio ha sido arrojado un cadáver hinchado', no debe dirigirse allí de inmediato, como quien se lanza apresuradamente a un río por un lugar que no es un muelle. ¿Por qué? Porque tal objeto impuro (asubha) puede estar ocupado por animales salvajes o por seres no humanos (espíritus); allí podría haber peligro para la vida de dicho yogui. Además, el camino hacia donde está el cadáver puede pasar por una puerta de aldea, un lugar de baño o el borde de un campo de cultivo; en tales lugares, una forma de género opuesto (visabhāgarūpa) podría entrar en su campo visual, o el cadáver mismo podría ser de género opuesto. Para un hombre, el cuerpo de una mujer es un objeto discordante (visabhāga), y para una mujer lo es el cuerpo de un hombre; si este objeto discordante ha muerto recientemente y aún no ha alcanzado el estado de hinchazón, puede parecer incluso hermoso (subha). Debido a esa percepción de belleza, podría haber peligro para la vida de celibato (brahmacariya) del yogui. Sin embargo, si reflexiona sobre sí mismo diciendo: 'Esto no es una carga difícil para alguien como yo', entonces, reflexionando de tal modo sobre su capacidad de autocontrol, debe ir.

๑๐๕. คจฺฉนฺเตน [Pg.175] จ สงฺฆตฺเถรสฺส วา อญฺญตรสฺส วา อภิญฺญาตสฺส ภิกฺขุโน กเถตฺวา คนฺตพฺพํ. กสฺมา? สเจ หิสฺส สุสาเน อมนุสฺสสีหพฺยคฺฆาทีนํ รูปสทฺทาทิอนิฏฺฐารมฺมณาภิภูตสฺส องฺคปจฺจงฺคานิ วา ปเวเธนฺติ, ภุตฺตํ วา น ปริสณฺฐาติ, อญฺโญ วา อาพาโธ โหติ. อถสฺส โส วิหาเร ปตฺตจีวรํ สุรกฺขิตํ กริสฺสติ. ทหเร วา สามเณเร วา ปหิณิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ปฏิชคฺคิสฺสติ. อปิจ สุสานํ นาม นิราสงฺกฏฺฐานนฺติ มญฺญมานา กตกมฺมาปิ อกตกมฺมาปิ โจรา สโมสรนฺติ. เต มนุสฺเสหิ อนุพทฺธา ภิกฺขุสฺส สมีเป ภณฺฑกํ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปลายนฺติ. มนุสฺสา ‘‘สโหฑฺฒํ โจรํ อทฺทสามา’’ติ ภิกฺขุํ คเหตฺวา วิเหเฐนฺติ. อถสฺส โส ‘‘มา อิมํ วิเหฐยิตฺถ, มมายํ กเถตฺวา อิมินา นาม กมฺเมน คโต’’ติ เต มนุสฺเส สญฺญาเปตฺวา โสตฺถิภาวํ กริสฺสติ. อยํ อานิสํโส กเถตฺวา คมเน. ตสฺมา วุตฺตปฺปการสฺส ภิกฺขุโน กเถตฺวา อสุภนิมิตฺตทสฺสเน สญฺชาตาภิลาเสน ยถานาม ขตฺติโย อภิเสกฏฺฐานํ, ยชมาโน ยญฺญสาลํ, อธโน วา ปน นิธิฏฺฐานํ ปีติโสมนสฺสชาโต คจฺฉติ, เอวํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐกถาสุ วุตฺเตน วิธินา คนฺตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ –

105. Al ir, el yogui debe informar al Saṅghatthera (monje anciano de la comunidad) o a otro monje reconocido antes de partir. ¿Por qué? Porque si en el cementerio sus extremidades tiemblan al ser abrumado por objetos desagradables como seres no humanos, leones o tigres, o si la comida ingerida no se asienta bien y vomita, o si surge cualquier otra enfermedad, aquel monje informado cuidará bien de su cuenco y mantos en el monasterio, o enviará a monjes jóvenes o novicios para asistir a ese monje enfermo. Además, los ladrones, pensando que el cementerio es un lugar libre de sospechas, se reúnen allí, tanto los que ya han cometido crímenes como los que planean hacerlo. Si estos ladrones son perseguidos por los dueños de lo robado o por la autoridad, pueden huir arrojando el botín cerca del monje; entonces las personas, pensando: 'Hemos encontrado al ladrón junto con el botín', podrían arrestar y maltratar al monje. En tal caso, aquel monje anciano aclarará la situación a la gente diciendo: 'No maltraten a este monje; él me informó y fue con tal propósito de meditación', asegurando así su bienestar. Este es el beneficio de informar antes de partir. Por lo tanto, informando a un monje de las características mencionadas, con un deseo ferviente de ver el signo de lo impuro (asubhanimitta), debe ir con alegría y regocijo, tal como un rey va al lugar de su consagración, un celebrante a la sala de sacrificio, o un hombre pobre al lugar donde hay un tesoro oculto; generando tal alegría, debe ir siguiendo el método descrito en los Comentarios. Pues así se ha dicho:

‘‘อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา อสมฺมุฏฺฐาย อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน คตาคตมคฺคํ ปจฺจเวกฺขมาโน. ยสฺมึ ปเทเส อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ นิกฺขิตฺตํ โหติ, ตสฺมึ ปเทเส ปาสาณํ วา วมฺมิกํ วา รุกฺขํ วา คจฺฉํ วา ลตํ วา สนิมิตฺตํ กโรติ, สารมฺมณํ กโรติ. สนิมิตฺตํ กตฺวา สารมฺมณํ กตฺวา อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ สภาวภาวโต อุปลกฺเขติ, วณฺณโตปิ ลิงฺคโตปิ สณฺฐานโตปิ ทิสโตปิ โอกาสโตปิ ปริจฺเฉทโตปิ สนฺธิโต วิวรโต นินฺนโต ถลโต สมนฺตโต. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กโรติ, สูปธาริตํ อุปธาเรติ, สุววตฺถิตํ ววตฺถเปติ. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา [Pg.176] อสมฺมุฏฺฐาย อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน คตาคตมคฺคํ ปจฺจเวกฺขมาโน. โส จงฺกมนฺโตปิ ตพฺภาคิยญฺเญว จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ. นิสีทนฺโตปิ ตพฺภาคิยญฺเญว อาสนํ ปญฺญเปติ.

“Aquel que aprehende el signo de lo impuro de un cadáver hinchado, va solo y sin compañía, con la atención establecida y sin confusión, con los sentidos dirigidos hacia adentro y la mente no distraída hacia el exterior, observando atentamente el camino de ida y vuelta. En el lugar donde se encuentra el cadáver hinchado, toma como referencia una piedra, un hormiguero, un árbol, un arbusto o una enredadera, vinculándolos con el signo y convirtiéndolos en soporte del objeto. Tras haberlos vinculado y convertido en soporte, distingue el signo de lo impuro del cadáver hinchado según su naturaleza esencial: por color, por sexo, por forma, por dirección, por ubicación, por delimitación, por sus coyunturas, sus aberturas, sus partes bajas, sus partes altas y por todo su alrededor. Él aprehende bien ese signo, lo reflexiona correctamente y lo define con precisión. Tras haberlo aprehendido, reflexionado y definido bien, regresa solo y sin compañía, con la atención establecida y sin confusión, con los sentidos hacia adentro y la mente no distraída, observando el camino de ida y vuelta. Al caminar en meditación, se determina a realizar solo una caminata acorde a ese objeto; al sentarse, prepara su asiento de manera acorde al mismo.”

‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา กิมตฺถิยา กิมานิสํสาติ? สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา อสมฺโมหตฺถา อสมฺโมหานิสํสา. เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห กิมตฺถิโย กิมานิสํโสติ? เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห อุปนิพนฺธนตฺโถ อุปนิพนฺธนานิสํโส. คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา กิมตฺถิยา กิมานิสํสาติ? คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถา วีถิสมฺปฏิปาทนานิสํสา.

“¿Cuál es el propósito y el beneficio de distinguir las señales alrededor del objeto? Distinguir las señales alrededor tiene el propósito y el beneficio de evitar la confusión. ¿Cuál es el propósito y el beneficio de captar el signo de once maneras? Captar el signo de once maneras tiene el propósito y el beneficio de vincular firmemente la mente al objeto. ¿Cuál es el propósito y el beneficio de observar el camino de ida y vuelta? Observar el camino de ida y vuelta tiene el propósito y el beneficio de asegurar la correcta progresión de la práctica meditativa.”

‘‘โส อานิสํสทสฺสาวี รตนสญฺญี หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาโน ตสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ ‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’ติ. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺสาธิคตํ โหติ รูปาวจรํ ปฐมํ ฌานํ ทิพฺโพ จ วิหาโร ภาวนามยญฺจ ปุญฺญกิริยวตฺถุ’’นฺติ.

“Viendo tales beneficios y percibiendo el objeto como una joya preciosa, estableciendo un profundo respeto y apreciándolo con devoción, vincula su mente a ese objeto pensando: ‘Ciertamente, mediante esta práctica, me liberaré de la vejez y de la muerte’. Él, alejándose de los placeres sensuales... alcanza y mora en el primer jhāna. Así, ha obtenido el primer jhāna de la esfera de la forma (rūpāvacara), una morada divina (dibbo vihāro) y una base de mérito basada en el desarrollo mental (bhāvanāmaya-puññakiriyavatthu).”

๑๐๖. ตสฺมา โย จิตฺตสญฺญตฺตตฺถาย สิวถิกทสฺสนํ คจฺฉติ, โส ฆณฺฑึ ปหริตฺวา คณํ สนฺนิปาเตตฺวาปิ คจฺฉตุ. กมฺมฏฺฐานสีเสน ปน คจฺฉนฺเตน เอกเกน อทุติเยน มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวา ตํ มนสิกโรนฺเตเนว สุสาเน โสณาทิปริสฺสยวิโนทนตฺถํ กตฺตรทณฺฑํ วา ยฏฺฐึ วา คเหตฺวา, สูปฏฺฐิต ภาวสมฺปาทเนน อสมฺมุฏฺฐํ สตึ กตฺวา, มนจฺฉฏฺฐานญฺจ อินฺทฺริยานํ อนฺโตคตภาวสมฺปาทนโต อพหิคตมเนน หุตฺวา คนฺตพฺพํ.

106. Por lo tanto, aquel que va a observar un cementerio con el fin de entrenar y sensibilizar su propia mente, que vaya incluso tocando una campana y reuniendo a un grupo de personas. Sin embargo, aquel que va con el propósito principal de la meditación (kammaṭṭhāna), debe ir solo y sin compañía, sin abandonar su tema de meditación original (mūlakammaṭṭhāna), reflexionando únicamente en él; portando un bastón o una vara para ahuyentar peligros como perros en el cementerio; estableciendo una atención plena y constante, y asegurando que los sentidos, con la mente como el sexto, se mantengan dirigidos hacia el interior, con la mente no dispersa hacia el exterior.

วิหารโต นิกฺขมนฺเตเนว อสุกทิสาย อสุกทฺวาเรน นิกฺขนฺโตมฺหีติ ทฺวารํ สลฺลกฺเขตพฺพํ. ตโต เยน มคฺเคน คจฺฉติ, โส มคฺโค ววตฺถเปตพฺโพ, อยํ มคฺโค ปาจินทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, ปจฺฉิมอุตฺตรทกฺขิณทิสาภิมุโข วา วิทิสาภิมุโขวาติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน วามโต คจฺฉติ, อิมสฺมึ ฐาเน ทกฺขิณโต, อิมสฺมึ จสฺส ฐาเน ปาสาโณ[Pg.177], อิมสฺมึ วมฺมิโก, อิมสฺมึ รุกฺโข, อิมสฺมึ คจฺโฉ, อิมสฺมึ ลตาติ. เอวํ คมนมคฺคํ ววตฺถเปนฺเตน นิมิตฺตฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ. โน จ โข ปฏิวาตํ. ปฏิวาตํ คจฺฉนฺตสฺส หิ กุณปคนฺโธ ฆานํ ปหริตฺวา มตฺถลุงฺคํ วา สงฺโขเภยฺย, อาหารํ วา ฉฑฺฑาเปยฺย, วิปฺปฏิสารํ วา ชเนยฺย ‘‘อีทิสํ นาม กุณปฏฺฐานํ อาคโตมฺหี’’ติ. ตสฺมา ปฏิวาตํ วชฺเชตฺวา อนุวาตํ คนฺตพฺพํ. สเจ อนุวาตมคฺเคน น สกฺกา โหติ คนฺตุํ, อนฺตรา ปพฺพโต วา ปปาโต วา ปาสาโณ วา วติ วา กณฺฏกฏฺฐานํ วา อุทกํ วา จิกฺขลฺลํ วา โหติ, จีวรกณฺเณน นาสํ ปิทหิตฺวา คนฺตพฺพํ. อิทมสฺส คมนวตฺตํ.

Al salir del monasterio, uno debe notar la puerta diciendo: «He salido por tal puerta en tal dirección». Después de eso, se debe delimitar el camino por el que se transita: «Este camino se dirige hacia el este», o «hacia el oeste, el norte o el sur», o «hacia una dirección intermedia». Además: «En este lugar el camino va hacia la izquierda, en este hacia la derecha; en este lugar hay una roca, en este un termitero, en este un árbol, en este un arbusto, en este una enredadera». Quien así delimita el camino de ida debe dirigirse al lugar del signo del cadáver. Pero no debe ir contra el viento. Pues, para quien camina contra el viento, el olor del cadáver golpea la nariz y podría perturbar el cerebro o provocar el vómito de la comida, o generar remordimiento pensando: «He venido a parar a un lugar tan putrefacto». Por tanto, evitando ir contra el viento, se debe ir a favor de este. Si no es posible ir por el camino a favor del viento porque en medio hay una montaña, un precipicio, una roca, una valla, un lugar espinoso, agua o lodo, se debe ir cubriendo la nariz con el borde del manto. Este es su deber respecto al trayecto.

๑๐๗. เอวํ คเตน ปน น ตาว อสุภนิมิตฺตํ โอโลเกตพฺพํ. ทิสา ววตฺถเปตพฺพา. เอกสฺมึ หิ ทิสาภาเค ฐิตสฺส อารมฺมณญฺจ น วิภูตํ หุตฺวา ขายติ, จิตฺตญฺจ น กมฺมนิยํ โหติ. ตสฺมา ตํ วชฺเชตฺวา ยตฺถ ฐิตสฺส อารมฺมณญฺจ วิภูตํ หุตฺวา ขายติ, จิตฺตญฺจ กมฺมนิยํ โหติ, ตตฺถ ฐาตพฺพํ. ปฏิวาตานุวาตญฺจ ปหาตพฺพํ. ปฏิวาเต ฐิตสฺส หิ กุณปคนฺเธน อุพฺพาฬฺหสฺส จิตฺตํ วิธาวติ. อนุวาเต ฐิตสฺส สเจ ตตฺถ อธิวตฺถา อมนุสฺสา โหนฺติ, เต กุชฺฌิตฺวา อนตฺถํ กโรนฺติ. ตสฺมา อีสกํ อุกฺกมฺม นาติอนุวาเต ฐาตพฺพํ. เอวํ ติฏฺฐมาเนนาปิ นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน นานุปาทํ นานุสีสํ ฐาตพฺพํ. อติทูเร ฐิตสฺส หิ อารมฺมณํ อวิภูตํ โหติ. อจฺจาสนฺเน ภยมุปฺปชฺชติ. อนุปาทํ วา อนุสีสํ วา ฐิตสฺส สพฺพํ อสุภํ สมํ น ปญฺญายติ. ตสฺมา นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน โอโลเกนฺตสฺส ผาสุกฏฺฐาเน สรีรเวมชฺฌภาเค ฐาตพฺพํ.

107. Una vez llegado, sin embargo, todavía no se debe observar el signo de lo impuro. Se deben delimitar las direcciones donde situarse. Pues, para quien se ubica en una dirección determinada, el objeto no se manifiesta claramente y la mente no se vuelve apta para la meditación. Por tanto, evitando tal lugar, uno debe situarse donde el objeto se manifieste claramente y la mente sea apta para el trabajo mental. También se debe evitar estar directamente a favor o en contra del viento. Para quien está contra el viento, la mente se dispersa perturbada por el olor del cadáver. Para quien está a favor del viento, si hay seres no humanos habitando allí, podrían enojarse y causar daño. Por tanto, apartándose un poco, uno debe situarse en un lugar que no esté excesivamente a favor del viento. Al situarse de este modo, no debe estar ni muy lejos ni muy cerca, ni hacia los pies ni hacia la cabeza. Para quien está muy lejos, el objeto resulta poco claro. Para quien está muy cerca, surge el temor. Para quien está hacia los pies o hacia la cabeza, la totalidad de lo impuro no se percibe de manera uniforme. Por tanto, uno debe situarse ni muy lejos ni muy cerca, en un lugar cómodo para la observación, frente a la parte media del cuerpo.

๑๐๘. เอวํ ฐิเตน ‘‘ตสฺมึ ปเทเส ปาสาณํ วา…เป… ลตํ วา สนิมิตฺตํ กโรตี’’ติ เอวํ วุตฺตานิ สมนฺตา นิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตพฺพานิ. ตตฺริทํ อุปลกฺขณวิธานํ, สเจ ตสฺส นิมิตฺตสฺส สมนฺตา จกฺขุปเถ ปาสาโณ โหติ, โส ‘‘อยํ ปาสาโณ อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา ตมฺโพ วา กาโฬ วา เสโต วา ทีโฆ วา ปริมณฺฑโล วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ ปาสาโณ อิทํ อสุภนิมิตฺตํ, อิทํ อสุภนิมิตฺตํ อยํ ปาสาโณ’’ติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ วมฺมิโก โหติ, โสปิ ‘‘อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก [Pg.178] วา มหนฺโต วา ตมฺโพ วา กาโฬ วา เสโต วา ทีโฆ วา ปริมณฺฑโล วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ วมฺมิโก อิทํ อสุภนิมิตฺต’’นฺติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ รุกฺโข โหติ, โสปิ ‘‘อสฺสตฺโถ วา นิคฺโรโธ วา กจฺฉโก วา กปีตโน วา อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา ตมฺโพ วา กาโฬ วา เสโต วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ รุกฺโข อิทํ อสุภนิมิตฺต’’นฺติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ คจฺโฉ โหติ, โสปิ ‘‘สินฺทิวา กรมนฺโท วา กณวีโร วา กุรณฺฑโก วา อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ คจฺโฉ อิทํ อสุภนิมิตฺต’’นฺติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ ลตา โหติ, สาปิ ‘‘ลาพุ วา กุมฺภณฺฑี วา สามา วา กาฬวลฺลิ วา ปูติลตา วา’’ติ ววตฺถเปตพฺพา. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ ลตา อิทํ อสุภนิมิตฺตํ, อิทํ อสุภนิมิตฺตํ อยํ ลตา’’ติ สลฺลกฺเขตพฺพํ.

108. Estando así situado, uno debe notar los signos circundantes que se describieron como: «En ese lugar, se establece un signo con una roca... o una enredadera». Este es el método de observación: si alrededor de ese signo, en el campo de visión, hay una roca, debe delimitarse así: «Esta roca es alta o baja, pequeña o grande, rojiza, negra o blanca, larga o redonda». Luego se debe notar: «En este lugar está la roca, esto es el signo de lo impuro; esto es el signo de lo impuro, esta es la roca». Si hay un termitero, también debe delimitarse: «Es alto o bajo, pequeño o grande, rojizo, negro o blanco, largo o redondo». Luego se nota: «En este lugar está el termitero, esto es el signo de lo impuro». Si hay un árbol, se delimita: «Es un asvattha, un nigrodha, un kacchaka o un kapītana; es alto o bajo, pequeño o grande, rojizo, negro o blanco». Luego se nota: «En este lugar está el árbol, esto es el signo de lo impuro». Si hay un arbusto, también se delimita: «Es un sindivā, un karamando, un kaṇavīra o un kuraṇḍako; es alto o bajo, pequeño o grande». Luego se nota: «En este lugar está el arbusto, esto es el signo de lo impuro». Si hay una enredadera, se delimita: «Es una lábu, una kumbhaṇḍī, una sāmā, una kāḷavalli o una pūtilatā». Luego se nota: «En este lugar está la enredadera, esto es el signo de lo impuro; esto es el signo de lo impuro, esta es la enredadera».

๑๐๙. ยํ ปน วุตฺตํ สนิมิตฺตํ กโรติ สารมฺมณํ กโรตีติ, ตํ อิเธว อนฺโตคธํ. ปุนปฺปุนํ ววตฺถเปนฺโต หิ สนิมิตฺตํ กโรติ นาม. อยํ ปาสาโณ อิทํ อสุภนิมิตฺตํ, อิทํ อสุภนิมิตฺตํ อยํ ปาสาโณติ เอวํ ทฺเว ทฺเว สมาเสตฺวา สมาเสตฺวา ววตฺถเปนฺโต สารมฺมณํ กโรติ นาม.

109. En cuanto a lo que se dijo: «lo convierte en un signo» (sanimittaṃ karoti) y «lo convierte en un objeto» (sārammaṇaṃ karoti), esto queda incluido en este mismo proceso. Pues, al delimitarlo repetidamente, se dice que «lo convierte en un signo». Al asociar de dos en dos, como: «esta roca, esto es el signo de lo impuro; esto es el signo de lo impuro, esta es la roca», y delimitarlo de esta manera, se dice que «lo convierte en un objeto».

เอวํ สนิมิตฺตํ สารมฺมณญฺจ กตฺวา ปน สภาวภาวโต ววตฺถเปตีติ วุตฺตตฺตา ยฺวาสฺส สภาวภาโว อนญฺญสาธารโณ อตฺตนิโย อุทฺธุมาตกภาโว, เตน มนสิกาตพฺพํ. วณิตํ อุทฺธุมาตกนฺติ เอวํ สภาเวน สรเสน ววตฺถเปตพฺพนฺติ อตฺโถ.

Habiéndolo convertido así en un signo y en un objeto, puesto que se ha dicho que «lo delimita por su naturaleza intrínseca» (sabhāvabhāvato), uno debe reflexionar sobre su naturaleza intrínseca, que no es compartida con otros y le es propia: el estado de hinchazón (uddhumātaka). El sentido es que debe ser delimitado por su propia esencia característica, pensando: «Es un cadáver hinchado y repulsivo».

๑๑๐. เอวํ ววตฺถเปตฺวา วณฺณโตปิ ลิงฺคโตปิ สณฺฐานโตปิ ทิสโตปิ โอกาสโตปิ ปริจฺเฉทโตปีติ ฉพฺพิเธน นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ. กถํ? เตน หิ โยคินา อิทํ สรีรํ กาฬสฺส วา โอทาตสฺส วา มงฺคุรจฺฉวิโน วาติ วณฺณโต ววตฺถเปตพฺพํ. ลิงฺคโต ปน อิตฺถิลิงฺคํ วา ปุริสลิงฺคํ วาติ อววตฺถเปตฺวา ปฐมวเย วา มชฺฌิมวเย วา ปจฺฉิมวเย วา ฐิตสฺส อิทํ สรีรนฺติ ววตฺถเปตพฺพํ. สณฺฐานโต อุทฺธุมาตกสฺส [Pg.179] สณฺฐานวเสเนว อิทมสฺส สีสสณฺฐานํ, อิทํ คีวาสณฺฐานํ, อิทํ หตฺถสณฺฐานํ, อิทํ อุทรสณฺฐานํ, อิทํ นาภิสณฺฐานํ, อิทํ กฏิสณฺฐานํ, อิทํ อูรุสณฺฐานํ, อิทํ ชงฺฆาสณฺฐานํ, อิทํ ปาทสณฺฐานนฺติ ววตฺถเปตพฺพํ. ทิสโต ปน อิมสฺมึ สรีเร ทฺเว ทิสา นาภิยา อโธ เหฏฺฐิมทิสา อุทฺธํ อุปริมทิสาติ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ อิมิสฺสา ทิสาย ฐิโต อสุภนิมิตฺตํ อิมิสฺสาติ ววตฺถเปตพฺพํ. โอกาสโต ปน อิมสฺมึ นาม โอกาเส หตฺถา, อิมสฺมึ ปาทา, อิมสฺมึ สีสํ, อิมสฺมึ มชฺฌิมกาโย ฐิโตติ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ อิมสฺมึ โอกาเส ฐิโต อสุภนิมิตฺตํ อิมสฺมินฺติ ววตฺถเปตพฺพํ. ปริจฺเฉทโต อิทํ สรีรํ อโธ ปาทตเลน อุปริ เกสมตฺถเกน ติริยํ ตเจน ปริจฺฉินฺนํ, ยถาปริจฺฉินฺเน จ ฐาเน ทฺวตฺตึสกุณปภริตเมวาติ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อยมสฺส หตฺถปริจฺเฉโท, อยํ ปาทปริจฺเฉโท, อยํ สีสปริจฺเฉโท, อยํ มชฺฌิมกายปริจฺเฉโทติ ววตฺถเปตพฺพํ. ยตฺตกํ วา ปน ฐานํ คณฺหติ, ตตฺตกเมว อิทํ อีทิสํ อุทฺธุมาตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ. ปุริสสฺส ปน อิตฺถิสรีรํ อิตฺถิยา วา ปุริสสรีรํ น วฏฺฏติ. วิสภาเค สรีเร อารมฺมณํ น อุปฏฺฐาติ, วิปฺผนฺทนสฺเสว ปจฺจโย โหติ. ‘‘อุคฺฆาฏิตาปิ หิ อิตฺถี ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๕๕) มชฺฌิมฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา สภาคสรีเรเยว เอวํ ฉพฺพิเธน นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ.

110. Habiendo definido así [el objeto], el signo debe ser tomado de seis maneras: por el color, por la marca, por la forma, por la dirección, por la ubicación y por la delimitación. ¿Cómo? Por ese yogui, este cuerpo debe ser definido por el color de la siguiente manera: 'Este es el cuerpo de una persona de piel oscura', o 'de piel clara', o 'de piel cobriza'. Respecto a la marca, sin definir si es 'marca femenina' o 'marca masculina', debe definirse como: 'Este cuerpo pertenece a alguien que estaba en la primera etapa de la vida', o 'en la etapa media', o 'en la última etapa'. Por la forma, de acuerdo con la hinchazón del cadáver hinchado: 'Esta es la forma de su cabeza', 'esta es la forma del cuello', 'esta es la forma de los brazos', 'esta es la forma del vientre', 'esta es la forma del ombligo', 'esta es la forma de la cadera', 'esta es la forma de los muslos', 'esta es la forma de las pantorrillas', 'esta es la forma de los pies'; así debe ser definido. Por la dirección, en este cuerpo hay dos direcciones: desde el ombligo hacia abajo es la dirección inferior, y hacia arriba es la dirección superior; así debe ser definido. O bien: 'Yo estoy en esta dirección, el signo de lo impuro está en aquella dirección'. Por la ubicación: 'En este lugar están las manos', 'en este las piernas', 'en este la cabeza', 'en este el tronco'; así debe ser definido. O bien: 'Yo estoy en este lugar, el signo de lo impuro está en aquel lugar'. Por la delimitación: 'Este cuerpo está limitado por abajo por las plantas de los pies, por arriba por las puntas de los cabellos, y lateralmente por la piel; y dentro de ese espacio delimitado está lleno de los treinta y dos componentes impuros'; así debe ser definido. O bien: 'Esta es la delimitación de las manos', 'esta es la de las piernas', 'esta es la de la cabeza', 'esta es la del tronco'; así debe ser definido. O bien, debe delimitarse simplemente la parte que se percibe: 'Esta parte es así de hinchada'. Sin embargo, para un hombre no es adecuado meditar sobre un cuerpo femenino, ni para una mujer sobre un cuerpo masculino. En un cuerpo de sexo opuesto, el objeto [de asco] no se manifiesta con claridad, sino que se convierte en causa de agitación [sensual]. Pues se dice en el Comentario Medio: 'Incluso una mujer diseccionada permanece cautivando la mente del hombre'. Por lo tanto, el signo debe ser tomado de estas seis maneras solo en un cuerpo del mismo sexo.

๑๑๑. โย ปน ปุริมพุทฺธานํ สนฺติเก อาเสวิตกมฺมฏฺฐาโน ปริหตธุตงฺโค ปริมทฺทิตมหาภูโต ปริคฺคหิตสงฺขาโร ววตฺถาปิตนามรูโป อุคฺฆาฏิตสตฺตสญฺโญ กตสมณธมฺโม วาสิตวาสโน ภาวิตภาวโน สพีโช ญาณุตฺตโร อปฺปกิเลโส กุลปุตฺโต, ตสฺส โอโลกิโตโลกิตฏฺฐาเนเยว ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. โน เจ เอวํ อุปฏฺฐาติ, อเถวํ ฉพฺพิเธน นิมิตฺตํ คณฺหโต อุปฏฺฐาติ. ยสฺส ปน เอวมฺปิ น อุปฏฺฐาติ, เตน สนฺธิโต วิวรโต นินฺนโต ถลโต สมนฺตโตติ ปุนปิ ปญฺจวิเธน นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ.

111. Sin embargo, para aquel hijo de buena familia que ha practicado el tema de meditación ante Budas anteriores, que ha observado las prácticas ascéticas, que ha analizado los grandes elementos, que ha comprendido las formaciones, que ha definido la mente y la materia, que ha descartado la percepción de un ser, que ha realizado los deberes de un monje, que posee tendencias impregnadas [por la virtud], que ha desarrollado la meditación, que posee las semillas [del mérito], cuya sabiduría es superior y cuyas impurezas son escasas; para él, el signo de contraparte se manifiesta en cualquier lugar que mire. Si no se manifiesta de ese modo, se manifiesta al tomar el signo por las seis maneras mencionadas. Para aquel a quien aun así no se le manifiesta, el signo debe ser tomado nuevamente por cinco maneras: por las coyunturas, por las aberturas, por las concavidades, por las eminencias y por la totalidad.

๑๑๒. ตตฺถ สนฺธิโตติ อสีติสตสนฺธิโต. อุทฺธุมาตเก ปน กถํ อสีติสตสนฺธโย ววตฺถเปสฺสติ. ตสฺมาเนน ตโย ทกฺขิณหตฺถสนฺธี, ตโย วามหตฺถสนฺธี, ตโย ทกฺขิณปาทสนฺธี, ตโย วามปาทสนฺธี[Pg.180], เอโก คีวสนฺธิ, เอโก กฏิสนฺธีติ เอวํ จุทฺทสมหาสนฺธิวเสน สนฺธิโต ววตฺถเปตพฺพํ. วิวรโตติ วิวรํ นาม หตฺถนฺตรํ ปาทนฺตรํ อุทรนฺตรํ กณฺณนฺตรนฺติ เอวํ วิวรโต ววตฺถเปตพฺพํ. อกฺขีนมฺปิ นิมฺมีลิตภาโว วา อุมฺมีลิตภาโว วา มุขสฺส จ ปิหิตภาโว วา วิวฏภาโว วา ววตฺถเปตพฺโพ. นินฺนโตติ ยํ สรีเร นินฺนฏฺฐานํ อกฺขิกูโป วา อนฺโตมุขํ วา คลวาฏโก วา, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ นินฺเน ฐิโต สรีรํ อุนฺนเตติ ววตฺถเปตพฺพํ. ถลโตติ ยํ สรีเร อุนฺนตฏฺฐานํ ชณฺณุกํ วา อุโร วา นลาฏํ วา, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ ถเล ฐิโต สรีรํ นินฺเนติ ววตฺถเปตพฺพํ. สมนฺตโตติ สพฺพํ สรีรํ สมนฺตโต ววตฺถเปตพฺพํ. สกลสรีเร ญาณํ จาเรตฺวา ยํ ฐานํ วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตตฺถ ‘‘อุทฺธุมาตกํ อุทฺธุมาตก’’นฺติ จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. สเจ เอวมฺปิ น อุปฏฺฐาติ, อุทรปริโยสานํ อติเรกํ อุทฺธุมาตกํ โหติ, ตตฺถ ‘‘อุทฺธุมาตกํ อุทฺธุมาตก’’นฺติ จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ.

112. Allí, 'por las coyunturas' se refiere a las ciento ochenta coyunturas. Pero en un cadáver hinchado, ¿cómo se podrían definir las ciento ochenta coyunturas? Por lo tanto, deben definirse por las catorce grandes coyunturas: las tres coyunturas del brazo derecho, las tres del brazo izquierdo, las tres de la pierna derecha, las tres de la pierna izquierda, la coyuntura del cuello y la coyuntura de la cadera. 'Por las aberturas' significa el espacio entre los brazos, el espacio entre las piernas, el espacio del vientre, el espacio de los oídos; así debe definirse por las aberturas. También debe definirse si los ojos están cerrados o abiertos, y si la boca está cerrada o abierta. 'Por las concavidades' se refiere a cualquier lugar hundido en el cuerpo, como las cuencas de los ojos, el interior de la boca o la cavidad de la garganta; eso debe definirse. O bien: 'Yo estoy en un lugar bajo, el cuerpo está en un lugar elevado'. 'Por las eminencias' se refiere a cualquier lugar elevado en el cuerpo, como las rodillas, el pecho o la frente; eso debe definirse. O bien: 'Yo estoy en un lugar elevado, el cuerpo está en un lugar bajo'. 'Por la totalidad' significa que se debe definir todo el cuerpo por completo. Tras recorrer todo el cuerpo con el conocimiento, dondequiera que el estado de hinchazón aparezca con claridad, allí debe fijarse la mente: 'Hinchado, hinchado'. Si aun así no aparece, el área del vientre suele estar excesivamente hinchada; allí debe fijarse la mente: 'Hinchado, hinchado'.

๑๑๓. อิทานิ ‘‘โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กโรตี’’ติอาทีสุ อยํ วินิจฺฉยกถา –

113. Ahora, respecto a frases como 'él toma ese signo correctamente', se presenta la siguiente exposición analítica:

เตน โยคินา ตสฺมึ สรีเร ยถาวุตฺตนิมิตฺตคฺคาหวเสน สุฏฺฐุ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา อาวชฺชิตพฺพํ. เอวํ ปุนปฺปุนํ กโรนฺเตน สาธุกํ อุปธาเรตพฺพญฺเจว ววตฺถเปตพฺพญฺจ. สรีรโต นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน ปเทเส ฐิเตน วา นิสินฺเนน วา จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. ‘‘อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูลํ อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูล’’นฺติ สตกฺขตฺตุํ สหสฺสกฺขตฺตุํ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกตพฺพํ, นิมฺมีเลตฺวา อาวชฺชิตพฺพํ. เอวํ ปุนปฺปุนํ กโรนฺตสฺส อุคฺคหนิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ โหติ. กทา สุคฺคหิตํ โหติ? ยทา อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตสฺส นิมฺมีเลตฺวา อาวชฺเชนฺตสฺส จ เอกสทิสํ หุตฺวา อาปาถมาคจฺฉติ, ตทา สุคฺคหิตํ นาม โหติ.

Ese yogui debe tomar el signo adecuadamente en ese cuerpo mediante la forma de captar el signo mencionada anteriormente. Debe reflexionar habiendo establecido firmemente la atención. Al hacerlo así repetidamente, debe tanto observarlo bien como definirlo. Estando de pie o sentado en un lugar ni muy lejos ni muy cerca del cuerpo, debe tomar el signo abriendo los ojos y mirando. Debe mirar abriendo los ojos y reflexionar cerrándolos cien o mil veces, pensando: 'Lo impuro hinchado, lo impuro hinchado'. Para quien lo hace así repetidamente, el signo de aprendizaje queda bien captado. ¿Cuándo queda bien captado? Cuando el objeto aparece de la misma manera tanto para quien mira con los ojos abiertos como para quien reflexiona con los ojos cerrados, entonces se dice que ha sido bien captado.

โส ตํ นิมิตฺตํ เอวํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา สเจ ตตฺเถว ภาวนาปริโยสานํ ปตฺตุํ น สกฺโกติ, อถาเนน อาคมนกาเล วุตฺตนเยเนว เอกเกน อทุติเยน ตเทว กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺเตน สูปฏฺฐิตํ สตึ กตฺวา อนฺโตคเตหิ [Pg.181] อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน อตฺตโน เสนาสนเมว คนฺตพฺพํ.

Habiendo captado así ese signo, habiéndolo observado bien y definido correctamente, si no puede alcanzar la culminación de la meditación allí mismo, entonces debe regresar a su propio alojamiento siguiendo el mismo método descrito para cuando vino: solo, sin compañía, manteniendo en la mente ese mismo tema de meditación, habiendo establecido firmemente la atención, con las facultades hacia adentro y con la mente no dispersa hacia afuera.

สุสานา นิกฺขมนฺเตเนว จ อาคมนมคฺโค ววตฺถเปตพฺโพ, เยน มคฺเคน นิกฺขนฺโตสฺมิ, อยํ มคฺโค ปาจีนทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, ปจฺฉิมอุตฺตรทกฺขิณทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, วิทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน วามโต คจฺฉติ, อิมสฺมึ ทกฺขิณโต, อิมสฺมึ จสฺส ฐาเน ปาสาโณ, อิมสฺมึ วมฺมิโก, อิมสฺมึ รุกฺโข, อิมสฺมึ คจฺโฉ, อิมสฺมึ ลตาติ เอวํ อาคมนมคฺคํ ววตฺถเปตฺวา อาคเตน จงฺกมนฺเตนาปิ ตพฺภาคิโยว จงฺกโม อธิฏฺฐาตพฺโพ, อสุภนิมิตฺตทิสาภิมุเข ภูมิปฺปเทเส จงฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. นิสีทนฺเตน อาสนมฺปิ ตพฺภาคิยเมว ปญฺญเปตพฺพํ. สเจ ปน ตสฺสํ ทิสายํ โสพฺโภ วา ปปาโต วา รุกฺโข วา วติ วา กลลํ วา โหติ, น สกฺกา ตํทิสาภิมุเข ภูมิปฺปเทเส จงฺกมิตุํ, อาสนมฺปิ อโนกาสตฺตา น สกฺกา ปญฺญเปตุํ. ตํ ทิสํ อนปโลเกนฺเตนาปิ โอกาสานุรูเป ฐาเน จงฺกมิตพฺพญฺเจว นิสีทิตพฺพญฺจ. จิตฺตํ ปน ตํทิสาภิมุขํเยว กาตพฺพํ.

Al salir del cementerio, se debe determinar con precisión el camino de regreso: "He salido por este camino; este camino se dirige hacia el este", o hacia el oeste, el norte o el sur. Asimismo, se debe notar: "En este punto el camino gira hacia la izquierda, en este hacia la derecha; en este lugar hay una roca, en este un montículo, en este un árbol, en este un arbusto, en este una enredadera". Habiendo delimitado así el camino de regreso, el yogui que ha vuelto debe, incluso al caminar en meditación (caṅkamanta), establecer un sendero que guarde relación con el objeto; es decir, debe caminar en un terreno que mire hacia la señal de lo impuro (asubhanimitta). Al sentarse, debe disponer su asiento también de modo que mire hacia dicha señal. Sin embargo, si en esa dirección hubiera un foso, un precipicio, un árbol, una cerca o lodo, y no fuera posible caminar en el terreno que mira hacia la señal ni colocar el asiento por falta de espacio, se puede caminar o sentarse en un lugar apropiado sin mirar en esa dirección, pero la mente debe mantenerse dirigida precisamente hacia la señal de lo impuro.

๑๑๔. อิทานิ ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา กิมตฺถิยา’’ติอาทิปญฺหานํ ‘‘อสมฺโมหตฺถา’’ติอาทิวิสฺสชฺชเน อยํ อธิปฺปาโย. ยสฺส หิ อเวลายํ อุทฺธุมาตกนิมิตฺตฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณํ กตฺวา นิมิตฺตคฺคหณตฺถํ จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตสฺเสว ตํ มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา ฐิตํ วิย อชฺโฌตฺถรมานํ วิย อนุพนฺธมานํ วิย จ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, โส ตํ พีภจฺฉํ เภรวารมฺมณํ ทิสฺวา วิกฺขิตฺตจิตฺโต อุมฺมตฺตโก วิย โหติ, ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ ปาปุณาติ. ปาฬิยํ หิ วิภตฺตอฏฺฐตึสารมฺมเณสุ อญฺญํ เอวรูปํ เภรวารมฺมณํ นาม นตฺถิ. อิมสฺมึ หิ กมฺมฏฺฐาเน ฌานวิพฺภนฺตโก นาม โหติ. กสฺมา? อติเภรวตฺตา กมฺมฏฺฐานสฺส. ตสฺมา เตน โยคินา สนฺถมฺเภตฺวา สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา อนุพนฺธนกํ นาม นตฺถิ. สเจ หิ โส ‘‘เอตสฺส สมีเป ฐิโต ปาสาโณ วา ลตา วา อาคจฺเฉยฺย, สรีรมฺปิ อาคจฺเฉยฺย. ยถา ปน โส ปาสาโณ วา ลตา วา นาคจฺฉติ, เอวํ สรีรมฺปิ นาคจฺฉติ. อยํ ปน ตุยฺหํ อุปฏฺฐานากาโร สญฺญโช สญฺญาสมฺภโว, กมฺมฏฺฐานํ [Pg.182] เต อชฺช อุปฏฺฐิตํ, มา ภายิ ภิกฺขู’’ติ ตาสํ วิโนเทตฺวา หาสํ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺมึ นิมิตฺเต จิตฺตํ สญฺจราเปตพฺพํ. เอวํ วิเสสมธิคจฺฉติ. อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา อสมฺโมหตฺถา’’ติ.

114. Ahora, con respecto a preguntas como "¿Para qué sirve observar los signos circundantes?", la respuesta "Para evitar la confusión" (asammohatthā) tiene el siguiente significado: si un yogui acude al lugar de la señal del cadáver hinchado (uddhumātaka) en un momento inadecuado y, tras observar los signos a su alrededor, abre los ojos para captar la señal, el cadáver podría aparecérsele como si se levantara y quedara de pie, como si se abalanzara sobre él o como si lo persiguiera. Al ver ese objeto espantoso y horrendo, su mente podría trastornarse hasta volverse como un loco, experimentando terror, parálisis y erizamiento del vello. En efecto, entre los treinta y ocho objetos de meditación detallados en el Canon, no hay otro objeto tan pavoroso como este. En este tema de meditación es posible que alguien pierda el juicio (jhānavibbhantako) debido a la naturaleza extremadamente aterradora del objeto. Por tanto, el yogui debe recobrar la compostura, establecer firmemente la atención y considerar que un cadáver no puede levantarse ni perseguir a nadie. Debe reflexionar: "Si esa roca o esa enredadera situadas cerca de él se movieran hacia aquí, entonces el cuerpo también podría hacerlo. Pero así como la roca o la enredadera no se mueven, tampoco lo hace el cuerpo. Esta apariencia que percibes surge de la percepción (saññajo), tiene su origen en la percepción. ¡Monje, no temas! Hoy se te ha manifestado el objeto de meditación". De este modo, disipando el miedo y generando alegría, debe enfocar su mente en esa señal. Así alcanzará la distinción. A esto se refiere el dicho: "Observar los signos alrededor es para evitar la confusión".

เอกาทสวิเธน ปน นิมิตฺตคฺคาหํ สมฺปาเทนฺโต กมฺมฏฺฐานํ อุปนิพนฺธติ. ตสฺส หิ จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลกนปจฺจยา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ มานสํ จาเรนฺตสฺส ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ มานสํ จาเรนฺโต อปฺปนํ ปาปุณาติ. อปฺปนายํ ฐตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต อรหตฺตํ สจฺฉิกโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห อุปนิพนฺธนตฺโถ’’ติ.

Además, al completar la captación de la señal de las once maneras, se vincula el objeto de meditación. Pues, gracias al acto de abrir los ojos y observar, surge la señal de aprendizaje (uggahanimitta). Al cultivar la mente en esa señal de aprendizaje, surge la señal contraparte (paṭibhāganimitta). Al enfocar la mente en la señal contraparte, el yogui alcanza la absorción (appanā). Estableciéndose en esa absorción y desarrollando la visión cabal (vipassanā), realiza el estado de Arahat (arahatta). Por ello se dice: "La captación de la señal de las once maneras tiene el propósito de vincular el objeto".

๑๑๕. คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถาติ เอตฺถ ปน ยา คตมคฺคสฺส จ อาคตมคฺคสฺส จ ปจฺจเวกฺขณา วุตฺตา, สา กมฺมฏฺฐานวีถิยา สมฺปฏิปาทนตฺถาติ อตฺโถ. สเจ หิ อิมํ ภิกฺขุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตํ อนฺตรามคฺเค เกจิ อชฺช, ภนฺเต, กติมีติ ทิวสํ วา ปุจฺฉนฺติ, ปญฺหํ วา ปุจฺฉนฺติ, ปฏิสนฺถารํ วา กโรนฺติ, อหํ กมฺมฏฺฐานิโกติ ตุณฺหีภูเตน คนฺตุํ น วฏฺฏติ. ทิวโส กเถตพฺโพ, ปญฺโห วิสฺสชฺเชตพฺโพ. สเจ น ชานาติ, น ชานามีติ วตฺตพฺพํ. ธมฺมิโก ปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพ. ตสฺเสวํ กโรนฺตสฺส อุคฺคหิตํ ตรุณนิมิตฺตํ นสฺสติ. ตสฺมึ นสฺสนฺเตปิ ทิวสํ ปุฏฺเฐน กเถตพฺพเมว. ปญฺหํ อชานนฺเตน น ชานามีติ วตฺตพฺพํ. ชานนฺเตน เอกเทเสน กเถตุมฺปิ วฏฺฏติ, ปฏิสนฺถาโรปิ กาตพฺโพ. อาคนฺตุกํ ปน ภิกฺขุํ ทิสฺวา อาคนฺตุกปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพว. อวเสสานิปิ เจติยงฺคณวตฺตโพธิยงฺคณวตฺตอุโปสถาคารวตฺตโภชนสาลาชนฺตาฆรอาจริยุปชฺฌายอาคนฺตุกคมิกวตฺตาทีนิ สพฺพานิ ขนฺธกวตฺตานิ ปูเรตพฺพาเนว. ตสฺส ตานิ ปูเรนฺตสฺสาปิ ตํ ตรุณนิมิตฺตํ นสฺสติ, ปุน คนฺตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ คนฺตุกามสฺสาปิ อมนุสฺเสหิ วา วาฬมิเคหิ วา อธิฏฺฐิตตฺตา สุสานมฺปิ คนฺตุํ น สกฺกา โหติ, นิมิตฺตํ วา อนฺตรธายติ. อุทฺธุมาตกํ หิ เอกเมว วา ทฺเว วา ทิวเส ฐตฺวา วินีลกาทิภาวํ คจฺฉติ. สพฺพกมฺมฏฺฐาเนสุ เอเตน สมํ ทุลฺลภํ กมฺมฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา เอวํ นฏฺเฐ นิมิตฺเต เตน ภิกฺขุนา รตฺติฏฺฐาเน วา ทิวาฐาเน วา นิสีทิตฺวา อหํ อิมินา นาม ทฺวาเรน วิหารา นิกฺขมิตฺวา อสุกทิสาภิมุขํ มคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา อสุกสฺมึ [Pg.183] นาม ฐาเน วามํ คณฺหิ, อสุกสฺมึ ทกฺขิณํ. ตสฺส อสุกสฺมึ ฐาเน ปาสาโณ, อสุกสฺมึ วมฺมิกรุกฺขคจฺฉลตานมญฺญตรํ. โสหํ เตน มคฺเคน คนฺตฺวา อสุกสฺมึ นาม ฐาเน อสุภํ อทฺทสํ. ตตฺถ อสุกทิสาภิมุโข ฐตฺวา เอวญฺเจวญฺจ สมนฺตา นิมิตฺตานิ สลฺลกฺเขตฺวา เอวํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อสุกทิสาย สุสานโต นิกฺขมิตฺวา เอวรูเปน นาม มคฺเคน อิทญฺจิทญฺจ กโรนฺโต อาคนฺตฺวา อิธ นิสินฺโนติ เอวํ ยาว ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺนฏฺฐานํ, ตาว คตาคตมคฺโค ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ. ตสฺเสวํ ปจฺจเวกฺขโต ตํ นิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ, ปุรโต นิกฺขิตฺตํ วิย อุปฏฺฐาติ. กมฺมฏฺฐานํ ปุริมากาเรเนว วีถึ ปฏิปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถา’’ติ.

115. En cuanto a la frase 'la reflexión sobre el camino de ida y vuelta tiene como propósito el restablecimiento del proceso', el significado es que la reflexión mencionada sobre el camino recorrido de ida y el camino de regreso sirve para restablecer adecuadamente el proceso de la meditación (kammaṭṭhāna). En efecto, si mientras este monje regresa tras haber tomado el objeto de meditación, alguien en el camino le pregunta: 'Señor, ¿qué día es hoy?', o le hace una pregunta, o le saluda, no es apropiado que siga caminando en silencio pensando: 'Soy un meditador'. Debe decir el día y responder a la pregunta. Si no lo sabe, debe decir: 'No lo sé'. Debe realizar un saludo apropiado. Mientras hace esto, el signo de aprendizaje (uggahanimitta) inicial que había captado puede desaparecer. Aunque desaparezca, si se le pregunta el día, debe decirlo. El que no sabe la respuesta a una pregunta debe decir 'no lo sé'; el que la sabe, es apropiado que la responda aunque sea en parte; y también debe realizar el saludo. Al ver a un monje visitante, debe cumplirse con los deberes de hospitalidad (āgantukapaṭisanthāro). Todos los demás deberes de los tratados (khandhakavattāni), como los deberes en el patio de la estupa, el patio del árbol Bodhi, la sala del Uposatha, el comedor, el baño, los deberes hacia el maestro y el preceptor, y los deberes para con los visitantes y los que parten, deben cumplirse sin falta. Aun si mientras los cumple, ese signo inicial se pierde, y aunque desee volver al cementerio pensando 'volveré y captaré el signo de nuevo', puede que no sea posible ir debido a la presencia de seres no humanos o bestias feroces, o puede que el signo haya desaparecido. Pues un cadáver hinchado (uddhumātaka) permanece así solo uno o dos días antes de pasar al estado de descolorido (vinīlaka), etc. Entre todos los temas de meditación, no hay ninguno tan difícil de obtener como este. Por lo tanto, si el signo se pierde de esta manera, ese monje debe sentarse en su lugar de descanso nocturno o diurno y reflexionar: 'Salí del monasterio por tal puerta, me dirigí hacia tal dirección, en tal lugar tomé el camino de la izquierda, en tal otro el de la derecha; en tal punto del camino hay una roca, en tal otro un termitero, un árbol, un arbusto o una enredadera. Yo, yendo por ese camino, vi el cadáver en tal lugar. Allí, situado frente a tal dirección, noté los signos circundantes de tal y tal manera, y capté así el signo de lo repulsivo; saliendo del cementerio hacia tal dirección, regresé por tal camino haciendo esto y aquello, y me senté aquí'. Debe reflexionar sobre el camino de ida y vuelta de esta manera, hasta el punto donde se sentó con las piernas cruzadas. Mientras reflexiona así, el signo se le hace evidente, apareciendo como si estuviera colocado frente a él. El tema de meditación se restablece en el proceso de la misma manera que antes. Por eso se dijo: 'la reflexión sobre el camino de ida y vuelta tiene como propósito el restablecimiento del proceso'.

๑๑๖. อิทานิ อานิสํสทสฺสาวี รตนสญฺญี หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาโน ตสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อุปนิพนฺธตีติ เอตฺถ อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูเล มานสํ จาเรตฺวา ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’’ติ เอวํ อานิสํสทสฺสาวินา ภวิตพฺพํ.

116. Ahora, respecto a la frase 'viendo los beneficios, percibiendo el objeto como un tesoro, mostrando respeto y apreciándolo, vincula la mente a ese objeto': aquel que, habiendo dirigido su mente hacia lo repulsivo del cadáver hinchado, produce el jhana y desarrolla la visión cabal (vipassana) que tiene al jhana como causa próxima, debe ser alguien que vea los beneficios pensando: 'Ciertamente, mediante esta práctica me liberaré de la vejez y la muerte'.

ยถา ปน ทุคฺคโต ปุริโส มหคฺฆํ มณิรตนํ ลภิตฺวา ทุลฺลภํ วต เม ลทฺธนฺติ ตสฺมึ รตนสญฺญี หุตฺวา คารวํ ชเนตฺวา วิปุเลน เปเมน สมฺปิยายมาโน ตํ รกฺเขยฺย, เอวเมว ‘‘ทุลฺลภํ เม อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ลทฺธํ ทุคฺคตสฺส มหคฺฆมณิรตนสทิสํ. จตุธาตุกมฺมฏฺฐานิโก หิ อตฺตโน จตฺตาโร มหาภูเต ปริคฺคณฺหาติ, อานาปานกมฺมฏฺฐานิโก อตฺตโน นาสิกวาตํ ปริคฺคณฺหาติ, กสิณกมฺมฏฺฐานิโก กสิณํ กตฺวา ยถาสุขํ ภาเวติ, เอวํ อิตรานิ กมฺมฏฺฐานานิ สุลภานิ. ‘อิทํ ปน เอกเมว วา ทฺเว วา ทิวเส ติฏฺฐติ, ตโต ปรํ วินีลกาทิภาวํ ปาปุณาตี’ติ นตฺถิ อิโต ทุลฺลภตร’’นฺติ ตสฺมึ รตนสญฺญินา หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาเนน ตํ นิมิตฺตํ รกฺขิตพฺพํ. รตฺติฏฺฐาเน จ ทิวาฐาเน จ ‘‘อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูลํ อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูล’’นฺติ ตตฺถ ปุนปฺปุนํ จิตฺตํ อุปนิพนฺธิตพฺพํ. ปุนปฺปุนํ ตํ นิมิตฺตํ อาวชฺชิตพฺพํ, มนสิกาตพฺพํ. ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ.

Así como un hombre pobre que, habiendo obtenido una joya preciosa de gran valor, pensara: '¡Oh, he obtenido un tesoro difícil de conseguir!', y percibiéndola como una joya, generara respeto y la protegiera apreciándola con gran afecto; del mismo modo, uno debe considerar: 'He obtenido este tema de meditación que es difícil de conseguir, similar a una joya preciosa para un hombre pobre'. Pues quien medita sobre los cuatro elementos percibe sus propios cuatro grandes elementos; quien medita sobre la respiración percibe el aire de su propia nariz; quien medita sobre un kasina, lo crea y lo desarrolla a su gusto; así, los otros temas de meditación son fáciles de obtener. 'Pero este cadáver hinchado permanece solo uno o dos días, y después de eso llega al estado de descolorido, etc.; no hay nada más difícil de obtener que esto'. Al percibirlo así como un tesoro, mostrando respeto y apreciándolo, se debe proteger ese signo. Tanto en el lugar de descanso nocturno como en el diurno, uno debe vincular su mente repetidamente allí, pensando: 'repulsivo cadáver hinchado, repulsivo cadáver hinchado'. Debe reflexionar sobre ese signo una y otra vez y prestarle atención. Debe ser golpeado por el pensamiento, golpeado por la aplicación inicial (vitakka).

๑๑๗. ตสฺเสวํ กโรโต ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺริทํ นิมิตฺตทฺวยสฺส นานากรณํ, อุคฺคหนิมิตฺตํ วิรูปํ พีภจฺฉํ เภรวทสฺสนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ[Pg.184]. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา นิปนฺโน ถูลงฺคปจฺจงฺคปุริโส วิย. ตสฺส ปฏิภาคนิมิตฺตปฏิลาภสมกาลเมว พหิทฺธา กามานํ อมนสิการา วิกฺขมฺภนวเสน กามจฺฉนฺโท ปหียติ. อนุนยปฺปหาเนเนว จสฺส โลหิตปฺปหาเนน ปุพฺโพ วิย พฺยาปาโทปิ ปหียติ. ตถา อารทฺธวีริยตาย ถินมิทฺธํ, อวิปฺปฏิสารกรสนฺตธมฺมานุโยควเสน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, อธิคตวิเสสสฺส ปจฺจกฺขตาย ปฏิปตฺติเทสเก สตฺถริ ปฏิปตฺติยํ ปฏิปตฺติผเล จ วิจิกิจฺฉา ปหียตีติ ปญฺจ นีวรณานิ ปหียนฺติ. ตสฺมิญฺเญว จ นิมิตฺเต เจตโส อภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโก, นิมิตฺตานุมชฺชนกิจฺจํ สาธยมาโน วิจาโร, ปฏิลทฺธวิเสสาธิคมปจฺจยา ปีติ, ปีติมนสฺส ปสฺสทฺธิสมฺภวโต ปสฺสทฺธิ, ตนฺนิมิตฺตํ สุขํ, สุขิตสฺส จิตฺตสมาธิสมฺภวโต สุขนิมิตฺตา เอกคฺคตา จาติ ฌานงฺคานิ ปาตุภวนฺติ. เอวมสฺส ปฐมชฺฌานปฏิพิมฺพภูตํ อุปจารชฺฌานมฺปิ ตงฺขณญฺเญว นิพฺพตฺตติ. อิโต ปรํ ยาว ปฐมชฺฌานสฺส อปฺปนา เจว วสิปฺปตฺติ จ, ตาว สพฺพํ ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

117. A quien actúa así, se le manifiesta el signo reflejo (paṭibhāganimitta). Aquí radica la diferencia entre los dos signos: el signo de aprendizaje (uggahanimitta) se presenta como algo deforme, asqueroso y de apariencia aterradora; el signo reflejo, en cambio, aparece como un hombre de miembros robustos que yace tras haber comido a su antojo. En el mismo momento en que obtiene el signo reflejo, debido a la falta de atención hacia los deseos sensoriales externos, el deseo sensorial (kāmacchando) se abandona mediante la supresión. Al abandonar el apego, el odio (byāpāda) también se abandona, tal como desaparece el pus al desaparecer la sangre. Asimismo, debido a la energía persistente, desaparece la pereza y el letargo (thinamiddha); debido a la práctica de estados pacíficos que no producen remordimiento, desaparece la agitación y la preocupación (uddhaccakukkucca); y debido a la realización directa de la excelencia alcanzada, desaparece la duda (vicikicchā) respecto al Maestro que enseña la práctica, respecto a la práctica misma y respecto al fruto de la práctica; así se abandonan los cinco obstáculos (nīvaraṇāni). En ese mismo signo surgen los factores del jhana: la aplicación inicial (vitakka) con su característica de dirigir la mente hacia el objeto; el pensamiento sostenido (vicāra) que realiza la función de examinar repetidamente el signo; el arrebato (pīti) causado por el logro de la excelencia obtenida; la tranquilidad (passaddhi) que surge para quien tiene una mente con arrebato; la felicidad (sukha) causada por esa tranquilidad; y la unificación de la mente (ekaggatā) que tiene a la felicidad como causa. De este modo, en ese mismo instante surge también la concentración de acceso (upacārajjhāna), que es como un reflejo del primer jhana. De aquí en adelante, todo lo relativo a la absorción (appanā) del primer jhana y al dominio (vasippatti) debe entenderse de la misma manera que se describió en el kasina de tierra.

วินีลกาทิกมฺมฏฺฐานานิ

Temas de meditación sobre lo cárdeno y otros

๑๑๘. อิโต ปเรสุ ปน วินีลกาทีสุปิ ยํ ตํ ‘‘อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา’’ติอาทินา นเยน คมนํ อาทึ กตฺวา ลกฺขณํ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ‘‘วินีลกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต, วิปุพฺพกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต’’ติ เอวํ ตสฺส ตสฺส วเสน ตตฺถ ตตฺถ อุทฺธุมาตกปทมตฺตํ ปริวตฺเตตฺวา วุตฺตนเยเนว สวินิจฺฉยาธิปฺปายํ เวทิตพฺพํ.

118. En cuanto a las meditaciones sobre lo repulsivo (asubha) que siguen a esta, como el cadáver cárdeno (vinīlaka) y otros, todo lo que se ha dicho sobre el método para captar el signo —comenzando por el desplazamiento al cementerio según el modo: 'al captar el signo de lo repulsivo de un cadáver hinchado (uddhumātaka), uno va solo, sin compañía, con la atención establecida', etc.— debe entenderse con sus respectivas decisiones e intenciones en cada caso, en la meditación del cadáver cárdeno o del putrefacto, sustituyendo simplemente el término 'hinchado' (uddhumātaka) por el término correspondiente al cadáver específico según el método ya descrito.

อยํ ปน วิเสโส – วินีลเก ‘‘วินีลกปฏิกฺกูลํ วินีลกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตญฺเจตฺถ กพรกพรวณฺณํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน อุสฺสทวเสน อุปฏฺฐาติ.

Sin embargo, existe esta distinción: en el caso del cadáver cárdeno (vinīlaka), debe aplicarse la atención de la siguiente manera: 'lo repulsivo del cadáver cárdeno, lo repulsivo del cadáver cárdeno'. En esta meditación, el signo aprendido (uggahanimitta) aparece con una coloración abigarrada o manchada. En cambio, el signo de contraparte (paṭibhāganimitta) aparece según el color que predomine (entre el rojo, el blanco o el azulado).

วิปุพฺพเก ‘‘วิปุพฺพกปฏิกฺกูลํ วิปุพฺพกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ ปคฺฆรนฺตมิว อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ นิจฺจลํ สนฺนิสินฺนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

En el caso del cadáver putrefacto (vipubbaka), debe aplicarse la atención así: 'lo repulsivo del cadáver putrefacto, lo repulsivo del cadáver putrefacto'. Aquí, el signo aprendido aparece como si estuviera supurando o fluyendo. El signo de contraparte aparece inmóvil y estable.

วิจฺฉิทฺทกํ ยุทฺธมณฺฑเล วา โจราฏวิยํ วา สุสาเน วา ยตฺถ ราชาโน [Pg.185] โจเร ฉินฺทาเปนฺติ. อรญฺเญ วา ปน สีหพฺยคฺเฆหิ ฉินฺนปุริสฏฺฐาเน ลพฺภติ. ตสฺมา ตถารูปํ ฐานํ คนฺตฺวา สเจ นานาทิสายํ ปติตมฺปิ เอกาวชฺชเนน อาปาถมาคจฺฉติ อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ อาคจฺฉติ, สยํ หตฺเถน น ปรามสิตพฺพํ. ปรามสนฺโต หิ วิสฺสาสํ อาปชฺชติ. ตสฺมา อารามิเกน วา สมณุทฺเทเสน วา อญฺเญน วา เกนจิ เอกฏฺฐาเน กาเรตพฺพํ. อลภนฺเตน กตฺตรยฏฺฐิยา วา ทณฺฑเกน วา เอกงฺคุลนฺตรํ กตฺวา อุปนาเมตพฺพํ. เอวํ อุปนาเมตฺวา ‘‘วิจฺฉิทฺทกปฏิกฺกูลํ วิจฺฉิทฺทกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ มชฺเฌ ฉิทฺทํ วิย อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน ปริปุณฺณํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

El cadáver cortado en dos (vicchiddaka) puede encontrarse en un campo de batalla, en un bosque infestado de ladrones o en un cementerio donde los reyes hacen ejecutar a los delincuentes; también puede hallarse en la selva, en lugares donde hombres han sido despedazados por leones o tigres. Por lo tanto, habiendo ido a tal lugar, si las partes caídas en distintas direcciones aparecen en el campo visual mediante una sola reflexión, eso es bueno. Si no aparecen así, uno mismo no debe tocarlas con la mano, pues al tocarlas se cae en la familiaridad (y se pierde la sensación de asco). Por ello, se debe pedir a un trabajador del monasterio, a un novicio o a cualquier otra persona que las coloque en un solo lugar. Si no se encuentra a nadie, el monje mismo, usando su bastón de caminante o un palo, debe acercarlas dejando un espacio de un dedo entre ellas. Tras haberlas acercado así, debe aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver cortado en dos, lo repulsivo del cadáver cortado en dos'. Allí, el signo aprendido aparece como un cuerpo con un corte en el medio. El signo de contraparte, sin embargo, aparece completo (como si no estuviera cortado).

วิกฺขายิตเก วิกฺขายิตกปฏิกฺกูลํ วิกฺขายิตกปฏิกฺกูลนฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ ตหึ ตหึ ขายิตสทิสเมว อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปริปุณฺณํว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

En el caso del cadáver roído (vikkhāyitaka), debe aplicarse la atención: 'lo repulsivo del cadáver roído, lo repulsivo del cadáver roído'. Aquí, el signo aprendido aparece exactamente como el cadáver que ha sido mordido en diversos lugares (por perros, chacales, etc.). El signo de contraparte, no obstante, aparece como un cuerpo completo.

วิกฺขิตฺตกมฺปิ วิจฺฉิทฺทเก วุตฺตนเยเนว องฺคุลงฺคุลนฺตรํ กาเรตฺวา วา กตฺวา วา ‘‘วิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูลํ วิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ ปากฏนฺตรํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน ปริปุณฺณํว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

En el caso del cadáver desmembrado (vikkhittaka), siguiendo el mismo método descrito para el cortado en dos, ya sea pidiendo a alguien o haciéndolo uno mismo, se deben colocar las partes con un dedo de distancia y aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver desmembrado, lo repulsivo del cadáver desmembrado'. Aquí, el signo aprendido aparece con intervalos o espacios claros entre los miembros. El signo de contraparte aparece como una figura completa.

หตวิกฺขิตฺตกมฺปิ วิจฺฉิทฺทเก วุตฺตปฺปกาเรสุเยว ฐาเนสุ ลพฺภติ. ตสฺมา ตตฺถ คนฺตฺวา วุตฺตนเยเนว องฺคุลงฺคุลนฺตรํ กาเรตฺวา วา กตฺวา วา ‘‘หตวิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูลํ หตวิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ ปญฺญายมานํ ปหารมุขํ วิย โหติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปริปุณฺณเมว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

El cadáver mutilado y desmembrado (hatavikkhittaka) también se encuentra en los mismos tipos de lugares ya mencionados, como los campos de batalla. Por tanto, tras ir allí y siguiendo el método ya descrito, dejando un dedo de distancia entre las partes, se debe aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver mutilado y desmembrado, lo repulsivo del cadáver mutilado y desmembrado'. Aquí, el signo aprendido aparece como si tuviera marcas de golpes o heridas de armas claramente visibles. El signo de contraparte aparece como una figura completa.

โลหิตกํ ยุทฺธมณฺฑลาทีสุ ลทฺธปฺปหารานํ หตฺถปาทาทีสุ วา ฉินฺเนสุ ภินฺนคณฺฑปีฬกาทีนํ วา มุขโต ปคฺฆรมานกาเล ลพฺภติ. ตสฺมา ตํ ทิสฺวา ‘‘โลหิตกปฏิกฺกูลํ โลหิตกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ วาตปฺปหตา วิย รตฺตปฏากา จลมานาการํ อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน สนฺนิสินฺนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

El cadáver sangriento (lohitaka) se encuentra en campos de batalla y lugares similares, ya sea en las manos o pies cortados de quienes han recibido heridas de armas, o cuando la sangre fluye de abscesos, pústulas o llagas que han reventado. Por lo tanto, al ver tal cadáver, debe aplicarse la atención: 'lo repulsivo del cadáver sangriento, lo repulsivo del cadáver sangriento'. En este caso, el signo aprendido aparece con un aspecto oscilante, como una bandera roja agitada por el viento. El signo de contraparte, por el contrario, aparece en un estado de quietud.

ปุฬวกํ ทฺวีหตีหจฺจเยน กุณปสฺส นวหิ วณมุเขหิ กิมิราสิปคฺฆรณกาเล โหติ. อปิจ ตํ โสณสิงฺคาลมนุสฺสโคมหึสหตฺถิอสฺสอชคราทีนํ สรีรปฺปมาณเมว หุตฺวา สาลิภตฺตราสิ วิย ติฏฺฐติ[Pg.186]. เตสุ ยตฺถ กตฺถจิ ‘‘ปุฬวกปฏิกฺกูลํ ปุฬวกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถรสฺส หิ กาฬทีฆวาปิยา อนฺโต หตฺถิกุณเป นิมิตฺตํ อุปฏฺฐาสิ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ สาลิภตฺตปิณฺโฑ วิย สนฺนิสินฺนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

El cadáver infestado de gusanos (puḷavaka) se produce dos o tres días después de la muerte, cuando una masa de gusanos brota de las nueve aberturas de la herida del cadáver. Además, ese cadáver infestado de gusanos puede ser de un perro, chacal, ser humano, buey, búfalo, elefante, caballo o una pitón, y queda allí como un montón de arroz cocido. En cualquiera de ellos se debe aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver infestado de gusanos, lo repulsivo del cadáver infestado de gusanos'. De hecho, al venerable Cūḷapiṇḍapātika Tissa se le manifestó el signo en el cadáver de un elefante dentro del embalse de Kāḷadīghavāpi. En esta meditación, el signo aprendido aparece como si estuviera en movimiento (debido a los gusanos). El signo de contraparte aparece inmóvil, como una masa de arroz cocido.

อฏฺฐิกํ ‘‘เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ อฏฺฐิสงฺขลิกํ สมํสโลหิตํ นหารุสมฺพนฺธ’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๕๔) นเยน นานปฺปการโต วุตฺตํ. ตตฺถ ยตฺถ ตํ นิกฺขิตฺตํ โหติ, ตตฺถ ปุริมนเยเนว คนฺตฺวา สมนฺตา ปาสาณาทีนํ วเสน สนิมิตฺตํ สารมฺมณํ กตฺวา อิทํ อฏฺฐิกนฺติ สภาวภาวโต อุปลกฺเขตฺวา วณฺณาทิวเสน เอกาทสหากาเรหิ นิมิตฺตํ อุคฺคเหตพฺพํ.

La meditación sobre el esqueleto (aṭṭhika) ha sido descrita de diversas maneras en textos como el Mahāsatipaṭṭhāna Sutta: 'Como si viera un cuerpo arrojado en un cementerio, convertido en un conjunto de huesos con restos de carne y sangre, unidos por los tendones', etc. Dondequiera que dicho esqueleto esté depositado, uno debe ir allí según el método descrito anteriormente, marcar el lugar con señales como piedras en los alrededores para tener un objeto de meditación bien definido, y luego discernirlo como 'esto es un esqueleto' según su naturaleza repulsiva. Así, se debe captar el signo mediante los once modos, comenzando por el color.

๑๑๙. ตํ ปน วณฺณโต เสตนฺติ โอโลเกนฺตสฺส น อุปฏฺฐาติ, โอทาตกสิณสมฺเภโท โหติ. ตสฺมา อฏฺฐิกนฺติ ปฏิกฺกูลวเสเนว โอโลเกตพฺพํ. ลิงฺคนฺติ อิธ หตฺถาทีนํ นามํ. ตสฺมา หตฺถปาทสีสอุรพาหุกฏิอูรุชงฺฆานํ วเสน ลิงฺคโต ววตฺถเปตพฺพํ. ทีฆรสฺสวฏฺฏจตุรสฺสขุทฺทกมหนฺตวเสน ปน สณฺฐานโต ววตฺถเปตพฺพํ. ทิโสกาสา วุตฺตนยา เอว. ตสฺส ตสฺส อฏฺฐิโน ปริยนฺตวเสน ปริจฺเฉทโต ววตฺถเปตฺวา ยเทเวตฺถ ปากฏํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตํ คเหตฺวา อปฺปนา ปาปุณิตพฺพา. ตสฺส ตสฺส อฏฺฐิโน นินฺนฏฺฐานถลฏฺฐานวเสน ปน นินฺนโต จ ถลโต จ ววตฺถเปตพฺพํ. ปเทสวเสนาปิ อหํ นินฺเน ฐิโต, อฏฺฐิ ถเล, อหํ ถเล, อฏฺฐิ นินฺเนติปิ ววตฺถเปตพฺพํ. ทฺวินฺนํ ปน อฏฺฐิกานํ ฆฏิตฆฏิตฏฺฐานวเสน สนฺธิโต ววตฺถเปตพฺพํ. อฏฺฐิกานํเยว อนฺตรวเสน วิวรโต ววตฺถเปตพฺพํ. สพฺพตฺเถว ปน ญาณํ จาเรตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อิทมฏฺฐีติ สมนฺตโต ววตฺถเปตพฺพํ. เอวมฺปิ นิมิตฺเต อนุปฏฺฐหนฺเต นลาฏฏฺฐิมฺหิ จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ.

119. En cuanto a los detalles: si alguien observa el esqueleto simplemente como 'blanco' por su color, el signo no se manifestará como algo repulsivo, sino que se convertirá en una mezcla con el kasina (meditación de color) blanco. Por lo tanto, debe observarse únicamente desde la perspectiva de la repulsión como 'esqueleto'. En este contexto, 'característica' (liṅga) se refiere al nombre de las partes como las manos, etc.; por lo tanto, debe definirse por su característica según se trate de la mano, el pie, la cabeza, el pecho, el brazo, la cadera, el muslo o la pantorrilla. Además, debe definirse por su forma según sea largo, corto, redondo, cuadrado, pequeño o grande. La dirección y la ubicación se entienden según el método ya descrito. Habiendo definido cada hueso por sus límites, aquel hueso que aparezca con más claridad debe ser tomado para alcanzar la absorción (appanā). También debe definirse cada hueso por sus partes cóncavas y convexas, es decir, por lo que es bajo y lo que es alto. Según el lugar, debe definirse como: 'yo estoy en un lugar bajo y el hueso en uno alto', o 'yo estoy en uno alto y el hueso en uno bajo'. Además, debe definirse por la unión (sandhi), según el lugar donde dos huesos se conectan. Asimismo, debe definirse por los espacios intermedios o aberturas entre los huesos. En resumen, dirigiendo el conocimiento sobre todo el conjunto, debe definirse en todas las direcciones que 'en este lugar está este hueso'. Si, a pesar de esto, el signo no aparece, se debe fijar la mente específicamente en el hueso de la frente.

๑๒๐. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิทํ เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคหณํ อิโต ปุริเมสุ ปุฬวกาทีสุปิ ยุชฺชมานวเสน สลฺลกฺเขตพฺพํ. อิทญฺจ ปน กมฺมฏฺฐานํ สกลายปิ อฏฺฐิกสงฺขลิกาย เอกสฺมิมฺปิ อฏฺฐิเก สมฺปชฺชติ. ตสฺมา เตสุ ยตฺถกตฺถจิ เอกาทสวิเธน นิมิตฺตํ อุคฺคเหตฺวา ‘‘อฏฺฐิกปฏิกฺกูลํ อฏฺฐิกปฏิกฺกูล’’นฺติ [Pg.187] มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตมฺปิ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ เอกสทิสเมว โหตีติ วุตฺตํ, ตํ เอกสฺมึ อฏฺฐิเก ยุตฺตํ. อฏฺฐิกสงฺขลิกาย ปน อุคฺคหนิมิตฺเต ปญฺญายมาเน วิวรตา. ปฏิภาคนิมิตฺเต ปริปุณฺณภาโว ยุชฺชติ. เอกฏฺฐิเกปิ จ อุคฺคหนิมิตฺเตน พีภจฺเฉน ภยานเกน ภวิตพฺพํ. ปฏิภาคนิมิตฺเตน ปีติโสมนสฺสชนเกน, อุปจาราวหตฺตา.

120. Al igual que en este asubha de los huesos, la captación del signo de las once maneras debe observarse también en los anteriores, como el de los gusanos (puḷavaka) y otros, según sea aplicable. Este tema de meditación se logra tanto con un esqueleto completo como con un solo hueso. Por lo tanto, habiendo captado el signo de las once maneras en cualquiera de ellos, debe aplicarse la atención mental como: 'lo repulsivo de los huesos, lo repulsivo de los huesos'. Se dice que aquí, tanto el signo aprendido (uggahanimitta) como el signo de contraparte (paṭibhāganimitta) son idénticos; esto es apropiado para un solo hueso. Sin embargo, en un esqueleto, en el signo aprendido se perciben espacios vacíos, mientras que en el signo de contraparte es apropiada la plenitud. Incluso en un solo hueso, el signo aprendido debe ser espantoso y aterrador, mientras que el signo de contraparte debe generar alegría y felicidad, debido a que conduce a la concentración de acceso (upacāra).

อิมสฺมึ หิ โอกาเส ยํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ, ตํ ทฺวารํ ทตฺวาว วุตฺตํ. ตถา หิ ตตฺถ ‘‘จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ ทสสุ จ อสุเภสุ ปฏิภาคนิมิตฺตํ นตฺถิ. พฺรหฺมวิหาเรสุ หิ สีมสมฺเภโทเยว นิมิตฺตํ. ทสสุ จ อสุเภสุ นิพฺพิกปฺปํ กตฺวา ปฏิกฺกูลภาเวเยว ทิฏฺเฐ นิมิตฺตํ นาม โหตี’’ติ วตฺวาปิ ปุน อนนฺตรเมว ‘‘ทุวิธํ อิธ นิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ. อุคฺคหนิมิตฺตํ วิรูปํ พีภจฺฉํ ภยานกํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺมา ยํ วิจาเรตฺวา อโวจุมฺห, อิทเมเวตฺถ ยุตฺตํ.

En este contexto, lo que se dice en los Comentarios se expresa dejando una puerta abierta [para la distinción]. Pues allí se dice: 'En las cuatro moradas divinas (brahmavihāras) y en los diez asubhas no existe el signo de contraparte. En las moradas divinas, la ruptura de las barreras (sīmasambheda) es el signo. Y en los diez asubhas, habiendo eliminado las distinciones, el signo es simplemente la visión de la naturaleza repulsiva'. Sin embargo, inmediatamente después se dice: 'Aquí el signo es de dos tipos: el signo aprendido y el signo de contraparte. El signo aprendido se manifiesta siendo deforme, espantoso y aterrador', y así sucesivamente. Por lo tanto, lo que hemos afirmado tras investigar es lo más apropiado en este caso.

อปิจ มหาติสฺสตฺเถรสฺส ทนฺตฏฺฐิกมตฺตาวโลกเนน สกลิตฺถิสรีรสฺส อฏฺฐิสงฺฆาตภาเวน อุปฏฺฐานาทีนิ เจตฺถ นิทสฺสนานีติ.

Además, las manifestaciones del cuerpo entero de una mujer como un conjunto de huesos debido a que el venerable Mahātissa observó solamente el hueso de sus dientes, son ejemplos en este contexto [de la distinción entre los dos signos].

อิติ อสุภานิ สุภคุโณ, ทสสตโลจเนน ถุตกิตฺติ;

ยานิ อโวจ ทสพโล, เอเกกชฺฌานเหตุนีติ.

Así, el Bendito de bellas cualidades, cuya fama es alabada por el de los mil ojos (Sakka), y que posee las diez fuerzas (dasabala), proclamó estos diez asubhas, cada uno de los cuales es causa para el primer jhana.

เอวํ ตานิ จ เตสญฺจ, ภาวนานยมิมํ วิทิตฺวาน;

เตสฺเวว อยํ ภิยฺโย, ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา.

Habiendo comprendido así estos asubhas y este método para su desarrollo, se debe conocer además esta exposición miscelánea sobre ellos.

ปกิณฺณกกถา

Exposición Miscelánea

๑๒๑. เอเตสุ หิ ยตฺถ กตฺถจิ อธิคตชฺฌาโน สุวิกฺขมฺภิตราคตฺตา วีตราโค วิย นิลฺโลลุปฺปจาโร โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ยฺวายํ อสุภปฺปเภโท วุตฺโต, โส สรีรสภาวปฺปตฺติวเสน จ ราคจริตเภทวเสน จาติ เวทิตพฺโพ. ฉวสรีรํ หิ ปฏิกฺกูลภาวํ อาปชฺชมานํ อุทฺธุมาตกสภาวปฺปตฺตํ วา สิยา, วินีลกาทีนํ วา อญฺญตรสภาวปฺปตฺตํ. อิติ ยาทิสํ ยาทิสํ สกฺกา โหติ ลทฺธุํ, ตาทิเส ตาทิเส อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูลํ วินีลกปฏิกฺกูลนฺติ เอวํ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพเมวาติ สรีรสภาวปฺปตฺติวเสน ทสธา อสุภปฺปเภโท วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

121. Pues aquel que ha alcanzado el jhana en cualquiera de estos asubhas posee el deseo (rāga) bien suprimido y, al igual que uno libre de pasiones, carece de un comportamiento inestable o codicioso. Aun siendo esto así, esta clasificación de los asubhas que se ha expuesto debe entenderse según el estado natural que alcanza el cuerpo muerto y según la diversidad de los temperamentos propensos al deseo. Pues un cadáver, al volverse repulsivo, puede alcanzar el estado de estar hinchado (uddhumātaka), o puede alcanzar cualquiera de los otros estados como el de estar lívido (vinīlaka), etc. Por lo tanto, sea cual sea el tipo de cadáver que se pueda obtener, el signo debe captarse como 'lo repulsivo de lo hinchado' o 'lo repulsivo de lo lívido'. Así, debe entenderse que la clasificación de los asubhas en diez tipos se ha expuesto según el estado natural alcanzado por el cuerpo.

วิเสสโต [Pg.188] เจตฺถ อุทฺธุมาตกํ สรีรสณฺฐานวิปตฺติปฺปกาสนโต สณฺฐานราคิโน สปฺปายํ. วินีลกํ ฉวิราควิปตฺติปฺปกาสนโต สรีรวณฺณราคิโน สปฺปายํ. วิปุพฺพกํ กายวณปฏิพทฺธสฺส ทุคฺคนฺธภาวสฺส ปกาสนโต มาลาคนฺธาทิวเสน สมุฏฺฐาปิตสรีรคนฺธราคิโน สปฺปายํ. วิจฺฉิทฺทกํ อนฺโตสุสิรภาวปฺปกาสนโต สรีเร ฆนภาวราคิโน สปฺปายํ. วิกฺขายิตกํ มํสุปจยสมฺปตฺติวินาสปฺปกาสนโต ถนาทีสุ สรีรปฺปเทเสสุ มํสุปจยราคิโน สปฺปายํ. วิกฺขิตฺตกํ องฺคปจฺจงฺคานํ วิกฺเขปปฺปกาสนโต องฺคปจฺจงฺคลีลาราคิโน สปฺปายํ. หตวิกฺขิตฺตกํ สรีรสงฺฆาตเภทวิการปฺปกาสนโต สรีรสงฺฆาตสมฺปตฺติราคิโน สปฺปายํ. โลหิตกํ โลหิตมกฺขิตปฏิกฺกูลภาวปฺปกาสนโต อลงฺการชนิตโสภราคิโน สปฺปายํ. ปุฬวกํ กายสฺส อเนกกิมิกุลสาธารณภาวปฺปกาสนโต กาเย มมตฺตราคิโน สปฺปายํ. อฏฺฐิกํ สรีรฏฺฐีนํ ปฏิกฺกูลภาวปฺปกาสนโต ทนฺตสมฺปตฺติราคิโน สปฺปายนฺติ เอวํ ราคจริตเภทวเสนาปิ ทสธา อสุภปฺปเภโท วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

Específicamente, aquí el estado hinchado (uddhumātaka) es adecuado para quien tiene deseo por la forma (saṇṭhānarāga), pues muestra la ruina de la configuración del cuerpo. El estado lívido (vinīlaka) es adecuado para quien tiene deseo por el color del cuerpo, pues muestra la ruina de la belleza de la piel. El estado purulento (vipubbaka) es adecuado para quien tiene deseo por el olor del cuerpo provocado por flores y perfumes, pues muestra la naturaleza maloliente vinculada a las llagas del cuerpo. El estado cortado (vicchiddaka) es adecuado para quien tiene deseo por la solidez del cuerpo, pues muestra la naturaleza hueca del interior. El estado devorado (vikkhāyitaka) es adecuado para quien tiene deseo por la plenitud de la carne en partes del cuerpo como los senos, pues muestra la destrucción de la perfección de la acumulación de carne. El estado disperso (vikkhittaka) es adecuado para quien tiene deseo por la gracia de los miembros y extremidades, pues muestra la dispersión de estos. El estado mutilado y disperso (hatavikkhittaka) es adecuado para quien tiene deseo por la perfección de la integridad del cuerpo, pues muestra la alteración provocada por la ruptura de la unión del cuerpo. El estado sangriento (lohitaka) es adecuado para quien tiene deseo por la belleza generada por los ornamentos, pues muestra la repulsividad de estar manchado de sangre. El estado infestado de gusanos (puḷavaka) es adecuado para quien tiene deseo por el cuerpo con el sentido de 'es mío', pues muestra que el cuerpo es compartido con numerosas familias de gusanos. El estado de los huesos (aṭṭhika) es adecuado para quien tiene deseo por la perfección de los dientes, pues muestra la repulsividad de los huesos del cuerpo. De esta manera, debe entenderse que la clasificación de los asubhas en diez tipos se ha expuesto también según la diversidad de los temperamentos propensos al deseo.

ยสฺมา ปน ทสวิเธปิ เอตสฺมึ อสุเภ เสยฺยถาปิ นาม อปริสณฺฐิตชลาย สีฆโสตาย นทิยา อริตฺตพเลเนว นาวา ติฏฺฐติ, วินา อริตฺเตน น สกฺกา ฐเปตุํ, เอวเมว ทุพฺพลตฺตา อารมฺมณสฺส วิตกฺกพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, วินา วิตกฺเกน น สกฺกา ฐเปตุํ, ตสฺมา ปฐมชฺฌานเมเวตฺถ โหติ, น ทุติยาทีนิ.

Sin embargo, debido a que en estos diez tipos de asubha el objeto es débil, la mente se mantiene concentrada únicamente mediante el poder del pensamiento aplicado (vitakka), tal como un bote en un río de corriente rápida y aguas inestables se mantiene firme solo por el poder de un remo o pértiga, y no es posible mantenerlo sin ellos. Del mismo modo, sin el vitakka no es posible estabilizar la mente. Por lo tanto, en estos asubhas solo ocurre el primer jhana, y no el segundo ni los superiores.

ปฏิกฺกูเลปิ จ เอตสฺมึ อารมฺมเณ ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’’ติ เอวมานิสํสทสฺสาวิตาย เจว นีวรณสนฺตาปปฺปหาเนน จ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘พหุํ ทานิ เวตนํ ลภิสฺสามี’’ติ อานิสํสทสฺสาวิโน ปุปฺผฉฑฺฑกสฺส คูถราสิมฺหิ วิย, อุสฺสนฺนพฺยาธิทุกฺขสฺส โรคิโน วมนวิเรจนปฺปวตฺติยํ วิย จ.

Y aunque este objeto es repulsivo, surge el gozo y la felicidad (pītisomanassa) tanto por la visión de los beneficios al pensar 'ciertamente, mediante esta práctica me liberaré de la vejez y la muerte', como por el abandono del tormento de los obstáculos (nīvaraṇas). Es como el recolector de desechos que ve un montón de excremento pero siente gozo y felicidad al prever que 'ahora obtendré un gran salario', o como el enfermo que sufre un intenso dolor por su dolencia y siente gozo y felicidad cuando se producen los vómitos y las purgas que lo alivian.

๑๒๒. ทสวิธมฺปิ เจตํ อสุภํ ลกฺขณโต เอกเมว โหติ. ทสวิธสฺสาปิ เหตสฺส อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลภาโว เอว ลกฺขณํ. ตเทตํ อิมินา ลกฺขเณน น เกวลํ มตสรีเร, ทนฺตฏฺฐิกทสฺสาวิโน ปน เจติยปพฺพตวาสิโน มหาติสฺสตฺเถรสฺส วิย, หตฺถิกฺขนฺธคตํ ราชานํ โอโลเกนฺตสฺส สงฺฆรกฺขิตตฺเถรูปฏฺฐากสามเณรสฺส วิย จ ชีวมานกสรีเรปิ [Pg.189] อุปฏฺฐาติ. ยเถว หิ มตสรีรํ, เอวํ ชีวมานกมฺปิ อสุภเมว. อสุภลกฺขณํ ปเนตฺถ อาคนฺตุเกน อลงฺกาเรน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ปญฺญายติ. ปกติยา ปน อิทํ สรีรํ นาม อติเรกติสตอฏฺฐิกสมุสฺสยํ อสีติสตสนฺธิสงฺฆฏิตํ นวนฺหารุสตนิพนฺธนํ นวมํสเปสิสตานุลิตฺตํ อลฺลจมฺมปริโยนทฺธํ ฉวิยา ปฏิจฺฉนฺนํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ เมทกถาลิกา วิย นิจฺจุคฺฆริตปคฺฆริตํ กิมิสงฺฆนิเสวิตํ โรคานํ อายตนํ ทุกฺขธมฺมานํ วตฺถุ ปริภินฺนปุราณคณฺโฑ วิย นวหิ วณมุเขหิ สตตวิสฺสนฺทนํ. ยสฺส อุโภหิ อกฺขีหิ อกฺขิคูถโก ปคฺฆรติ, กณฺณพิเลหิ กณฺณคูถโก, นาสาปุเฏหิ สิงฺฆาณิกา, มุขโต อาหารปิตฺตเสมฺหรุธิรานิ, อโธทฺวาเรหิ อุจฺจารปสฺสาวา, นวนวุติยา โลมกูปสหสฺเสหิ อสุจิเสทยูโส ปคฺฆรติ. นีลมกฺขิกาทโย สมฺปริวาเรนฺติ. ยํ ทนฺตกฏฺฐมุขโธวนสีสมกฺขนนหานนิวาสนปารุปนาทีหิ อปฺปฏิชคฺคิตฺวา ยถาชาโตว ผรุสวิปฺปกิณฺณเกโส หุตฺวา คาเมน คามํ วิจรนฺโต ราชาปิ ปุปฺผฉฑฺฑกจณฺฑาลาทีสุ อญฺญตโรปิ สมสรีรปฏิกฺกูลตาย นิพฺพิเสโส โหติ, เอวํ อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลตาย รญฺโญ วา จณฺฑาลสฺส วา สรีเร เวมตฺตํ นาม นตฺถิ. ทนฺตกฏฺฐมุขโธวนาทีหิ ปเนตฺถ ทนฺตมลาทีนิ ปมชฺชิตฺวา นานาวตฺเถหิ หิริโกปีนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา นานาวณฺเณน สุรภิวิเลปเนน วิลิมฺปิตฺวา ปุปฺผาภรณาทีหิ อลงฺกริตฺวา ‘‘อหํ มม’’นฺติ คเหตพฺพาการปฺปตฺตํ กโรนฺติ. ตโต อิมินา อาคนฺตุเกน อลงฺกาเรน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา ตทสฺส ยาถาวสรสํ อสุภลกฺขณํ อสญฺชานนฺตา ปุริสา อิตฺถีสุ, อิตฺถิโย จ ปุริเสสุ รตึ กโรนฺติ. ปรมตฺถโต ปเนตฺถ รชฺชิตพฺพกยุตฺตฏฺฐานํ นาม อณุมตฺตมฺปิ นตฺถิ. ตถา หิ เกสโลมนขทนฺตเขฬสิงฺฆาณิกอุจฺจารปสฺสาวาทีสุ เอกโกฏฺฐาสมฺปิ สรีรโต พหิ ปติตํ สตฺตา หตฺเถน ฉุปิตุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ, อฏฺฏียนฺติ หรายนฺติ ชิคุจฺฉนฺติ. ยํ ยํ ปเนตฺถ อวเสสํ โหติ, ตํ ตํ เอวํ ปฏิกฺกูลมฺปิ สมานํ อวิชฺชนฺธการปริโยนทฺธา อตฺตสิเนหราครตฺตา ‘‘อิฏฺฐํ กนฺตํ นิจฺจํ สุขํ อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. เต เอวํ คณฺหนฺตา อฏวิยํ กึสุกรุกฺขํ ทิสฺวา รุกฺขโต อปติตปุปฺผํ ‘‘อยํ มํสเปสี’’ติ วิหญฺญมาเนน ชรสิงฺคาเลน สมานตํ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมา –

122. Aunque es de diez tipos, esta impureza es una sola según su característica. La característica de esta impureza de diez tipos es precisamente su estado de ser impuro, maloliente, detestable y repulsivo. Esta impureza aparece con esta característica no solo en un cadáver, sino también en un cuerpo vivo, como le ocurrió al venerable anciano Mahātissa, residente de Cetiyapabbata, al ver los huesos de los dientes de una mujer, o al joven monje servidor del anciano Saṅgharakkhita al mirar al rey montado sobre el lomo de un elefante. Pues así como un cadáver es impuro, del mismo modo un cuerpo vivo es ciertamente impuro. Sin embargo, la característica de impureza no se percibe en el cuerpo vivo debido a que está oculta por ornamentos externos. Por naturaleza, este cuerpo es un conjunto de más de trescientos huesos, unido por ciento ochenta articulaciones, atado por novecientos tendones, ungido con novecientos trozos de carne, envuelto en una piel húmeda, cubierto por la epidermis, lleno de poros y aberturas, goteando y rezumando constantemente como una vasija de grasa, habitado por colonias de gusanos, receptáculo de enfermedades, base de estados de sufrimiento, y como un viejo divieso reventado, supura constantemente por sus nueve aberturas. De sus dos ojos sale legaña; de los oídos, cerumen; de las fosas nasales, mucosidad; de la boca, bilis, flema y sangre; de los orificios inferiores, excrementos y orina; y de los noventa y nueve mil poros, emana sudor impuro. Las moscas azules y otros insectos lo rodean. Si no se cuidara este cuerpo mediante el cepillado de dientes, el lavado de la cara, el aceitado de la cabeza, el baño, el vestido y el manto, y si anduviera de aldea en aldea tal como nació, con el cabello áspero y despeinado, incluso un rey sería indistinguible de un recolector de flores muertas o de un paria debido a la igual repulsión de su cuerpo. Así pues, por su impureza, mal olor y carácter detestable y repulsivo, no existe diferencia alguna entre el cuerpo de un rey y el de un paria. No obstante, al limpiar la suciedad de los dientes y demás mediante el cepillado y el lavado, al cubrir con diversos vestidos las partes pudendas, al ungirse con perfumes fragantes de varios colores y al adornarse con flores y ornamentos, los seres asumen una forma que les hace decir: 'yo' y 'mío'. Debido a que está oculto por este ornamento externo, los hombres, al no reconocer su característica de impureza tal como es en realidad, se deleitan en las mujeres, y las mujeres en los hombres. Pero, en el sentido último, no existe aquí ni un ápice de lugar adecuado para el deseo. Pues si tan solo una parte, como el cabello, los vellos, las uñas, los dientes, la saliva, la mucosidad, los excrementos o la orina, cayera fuera del cuerpo, los seres no querrían ni siquiera tocarla con la mano, sino que se sentirían angustiados, avergonzados y asqueados. Sin embargo, cualquier parte que permanece en el cuerpo, aunque sea igualmente repulsiva, los seres envueltos en la oscuridad de la ignorancia y apegados por el afecto hacia sí mismos, la toman como 'deseable, encantadora, permanente, feliz y el yo'. Al tomarla así, llegan a ser como un viejo chacal que, al ver en el bosque un árbol kiṃsuka en flor, confunde las flores que no han caído del árbol con trozos de carne y se atormenta por ello. Por lo tanto:

ยถาปิ [Pg.190] ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, สิงฺคาโล กึสุกํ วเน;

มํสรุกฺโข มยา ลทฺโธ, อิติ คนฺตฺวาน เวคสา.

Tal como un chacal, al ver un árbol kimsuka florecido en el bosque, corre velozmente pensando: 'He encontrado un árbol de carne'.

ปติตํ ปติตํ ปุปฺผํ, ฑํสิตฺวา อติโลลุโป;

นยิทํ มํสํ อทุํ มํสํ, ยํ รุกฺขสฺมินฺติ คณฺหติ.

Muerde cada flor que cae, siendo extremadamente codicioso, y piensa: 'Esto no es carne; la carne es aquello que está en el árbol'.

โกฏฺฐาสํ ปติตํเยว, อสุภนฺติ ตถา พุโธ;

อคฺคเหตฺวาน คณฺเหยฺย, สรีรฏฺฐมฺปิ นํ ตถา.

De la misma manera, el sabio no debe considerar como impuras (asubha) solo las partes que han caído del cuerpo, sino que debe considerar también como tales a las que permanecen en el cuerpo.

อิมญฺหิ สุภโต กายํ, คเหตฺวา ตตฺถ มุจฺฉิตา;

พาลา กโรนฺตา ปาปานิ, ทุกฺขา น ปริมุจฺจเร.

Pues los necios, aferrándose a este cuerpo como si fuera hermoso y obcecados por él, cometen actos malvados y no se liberan del sufrimiento.

ตสฺมา ปสฺเสยฺย เมธาวี, ชีวโต วา มตสฺส วา;

สภาวํ ปูติกายสฺส, สุภภาเวน วชฺชิตํ.

Por lo tanto, el sabio debe contemplar la naturaleza del cuerpo putrefacto, ya sea vivo o muerto, desprovista de cualquier apariencia de belleza.

วุตฺตญฺเหตํ –

Pues esto se ha dicho:

ทุคฺคนฺโธ อสุจิ กาโย, กุณโป อุกฺกรูปโม;

นินฺทิโต จกฺขุภูเตหิ, กาโย พาลาภินนฺทิโต.

Este cuerpo tiene mal olor, es impuro, es como un cadáver y similar a un pozo de excrementos; es despreciado por quienes poseen la visión de la sabiduría, pero deleita a los necios.

อลฺลจมฺมปฏิจฺฉนฺโน, นวทฺวาโร มหาวโณ;

สมนฺตโต ปคฺฆรติ, อสุจิ ปูติคนฺธิโย.

Cubierto por una piel húmeda, con nueve orificios, es como una gran herida; por todas partes supura inmundicias de olor fétido y putrefacto.

สเจ อิมสฺส กายสฺส, อนฺโต พาหิรโก สิยา;

ทณฺฑํ นูน คเหตฺวาน, กาเก โสเณ นิวารเยติ.

Si el interior de este cuerpo estuviera afuera, uno ciertamente tendría que tomar un palo para espantar a los cuervos y a los perros.

ตสฺมา ทพฺพชาติเกน ภิกฺขุนา ชีวมานสรีรํ วา โหตุ

Por lo tanto, por un monje capaz de alcanzar la liberación, ya sea en un cuerpo vivo,

มตสรีรํ วา ยตฺถ ยตฺถ อสุภากาโร ปญฺญายติ, ตตฺถ ตตฺเถว นิมิตฺตํ คเหตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อปฺปนํ ปาเปตพฺพนฺติ.

o en un cuerpo muerto, en cualquier parte donde aparezca el aspecto de la impureza, allí mismo debe captar el signo (nimitta) y llevar el tema de meditación (kammatthana) hasta la absorción (appana).

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de las personas virtuosas,

สมาธิภาวนาธิกาเร

en la sección sobre el desarrollo de la concentración,

อสุภกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส นาม

llamada la Explicación del Tema de Meditación sobre lo Impuro (Asubha),

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

termina el sexto capítulo.

๗. ฉอนุสฺสตินิทฺเทโส

7. Exposición de los seis recuerdos.

๑. พุทฺธานุสฺสติกถา

1. Explicación sobre el recuerdo del Buda (Buddhanussati).

๑๒๓. อสุภานนฺตรํ [Pg.191] อุทฺทิฏฺฐาสุ ปน ทสสุ อนุสฺสตีสุ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สติเยว อนุสฺสติ, ปวตฺติตพฺพฏฺฐานมฺหิเยว วา ปวตฺตตฺตา สทฺธาปพฺพชิตสฺส กุลปุตฺตสฺส อนุรูปา สตีติปิ อนุสฺสติ, พุทฺธํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ, พุทฺธคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. ธมฺมํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ, สฺวากฺขาตตาทิธมฺมคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. สงฺฆํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ สงฺฆานุสฺสติ, สุปฺปฏิปนฺนตาทิสงฺฆคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. สีลํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ สีลานุสฺสติ, อขณฺฑตาทิสีลคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. จาคํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ จาคานุสฺสติ, มุตฺตจาคตาทิจาคคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. เทวตา อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ เทวตานุสฺสติ, เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. มรณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ มรณานุสฺสติ, ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. เกสาทิเภทํ รูปกายํ คตา, กาเย วา คตาติ กายคตา, กายคตา จ สา สติ จาติ กายคตสตีติ วตฺตพฺเพ รสฺสํ อกตฺวา กายคตาสตีติ วุตฺตา, เกสาทิกายโกฏฺฐาสนิมิตฺตารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. อานาปาเน อารพฺภ อุปฺปนฺนา สติ อานาปานสฺสติ, อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. อุปสมํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ อุปสมานุสฺสติ, สพฺพทุกฺขูปสมารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ.

123. Después de las asubhas, respecto a las diez recordaciones (anussati) mencionadas brevemente: se llama 'anussati' a la atención (sati) que surge repetidamente. O bien, se llama 'anussati' a la atención apropiada para un noble hijo que ha renunciado por fe, debido a que ocurre precisamente en el lugar donde debe ser aplicada. La recordación que surge basándose en el Buda es la 'recordación del Buda' (buddhānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades del Buda. La recordación que surge basándose en el Dhamma es la 'recordación del Dhamma' (dhammānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades del Dhamma, tales como su buena proclamación (svākkhātatā). La recordación que surge basándose en el Saṅgha es la 'recordación del Saṅgha' (saṅghānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades del Saṅgha, tales como su buena conducta (suppaṭipannatā). La recordación que surge basándose en la propia virtud es la 'recordación de la virtud' (sīlānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades de la propia virtud, tales como su integridad (akhaṇḍatā). La recordación que surge basándose en la propia generosidad es la 'recordación de la generosidad' (cāgānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades de la propia generosidad, tales como el desprendimiento (muttacāgatā). La recordación que surge basándose en las deidades es la 'recordación de las deidades' (devatānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las propias cualidades de fe y demás, tomando a las deidades como testigos. La recordación que surge basándose en la propia muerte es la 'recordación de la muerte' (maraṇānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto la cesación de la facultad vital. La atención dirigida al cuerpo físico, compuesta por partes como el cabello, etc., se llama 'atención dirigida al cuerpo' (kāyagatāsati); aunque gramaticalmente debería decirse 'kāyagatasati', se dice 'kāyagatā' alargando la vocal; este es un nombre para la atención que tiene como objeto el signo de lo repulsivo en las partes del cuerpo. La atención que surge basándose en la inspiración y la espiración es la 'atención en la respiración' (ānāpānassati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto el signo de la inspiración y la espiración. La recordación que surge basándose en la paz, el Nibbāna que es el apaciguamiento de todas las formaciones, es la 'recordación de la paz' (upasamānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto el Nibbāna, que es el apaciguamiento de todo sufrimiento.

๑๒๔. อิติ อิมาสุ ทสสุ อนุสฺสตีสุ พุทฺธานุสฺสตึ ตาว ภาเวตุกาเมน อเวจฺจปฺปสาทสมนฺนาคเตน โยคินา ปติรูปเสนาสเน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ [Pg.192] สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ พุทฺธสฺส ภควโต คุณา อนุสฺสริตพฺพา.

124. Así, entre estas diez recordaciones, el yogui que posee una confianza inquebrantable y desea desarrollar primero la recordación del Buda, en un asiento adecuado, habiéndose retirado a la soledad y en reclusión, debe recordar las cualidades del Buda, el Bienaventurado, de acuerdo con este pasaje: 'Tal es el Bienaventurado: es santo, perfectamente iluminado, dotado de conocimiento y buena conducta, bien ido, conocedor de los mundos, supremo guía de los hombres que pueden ser domados, maestro de dioses y humanos, el Buda, el Bienaventurado'.

ตตฺรายํ อนุสฺสรณนโย – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ อนุสฺสรติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ.

Aquí, este es el método de recordación: 'Ese Bienaventurado es santo por tal razón, es perfectamente iluminado por tal razón... hasta... es el Bienaventurado por tal razón'. Esto significa que se dice 'por tal y tal razón'.

๑๒๕. ตตฺถ อารกตฺตา อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ ตาว การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ อนุสฺสรติ. อารกา หิ โส สพฺพกิเลเสหิ สุวิทูรวิทูเร ฐิโต มคฺเคน สวาสนานํ กิเลสานํ วิทฺธํสิตตฺตาติ อารกตฺตา อรหํ.

125. En este contexto, él recuerda al Bienaventurado como 'santo' (arahaṃ) primeramente por estas razones: por estar distante de las impurezas, por haber destruido a los enemigos, por haber destruido los radios de la rueda, por ser digno de ofrendas y por la ausencia de secretismo al hacer el mal. Pues él está distante de todas las impurezas, permaneciendo extremadamente lejos de ellas, por haber destruido las impurezas junto con sus impresiones residuales mediante el camino; por estar así distante, es 'arahaṃ'.

โส ตโต อารกา นาม, ยสฺส เยนาสมงฺคิตา;

อสมงฺคี จ โทเสหิ, นาโถ เตนารหํ มโตติ.

Él es llamado distante de ellas; para quien no existe asociación con las impurezas. El Protector no está asociado con los defectos; por ello es considerado 'arahaṃ'.

๑๒๖. เต จาเนน กิเลสารโย มคฺเคน หตาติ อรีนํ หตตฺตาปิ อรหํ.

126. Y esos enemigos que son las impurezas han sido destruidos por él mediante el camino; por haber destruido así a los enemigos, es también 'arahaṃ'.

ยสฺมา ราคาทิสงฺขาตา, สพฺเพปิ อรโย หตา;

ปญฺญาสตฺเถน นาเถน, ตสฺมาปิ อรหํ มโตติ.

Dado que todos los enemigos conocidos como lujuria y demás han sido destruidos por el Protector con la espada de la sabiduría; por eso también es considerado 'arahaṃ'.

๑๒๗. ยญฺเจตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภิ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารํ ชรามรณเนมิ อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา ติภวรเถ สมาโยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ, ตสฺสาเนน โพธิมณฺเฑ วีริยปาเทหิ สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺขยกรํ ญาณผรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อรา หตาติ อรานํ หตตฺตาปิ อรหํ.

127. Y respecto a esta rueda del saṃsāra, cuyo cubo es la ignorancia y la sed de existencia, cuyos radios son las formaciones kármicas de mérito y demás, y cuya llanta es la vejez y la muerte; rueda que ha sido atravesada por el eje del surgimiento de los flujos y unida al carruaje de los tres mundos, girando desde tiempos sin principio; en el recinto del despertar, habiéndose establecido sobre la tierra de la virtud con los pies de la energía, y tomando con la mano de la fe el hacha del conocimiento que destruye el kamma, él ha destruido todos los radios; por haber destruido así los radios, es también 'arahaṃ'.

๑๒๘. อถ วา สํสารจกฺกนฺติ อนมตคฺคํ สํสารวฏฺฏํ วุจฺจติ. ตสฺส จ อวิชฺชา นาภิ, มูลตฺตา. ชรามรณํ เนมิ, ปริโยสานตฺตา. เสสา ทส ธมฺมา อรา, อวิชฺชามูลกตฺตา ชรามรณปริยนฺตตฺตา จ, ตตฺถ ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ อวิชฺชา. กามภเว จ อวิชฺชา กามภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ, รูปภเว อวิชฺชา รูปภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ, อรูปภเว อวิชฺชา [Pg.193] อรูปภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ. กามภเว สงฺขารา กามภเว ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจยา โหนฺติ, เอส นโย อิตเรสุ. กามภเว ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ กามภเว นามรูปสฺส ปจฺจโย โหติ, ตถา รูปภเว. อรูปภเว นามสฺเสว ปจฺจโย โหติ. กามภเว นามรูปํ กามภเว สฬายตนสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปภเว นามรูปํ รูปภเว ติณฺณํ อายตนานํ ปจฺจโย โหติ, อรูปภเว นามํ อรูปภเว เอกสฺส อายตนสฺส ปจฺจโย โหติ. กามภเว สฬายตนํ กามภเว ฉพฺพิธสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปภเว ตีณิ อายตนานิ รูปภเว ติณฺณํ ผสฺสานํ ปจฺจยา โหนฺติ, อรูปภเว เอกํ อายตนํ อรูปภเว เอกสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ. กามภเว ฉ ผสฺสา กามภเว ฉนฺนํ เวทนานํ ปจฺจยา โหนฺติ, รูปภเว ตโย ผสฺสา ตตฺเถว ติสฺสนฺนํ, อรูปภเว เอโก ตตฺเถว เอกิสฺสา เวทนาย ปจฺจโย โหติ. กามภเว ฉ เวทนา กามภเว ฉนฺนํ ตณฺหากายานํ ปจฺจยา โหนฺติ, รูปภเว ติสฺโส ตตฺเถว ติณฺณํ, อรูปภเว เอกา เวทนา อรูปภเว เอกสฺส ตณฺหากายสฺส ปจฺจโย โหติ. ตตฺถ ตตฺถ สา สา ตณฺหา ตสฺส ตสฺส อุปาทานสฺส, อุปาทานาทโย ภวาทีนํ.

128. O de otro modo, se llama rueda del saṃsāra al ciclo del saṃsāra cuyo comienzo es inconcebible. De ella, la ignorancia es el cubo por ser la raíz. La vejez y la muerte son la llanta por ser el final. Los otros diez factores son los radios, por tener su raíz en la ignorancia y su culminación en la vejez y la muerte. En ese contexto, la ignorancia es el no-conocimiento respecto al sufrimiento y demás. En el mundo de los sentidos, la ignorancia es condición para las formaciones; en el mundo de la forma y en el mundo sin forma, la ignorancia es condición para las formaciones. En el mundo de los sentidos, las formaciones son condición para la conciencia de renacimiento; este método se aplica a los otros mundos. En el mundo de los sentidos, la conciencia de renacimiento es condición para el nombre-y-forma, y así también en el mundo de la forma; en el mundo sin forma, es condición solo para el nombre. En el mundo de los sentidos, el nombre-y-forma es condición para las seis bases de los sentidos; en el mundo de la forma, el nombre-y-forma es condición para tres bases; en el mundo sin forma, el nombre es condición para una sola base. En el mundo de los sentidos, las seis bases son condición para el contacto de seis tipos; en el mundo de la forma, tres bases son condición para tres tipos de contacto; en el mundo sin forma, una base es condición para un tipo de contacto. En el mundo de los sentidos, seis contactos son condición para seis sensaciones; en el mundo de la forma, tres contactos son condición para tres sensaciones; en el mundo sin forma, un contacto es condición para una sola sensación. En el mundo de los sentidos, seis sensaciones son condición para seis grupos de sed; en el mundo de la forma, tres sensaciones son condición para tres grupos; en el mundo sin forma, una sola sensación es condición para un solo grupo de sed. En cada caso, tal y tal sed es condición para tal y tal apego, y el apego y los demás factores lo son para la existencia y lo que sigue.

กถํ? อิเธกจฺโจ กาเม ปริภุญฺชิสฺสามีติ กามุปาทานปจฺจยา กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ, ทุจฺจริตปาริปูริยา อปาเย อุปปชฺชติ. ตตฺถสฺส อุปปตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโว, กมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา อุปปตฺติภโว, ขนฺธานํ นิพฺพตฺติ ชาติ, ปริปาโก ชรา, เภโท มรณํ.

¿Cómo? Aquí, alguien pensando 'disfrutaré de los placeres sensoriales', condicionado por el apego a los sentidos, realiza mala conducta con el cuerpo, con el habla y con la mente; debido a la plenitud de la mala conducta, renace en un estado de privación. Allí, el kamma que es la causa de su renacimiento es el kamma-bhava; los agregados producidos por el kamma son el upapatti-bhava; la aparición de los agregados es el nacimiento, su maduración es la vejez y su disolución es la muerte.

อปโร สคฺคสมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ ตเถว สุจริตํ จรติ, สุจริตปาริปูริยา สคฺเค อุปปชฺชติ. ตตฺถสฺส อุปปตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโวติ โส เอว นโย.

Otro, pensando 'disfrutaré de la prosperidad celestial', de la misma manera realiza buena conducta; debido a la plenitud de la buena conducta, renace en el cielo. Allí, el kamma que es la causa de su renacimiento es el kamma-bhava; el método es el mismo.

อปโร ปน พฺรหฺมโลกสมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ กามุปาทานปจฺจยาเอว เมตฺตํ ภาเวติ, กรุณํ, มุทิตํ, อุเปกฺขํ ภาเวติ, ภาวนาปาริปูริยา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ตตฺถสฺส นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโวติ โส เอว นโย.

Por otra parte, pensando 'disfrutaré de la prosperidad del mundo de Brahma', alguien cultiva el amor benevolente (metta), la compasión, la alegría empática y la ecuanimidad precisamente debido al apego a los placeres sensoriales (kāmupādāna). Por la perfección de su cultivo, renace en el mundo de Brahma. El kamma que constituye la causa de su nacimiento allí se denomina 'kammabhava' (existencia de la acción/kamma); este es el mismo método [explicado anteriormente].

อปโร [Pg.194] อรูปภเว สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ ตเถว อากาสานญฺจายตนาทิสมาปตฺติโย ภาเวติ, ภาวนาปาริปูริยา ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตติ. ตตฺถสฺส นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโว, กมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา อุปปตฺติภโว, ขนฺธานํ นิพฺพตฺติ ชาติ, ปริปาโก ชรา, เภโท มรณนฺติ. เอส นโย เสสุปาทานมูลิกาสุปิ โยชนาสุ.

De igual manera, otra persona, pensando 'disfrutaré de la prosperidad en la existencia inmaterial (arūpabhava)', cultiva las realizaciones de la esfera del espacio infinito, etc., debido a ese mismo apego a los placeres sensoriales. Por la perfección del cultivo, renace en esos respectivos planos inmateriales. El kamma que es la causa de su nacimiento allí se denomina 'kammabhava' (existencia del kamma), los agregados que surgen por el kamma se denominan 'upapattibhava' (existencia del renacimiento), el surgimiento de los agregados es el 'nacimiento' (jāti), su maduración es la 'vejez' (jarā) y su disolución es la 'muerte' (maraṇa). Este mismo método se aplica también a las formulaciones basadas en los restantes tipos de apego (upādāna).

เอวํ อยํ อวิชฺชา เหตุ, สงฺขารา เหตุสมุปฺปนฺนา, อุโภเปเต เหตุสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชา เหตุ, สงฺขารา เหตุสมุปฺปนฺนา, อุโภเปเต เหตุสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ เอเตเนว นเยน สพฺพปทานิ วิตฺถาเรตพฺพานิ.

De esta manera, esta ignorancia (avijjā) es la causa, y las formaciones volitivas (saṅkhārā) son lo originado por la causa; ambos son originados por la causa. El conocimiento que discierne las condiciones de esta forma es el 'conocimiento de la estabilidad del Dhamma' (dhammaṭṭhitiñāṇa). Del mismo modo, el conocimiento que discierne en el tiempo pasado y en el tiempo futuro que la ignorancia es la causa, las formaciones son lo originado por la causa, y ambos son originados por la causa, es el 'conocimiento de la estabilidad del Dhamma'. Siguiendo este mismo método, deben explicarse detalladamente todos los términos.

ตตฺถ อวิชฺชาสงฺขารา เอโก สงฺเขโป, วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนา เอโก, ตณฺหุปาทานภวา เอโก, ชาติชรามรณํ เอโก. ปุริมสงฺเขโป เจตฺถ อตีโต อทฺธา, ทฺเว มชฺฌิมา ปจฺจุปฺปนฺโน, ชาติชรามรณํ อนาคโต. อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณน เจตฺถ ตณฺหุปาทานภวา คหิตาว โหนฺตีติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อตีเต กมฺมวฏฺฏํ, วิญฺญาณาทโย ปญฺจ เอตรหิ วิปากวฏฺฏํ, ตณฺหุปาทานภวคฺคหเณน อวิชฺชาสงฺขารา คหิตาว โหนฺตีติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา เอตรหิ กมฺมวฏฺฏํ, ชาติชรามรณาปเทเสน วิญฺญาณาทีนํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิเม ปญฺจ ธมฺมา อายตึ วิปากวฏฺฏํ. เต อาการโต วีสติวิธา โหนฺติ. สงฺขารวิญฺญาณานญฺเจตฺถ อนฺตรา เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานมนฺตรา เอโก, ภวชาตีนมนฺตรา เอโกติ, อิติ ภควา เอตํ จตุสงฺเขปํ ติยทฺธํ วีสตาการํ ติสนฺธึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, เตน วุจฺจติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ. อิมินา ธมฺมฏฺฐิติญาเณน ภควา เต ธมฺเม ยถาภูตํ ญตฺวา เตสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต วุตฺตปฺปการสฺส อิมสฺส สํสารจกฺกสฺส อเร หนิ วิหนิ วิทฺธํเสสิ. เอวมฺปิ อรานํ หตตฺตา อรหํ.

En este ciclo, la ignorancia y las formaciones constituyen un grupo (saṅkhepa); la conciencia, la mentalidad-materialidad, las seis bases sensoriales, el contacto y la sensación constituyen otro; el deseo, el apego y la existencia constituyen otro; y el nacimiento, la vejez y la muerte constituyen el cuarto. El primer grupo representa el período pasado; los dos grupos intermedios, el período presente; y el nacimiento, la vejez y la muerte, el período futuro. Al mencionar la ignorancia y las formaciones, también quedan incluidos el deseo, el apego y la existencia; por lo tanto, estos cinco factores constituyen el ciclo del kamma (kammavaṭṭa) en el pasado. La conciencia y los demás cuatro factores constituyen el ciclo del resultado (vipākavaṭṭa) en el presente. Al mencionar el deseo, el apego y la existencia, también quedan incluidos la ignorancia y las formaciones; por lo tanto, estos cinco factores constituyen el ciclo del kamma en el presente. Debido a que la conciencia y los demás factores se indican mediante los términos nacimiento, vejez y muerte, estos cinco factores constituyen el ciclo del resultado en el futuro. Así, estos factores poseen veinte modos. Entre las formaciones y la conciencia hay una conexión (sandhi), entre la sensación y el deseo hay otra, y entre la existencia y el nacimiento hay una tercera. De este modo, el Bienaventurado conoce, ve, comprende y penetra en todos sus aspectos este origen dependiente de cuatro grupos, tres períodos, veinte modos y tres conexiones. Ese acto de conocer es 'conocimiento' (ñāṇa) por el sentido de ser conocido, y es 'sabiduría' (paññā) por el sentido de comprender plenamente; por ello se dice: 'la sabiduría en el discernimiento de las condiciones es el conocimiento de la estabilidad del Dhamma'. Mediante este conocimiento de la estabilidad del Dhamma, el Bienaventurado, conociendo esos fenómenos tal como son, desencantándose de ellos, desapegándose y liberándose, golpeó, abatió y destruyó los radios (are) de esta rueda del saṃsāra antes descrita. También por haber destruido los radios, es 'Arahaṃ'.

อรา สํสารจกฺกสฺส, หตา ญาณาสินา ยโต;

โลกนาเถน เตเนส, อรหนฺติ ปวุจฺจติ.

Puesto que los radios de la rueda del saṃsāra han sido destruidos por el Protector del Mundo con la espada del conocimiento, por esa razón Él es llamado 'Arahaṃ'.

๑๒๙. อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา [Pg.195] จ จีวราทิปจฺจเย อรหติ ปูชาวิเสสญฺจ. เตเนว จ อุปฺปนฺเน ตถาคเต เยเกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา, น เต อญฺญตฺถ ปูชํ กโรนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ. ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ จ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ. โก ปน วาโท อญฺเญสํ ปูชาวิเสสานนฺติ ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตาปิ อรหํ.

129. Además, por ser el más digno de ofrendas, merece (arahati) los requisitos como túnicas, etc., y honores especiales. Por eso mismo, cuando el Tathāgata ha aparecido en el mundo, cualesquiera dioses y humanos de gran poder que existen no rinden honores en ningún otro lugar. Pues así, el Brahma Sahampati honró al Tathāgata con una guirnalda de joyas del tamaño del monte Sineru. Y según sus capacidades, otros dioses y humanos como los reyes Bimbisāra y Kosala también le honraron. E incluso después de su parinibbāna, el gran rey Asoka, dedicándolo al Bienaventurado, gastó noventa y seis millones en riquezas y estableció ochenta y cuatro mil monasterios en todo Jambudīpa. ¿Qué decir entonces de otros honores menores ofrecidos por otros? Por ser digno de los requisitos y demás, es 'Arahaṃ'.

ปูชาวิเสสํ สห ปจฺจเยหิ,ยสฺมา อยํ อรหติ โลกนาโถ;

อตฺถานุรูปํ อรหนฺติ โลเก,ตสฺมา ชิโน อรหติ นามเมตํ.

Puesto que este Protector del Mundo es digno de honores especiales junto con los requisitos, el Victorioso merece en este mundo este nombre de 'Arahaṃ' de acuerdo con su significado.

๑๓๐. ยถา จ โลเก เยเกจิ ปณฺฑิตมานิโน พาลา อสิโลกภเยน รโห ปาปํ กโรนฺติ, เอวเมส น กทาจิ กโรตีติ ปาปกรเณ รหาภาวโตปิ อรหํ.

130. Y así como en el mundo algunos necios que se creen sabios cometen el mal en secreto por temor a la mala reputación, el Buda nunca actúa así; por la ausencia de secreto al cometer el mal, es llamado Arahaṃ.

ยสฺมา นตฺถิ รโห นาม, ปาปกมฺเมสุ ตาทิโน;

รหาภาเวน เตเนส, อรหํ อิติ วิสฺสุโต.

Puesto que para el Tal-Cual (Tadin) no existe el secreto en los actos malvados, debido a esa ausencia de secreto, es conocido en el mundo como Arahaṃ.

เอวํ สพฺพถาปิ –

Así, en todos los sentidos—

อารกตฺตา หตตฺตา จ, กิเลสารีน โส มุนิ;

หตสํสารจกฺกาโร, ปจฺจยาทีน จารโห;

น รโห กโรติ ปาปานิ, อรหํ เตน วุจฺจตีติ.

Por estar lejos de las impurezas, por haber destruido a los enemigos que son las impurezas, por haber roto los radios de la rueda del samsara, por ser digno de ofrendas y por no hacer el mal en secreto, ese Sabio es llamado Arahaṃ.

๑๓๑. สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ตถาหิ เอส สพฺพธมฺเม สมฺมา สามญฺจ พุทฺโธ, อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิญฺเญยฺยโต พุทฺโธ, ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ปริญฺเญยฺยโต, ปหาตพฺเพ ธมฺเม ปหาตพฺพโต, สจฺฉิกาตพฺเพ ธมฺเม สจฺฉิกาตพฺพโต, ภาเวตพฺเพ ธมฺเม ภาเวตพฺพโต. เตเนว จาห –

131. Por haber comprendido todos los fenómenos correctamente y por sí mismo, es 'Sammāsambuddho' (Plenamente Autodespierto). Pues Él ha despertado a todos los fenómenos de forma correcta y por sí mismo: ha despertado a los fenómenos que deben ser conocidos mediante el conocimiento superior como tales, a los fenómenos que deben ser comprendidos plenamente como tales, a los que deben ser abandonados como tales, a los que deben ser realizados como tales y a los que deben ser cultivados como tales. Por eso dijo:

อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวิตํ;

ปหาตพฺพํ ปหีนํ เม, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณาติ. (ม. นิ. ๒.๓๙๙;

สุ. นิ. ๕๖๓);

Lo que debe ser conocido ha sido conocido por mí, lo que debe ser cultivado ha sido cultivado, lo que debe ser abandonado ha sido abandonado; por lo tanto, brahmán, soy un Buda.

๑๓๒. อปิจ [Pg.196] จกฺขุํ ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺส มูลการณภาเวน สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ เอเกกปทุทฺธาเรนาปิ สพฺพธมฺเม สมฺมา สามญฺจ พุทฺโธ, เอส นโย โสตฆานชิวฺหากายมเนสุ. เอเตเนว นเยน รูปาทีนิ ฉ อายตนานิ, จกฺขุวิญฺญาณาทโย ฉวิญฺญาณกายา, จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ฉ ผสฺสา, จกฺขุสมฺผสฺสชาทโย ฉ เวทนา, รูปสญฺญาทโย ฉ สญฺญา, รูปสญฺเจตนาทโย ฉ เจตนา, รูปตณฺหาทโย ฉ ตณฺหากายา, รูปวิตกฺกาทโย ฉ วิตกฺกา, รูปวิจาราทโย ฉ วิจารา, รูปกฺขนฺธาทโย ปญฺจกฺขนฺธา, ทส กสิณานิ, ทส อนุสฺสติโย, อุทฺธุมาตกสญฺญาทิวเสน ทส สญฺญา, เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, กามภวาทโย นว ภวา, ปฐมาทีนิ จตฺตาริ ฌานานิ, เมตฺตาภาวนาทโย จตสฺโส อปฺปมญฺญา, จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย, ปฏิโลมโต ชรามรณาทีนิ, อนุโลมโต อวิชฺชาทีนิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานิ จ โยเชตพฺพานิ.

132. Además, el ojo es la verdad del sufrimiento; el deseo previo que lo origina al actuar como su causa raíz es la verdad del origen; la no continuidad de ambos es la verdad del cese; y la práctica que comprende el cese es la verdad del camino. De este modo, incluso extrayendo cada factor uno por uno, Él es un Buda que ha despertado a todos los fenómenos de forma correcta y por sí mismo. Este mismo método se aplica al oído, la nariz, la lengua, el cuerpo y la mente. Por este mismo método, deben aplicarse las seis bases como la forma, etc., los seis grupos de conciencia como la conciencia visual, etc., los seis tipos de contacto, los seis tipos de sensación, las seis percepciones, las seis voliciones, los seis tipos de deseo, los seis tipos de pensamiento aplicado, los seis tipos de pensamiento sostenido, los cinco agregados, las diez kasinas, las diez reflexiones, las diez percepciones de lo impuro (como lo hinchado, etc.), los treinta y dos aspectos del cuerpo (como el cabello, etc.), las doce bases, los dieciocho elementos, las nueve formas de existencia (sensorial, etc.), los cuatro jhanas (empezando por el primero), las cuatro moradas infinitas (como el cultivo del amor), las cuatro realizaciones inmateriales, y los factores del origen dependiente tanto en orden inverso (vejez y muerte, etc.) como en orden directo (ignorancia, etc.).

ตตฺรายํ เอกปทโยชนา, ชรามรณํ ทุกฺขสจฺจํ, ชาติ สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจนฺติ เอวเมเกกปทุทฺธาเรน สพฺพธมฺเม สมฺมา สามญฺจ พุทฺโธ อนุพุทฺโธ ปฏิพุทฺโธ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ.

En este contexto, esta es la aplicación de un solo término: la vejez y la muerte son la Verdad del Sufrimiento; el nacimiento es la Verdad del Origen; la liberación de ambos es la Verdad del Cese; la práctica que conoce el cese es la Verdad del Sendero. Así, mediante el desglose de cada término individual, él es el Buda que ha comprendido todas las cosas de manera correcta y por sí mismo, habiéndolas comprendido plenamente y penetrado. Por ello se dice: 'Debido a que ha despertado a todas las cosas de manera correcta y por sí mismo, es llamado el Perfectamente Iluminado (Sammāsambuddho)'.

๑๓๓. วิชฺชาหิ ปน จรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ตตฺถ วิชฺชาติ ติสฺโสปิ วิชฺชา อฏฺฐปิ วิชฺชา. ติสฺโส วิชฺชา ภยเภรวสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๕๒ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, อฏฺฐ อมฺพฏฺฐสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๒๗๘ อาทโย). ตตฺร หิ วิปสฺสนาญาเณน มโนมยิทฺธิยา จ สห ฉ อภิญฺญา ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐ วิชฺชา วุตฺตา. จรณนฺติ สีลสํวโร, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, ชาคริยานุโยโค, สตฺต สทฺธมฺมา, จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานีติ อิเม ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. อิเมเยว หิ ปนฺนรส ธมฺมา ยสฺมา เอเตหิ จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา จรณนฺติ วุตฺตา. ยถาห – ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลวา โหตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔) สพฺพํ มชฺฌิมปณฺณาสเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ภควา อิมาหิ วิชฺชาหิ อิมินา จ จรเณน สมนฺนาคโต. เตน วุจฺจติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ.

133. Él es llamado Dotado de Conocimiento y Conducta (Vijjācaraṇasampanno) por estar completo en los conocimientos y en la conducta. Allí, 'conocimiento' se refiere tanto a los tres conocimientos como a los ocho conocimientos. Los tres conocimientos deben entenderse según el método expuesto en el Bhayabherava Sutta, y los ocho conocimientos según el Ambaṭṭha Sutta. En efecto, allí, habiendo incluido los seis conocimientos superiores junto con el conocimiento de la visión profunda y el poder mental hecho por la mente, se exponen los ocho conocimientos. Por 'conducta' se deben entender estos quince factores: la restricción de la moralidad, la vigilancia de las puertas de los sentidos, la moderación en la comida, la dedicación a la vigilia, las siete nobles cualidades y las cuatro absorciones de la esfera de la forma. En efecto, se llaman 'conducta' porque a través de estos el noble discípulo avanza y va hacia la región de lo inmortal. Como se dijo: 'Aquí, Mahānāma, el noble discípulo es virtuoso', todo debe entenderse según el método del Majjhima Paṇṇāsa. El Bienaventurado posee estos conocimientos y esta conducta. Por eso se le llama Dotado de Conocimiento y Conducta.

ตตฺถ [Pg.197] วิชฺชาสมฺปทา ภควโต สพฺพญฺญุตํ ปูเรตฺวา ฐิตา. จรณสมฺปทา มหาการุณิกตํ. โส สพฺพญฺญุตาย สพฺพสตฺตานํ อตฺถานตฺถํ ญตฺวา มหาการุณิกตาย อนตฺถํ ปริวชฺเชตฺวา อตฺเถ นิโยเชติ. ยถา ตํ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. เตนสฺส สาวกา สุปฺปฏิปนฺนา โหนฺติ, โน ทุปฺปฏิปนฺนา วิชฺชาจรณวิปนฺนานํ สาวกา อตฺตนฺตปาทโย วิย.

Allí, la perfección del conocimiento sostiene la omnisciencia del Bienaventurado. La perfección de la conducta sostiene Su gran compasión. Él, habiendo conocido a través de la omnisciencia lo que es beneficioso y lo que es perjudicial para todos los seres, a través de Su gran compasión evita lo perjudicial y los vincula con lo beneficioso. Tal como lo hace alguien dotado de conocimiento y conducta. Por ello, Sus discípulos practican correctamente y no incorrectamente, a diferencia de los discípulos de quienes carecen de conocimiento y conducta, que son como aquellos que practican el atormentarse a sí mismos.

๑๓๔. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค. เตน เหส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต. สุนฺทรญฺเจส ฐานํ คโต อมตํ นิพฺพานนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา จ คโต เตน เตน มคฺเคน ปหีเน กิเลเส ปุน อปจฺจาคจฺฉนฺโต. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต…เป… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต’’ติ, สมฺมา วา คโต ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมีปูริกาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ, อุจฺเฉทํ, กามสุขํ, อตฺตกิลมถนฺติ อิเม จ อนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต คโตติ สมฺมา คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา เจส คทติ ยุตฺตฏฺฐาเน ยุตฺตเมว วาจํ ภาสตีติ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโต. ตตฺริทํ สาธกสุตฺตํ ‘‘ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, สา [Pg.198] จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๖). เอวํ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโตติ เวทิตพฺโพ.

134. Es Sugato (el Bien-Ido) debido a Su bello caminar, debido a haber ido a un lugar excelente, debido a haber ido correctamente y debido a hablar correctamente. En efecto, al caminar también se le llama 'ir'. Y ese caminar del Bienaventurado es bello, puro e irreprochable. ¿Y qué es eso? El Noble Sendero. En efecto, Él ha ido por ese caminar hacia la región de la seguridad sin apegarse; por tanto, es Sugato por Su bello caminar. Él ha ido al lugar excelente, que es lo inmortal, el Nibbāna; por tanto, es Sugato por haber ido a un lugar excelente. Y ha ido correctamente porque no regresa de nuevo a las impurezas eliminadas por cada sendero respectivo. Pues se ha dicho: 'Es Sugato porque no regresa, no vuelve, no retorna a las impurezas que han sido eliminadas por el sendero de la entrada en la corriente... por el sendero del arhat'. O bien, ha ido correctamente desde los pies de Dīpaṅkara en adelante hasta el trono de la iluminación, mediante la práctica correcta de cumplir las treinta perfecciones, realizando únicamente el bienestar y la felicidad de todo el mundo, sin acercarse a los extremos del eternalismo, el nihilismo, el placer sensorial y el autormemiento; así, ha ido correctamente y por tanto es Sugato. Y Él habla correctamente porque dice solo palabras adecuadas en el momento adecuado; por tanto, es Sugato por hablar correctamente. Aquí está el discurso que lo prueba: 'Si el Tathāgata sabe que una palabra no es de hecho, no es verdadera y no es beneficiosa, y además es desagradable y molesta para otros, el Tathāgata no pronuncia esa palabra. Si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho y es verdadera, pero no es beneficiosa y es desagradable y molesta para otros, el Tathāgata tampoco pronuncia esa palabra. Pero si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho, es verdadera y es beneficiosa, aunque sea desagradable y molesta para otros, el Tathāgata conoce el momento adecuado para pronunciar dicha palabra. Si el Tathāgata sabe que una palabra no es de hecho, no es verdadera y no es beneficiosa, aunque sea agradable y placentera para otros, el Tathāgata no pronuncia esa palabra. Si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho y es verdadera, pero no es beneficiosa, aunque sea agradable y placentera para otros, el Tathāgata tampoco pronuncia esa palabra. Pero si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho, es verdadera y es beneficiosa, y además es agradable y placentera para otros, el Tathāgata conoce el momento adecuado para pronunciar dicha palabra'. Así debe entenderse que es Sugato por hablar correctamente.

๑๓๕. สพฺพถาปิ วิทิตโลกตฺตา ปน โลกวิทู. โส หิ ภควา สภาวโต สมุทยโต นิโรธโต นิโรธูปายโตติ สพฺพถา โลกํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. ยถาห – ‘‘ยตฺถ โข, อาวุโส, น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, นาหํ ตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ ทฏฺเฐยฺยํ ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ, น จาหํ, อาวุโส, อปตฺวาว โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามิ. อปิ จาหํ, อาวุโส, อิมสฺมิญฺเญว พฺยามมตฺเต กเฬวเร สสญฺญิมฺหิ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญเปมิ โลกสมุทยญฺจ โลกนิโรธญฺจ โลกนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทํ.

135. Es Lokavidū (Conocedor del Mundo) porque conoce el mundo en todos sus aspectos. En efecto, el Bienaventurado conoció, comprendió y penetró el mundo completamente: desde su naturaleza, su origen, su cese y el camino hacia su cese. Como dijo: 'Amigo, aquel lugar donde no se nace, no se envejece, no se muere, no se fallece ni se renace, no digo que el fin del mundo se pueda conocer, ver o alcanzar viajando. Sin embargo, amigo, tampoco digo que se pueda poner fin al sufrimiento sin haber alcanzado el fin del mundo. Por el contrario, amigo, es en este mismo cuerpo de una braza de longitud, dotado de percepción y mente, donde declaro el mundo, el origen del mundo, el cese del mundo y el camino que conduce al cese del mundo'.

คมเนน น ปตฺตพฺโพ, โลกสฺสนฺโต กุทาจนํ;

น จ อปตฺวา โลกนฺตํ, ทุกฺขา อตฺถิ ปโมจนํ.

El fin del mundo nunca se alcanzará viajando; y sin alcanzar el fin del mundo, no hay liberación del sufrimiento.

ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ,โลกนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย;

โลกสฺส อนฺตํ สมิตาวิ ญตฺวา,นาสีสติ โลกมิมํ ปรญฺจาติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๗;

อ. นิ. ๔.๔๕);

Por lo tanto, el sabio conocedor del mundo, el que ha llegado al fin del mundo y ha culminado la vida santa, habiendo conocido el fin del mundo y habiéndose calmado, no anhela ni este mundo ni el próximo.

๑๓๖. อปิจ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วาติ (ที. นิ. ๑.๔๒๑) อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก.

136. Además, existen tres mundos: el mundo de las formaciones (saṅkhāraloko), el mundo de los seres (sattaloko) y el mundo del espacio (okāsaloko). Allí, en pasajes como 'un solo mundo: todos los seres subsisten por el alimento', debe entenderse el mundo de las formaciones. En pasajes como 'el mundo es eterno' o 'el mundo no es eterno', debe entenderse el mundo de los seres.

ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เต วตฺตตี วโสติ. (ม. นิ. ๑.๕๐๓) –

Hasta donde los soles y las lunas giran, iluminando las direcciones con su resplandor, hasta ese punto se extiende el mundo de mil partes; allí se ejerce Tu poder.

อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก. ตมฺปิ ภควา สพฺพถา อเวทิ. ตถา หิสฺส ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. ทฺเว โลกา นามญฺจ รูปญฺจ. ตโย โลกา ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา [Pg.199] จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อฏฺฐ โลกา อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา ทสายตนานิ. ทฺวาทส โลกา ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อยํ สงฺขารโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต.

En el pasaje que comienza con 'Āgataṭṭhāne', se refiere al mundo como localización (okāsaloka). El Bienaventurado conoció también este mundo en todos sus aspectos. Pues así dice: 'Un mundo: todos los seres se sustentan por el nutrimento. Dos mundos: el nombre y la forma. Tres mundos: las tres sensaciones. Cuatro mundos: los cuatro nutrimentos. Cinco mundos: los cinco agregados del apego. Seis mundos: las seis bases sensoriales internas. Siete mundos: las siete estaciones de la conciencia. Ocho mundos: las ocho condiciones mundanas. Nueve mundos: las nueve moradas de los seres. Diez mundos: las diez bases sensoriales. Doce mundos: las doce bases sensoriales. Dieciocho mundos: los dieciocho elementos' (Paṭisambhidāmagga 1.112). De esta manera, incluso este mundo de las formaciones (saṅkhāraloka) fue conocido por Él en todos sus aspectos.

ยสฺมา ปเนส สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข, ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย, สฺวากาเร ทฺวากาเร, สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย, ภพฺเพ อภพฺเพ สตฺเต ชานาติ. ตสฺมาสฺส สตฺตโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต.

Además, puesto que Él conoce las inclinaciones (āsaya) de todos los seres, conoce sus tendencias latentes (anusaya), conoce su temperamento (carita), conoce su disposición (adhimutti); conoce a los seres con poco polvo en los ojos y con mucho polvo en los ojos, de facultades agudas y de facultades débiles, de buenos atributos y de malos atributos, fáciles de instruir y difíciles de instruir, capaces e incapaces de alcanzar la liberación. Por lo tanto, el mundo de los seres (sattaloka) también es conocido por Él en todos sus aspectos.

๑๓๗. ยถา จ สตฺตโลโก, เอวํ โอกาสโลโกปิ. ตถา เหส เอกํ จกฺกวาฬํ อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนานํ ทฺวาทสสตสหสฺสานิ จตุตึสสตานิ จ ปญฺญาสญฺจ โยชนานิ. ปริกฺเขปโต ปน –

137. Y así como conoce el mundo de los seres, conoce también el mundo como localización (okāsaloka). Pues así, un solo sistema de mundos (cakkavāḷa) mide en longitud y anchura un millón doscientas tres mil cuatrocientas cincuenta yoyanas. En cuanto a su circunferencia —

สพฺพํ สตสหสฺสานิ, ฉตฺตึสปริมณฺฑลํ;

ทส เจว สหสฺสานิ, อฑฺฒุฑฺฒานิ สตานิ จ.

Todo su perímetro es de tres millones seiscientas diez mil trescientas cincuenta yoyanas.

ตตฺถ –

En ese sistema de mundos —

ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธรา.

Esta tierra, denominada vasundharā, tiene un espesor de doscientas cuarenta mil yoyanas.

ตสฺสาเยว สนฺธารกํ –

Sosteniendo a esta misma tierra —

จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, อฏฺเฐว นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, ชลํ วาเต ปติฏฺฐิตํ.

Se encuentra el agua, con un espesor de cuatrocientas ochenta mil yoyanas, apoyada sobre el aire.

ตสฺสาปิ สนฺธารโก –

Sosteniendo también a esa agua —

นว สตสหสฺสานิ, มาลุโต นภมุคฺคโต;

สฏฺฐิญฺเจว สหสฺสานิ, เอสา โลกสฺส สณฺฐิติ.

Se encuentra el viento, que se eleva novecientas sesenta mil yoyanas hacia el espacio; tal es la estructura de este mundo.

เอวํ สณฺฐิเต เจตฺถ โยชนานํ –

Estando así constituido, en este sistema de mundos —

จตุราสีติ [Pg.200] สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว;

อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, สิเนรุ ปพฺพตุตฺตโม.

El excelso monte Sineru se encuentra sumergido ochenta y cuatro mil yoyanas en el gran océano y se eleva hacia arriba esa misma medida.

ตโต อุปฑฺฒุปฑฺเฒน, ปมาเณน ยถากฺกมํ;

อชฺโฌคาฬฺหุคฺคตา ทิพฺพา, นานารตนจิตฺติตา.

Después de este, reduciéndose sucesivamente a la mitad de la medida anterior tanto en profundidad como en elevación, se encuentran las montañas divinas, adornadas con diversas joyas —

ยุคนฺธโร อีสธโร, กรวีโก สุทสฺสโน;

เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ คิริ พฺรหา.

Yugandhara, Isadhara, Karavīka, Sudassana, Nemindhara, Vinataka y la gran montaña Assakaṇṇa.

เอเต สตฺต มหาเสลา, สิเนรุสฺส สมนฺตโต;

มหาราชานมาวาสา, เทวยกฺขนิเสวิตา.

Estas siete grandes montañas se sitúan alrededor del Sineru; son las moradas de los Grandes Reyes y son frecuentadas por devas y yakkhas.

โยชนานํ สตานุจฺโจ, หิมวา ปญฺจ ปพฺพโต;

โยชนานํ สหสฺสานิ, ตีณิ อายตวิตฺถโต.

El monte Himalaya tiene quinientas yoyanas de altura y tres mil yoyanas de longitud y anchura.

จตุราสีติสหสฺเสหิ, กูเฏหิ ปฏิมณฺฑิโต;

ติปญฺจโยชนกฺขนฺธ-ปริกฺเขปา นควฺหยา.

Está adornado con ochenta y cuatro mil picos. Existe el llamado árbol Jambu (nagavhayā), cuyo tronco tiene una circunferencia de quince yoyanas.

ปญฺญาสโยชนกฺขนฺธ-สาขายามา สมนฺตโต;

สตโยชนวิตฺถิณฺณา, ตาวเทว จ อุคฺคตา;

ชมฺพู ยสฺสานุภาเวน, ชมฺพุทีโป ปกาสิโต.

La longitud de su tronco y sus ramas es de cincuenta yoyanas cada uno; su follaje se extiende por cien yoyanas a la redonda y se eleva a la misma altura. Por el poder de este árbol Jambu, este continente es conocido como Jambudīpa.

ยญฺเจตํ ชมฺพุยา ปมาณํ, เอตเทว อสุรานํ จิตฺรปาฏลิยา, ครุฬานํ สิมฺพลิรุกฺขสฺส, อปรโคยาเน กทมฺพสฺส, อุตฺตรกุรูสุ กปฺปรุกฺขสฺส, ปุพฺพวิเทเห สิรีสสฺส, ตาวตึเสสุ ปาริจฺฉตฺตกสฺสาติ. เตนาหุ โปราณา –

Esta misma medida descrita para el árbol Jambu debe entenderse también para el árbol Citrapāṭalī de los Asuras, el árbol Simbali de los Garudas, el árbol Kadamba en Aparagoyāna, el árbol Kapparukkha en Uttarakuru, el árbol Sirīsa en Pubbavideha y el árbol Pāricchattaka en el cielo Tāvatiṃsa. Por ello dijeron los antiguos:

‘‘ปาฏลี สิมฺพลี ชมฺพู, เทวานํ ปาริจฺฉตฺตโก;

กทมฺโพ กปฺปรุกฺโข จ, สิรีเสน ภวติ สตฺตมนฺติ.

'El Pāṭalī, el Simbalī, el Jambu, el Pāricchattaka de los dioses, el Kadamba y el Kapparukkha, siendo el Sirīsa el séptimo'.

‘‘ทฺเวอสีติ สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว;

อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, จกฺกวาฬสิลุจฺจโย;

ปริกฺขิปิตฺวา ตํ สพฺพํ, โลกธาตุมยํ ฐิโต’’ติ.

'La montaña de roca de Cakkavāḷa (el borde del mundo) está sumergida ochenta y dos mil yoyanas en el gran océano y se eleva hacia arriba esa misma medida, rodeando por completo todo este sistema de mundos'.

ตตฺถ จนฺทมณฺฑลํ เอกูนปญฺญาสโยชนํ. สูริยมณฺฑลํ ปญฺญาสโยชนํ. ตาวตึสภวนํ ทสสหสฺสโยชนํ. ตถา อสุรภวนํ อวีจิมหานิรโย ชมฺพุทีโป จ. อปรโคยานํ สตฺตสหสฺสโยชนํ. ตถา [Pg.201] ปุพฺพวิเทหํ. อุตฺตรกุรุ อฏฺฐสหสฺสโยชนํ. เอกเมโก เจตฺถ มหาทีโป ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาโร. ตํ สพฺพมฺปิ เอกํ จกฺกวาฬํ เอกา โลกธาตุ. ตทนฺตเรสุ โลกนฺตริกนิรยา.

Allí, el disco lunar mide cuarenta y nueve yoyanas. El disco solar mide cincuenta yoyanas. La morada de Tāvatiṃsa mide diez mil yoyanas. De igual manera miden la morada de los Asuras, el gran infierno Avīci y Jambudīpa. Aparagoyāna mide siete mil yoyanas. Igualmente Pubbavideha. Uttarakuru mide ocho mil yoyanas. Cada uno de estos grandes continentes está rodeado por quinientas islas menores. Todo esto constituye un solo sistema de mundos, un solo universo. En los espacios entre estos sistemas de mundos se encuentran los infiernos Lokantarika.

เอวํ อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ อนนฺตา โลกธาตุโย ภควา อนนฺเตน พุทฺธญาเณน อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เอวมสฺส โอกาสโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. เอวมฺปิ สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา โลกวิทู.

De este modo, el Bienaventurado conoció, comprendió y penetró con su infinito conocimiento búdico los infinitos sistemas de mundos y los infinitos universos. Así, el mundo como localización (okāsaloka) también fue conocido por Él en todos sus aspectos. Por haber conocido el mundo de todas estas maneras, es llamado Lokavidū (Conocedor del Mundo).

๑๓๘. อตฺตนา ปน คุเณหิ วิสิฏฺฐตรสฺส กสฺสจิ อภาวโต นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร. ตถา เหส สีลคุเณนาปิ สพฺพํ โลกมภิภวติ, สมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนาปิ. สีลคุเณนาปิ อสโม อสมสโม อปฺปฏิโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนาปิ. ยถาห – ‘‘น โข ปนาหํ สมนุปสฺสามิ สเทวเก โลเก สมารเก…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตร’’นฺติ วิตฺถาโร. เอวํ อคฺคปสาทสุตฺตาทีนิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) ‘‘น เม อาจริโย อตฺถี’’ติอาทิกา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) คาถาโย จ วิตฺถาเรตพฺพา.

138. Debido a la inexistencia de alguien superior a Él en cualidades, no tiene superior; por ello es Anuttaro (Insuperable). Pues Él supera a todo el mundo tanto en la cualidad de la virtud, como en las cualidades de la concentración, la sabiduría, la liberación y el conocimiento y visión de la liberación. Incluso solo por la cualidad de la virtud es inigualable (asamo), igual solo a los inigualables (asamasamo - los Budas del pasado), sin parangón (appaṭimo), sin semejanza (appaṭibhāgo), un individuo sin rival (appaṭipuggalo)... y así sucesivamente hasta la cualidad del conocimiento y visión de la liberación. Como Él mismo dijo: 'No veo, monjes, en este mundo con sus devas, sus Maras... en esta generación con sus ascetas y brahmanes, con sus dioses y hombres, a ningún otro más perfecto en virtud que yo mismo', y así se describe extensamente. Del mismo modo deben detallarse el Aggappasāda Sutta y otros, así como los versos que comienzan con 'No tengo maestro'.

๑๓๙. ปุริสทมฺเม สาเรตีติ ปุริสทมฺมสารถิ. ทเมติ วิเนตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปุริสทมฺมาติ อทนฺตา ทเมตุํ ยุตฺตา ติรจฺฉานปุริสาปิ มนุสฺสปุริสาปิ อมนุสฺสปุริสาปิ. ตถา หิ ภควตา ติรจฺฉานปุริสาปิ อปลาโล นาคราชา, จูโฬทโร, มโหทโร, อคฺคิสิโข, ธูมสิโข, อรวาโฬ นาคราชา, ธนปาลโก หตฺถีติ เอวมาทโย ทมิตา นิพฺพิสา กตา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาปิตา, มนุสฺสปุริสาปิ สจฺจกนิคณฺฐปุตฺตอมฺพฏฺฐมาณวโปกฺขรสาติ โสณทนฺตกูฏทนฺตาทโย, อมนุสฺสปุริสาปิ อาฬวกสูจิโลมขรโลมยกฺขสกฺกเทวราชาทโย ทมิตา วินีตา วิจิตฺเรหิ วินยนูปาเยหิ. ‘‘อหํ โข, เกสิ, ปุริสทมฺเม สณฺเหนปิ วิเนมิ, ผรุเสนปิ วิเนมิ, สณฺหผรุเสนปิ วิเนมี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๑) อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

139. 'Purisadammasārathi' significa que guía a las personas que deben ser domadas. Esto quiere decir que las doma y las disciplina. En este contexto, 'purisadammā' son aquellos que, no habiendo sido domados, son aptos para serlo, ya sean seres en forma de animales, seres humanos o seres no humanos. Así, el Bienaventurado domó a seres animales como el rey naga Apalāla, Cūḷodara, Mahodara, Aggisikha, Dhūmasikha, el rey naga Aravāḷa y el elefante Dhanapālaka, eliminando su ferocidad y estableciéndolos en los refugios y en los preceptos. También domó a seres humanos como Saccaka el hijo de los Nigaṇṭhas, el joven Ambaṭṭha, Pokkharasāti, Soṇadaṇḍa y Kūṭadanta; y a seres no humanos como Āḷavaka, Sūciloma, Kharaloma, el yakkhas Sakka el rey de los dioses y otros, disciplinándolos con diversos métodos de instrucción. Aquí debe citarse extensamente el Kesi Sutta: 'Yo, Kesi, disciplino a las personas dóciles mediante la suavidad, mediante la dureza, y mediante la suavidad y la dureza juntas'.

อปิจ ภควา วิสุทฺธสีลาทีนํ ปฐมชฺฌานาทีนิ โสตาปนฺนาทีนญฺจ อุตฺตริ มคฺคปฏิปทํ อาจิกฺขนฺโต ทนฺเตปิ ทเมติเยว.

Además, el Bienaventurado doma incluso a aquellos que ya han sido domados, al enseñar los estados de jhana a quienes poseen una virtud pura y al indicar el sendero de los niveles superiores a aquellos que han alcanzado el estado de Sotāpanna y otros niveles.

อถ [Pg.202] วา อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ เอกเมวิทํ อตฺถปทํ. ภควา หิ ตถา ปุริสทมฺเม สาเรติ, ยถา เอกปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนา อฏฺฐ ทิสา อสชฺชมานา ธาวนฺติ. ตสฺมา อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ วุจฺจติ. ‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิทมฺโม สาริโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตี’’ติ อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๓๑๒) วิตฺถาเรตพฺพํ.

O bien, 'anuttaro purisadammasārathī' (conductor incomparable de personas por domar) es un único término descriptivo. En efecto, el Bienaventurado conduce a los seres por domar de tal manera que, permaneciendo sentado en una sola postura, ellos corren hacia las ocho direcciones (los ocho logros) sin obstrucción alguna. Por ello se le llama 'anuttaro purisadammasārathī'. Al respecto, debe explicarse en detalle este sutta: 'Monjes, un elefante por domar, conducido por un domador de elefantes, corre en una sola dirección...' (MN 103).

๑๔๐. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ สตฺถา. อปิจ สตฺถา วิยาติ สตฺถา, ภควา สตฺถวาโห. ยถา สตฺถวาโห สตฺเถ กนฺตารํ ตาเรติ โจรกนฺตารํ ตาเรติ วาฬกนฺตารํ ตาเรติ ทุพฺภิกฺขกนฺตารํ ตาเรติ นิรุทกกนฺตารํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺตาเรติ ปตาเรติ เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปติ, เอวเมว ภควา สตฺถา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรติ, ชาติกนฺตารํ ตาเรตีติอาทินา นิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เทวมนุสฺสานนฺติ เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน, ภพฺพปุคฺคลปริจฺเฉทวเสน เจตํ วุตฺตํ. ภควา ปน ติรจฺฉานคตานมฺปิ อนุสาสนิปฺปทาเนน สตฺถาเยว. เตปิ หิ ภควโต ธมฺมสฺสวเนน อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ปตฺวา ตาย เอว อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว มคฺคผลภาคิโน โหนฺติ. มณฺฑูกเทวปุตฺตาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ.

140. Se le llama 'Satthā' (Maestro) porque instruye a los seres según corresponda respecto a los beneficios de esta vida, de las vidas futuras y del beneficio supremo (el Nibbāna). Además, es 'Satthā' por ser como un guía; el Bienaventurado es un jefe de caravana. Así como un jefe de caravana hace que su caravana cruce el desierto, el desierto de ladrones, el desierto de fieras, el desierto de hambruna y el desierto sin agua, y los hace cruzar, salir, escapar y llegar a una tierra segura; de la misma manera, el Bienaventurado, como Maestro y jefe de caravana, hace que los seres crucen el desierto del saṃsāra, el desierto del renacimiento, etc. Así debe entenderse el significado según el método de exposición del Niddesa. 'Devamanussānaṃ' se refiere tanto a dioses como a humanos. Esto se dice en términos de la distinción de los seres superiores y de los individuos capaces de alcanzar la liberación (bhabba-puggala). Sin embargo, el Bienaventurado es Maestro incluso de los animales, pues les brinda instrucción. Pues ellos también, al escuchar el Dhamma del Bienaventurado, alcanzan la plenitud de las condiciones de apoyo (upanissaya) y, debido a esa misma plenitud, se convierten en partícipes de los senderos y sus frutos en su segunda o tercera existencia. El hijo del dios Maṇḍūka (el que fue rana) y otros son ejemplos de esto.

ภควติ กิร คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร จมฺปานครวาสีนํ ธมฺมํ เทสิยมาเน เอโก มณฺฑูโก ภควโต สเร นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ, ตํ เอโก วจฺฉปาลโก ทณฺฑํ โอลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต สีเส สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ตาวเทว กาลงฺกตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย จ ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา ‘‘อเร อหมฺปิ นาม อิธ นิพฺพตฺโต, กึ นุ โข กมฺมมกาสิ’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต น อญฺญํ กิญฺจิ อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา. โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิ. ภควา ชานนฺโตว ปุจฺฉิ –

Se cuenta que mientras el Bienaventurado enseñaba el Dhamma a los habitantes de la ciudad de Campā a orillas del estanque Gaggarā, una rana captó el sonido de la voz del Bienaventurado como un objeto de meditación. En ese momento, un pastor que estaba allí apoyado sobre su vara la presionó sobre la cabeza de la rana mientras permanecía de pie. La rana murió instantáneamente y renació en un palacio dorado de doce leguas en el reino de los Treinta y Tres Dioses. Al verse allí, rodeado por una multitud de ninfas celestiales, como quien despierta de un sueño, reflexionó: '¡Vaya! He nacido aquí, ¿qué acción realicé?', y no vio otra causa que el haber captado el sonido de la voz del Bienaventurado. Inmediatamente acudió con su palacio celestial y postró su cabeza a los pies del Bienaventurado. El Bienaventurado, aun sabiéndolo, le preguntó:

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ.

'¿Quién postra su cabeza a mis pies, brillando con poder psíquico y gloria, iluminando todas las direcciones con una apariencia tan espléndida?'.

มณฺฑูโกหํ [Pg.203] ปุเร อาสึ, อุทเก วาริโคจโร;

ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, อวธิ วจฺฉปาลโกติ.

'Fui una rana en mi vida anterior, que habitaba en el agua; mientras escuchaba Tu Dhamma, un pastor me mató'.

ภควา ตสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทวปุตฺโตปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย สิตํ กตฺวา ปกฺกมีติ.

El Bienaventurado le enseñó el Dhamma. Hubo una penetración del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres vivos. El hijo del dios también se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpatti-phala), mostró una sonrisa y se marchó.

๑๔๑. ยํ ปน กิญฺจิ อตฺถิ เญยฺยํ นาม, สพฺพสฺเสว พุทฺธตฺตา วิโมกฺขนฺติกญฺญาณวเสน พุทฺโธ. ยสฺมา วา จตฺตาริ สจฺจานิ อตฺตนาปิ พุชฺฌิ, อญฺเญปิ สตฺเต โพเธสิ, ตสฺมา เอวมาทีหิปิ การเณหิ พุทฺโธ. อิมสฺส จ ปนตฺถสฺส วิญฺญาปนตฺถํ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติ เอวํ ปวตฺโต สพฺโพปิ นิทฺเทสนโย (มหานิ. ๑๙๒) ปฏิสมฺภิทานโย (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) วา วิตฺถาเรตพฺโพ.

141. En cuanto a todo lo que es cognoscible (ñeyya), se le llama 'Buddho' (el Despierto) porque lo ha comprendido todo mediante el conocimiento al final de la liberación. O bien, es 'Buddho' por tales razones: porque él mismo comprendió las Cuatro Nobles Verdades y porque hace que otros seres las comprendan. Para dar a conocer este significado, debe detallarse todo el método de exposición del Niddesa o del Paṭisambhidāmagga que dice: 'Es Buddho porque es el conocedor de las Verdades. Es Buddho porque es el despertador de la generación de seres'.

๑๔๒. ภควาติ อิทํ ปนสฺส คุณวิสิฏฺฐสพฺพสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนํ. เตนาหุ โปราณา –

142. 'Bhagavā' (el Bienaventurado), por otra parte, es un epíteto de gran respeto y reverencia hacia el Maestro, quien es supremo entre todos los seres y distinguido por sus cualidades. Por ello dijeron los antiguos:

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุคารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

'La palabra Bhagavā es la mejor, la palabra Bhagavā es la suprema; él posee gran respeto y reverencia, por eso se le llama Bhagavā'.

จตุพฺพิธํ วา นามํ อาวตฺถิกํ ลิงฺคิกํ เนมิตฺติกํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม โลกิยโวหาเรน ยทิจฺฉกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วจฺโฉ ทมฺโม พลีพทฺโทติ เอวมาทิ อาวตฺถิกํ. ทณฺฑี ฉตฺตี สิขี กรีติ เอวมาทิ ลิงฺคิกํ. เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติ เอวมาทิ เนมิตฺติกํ. สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. อิทํ ปน ภควาติ นามํ เนมิตฺติกํ, น มหามายาย, น สุทฺโธทนมหาราเชน, น อสีติยา ญาติสหสฺเสหิ กตํ, น สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ธมฺมเสนาปตินา ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป… วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ (มหานิ. ๘๔).

Existen cuatro tipos de nombres: situacional (āvatthika), por características físicas (liṅgika), por cualidades (nemittika) y convencional (adhiccasamuppanna). El nombre convencional es aquel que se otorga por voluntad propia según el uso mundano. Entre ellos, nombres como 'ternero', 'animal por domar' o 'buey' son situacionales. 'El de la vara', 'el del paraguas', 'el de la cresta' o 'el de la trompa' son por características físicas. 'El de las tres ciencias' o 'el de las seis facultades superiores' son por cualidades. Nombres como 'Sirivaḍḍhaka' (el que aumenta la gloria) o 'Dhanavaḍḍhaka' (el que aumenta la riqueza), que se otorgan sin considerar el significado de las palabras, son convencionales. Este nombre 'Bhagavā', sin embargo, es por cualidades (nemittika); no fue otorgado por la madre Mahāmāyā, ni por el gran rey Suddhodana, ni por los ochenta mil parientes, ni por deidades especiales como Sakka o Santusita. Así lo dijo también el General del Dhamma (Sāriputta): 'Este nombre Bhagavā no fue dado por su madre... sino que este epíteto de los Budas Bienaventurados, alcanzado al final de la liberación, es una designación basada en la realización, que surge junto con el logro del conocimiento de la omnisciencia al pie del árbol de la iluminación: esto es Bhagavā'.

๑๔๓. ยํคุณเนมิตฺติกญฺเจตํ นามํ, เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ คาถํ วทนฺติ –

143. Para declarar esas cualidades por las cuales este nombre es de origen cualitativo (nemittika), se recita este verso:

‘‘ภคี [Pg.204] ภชี ภาคิ วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา;

พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติ. –

'Se le llama Bhagavā porque posee fortuna (bhagī), porque se asocia con cualidades (bhajī), porque es partícipe de beneficios (bhāgī), porque analiza el Dhamma (vibhattavā), porque destruyó el mal (bhaggaṃ), porque es el Maestro (garū) y porque es afortunado (bhāgyavā). Es aquel cuya mente está plenamente desarrollada por muchos métodos y que ha llegado al final de las existencias'.

นิทฺเทเส (มหานิ. ๘๔) วุตฺตนเยเนว เจตฺถ เตสํ เตสํ ปทานํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

El significado de cada uno de estos términos debe entenderse tal como se expone en el método del Niddesa.

๑๔๔. อยํ ปน อปโร นโย.

144. Y este es otro método interpretativo:

ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโตติ.

'Es afortunado (bhāgyavā), es el destructor de las impurezas (bhaggavā), está dotado de glorias (bhagehi yutto), es el que analiza el Dhamma (vibhattavā), es el que se asocia con los logros (bhattavā) y aquel que ha vomitado el deseo de renacer en las existencias; por tanto, es Bhagavā'.

ตตฺถ วณฺณาคโม วณฺณวิปริยโยติอาทิกํ นิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขปลกฺขณํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํ.

En este contexto, aplicando las reglas de la etimología (nirutti) como la adición de letras o la inversión de letras, o aplicando las reglas gramaticales para incluirlo en el grupo de palabras como 'pisodara', se debe entender que: dado que este Protector posee la fortuna (bhāgya) que consiste en la culminación de perfecciones como la generosidad y la virtud, las cuales producen felicidad mundana y supramundana; por tanto, debiendo decirse 'Bhāgyavā' (el que tiene fortuna), se le llama 'Bhagavā'.

ยสฺมา ปน อหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปฬาสอิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทตณฺหาอวิชฺชา- ติวิธากุสลมูลทุจฺจริตสํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยส- อาสวคนฺถโอฆโยคอคติตณฺหุปฺปาทุปาทานปญฺจเจโตขีลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนา- ฉวิวาทมูลตณฺหากายสตฺตานุสยอฏฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต- อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ, สงฺเขปโต วา ปญฺจ กิเลสขนฺธอภิสงฺขารเทวปุตฺตมจฺจุมาเร อภญฺชิ. ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. อาห เจตฺถ –

Porque ha destruido (abhañji) cientos de miles de impurezas que causan angustia y tormento, tales como la falta de vergüenza moral y de temor moral, la ira y la enemistad, el desprecio y la insolencia, la envidia y la avaricia, el engaño y la hipocresía, la obstinación y la arrogancia, el orgullo y la vanidad, la intoxicación y la negligencia, la avidez y la ignorancia; las tres raíces de lo perjudicial, las tres malas conductas, las tres corrupciones, las tres manchas, las tres desarmonías, las tres percepciones erróneas, los tres pensamientos impuros y las tres obsesiones; las cuatro perversiones, los cuatro influjos, las cuatro ataduras, los cuatro torrentes, los cuatro vínculos, las cuatro sendas erróneas, los cuatro surgimientos de la avidez y los cuatro apegos; las cinco arideces y las cinco cadenas de la mente, los cinco obstáculos y los cinco deleites; las seis raíces de disputa y las seis clases de avidez; las siete tendencias subyacentes; las ocho formas de falsedad; las nueve raíces de la avidez; los diez caminos de acción perjudicial; las sesenta y dos visiones erróneas; y las ciento ocho variedades de la avidez. O, en resumen, porque ha quebrado a los cinco Maras (las impurezas, los agregados, las formaciones, el hijo de los devas y la muerte). Por haber destruido estos peligros (parissaya), debería decirse 'Bhaggavā' (el que ha roto), pero se le llama 'Bhagavā' (el Bendito). Al respecto se dice:

‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว;

ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

«Aquel que ha quebrado la pasión, el odio y la ilusión, y está libre de influjos (āsavas); aquel cuyas cualidades perjudiciales han sido destruidas, por ello es llamado Bhagavā».

ภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ. ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติ. ตถา โลกิยสริกฺขกานํ พหุมตภาโว, คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา, อภิคตานญฺจ เนสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน [Pg.205] ปฏิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา, โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ สํโยชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติ.

Mediante Su cualidad de ser afortunado (bhāgyavatā) y poseedor de las marcas de cien méritos, se manifiesta la perfección de Su cuerpo físico (rūpakāya). Mediante Su cualidad de haber destruido los defectos (bhaggadosatā), se manifiesta la perfección de Su cuerpo de la verdad (dhammakāya). Asimismo, se manifiesta la alta estima de los sabios del mundo, Su accesibilidad para laicos y monjes, Su capacidad para eliminar el sufrimiento físico y mental de quienes acuden a Él, Su beneficencia mediante el don de cosas materiales y del Dhamma, y Su aptitud para conducir a los seres a la felicidad mundana y supramundana.

ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปยตฺเตสุ ฉสุ ธมฺเมสุ ภคสทฺโท ปวตฺตติ, ปรมญฺจสฺส สกจิตฺเต อิสฺสริยํ, อณิมาลงฺฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ. ตถา โลกุตฺตโร ธมฺโม. โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต อติวิย ปริสุทฺโธ ยโส. รูปกายทสฺสนพฺยาวฏชนนยนปฺปสาทชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิรี. ยํ ยํ เอเตน อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ อตฺตหิตํ ปรหิตํ วา, ตสฺส ตสฺส ตเถว อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิตตฺถนิพฺพตฺติสญฺญิโต กาโม. สพฺพโลกครุภาวปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยตฺโต จ อตฺถิ. ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา อตฺเถน ภควาติ วุจฺจติ.

Dado que en el mundo el término 'bhaga' (fortuna o gloria) se aplica a seis cualidades: soberanía, doctrina, fama, esplendor, éxito y esfuerzo; el Bendito posee la soberanía suprema sobre Su propia mente, así como los ocho poderes de soberanía mundana como la capacidad de hacerse infinitesimal (aṇimā), etc., en su forma más completa. Posee asimismo el Dhamma supramundano. Posee una fama (yaso) sumamente pura, extendida por los tres mundos y obtenida por Sus cualidades reales. Posee el esplendor (sirī) de todos los miembros de Su cuerpo, capaz de deleitar la vista de quienes se esfuerzan por contemplarlo. Posee el éxito (kāmo), pues todo lo que ha deseado o anhelado para el bien propio o ajeno se ha cumplido exactamente según Su resolución. Y posee el esfuerzo (payatto), es decir, el recto esfuerzo que es la causa de haber alcanzado el estado de Maestro de todo el mundo. Por estar dotado de estas fortunas (bhagas), se le llama 'Bhagavā'.

ยสฺมา ปน กุสลาทีหิ เภเทหิ สพฺพธมฺเม, ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธมฺเม, ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺเฐน วา ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อายูหนนิทานสํโยคปลิโพธฏฺเฐน สมุทยํ, นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตฏฺเฐน นิโรธํ, นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺเฐน มคฺคํ วิภตฺตวา, วิภชิตฺวา วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา วิภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ.

Además, se le llama 'Bhagavā' porque es quien ha clasificado (vibhattavā). Esto significa que ha analizado, abierto y expuesto todos los fenómenos según sus distinciones (sanos, etc.), o por medio de los agregados, bases, elementos, verdades, facultades y el origen dependiente. Ha expuesto la Noble Verdad del Sufrimiento en su sentido de opresión, de lo condicionado, de tormento y de cambio; la Verdad del Origen en su sentido de acumulación, de causa, de vínculo y de impedimento; la Verdad del Cese en su sentido de liberación, de reclusión, de lo no condicionado y de lo inmortal; y la Verdad del Sendero en su sentido de salida, de causa, de visión y de dominio. Por ser 'Vibhattavā' (el que clasifica), se le llama 'Bhagavā'.

ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุญฺญตปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมกฺเข อญฺเญ จ โลกิยโลกุตฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม ภชิ เสวิ พหุลํ อกาสิ, ตสฺมา ภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ.

Y puesto que Él frecuentó (bhaji), cultivó y practicó ampliamente las moradas divinas, brenmanas y nobles; la reclusión física, mental y de las adquisiciones; las liberaciones del vacío, de lo no deseado y de lo sin signo, y otras cualidades humanas superiores (uttarimanussadhamma) mundanas y supramundanas, por ser 'Bhattavā' (el que frecuenta), se le llama 'Bhagavā'.

ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนํ อเนน วนฺตํ, ตสฺมา ภเวสุ วนฺตคมโนติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ภควาติ วุจฺจติ ยถา โลเก เมหนสฺส ขสฺส มาลาติ วตฺตพฺเพ เมขลาติ.

Asimismo, puesto que Él ha vomitado (vanta) el ir (gamana) impulsado por la avidez en las tres formas de existencia (bhava), debería ser llamado 'bhavesu vantagamano'. Tomando la 'bha' de 'bhava', la 'ga' de 'gamana' y la 'va' de 'vanta', y alargando las vocales, se le llama 'Bhagavā', tal como en el mundo se dice 'mekhalā' (cinturón) en lugar de 'mehanassa khassa mālā'.

๑๔๕. ตสฺเสวํ อิมินา จ อิมินา จ การเณน โส ภควา อรหํ…เป… อิมินา จ อิมินา จ การเณน ภควาติ พุทฺธคุเณ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ [Pg.206] จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตถาคตมารพฺภ (อ. นิ. ๖.๑๐). อิจฺจสฺส เอวํ ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาเวน วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส กมฺมฏฺฐานาภิมุขตาย อุชุคตจิตฺตสฺส พุทฺธคุณโปณา วิตกฺกวิจารา ปวตฺตนฺติ. พุทฺธคุเณ อนุวิตกฺกยโต อนุวิจารยโต ปีติ อุปฺปชฺชติ. ปีติมนสฺส ปีติปทฏฺฐานาย ปสฺสทฺธิยา กายจิตฺตทรถา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. ปสฺสทฺธทรถสฺส กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ สุขํ อุปฺปชฺชติ. สุขิโน พุทฺธคุณารมฺมณํ หุตฺวา จิตฺตํ สมาธิยตีติ อนุกฺกเมน เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. พุทฺธคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา พุทฺธานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

145. En el momento en que un yogui recuerda las cualidades del Buddha de esta manera: 'Por esta y aquella razón ese Bendito es Arahaṃ... por esta y aquella razón es Bhagavā', su mente no se ve invadida por la pasión, ni por el odio, ni por la ilusión. En ese momento su mente está recta hacia el Tathāgata. Debido a la ausencia de obsesiones como la pasión y a la supresión de los obstáculos, su mente se endereza hacia el objeto de meditación y surgen el pensamiento aplicado y sostenido (vitakka-vicāra) que se inclinan hacia las cualidades del Buddha. Al reflexionar y examinar las cualidades del Buddha, surge el júbilo (pīti). Para quien tiene júbilo, los tormentos del cuerpo y la mente se calman mediante la tranquilidad (passaddhi), que tiene al júbilo como causa próxima. Al calmarse los tormentos, surge la felicidad (sukha) tanto física como mental. En quien es feliz, la mente se concentra teniendo las cualidades del Buddha como objeto. Así, gradualmente, surgen los factores del jhāna en un solo momento mental. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades del Buddha o a la entrega al recuerdo de sus múltiples aspectos, el jhāna no alcanza la absorción (appanā), sino que llega solo al nivel de acceso (upacāra). Este jhāna, por haber surgido mediante el recuerdo de las cualidades del Buddha, se denomina simplemente 'Buddhānussati' (Recuerdo del Buddha).

อิมญฺจ ปน พุทฺธานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สตฺถริ สคารโว โหติ สปฺปติสฺโส, สทฺธาเวปุลฺลํ สติเวปุลฺลํ ปญฺญาเวปุลฺลํ ปุญฺญเวปุลฺลญฺจ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ, ภยเภรวสโห ทุกฺขาธิวาสนสมตฺโถ, สตฺถารา สํวาสสญฺญํ ปฏิลภติ. พุทฺธคุณานุสฺสติยา อชฺฌาวุตฺถญฺจสฺส สรีรมฺปิ เจติยฆรมิว ปูชารหํ โหติ. พุทฺธภูมิยํ จิตฺตํ นมติ. วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสมาโยเค จสฺส สมฺมุขา สตฺถารํ ปสฺสโต วิย หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ.

Además, el monje que se dedica a esta recordación del Buddha posee respeto y deferencia hacia el Maestro; alcanza abundancia de fe, abundancia de atención, abundancia de sabiduría y abundancia de mérito. Abunda en alegría y regocijo, es capaz de vencer el miedo y el pavor, y es capaz de soportar el sufrimiento. Obtiene la percepción de estar viviendo con el Maestro. Su mismo cuerpo, habitado por la recordación de las cualidades del Buddha, se vuelve digno de veneración como un santuario. Su mente se inclina hacia el estado de un Buddha. Ante el encuentro con un objeto que invita a la transgresión, surge en él el sentido de la vergüenza y el temor moral (hiri-ottappa) como si estuviera viendo al Maestro frente a sí. Aunque no penetre en los logros superiores, está destinado a un renacimiento feliz (sugati).

ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส;

เอวํ มหานุภาวาย, พุทฺธานุสฺสติยา สทาติ.

Por lo tanto, ciertamente, la persona sabia debería practicar siempre la diligencia en esta recordación del Buddha, que posee tan gran poder.

อิทํ ตาว พุทฺธานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Hasta aquí llega la introducción a la explicación detallada sobre la recordación del Buddha.

๒. ธมฺมานุสฺสติกถา

2. Discurso sobre la recordación del Dhamma

๑๔๖. ธมฺมานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมนาปิ รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ ปริยตฺติธมฺมสฺส เจว นววิธสฺส จ โลกุตฺตรธมฺมสฺส คุณา อนุสฺสริตพฺพา.

146. Aquel que desee desarrollar la recordación del Dhamma, habiéndose retirado a la soledad y al recogimiento, debe recordar las cualidades tanto del Dhamma de las escrituras (pariyatti) como del Dhamma supramundano de nueve clases de la siguiente manera: 'El Dhamma ha sido bien proclamado por el Bienaventurado, es visible por uno mismo, inmediato, que invita a venir y ver, digno de ser aplicado y para ser realizado por los sabios, cada uno por sí mismo'.

๑๔๗. สฺวากฺขาโตติ อิมสฺมึ หิ ปเท ปริยตฺติธมฺโมปิ สงฺคหํ คจฺฉติ, อิตเรสุ โลกุตฺตรธมฺโมว. ตตฺถ ปริยตฺติธมฺโม ตาว สฺวากฺขาโต อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณตฺตา [Pg.207] สาตฺถสพฺยญฺชนเกวลปริปุณฺณปริสุทฺธพฺรหฺมจริยปฺปกาสนตฺตา จ. ยญฺหิ ภควา เอกคาถมฺปิ เทเสติ, สา สมนฺตภทฺทกตฺตา ธมฺมสฺส ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา, ทุติยตติยปาเทหิ มชฺเฌกลฺยาณา, ปจฺฉิมปาเทน ปริโยสานกลฺยาณา. เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ, นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสน มชฺเฌกลฺยาณํ. นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐมานุสนฺธินา อาทิกลฺยาณํ, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสหิ มชฺเฌกลฺยาณํ. อปิจ สนิทานสอุปฺปตฺติกตฺตา อาทิกลฺยาณํ, เวเนยฺยานํ อนุรูปโต อตฺถสฺส อวิปรีตตาย จ เหตุทาหรณยุตฺตโต จ มชฺเฌกลฺยาณํ, โสตูนํ สทฺธาปฏิลาภชนเนน นิคมเนน จ ปริโยสานกลฺยาณํ.

147. En el término 'Svākkhāto' (bien expuesto), el Dhamma de las escrituras (pariyattidhamma) también se incluye; en los otros cinco términos, se incluye únicamente el Dhamma supramundano (lokuttaradhamma). En este contexto, el Dhamma de las escrituras es 'bien expuesto' por ser bueno en el inicio, bueno en el medio y bueno en el final, y por proclamar la vida santa (brahmacariya) que es enteramente completa y pura, dotada de sentido y de fraseo. En efecto, incluso cuando el Bendito enseña un solo verso, este es bueno en el inicio por su primer pie (pāda), bueno en el medio por el segundo y tercer pie, y bueno en el final por el último pie, debido a la excelencia integral del Dhamma. Un discurso (sutta) de una sola conexión es bueno en el inicio por su introducción (nidāna), bueno en el final por su conclusión (nigamana), y bueno en el medio por el resto del texto. Un discurso de múltiples conexiones es bueno en el inicio por su primera conexión, bueno en el final por la última, y bueno en el medio por las conexiones restantes. Además, es bueno en el inicio por poseer una introducción y un origen; es bueno en el medio por ser adecuado para los que deben ser guiados, por la exactitud de su significado y por estar provisto de razones y ejemplos; y es bueno en el final por generar la adquisición de la fe en los oyentes y por su conclusión.

สกโลปิ สาสนธมฺโม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ, สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาโณ. สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ, วิปสฺสนามคฺเคหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณ. พุทฺธสุโพธิตาย วา อาทิกลฺยาโณ, ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาโณ, สงฺฆสุปฺปฏิปฺปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ. ตํ สุตฺวา ตถตฺถาย ปฏิปนฺเนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสมฺโพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ, ปจฺเจกโพธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ, สาวกโพธิยา ปริโยสานกลฺยาโณ.

Toda la enseñanza de la Dispensación (sāsanadhamma) es buena en el inicio por la virtud (sīla), que es su propia esencia; es buena en el medio por la tranquilidad, la visión cabal, el sendero y el fruto (samatha-vipassanā-magga-phala); y es buena en el final por el Nibbāna. O bien, es buena en el inicio por la virtud y la concentración; buena en el medio por la visión cabal y el sendero; y buena en el final por el fruto y el Nibbāna. O bien, es buena en el inicio por el perfecto despertar del Buddha; buena en el medio por la excelencia intrínseca del Dhamma; y buena en el final por la correcta práctica del Saṅgha. O bien, es buena en el inicio por el supremo despertar (abhisambodhi) que debe ser alcanzado por quien practica conforme a lo escuchado; buena en el medio por el despertar de un Buddha solitario (paccekabodhi); y buena en el final por el despertar de un discípulo (sāvakabodhi).

สุยฺยมาโน เจส นีวรณวิกฺขมฺภนโต สวเนนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ, ปฏิปชฺชิยมาโน สมถวิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฏิปตฺติยาปิ กลฺยาณํ อาวหตีติ มชฺเฌกลฺยาโณ, ตถาปฏิปนฺโน จ ปฏิปตฺติผเล นิฏฺฐิเต ตาทิภาวาวหนโต ปฏิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณํ อาวหตีติ ปริโยสานกลฺยาโณติ เอวํ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณตฺตา สฺวากฺขาโต.

Este Dhamma es bueno en el inicio porque, al ser escuchado, trae bienestar incluso por el mero hecho de oírlo, al suprimir los obstáculos (nīvaraṇa); es bueno en el medio porque, al ser practicado, trae bienestar mediante la felicidad de la tranquilidad y la visión cabal a través de la práctica; y es bueno en el final porque, para quien ha practicado así, una vez culminado el fruto de la práctica, trae bienestar mediante dicho fruto al conducir al estado de ecuanimidad perfecta (tādibhāva). De este modo, por ser bueno en el inicio, en el medio y en el final, se denomina 'bien expuesto'.

ยํ ปเนส ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ นานานเยหิ ทีเปติ, ตํ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ, พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํ, อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. อตฺถคมฺภีรตาปฏิเวธคมฺภีรตาหิ สาตฺถํ, ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ [Pg.208] สพฺยญฺชนํ. อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยโต สาตฺถํ, ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํ. ปณฺฑิตเวทนียโต ปริกฺขกชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํ, สทฺเธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ สพฺยญฺชนํ. คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํ, อุตฺตานปทโต สพฺยญฺชนํ. อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน เกวลปริปุณฺณํ. อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิทฺโทสภาเวน ปริสุทฺธํ.

Además, cuando el Bendito enseña este Dhamma, proclama la vida santa de la enseñanza y la vida santa del sendero y las esclarece mediante diversos métodos; estas son 'con sentido' (sāttha) por la perfección de su significado y 'con fraseo' (sabyañjana) por la perfección de su expresión, según corresponda. Son 'con sentido' por la combinación de los términos de significado: explicación, manifestación, apertura, análisis, clarificación y designación; y son 'con fraseo' por la perfección de la sílaba, la palabra, la expresión, el modo, la etimología y la descripción detallada. Son 'con sentido' por la profundidad del significado y la profundidad de la penetración; y son 'con fraseo' por la profundidad del Dhamma y la profundidad de la enseñanza. Son 'con sentido' por ser el dominio del conocimiento analítico del significado y de la elocuencia; y son 'con fraseo' por ser el dominio del conocimiento analítico del Dhamma y del lenguaje. Se dice que son 'con sentido' porque deben ser conocidos por los sabios y porque inspiran fe en las personas reflexivas; y son 'con fraseo' porque son dignos de fe e inspiran devoción en la gente común. Son 'con sentido' por su intención profunda y 'con fraseo' por sus términos claros. Son 'enteramente completos' (kevalaparipuṇṇa) por su integridad total, al no haber nada que deba ser añadido; y son 'puros' (parisuddha) por su condición impecable, al no haber nada que deba ser removido.

อปิจ ปฏิปตฺติยา อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํ, ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํ, สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต เกวลปริปุณฺณํ, นิรุปกฺกิเลสโต นิตฺตรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธนฺติ เอวํ สาตฺถสพฺยญฺชนเกวลปริปุณฺณปริสุทฺธพฺรหฺมจริยปฺปกาสนโต สฺวากฺขาโต.

Asimismo, es 'con sentido' por la claridad del logro mediante la práctica, y 'con fraseo' por la claridad de la tradición oral mediante el aprendizaje de las escrituras. Es 'enteramente completo' por estar dotado de los cinco agregados del Dhamma (virtud, etc.); y es 'puro' por estar libre de impurezas, por conducir a la liberación del ciclo de existencias y por ser independiente de las ganancias mundanas. Así, por proclamar la vida santa con sentido, con fraseo, enteramente completa y pura, se denomina 'bien expuesto'.

อตฺถวิปลฺลาสาภาวโต วา สุฏฺฐุ อกฺขาโตติ สฺวากฺขาโต. ยถา หิ อญฺญติตฺถิยานํ ธมฺมสฺส อตฺโถ วิปลฺลาสมาปชฺชติ, อนฺตรายิกาติ วุตฺตธมฺมานํ อนฺตรายิกตฺตาภาวโต, นิยฺยานิกาติ วุตฺตธมฺมานํ นิยฺยานิกตฺตาภาวโต. เตน เต ทุรกฺขาตธมฺมาเยว โหนฺติ, น ตถา ภควโต ธมฺมสฺส อตฺโถ วิปลฺลาสมาปชฺชติ. อิเม ธมฺมา อนฺตรายิกา, อิเม ธมฺมา นิยฺยานิกาติ เอวํ วุตฺตธมฺมานํ ตถาภาวานติกฺกมนโตติ. เอวํ ตาว ปริยตฺติธมฺโม สฺวากฺขาโต.

Alternativamente, es 'bien expuesto' (su-akkhāto) porque su significado carece de perversión. Pues así como el significado del dhamma de otros maestros externos cae en la perversión —ya que las cosas que ellos llaman 'obstáculos' no son realmente obstáculos, y las cosas que llaman 'liberadoras' no son realmente liberadoras— y por ello sus dhammas están mal expuestos; en cambio, el significado del Dhamma del Bendito no cae en tal perversión. Debido a que enseñanzas tales como 'estas cosas son obstáculos' y 'estas cosas son liberadoras' no se desvían de la realidad de los hechos, su significado no es erróneo. En este sentido, primeramente, el Dhamma de las escrituras es 'bien expuesto'.

โลกุตฺตรธมฺโม ปน นิพฺพานานุรูปาย ปฏิปตฺติยา ปฏิปทานุรูปสฺส จ นิพฺพานสฺส อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาโต. ยถาห – ‘‘สุปญฺญตฺตา โข ปน เตน ภควตา สาวกานํ นิพฺพานคามินี ปฏิปทา สํสนฺทติ นิพฺพานญฺจ ปฏิปทา จ. เสยฺยถาปิ นาม คงฺโคทกํ ยมุโนทเกน สํสนฺทติ สเมติ, เอวเมว สุปญฺญตฺตา (ที. นิ. ๒.๒๙๖) เตน ภควตา สาวกานํ นิพฺพานคามินี ปฏิปทา สํสนฺทติ นิพฺพานญฺจ ปฏิปทา จา’’ติ. อริยมคฺโค เจตฺถ อนฺตทฺวยํ อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทาภูโตว ‘‘มชฺฌิมา ปฏิปทา’’ติ อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาโต. สามญฺญผลานิ ปฏิปสฺสทฺธกิเลสาเนว ‘‘ปฏิปสฺสทฺธกิเลสานี’’ติ อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาตานิ. นิพฺพานํ สสฺสตามตตาณเลณาทิสภาวเมว สสฺสตาทิสภาววเสน อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาตนฺติ เอวํ โลกุตฺตรธมฺโมปิ สฺวากฺขาโต.

Por su parte, el Dhamma supramundano es 'bien expuesto' por haber sido proclamado como una práctica acorde con el Nibbāna y como el Nibbāna acorde con la práctica. Como se ha dicho: 'Ciertamente, el Sendero que conduce al Nibbāna ha sido bien señalado por aquel Bendito a sus discípulos; el Nibbāna y el Sendero concuerdan. Así como el agua del Ganges concuerda y se une con el agua del Yamuna, del mismo modo el Sendero que conduce al Nibbāna ha sido bien señalado por aquel Bendito a sus discípulos; el Nibbāna y el Sendero concuerdan'. Aquí, el Noble Sendero es 'bien expuesto' por haber sido proclamado como el 'Sendero Medio', al no acercarse a los dos extremos. Los frutos de la vida ascética son 'bien expuestos' por haber sido proclamados como poseedores de 'defilementos pacificados'. El Nibbāna es 'bien expuesto' por haber sido proclamado bajo términos tales como permanente, inmortal, refugio y protección, debido a su naturaleza intrínseca de permanencia y demás. De este modo, el Dhamma supramundano también es 'bien expuesto'.

๑๔๘. สนฺทิฏฺฐิโกติ [Pg.209] เอตฺถ ปน อริยมคฺโค ตาว อตฺตโน สนฺตาเน ราคาทีนํ อภาวํ กโรนฺเตน อริยปุคฺคเลน สามํ ทฏฺฐพฺโพติ สนฺทิฏฺฐิโก. ยถาห –‘‘รตฺโต โข, พฺราหฺมณ, ราเคน อภิภูโต ปริยาทิณฺณจิตฺโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. เจตสิกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. ราเค ปหีเน เนว อตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ, น เจตสิกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอวมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหตี’’ติ(อ. นิ. ๓.๕๔). อปิจ นววิโธปิ โลกุตฺตรธมฺโม เยน เยน อธิคโต โหติ, เตน เตน ปรสทฺธาย คนฺตพฺพตํ หิตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน สยํ ทฏฺฐพฺโพติ สนฺทิฏฺฐิโก. อถ วา ปสตฺถา ทิฏฺฐิ สนฺทิฏฺฐิ, สนฺทิฏฺฐิยา ชยตีติ สนฺทิฏฺฐิโก. ตถา เหตฺถ อริยมคฺโค สมฺปยุตฺตาย, อริยผลํ การณภูตาย, นิพฺพานํ วิสยิภูตาย สนฺทิฏฺฐิยา กิเลเส ชยติ. ตสฺมา ยถา รเถน ชยตีติ รถิโก, เอวํ นววิโธปิ โลกุตฺตรธมฺโม สนฺทิฏฺฐิยา ชยตีติ สนฺทิฏฺฐิโก.

148. Con respecto al término 'sandiṭṭhiko', en primer lugar, el Sendero Noble es llamado 'sandiṭṭhiko' (visible por uno mismo) porque debe ser visto personalmente por el noble discípulo, quien hace cesar la pasión y otros estados impuros en su propia continuidad mental. Como se ha dicho: 'Brahmán, cuando una persona está apasionada, vencida por la pasión y con la mente dominada, piensa en su propio perjuicio, en el perjuicio de otros y en el perjuicio de ambos. Experimenta sufrimiento y dolor mental. Pero cuando la pasión es abandonada, ya no piensa en el perjuicio propio, ni en el de otros, ni en el de ambos, ni experimenta sufrimiento ni dolor mental. Es de esta manera, brahmán, que el Dhamma es sandiṭṭhiko (visible aquí y ahora)'. Además, el Dhamma supramundano de nueve clases es sandiṭṭhiko porque, por quienquiera que sea alcanzado, debe ser visto por sí mismo mediante el conocimiento de reflexión (paccavekkhaṇa-ñāṇa), dejando de lado la fe en otros o el ser guiado por otros. O bien, la visión elogiada es 'sandiṭṭhi' (sabiduría), y se llama sandiṭṭhiko porque vence (jayatī) mediante esa visión. Así, en este contexto, el Sendero Noble vence las impurezas mediante la sandiṭṭhi asociada con él; el Fruto Noble, mediante la sandiṭṭhi que es su causa; y el Nibbāna, mediante la sandiṭṭhi que lo toma como objeto. Por lo tanto, así como quien vence mediante un carro (ratha) es un rathiko, el Dhamma supramundano de nueve clases es sandiṭṭhiko porque vence mediante la sandiṭṭhi (la visión de la sabiduría).

อถ วา ทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนํ วุจฺจติ. ทิฏฺฐเมว สนฺทิฏฺฐํ, ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐํ อรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก. โลกุตฺตรธมฺโม หิ ภาวนาภิสมยวเสน สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน จ ทิสฺสมาโนเยว วฏฺฏภยํ นิวตฺเตติ. ตสฺมา ยถา วตฺถํ อรหตีติ วตฺถิโก, เอวํ สนฺทิฏฺฐํ อรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก.

Alternativamente, 'diṭṭha' significa visión. 'Sandiṭṭha' es simplemente lo mismo que 'diṭṭha', con el sentido de ver. Se llama 'sandiṭṭhiko' porque es digno de ser visto (sandiṭṭhaṃ arahati). Pues el Dhamma supramundano detiene el peligro del ciclo de renacimientos (vaṭṭabhaya) solo cuando es visto a través de la realización mediante el desarrollo (bhāvanābhisamaya) y la realización mediante la experiencia directa (sacchikiriyābhisamaya). Por lo tanto, así como lo que es digno de un vestido (vattha) se llama 'vatthiko', lo que es digno de ser visto se llama 'sandiṭṭhiko'.

๑๔๙. อตฺตโน ผลทานํ สนฺธาย นาสฺส กาโลติ อกาโล. อกาโลเยว อกาลิโก. น ปญฺจาหสตฺตาหาทิเภทํ กาลํ เขเปตฺวา ผลํ เทติ, อตฺตโน ปน ปวตฺติสมนนฺตรเมว ผลโทติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อตฺตโน ผลทาเน ปกฏฺโฐ กาโล ปตฺโต อสฺสาติ กาลิโก. โก โส? โลกิโย กุสลธมฺโม. อยํ ปน สมนนฺตรผลตฺตา น กาลิโกติ อกาลิโก. อิทํ มคฺคเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

149. En relación con la entrega de su propio fruto, no tiene un tiempo de espera para este Sendero, por lo tanto es 'akālo' (sin tiempo). 'Akālo' es lo mismo que 'akāliko' (atemporal/inmediato). No da su fruto después de que pase un tiempo de cinco o siete días, sino que se dice que da su fruto inmediatamente después de su propio surgimiento. O bien, lo que tiene un tiempo prolongado o distante para dar su fruto se llama 'kāliko'. ¿Qué es eso? Es el Dhamma saludable mundano (lokiya-kusala). Pero este Sendero supramundano, por tener un fruto inmediato, no es 'kāliko', por lo tanto es 'akāliko'. Esto se dice refiriéndose específicamente al Sendero (magga).

๑๕๐. ‘‘เอหิ ปสฺส อิมํ ธมฺม’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก. กสฺมา ปเนส ตํ วิธึ อรหตีติ? วิชฺชมานตฺตา ปริสุทฺธตฺตา จ[Pg.210]. ริตฺตมุฏฺฐิยํ หิ หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา อตฺถีติ วตฺวาปิ ‘‘เอหิ ปสฺส อิม’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมา? อวิชฺชมานตฺตา. วิชฺชมานมฺปิ จ คูถํ วา มุตฺตํ วา มนุญฺญภาวปฺปกาสเนน จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ ‘‘เอหิ ปสฺส อิม’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ. อปิจ โข ปน ติเณหิ วา ปณฺเณหิ วา ปฏิจฺฉาเทตพฺพเมว โหติ. กสฺมา? อปริสุทฺธตฺตา. อยํ ปน นววิโธปิ โลกุตฺตรธมฺโม สภาวโตว วิชฺชมาโน วิคตวลาหเก อากาเส สมฺปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตชาติมณิ วิย จ ปริสุทฺโธ. ตสฺมา วิชฺชมานตฺตา ปริสุทฺธตฺตา จ เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก.

150. Es 'ehipassiko' porque es digno de la invitación 'ven y mira (ehi passa) este Dhamma'. ¿Por qué es digno de tal invitación? Debido a su existencia real y a su pureza absoluta. En efecto, aunque se diga que hay plata u oro en un puño vacío, no se puede decir 'ven y mira esto'. ¿Por qué? Porque no existe. E incluso si algo existe, como excremento u orina, no se puede decir 'ven y mira esto' con el fin de alegrar la mente mostrando una cualidad agradable. Al contrario, debe ser cubierto con hierba u hojas. ¿Por qué? Debido a su impureza. Pero este Dhamma supramundano de nueve clases, existiendo por su propia naturaleza, es puro como el disco de la luna llena en un cielo libre de nubes o como una joya genuina colocada sobre un paño carmesí. Por lo tanto, al existir realmente y ser puro, es digno de la invitación 'ven y mira', y por eso se llama 'ehipassiko'.

๑๕๑. อุปเนตพฺโพติ โอปเนยฺยิโก. อยํ ปเนตฺถ วินิจฺฉโย, อุปนยนํ อุปนโย, อาทิตฺตํ เจลํ วา สีสํ วา อชฺฌุเปกฺขิตฺวาปิ ภาวนาวเสน อตฺตโน จิตฺเต อุปนยนํ อรหตีติ โอปนยิโก. โอปนยิโกว โอปเนยฺยิโก. อิทํ สงฺขเต โลกุตฺตรธมฺเม ยุชฺชติ. อสงฺขเต ปน อตฺตโน จิตฺเตน อุปนยนํ อรหตีติ โอปเนยฺยิโก. สจฺฉิกิริยาวเสน อลฺลียนํ อรหตีติ อตฺโถ.

151. Es 'opaneyyiko' porque debe ser traído hacia adentro (upanetabbo). Aquí está el análisis: 'upanayana' es el acto de traer hacia adentro. Es 'opanayiko' porque es digno de ser traído hacia el propio corazón mediante el desarrollo (bhāvanā), incluso si uno tuviera que ignorar que su ropa o su cabeza están en llamas. 'Opanayiko' es lo mismo que 'opaneyyiko'. Esto es aplicable al Dhamma supramundano condicionado (saṅkhata). En cuanto al Dhamma supramundano incondicionado (asaṅkhata/Nibbāna), es 'opaneyyiko' porque es digno de ser traído (tomado como objeto) por la propia mente. El significado es que es digno de ser alcanzado y experimentado a través de la realización directa.

อถ วา นิพฺพานํ อุปเนตีติ อริยมคฺโค อุปเนยฺโย. สจฺฉิกาตพฺพตํ อุปเนตพฺโพติ ผลนิพฺพานธมฺโม อุปเนยฺโย. อุปเนยฺโย เอว โอปเนยฺยิโก.

Alternativamente, el Sendero Noble se llama 'upaneyyo' porque conduce hacia el Nibbāna. El Dhamma del Fruto y del Nibbāna se llaman 'upaneyyo' porque deben ser traídos hacia el estado de realización directa. 'Upaneyyo' es lo mismo que 'opaneyyiko'.

๑๕๒. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหีติ สพฺเพหิปิ อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหิ วิญฺญูหิ อตฺตนิ อตฺตนิ เวทิตพฺโพ ‘‘ภาวิโต เม มคฺโค, อธิคตํ ผลํ, สจฺฉิกโต นิโรโธ’’ติ. น หิ อุปชฺฌาเยน ภาวิเตน มคฺเคน สทฺธิวิหาริกสฺส กิเลสา ปหียนฺติ, น โส ตสฺส ผลสมาปตฺติยา ผาสุวิหรติ, น เตน สจฺฉิกตํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ. ตสฺมา น เอส ปรสฺส สีเส อาภรณํ วิย ทฏฺฐพฺโพ, อตฺตโน ปน จิตฺเตเยว ทฏฺฐพฺโพ, อนุภวิตพฺโพ วิญฺญูหีติ วุตฺตํ โหติ. พาลานํ ปน อวิสโย เจส.

152. 'Paccattaṃ veditabbo viññūhi' significa que debe ser conocido por todos los sabios, tales como los de comprensión rápida (ugghaṭitaññū) y otros, cada uno en sí mismo de esta manera: 'El Sendero ha sido desarrollado por mí, el Fruto ha sido alcanzado, el Cese (Nibbāna) ha sido realizado'. Pues las impurezas de un discípulo no se eliminan mediante el Sendero desarrollado por su preceptor, ni aquel puede vivir cómodamente mediante la entrada en el fruto (phala-samāpatti) del preceptor, ni realiza el Nibbāna realizado por este. Por lo tanto, este Dhamma supramundano no debe verse como un adorno en la cabeza de otro, sino que debe verse y experimentarse únicamente en la propia mente por parte de los sabios. Para los necios, sin embargo, este Dhamma está fuera de su alcance.

อปิจ [Pg.211] สฺวากฺขาโต อยํ ธมฺโม. กสฺมา? สนฺทิฏฺฐิกตฺตา. สนฺทิฏฺฐิโก, อกาลิกตฺตา. อกาลิโก, เอหิปสฺสิกตฺตา. โย จ เอหิปสฺสิโก, โส นาม โอปเนยฺยิโก โหตีติ.

Además, este Dhamma es 'svākkhāto' (bien proclamado). ¿Por qué? Porque es 'sandiṭṭhiko'. Es 'sandiṭṭhiko' porque es 'akāliko'. Es 'akāliko' porque es 'ehipassiko'. Y aquel que es 'ehipassiko' es ciertamente 'opaneyyiko'. (Debe entenderse que cada término precedente es la razón del término siguiente).

๑๕๓. ตสฺเสวํ สฺวากฺขาตตาทิเภเท ธมฺมคุเณ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ธมฺมํ อารพฺภาติ (อ. นิ. ๖.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ ธมฺมคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา ธมฺมานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

153. Para aquel que de esta manera recuerda las cualidades del Dhamma, tales como ser bien proclamado, en ese momento su mente no está obsesionada por la pasión, ni por el odio, ni por el engaño. En ese momento, su mente está dirigida rectamente hacia el Dhamma. De la misma manera explicada anteriormente, para el yogui que ha suprimido los obstáculos (nīvaraṇa), los factores del jhana surgen en un solo momento. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades del Dhamma o debido al estar dedicado a recordar cualidades de diversos tipos, no se alcanza la absorción (appanā), sino que el jhana llega solo al nivel de acceso (upacāra). Este jhana, por haber surgido mediante el recuerdo de las cualidades del Dhamma, se clasifica simplemente como 'dhammānussati' (recuerdo del Dhamma).

อิมญฺจ ปน ธมฺมานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอวํ โอปเนยฺยิกสฺส ธมฺมสฺส เทเสตารํ อิมินาปงฺเคน สมนฺนาคตํ สตฺถารํ เนว อตีตํเส สมนุปสฺสามิ, น ปเนตรหิ อญฺญตฺร เตน ภควตาติ เอวํ ธมฺมคุณทสฺสเนเนว สตฺถริ สคารโว โหติ สปฺปติสฺโส. ธมฺเม ครุจิตฺตีกาโร สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ, ภยเภรวสโห, ทุกฺขาธิวาสนสมตฺโถ, ธมฺเมน สํวาสสญฺญํ ปฏิลภติ, ธมฺมคุณานุสฺสติยา อชฺฌาวุตฺถญฺจสฺส สรีรมฺปิ เจติยฆรมิว ปูชารหํ โหติ, อนุตฺตรธมฺมาธิคมาย จิตฺตํ นมติ, วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสมาโยเค จสฺส ธมฺมสุธมฺมตํ สมนุสฺสรโต หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ.

Además, el monje que se dedica a este recuerdo del Dhamma no ve a ningún maestro, ni en el pasado ni en el presente, aparte del Bienaventurado, que sea un maestro de un Dhamma tan conducente y que posea tales cualidades. Al contemplar de este modo las cualidades del Dhamma, siente respeto y deferencia hacia el Maestro. Al otorgar gran importancia al Dhamma, alcanza la plenitud de la fe y de otras facultades, rebosa de gozo y alegría, es capaz de superar el miedo y el pavor, y tiene la capacidad de soportar el sufrimiento físico. Obtiene la percepción de estar viviendo en compañía del Dhamma y su propio cuerpo, al ser morada del recuerdo de las cualidades del Dhamma, se vuelve digno de veneración como si fuera un santuario. Su mente se inclina hacia el logro del Dhamma supremo y, ante la presencia de objetos que incitan a la transgresión, surge en él la vergüenza y el temor moral al recordar la excelencia del Dhamma. Aun si no alcanza los estadios superiores de liberación, tiene un renacimiento feliz como su destino.

ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส;

เอวํ มหานุภาวาย, ธมฺมานุสฺสติยา สทาติ.

Por lo tanto, en verdad, la persona sabia debe practicar siempre con diligencia este recuerdo del Dhamma de tan gran poder.

อิทํ ธมฺมานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Esta es la introducción a la explicación detallada sobre el recuerdo del Dhamma.

๓. สงฺฆานุสฺสติกถา

3. Exposición sobre el recuerdo de la Sangha

๑๕๔. สงฺฆานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมนาปิ รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา[Pg.212], เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย, ปาหุเนยฺโย, ทกฺขิเณยฺโย, อญฺชลิกรณีโย, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ อริยสงฺฆคุณา อนุสฺสริตพฺพา.

154. Aquel que desee desarrollar el recuerdo de la Sangha, habiéndose retirado a la soledad y al aislamiento, debe rememorar las cualidades de la Noble Sangha de la siguiente manera: «La comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado correctamente, la comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado rectamente, la comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado para la realización del Nirvana, la comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado con propiedad; es decir, los cuatro pares de hombres, los ocho tipos de individuos; esta comunidad de discípulos del Bienaventurado es digna de ofrendas, es digna de hospitalidad, es digna de dones, es digna de saludo reverencial, es el campo de mérito insuperable para el mundo».

๑๕๕. ตตฺถ สุปฺปฏิปนฺโนติ สุฏฺฐุ ปฏิปนฺโน, สมฺมาปฏิปทํ อนิวตฺติปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต โอวาทานุสาสนึ สกฺกจฺจํ สุณนฺตีติ สาวกา. สาวกานํ สงฺโฆ สาวกสงฺโฆ, สีลทิฏฺฐิสามญฺญตาย สงฺฆาตภาวมาปนฺโน สาวกสมูโหติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน สา สมฺมาปฏิปทา อุชุ อวงฺกา อกุฏิลา อชิมฺหา, อริโย จ ญาโยติปิ วุจฺจติ, อนุจฺฉวิกตฺตา จ สามีจีติปิ สงฺขํ คตา. ตสฺมา ตมฺปฏิปนฺโน อริยสงฺโฆ อุชุปฺปฏิปนฺโน ญายปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโนติปิ วุตฺโต.

155. En ese pasaje, «practicado correctamente» (suppaṭipanno) significa que ha practicado excelentemente; se dice que ha practicado el sendero correcto, el sendero irreversible, el sendero conforme, el sendero no antagonista y el sendero que sigue al Dhamma. Se llaman «discípulos» (sāvakā) porque escuchan con respeto las instrucciones y enseñanzas del Bienaventurado. La «comunidad de discípulos» es la Sangha de los discípulos; el significado es que es un grupo de discípulos que ha alcanzado el estado de unión mediante la igualdad en la virtud y en la visión. Ahora bien, puesto que ese sendero correcto es recto, sin dobleces ni desviaciones, se llama «recto» (uju). También se llama «método» (ñāya) por ser noble y conducir al Nirvana. Y debido a su idoneidad, se conoce también como «propiedad» (sāmīcī). Por lo tanto, la Noble Sangha que ha practicado de esa manera es llamada «practicante de la rectitud», «practicante del método» y «practicante de la propiedad».

เอตฺถ จ เย มคฺคฏฺฐา, เต สมฺมาปฏิปตฺติสมงฺคิตาย สุปฺปฏิปนฺนา. เย ผลฏฺฐา, เต สมฺมาปฏิปทาย อธิคนฺตพฺพสฺส อธิคตตฺตา อตีตํ ปฏิปทํ สนฺธาย สุปฺปฏิปนฺนาติ เวทิตพฺพา.

En este contexto, aquellos que están en los senderos (maggaṭṭhā) han practicado correctamente por estar dotados de la práctica correcta. Aquellos que están en los frutos (phalaṭṭhā) deben ser entendidos como que han practicado correctamente en referencia a la práctica pasada, por haber alcanzado lo que debía ser alcanzado a través de la práctica correcta.

อปิจ สฺวากฺขาเต ธมฺมวินเย ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺนตฺตาปิ อปณฺณกปฏิปทํ ปฏิปนฺนตฺตาปิ สุปฺปฏิปนฺโน.

Además, se dice que han practicado correctamente por haber practicado conforme a lo que fue enseñado en el Dhamma y Vinaya bien expuestos, y también por haber practicado el sendero infalible.

มชฺฌิมาย ปฏิปทาย อนฺตทฺวยมนุปคมฺม ปฏิปนฺนตฺตา กายวจีมโนวงฺกกุฏิลชิมฺหโทสปฺปหานาย ปฏิปนฺนตฺตา จ อุชุปฺปฏิปนฺนตฺตา จ อุชุปฺปฏิปนฺโน.

Se llama «practicante de la rectitud» porque ha practicado mediante el camino medio sin caer en los dos extremos, y porque ha practicado para abandonar los defectos de la tortuosidad, la doblez y la desviación en el cuerpo, el habla y la mente.

ญาโย วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตทตฺถาย ปฏิปนฺนตฺตา ญายปฺปฏิปนฺโน.

Al Nirvana se le llama «método» (ñāyo). Por haber practicado para ese fin, se llama «practicante del método» (ñāyappaṭipanno).

ยถา ปฏิปนฺนา สามีจิปฺปฏิปนฺนารหา โหนฺติ, ตถา ปฏิปนฺนตฺตา สามีจิปฺปฏิปนฺโน.

Se llama «practicante de la propiedad» (sāmīcippaṭipanno) porque ha practicado de tal manera que es digno de los actos de respeto debidos (sāmīci).

๑๕๖. ยทิทนฺติ ยานิ อิมานิ. จตฺตาริ ปุริสยุคานีติ ยุคฬวเสน ปฐมมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ อิทเมกํ ยุคฬนฺติ เอวํ จตฺตาริ ปุริสยุคฬานิ โหนฺติ. อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลาติ ปุริสปุคฺคลวเสน เอโก ปฐมมคฺคฏฺโฐ เอโก ผลฏฺโฐติ อิมินา นเยน อฏฺเฐว ปุริสปุคฺคลา โหนฺติ. เอตฺถ จ ปุริโสติ วา ปุคฺคโลติ วา เอกตฺถานิ เอตานิ ปทานิ. เวเนยฺยวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. เอส ภควโต สาวกสงฺโฆติ ยานิมานิ ยุควเสน [Pg.213] จตฺตาริ ปุริสยุคานิ, ปาฏิเอกฺกโต อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ, อาหุเนยฺโยติอาทีสุ อาเนตฺวา หุนิตพฺพนฺติ อาหุนํ, ทูรโตปิ อาเนตฺวา สีลวนฺเตสุ ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตมธิวจนํ. ตํ อาหุนํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต ตสฺส มหปฺผลกรณโตติ อาหุเนยฺโย. อถ วา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา สพฺพสาปเตยฺยมฺปิ เอตฺถ หุนิตพฺพนฺติ อาหวนีโย. สกฺกาทีนมฺปิ วา อาหวนํ อรหตีติ อาหวนีโย. โย จายํ พฺราหฺมณานํ อาหวนีโย นาม อคฺคิ, ยตฺถ หุตํ มหปฺผลนฺติ เตสํ ลทฺธิ. สเจ หุตสฺส มหปฺผลตาย อาหวนีโย, สงฺโฆว อาหวนีโย. สงฺเฆ หุตญฺหิ มหปฺผลํ โหติ. ยถาห –

156. «Es decir» (yadidaṃ) significa «aquellos que son estos». «Cuatro pares de hombres» se refiere a que, por medio de pares, el que está en el primer sendero y el que está en el primer fruto forman un par; de esta manera hay cuatro pares de hombres. «Ocho tipos de individuos» se refiere a que, según los individuos, hay ocho personas; siguiendo este método resultan exactamente ocho individuos. En esta expresión, «hombre» (purisa) y «persona» (puggala) son palabras con el mismo significado, pero se mencionan ambas según la disposición de quienes han de ser guiados. «Esta es la comunidad de discípulos del Bienaventurado» se refiere a esos cuatro pares y ocho individuos. En cuanto a «digno de ofrendas» (āhuneyyo): «āhuna» es aquello que debe ser traído de lejos para ser ofrecido a los virtuosos; es un nombre para los cuatro requisitos. Es «digno de ofrendas» porque es adecuado para recibir ese «āhuna», haciendo que el acto sea de gran fruto. O bien, se llama «āhavanīyo» porque uno debería venir incluso desde lejos para ofrecerle todas sus posesiones. También es digno de las ofrendas incluso de deidades como Sakka. Los brahmanes tienen un fuego llamado «āhavanīyo» donde creen que lo ofrecido tiene gran fruto; si algo es «āhavanīyo» por la grandeza del fruto, solo la Sangha lo es verdaderamente, pues lo ofrecido a la Sangha es de gran fruto. Como se ha dicho:

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชนฺตุ, อคฺคึ ปริจเร วเน;

เอกญฺจ ภาวิตตฺตานํ, มุหุตฺตมปิ ปูชเย;

สาเยว ปูชนา เสยฺโย, ยญฺเจ วสฺสสตํ หุต’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๐๗);

«Si alguien durante cien años sirviera al fuego en el bosque, y si rindiera homenaje aunque fuera por un momento a alguien que se ha desarrollado a sí mismo, ese homenaje sería superior a cien años de sacrificios».

ตเทตํ นิกายนฺตเร อาหวนีโยติ ปทํ อิธ อาหุเนยฺโยติ อิมินา ปเทน อตฺถโต เอกํ. พฺยญฺชนโต ปเนตฺถ กิญฺจิมตฺตเมว นานํ. อิติ อาหุเนยฺโย.

Ese término «āhavanīyo» en otra escuela es el mismo en significado que el término «āhuneyyo» aquí. En cuanto a la expresión, hay solo una ligera diferencia. Por eso es «āhuneyyo».

ปาหุเนยฺโยติ เอตฺถ ปน ปาหุนํ วุจฺจติ ทิสาวิทิสโต อาคตานํ ปิยมนาปานํ ญาติมิตฺตานมตฺถาย สกฺกาเรน ปฏิยตฺตํ อาคนฺตุกทานํ. ตมฺปิ ฐเปตฺวา เต ตถารูเป ปาหุนเก สงฺฆสฺเสว ทาตุํ ยุตฺตํ, สงฺโฆว ตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต. สงฺฆสทิโส หิ ปาหุนโก นตฺถิ. ตถา เหส เอกพุทฺธนฺตเร จ ทิสฺสติ, อพฺโพกิณฺณญฺจ ปิยมนาปตฺตกเรหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโตติ. เอวํ ปาหุนมสฺส ทาตุํ ยุตฺตํ ปาหุนญฺจ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ ปาหุเนยฺโย. เยสํ ปน ปาหวนีโยติ ปาฬิ, เตสํ ยสฺมา สงฺโฆ ปุพฺพการมรหติ, ตสฺมา สพฺพปฐมํ อาเนตฺวา เอตฺถ หุนิตพฺพนฺติ ปาหวนีโย. สพฺพปฺปกาเรน วา อาหวนมรหตีติ ปาหวนีโย. สฺวายมิธ เตเนว อตฺเถน ปาหุเนยฺโยติ วุจฺจติ.

«Digno de hospitalidad» (pāhuneyyo): aquí «pāhuna» se refiere a la donación para huéspedes, preparada con esmero para parientes y amigos queridos que vienen de todas las direcciones. Es apropiado entregar esa misma donación a la Sangha, y la Sangha es adecuada para recibirla, pues no hay huésped comparable a ella. En efecto, se les encuentra solo después de intervalos entre Budas y están dotados de cualidades admirables como la virtud. Por ser adecuada para recibir el «pāhuna», se llama «pāhuneyyo». Para quienes tienen la lectura «pāhavanīyo», significa que la Sangha merece la primera ofrenda, por lo que debe ser traída y ofrecida aquí antes que a nadie. O bien, es «pāhavanīyo» porque merece ofrendas de todo tipo. Aquí se usa el término «pāhuneyyo» con ese mismo significado.

ทกฺขิณาติ ปน ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ วุจฺจติ. ตํ ทกฺขิณํ อรหติ, ทกฺขิณาย วา หิโต ยสฺมา นํ มหปฺผลกรณตาย วิโสเธตีติ ทกฺขิเณยฺโย.

La «dádiva» (dakkhiṇā) es la donación que se entrega con fe en el otro mundo. La Sangha es «digna de dones» (dakkhiṇeyyo) porque merece esa dádiva o porque es beneficiosa para ella, ya que la purifica haciendo que sea de gran fruto.

อุโภ [Pg.214] หตฺเถ สิรสฺมึ ปติฏฺฐเปตฺวา สพฺพโลเกน กยิรมานํ อญฺชลิกมฺมํ อรหตีติ อญฺชลิกรณีโย.

Se llama «digno de saludo reverencial» (añjalikaraṇīyo) porque merece el acto de juntar las manos que todo el mundo realiza colocándolas sobre la cabeza.

อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ สพฺพโลกสฺส อสทิสํ ปุญฺญวิรูหนฏฺฐานํ. ยถา หิ รญฺโญ วา อมจฺจสฺส วา สาลีนํ วา ยวานํ วา วิรูหนฏฺฐานํ รญฺโญ สาลิกฺเขตฺตํ รญฺโญ ยวกฺเขตฺตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ สงฺโฆ สพฺพโลกสฺส ปุญฺญานํ วิรูหนฏฺฐานํ. สงฺฆํ นิสฺสาย หิ โลกสฺส นานปฺปการหิตสุขสํวตฺตนิกานิ ปุญฺญานิ วิรูหนฺติ. ตสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ.

"Campo de mérito insuperable para el mundo": significa que es un lugar incomparable para el crecimiento de los méritos de todo el mundo. Así como el lugar de crecimiento del arroz o de la cebada de un rey o de un ministro se llama "campo de arroz del rey" o "campo de cebada del rey", de la misma manera el Sangha es el lugar donde crecen y florecen los méritos de todo el mundo. Pues, apoyándose en el Sangha, florecen para el mundo méritos que conducen a diversos tipos de bienestar y felicidad. Por lo tanto, el Sangha es el campo de mérito insuperable para el mundo.

๑๕๗. เอวํ สุปฺปฏิปนฺนตาทิเภเท สงฺฆคุเณ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ สงฺฆํ อารพฺภาติ (อ. นิ. ๖.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สงฺฆคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ สงฺฆคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา สงฺฆานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

157. De este modo, para quien rememora las virtudes del Sangha en sus diversas clasificaciones, como el "haber practicado bien" y demás, en ese momento su mente no está obsesionada por la codicia, ni por el odio... ni por la desilusión. En ese momento, su mente es recta, teniendo al Sangha como objeto. Siguiendo el método anterior, para aquel que ha suprimido los obstáculos, surgen los factores del jhana en un solo momento. Sin embargo, debido a la profundidad de las virtudes del Sangha o a la entrega en rememorar diversos tipos de virtudes, el jhana no alcanza la absorción total (appana), sino que llega únicamente a la concentración de acceso (upacara). Esta se denomina "recuerdo del Sangha" (sanghanussati) por haber surgido mediante la rememoración de las virtudes del Sangha.

อิมญฺจ ปน สงฺฆานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สงฺเฆ สคารโว โหติ สปฺปติสฺโส. สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ, ภยเภรวสโห, ทุกฺขาธิวาสนสมตฺโถ, สงฺเฆน สํวาสสญฺญํ ปฏิลภติ. สงฺฆคุณานุสฺสติยา อชฺฌาวุตฺถญฺจสฺส สรีรํ สนฺนิปติตสงฺฆมิว อุโปสถาคารํ ปูชารหํ โหติ, สงฺฆคุณาธิคมาย จิตฺตํ นมติ, วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสมาโยเค จสฺส สมฺมุขา สงฺฆํ ปสฺสโต วิย หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาติ, อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ.

Además, el monje dedicado a este recuerdo del Sangha es respetuoso y deferente hacia el Sangha. Alcanza la plenitud de la fe y demás virtudes, posee mucha alegría y júbilo, es capaz de soportar el miedo y el espanto, así como de tolerar el sufrimiento, y obtiene la percepción de convivir con el Sangha. Su cuerpo, habitado por el recuerdo de las virtudes del Sangha, se vuelve digno de veneración como un salón de Uposatha donde se ha congregado el Sangha. Su mente se inclina hacia el logro de las virtudes del Sangha y, ante un objeto de transgresión, surge en él la vergüenza y el temor moral como si estuviera viendo al Sangha cara a cara. Aunque no alcance una realización superior, está encaminado hacia un destino feliz.

ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส;

เอวํ มหานุภาวาย, สงฺฆานุสฺสติยา สทาติ.

Por lo tanto, en verdad, una persona sabia debería practicar siempre la diligencia en el recuerdo del Sangha, que posee tan gran poder.

อิทํ สงฺฆานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Este es el inicio de la explicación detallada sobre el recuerdo del Sangha.

๔. สีลานุสฺสติกถา

4. Explicación del Recuerdo de la Virtud

๑๕๘. สีลานุสฺสตึ [Pg.215] ภาเวตุกาเมน ปน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘อโห วต เม สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ อขณฺฑตาทิคุณวเสน อตฺตโน สีลานิ อนุสฺสริตพฺพานิ. ตานิ จ คหฏฺเฐน คหฏฺฐสีลานิ, ปพฺพชิเตน ปพฺพชิตสีลานิ.

158. Quien desee desarrollar el recuerdo de la virtud, retirado en un lugar solitario y en meditación, debe rememorar sus propias virtudes a través de sus cualidades, como el ser íntegras y demás, de esta manera: "¡Oh, mis virtudes son verdaderamente íntegras, sin fisuras, sin manchas, sin motas, liberadoras, elogiadas por los sabios, no aferradas y conducentes a la concentración!". Estas son las virtudes del laico para el laico, y las virtudes del monje para el monje.

คหฏฺฐสีลานิ วา โหนฺตุ ปพฺพชิตสีลานิ วา, เยสํ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา เอกมฺปิ น ภินฺนํ, ตานิ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย น ขณฺฑานีติ อขณฺฑานิ. เยสํ เวมชฺเฌ เอกมฺปิ น ภินฺนํ, ตานิ มชฺเฌ วินิวิทฺธสาฏโก วิย น ฉิทฺทานีติ อจฺฉิทฺทานิ. เยสํ ปฏิปาฏิยา ทฺเว วา ตีณิ วา น ภินฺนานิ, ตานิ ปิฏฺฐิยา วา กุจฺฉิยา วา อุฏฺฐิเตน ทีฆวฏฺฏาทิสณฺฐาเนน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรสรีรวณฺณา คาวี วิย น สพลานีติ อสพลานิ. ยานิ อนฺตรนฺตรา น ภินฺนานิ, ตานิ วิสภาคพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย น กมฺมาสานีติ อกมฺมาสานิ. อวิเสเสน วา สพฺพานิปิ สตฺตวิเธน เมถุนสํโยเคน โกธุปนาหาทีหิ จ ปาปธมฺเมหิ อนุปหตตฺตา อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ. ตานิเยว ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา ภุชิสฺสภาวกรเณน ภุชิสฺสานิ. พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตาย เกนจิ วา อยํ เต สีเลสุ โทโสติ เอวํ ปรามฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อปรามฏฺฐานิ. อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วา, อถ วา ปน มคฺคสมาธึ ผลสมาธิญฺจาปิ สํวตฺเตนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานิ.

Ya sean virtudes de laico o de monje, aquellas en las que no se ha quebrantado ni un solo precepto al principio ni al final se llaman "íntegras" (akhandani), como una vestidura que no está rota en los bordes. Aquellas en las que ni uno solo se ha roto en el medio se llaman "sin fisuras" (acchiddani), como una vestidura que no está perforada en el centro. Aquellas en las que dos o tres no se han roto en sucesión se llaman "sin manchas" (asabalani), a diferencia de una vaca cuyo cuerpo presenta un color distinto en forma de franja larga o círculo en el lomo o el vientre. Las que no están rotas aquí y allá se llaman "sin motas" (akammāsāni), a diferencia de una vaca moteada con manchas de colores diversos. O, en general, todas ellas son íntegras, sin fisuras, sin manchas y sin motas por no haber sido dañadas por los siete tipos de unión sexual ni por estados malvados como la ira y la enemistad. Estas mismas virtudes son "liberadoras" (bhujissani) por liberar de la esclavitud del deseo. Son "elogiadas por los sabios" (viññuppasatthāni) por ser alabadas por sabios como los Buddhas. Son "no aferradas" (aparāmaṭṭhāni) por no ser asidas por el deseo o los puntos de vista, o porque nadie puede atacarlas diciendo: "Este es un defecto en tus virtudes". Son "conducentes a la concentración" (samādhisaṃvattanikāni) porque originan la concentración de acceso o la de absorción, o bien la concentración del sendero y la del fruto.

๑๕๙. เอวํ อขณฺฑตาทิคุณวเสน อตฺตโน สีลานิ อนุสฺสรโต เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, สีลํ อารพฺภาติ ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สีลคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ [Pg.216] สีลคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา สีลานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

159. Así, al rememorar sus propias virtudes mediante sus cualidades de ser íntegras y demás, en ese momento su mente no está obsesionada por la codicia... ni por el odio... ni por la desilusión. En ese momento, su mente es recta, teniendo a la virtud como objeto. Siguiendo el método anterior, para quien ha suprimido los obstáculos, surgen los factores del jhana en un solo momento. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades de la virtud o a la entrega en rememorar diversos tipos de cualidades, el jhana no alcanza la absorción sino solo la concentración de acceso. Esta se denomina "recuerdo de la virtud" (silanussati) por haber surgido mediante la rememoración de las cualidades de la virtud.

อิมญฺจ ปน สีลานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สิกฺขาย สคารโว โหติ สภาควุตฺติ, ปฏิสนฺถาเร อปฺปมตฺโต, อตฺตานุวาทาทิภยวิรหิโต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ.

Además, el monje dedicado a este recuerdo de la virtud es respetuoso hacia el entrenamiento, vive en armonía con sus compañeros, es diligente en la hospitalidad, está libre del temor al autorreproche y otros miedos, ve peligro incluso en las faltas más pequeñas, alcanza la plenitud de la fe y demás virtudes, y posee mucha alegría y júbilo. Aunque no alcance una realización superior, está encaminado hacia un destino feliz.

ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส;

เอวํ มหานุภาวาย, สีลานุสฺสติยา สทาติ.

Por lo tanto, en verdad, una persona sabia debería practicar siempre la diligencia en el recuerdo de la virtud, que posee tan gran poder.

อิทํ สีลานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Este es el inicio de la explicación detallada sobre el recuerdo de la virtud.

๕. จาคานุสฺสติกถา

5. Explicación del Recuerdo de la Generosidad

๑๖๐. จาคานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมน ปน ปกติยา จาคาธิมุตฺเตน นิจฺจปฺปวตฺตทานสํวิภาเคน ภวิตพฺพํ. อถ วา ปน ภาวนํ อารภนฺเตน อิโต ทานิ ปภุติ สติ ปฏิคฺคาหเก อนฺตมโส เอกาโลปมตฺตมฺปิ ทานํ อทตฺวา น ภุญฺชิสฺสามีติ สมาทานํ กตฺวา ตํทิวสํ คุณวิสิฏฺเฐสุ ปฏิคฺคาหเกสุ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ทานํ ทตฺวา ตตฺถ นิมิตฺตํ คณฺหิตฺวา รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘ลาภา วต เม สุลทฺธํ วต เม, โยหํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตาย ปชาย วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา วิหรามิ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต’’ติ เอวํ วิคตมลมจฺเฉรตาทิคุณวเสน อตฺตโน จาโค อนุสฺสริตพฺโพ.

160. Quien desee desarrollar el recuerdo de la generosidad debe estar naturalmente inclinado a la renuncia y ser constante en la práctica de dar y compartir. O bien, quien comienza el desarrollo debe hacer este compromiso: "A partir de hoy, mientras haya un receptor, no comeré ni siquiera un bocado sin haber dado una ofrenda". Habiendo hecho tal compromiso, en el día de practicar la meditación, debe dar una ofrenda según su capacidad y fuerza a receptores distinguidos por sus virtudes. Habiendo tomado eso como un objeto de atención, retirado en un lugar solitario y en meditación, debe rememorar su propia generosidad mediante sus cualidades, como la ausencia de la mancha de la tacañería: "Es una ganancia para mí, es una gran ganancia para mí, que en medio de una población obsesionada por la mancha de la tacañería, yo viva con una mente libre de ella, generoso, deleitándome en el desapego, dispuesto a la caridad, deleitándome en dar y compartir".

ตตฺถ ลาภา วต เมติ มยฺหํ วต ลาภา, เย อิเม ‘‘อายุํ โข ปน ทตฺวา อายุสฺส ภาคี โหติ ทิพฺพสฺส วา มานุสสฺส วา’’ อิติ (อ. นิ. ๕.๓๗) จ, ‘‘ททํ ปิโย โหติ ภชนฺติ นํ พหู’’ อิติ (อ. นิ. ๕.๓๔) จ, ‘‘ททมาโน ปิโย โหติ, สตํ ธมฺมํ อนุกฺกมํ’’ อิติ (อ. นิ. ๕.๓๕) จ เอวมาทีหิ นเยหิ ภควตา ทายกสฺส ลาภา สํวณฺณิตา, เต มยฺหํ อวสฺสํ ภาคิโนติ อธิปฺปาโย. สุลทฺธํ วต เมติ ยํ มยา อิทํ สาสนํ มนุสฺสตฺตํ วา ลทฺธํ, ตํ สุลทฺธํ วต เม. กสฺมา[Pg.217]? โยหํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตาย ปชาย…เป… ทานสํวิภาครโตติ.

En ese contexto, respecto a la frase 'lābhā vata me' (verdaderamente son ganancias para mí), significa: 'Verdaderamente son mis ganancias'. El significado es: 'Aquellas ganancias del donante que han sido elogiadas por el Bendito de diversas maneras, tales como: "Al dar la vida, uno participa de la longevidad, ya sea divina o humana" (A.N. 5.37), y "Aquel que da es amado y muchos lo frecuentan" (A.N. 5.34), y "Aquel que da es amado y sigue la tradición de los hombres virtuosos" (A.N. 5.35), ciertamente estas ganancias me pertenecen'. Con respecto a 'suladdhaṃ vata me' (verdaderamente es un gran logro para mí), significa: 'Lo que he obtenido, ya sea esta enseñanza o esta existencia humana, es ciertamente un gran logro para mí'. ¿Por qué? 'Porque yo, entre una generación abrumada por la mancha de la tacañería... etc., moro deleitándome en la generosidad y en el acto de compartir'.

ตตฺถ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตายาติ มจฺเฉรมเลน อภิภูตาย. ปชายาติ ปชายนวเสน สตฺตา วุจฺจนฺติ. ตสฺมา อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ ปรสาธารณภาวมสหนลกฺขเณน จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวทูสกานํ กณฺหธมฺมานํ อญฺญตเรน มจฺเฉรมเลน อภิภูเตสุ สตฺเตสูติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตมลมจฺเฉเรนาติ อญฺเญสมฺปิ ราคโทสาทิมลานญฺเจว มจฺเฉรสฺส จ วิคตตฺตา วิคตมลมจฺเฉเรน. เจตสา วิหรามีติ ยถาวุตฺตปฺปการจิตฺโต หุตฺวา วสามีติ อตฺโถ. สุตฺเตสุ ปน มหานามสกฺกสฺส โสตาปนฺนสฺส สโต นิสฺสยวิหารํ ปุจฺฉโต นิสฺสยวิหารวเสน เทสิตตฺตา อคารํ อชฺฌาวสามีติ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิภวิตฺวา วสามีติ อตฺโถ.

Allí, 'maccheramalapariyuṭṭhitāyā' significa dominada por la mancha de la tacañería. Con 'pajāyā' (generación) se refiere a los seres debido a su proceso de nacimiento. Por lo tanto, el significado en este contexto es: 'Entre los seres que están dominados por la mancha de la tacañería, la cual es una de las cualidades oscuras (kaṇhadhamma) que destruyen la luminosidad de la mente y tienen la característica de no tolerar que las propias posesiones sean compartidas con otros'. 'Vigatamalamaccherena' significa con la mancha de la tacañería eliminada; debido a la ausencia tanto de otras manchas como el deseo, el odio, etc., como de la tacañería misma, se dice 'con la mancha de la tacañería eliminada'. 'Cetasā viharāmīti' significa que vivo poseyendo una mente de la naturaleza anteriormente descrita. Sin embargo, en los Suttas, debido a que se enseñó según el modo de vida de Mahānāma el Sakya, quien era un Sotāpanna y preguntó sobre su modo de vida, se dijo 'habito en el hogar' (agāraṃ ajjhāvasāmi). En ese caso, el significado es 'habito habiendo superado (los obstáculos del hogar)'.

มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ ปริสุทฺธหตฺโถ. สกฺกจฺจํ สหตฺถา เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ สทา โธตหตฺโถเยวาติ วุตฺตํ โหติ. โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสชฺชนํ โวสฺสคฺโค, ปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ตสฺมึ โวสฺสคฺเค สตตาภิโยควเสน รโตติ โวสฺสคฺครโต. ยาจโยโคติ ยํ ยํ ปเร ยาจนฺติ, ตสฺส ตสฺส ทานโต ยาจนโยโคติ อตฺโถ. ยาชโยโคติปิ ปาโฐ. ยชนสงฺขาเตน ยาเชน ยุตฺโตติ อตฺโถ. ทานสํวิภาครโตติ ทาเน จ สํวิภาเค จ รโต. อหญฺหิ ทานญฺจ เทมิ, อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโตปิ จ สํวิภาคํ กโรมิ, เอตฺเถว จสฺมิ อุภเย รโตติ เอวํ อนุสฺสรตีติ อตฺโถ.

'Muttacāgo' significa aquel cuya renuncia es libre. 'Payatapāṇi' significa aquel cuyas manos están puras. Esto quiere decir que uno tiene las manos siempre limpias para entregar respetuosamente el objeto de la donación con sus propias manos. En 'vossaggarato', 'vossajjana' y 'vossagga' significan el acto de dar; aquel que se deleita en ese acto de dar mediante el esfuerzo constante es un 'vossaggarato'. 'Yācayogo' significa que es apto para ser pedido debido a que entrega cualquier cosa que los demás le soliciten. También existe la lectura 'yājayogo', que significa que está dotado de la ofrenda conocida como sacrificio (yājena). 'Dānasaṃvibhāgarato' significa deleitarse tanto en el acto de dar como en el de compartir. Pues el significado es: 'Yo doy regalos y también comparto incluso lo que es para mi propio consumo; me deleito en ambos actos', y así recuerda repetidamente.

๑๖๑. ตสฺเสวํ วิคตมลมจฺเฉรตาทิคุณวเสน อตฺตโน จาคํ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ จาคํ อารพฺภาติ (อ. นิ. ๕.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. จาคคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการจาคคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ จาคคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา จาคานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

161. Para aquel que de esta manera recuerda su propia generosidad en términos de cualidades como la ausencia de la mancha de la tacañería, en ese momento su mente no es invadida por el deseo, ni por el odio... etc., ni por la ilusión. En ese momento, su mente es recta con respecto a la generosidad (A.N. 5.10); y según el método anterior, para quien ha suprimido los obstáculos, surgen los factores del Jhana en un único momento mental. Sin embargo, debido a la profundidad de las virtudes de la generosidad, o debido a la inclinación hacia el recuerdo de las diversas clases de virtudes de la generosidad, el Jhana no alcanza la absorción (appanā), sino que llega únicamente al acceso (upacāra). Este Jhana, debido a que surge mediante el recuerdo de las virtudes de la generosidad, se clasifica simplemente como 'recuerdo de la generosidad' (cāgānussati).

อิมญฺจ [Pg.218] ปน จาคานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ ภิยฺโยโส มตฺตาย จาคาธิมุตฺโต โหติ, อโลภชฺฌาสโย, เมตฺตาย อนุโลมการี, วิสารโท, ปีติปาโมชฺชพหุโล, อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ.

Además, el monje dedicado a este recuerdo de la generosidad se vuelve excesivamente inclinado a la renuncia, tiene una disposición libre de codicia, actúa en conformidad con la benevolencia, es valiente, posee abundantes gozo y alegría y, aunque no alcance nada superior (como el Sendero o Fruto), tiene un buen destino como su meta futura.

ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส;

เอวํ มหานุภาวาย, จาคานุสฺสติยา สทาติ.

Por lo tanto, el hombre sabio siempre debe practicar con diligencia este recuerdo de la generosidad, que posee tan gran poder.

อิทํ จาคานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Esta es la introducción a la explicación detallada sobre el recuerdo de la generosidad.

๖. เทวตานุสฺสติกถา

6. Explicación del Recuerdo de las Deidades

๑๖๒. เทวตานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมน ปน อริยมคฺควเสน สมุทาคเตหิ สทฺธาทีหิ คุเณหิ สมนฺนาคเตน ภวิตพฺพํ. ตโต รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา ตาวตึสา, ยามา, ตุสิตา, นิมฺมานรติโน, ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, สนฺติ เทวา พฺรหฺมกายิกา, สนฺติ เทวา ตตุตฺตริ, ยถารูปาย สทฺธาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา สทฺธา สํวิชฺชติ. ยถารูเปน สีเลน. ยถารูเปน สุเตน. ยถารูเปน จาเคน. ยถารูปาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา ปญฺญา สํวิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุณา อนุสฺสริตพฺพา.

162. Aquel que desea desarrollar el recuerdo de las deidades debe poseer cualidades como la fe, etc., que han surgido mediante el Sendero Noble. Luego, habiéndose retirado a la soledad y al recogimiento, debe reflexionar: 'Existen las deidades de los Cuatro Grandes Reyes, existen las deidades de los Treinta y Tres, las deidades Yama, las Tusita, las Nimmanarati, las Paranimmitavasavatti, las deidades del séquito de Brahma, y existen deidades más allá de esas. Poseyendo tal fe, esas deidades fallecieron de este mundo y renacieron allí; tal fe también existe en mí. Poseyendo tal virtud... tal conocimiento... tal generosidad... poseyendo tal sabiduría, esas deidades fallecieron de este mundo y renacieron allí; tal sabiduría también existe en mí' (A.N. 6.10). De esta manera, poniendo a las deidades como testigos, uno debe recordar sus propias virtudes de fe, etc.

สุตฺเต ปน ยสฺมึ มหานาม สมเย อริยสาวโก อตฺตโน จ ตาสญฺจ เทวตานํ สทฺธญฺจ สีลญฺจ สุตญฺจ จาคญฺจ ปญฺญญฺจ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตีติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ วุตฺตํ, อถ โข ตํ สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตพฺพเทวตานํ อตฺตโน สทฺธาทีหิ สมานคุณทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อฏฺฐกถายญฺหิ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรตีติ ทฬฺหํ กตฺวา วุตฺตํ.

En el Sutta se dice: 'Mahānāma, en el momento en que el noble discípulo recuerda la fe, la virtud, el conocimiento, la generosidad y la sabiduría de sí mismo y de esas deidades, en ese momento su mente no es invadida por el deseo'. Aunque se diga así, debe entenderse que esa expresión se dio con el fin de mostrar que las virtudes de uno mismo son iguales a las virtudes de las deidades que deben ser puestas como testigos. Pues en el Comentario se afirma firmemente que uno recuerda sus propias virtudes poniendo a las deidades como testigos.

๑๖๓. ตสฺมา ปุพฺพภาเค เทวตานํ คุเณ อนุสฺสริตฺวา อปรภาเค อตฺตโน สํวิชฺชมาเน สทฺธาทิคุเณ อนุสฺสรโต จสฺส เนว ตสฺมึ สมเย [Pg.219] ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ เทวตา อารพฺภาติ (อ. นิ. ๖.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สทฺธาทิคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ เทวตานํ คุณสทิสสทฺธาทิคุณานุสฺสรณวเสน เทวตานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

163. Por lo tanto, para aquel que recuerda primero las virtudes de las deidades y luego sus propias virtudes de fe, etc., existentes en él, en ese momento su mente no es invadida por el deseo, ni por el odio... ni por la ilusión; en ese momento su mente es recta con respecto a las deidades. Según el método anterior, los factores del Jhana surgen en un momento mental para quien ha suprimido los obstáculos. Pero debido a la profundidad de las virtudes de la fe y demás, o por estar inclinado al recuerdo de diversas clases de virtudes, el Jhana no llega a la absorción completa sino solo al acceso. Este Jhana, por surgir mediante el recuerdo de las propias virtudes de fe, etc., que son similares a las virtudes de las deidades, se clasifica simplemente como 'recuerdo de las deidades' (devatānussati).

อิมญฺจ ปน เทวตานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ เทวตานํ ปิโย โหติ มนาโป, ภิยฺโยโส มตฺตาย สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล วิหรติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ.

El monje dedicado a este recuerdo de las deidades es amado y apreciado por las deidades, alcanza una mayor plenitud de fe y otras virtudes, vive con abundantes gozo y alegría y, aunque no alcance nada superior, tiene un buen destino como su meta.

ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส;

เอวํ มหานุภาวาย, เทวตานุสฺสติยา สทาติ.

Por lo tanto, el hombre sabio siempre debe practicar con diligencia este recuerdo de las deidades, que posee tan gran poder.

อิทํ เทวตานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Esta es la introducción a la explicación detallada sobre el recuerdo de las deidades.

ปกิณฺณกกถา

Explicación Miscelánea

๑๖๔. ยํ ปน เอตาสํ วิตฺถารเทสนายํ ‘‘อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตถาคตํ อารพฺภา’’ติอาทีนิ วตฺวา ‘‘อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) วุตฺตํ, ตตฺถ อิติปิ โส ภควาติอาทีนํ อตฺถํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐึ สนฺธาย ลภติ อตฺถเวทนฺติ วุตฺตํ. ปาฬึ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐึ สนฺธาย ลภติ ธมฺมเวทํ. อุภยวเสน ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชนฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

164. Sin embargo, en la enseñanza detallada de estas seis recordaciones, después de haber dicho: ‘En ese momento, la mente [del meditador] está ciertamente recta, inspirada en el Tathāgata’, etc., se dice: ‘Mahānāma, el noble discípulo con la mente recta obtiene la inspiración en el significado (atthaveda), obtiene la inspiración en el Dhamma (dhammaveda), obtiene el júbilo asociado con el Dhamma; en aquel que está jubiloso, nace el rapto (pĦti)’ (A. ni. 6.10). En ese pasaje, debe entenderse que se dice ‘obtiene la inspiración en el significado’ refiriéndose a la satisfacción nacida con base en el significado de los términos como ‘Itipi so bhagavā’, etc. Se dice ‘obtiene la inspiración en el Dhamma’ refiriéndose a la satisfacción nacida con base en el texto de la enseñanza (Pāᄷi). Y se dice ‘obtiene el júbilo asociado con el Dhamma’ basándose en ambos aspectos.

ยญฺจ เทวตานุสฺสติยํ เทวตา อารพฺภาติ วุตฺตํ, ตํ ปุพฺพภาเค เทวตา อารพฺภ ปวตฺตจิตฺตวเสน เทวตาคุณสทิเส วา เทวตาภาวนิปฺผาทเก คุเณ อารพฺภ ปวตฺตจิตฺตวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Y lo que se dice en la recordación de las deidades: ‘inspirado en las deidades’, debe entenderse que se dice en el sentido de una mente que surge inspirada en las deidades en la etapa preliminar, o bien en el sentido de una mente que surge inspirada en las cualidades similares a las de las deidades que producen el estado de deidad.

๑๖๕. อิมา [Pg.220] ปน ฉ อนุสฺสติโย อริยสาวกานญฺเญว อิชฺฌนฺติ. เตสํ หิ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณา ปากฏา โหนฺติ. เต จ อขณฺฑตาทิคุเณหิ สีเลหิ, วิคตมลมจฺเฉเรน จาเคน, มหานุภาวานํ เทวตานํ คุณสทิเสหิ สทฺธาทิคุเณหิ สมนฺนาคตา. มหานามสุตฺเต (อ. นิ. ๖.๑๐) จ โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารํ ปุฏฺเฐน ภควตา โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารทสฺสนตฺถเมว เอตา วิตฺถารโต กถิตา.

165. Estas seis recordaciones, sin embargo, solo llegan a su plenitud en los nobles discípulos. Pues para ellos, las cualidades del Buddha, del Dhamma y del Saᅅgha son evidentes. Ellos poseen virtudes dotadas de cualidades como la de ser íntegras, poseen una generosidad libre de la mancha de la tacañería, y poseen cualidades como la fe, etc., similares a las cualidades de las deidades de gran poder. Y en el Mahānāma Sutta (A. ni. 6.10), estas fueron expuestas detalladamente por el Bendito con el propósito de mostrar la morada de apoyo (nissayavihāra) de un Sotāpanna, a petición de un Sotāpanna que preguntaba por su morada de apoyo.

เคธสุตฺเตปิ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, อิติปิ โส ภควา…เป… อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. เคโธติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานมธิวจนํ. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๒๕) เอวํ อริยสาวกสฺส อนุสฺสติวเสน จิตฺตํ วิโสเธตฺวา อุตฺตริ ปรมตฺถวิสุทฺธิอธิคมตฺถาย กถิตา.

También en el Gedha Sutta se dice: ‘Aquí, monjes, el noble discípulo recuerda al Tathāgata: ‘De tal manera es el Bendito…’ hasta ‘en ese momento su mente está ciertamente recta, salida, liberada y emergida de la codicia (gedha). ‘Codicia’, monjes, es un nombre para los cinco hilos de los placeres sensuales. Tomando esto como objeto, monjes, algunos seres aquí se purifican de esta manera’ (A. ni. 6.25). Así, estas se enseñan habiendo purificado la mente mediante la recordación del noble discípulo, con el fin de alcanzar la pureza suprema (paramatthavisuddhi) más allá.

อายสฺมตา มหากจฺจาเนน เทสิเต สมฺพาโธกาสสุตฺเตปิ ‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส, อพฺภุตํ, อาวุโส, ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมฺพาเธ โอกาสาธิคโม อนุพุทฺโธ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา…เป… นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย ยทิทํ ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? อิธาวุโส, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ…เป… เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๒๖) เอวํ อริยสาวกสฺเสว ปรมตฺถวิสุทฺธิธมฺมตาย โอกาสาธิคมวเสน กถิตา.

También en el Sambādhokāsa Sutta, enseñado por el venerable Mahākaccāna, se dice: ‘Es maravilloso, amigos, es asombroso, amigos, cómo por aquel Bendito que sabe y ve, el Arahant plenamente Iluminado, se ha descubierto la obtención de una oportunidad en medio de lo estrecho para la purificación de los seres… para la realización del Nibbāna, es decir, las seis bases de recordación. ¿Cuáles son las seis? Aquí, amigos, el noble discípulo recuerda al Tathāgata… hasta ‘de esta manera algunos seres aquí se vuelven de naturaleza purificada’ (A. ni. 6.26). Así, estas se enseñan mediante la obtención de la oportunidad, en el sentido de la capacidad de los nobles discípulos para alcanzar la pureza suprema.

อุโปสถสุตฺเตปิ ‘‘กถญฺจ, วิสาเข, อริยูโปสโถ โหติ? อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส, วิสาเข, จิตฺตสฺส อุปกฺกเมน ปริโยทปนา โหติ. กถญฺจ, วิสาเข, อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺส อุปกฺกเมน ปริโยทปนา โหติ? อิธ, วิสาเข, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๗๑) เอวํ อริยสาวกสฺเสว อุโปสถํ อุปวสโต จิตฺตวิโสธนกมฺมฏฺฐานวเสน อุโปสถสฺส มหปฺผลภาวทสฺสนตฺถํ กถิตา.

También en el Uposatha Sutta se dice: ‘¿Y cómo, Visākhā, es el Uposatha de los Nobles? Es la limpieza de una mente corrupta mediante un esfuerzo. ¿Y cómo, Visākhā, es la limpieza de una mente corrupta mediante un esfuerzo? Aquí, Visākhā, el noble discípulo recuerda al Tathāgata’ (A. ni. 3.71). Así, estas se enseñan con el propósito de mostrar el estado de gran fruto del Uposatha, mediante el tema de meditación de la purificación de la mente de un noble discípulo que observa el Uposatha.

เอกาทสนิปาเตปิ ‘‘สทฺโธ โข, มหานาม, อาราธโก โหติ, โน อสฺสทฺโธ. อารทฺธวีริโย, อุปฏฺฐิตสติ, สมาหิโต, ปญฺญวา, มหานาม[Pg.221], อาราธโก โหติ, โน ทุปฺปญฺโญ. อิเมสุ โข ตฺวํ, มหานาม, ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย ฉ ธมฺเม อุตฺตริ ภาเวยฺยาสิ. อิธ ตฺวํ, มหานาม, ตถาคตํ อนุสฺสเรยฺยาสิ อิติปิ โส ภควา’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑๑) เอวํ อริยสาวกสฺเสว ‘‘เตสํ โน, ภนฺเต, นานาวิหาเรน วิหรตํ เกนสฺส วิหาเรน วิหริตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉโต วิหารทสฺสนตฺถํ กถิตา.

También en el Undécimo Nipāta se dice: ‘Mahānāma, aquel que tiene fe logra el éxito, no aquel que no tiene fe. Mahānāma, aquel que tiene energía aplicada, atención establecida, mente concentrada y sabiduría logra el éxito, no aquel que es insensato. Mahānāma, tú, habiéndote establecido en estas cinco cualidades, debes desarrollar seis cualidades más allá. Aquí, Mahānāma, debes recordar al Tathāgata: ‘De tal manera es el Bendito…’ (A. ni. 11.11). Así, estas fueron enseñadas para mostrar la morada a aquel noble discípulo que preguntaba: ‘Venerable Señor, para nosotros que moramos en diversas moradas, ¿con qué morada deberíamos morar?’.

๑๖๖. เอวํ สนฺเตปิ ปริสุทฺธสีลาทิคุณสมนฺนาคเตน ปุถุชฺชเนนาปิ มนสิ กาตพฺพา. อนุสฺสววเสนาปิ หิ พุทฺธาทีนํ คุเณ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทติเยว. ยสฺสานุภาเวน นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา อุฬารปาโมชฺโช วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํเยว สจฺฉิกเรยฺย กฏอนฺธการวาสี ผุสฺสเทวตฺเถโร วิย.

166. A pesar de esto, incluso una persona común (puthujjana) que posea virtudes puras y otras cualidades debe aplicarlas a su mente. Pues, incluso mediante la tradición oral, la mente de quien recuerda las cualidades del Buddha y otros se aclara ciertamente. Mediante el poder de esa claridad, habiendo suspendido los obstáculos y con un júbilo abundante, tras emprender la visión cabal (vipassanā), podría realizar incluso el estado de Arahant, tal como el venerable Phussadeva, morador de Kaᄷaandhakāra.

โส กิรายสฺมา มาเรน นิมฺมิตํ พุทฺธรูปํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ตาว สราคโทสโมโห เอวํ โสภติ, กถํ นุ โข ภควา น โสภติ, โส หิ สพฺพโส วีตราคโทสโมโห’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ ปฏิลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ.

Se dice que aquel venerable, al ver una imagen del Buddha creada por Māra, pensó: ‘Si este [Māra], que todavía tiene apego, odio y confusión, resplandece así, ¿cuánto más no resplandecerá el Bendito, quien ha erradicado por completo el apego, el odio y la confusión?’. Así, obteniendo rapto con el Buddha como objeto y desarrollando la visión cabal, alcanzó el estado de Arahant.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así concluye en el Visuddhimagga, compuesto para el regocijo de las personas virtuosas,

สมาธิภาวนาธิกาเร

En la sección sobre el desarrollo de la concentración,

ฉอนุสฺสตินิทฺเทโส นาม

La explicación de las seis recordaciones,

สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

El séptimo capítulo.

๘. อนุสฺสติกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส

8. Explicación de los temas de meditación de las recordaciones

มรณสฺสติกถา

Discusión sobre la recordación de la muerte

๑๖๗. อิทานิ [Pg.222] อิโต อนนฺตราย มรณสฺสติยา ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ มรณนฺติ เอกภวปริยาปนฺนสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปจฺเฉโท. ยํ ปเนตํ อรหนฺตานํ วฏฺฏทุกฺขสมุจฺเฉทสงฺขาตํ สมุจฺเฉทมรณํ, สงฺขารานํ ขณภงฺคสงฺขาตํ ขณิกมรณํ, รุกฺโข มโต โลหํ มตนฺติอาทีสุ สมฺมุติมรณญฺจ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ.

167. Ahora sigue la explicación del desarrollo de la recordación de la muerte, que viene inmediatamente después de la recordación de las deidades. En ella, ‘muerte’ significa el corte de la facultad de la vida (jĦvitindriya) comprendida dentro de una sola existencia. Sin embargo, no se refiere aquí a la ‘muerte por aniquilación’ (samucchedamaraᅇa), que es la cesación total del sufrimiento de la ronda para los Arahants; ni a la ‘muerte momentánea’ (khaᅇikamaraᅇa), que es la disolución de las formaciones en cada momento; ni a la ‘muerte convencional’ (sammutimaraᅇa), como en expresiones como ‘el árbol ha muerto’ o ‘el metal ha muerto’.

ยมฺปิ เจตํ อธิปฺเปตํ, ตํ กาลมรณํ อกาลมรณนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ กาลมรณํ ปุญฺญกฺขเยน วา อายุกฺขเยน วา อุภยกฺขเยน วา โหติ. อกาลมรณํ กมฺมุปจฺเฉทกกมฺมวเสน.

Y esta [muerte] que aquí se pretende es de dos clases: muerte oportuna (kālamaraᅇa) y muerte inoportuna (akālamaraᅇa). De ellas, la muerte oportuna ocurre por el agotamiento del mérito, por el agotamiento de la duración de la vida, o por el agotamiento de ambos. La muerte inoportuna ocurre por la acción de un kamma que corta [el kamma que produce los resultados de la vida].

ตตฺถ ยํ วิชฺชมานายปิ อายุสนฺตานชนกปจฺจยสมฺปตฺติยา เกวลํ ปฏิสนฺธิชนกสฺส กมฺมสฺส วิปกฺกวิปากตฺตา มรณํ โหติ, อิทํ ปุญฺญกฺขเยน มรณํ นาม. ยํ คติกาลาหาราทิสมฺปตฺติยา อภาเวน อชฺชตนกาลปุริสานํ วิย วสฺสสตมตฺตปริมาณสฺส อายุโน ขยวเสน มรณํ โหติ, อิทํ อายุกฺขเยน มรณํ นาม. ยํ ปน ทูสีมารกลาพุราชาทีนํ วิย ตงฺขณญฺเญว ฐานาจาวนสมตฺเถน กมฺมุนา อุปจฺฉินฺนสนฺตานานํ, ปุริมกมฺมวเสน วา สตฺถหรณาทีหิ อุปกฺกเมหิ อุปจฺฉิชฺชมานสนฺตานานํ มรณํ โหติ, อิทํ อกาลมรณํ นาม. ตํ สพฺพมฺปิ วุตฺตปฺปกาเรน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉเทน สงฺคหิตํ. อิติ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทสงฺขาตสฺส มรณสฺส สรณํ มรณสฺสติ.

Entre ellas, cuando la muerte ocurre únicamente por la maduración del kamma que produjo el renacimiento, a pesar de existir la plenitud de condiciones (como el alimento) que generan la continuidad de la vida, esta se denomina 'muerte por el agotamiento de los méritos' (puññakkhaya). Cuando la muerte ocurre debido al agotamiento del tiempo de vida, como en el caso de los hombres de la era actual cuya duración es de aproximadamente cien años, o por la ausencia de plenitud en el destino, el tiempo o el alimento, esta se denomina 'muerte por el agotamiento de la duración de la vida' (āyukkhaya). Además, aquella muerte que ocurre en individuos cuya continuidad vital es interrumpida por un kamma capaz de desplazar al ser de su estado en ese mismo instante —como en los casos del Mara Dūsī o del rey Kalābu— o cuya continuidad es interrumpida por medios violentos como el uso de armas debido a un kamma previo, esta se denomina 'muerte prematura' (akālamaraṇa). Todas estas formas de muerte están comprendidas en la definición de la muerte como la 'interrupción de la facultad vital' (jīvitindriyupaccheda), tal como se ha descrito. Así, el recuerdo de la muerte que se define como la interrupción de la facultad vital se llama Maraṇassati.

๑๖๘. ตํ ภาเวตุกาเมน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘มรณํ ภวิสฺสติ, ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉิชฺชิสฺสตี’’ติ วา, ‘‘มรณํ มรณ’’นฺติ วา โยนิโส มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อโยนิโส ปวตฺตยโต หิ อิฏฺฐชนมรณานุสฺสรเณ โสโก อุปฺปชฺชติ วิชาตมาตุยา ปิยปุตฺตมรณานุสฺสรเณ วิย. อนิฏฺฐชนมรณานุสฺสรเณ ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ เวรีนํ เวริมรณานุสฺสรเณ วิย. มชฺฌตฺตชนมรณานุสฺสรเณ สํเวโค น อุปฺปชฺชติ มตกเฬวรทสฺสเน ฉวฑาหกสฺส วิย. อตฺตโน มรณานุสฺสรเณ สนฺตาโส อุปฺปชฺชติ อุกฺขิตฺตาสิกํ วธกํ ทิสฺวา ภีรุกชาติกสฺส [Pg.223] วิย. ตเทตํ สพฺพมฺปิ สติสํเวคญาณวิรหโต โหติ. ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ หตมตสตฺเต โอโลเกตฺวา ทิฏฺฐปุพฺพสมฺปตฺตีนํ สตฺตานํ มตานํ มรณํ อาวชฺเชตฺวา สติญฺจ สํเวคญฺจ ญาณญฺจ โยเชตฺวา ‘‘มรณํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา นเยน มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอวํ ปวตฺเตนฺโต หิ โยนิโส ปวตฺเตติ, อุปาเยน ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เอวํ ปวตฺตยโตเยว หิ เอกจฺจสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, มรณารมฺมณา สติ สณฺฐาติ, อุปจารปฺปตฺตเมว กมฺมฏฺฐานํ โหติ.

168. Aquel que desee cultivarla, debe retirarse a un lugar solitario y, en reclusión, aplicar la atención sabia (yoniso manasikāra) de la siguiente manera: 'La muerte ocurrirá, la facultad vital se interrumpirá' o simplemente 'muerte, muerte'. En efecto, para quien aplica la atención de manera no sabia (ayoniso), surge el dolor al recordar la muerte de una persona querida, como el dolor de una madre que recuerda la muerte de su amado hijo. Al recordar la muerte de una persona no deseada (un enemigo), surge la alegría, como la alegría de los enemigos al recordar la muerte de su rival. Al recordar la muerte de una persona indiferente, no surge el sentido de urgencia (saṃvega), como el enterrador que mira un cadáver. Al recordar la propia muerte, surge el terror, como el terror que siente una persona cobarde al ver a un verdugo con la espada en alto. Todo esto ocurre por la ausencia de atención plena (sati), de urgencia espiritual (saṃvega) y de conocimiento (ñāṇa). Por lo tanto, uno debe observar a los seres que han muerto en diversos lugares, reflexionar sobre la muerte de seres que anteriormente gozaban de prosperidad y, uniendo la atención, el sentido de urgencia y el conocimiento, aplicar la reflexión del modo: 'La muerte ocurrirá'. Al proceder así, se dice que aplica la atención con sabiduría y mediante el método correcto. Para quien reflexiona de esta manera, los obstáculos (nīvaraṇāni) se suprimen, la atención se establece firmemente en el objeto de la muerte y el tema de meditación alcanza el nivel de concentración de acceso (upacāra).

๑๖๙. ยสฺส ปน เอตฺตาวตา น โหติ, เตน วธกปจฺจุปฏฺฐานโต, สมฺปตฺติวิปตฺติโต, อุปสํหรณโต, กายพหุสาธารณโต, อายุทุพฺพลโต, อนิมิตฺตโต, อทฺธานปริจฺเฉทโต, ขณปริตฺตโตติ อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

169. Sin embargo, para aquel a quien no se le manifiesta la meditación mediante el método anterior, debe recordar la muerte a través de estos ocho aspectos: (1) como un verdugo que se presenta frente a uno, (2) por la ruina de la prosperidad, (3) por comparación, (4) por el hecho de que el cuerpo es compartido con muchos seres, (5) por la fragilidad de la vida, (6) por la ausencia de señales (incertidumbre), (7) por la limitación de la duración de la vida y (8) por la brevedad del momento presente.

ตตฺถ วธกปจฺจุปฏฺฐานโตติ วธกสฺส วิย ปจฺจุปฏฺฐานโต. ยถา หิ อิมสฺส สีสํ ฉินฺทิสฺสามีติ อสึ คเหตฺวา คีวาย จารยมาโน วธโก ปจฺจุปฏฺฐิโตว โหติ, เอวํ มรณมฺปิ ปจฺจุปฏฺฐิตเมวาติ อนุสฺสริตพฺพํ. กสฺมา? สห ชาติยา อาคตโต, ชีวิตหรณโต จ. ยถา หิ อหิจฺฉตฺตกมกุฬํ มตฺถเกน ปํสุํ คเหตฺวาว อุคฺคจฺฉติ, เอวํ สตฺตา ชรามรณํ คเหตฺวาว นิพฺพตฺตนฺติ. ตถา หิ เนสํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อุปฺปาทานนฺตรเมว ชรํ ปตฺวา ปพฺพตสิขรโต ปติตสิลา วิย ภิชฺชติ สทฺธึ สมฺปยุตฺตขนฺเธหิ. เอวํ ขณิกมรณํ ตาว สห ชาติยา อาคตํ. ชาตสฺส ปน อวสฺสํ มรณโต อิธาธิปฺเปตมรณมฺปิ สห ชาติยา อาคตํ. ตสฺมา เอส สตฺโต ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ยถา นาม อุฏฺฐิโต สูริโย อตฺถาภิมุโข คจฺฉเตว, คตคตฏฺฐานโต อีสกมฺปิ น นิวตฺตติ. ยถา วา นที ปพฺพเตยฺยา สีฆโสตา หารหารินี สนฺทเตว วตฺตเตว อีสกมฺปิ น นิวตฺตติ, เอวํ อีสกมฺปิ อนิวตฺตมาโน มรณาภิมุโขว ยาติ. เตน วุตฺตํ –

En este contexto, 'como un verdugo que se presenta frente a uno' significa que la muerte se presenta de forma inminente, como un verdugo. Así como un verdugo que sostiene una espada y la dirige hacia el cuello de alguien pensando: 'Cortaré su cabeza', está siempre presente y al acecho, del mismo modo debe recordarse que la muerte es inminente. ¿Por qué? Porque viene junto con el nacimiento y porque arrebata la vida. Así como el brote de un hongo surge de la tierra llevando polvo en su parte superior, así los seres nacen cargando consigo la vejez y la muerte. Pues su conciencia de renacimiento, inmediatamente después de surgir, alcanza la vejez y se desintegra junto con sus agregados asociados, como una piedra que cae desde la cima de una montaña. De este modo, la muerte momentánea (khaṇika-maraṇa) viene acompañada desde el nacimiento. Pero dado que quien ha nacido debe morir inevitablemente, la muerte que se trata aquí (la interrupción de la facultad vital) también se considera que viene junto con el nacimiento. Por lo tanto, este ser, desde el momento de nacer, avanza inevitablemente hacia su ocaso, como el sol que una vez salido se dirige hacia la puesta y no retrocede ni un ápice de cada lugar por donde pasa. O como un río de montaña, de corriente rápida que arrastra todo a su paso, solo fluye hacia adelante y no retrocede ni un poco; así el ser avanza sin detenerse hacia la muerte. Por eso se ha dicho:

‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว;

อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓);

"La misma noche en que el joven es concebido por primera vez en el vientre, desde que surge ya avanza hacia su fin, y en su marcha no puede retroceder".

เอวํ คจฺฉโต จสฺส คิมฺหาภิตตฺตานํ กุนฺนทีนํ ขโย วิย, ปาโต อาโปรสานุคตพนฺธนานํ ทุมปฺผลานํ ปตนํ วิย, มุคฺคราภิตาฬิตานํ มตฺติกภาชนานํ เภโท [Pg.224] วิย, สูริยรสฺมิสมฺผุฏฺฐานํ อุสฺสาวพินฺทูนํ วิทฺธํสนํ วิย จ มรณเมว อาสนฺนํ โหติ. เตนาห –

Para este ser que avanza así, la muerte es tan inminente como el agotamiento de los riachuelos abrasados por el calor del verano, como la caída por la mañana de los frutos de los árboles cuyos tallos se han debilitado al agotarse su savia, como la rotura de las vasijas de barro golpeadas por un mazo, o como la evaporación de las gotas de rocío al ser tocadas por los rayos del sol. Por eso se dijo:

‘‘อจฺจยนฺติ อโหรตฺตา, ชีวิตมุปรุชฺฌติ;

อายุ ขียติ มจฺจานํ, กุนฺนทีนํว โอทกํ. (สํ. นิ. ๑.๑๔๖);

"Los días y las noches transcurren, la vida se interrumpe; la existencia de los mortales se agota, como el agua de los pequeños arroyos".

‘‘ผลานมิว ปกฺกานํ, ปาโต ปปตโต ภยํ;

เอวํ ชาตาน มจฺจานํ, นิจฺจํ มรณโต ภยํ.

"Así como los frutos maduros corren el peligro de caer por la mañana, así los mortales, una vez nacidos, viven siempre con el temor a la muerte".

‘‘ยถาปิ กุมฺภการสฺส, กตํ มตฺติกภาชนํ;

ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ, ยํ ปกฺกํ ยญฺจ อามกํ;

สพฺพํ เภทนปริยนฺตํ, เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ’. (สุ. นิ. ๕๘๑-๕๘๒);

"Como todas las vasijas de barro hechas por el alfarero —ya sean pequeñas o grandes, cocidas o crudas— terminan en la rotura, así es la vida de los mortales".

‘‘อุสฺสาโวว ติณคฺคมฺหิ, สูริยุคฺคมนํ ปติ;

เอวมายุ มนุสฺสานํ, มา มํ อมฺม นิวารยา’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๗๙);

"Como una gota de rocío en la punta de una brizna de hierba ante la salida del sol, así es la vida de los hombres; por lo tanto, madre, no me impidas renunciar al mundo".

เอวํ อุกฺขิตฺตาสิโก วธโก วิย สห ชาติยา อาคตํ ปเนตํ มรณํ คีวาย อสึ จารยมาโน โส วธโก วิย ชีวิตํ หรติเยว, น อหริตฺวา นิวตฺตติ. ตสฺมา สห ชาติยา อาคตโต, ชีวิตหรณโต จ อุกฺขิตฺตาสิโก วธโก วิย มรณมฺปิ ปจฺจุปฏฺฐิตเมวาติ เอวํ วธกปจฺจุปฏฺฐานโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

Así, esta muerte que viene junto con el nacimiento arrebata la vida como un verdugo con la espada en alto que la dirige hacia el cuello, y una vez que la toma, no retrocede. Por consiguiente, dado que viene junto con el nacimiento y arrebata la vida, debe recordarse que la muerte es inminente como un verdugo con la espada en alto; de este modo debe meditarse sobre la muerte desde la perspectiva de la presencia de un verdugo.

๑๗๐. สมฺปตฺติวิปตฺติโตติ อิธ สมฺปตฺติ นาม ตาวเทว โสภติ, ยาว นํ วิปตฺติ นาภิภวติ, น จ สา สมฺปตฺติ นาม อตฺถิ, ยา วิปตฺตึ อติกฺกมฺม ติฏฺเฐยฺย. ตถา หิ –

170. Respecto a 'por la ruina de la prosperidad': en este mundo, lo que llamamos prosperidad (sampatti) es bella solo mientras la desgracia (vipatti) no la abruma; y no existe prosperidad que pueda permanecer tras haber trascendido la desgracia. En efecto:

‘‘สกลํ เมทินึ ภุตฺวา, ทตฺวา โกฏิสตํ สุขี;

อฑฺฒามลกมตฺตสฺส, อนฺเต อิสฺสรตํ คโต.

"Habiendo disfrutado de toda la tierra y habiendo donado cien mil millones de monedas, el rey Asoka, quien vivía en la felicidad, al final llegó a poseer solo la autoridad sobre media fruta amla (āmalaka)".

‘‘เตเนว เทหพนฺเธน, ปุญฺญมฺหิ ขยมาคเต;

มรณาภิมุโข โสปิ, อโสโก โสกมาคโต’’ติ.

"Incluso él, el rey Asoka, en ese mismo cuerpo, cuando sus méritos se agotaron, enfrentó la muerte y cayó en el dolor".

อปิจ [Pg.225] สพฺพํ อาโรคฺยํ พฺยาธิปริโยสานํ, สพฺพํ โยพฺพนํ ชราปริโยสานํ, สพฺพํ ชีวิตํ มรณปริโยสานํ, สพฺโพเยว โลกสนฺนิวาโส ชาติยา อนุคโต, ชราย อนุสโฏ, พฺยาธินา อภิภูโต, มรเณน อพฺภาหโต. เตนาห –

Además, toda salud termina en enfermedad, toda juventud termina en vejez, toda vida termina en muerte; toda la existencia en este mundo es perseguida por el nacimiento, invadida por la vejez, oprimida por la enfermedad y golpeada por la muerte. Por eso se dijo:

‘‘ยถาปิ เสลา วิปุลา, นภํ อาหจฺจ ปพฺพตา;

สมนฺตา อนุปริเยยฺยุํ, นิปฺโปเถนฺตา จตุทฺทิสา.

‘‘Así como grandes montañas de piedra, que alcanzan el cielo, se acercan rodando desde las cuatro direcciones, aplastándolo todo a su paso;

‘‘เอวํ ชรา จ มจฺจุ จ, อธิวตฺตนฺติ ปาณิเน;

ขตฺติเย พฺราหฺมเณ เวสฺเส, สุทฺเท จณฺฑาลปุกฺกุเส;

น กิญฺจิ ปริวชฺเชติ, สพฺพเมวาภิมทฺทติ.

de igual manera, la vejez y la muerte abruman a los seres vivos: guerreros, brahmanes, comerciantes, siervos, e incluso a los parias y recolectores de basura; no exceptúan a nadie, a todos los aplastan por igual.

‘‘น ตตฺถ หตฺถีนํ ภูมิ, น รถานํ น ปตฺติยา;

น จาปิ มนฺตยุทฺเธน, สกฺกา เชตุํ ธเนน วา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๓๖);

Allí, no hay campo de batalla para los elefantes, ni para los carros, ni para la infantería; ni es posible vencer mediante estratagemas de guerra ni mediante riquezas’’.

เอวํ ชีวิตสมฺปตฺติยา มรณวิปตฺติปริโยสานตํ ววตฺถเปนฺเตน สมฺปตฺติวิปตฺติโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

De este modo, aquel que determina que la perfección de la vida culmina en el fracaso de la muerte debe recordar la muerte a través del contraste entre el éxito y el fracaso.

๑๗๑. อุปสํหรณโตติ ปเรหิ สทฺธึ อตฺตโน อุปสํหรณโต. ตตฺถ สตฺตหากาเรหิ อุปสํหรณโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ, ยสมหตฺตโต, ปุญฺญมหตฺตโต, ถามมหตฺตโต, อิทฺธิมหตฺตโต, ปญฺญามหตฺตโต, ปจฺเจกพุทฺธโต, สมฺมาสมฺพุทฺธโตติ. กถํ? อิทํ มรณํ นาม มหายสานํ มหาปริวารานํ สมฺปนฺนธนวาหนานํ มหาสมฺมตมนฺธาตุมหาสุทสฺสน ทฬฺหเนมิ นิมิปฺปภุตีนมฺปิ อุปริ นิราสงฺกเมว ปติตํ, กิมงฺคํ ปน มยฺหํ อุปริ น ปติสฺสติ?

171. ‘Mediante la comparación’ (upasaṃharaṇa) significa comparando la propia muerte con la de los demás. En este contexto, la muerte debe recordarse mediante la comparación a través de siete aspectos: por la grandeza de la fama, por la grandeza del mérito, por la grandeza de la fuerza, por la grandeza de los poderes psíquicos, por la grandeza de la sabiduría, por los Budas Solitarios y por los Budas Completamente Iluminados. ¿Cómo? Esta muerte ha caído incluso sobre aquellos de gran renombre, de gran séquito, poseedores de abundantes riquezas y vehículos, como los reyes Mahāsammata, Mandhātu, Mahāsudassana, Daḷhanemi y Nimi, cayendo sobre ellos sin vacilación alguna. ¿Cómo, entonces, no caerá sobre mí?

มหายสา ราชวรา, มหาสมฺมตอาทโย;

เตปิ มจฺจุวสํ ปตฺตา, มาทิเสสุ กถาว กาติ.

Incluso aquellos reyes excelentes de gran renombre, comenzando con Mahāsammata, cayeron bajo el dominio de la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo?

เอวํ ตาว ยสมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ.

Así es como debe recordarse primeramente a través de la grandeza de la fama.

กถํ ปุญฺญมหตฺตโต?

¿Cómo se recuerda a través de la grandeza del mérito?

โชติโก ชฏิโล อุคฺโค, เมณฺฑโก อถ ปุณฺณโก;

เอเต จญฺเญ จ เย โลเก, มหาปุญฺญาติ วิสฺสุตา;

สพฺเพ มรณมาปนฺนา, มาทิเสสุ กถาว กาติ.

Jotika, Jaṭila, Ugga, Meṇḍaka y también Puṇṇaka; estos y otros conocidos en el mundo como poseedores de gran mérito, todos han sucumbido ante la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo?

เอวํ ปุญฺญมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ.

Así es como debe recordarse a través de la grandeza del mérito.

กถํ [Pg.226] ถามมหตฺตโต?

¿Cómo se recuerda a través de la grandeza de la fuerza?

วาสุเทโว พลเทโว, ภีมเสโน ยุธิฏฺฐิโล;

จานุโร โย มหามลฺโล, อนฺตกสฺส วสํ คตา.

Vāsudeva, Baladeva, Bhīmasena, Yudhiṭṭhilo y Cānura, el gran luchador, han caído bajo el poder de la muerte.

เอวํ ถามพลูเปตา, อิติ โลกมฺหิ วิสฺสุตา;

เอเตปิ มรณํ ยาตา, มาทิเสสุ กถาว กาติ.

Así, incluso aquellos célebres en el mundo por estar dotados de tal fuerza y vigor han partido hacia la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo?

เอวํ ถามมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ.

Así es como debe recordarse a través de la grandeza de la fuerza.

กถํ อิทฺธิมหตฺตโต?

¿Cómo se recuerda a través de la grandeza de los poderes psíquicos?

ปาทงฺคุฏฺฐกมตฺเตน, เวชยนฺตมกมฺปยิ;

โย นามิทฺธิมตํ เสฏฺโฐ, ทุติโย อคฺคสาวโก.

Aquel que fue el más excelso entre los poseedores de poderes, el segundo discípulo principal, quien con solo su dedo gordo del pie hizo temblar el palacio Vejayanta;

โสปิ มจฺจุมุขํ โฆรํ, มิโค สีหมุขํ วิย;

ปวิฏฺโฐ สห อิทฺธีหิ, มาทิเสสุ กถาว กาติ.

incluso él entró en la terrible boca de la muerte como un ciervo entra en la boca de un león, sucumbiendo junto con sus poderes; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo?

เอวํ อิทฺธิมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ.

Así es como debe recordarse a través de la grandeza de los poderes psíquicos.

กถํ ปญฺญามหตฺตโต?

¿Cómo se recuerda a través de la grandeza de la sabiduría?

โลกนาถํ ฐเปตฺวาน, เย จญฺเญ อตฺถิ ปาณิโน;

ปญฺญาย สาริปุตฺตสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

A excepción del Protector del Mundo, ningún otro ser vivo posee una sabiduría que alcance ni la dieciseisava parte de la sabiduría de Sāriputta.

เอวํ นาม มหาปญฺโญ, ปฐโม อคฺคสาวโก;

มรณสฺส วสํ ปตฺโต, มาทิเสสุ กถาว กาติ.

Incluso alguien de tan gran sabiduría, el primer discípulo principal, ha caído bajo el dominio de la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo?

เอวํ ปญฺญามหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ.

Así es como debe recordarse a través de la grandeza de la sabiduría.

กถํ ปจฺเจกพุทฺธโต? เยปิ เต อตฺตโน ญาณวีริยพเลน สพฺพกิเลสสตฺตุนิมฺมถนํ กตฺวา ปจฺเจกโพธึ ปตฺตา ขคฺควิสาณกปฺปา สยมฺภุโน, เตปิ มรณโต น มุตฺตา, กุโต ปนาหํ มุจฺจิสฺสามีติ.

¿Cómo se recuerda a través de los Budas Solitarios? Incluso aquellos que, mediante el poder de su propio conocimiento y energía, habiendo aplastado a todos los enemigos de las impurezas, alcanzaron la iluminación solitaria y se asemejan al cuerno de un rinoceronte, siendo auto-iluminados; incluso ellos no se liberaron de la muerte. ¿Cómo podría librarme yo?

ตํ ตํ นิมิตฺตมาคมฺม, วีมํสนฺตา มเหสโย;

สยมฺภุญฺญาณเตเชน, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ.

Habiendo reflexionado a partir de diversos indicios, estos Grandes Sabios, mediante el esplendor del conocimiento auto-iluminado, alcanzaron la destrucción de las impurezas.

เอกจริยนิวาเสน, ขคฺคสิงฺคสมูปมา;

เตปิ นาติคตา มจฺจุํ, มาทิเสสุ กถาว กาติ.

Viviendo de forma solitaria, semejantes al cuerno de un rinoceronte, incluso ellos no pudieron superar a la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo?

เอวํ [Pg.227] ปจฺเจกพุทฺธโต อนุสฺสริตพฺพํ.

Así es como debe recordarse a través de los Budas Solitarios.

กถํ สมฺมาสมฺพุทฺธโต? โยปิ โส ภควา อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิตทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺรรูปกาโย สพฺพาการปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธธมฺมกาโย ยสมหตฺตปุญฺญมหตฺตถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺตปญฺญามหตฺตานํ ปารํ คโต อสโม อสมสโม อปฺปฏิปุคฺคโล อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, โสปิ สลิลวุฏฺฐินิปาเตน มหาอคฺคิกฺขนฺโธ วิย มรณวุฏฺฐินิปาเตน ฐานโส วูปสนฺโต.

¿Cómo se recuerda a través del Buda Completamente Iluminado? Aquel Bienaventurado, cuyo cuerpo físico estaba embellecido por las ochenta marcas menores y las treinta y dos marcas del Gran Hombre, y cuyo cuerpo del Dhamma estaba enriquecido con las joyas de las cualidades, tales como el grupo de la virtud purificado en todos sus aspectos; aquel que alcanzó la cúspide de la grandeza en fama, mérito, fuerza, poderes psíquicos y sabiduría; el inigualable, el igual a los inigualables, el individuo sin par, el Arahant, el Buda Completamente Iluminado; incluso Él se extinguió instantáneamente por el descenso de la lluvia de la muerte, como una gran pira de fuego se extingue por el descenso de un torrente de agua.

เอวํ มหานุภาวสฺส, ยํ นาเมตํ มเหสิโน;

น ภเยน น ลชฺชาย, มรณํ วสมาคตํ.

Así, la muerte se apoderó incluso de un Gran Sabio de tal magnitud; ni el temor ni la vergüenza impidieron que cayera bajo su dominio.

นิลฺลชฺชํ วีตสารชฺชํ, สพฺพสตฺตาภิมทฺทนํ;

ตยิทํ มาทิสํ สตฺตํ, กถํ นาภิภวิสฺสตีติ.

Esta muerte, sin vergüenza ni timidez, que aplasta a todos los seres, ¿cómo no habrá de abrumar a un ser como yo?

เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺธโต อนุสฺสริตพฺพํ.

Así es como debe recordarse a través del Buda Completamente Iluminado.

ตสฺเสวํ ยสมหตฺตตาทิสมฺปนฺเนหิ ปเรหิ สทฺธึ มรณสามญฺญตาย อตฺตานํ อุปสํหริตฺวา เตสํ วิย สตฺตวิเสสานํ มยฺหมฺปิ มรณํ ภวิสฺสตีติ อนุสฺสรโต อุปจารปฺปตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ โหตีติ. เอวํ อุปสํหรณโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

Para aquel que reflexiona repetidamente de esta manera, vinculándose a sí mismo con el hecho de que la muerte es común tanto a él como a otros que poseen gran fama, riqueza y otras cualidades, pensando: 'Así como les ocurrió a esos seres eminentes, también a mí me llegará la muerte', el tema de meditación alcanza el acceso (upacāra). Por lo tanto, se debe rememorar la muerte mediante este tipo de comparación.

๑๗๒. กายพหุสาธารณโตติ อยํ กาโย พหุสาธารโณ. อสีติยา ตาว กิมิกุลานํ สาธารโณ, ตตฺถ ฉวินิสฺสิตา ปาณา ฉวึ ขาทนฺติ, จมฺมนิสฺสิตา จมฺมํ ขาทนฺติ, มํสนิสฺสิตา มํสํ ขาทนฺติ, นฺหารุนิสฺสิตา นฺหารุํ ขาทนฺติ, อฏฺฐินิสฺสิตา อฏฺฐึ ขาทนฺติ, มิญฺชนิสฺสิตา มิญฺชํ ขาทนฺติ. ตตฺเถว ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ, อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺติ. กาโยว เนสํ สูติฆรญฺเจว คิลานสาลา จ สุสานญฺจ วจฺจกุฏิ จ ปสฺสาวโทณิกา จ. สฺวายํ เตสมฺปิ กิมิกุลานํ ปโกเปน มรณํ นิคจฺฉติเยว. ยถา จ อสีติยา กิมิกุลานํ, เอวํ อชฺฌตฺติกานํเยว อเนกสตานํ โรคานํ พาหิรานญฺจ อหิวิจฺฉิกาทีนํ มรณสฺส ปจฺจยานํ สาธารโณ.

172. En cuanto a 'por ser el cuerpo compartido con muchos': este cuerpo es compartido por muchos seres. En primer lugar, es compartido con ochenta tipos de familias de gusanos; allí, los seres que dependen de la epidermis comen la epidermis, los que dependen de la dermis comen la dermis, los que dependen de la carne comen la carne, los que dependen de los tendones comen los tendones, los que dependen de los huesos comen los huesos, y los que dependen de la médula ósea comen la médula ósea. Allí mismo nacen, envejecen, mueren y excretan orina y heces. El cuerpo mismo es para ellos su sala de maternidad, su hospital, su cementerio, su letrina y su pozo de orina. Este mismo cuerpo llega a la muerte debido a la alteración de esas mismas familias de gusanos. Y así como es compartido con ochenta familias de gusanos, también lo es con cientos de enfermedades internas y con causas externas de muerte, como serpientes, escorpiones y otros.

ยถา หิ จตุมหาปเถ ฐปิเต ลกฺขมฺหิ สพฺพทิสาหิ อาคตา สรสตฺติโตมรปาสาณาทโย นิปตนฺติ, เอวํ กาเยปิ สพฺพุปทฺทวา นิปตนฺติ[Pg.228]. สฺวายํ เตสมฺปิ อุปทฺทวานํ นิปาเตน มรณํ นิคจฺฉติเยว. เตนาห ภควา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทิวเส นิกฺขนฺเต รตฺติยา ปฏิหิตาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ, พหุกา โข เม ปจฺจยา มรณสฺส, อหิ วา มํ ฑํเสยฺย, วิจฺฉิโก วา มํ ฑํเสยฺย, สตปที วา มํ ฑํเสยฺย, เตน เม อสฺส กาลงฺกิริยา, โส มมสฺส อนฺตราโย, อุปกฺขลิตฺวา วา ปปเตยฺยํ, ภตฺตํ วา เม ภุตฺตํ พฺยาปชฺเชยฺย, ปิตฺตํ วา เม กุปฺเปยฺย, เสมฺหํ วา เม กุปฺเปยฺย, สตฺถกา วา เม วาตา กุปฺเปยฺยุํ, เตน เม อสฺส กาลงฺกิริยา, โส มมสฺส อนฺตราโย’’ติ. เอวํ (อ. นิ. ๖.๒๐) กายพหุสาธารณโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

Pues así como en un blanco colocado en un cruce de cuatro caminos caen flechas, lanzas, jabalinas, piedras y otros proyectiles provenientes de todas las direcciones, de la misma manera caen en el cuerpo todas las calamidades. Este mismo cuerpo llega a la muerte precisamente por el impacto de tales calamidades. Por eso dijo el Sublime: 'Aquí, monjes, cuando el día ha pasado y la noche ha llegado, un monje reflexiona así: "Muchas son las causas de mi muerte; una serpiente podría morderme, un escorpión podría picarme o un ciempiés podría morderme; por eso me sobrevendría la muerte, y eso sería un obstáculo para mí. O bien, podría tropezar y caer, o la comida que he ingerido podría causarme un trastorno, o mi bilis podría alterarse, o mi flema podría alterarse, o vientos cortantes como cuchillos podrían alterarse; por eso me sobrevendría la muerte, y eso sería un obstáculo para mí"'. De esta manera, se debe rememorar la muerte por el hecho de ser el cuerpo compartido con muchos peligros.

๑๗๓. อายุทุพฺพลโตติ อายุ นาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ. ตถา หิ สตฺตานํ ชีวิตํ อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธญฺเจว อิริยาปถูปนิพทฺธญฺจ สีตุณฺหูปนิพทฺธญฺจ มหาภูตูปนิพทฺธญฺจ อาหารูปนิพทฺธญฺจ. ตเทตํ อสฺสาสปสฺสาสานํ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. พหิ นิกฺขนฺตนาสิกวาเต ปน อนฺโต อปวิสนฺเต, ปวิฏฺเฐ วา อนิกฺขมนฺเต มโต นาม โหติ. จตุนฺนํ อิริยาปถานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. อญฺญตรญฺญตรสฺส ปน อธิมตฺตตาย อายุสงฺขารา อุปจฺฉิชฺชนฺติ. สีตุณฺหานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. อติสีเตน ปน อติอุณฺเหน วา อภิภูตสฺส วิปชฺชติ. มหาภูตานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. ปถวีธาตุยา ปน อาโปธาตุอาทีนํ วา อญฺญตรญฺญตรสฺส ปโกเปน พลสมฺปนฺโนปิ ปุคฺคโล ปตฺถทฺธกาโย วา อติสาราทิวเสน กิลินฺนปูติกาโย วา มหาฑาหปเรโต วา สมฺภิชฺชมานสนฺธิพนฺธโน วา หุตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณาติ. กพฬีการาหารมฺปิ ยุตฺตกาเล ลภนฺตสฺเสว ชีวิตํ ปวตฺตติ, อาหารํ อลภมานสฺส ปน ปริกฺขยํ คจฺฉตีติ. เอวํ อายุทุพฺพลโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

173. En cuanto a 'por la debilidad de la vida': esto que se llama vida no tiene fuerza, es débil. Pues la vida de los seres está ligada a la inhalación y exhalación, a las posturas, al frío y al calor, a los grandes elementos y al alimento. Esta vida continúa solo mientras se mantiene el equilibrio entre la inhalación y la exhalación. Si el aire de la nariz sale pero no entra, o si entra pero no sale, se dice que uno está muerto. También continúa solo mientras se mantiene el equilibrio de las cuatro posturas; por el exceso de una u otra, las formaciones vitales se interrumpen. También continúa solo mientras se mantiene el equilibrio entre el frío y el calor; si uno es subyugado por el frío extremo o el calor extremo, la vida perece. También continúa solo mientras se mantiene el equilibrio de los grandes elementos; por la alteración del elemento tierra o de uno de los elementos como el agua, etc., incluso una persona dotada de gran fuerza llega al fin de la vida, ya sea con el cuerpo rígido, o con el cuerpo descompuesto y purulento debido a la disentería u otras causas, o consumido por un gran calor, o con las conexiones de sus articulaciones rompiéndose. Incluso la vida continúa para aquel que obtiene alimento material en el momento adecuado; para quien no obtiene alimento, llega a su fin. De esta manera, se debe rememorar la muerte por la debilidad de la vida.

๑๗๔. อนิมิตฺตโตติ อววตฺถานโต, ปริจฺเฉทาภาวโตติ อตฺโถ. สตฺตานํ หิ –

174. En cuanto a 'por la ausencia de signos': el significado es que no hay una delimitación o una duración fija. Pues para los seres:

ชีวิตํ พฺยาธิ กาโล จ, เทหนิกฺเขปนํ คติ;

ปญฺเจเต ชีวโลกสฺมึ, อนิมิตฺตา น นายเร.

'La vida, la enfermedad, el tiempo, el lugar donde se deja el cuerpo y el destino: estas cinco cosas en el mundo de los seres vivos no tienen signos y no pueden conocerse'.

ตตฺถ [Pg.229] ชีวิตํ ตาว ‘‘เอตฺตกเมว ชีวิตพฺพํ, น อิโต ปร’’นฺติ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺตํ. กลลกาเลปิ หิ สตฺตา มรนฺติ, อพฺพุทเปสิฆนมาสิกทฺเวมาสเตมาสจตุมาสปญฺจมาสทสมาสกาเลปิ. กุจฺฉิโต นิกฺขนฺตสมเยปิ. ตโต ปรํ วสฺสสตสฺส อนฺโตปิ พหิปิ มรนฺติเยว. พฺยาธิปิ ‘‘อิมินาว พฺยาธินา สตฺตา มรนฺติ, นาญฺเญนา’’ติ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺโต. จกฺขุโรเคนาปิ หิ สตฺตา มรนฺติ, โสตโรคาทีนํ อญฺญตเรนาปิ. กาโลปิ ‘‘อิมสฺมึเยว กาเล มริตพฺพํ, นาญฺญสฺมิ’’นฺติ เอวํ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺโต. ปุพฺพณฺเหปิ หิ สตฺตา มรนฺติ, มชฺฌนฺหิกาทีนํ อญฺญตรสฺมิมฺปิ. เทหนิกฺเขปนมฺปิ ‘‘อิเธว มียมานานํ เทเหน ปติตพฺพํ, นาญฺญตฺรา’’ติ เอวํ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺตํ. อนฺโตคาเม ชาตานํ หิ พหิคาเมปิ อตฺตภาโว ปตติ. พหิคาเม ชาตานมฺปิ อนฺโตคาเม. ตถา ถลชานํ วา ชเล, ชลชานํ วา ถเลติ อเนกปฺปการโต วิตฺถาเรตพฺพํ. คติปิ ‘‘อิโต จุเตน อิธ นิพฺพตฺติตพฺพ’’นฺติ เอวํ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺตา. เทวโลกโต หิ จุตา มนุสฺเสสุปิ นิพฺพตฺตนฺติ, มนุสฺสโลกโต จุตา เทวโลกาทีนมฺปิ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตนฺตีติ เอวํ ยนฺตยุตฺตโคโณ วิย คติปญฺจเก โลโก สมฺปริวตฺตตีติ เอวํ อนิมิตฺตโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

Allí, en primer lugar, la vida no tiene signos por carecer de una determinación fija como: 'Solo se ha de vivir tanto tiempo, no más allá de esto'. Pues los seres mueren incluso en la etapa del embrión (kalala), y también en las etapas de abbudda, pesi, ghana, y en el primer mes, segundo, tercero, cuarto, quinto o décimo mes. Mueren incluso en el momento de salir del vientre materno. Después de eso, mueren tanto dentro como fuera de los cien años. La enfermedad también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'Los seres mueren solo por esta enfermedad y no por otra'. Pues los seres mueren incluso por una enfermedad de los ojos, o por cualquiera de las enfermedades del oído, etc. El tiempo también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'Se ha de morir solo en este momento y no en otro'. Pues los seres mueren en la mañana, o en el mediodía, o en cualquier otro momento. El lugar donde se deja el cuerpo también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'El cuerpo de los que mueren debe caer solo aquí y no en otro lugar'. Pues el cuerpo de los nacidos dentro de una aldea cae incluso fuera de ella. El de los nacidos fuera de la aldea cae incluso dentro de ella. Del mismo modo, el de los nacidos en la tierra cae en el agua, y el de los nacidos en el agua cae en la tierra; así debe explicarse detalladamente en diversas formas. El destino (gati) también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'Al morir aquí, se renacerá allá'. Pues los que mueren en el mundo de los devas renacen también entre los humanos, y los que mueren en el mundo humano renacen en cualquier lugar, como el mundo de los devas, etc. Así, el mundo gira en los cinco destinos como un buey atado a una prensa de aceite. De esta manera, se debe rememorar la muerte por la ausencia de signos.

๑๗๕. อทฺธานปริจฺเฉทโตติ มนุสฺสานํ ชีวิตสฺส นาม เอตรหิ ปริตฺโต อทฺธา. โย จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ, อปฺปํ วา ภิยฺโย. เตนาห ภควา – ‘‘อปฺปมิทํ, ภิกฺขเว, มนุสฺสานํ อายุ, คมนีโย สมฺปราโย, กตฺตพฺพํ กุสลํ, จริตพฺพํ พฺรหฺมจริยํ, นตฺถิ ชาตสฺส อมรณํ. โย, ภิกฺขเว, จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ, อปฺปํ วา ภิยฺโยติ.

175. En cuanto a 'por la limitación del tiempo': la duración de la vida de los humanos en la actualidad es muy corta. Aquel que vive mucho tiempo, vive cien años, o un poco más. Por eso dijo el Sublime: 'Monjes, esta vida de los humanos es corta; el más allá debe ser alcanzado, se debe hacer lo que es bueno y se debe vivir la vida santa; no hay inmortalidad para el que ha nacido. Monjes, aquel que vive mucho tiempo, vive cien años, o un poco más'.

อปฺปมายุมนุสฺสานํ, หีเฬยฺย นํ สุโปริโส;

จเรยฺยาทิตฺตสีโสว, นตฺถิ มจฺจุสฺส นาคโมติ. (สํ. นิ. ๑.๑๔๕);

'Corta es la vida de los humanos; el hombre sabio debería despreciarla y actuar como quien tiene la cabeza en llamas. No hay forma de evitar la llegada de la muerte'.

อปรมฺปิ อาห – ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, อรโก นาม สตฺถา อโหสี’’ติ สพฺพมฺปิ สตฺตหิ อุปมาหิ อลงฺกตํ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

También se dijo: 'Monjes, en tiempos remotos hubo un maestro llamado Araka...', y así debe explicarse todo el discurso (Sutta) adornado con las siete comparaciones.

อปรมฺปิ อาห – ‘‘โยจายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ รตฺตินฺทิวํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โยจายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ[Pg.230], อโห วตาหํ ทิวสํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ เอกํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปมตฺตา วิหรนฺติ, ทนฺธํ มรณสฺสตึ ภาเวนฺติ อาสวานํ ขยาย. โย จ ขฺวายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ เอกํ อาโลปํ สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ อสฺสสิตฺวา วา ปสฺสสามิ, ปสฺสสิตฺวา วา อสฺสสามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปฺปมตฺตา วิหรนฺติ, ติกฺขํ มรณสฺสตึ ภาเวนฺติ อาสวานํ ขยายา’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๙). เอวํ จตุปญฺจาโลปสงฺขาทนมตฺตํ อวิสฺสาสิโย ปริตฺโต ชีวิตสฺส อทฺธาติ เอวํ อทฺธานปริจฺเฉทโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

Además, dijo: 'Monjes, aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir tan solo un día y una noche para prestar atención a la enseñanza del Bienaventurado! ¡Mucho ciertamente habría hecho por mí!". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir tan solo un día...". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma comer una sola comida...". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma masticar y tragar cuatro o cinco bocados...". De estos se dice, monjes, que son monjes que viven con negligencia, que desarrollan la recordación de la muerte con lentitud para la destrucción de las impurezas. Pero aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma masticar y tragar un solo bocado...". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma inhalar o exhalar, o exhalar e inhalar...". De estos se dice, monjes, que son monjes que viven con diligencia, que desarrollan intensamente la recordación de la muerte para la destrucción de las impurezas" (A. Ni. 6.19). Así, considerando que la vida es incierta y breve, durando apenas lo que toma masticar cuatro o cinco bocados, se debe recordar la muerte por medio de la delimitación de su duración.

๑๗๖. ขณปริตฺตโตติ ปรมตฺถโต หิ อติปริตฺโต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโณ เอกจิตฺตปฺปวตฺติมตฺโตเยว. ยถา นาม รถจกฺกํ ปวตฺตมานมฺปิ เอเกเนว เนมิปฺปเทเสน ปวตฺตติ, ติฏฺฐมานมฺปิ เอเกเนว ติฏฺฐติ, เอวเมว เอกจิตฺตกฺขณิกํ สตฺตานํ ชีวิตํ. ตสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺธมตฺเต สตฺโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ, น ชีวติ, น ชีวิสฺสติ. อนาคเต จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ, น ชีวติ, ชีวิสฺสติ. ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ, ชีวติ, น ชีวิสฺสติ.

176. Por la brevedad del momento significa que, en el sentido último, el momento de vida de los seres es extremadamente breve, durando solo lo que dura el surgimiento de un solo pensamiento. Así como la rueda de un carro, tanto al rodar como al estar detenida, se apoya solo sobre un punto de su llanta, de la misma manera la vida de los seres dura solo un momento de conciencia. En cuanto esa conciencia cesa, se dice que el ser ha cesado. Como se ha dicho: "En el momento de conciencia pasado se ha vivido, no se vive, ni se vivirá. En el momento de conciencia futuro no se ha vivido, no se vive, pero se vivirá. En el momento de conciencia presente no se ha vivido, se vive, pero no se vivirá.

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุ โส วตฺตเต ขโณ.

"La vida, la identidad, el placer y el dolor son todos absolutos; unidos a un solo pensamiento, ese momento transcurre rápidamente.

‘‘เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส, ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ;

สพฺเพปิ สทิสา ขนฺธา, คตา อปฺปฏิสนฺธิกา.

"Aquellos agregados que han cesado para quien está muriendo o para quien permanece aquí, todos ellos son iguales: se han ido y no vuelven a conectarse.

‘‘อนิพฺพตฺเตน [Pg.231] น ชาโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน ชีวติ;

จิตฺตภงฺคา มโต โลโก, ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยา’’ติ. (มหานิ. ๓๙);

"Con lo que no ha surgido, uno no nace; con lo presente, uno vive; por la ruptura de la conciencia, el mundo está muerto: esta es la designación en el sentido último".

เอวํ ขณปริตฺตโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ.

Así, debe recordarse la muerte por la brevedad del momento.

๑๗๗. อิติ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ อาการานํ อญฺญตรญฺญตเรน อนุสฺสรโตปิ ปุนปฺปุนํ มนสิการวเสน จิตฺตํ อาเสวนํ ลภติ, มรณารมฺมณา สติ สนฺติฏฺฐติ, นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, ฌานงฺคานิ ปาตุภวนฺติ. สภาวธมฺมตฺตา ปน สํเวชนียตฺตา จ อารมฺมณสฺส อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. โลกุตฺตรชฺฌานํ ปน ทุติยจตุตฺถานิ จ อารุปฺปชฺฌานานิ สภาวธมฺเมปิ ภาวนาวิเสเสน อปฺปนํ ปาปุณนฺติ. วิสุทฺธิภาวนานุกฺกมวเสน หิ โลกุตฺตรํ อปฺปนํ ปาปุณาติ. อารมฺมณาติกฺกมภาวนาวเสน อารุปฺปํ. อปฺปนาปตฺตสฺเสว หิ ฌานสฺส อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตํ ตตฺถ โหติ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ นตฺถิ. ตสฺมา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ มรณสฺสติพเลน อุปฺปนฺนตฺตา มรณสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

177. De esta manera, al recordar por cualquiera de estos ocho modos, a través de la atención repetida, la mente adquiere habituación, la atención con la muerte como objeto se establece, los obstáculos se suprimen y los factores del jhāna se manifiestan. Sin embargo, debido a que el objeto es un estado natural y produce conmoción, el jhāna no alcanza la absorción (appanā), sino que llega solo al acceso (upacāra). Pero el jhāna supramundano y el segundo y cuarto jhānas inmateriales alcanzan la absorción incluso en estados naturales mediante una práctica especial. Pues el jhāna supramundano alcanza la absorción a través del progreso de la purificación de la práctica; el inmaterial, a través de la práctica de trascender el objeto. Pues en ese caso, el jhāna que ya ha alcanzado la absorción consiste meramente en trascender el objeto. Aquí, sin embargo, no ocurre ninguna de las dos cosas. Por lo tanto, se trata solo de un jhāna de acceso. Y este jhāna, por haber surgido mediante el poder de la recordación de la muerte, se conoce simplemente como recordación de la muerte.

อิมญฺจ ปน มรณสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สตตํ อปฺปมตฺโต โหติ, สพฺพภเวสุ อนภิรติสญฺญํ ปฏิลภติ, ชีวิตนิกนฺตึ ชหาติ, ปาปครหี โหติ, อสนฺนิธิพหุโล ปริกฺขาเรสุ วิคตมลมจฺเฉโร, อนิจฺจสญฺญา จสฺส ปริจยํ คจฺฉติ, ตทนุสาเรเนว ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา จ อุปฏฺฐาติ. ยถา อภาวิตมรณา สตฺตา สหสา วาฬมิคยกฺขสปฺปโจรวธกาภิภูตา วิย มรณสมเย ภยํ สนฺตาสํ สมฺโมหํ อาปชฺชนฺติ, เอวํ อนาปชฺชิตฺวา อภโย อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ. สเจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อมตํ นาราเธติ, กายสฺส เภทา สุคติปรายโน โหติ.

Y el monje dedicado a esta recordación de la muerte es constantemente diligente, obtiene la percepción de falta de deleite en todas las existencias, abandona el apego a la vida, censura el mal, no acumula posesiones excesivas y carece de la mancha de la tacañería; la percepción de impermanencia se vuelve familiar para él y, siguiendo a esta, se le manifiestan la percepción de sufrimiento y la de no-yo. A diferencia de los seres que no han desarrollado la recordación de la muerte y que al momento de morir caen en el miedo, el espanto y la confusión, como si fueran atacados súbitamente por fieras, espíritus, serpientes, ladrones o asesinos, él fallece sin miedo y sin confusión. Si no alcanza el estado inmortal en esta misma vida, tiene un buen destino como meta tras la disolución del cuerpo.

ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส;

เอวํ มหานุภาวาย, มรณสฺสติยา สทาติ.

Por lo tanto, ciertamente, el sabio debe practicar siempre la diligencia en la recordación de la muerte, que posee tan gran poder.

อิทํ มรณสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Este es el preámbulo de la explicación detallada sobre la recordación de la muerte.

กายคตาสติกถา

Explicación sobre la atención dirigida al cuerpo.

๑๗๘. อิทานิ [Pg.232] ยํ ตํ อญฺญตฺร พุทฺธุปฺปาทา อปฺปวตฺตปุพฺพํ สพฺพติตฺถิยานํ อวิสยภูตํ เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ. มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ. มหโต สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ. ญาณทสฺสนปฏิลาภาย สํวตฺตติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? กายคตา สติ… (อ. นิ. ๑.๕๖๓ อาทโย). อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, ปริภุตฺตํ… อปริภุตฺตํ… ปริหีนํ… อปริหีนํ… วิรทฺธํ… อวิรทฺธํ, เยสํ กายคตาสติ อารทฺธาติ (อ. นิ. ๑.๖๐๓) เอวํ ภควตา อเนเกหิ อากาเรหิ ปสํสิตฺวา ‘‘กถํ ภาวิตา, ภิกฺขเว, กายคตาสติ กถํ พหุลีกตา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๕๔) นเยน อานาปานปพฺพํ, อิริยาปถปพฺพํ, จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ, ปฏิกฺกูลมนสิการปพฺพํ, ธาตุมนสิการปพฺพํ, นวสิวถิกปพฺพานีติ อิเมสํ จุทฺทสนฺนํ ปพฺพานํ วเสน กายคตาสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ, ตสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต.

178. Ahora bien, en cuanto a este tema de meditación de la atención plena dirigida al cuerpo, que no surge fuera de la aparición de un Buddha y que es ajeno al dominio de todos los sectarios, el Bienaventurado lo ha elogiado de muchas maneras en diversos discursos: «Monjes, cuando una cosa se desarrolla y se cultiva, conduce a una gran urgencia, a un gran beneficio, a una gran seguridad frente al cautiverio, a una gran atención plena y clara comprensión, a la obtención del conocimiento y la visión, a una morada feliz en esta misma vida y a la realización del fruto del conocimiento y la liberación. ¿Cuál es esa única cosa? La atención plena dirigida al cuerpo (kāyagatāsati)... Aquellos que disfrutan de la atención plena dirigida al cuerpo, monjes, disfrutan de lo Inmortal (Amata); aquellos que no la disfrutan, no disfrutan de lo Inmortal... Para quienes la atención plena dirigida al cuerpo ha sido consumada, lo Inmortal ha sido consumado... se ha perdido... no se ha perdido... se ha malogrado... no se ha malogrado... para quienes la atención plena dirigida al cuerpo se ha iniciado, lo Inmortal se ha iniciado». Habiéndolo elogiado de tal forma, el Bienaventurado definió el tema de meditación de la atención plena dirigida al cuerpo a través de catorce secciones de la siguiente manera: «¿Y cómo, monjes, se desarrolla la atención plena dirigida al cuerpo y cómo se cultiva para que sea de gran fruto y gran beneficio? Aquí, monjes, un monje se retira a un bosque...», incluyendo la sección de la respiración, la de las posturas, la de la clara comprensión, la de la atención a lo repulsivo, la de la atención a los elementos y las nueve secciones de los cementerios. Ha llegado ahora el momento de la explicación de su desarrollo.

ตตฺถ ยสฺมา อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพนฺติ อิมานิ ตีณิ วิปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. นว สิวถิกปพฺพานิ วิปสฺสนาญาเณสุเยว อาทีนวานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ยาปิ เจตฺถ อุทฺธุมาตกาทีสุ สมาธิภาวนา อิชฺเฌยฺย, สา อสุภนิทฺเทเส ปกาสิตาเยว. อานาปานปพฺพํ ปน ปฏิกฺกูลมนสิการปพฺพญฺจ อิมาเนเวตฺถ ทฺเว สมาธิวเสน วุตฺตานิ. เตสุ อานาปานปพฺพํ อานาปานสฺสติวเสน วิสุํ กมฺมฏฺฐานํเยว. ยํ ปเนตํ ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ. อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔) เอวํ มตฺถลุงฺคํ อฏฺฐิมิญฺเชน สงฺคเหตฺวา ปฏิกฺกูลมนสิการวเสน เทสิตํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ, อิทมิธ กายคตาสตีติ อธิปฺเปตํ.

Al respecto, las tres secciones —la de las posturas, la de la clara comprensión y la de la atención a los elementos— han sido expuestas según el método de la visión cabal (vipassanā). Las nueve secciones de los cementerios han sido expuestas únicamente dentro del ámbito del conocimiento de la visión cabal, según la contemplación del peligro. Cualquier desarrollo de la concentración (samādhi) que pueda perfeccionarse en el caso de lo hinchado y demás, ya ha sido aclarado en la descripción de lo impuro. Sin embargo, en este contexto, solo estas dos secciones —la de la respiración y la de la atención a lo repulsivo— han sido expuestas según el método de la concentración. De estas, la sección de la respiración es un tema de meditación independiente por derecho propio basado en la atención a la respiración. Pero lo que aquí se entiende por «atención plena dirigida al cuerpo» es el tema de meditación de las treinta y dos partes del cuerpo, enseñado bajo el método de la atención a lo repulsivo, tal como se expresa: «Además, monjes, un monje reflexiona sobre este mismo cuerpo, desde la planta de los pies hacia arriba y desde la coronilla hacia abajo, delimitado por la piel y lleno de diversas impurezas: 'En este cuerpo hay cabellos, vellos... orina'», integrando el cerebro dentro de la médula ósea.

๑๗๙. ตตฺถายํ [Pg.233] ปาฬิวณฺณนาปุพฺพงฺคโม ภาวนานิทฺเทโส. อิมเมว กายนฺติ อิมํ จตุมหาภูติกํ ปูติกายํ. อุทฺธํ ปาทตลาติ ปาทตลโต อุปริ. อโธ เกสมตฺถกาติ เกสคฺคโต เหฏฺฐา. ตจปริยนฺตนฺติ ติริยํ ตจปริจฺฉินฺนํ. ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขตีติ นานปฺปการเกสาทิอสุจิภริโต อยํ กาโยติ ปสฺสติ. กถํ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา…เป… มุตฺตนฺติ.

179. En esta sección, se presenta la explicación del desarrollo precedida por el comentario de los términos del Canon. «Este mismo cuerpo» se refiere a este cuerpo pútrido compuesto por los cuatro grandes elementos. «Hacia arriba desde la planta de los pies» significa por encima de las plantas de los pies. «Hacia abajo desde la coronilla» significa por debajo de las puntas de los cabellos. «Delimitado por la piel» significa limitado lateralmente por la piel. «Reflexiona sobre él como lleno de diversas impurezas» significa que observa que este cuerpo está cargado de inmundicias variadas como cabellos y demás. ¿Cómo lo observa? Como: «En este cuerpo hay cabellos... orina».

ตตฺถ อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ. อิมสฺมินฺติ ยฺวายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺโต ปูโร นานปฺปการสฺส อสุจิโนติ วุจฺจติ, ตสฺมึ. กาเยติ สรีเร. สรีรํ หิ อสุจิสญฺจยโต กุจฺฉิตานํ เกสาทีนญฺเจว จกฺขุโรคาทีนญฺจ โรคสตานํ อายภูตโต กาโยติ วุจฺจติ. เกสา โลมาติ เอเต เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา. ตตฺถ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา, อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย โลมาติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ.

En ese pasaje, «hay» significa que existen o se encuentran presentes. «En este» se refiere a este cuerpo que se describe como «hacia arriba desde la planta de los pies, hacia abajo desde la coronilla, delimitado por la piel y lleno de diversas impurezas». «En el cuerpo» significa en el organismo físico. Pues se le llama «cuerpo» (kāya) por ser un cúmulo de inmundicias tales como los despreciables cabellos y demás, y por ser el lugar de origen de cientos de enfermedades como las oculares. «Cabellos, vellos» se refiere a estos treinta y dos aspectos. La conexión de los términos debe entenderse así: «en este cuerpo hay cabellos, en este cuerpo hay vellos».

อิมสฺมึ หิ ปาทตลา ปฏฺฐาย อุปริ, เกสมตฺถกา ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, ตจโต ปฏฺฐาย ปริโตติ เอตฺตเก พฺยามมตฺเต กเฬวเร สพฺพากาเรนปิ วิจินนฺโต น โกจิ กิญฺจิ มุตฺตํ วา มณึ วา เวฬุริยํ วา อครุํ วา กุงฺกุมํ วา กปฺปูรํ วา วาสจุณฺณาทึ วา อณุมตฺตมฺปิ สุจิภาวํ ปสฺสติ, อถ โข ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อสิริกทสฺสนํ นานปฺปการํ เกสโลมาทิเภทํ อสุจึเยว ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ. อยเมตฺถ ปทสมฺพนฺธโต วณฺณนา.

En efecto, si alguien examinara minuciosamente y en todos sus aspectos este cadáver de aproximadamente una braza de longitud —desde las plantas de los pies hacia arriba, desde la coronilla hacia abajo y desde la piel en todo su contorno— no encontraría ni un ápice de pureza; no vería perlas, ni gemas, ni berilos, ni madera de águila, ni azafrán, ni alcanfor, ni polvos aromáticos. Por el contrario, solo vería lo impuro, extremadamente fétido y repulsivo, de apariencia lúgubre, consistente en diversas partes como cabellos, vellos y demás. Por eso se dijo: «En este cuerpo hay cabellos, vellos... orina». Esta es la explicación basada en la conexión de las palabras en este contexto.

๑๘๐. อิมํ ปน กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน วุตฺตปฺปการํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อิทํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตพฺพํ. เตนาปิสฺส กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺเตน สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ ทสธา จ มนสิการโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํ. ตตฺถ วจสา มนสา วณฺณโต สณฺฐานโต ทิสโต โอกาสโต ปริจฺเฉทโตติ เอวํ สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํ.

180. No obstante, el hijo de buena familia que se inicia en la práctica y desea desarrollar este tema de meditación debe acercarse a un amigo admirable con las cualidades descritas y recibir de él este tema de meditación. Al enseñarle el tema de meditación, el maestro debe explicarle la destreza en el aprendizaje de siete maneras y la destreza en la atención de diez maneras. En cuanto a esto, la destreza en el aprendizaje de siete maneras debe enseñarse así: verbalmente, mentalmente, por el color, por la forma, por la dirección, por el lugar y por la delimitación.

อิมสฺมึ หิ ปฏิกฺกูลมนสิการกมฺมฏฺฐาเน โยปิ ติปิฏโก โหติ, เตนาปิ มนสิการกาเล ปฐมํ วาจาย สชฺฌาโย กาตพฺโพ. เอกจฺจสฺส หิ สชฺฌายํ กโรนฺตสฺเสว กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ มลยวาสี มหาเทวตฺเถรสฺส สนฺติเก อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานานํ ทฺวินฺนํ เถรานํ วิย. เถโร [Pg.234] กิร เตหิ กมฺมฏฺฐานํ ยาจิโต จตฺตาโร มาเส อิมํเยว สชฺฌายํ กโรถาติ ทฺวตฺตึสาการปาฬึ อทาสิ. เต กิญฺจาปิ เนสํ ทฺเว ตโย นิกายา ปคุณา, ปทกฺขิณคฺคาหิตาย ปน จตฺตาโร มาเส ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายนฺตาว โสตาปนฺนา อเหสุํ. ตสฺมา กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺเตน อาจริเยน อนฺเตวาสิโก วตฺตพฺโพ ‘‘ปฐมํ ตาว วาจาย สชฺฌายํ กโรหี’’ติ.

En este tema de meditación (kammaṭṭhāna) sobre la reflexión de lo repulsivo, incluso aquel que es experto en el Tipitaka debe, en el momento de la práctica mental, realizar primero una recitación verbal. Pues para algunos, mientras realizan la recitación, el tema de meditación se vuelve manifiesto, tal como les sucedió a los dos ancianos (theras) que aprendieron el tema de meditación ante el anciano Mahādeva, residente de Malaya. Se dice que el anciano, habiéndole pedido ellos el tema de meditación, les entregó el texto (pāḷi) de las treinta y dos partes del cuerpo, diciéndoles: 'Realicen solo esta recitación durante cuatro meses'. Aunque ellos eran expertos en dos o tres Nikayas, debido a su actitud receptiva hacia la instrucción del maestro, se convirtieron en los que han entrado en la corriente (sotāpannas) mientras recitaban las treinta y dos partes durante esos cuatro meses. Por lo tanto, el maestro que enseña el tema de meditación debe decir al discípulo: 'Primero, realiza la recitación verbal'.

กโรนฺเตน จ ตจปญฺจกาทีนิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อนุโลมปฏิโลมวเสน สชฺฌาโย กาตพฺโพ. เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจติ หิ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ.

Y al realizarla, se debe hacer la recitación dividiendo los grupos, comenzando con el grupo de los cinco que terminan en la piel (tacapañcaka), tanto en orden directo como inverso. Habiendo dicho: 'cabello, vello, uñas, dientes, piel', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'piel, dientes, uñas, vello, cabello'.

ตทนนฺตรํ วกฺกปญฺจเก มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ.

Inmediatamente después, en el grupo de los cinco que terminan en los riñones (vakkapañcaka), habiendo dicho: 'carne, tendones, huesos, médula ósea, riñones', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'riñones, médula ósea, huesos, tendones, carne, piel, dientes, uñas, vello, cabello'.

ตโต ปปฺผาสปญฺจเก หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ.

Después, en el pentad del pulmón, tras decir: 'corazón, hígado, pleura, bazo, pulmón', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'.

ตโต มตฺถลุงฺคปญฺจเก อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ มตฺถลุงฺคนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต มตฺถลุงฺคํ กรีสํ อุทริยํ อนฺตคุณํ อนฺตํ, ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ.

Luego, en el pentad del cerebro, tras decir: 'intestino, mesenterio, comida no digerida, excremento, cerebro', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'cerebro, excremento, comida no digerida, mesenterio, intestino; pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'.

ตโต เมทฉกฺเก ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโทติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต เมโท เสโท โลหิตํ ปุพฺโพ เสมฺหํ ปิตฺตํ, มตฺถลุงฺคํ กรีสํ อุทริยํ อนฺตคุณํ อนฺตํ, ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ.

Después, en el sexteto de la grasa, tras decir: 'bilis, flema, pus, sangre, sudor, grasa', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'grasa, sudor, sangre, pus, flema, bilis; cerebro, excremento, comida no digerida, mesenterio, intestino; pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'.

ตโต มุตฺตฉกฺเก อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต มุตฺตํ ลสิกา สิงฺฆาณิกา เขโฬ วสา อสฺสุ, เมโท เสโท โลหิตํ ปุพฺโพ เสมฺหํ ปิตฺตํ, มตฺถลุงฺคํ กรีสํ อุทริยํ อนฺตคุณํ อนฺตํ, ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ.

Luego, en el sexteto de la orina, tras decir: 'lágrima, grasa líquida, saliva, mucosidad, líquido sinovial, orina', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'orina, líquido sinovial, mucosidad, saliva, grasa líquida, lágrima; grasa, sudor, sangre, pus, flema, bilis; cerebro, excremento, comida no digerida, mesenterio, intestino; pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'.

เอวํ [Pg.235] กาลสตํ กาลสหสฺสํ กาลสตสหสฺสมฺปิ วาจาย สชฺฌาโย กาตพฺโพ. วจสา สชฺฌาเยน หิ กมฺมฏฺฐานตนฺติ ปคุณา โหติ, น อิโต จิโต จ จิตฺตํ วิธาวติ. โกฏฺฐาสา ปากฏา โหนฺติ, หตฺถสงฺขลิกา วิย วติปาทปนฺติ วิย จ ขายนฺติ.

De este modo, se debe realizar la recitación verbal durante cien veces, mil veces o incluso cien mil veces. Pues, mediante la recitación verbal, el esquema del objeto de meditación se vuelve familiar, la mente no divaga de aquí para allá, las partes del cuerpo se vuelven claras y aparecen como una cadena de dedos o como una hilera de postes de una cerca.

ยถา ปน วจสา, ตเถว มนสาปิ สชฺฌาโย กาตพฺโพ. วจสา สชฺฌาโย หิ มนสา สชฺฌายสฺส ปจฺจโย โหติ. มนสา สชฺฌาโย ลกฺขณปฏิเวธสฺส ปจฺจโย โหติ.

Así como se hace verbalmente, del mismo modo se debe realizar la recitación mentalmente. Pues la recitación verbal es la condición para la recitación mental, y la recitación mental es la condición para la penetración de la característica [de lo repulsivo].

วณฺณโตติ เกสาทีนํ วณฺโณ ววตฺถเปตพฺโพ.

Por el color: se debe determinar el color del cabello y de las otras partes.

สณฺฐานโตติ เตสญฺเญว สณฺฐานํ ววตฺถเปตพฺพํ.

Por la forma: se debe determinar la forma de esos mismos [cabellos, etc.].

ทิสโตติ อิมสฺมึ หิ สรีเร นาภิโต อุทฺธํ อุปริมทิสา, อโธ เหฏฺฐิมทิสา, ตสฺมา อยํ โกฏฺฐาโส อิมิสฺสา นาม ทิสายาติ ทิสา ววตฺถเปตพฺพา.

Por la dirección: en este cuerpo, de ombligo hacia arriba es la dirección superior, y hacia abajo es la dirección inferior. Por lo tanto, se debe determinar la dirección pensando: 'esta parte se encuentra en tal dirección'.

โอกาสโตติ อยํ โกฏฺฐาโส อิมสฺมึ นาม โอกาเส ปติฏฺฐิโตติ เอวํ ตสฺส ตสฺส โอกาโส ววตฺถเปตพฺโพ.

Por la ubicación: se debe determinar la ubicación de cada parte pensando: 'esta parte está situada en este lugar'.

ปริจฺเฉทโตติ สภาคปริจฺเฉโท วิสภาคปริจฺเฉโทติ ทฺเว ปริจฺเฉทา. ตตฺถ อยํ โกฏฺฐาโส เหฏฺฐา จ อุปริ จ ติริยญฺจ อิมินา นาม ปริจฺฉินฺโนติ เอวํ สภาคปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. เกสา น โลมา, โลมาปิ น เกสาติ เอวํ อมิสฺสกตาวเสน วิสภาคปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ.

Por la delimitación: existen dos tipos de delimitación, la delimitación de lo semejante y la delimitación de lo desemejante. Al respecto, la delimitación de lo semejante debe entenderse así: 'esta parte está delimitada por debajo, por arriba y por los lados por tal o cual cosa'. La delimitación de lo desemejante debe entenderse según la falta de mezcla: 'el cabello no es el vello, y el vello no es el cabello'.

เอวํ สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ อาจิกฺขนฺเตน ปน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ อสุกสฺมึ สุตฺเต ปฏิกฺกูลวเสน กถิตํ, อสุกสฺมึ ธาตุวเสนาติ ญตฺวา อาจิกฺขิตพฺพํ. อิทญฺหิ มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๓๗๗) ปฏิกฺกูลวเสเนว กถิตํ. มหาหตฺถิปโทปม(ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย) มหาราหุโลวาท(ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) ธาตุวิภงฺเคสุ(ม. นิ. ๓.๓๔๒ อาทโย) ธาตุวเสน กถิตํ. กายคตาสติสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๕๓) ปน ยสฺส วณฺณโต อุปฏฺฐาติ, ตํ สนฺธาย จตฺตาริ ฌานานิ วิภตฺตานิ. ตตฺถ ธาตุวเสน กถิตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ โหติ. ปฏิกฺกูลวเสน กถิตํ สมถกมฺมฏฺฐานํ. ตเทตํ อิธ สมถกมฺมฏฺฐานเมวาติ.

Al explicar de estas siete maneras la destreza en el aprendizaje, se debe enseñar habiendo comprendido que este objeto de meditación se explica como algo repulsivo en tal sutta, y según los elementos en tal otro. Pues en el Mahāsatipaṭṭhāna se explica solo según lo repulsivo. En el Mahāhatthipadopama, el Mahārāhulovāda y el Dhātuvibhaṅga se explica según los elementos. Sin embargo, en el Kāyagatāsatisutta se clasifican los cuatro jháñas con respecto a quien le aparece [el objeto] por su color. Entre estos, el objeto de meditación explicado según los elementos es meditación de introspección (vipassanā), mientras que el explicado según lo repulsivo es meditación de tranquilidad (samatha). Y este [que se trata aquí] en la sección de la atención a lo repulsivo es solo meditación de tranquilidad.

๑๘๑. เอวํ [Pg.236] สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ อาจิกฺขิตฺวา อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฏิพาหนโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, อปฺปนาโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสธา มนสิการโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํ. ตตฺถ อนุปุพฺพโตติ อิทญฺหิ สชฺฌายกรณโต ปฏฺฐาย อนุปฏิปาฏิยา มนสิกาตพฺพํ, น เอกนฺตริกาย. เอกนฺตริกาย หิ มนสิกโรนฺโต ยถา นาม อกุสโล ปุริโส ทฺวตฺตึสปทํ นิสฺเสณึ เอกนฺตริกาย อาโรหนฺโต กิลนฺตกาโย ปตติ, น อาโรหนํ สมฺปาเทติ, เอวเมว ภาวนาสมฺปตฺติวเสน อธิคนฺตพฺพสฺส อสฺสาทสฺส อนธิคมา กิลนฺตจิตฺโต ปตติ, น ภาวนํ สมฺปาเทติ.

181. Habiendo enseñado así la destreza en el aprendizaje de siete maneras, se debe enseñar la destreza en la atención de diez maneras: por el orden sucesivo, no muy rápido, no muy lento, evitando la distracción, superando la designación, abandonando gradualmente [lo que no aparece], mediante la absorción, y los tres suttas. Al respecto, 'por el orden sucesivo' significa que desde el comienzo de la recitación se debe prestar atención siguiendo el orden, no saltándose partes. Pues quien presta atención saltándose partes, tal como un hombre torpe que al subir una escalera de treinta y dos peldaños saltándose algunos se cansa y se cae sin completar el ascenso, del mismo modo, aquel que no alcanza el gozo que se debe obtener por la perfección en la meditación, cae con la mente fatigada y no completa la meditación.

อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺเตนาปิ จ นาติสีฆโต มนสิกาตพฺพํ. อติสีฆโต มนสิกโรโต หิ ยถา นาม ติโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา โอกฺกมนวิสฺสชฺชนํ อสลฺลกฺเขตฺวา สีเฆน ชเวน สตกฺขตฺตุมฺปิ คมนาคมนํ กโรโต ปุริสสฺส กิญฺจาปิ อทฺธานํ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, อถ โข ปุจฺฉิตฺวาว คนฺตพฺพํ โหติ, เอวเมว เกวลํ กมฺมฏฺฐานํ ปริโยสานํ ปาปุณาติ, อวิภูตํ ปน โหติ, น วิเสสํ อาวหติ, ตสฺมา นาติสีฆโต มนสิกาตพฺพํ.

Incluso prestando atención en el orden sucesivo, no se debe hacer muy rápido. Pues para quien presta atención muy rápido, tal como un hombre que emprende un camino de tres leguas y sin notar dónde entra y dónde sale, corre velozmente yendo y viniendo cien veces; aunque la distancia se agote, aun así tendría que preguntar para poder avanzar. Del mismo modo, aunque se llegue al final del objeto de meditación, este no se vuelve claro y no produce el logro especial. Por lo tanto, no se debe prestar atención muy rápido.

ยถา จ นาติสีฆโต, เอวํ นาติสณิกโตปิ. อติสณิกโต มนสิกโรโต หิ ยถา นาม ตทเหว ติโยชนมคฺคํ คนฺตุกามสฺส ปุริสสฺส อนฺตรามคฺเค รุกฺขปพฺพตตฬากาทีสุ วิลมฺพมานสฺส มคฺโค ปริกฺขยํ น คจฺฉติ, ทฺวีหตีเหน ปริโยสาเปตพฺโพ โหติ, เอวเมว กมฺมฏฺฐานํ ปริโยสานํ น คจฺฉติ, วิเสสาธิคมสฺส ปจฺจโย น โหติ.

Así como no se debe hacer muy rápido, tampoco se debe hacer muy lento. Pues para quien presta atención muy lento, tal como un hombre que desea recorrer un camino de tres leguas en ese mismo día, pero se demora en el trayecto ante los árboles, montañas o estanques, el camino no llega a su fin y debe terminarlo en dos o tres días; del mismo modo, el objeto de meditación no llega a su fin y no se convierte en condición para el logro de la distinción especial.

วิกฺเขปปฏิพาหนโตติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ เจตโส วิกฺเขโป ปฏิพาหิตพฺโพ. อปฺปฏิพาหโต หิ ยถา นาม เอกปทิกํ ปปาตมคฺคํ ปฏิปนฺนสฺส ปุริสสฺส อกฺกมนปทํ อสลฺลกฺเขตฺวา อิโต จิโต จ วิโลกยโต ปทวาโร วิรชฺฌติ, ตโต สตโปริเส ปปาเต ปติตพฺพํ โหติ, เอวเมว พหิทฺธา วิกฺเขเป สติ กมฺมฏฺฐานํ ปริหายติ ปริธํสติ. ตสฺมา วิกฺเขปปฏิพาหนโต มนสิกาตพฺพํ.

Por evitar la distracción: se debe evitar la distracción de la mente hacia diversos objetos externos abandonando el objeto de meditación. Pues si no se evita, tal como a un hombre que va por un sendero estrecho al borde de un precipicio y, sin prestar atención a donde pisa, mira de aquí para allá, su paso falla y cae en un abismo de cien estaturas humanas; del mismo modo, habiendo distracción hacia lo externo, el objeto de meditación declina y se arruina. Por lo tanto, se debe prestar atención evitando la distracción.

ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโตติ [Pg.237] ยายํ เกสา โลมาติอาทิกา ปณฺณตฺติ, ตํ อติกฺกมิตฺวา ปฏิกฺกูลนฺติ จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. ยถา หิ อุทกทุลฺลภกาเล มนุสฺสา อรญฺเญ อุทปานํ ทิสฺวา ตตฺถ ตาลปณฺณาทิกํ กิญฺจิเทว สญฺญาณํ พนฺธิตฺวา เตน สญฺญาเณน อาคนฺตฺวา นฺหายนฺติ เจว ปิวนฺติ จ. ยทา ปน เนสํ อภิณฺหสญฺจาเรน อาคตาคตปทํ ปากฏํ โหติ, ตทา สญฺญาเณน กิจฺจํ น โหติ, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ คนฺตฺวา นฺหายนฺติ เจว ปิวนฺติ จ, เอวเมว ปุพฺพภาเค เกสา โลมาติปณฺณตฺติวเสน มนสิกโรโต ปฏิกฺกูลภาโว ปากโฏ โหติ. อถ เกสา โลมาติปณฺณตฺตึ สมติกฺกมิตฺวา ปฏิกฺกูลภาเวเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ.

Respecto a trascender la designación (paṇṇattisamatikkamanato): se debe trascender la designación conceptual como 'cabello', 'vello', etc., y establecer la mente solo en el aspecto de lo repulsivo. Al igual que en tiempos de escasez de agua, los hombres, al ver un pozo en la selva, colocan alguna señal como una hoja de palma y, guiados por esa señal, regresan para bañarse y beber. Sin embargo, cuando el camino de ida y vuelta se vuelve evidente debido a su tránsito frecuente, entonces ya no necesitan la señal; en el momento en que lo desean, van, se bañan y beben. Del mismo modo, en la etapa inicial, mientras se reflexiona mediante la designación de 'cabello', 'vello', etc., el aspecto repulsivo se hace evidente. Entonces, se debe trascender la designación de 'cabello', 'vello', etc., y establecer la mente solo en el aspecto repulsivo.

อนุปุพฺพมุญฺจนโตติ โย โย โกฏฺฐาโส น อุปฏฺฐาติ, ตํ ตํ มุญฺจนฺเตน อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิกาตพฺพํ. อาทิกมฺมิกสฺส หิ เกสาติ มนสิกโรโต มนสิกาโร คนฺตฺวา มุตฺตนฺติ อิมํ ปริโยสานโกฏฺฐาสเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. มุตฺตนฺติ จ มนสิกโรโต มนสิกาโร คนฺตฺวา เกสาติ อิมํ อาทิโกฏฺฐาสเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. อถสฺส มนสิกโรโต มนสิกโรโต เกจิ โกฏฺฐาสา อุปฏฺฐหนฺติ, เกจิ น อุปฏฺฐหนฺติ. เตน เย เย อุปฏฺฐหนฺติ, เตสุ เตสุ ตาว กมฺมํ กาตพฺพํ. ยาว ทฺวีสุ อุปฏฺฐิเตสุ เตสมฺปิ เอโก สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐหติ, เอวํ อุปฏฺฐิตํ ปน ตเมว ปุนปฺปุนํ มนสิกโรนฺเตน อปฺปนา อุปฺปาเทตพฺพา.

Respecto a soltar progresivamente (anupubbamuñcanato): aquel componente que no aparezca con claridad debe ser soltado, practicando así la atención mediante el desprendimiento sucesivo. Pues para un principiante que reflexiona en 'cabello', su atención puede saltar y detenerse directamente en el último componente, la 'orina'. Y para quien reflexiona en 'orina', su atención puede saltar en orden inverso y detenerse en el primer componente, el 'cabello'. Sin embargo, mientras se reflexiona una y otra vez, algunos componentes aparecen y otros no. Por lo tanto, se debe trabajar en aquellos que sí aparecen. Hasta que, cuando aparezcan dos, uno de ellos se manifieste con mayor claridad; entonces, quien reflexiona una y otra vez sobre ese componente que ha aparecido así, debe producir la absorción (appanā).

ตตฺรายํ อุปมา – ยถา หิ ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน วสนฺตํ มกฺกฏํ คเหตุกาโม ลุทฺโท อาทิมฺหิ ฐิตตาลสฺส ปณฺณํ สเรน วิชฺฌิตฺวา อุกฺกุฏฺฐึ กเรยฺย, อถ โข โส มกฺกโฏ ปฏิปาฏิยา ตสฺมึ ตสฺมึ ตาเล ปติตฺวา ปริยนฺตตาลเมว คจฺเฉยฺย, ตตฺถปิ คนฺตฺวา ลุทฺเทน ตเถว กเต ปุน เตเนว นเยน อาทิตาลํ อาคจฺเฉยฺย, โส เอวํ ปุนปฺปุนํ ปริปาติยมาโน อุกฺกุฏฺฐุกฺกุฏฺฐิฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหิตฺวา อนุกฺกเมน เอกสฺมึ ตาเล นิปติตฺวา ตสฺส เวมชฺเฌ มกุฬตาลปณฺณสูจึ ทฬฺหํ คเหตฺวา วิชฺฌิยมาโนปิ น อุฏฺฐเหยฺย, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

He aquí una analogía al respecto: al igual que un cazador que desea atrapar a un mono que vive en un bosque de treinta y dos palmeras, dispararía una flecha a la hoja de la primera palmera y daría un grito de guerra. Entonces, ese mono saltaría sucesivamente de palmera en palmera hasta llegar a la última. Si el cazador hiciera lo mismo allí, el mono regresaría a la primera palmera de la misma manera. Siendo perseguido así una y otra vez, tras saltar desde el lugar donde se daban los gritos, finalmente caería en una sola palmera y, aferrándose firmemente al brote central de la hoja de palma, no se movería aunque le dispararan. Así debe entenderse esta comparación.

ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ยถา หิ ตาลวเน ทฺวตฺตึสตาลา, เอวํ อิมสฺมึ กาเย ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสา. มกฺกโฏ วิย จิตฺตํ. ลุทฺโท วิย โยคาวจโร. มกฺกฏสฺส ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน นิวาโส วิย โยคิโน [Pg.238] จิตฺตสฺส ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสเก กาเย อารมฺมณวเสน อนุสญฺจรณํ. ลุทฺเทน อาทิมฺหิ ฐิตตาลสฺส ปณฺณํ สเรน วิชฺฌิตฺวา อุกฺกุฏฺฐิยา กตาย มกฺกฏสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ ตาเล ปติตฺวา ปริยนฺตตาลคมนํ วิย โยคิโน เกสาติ มนสิกาเร อารทฺเธ ปฏิปาฏิยา คนฺตฺวา ปริโยสานโกฏฺฐาเสเยว จิตฺตสฺส สณฺฐานํ. ปุน ปจฺจาคมเนปิ เอเสว นโย. ปุนปฺปุนํ ปริปาติยมานสฺส มกฺกฏสฺส อุกฺกุฏฺฐุกฺกุฏฺฐิฏฺฐาเน อุฏฺฐานํ วิย ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต เกสุจิ เกสุจิ อุปฏฺฐิเตสุ อนุปฏฺฐหนฺเต วิสฺสชฺเชตฺวา อุปฏฺฐิเตสุ ปริกมฺมกรณํ. อนุกฺกเมน เอกสฺมึ ตาเล นิปติตฺวา ตสฺส มชฺเฌ มกุฬตาลปณฺณสูจึ ทฬฺหํ คเหตฺวา วิชฺฌิยมานสฺสปิ อนุฏฺฐานํ วิย อวสาเน ทฺวีสุ อุปฏฺฐิเตสุ โย สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐาติ, ตเมว ปุนปฺปุนํ มนสิกริตฺวา อปฺปนาย อุปฺปาทนํ.

He aquí la correspondencia de la analogía: así como hay treinta y dos palmeras en el bosque, del mismo modo hay treinta y dos componentes en este cuerpo. La mente es como el mono. El practicante (yogāvacaro) es como el cazador. El movimiento del mono en el bosque de treinta y dos palmeras es como el vagar de la mente del practicante en el cuerpo de treinta y dos componentes a través de los objetos de meditación. Cuando el cazador dispara a la hoja de la primera palmera y grita, el movimiento del mono hasta la última palmera es como el establecimiento de la mente del practicante en el último componente cuando comienza la reflexión sobre el 'cabello'. En el regreso, el principio es el mismo. El salto del mono desde los lugares de los gritos al ser perseguido repetidamente es como la práctica preliminar (parikamma) en los componentes que aparecen, dejando de lado los que no aparecen, para quien reflexiona repetidamente. Así como el mono no se mueve tras caer en una sola palmera y asirse firmemente al brote central aunque le disparen, así debe entenderse la producción de la absorción al reflexionar repetidamente sobre aquel componente que, de entre los dos últimos, aparece con mayor claridad.

อปราปิ อุปมา – ยถา นาม ปิณฺฑปาติโก ภิกฺขุ ทฺวตฺตึสกุลํ คามํ อุปนิสฺสาย วสนฺโต ปฐมเคเหเยว ทฺเว ภิกฺขา ลภิตฺวา ปรโต เอกํ วิสฺสชฺเชยฺย. ปุนทิวเส ติสฺโส ลภิตฺวา ปรโต ทฺเว วิสฺสชฺเชยฺย. ตติยทิวเส อาทิมฺหิเยว ปตฺตปูรํ ลภิตฺวา อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปริภุญฺเชยฺย. เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวตฺตึสกุลคาโม วิย หิ ทฺวตฺตึสากาโร. ปิณฺฑปาติโก วิย โยคาวจโร. ตสฺส ตํ คามํ อุปนิสฺสาย วาโส วิย โยคิโน ทฺวตฺตึสากาเร ปริกมฺมกรณํ. ปฐมเคเห ทฺเว ภิกฺขา ลภิตฺวา ปรโต เอกิสฺสา วิสฺสชฺชนํ วิย ทุติยทิวเส ติสฺโส ลภิตฺวา ปรโต ทฺวินฺนํ วิสฺสชฺชนํ วิย จ มนสิกโรโต มนสิกโรโต อนุปฏฺฐหนฺเต วิสฺสชฺเชตฺวา อุปฏฺฐิเตสุ ยาว โกฏฺฐาสทฺวเย ปริกมฺมกรณํ. ตติยทิวเส อาทิมฺหิเยว ปตฺตปูรํ ลภิตฺวา อาสนสาลายํ นิสีทิตฺวา ปริโภโค วิย ทฺวีสุ โย สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐาติ, ตเมว ปุนปฺปุนํ มนสิกริตฺวา อปฺปนาย อุปฺปาทนํ.

He aquí otra analogía: al igual que un monje que vive de limosnas, residiendo cerca de una aldea de treinta y dos familias, si en la primera casa obtuviera limosnas suficientes para dos casas, dejaría de lado la siguiente. Al día siguiente, si obtuviera para tres casas, dejaría de lado las otras dos. Al tercer día, si obtuviera el cuenco lleno en la primera casa misma, iría a la sala de comida y comería. Así debe entenderse esta comparación. Pues la aldea de treinta y dos familias es como los treinta y dos componentes. El monje es como el practicante. Su residencia cerca de esa aldea es como la práctica preliminar del practicante en los treinta y dos componentes. Dejar de lado una casa tras recibir limosnas para dos en la primera casa, y dejar de lado dos tras recibir para tres al día siguiente, es como dejar de lado los componentes que no aparecen mientras se reflexiona repetidamente y realizar la práctica preliminar en los componentes que sí aparecen hasta quedar con dos de ellos. Así como el monje come sentado en la sala de comida tras recibir el cuenco lleno en la primera casa el tercer día, así debe entenderse la producción de la absorción al reflexionar repetidamente sobre aquel que, de entre los dos componentes, aparece con mayor claridad.

อปฺปนาโตติ อปฺปนาโกฏฺฐาสโต เกสาทีสุ เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส อปฺปนา โหตีติ เวทิตพฺพาติ อยเมเวตฺถ อธิปฺปาโย.

Respecto a 'por absorción' (appanāto): debe entenderse que el significado aquí es que la absorción ocurre en cada uno de los componentes, como el cabello y demás, según el componente que sea objeto de dicha absorción.

ตโย จ สุตฺตนฺตาติ อธิจิตฺตํ, สีติภาโว, โพชฺฌงฺคโกสลฺลนฺติ อิเม ตโย สุตฺตนฺตา วีริยสมาธิโยชนตฺถํ เวทิตพฺพาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ตตฺถ –

Respecto a 'los tres discursos' (tayo ca suttantā): debe entenderse que el significado aquí es que estos tres discursos —el Adhicitta Sutta, el Sītibhāva Sutta y el Bojjhaṅgakosalla Sutta— se mencionan con el fin de armonizar el esfuerzo y la concentración. En ellos—

‘‘อธิจิตฺตมนุยุตฺเตน[Pg.239], ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา ตีณิ นิมิตฺตานิ กาเลนกาลํ มนสิกาตพฺพานิ. กาเลนกาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ. กาเลนกาลํ ปคฺคหนิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ. กาเลนกาลํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ สมาธินิมิตฺตญฺเญว มนสิกเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ ปคฺคหนิมิตฺตญฺเญว มนสิกเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺเตยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ อุเปกฺขานิมิตฺตญฺเญว มนสิกเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ น สมฺมา สมาธิเยยฺย อาสวานํ ขยาย. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ กาเลนกาลํ สมาธินิมิตฺตํ ปคฺคหนิมิตฺตํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิกโรติ, ตํ โหติ จิตฺตํ มุทุญฺจ กมฺมญฺญญฺจ ปภสฺสรญฺจ, น จ ปภงฺคุ, สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย.

“Monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior (adhicitta) debe prestar atención de vez en cuando a tres signos. De vez en cuando debe prestar atención al signo de la concentración (samādhinimitta). De vez en cuando debe prestar atención al signo del esfuerzo (paggahanimitta). De vez en cuando debe prestar atención al signo de la ecuanimidad (upekkhānimitta). Si, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior prestara atención únicamente al signo de la concentración, es posible que esa mente tienda hacia la pereza. Si, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior prestara atención únicamente al signo del esfuerzo, es posible que esa mente tienda hacia la agitación. Si, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior prestara atención únicamente al signo de la ecuanimidad, es posible que esa mente no se concentre debidamente para la destrucción de los influjos (āsavas). Pero cuando, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior presta atención de vez en cuando al signo de la concentración, al signo del esfuerzo y al signo de la ecuanimidad, esa mente se vuelve dócil, maleable y radiante, no es quebradiza y se concentra debidamente para la destrucción de los influjos”.

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา อุกฺกํ พนฺธติ, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปติ, อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปตฺวา สณฺฑาเสน ชาตรูปํ คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิปิตฺวา กาเลนกาลํ อภิธมติ, กาเลนกาลํ อุทเกน ปริปฺโผเสติ, กาเลนกาลํ อชฺฌุเปกฺขติ. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อภิธเมยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ ฑเหยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อุทเกน ปริปฺโผเสยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ นิพฺพาเยยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อชฺฌุเปกฺเขยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ น สมฺมา ปริปากํ คจฺเฉยฺย. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ กาเลนกาลํ อภิธมติ, กาเลนกาลํ อุทเกน ปริปฺโผเสติ, กาเลนกาลํ อชฺฌุเปกฺขติ, ตํ โหติ ชาตรูปํ มุทุญฺจ กมฺมญฺญญฺจ ปภสฺสรญฺจ, น จ ปภงฺคุ, สมฺมา อุเปติ กมฺมาย. ยสฺสา ยสฺสา จ ปิฬนฺธนวิกติยา อากงฺขติ ยทิ ปฏิกาย ยทิ กุณฺฑลาย ยทิ [Pg.240] คีเวยฺยาย ยทิ สุวณฺณมาลาย, ตญฺจสฺส อตฺถํ อนุโภติ.

“Es como si, monjes, un orfebre o el aprendiz de un orfebre preparara un crisol, y tras prepararlo, encendiera la boca del crisol; tras encenderla, tomara el oro con las tenazas y lo pusiera en la boca del crisol, y de vez en cuando soplara sobre él, de vez en cuando lo rociara con agua y de vez en cuando lo observara con ecuanimidad. Si, monjes, el orfebre o su aprendiz soplara sobre ese oro continuamente, es posible que ese oro se quemara (se fundiera demasiado). Si el orfebre o su aprendiz rociara ese oro con agua continuamente, es posible que ese oro se enfriara por completo. Si el orfebre o su aprendiz observara ese oro con ecuanimidad continuamente, es posible que ese oro no llegara a una maduración perfecta. Pero cuando, monjes, el orfebre o su aprendiz sopla de vez en cuando, rocía de vez en cuando y observa de vez en cuando con ecuanimidad, ese oro se vuelve dócil, maleable y radiante, no es quebradizo y se adapta perfectamente para el trabajo. Sea cual sea el tipo de ornamento que desee, ya sea un brazalete, un pendiente, un collar o una guirnalda de oro, el orfebre logra ese propósito”.

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺเตน…เป… สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย. ยสฺส ยสฺส จ อภิญฺญา สจฺฉิ กรณียสฺส ธมฺมสฺส จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ อภิญฺญา สจฺฉิ กิริยาย, ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติ อายตเน’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๓).

“Del mismo modo, monjes, el monje dedicado a la mente superior... se concentra para la destrucción de los influjos. Y hacia cualquier estado que pueda ser realizado mediante el conocimiento superior al cual dirija su mente para realizarlo mediante el conocimiento superior, alcanza la capacidad de ser testigo presencial en cada caso, siempre que existan las condiciones necesarias (causas previas)”.

อิทํ สุตฺตํ อธิจิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Este sutra debe ser conocido como el Adhicitta Sutta.

‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ. ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ. ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ. ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ. ปณีตาธิมุตฺติโก จ โหติ นิพฺพานาภิรโต. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๖.๘๕).

“Monjes, el monje que posee seis cualidades es capaz de realizar la frialdad suprema (Nibbāna). ¿Cuáles son las seis? Aquí, monjes, el monje refrena la mente en el momento en que debe ser refrenada. Alienta la mente en el momento en que debe ser alentada. Regocija la mente en el momento en que debe ser regocijada. Observa la mente con ecuanimidad en el momento en que debe ser observada con ecuanimidad. Está dedicado a lo sublime y se deleita en el Nibbāna. Poseyendo estas seis cualidades, monjes, el monje es capaz de realizar la frialdad suprema”.

อิทํ สุตฺตํ อนุตฺตรํ สีติภาโวติ เวทิตพฺพํ.

Este sutra debe ser conocido como el Anuttara Sītibhāva Sutta.

โพชฺฌงฺคโกสลฺลํ ‘‘ปน เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, อกาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔) อปฺปนาโกสลฺลกถายํ ทสฺสิตเมว.

La habilidad en los factores de iluminación (bojjhaṅga-kosalla) ya ha sido mostrada en la explicación sobre la habilidad en la absorción (appanā-kosalla) de esta manera: “Del mismo modo, monjes, en el momento en que la mente está decaída, no es el momento adecuado para desarrollar el factor de iluminación de la tranquilidad”, etc.

อิติ อิทํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ สุคฺคหิตํ กตฺวา อิทญฺจ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลํ สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา เตน โยคินา อุภยโกสลฺลวเสน กมฺมฏฺฐานํ สาธุกํ อุคฺคเหตพฺพํ. สเจ ปนสฺส อาจริเยน สทฺธึ เอกวิหาเรเยว ผาสุ โหติ, เอวํ วิตฺถาเรน อกถาเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อนุยุชฺชนฺเตน วิเสสํ ลภิตฺวา อุปรูปริ กถาเปตพฺพํ. อญฺญตฺถ วสิตุกาเมน ยถาวุตฺเตน วิธินา วิตฺถารโต กถาเปตฺวา ปุนปฺปุนํ ปริวตฺเตตฺวา สพฺพํ คณฺฐิฏฺฐานํ ฉินฺทิตฺวา ปถวีกสิณนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว อนนุรูปํ เสนาสนํ ปหาย อนุรูเป [Pg.241] วิหาเร วสนฺเตน ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา ปฏิกฺกูลมนสิกาเร ปริกมฺมํ กาตพฺพํ.

Así, habiendo captado bien esta habilidad de siete tipos en el aprendizaje (uggahakosalla) y habiendo determinado bien esta habilidad de diez tipos en la atención (manasikārakosalla), ese yogui debe aprender correctamente el tema de meditación (kammaṭṭhāna) mediante la doble habilidad. Si para este yogui es cómodo residir en el mismo monasterio con su maestro, entonces no debe pedir que se le explique extensamente, sino que, tras determinar bien el tema de meditación y esforzarse en él, al obtener un logro especial, debe pedir que se le explique lo que sigue superiormente. Si desea residir en otro lugar, debe pedir que se le explique extensamente según el método mencionado, repasarlo una y otra vez, cortar todos los puntos difíciles, y siguiendo el mismo método descrito en la explicación del kasina de tierra, abandonar un alojamiento inadecuado y, residiendo en un monasterio adecuado, tras cortar los impedimentos menores, debe realizar el trabajo preliminar (parikamma) en la atención a lo repulsivo”.

กโรนฺเตน ปน เกเสสุ ตาว นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ. กถํ? เอกํ วา ทฺเว วา เกเส ลุญฺจิตฺวา หตฺถตเล ฐเปตฺวา วณฺโณ ตาว ววตฺถเปตพฺโพ. ฉินฺนฏฺฐาเนปิ เกเส โอโลเกตุํ วฏฺฏติ. อุทกปตฺเต วา ยาคุปตฺเต วา โอโลเกตุมฺปิ วฏฺฏติเยว. กาฬกกาเล ทิสฺวา กาฬกาติ มนสิกาตพฺพา. เสตกาเล เสตาติ. มิสฺสกกาเล ปน อุสฺสทวเสน มนสิกาตพฺพา โหนฺติ. ยถา จ เกเสสุ, เอวํ สกเลปิ ตจปญฺจเก ทิสฺวาว นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ.

Al realizarlo, debe tomar primero el signo en los cabellos. ¿Cómo? Tras arrancar uno o dos cabellos y ponerlos en la palma de la mano, debe determinar primero el color. También es apropiado observar los cabellos en el lugar donde han sido afeitados. También es apropiado observarlos incluso en un recipiente de agua o en un recipiente de gachas. Al verlos en el momento en que son negros, debe atender reflexivamente como ‘negros’. En el momento en que son blancos, como ‘blancos’. En el momento en que están mezclados, debe atender según la predominancia. Y así como con los cabellos, del mismo modo debe tomar el signo tras ver todo el grupo de cinco partes que terminan en la piel (tacapañcaka)”.

โกฏฺฐาสววตฺถาปนกถา

Explicación sobre la determinación de las partes del cuerpo.

๑๘๒. เอวํ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สพฺพโกฏฺฐาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน ววตฺถเปตฺวา วณฺณสณฺฐานคนฺธอาสโยกาสวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลโต ววตฺถเปตพฺพา.

182. 182. Tras tomar el signo de esta manera, habiendo determinado todas las partes por medio del color, la forma, la dirección, la ubicación y el límite, se debe determinar su naturaleza repulsiva de cinco maneras: por medio del color, la forma, el olor, el origen y la ubicación.

ตตฺรายํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ อนุปุพฺพกถา. เกสา ตาว ปกติวณฺเณน กาฬกา อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา. สณฺฐานโต ทีฆวฏฺฏลิกา ตุลาทณฺฑสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมทิสาย ชาตา. โอกาสโต อุโภสุ ปสฺเสสุ กณฺณจูฬิกาหิ, ปุรโต นลาฏนฺเตน, ปจฺฉโต คลวาฏเกน ปริจฺฉินฺนา. สีสกฏาหเวฐนํ อลฺลจมฺมํ เกสานํ โอกาโส. ปริจฺเฉทโต เกสา สีสเวฐนจมฺเม วีหคฺคมตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน เหฏฺฐา อตฺตโน มูลตเลน, อุปริ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว เกสา เอกโต นตฺถีติ อยํ สภาคปริจฺเฉโท. เกสา น โลมา, โลมา น เกสาติ เอวํ อวเสสเอกตึสโกฏฺฐาเสหิ อมิสฺสีกตา เกสา นาม ปาฏิเยกฺโก เอกโกฏฺฐาโสติ อยํ วิสภาคปริจฺเฉโท. อิทํ เกสานํ วณฺณาทิโต ววตฺถาปนํ.

Esta es la exposición secuencial sobre todas las partes del cuerpo. Primero, los cabellos, por su color natural, son negros y tienen el color de la nuez de jabón madura (addāriṭṭhaka). Por su forma, son largos, redondos y tienen la forma de la barra de una balanza. Por su dirección, crecen en la dirección superior de la cabeza. Por su ubicación, están delimitados en ambos lados por las sienes, al frente por el borde de la frente y atrás por la base del cuello. La piel húmeda que envuelve el cráneo es el lugar donde residen los cabellos. Por su delimitación, los cabellos están arraigados en la piel de la cabeza, habiendo penetrado el equivalente a la punta de un grano de arroz; están delimitados por debajo por su propia base de la raíz, por arriba por el espacio exterior, y lateralmente unos de otros. El hecho de que no haya dos cabellos en un mismo punto es su 'delimitación de lo similar' (sabhāgaparicchedo). 'Los cabellos no son vellos, los vellos no son cabellos'; así, al no mezclarse con las restantes treinta y una partes, los cabellos son una parte distinta; esta es su 'delimitación de lo diferente' (visabhāgaparicchedo). Esta es la definición de los cabellos por su color y otros atributos.

๑๘๓. อิทํ ปน เนสํ วณฺณาทิวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลโต ววตฺถาปนํ. เกสา นาเมเต วณฺณโตปิ ปฏิกฺกูลา. สณฺฐานโตปิ คนฺธโตปิ อาสยโตปิ โอกาสโตปิ ปฏิกฺกูลา.

183. Esta es, pues, la determinación de su naturaleza repulsiva de cinco maneras: por su color, forma, olor, origen y ubicación. Estos llamados cabellos son repulsivos por su color, repulsivos por su forma, por su olor, por su origen y por su ubicación.

มนุญฺเญปิ [Pg.242] หิ ยาคุปตฺเต วา ภตฺตปตฺเต วา เกสวณฺณํ กิญฺจิ ทิสฺวา เกสมิสฺสกมิทํ หรถ นนฺติ ชิคุจฺฉนฺติ. เอวํ เกสา วณฺณโต ปฏิกฺกูลา. รตฺตึ ภุญฺชนฺตาปิ เกสสณฺฐานํ อกฺกวากํ วา มกจิวากํ วา ฉุปิตฺวาปิ ตเถว ชิคุจฺฉนฺติ. เอวํ สณฺฐานโต ปฏิกฺกูลา.

En efecto, aunque la comida sea apetecible, si alguien ve en el cuenco de gachas o en el plato de arroz algo que tenga el color de un cabello, siente asco y dice: '¡Llévense esto, está mezclado con cabellos!'. Así, los cabellos son repulsivos por su color. Del mismo modo, quienes comen de noche, si tocan una fibra de mallo o de cáñamo que tenga la forma de un cabello, sienten el mismo asco. Así, son repulsivos por su forma.

เตลมกฺขนปุปฺผธูปาทิ สงฺขารวิรหิตานญฺจ เกสานํ คนฺโธ ปรมเชคุจฺโฉ โหติ. ตโต เชคุจฺฉตโร อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตานํ. เกสา หิ วณฺณสณฺฐานโต อปฺปฏิกฺกูลาปิ สิยุํ, คนฺเธน ปน ปฏิกฺกูลาเยว. ยถา หิ ทหรสฺส กุมารสฺส วจฺจํ วณฺณโต หลิทฺทิวณฺณํ, สณฺฐานโตปิ หลิทฺทิปิณฺฑสณฺฐานํ. สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺฑิตญฺจ อุทฺธุมาตกกาฬสุนขสรีรํ วณฺณโต ตาลปกฺกวณฺณํ. สณฺฐานโต วฏฺเฏตฺวา วิสฺสฏฺฐมุทิงฺคสณฺฐานํ. ทาฐาปิสฺส สุมนมกุฬสทิสาติ อุภยมฺปิ วณฺณสณฺฐานโต สิยา อปฺปฏิกฺกูลํ คนฺเธน ปน ปฏิกฺกูลเมว. เอวํ เกสาปิ สิยุํ วณฺณสณฺฐานโต อปฺปฏิกฺกูลา คนฺเธน ปน ปฏิกฺกูลาเยวาติ.

Además, el olor de los cabellos cuando no han sido tratados con aceites, flores, incienso y demás, es extremadamente repugnante. Más repugnante aún es el olor de los cabellos arrojados al fuego. En efecto, los cabellos podrían no parecer repulsivos por su color y forma, pero lo son ciertamente por su olor. Así como los excrementos de un niño pequeño tienen color de cúrcuma y forma de trozo de cúrcuma; y el cadáver de un perro negro hinchado arrojado en un basurero tiene el color de un fruto de palma maduro, la forma de un tambor pulido y colmillos que parecen capullos de jazmín, aunque ambos podrían no ser repulsivos por su color y forma, son ciertamente repulsivos por su olor. Del mismo modo, los cabellos podrían no parecer repulsivos por su color y forma, pero lo son ciertamente por su olor.

ยถา ปน อสุจิฏฺฐาเน คามนิสฺสนฺเทน ชาตานิ สูเปยฺยปณฺณานิ นาคริกมนุสฺสานํ เชคุจฺฉานิ โหนฺติ อปริโภคานิ, เอวํ เกสาปิ ปุพฺพโลหิตมุตฺตกรีสปิตฺตเสมฺหาทินิสฺสนฺเทน ชาตตฺตา เชคุจฺฉาติ อิทํ เนสํ อาสยโต ปาฏิกฺกุลฺยํ.

Así como las hojas comestibles que crecen en un lugar impuro por los fluidos de una aldea son repugnantes e inutilizables para los habitantes de la ciudad, del mismo modo los cabellos, por haber surgido de los fluidos de pus, sangre, orina, excremento, bilis, flema y demás, son repugnantes. Esta es su naturaleza repulsiva por su origen.

อิเม จ เกสา นาม คูถราสิมฺหิ อุฏฺฐิตกณฺณิกํ วิย เอกตึสโกฏฺฐาสราสิมฺหิ ชาตา. เต สุสานสงฺการฏฺฐานาทีสุ ชาตสากํ วิย ปริกฺขาทีสุ ชาตกมลกุวลยาทิปุปฺผํ วิย จ อสุจิฏฺฐาเน ชาตตฺตา ปรมเชคุจฺฉาติ อิทํ เนสํ โอกาสโต ปาฏิกฺกุลฺยํ.

Estos llamados cabellos han surgido en el conjunto de las treinta y una partes del cuerpo como un hongo que brota en un montón de estiércol. Por haber surgido en un lugar impuro, como las hortalizas que crecen en cementerios o basureros, o como las flores de loto y lirio que nacen en fosas sépticas, son extremadamente repugnantes. Esta es su naturaleza repulsiva por su ubicación.

ยถา จ เกสานํ, เอวํ สพฺพโกฏฺฐาสานํ วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลตา เวทิตพฺพา. วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน ปน สพฺเพปิ วิสุํ วิสุํ ววตฺถเปตพฺพา.

Y así como ocurre con los cabellos, del mismo modo debe entenderse la naturaleza repulsiva de las cinco maneras —color, forma, olor, origen y ubicación— para todas las partes del cuerpo. Además, todas ellas deben ser definidas individualmente según su color, forma, dirección, ubicación y delimitación.

๑๘๔. ตตฺถ โลมา ตาว ปกติวณฺณโต น เกสา วิย อสมฺภินฺนกาฬกา, กาฬปิงฺคลา ปน โหนฺติ. สณฺฐานโต โอนตคฺคา ตาลมูลสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต ฐเปตฺวา เกสานํ ปติฏฺฐิโตกาสญฺจ หตฺถปาทตลานิ จ เยภุยฺเยน อวเสสสรีรเวฐนจมฺเม ชาตา. ปริจฺเฉทโต สรีรเวฐนจมฺเม ลิขามตฺตํ ปวิสิตฺวา [Pg.243] ปติฏฺฐิเตน เหฏฺฐา อตฺตโน มูลตเลน, อุปริ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว โลมา เอกโต นตฺถิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

184. Entre ellas, los vellos, por su color natural, no son puramente negros como el cabello, sino que son de un color leonado o marrón oscuro. Por su forma, tienen las puntas curvadas y la forma de raíces de palma. Por su dirección, crecen en ambas direcciones (superior e inferior). Por su ubicación, se encuentran mayoritariamente en la piel que envuelve el resto del cuerpo, exceptuando el lugar donde crece el cabello y las palmas de las manos y las plantas de los pies. Por su delimitación, están arraigados en la piel que envuelve el cuerpo, habiendo penetrado solo el equivalente a la medida de un huevo de piojo (likkhā); están delimitados por debajo por su propia base de la raíz, por arriba por el espacio exterior, y lateralmente unos de otros. No hay dos vellos en un mismo lugar; esta es su 'delimitación de lo similar'. Su 'delimitación de lo diferente' es igual a la de los cabellos.

๑๘๕. นขาติ วีสติยา นขปตฺตานํ นามํ. เต สพฺเพปิ วณฺณโต เสตา. สณฺฐานโต มจฺฉสกลิกสณฺฐานา. ทิสโต ปาทนขา เหฏฺฐิมทิสาย, หตฺถนขา อุปริมทิสายาติ ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต องฺคุลีนํ อคฺคปิฏฺเฐสุ ปติฏฺฐิตา. ปริจฺเฉทโต ทฺวีสุ ทิสาสุ องฺคุลิโกฏิมํเสหิ, อนฺโต องฺคุลิปิฏฺฐิมํเสน, พหิ เจว อคฺเค จ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว นขา เอกโต นตฺถิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

185. 'Uñas' es el nombre de las veinte placas de las uñas. Todas ellas son blancas por su color. Por su forma, tienen la forma de escamas de pescado. Por su dirección, las uñas de los pies están en la dirección inferior y las de las manos en la dirección superior; así, crecen en dos direcciones. Por su ubicación, están situadas en el dorso de las puntas de los dedos. Por su delimitación, están delimitadas en dos direcciones por la carne de las puntas de los dedos, internamente por la carne del dorso de los dedos, y externamente y en el extremo por el espacio exterior, y lateralmente unas de otras. No hay dos uñas en un mismo lugar; esta es su 'delimitación de lo similar'. Su 'delimitación de lo diferente' es igual a la de los cabellos.

๑๘๖. ทนฺตาติ ปริปุณฺณทนฺตสฺส ทฺวตฺตึส ทนฺตฏฺฐิกานิ. เตปิ วณฺณโต เสตา. สณฺฐานโต อเนกสณฺฐานา. เตสํ หิ เหฏฺฐิมาย ตาว ทนฺตปาฬิยา มชฺเฌ จตฺตาโร ทนฺตา มตฺติกาปิณฺเฑ ปฏิปาฏิยา ฐปิตอลาพุพีชสณฺฐานา. เตสํ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอเกโก เอกมูลโก เอกโกฏิโก มลฺลิกมกุฬสณฺฐาโน. ตโต เอเกโก ทฺวิมูลโก ทฺวิโกฏิโก ยานกอุปตฺถมฺภินิสณฺฐาโน. ตโต ทฺเว ทฺเว ติมูลา ติโกฏิกา. ตโต ทฺเว ทฺเว จตุมูลา จตุโกฏิกาติ. อุปริมปาฬิยาปิ เอเสว นโย. ทิสโต อุปริมทิสาย ชาตา. โอกาสโต ทฺวีสุ หนุกฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตา. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา หนุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน, อุปริ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว ทนฺตา เอกโต นตฺถิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

186. 'Dientes' se refiere a los treinta y dos huesos dentales de quien tiene la dentadura completa. Estos también son blancos por su color. Por su forma, tienen diversas formas. De ellos, los cuatro dientes en el centro de la hilera inferior tienen la forma de semillas de calabaza colocadas en fila en un bloque de arcilla. A ambos lados de estos, hay un diente con una sola raíz y una sola punta, con la forma de un capullo de jazmín. Después de estos, hay uno con dos raíces y dos puntas, con la forma del soporte de un carro. Después de estos, hay dos con tres raíces y tres puntas cada uno. Y después, hay dos con cuatro raíces y cuatro puntas cada uno. En la hilera superior, el método es el mismo. Por su dirección, crecen en la dirección superior. Por su ubicación, están fijados en los dos huesos de la mandíbula. Por su delimitación, están delimitados por debajo por su propia base de la raíz fijada en el hueso de la mandíbula, por arriba por el espacio exterior, y lateralmente unos de otros. No hay dos dientes en un mismo lugar; esta es su 'delimitación de lo similar'. Su 'delimitación de lo diferente' es igual a la de los cabellos.

๑๘๗. ตโจติ สกลสรีรํ เวเฐตฺวา ฐิตจมฺมํ. ตสฺส อุปริ กาฬสามปีตาทิวณฺณา ฉวิ นาม ยา สกลสรีรโตปิ สงฺกฑฺฒิยมานา พทรฏฺฐิมตฺตา โหติ. ตโจ ปน วณฺณโต เสโตเยว. โส จสฺส เสตภาโว อคฺคิชาลาภิฆาตปหรณปฺปหาราทีหิ วิทฺธํสิตาย ฉวิยา ปากโฏ โหติ. สณฺฐานโต สรีรสณฺฐาโนว โหติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป.

187. 'Piel' (taco) es el cuero que envuelve todo el cuerpo. Sobre este se encuentra la epidermis (chavi), de color negro, moreno o amarillento, la cual, si se raspara de todo el cuerpo y se comprimiera, tendría el tamaño de una semilla de azufaifa. El cuero (taco), sin embargo, es puramente blanco por su color. Esa blancura se hace evidente cuando la epidermis se destruye por quemaduras, golpes, heridas y demás. Por su forma, tiene la misma forma que el cuerpo. Este es un resumen sobre este punto.

วิตฺถารโต [Pg.244] ปน ปาทงฺคุลิตฺตโจ โกสการกโกสสณฺฐาโน. ปิฏฺฐิปาทตฺตโจ ปุฏพนฺธอุปาหนสณฺฐาโน. ชงฺฆตฺตโจ ภตฺตปุฏกตาลปณฺณสณฺฐาโน. อูรุตฺตโจ ตณฺฑุลภริตทีฆตฺถวิกสณฺฐาโน. อานิสทตฺตโจ อุทกปูริตปฏปริสฺสาวนสณฺฐาโน. ปิฏฺฐิตฺตโจ ผลโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน. กุจฺฉิตฺตโจ วีณาโทณิโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน. อุรตฺตโจ เยภุยฺเยน จตุรสฺสสณฺฐาโน. อุภยพาหุตฺตโจ ตูณิโรนทฺธจมฺมสณฺฐาโน. ปิฏฺฐิหตฺถตฺตโจ ขุรโกสสณฺฐาโน, ผณกตฺถวิกสณฺฐาโน วา. หตฺถงฺคุลิตฺตโจ กุญฺจิกาโกสกสณฺฐาโน. คีวตฺตโจ คลกญฺจุกสณฺฐาโน. มุขตฺตโจ ฉิทฺทาวฉิทฺโท กีฏกุลาวกสณฺฐาโน. สีสตฺตโจ ปตฺตตฺถวิกสณฺฐาโนติ.

En detalle, la piel de los dedos de los pies tiene la forma de un capullo de seda. La piel del dorso del pie tiene la forma de una sandalia que cubre el empeine. La piel de la pantorrilla tiene la forma de un envoltorio de arroz hecho con hojas de palma. La piel del muslo tiene la forma de un saco largo lleno de arroz. La piel de las nalgas tiene la forma de un filtro de agua de tela lleno de agua. La piel de la espalda tiene la forma de un cuero estirado sobre una tabla de madera. La piel del abdomen tiene la forma de un cuero estirado sobre el cuerpo de un laúd. La piel del pecho es generalmente de forma cuadrangular. La piel de ambos brazos tiene la forma de un cuero estirado sobre un carcaj de flechas. La piel del dorso de la mano tiene la forma de una funda de navaja o de una funda de peine. La piel de los dedos de la mano tiene la forma de una funda de llave. La piel del cuello tiene la forma de un collar o armadura de cuello. La piel de la cara, debido a los orificios (de la boca, nariz y ojos), tiene la forma de un nido de insectos. La piel de la cabeza tiene la forma de una bolsa para el cuenco de limosnas. Así es la descripción detallada.

ตจปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อุตฺตโรฏฺฐโต ปฏฺฐาย อุปริมุขํ ญาณํ เปเสตฺวา ปฐมํ ตาว มุขํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตจมฺมํ ววตฺถเปตพฺพํ. ตโต นลาฏฏฺฐิจมฺมํ. ตโต ถวิกาย ปกฺขิตฺตปตฺตสฺส จ ถวิกาย จ อนฺตเรน หตฺถมิว สีสฏฺฐิกสฺส จ สีสจมฺมสฺส จ อนฺตเรน ญาณํ เปเสตฺวา อฏฺฐิเกน สทฺธึ จมฺมสฺส เอกาพทฺธภาวํ วิโยเชนฺเตน สีสจมฺมํ ววตฺถเปตพฺพํ. ตโต ขนฺธจมฺมํ. ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณหตฺถจมฺมํ. อถ เตเนว นเยน วามหตฺถจมฺมํ. ตโต ปิฏฺฐิจมฺมํ ตํ ววตฺถเปตฺวา อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณปาทจมฺมํ. อถ เตเนว นเยน วามปาทจมฺมํ. ตโต อนุกฺกเมเนว วตฺถิอุทรหทยคีวจมฺมานิ ววตฺถเปตพฺพานิ. อถ คีวจมฺมานนฺตรํ เหฏฺฐิมหนุจมฺมํ ววตฺถเปตฺวา อธโรฏฺฐปริโยสานํ ปาเปตฺวา นิฏฺฐเปตพฺพํ. เอวํ โอฬาริโกฬาริกํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สุขุมมฺปิ ปากฏํ โหติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโต. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตตเลน, อุปริ อากาเสน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

El practicante (yogāvacara) que analiza la piel debe comenzar desde el labio superior y, dirigiendo su conocimiento hacia la parte superior del rostro, definir primero la piel que envuelve la cara. Después, la piel de la frente. Luego, tal como se introduce la mano entre un cuenco de limosnas y su bolsa, debe dirigir su conocimiento entre el hueso del cráneo y la piel de la cabeza, separando la unión de la piel con el hueso para definir la piel de la cabeza. Después, la piel de los hombros. Luego, en orden directo e inverso, la piel del brazo derecho. Del mismo modo, la piel del brazo izquierdo. Después, la piel de la espalda; habiéndola definido, en orden directo e inverso, la piel de la pierna derecha. Del mismo modo, la piel de la pierna izquierda. Después, sucesivamente, la piel de la vejiga, del vientre, del pecho y del cuello. Tras definir la piel del cuello, debe definir la piel de la mandíbula inferior, llegando hasta el final del labio inferior para completar la definición. De este modo, para el practicante que define las partes más evidentes, incluso la piel sutil se vuelve manifiesta. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones (arriba y abajo). En cuanto al lugar, se encuentra envolviendo todo el cuerpo. En cuanto a su delimitación, está limitada por debajo por su superficie de apoyo y por arriba por el espacio; esta es su delimitación de partes similares. Su delimitación de partes disímiles es igual a la de los cabellos.

๑๘๘. มํสนฺติ นว มํสเปสิสตานิ. ตํ สพฺพมฺปิ วณฺณโต รตฺตํ กึสุกปุปฺผสทิสํ. สณฺฐานโต ชงฺฆปิณฺฑิกมํสํ ตาลปณฺณปุฏภตฺตสณฺฐานํ. อูรุมํสํ นิสทโปตสณฺฐานํ. อานิสทมํสํ อุทฺธนโกฏิสณฺฐานํ. ปิฏฺฐิมํสํ ตาลคุฬปฏลสณฺฐานํ. ผาสุกทฺวยมํสํ โกฏฺฐลิกาย กุจฺฉิยํ ตนุมตฺติกาเลปสณฺฐานํ. ถนมํสํ วฏฺเฏตฺวา อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺฑสณฺฐานํ. พาหุทฺวยมํสํ [Pg.245] ทฺวิคุณํ กตฺวา ฐปิตนิจฺจมฺมมหามูสิกสณฺฐานํ. เอวํ โอฬาริโกฬาริกํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สุขุมมฺปิ ปากฏํ โหติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต วีสาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา อฏฺฐิสงฺฆาเต ปติฏฺฐิตตเลน, อุปริ ตเจน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

188. La carne consiste en novecientos trozos de carne. Todo ello, por su color, es rojo como la flor kiṃsuka. Por su forma: la carne de la pantorrilla tiene la forma de un envoltorio de arroz en hoja de palma; la carne del muslo tiene la forma de una piedra de moler; la carne de las nalgas tiene la forma de la esquina de un soporte de olla; la carne de la espalda tiene la forma de una capa de melaza de palma; la carne de ambos flancos tiene la forma de una capa delgada de arcilla aplicada sobre las paredes internas de un granero; la carne de los pechos tiene la forma de una bola de arcilla redondeada y depositada; la carne de ambos brazos tiene la forma de una rata grande desollada puesta doblemente. De este modo, para el practicante que define la carne evidente, incluso la carne sutil se vuelve manifiesta. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto al lugar, se encuentra recubriendo los trescientos veinte huesos. En cuanto a su delimitación, está limitada por debajo por la superficie de apoyo en la estructura ósea, por arriba por la piel, y lateralmente por cada trozo de carne contiguo; esta es su delimitación de partes similares. Su delimitación de partes disímiles es igual a la de los cabellos.

๑๘๙. นฺหารูติ นว นฺหารุสตานิ. วณฺณโต สพฺเพปิ นฺหารู เสตา. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานา. เอเตสุ หิ คีวาย อุปริมภาคโต ปฏฺฐาย ปญฺจ มหานฺหารู สรีรํ วินนฺธมานา ปุริมปสฺเสน โอติณฺณา. ปญฺจ ปจฺฉิมปสฺเสน. ปญฺจ ทกฺขิณปสฺเสน. ปญฺจ วามปสฺเสน. ทกฺขิณหตฺถํ วินนฺธมานาปิ หตฺถสฺส ปุริมปสฺเสน ปญฺจ. ปจฺฉิมปสฺเสน ปญฺจ. ตถา วามหตฺถํ วินนฺธมานา. ทกฺขิณปาทํ วินนฺธมานาปิ ปาทสฺส ปุริมปสฺเสน ปญฺจ. ปจฺฉิมปสฺเสน ปญฺจ. ตถา วามปาทํ วินนฺธมานาปีติ เอวํ สรีรธารกา นาม สฏฺฐิมหานฺหารู กายํ วินนฺธมานา โอติณฺณา. เย กณฺฑราติปิ วุจฺจนฺติ. เต สพฺเพปิ กนฺทลมกุฬสณฺฐานา. อญฺเญ ปน ตํ ตํ ปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา. ตโต สุขุมตรา สุตฺตรชฺชุกสณฺฐานา. อญฺเญ ตโต สุขุมตรา ปูติลตาสณฺฐานา, อญฺเญ ตโต สุขุมตรา มหาวีณาตนฺติสณฺฐานา. อญฺเญ ถูลสุตฺตกสณฺฐานา. หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารู สกุณปาทสณฺฐานา. สีเส นฺหารู ทารกานํ สีสชาลกสณฺฐานา. ปิฏฺฐิยํ นฺหารู อาตเป ปสาริตอลฺลชาลสณฺฐานา. อวเสสา ตํตํองฺคปจฺจงฺคานุคตา นฺหารู สรีเร ปฏิมุกฺกชาลกญฺจุกสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต สกลสรีเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธิตฺวา ฐิตา. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ติณฺณํ อฏฺฐิสตานํ อุปริ ปติฏฺฐิตตเลหิ, อุปริ มํสจมฺมานิ อาหจฺจ ฐิตปฺปเทเสหิ, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

189. Los tendones consisten en novecientos tendones. Por su color, todos los tendones son blancos. Por su forma, poseen diversas formas. Entre ellos, comenzando desde la parte superior del cuello, cinco grandes tendones descienden envolviendo el cuerpo por la parte frontal, cinco por la parte posterior, cinco por el lado derecho y cinco por el lado izquierdo. De los que envuelven el brazo derecho, cinco van por la parte frontal del brazo y cinco por la parte posterior. Del mismo modo los que envuelven el brazo izquierdo. De los que envuelven la pierna derecha, cinco van por la parte frontal de la pierna y cinco por la parte posterior. Del mismo modo los que envuelven la pierna izquierda. Así, los sesenta grandes tendones llamados 'sostenedores del cuerpo' descienden envolviendo el cuerpo; estos también son llamados tendones mayores (kaṇḍarā). Todos ellos tienen la forma de un capullo de flor de kandala. Otros tendones se encuentran extendidos por diversas regiones del cuerpo. Los más sutiles que estos tienen la forma de hilos de cuerda. Otros aún más sutiles tienen la forma de enredaderas de pūtilatā; otros más sutiles tienen la forma de cuerdas de un gran laúd. Otros tienen la forma de hilos gruesos. Los tendones del dorso de las manos y de los pies tienen la forma de patas de pájaro. Los tendones de la cabeza tienen la forma de una red para la cabeza de los niños. Los tendones de la espalda tienen la forma de una red de pesca húmeda extendida al sol. El resto de los tendones que recorren los diversos miembros mayores y menores tienen la forma de una túnica de malla ajustada al cuerpo. En cuanto a la dirección, nacen en las dos direcciones. En cuanto al lugar, se encuentran uniendo los huesos en todo el cuerpo. En cuanto a su delimitación, están delimitados por debajo por su base sobre los trescientos huesos, por arriba por su contacto con la carne y la piel, y lateralmente unos por otros; esta es su delimitación de partes similares. Su delimitación de partes disímiles es igual a la de los cabellos.

๑๙๐. อฏฺฐีติ ฐเปตฺวา ทฺวตฺตึส ทนฺตฏฺฐีนิ อวเสสานิ จตุสฏฺฐิ หตฺถฏฺฐีนิ, จตุสฏฺฐิ ปาทฏฺฐีนิ, จตุสฏฺฐิ มํสนิสฺสิตานิ มุทุอฏฺฐีนิ, ทฺเว ปณฺหิกฏฺฐีนิ, เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺเว ทฺเว โคปฺผกฏฺฐีนิ, ทฺเว ชงฺฆฏฺฐีนิ, เอกํ ชณฺณุกฏฺฐิ, เอกํ อูรุฏฺฐิ, ทฺเว กฏิฏฺฐีนิ, อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ, จตุวีสติ ผาสุกฏฺฐีนิ, จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ[Pg.246], เอกํ หทยฏฺฐิ, ทฺเว อกฺขกฏฺฐีนิ, ทฺเว โกฏฺฏฏฺฐีนิ, ทฺเว พาหุฏฺฐีนิ, ทฺเว ทฺเว อคฺคพาหุฏฺฐีนิ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ, ทฺเว หนุกฏฺฐีนิ, เอกํ นาสิกฏฺฐิ, ทฺเว อกฺขิฏฺฐีนิ, ทฺเว กณฺณฏฺฐีนิ, เอกํ นลาฏฏฺฐิ. เอกํ มุทฺธฏฺฐิ, นว สีสกปาลฏฺฐีนีติ เอวํ ติมตฺตานิ อฏฺฐิสตานิ, ตานิ สพฺพานิปิ วณฺณโต เสตานิ. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานานิ.

190. Los huesos, excluyendo los treinta y dos huesos de los dientes, consisten en los restantes: sesenta y cuatro huesos de las manos, sesenta y cuatro huesos de los pies, sesenta y cuatro huesos blandos dependientes de la carne, dos huesos de los talones, dos huesos de los tobillos en cada pie (cuatro en total), dos huesos de las piernas (tibias), un hueso de la rótula, un hueso del muslo, dos huesos de la cadera, dieciocho huesos de la columna vertebral, veinticuatro huesos de las costillas, catorce huesos del pecho, un hueso del corazón (esternón), dos clavículas, dos omóplatos, dos huesos de los brazos (húmeros), dos huesos en cada antebrazo (cuatro en total), siete huesos del cuello, dos huesos de la mandíbula, un hueso de la nariz, dos huesos de las órbitas oculares, dos huesos de los oídos, un hueso de la frente, un hueso de la coronilla y nueve huesos del cráneo. Así, hay aproximadamente trescientos huesos; todos ellos, por su color, son blancos y, por su forma, poseen diversas formas.

ตตฺถ หิ อคฺคปาทงฺคุลิอฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ. ตทนนฺตรานิ มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ ปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ. มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ. ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ. ปณฺหิกฏฺฐิ เอกฏฺฐิตาลผลพีชสณฺฐานํ. โคปฺผกฏฺฐีนิ พทฺธกีฬาโคฬกสณฺฐานานิ. ชงฺฆฏฺฐีนํ โคปฺผกฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อปนีตตจสินฺทิกฬีรสณฺฐานํ. ขุทฺทกชงฺฆฏฺฐิกํ ธนุกทณฺฑสณฺฐานํ. มหนฺตํ มิลาตสปฺปปิฏฺฐิสณฺฐานํ. ชณฺณุกฏฺฐิ เอกโต ปริกฺขีณเผณกสณฺฐานํ. ตตฺถ ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อติขิณคฺคโคสิงฺคสณฺฐานํ. อูรุฏฺฐิ ทุตฺตจฺฉิตวาสิปรสุทณฺฑสณฺฐานํ. ตสฺส กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ กีฬาโคฬกสณฺฐานํ. เตน กฏิฏฺฐิโน ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อคฺคจฺฉินฺนมหาปุนฺนาคผลสณฺฐานํ.

En este sentido, los huesos de las puntas de los dedos de los pies tienen la forma de semillas de Kataka. Los huesos de las articulaciones medias, que les siguen, tienen la forma de semillas de yaca. Los huesos de las articulaciones de la base tienen la forma de un pequeño tambor (paṇava). Los huesos del metatarso (dorso del pie) tienen la forma de un conjunto de fibras machacadas de la raíz de la planta kandalaka. El hueso del talón tiene la forma de la semilla de un fruto de palmera de una sola semilla. Los huesos del tobillo tienen la forma de un par de bolas de juego atadas entre sí. El lugar donde los huesos de la pierna se apoyan sobre los huesos del tobillo tiene la forma de un brote de palmera despojado de su corteza. El hueso menor de la pierna (peroné) tiene la forma del arco de un niño. El hueso mayor (tibia) tiene la forma de la espalda de una serpiente marchita. El hueso de la rodilla (rótula) tiene la forma de un trozo de espuma desgastado por un lado. En ese lugar, el punto donde se apoya el hueso de la pierna tiene la forma del cuerno de un buey con la punta roma. El hueso del muslo (fémur) tiene la forma del mango de un hacha o de una azuela mal tallada. El lugar donde este se apoya en el hueso de la cadera tiene la forma de una bola de juego. El lugar donde el hueso de la cadera se une al hueso del muslo tiene la forma de un gran fruto de Punnāga cortado en la punta.

กฏิฏฺฐีนิ ทฺเวปิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา กุมฺภการิกอุทฺธนสณฺฐานานิ. ปาฏิเยกฺกํ กมฺมารกูฏโยตฺตกสณฺฐานานิ. โกฏิยํ ฐิตํ อานิสทฏฺฐิ อโธมุขํ กตฺวา คหิตสปฺปผณสณฺฐานํ, สตฺตฏฺฐฏฺฐาเนสุ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ. ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ อพฺภนฺตรโต อุปรูปริ ฐปิตสีสปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ. พาหิรโต วฏฺฏนาวฬิสณฺฐานานิ. เตสํ อนฺตรนฺตรา กกจทนฺตสทิสา ทฺเว ตโย กณฺฏกา โหนฺติ. จตุวีสติยา ผาสุกฏฺฐีสุ อปริปุณฺณานิ อปริปุณฺณอสิสณฺฐานานิ. ปริปุณฺณานิ ปริปุณฺณอสิสณฺฐานานิ. สพฺพานิปิ โอทาตกุกฺกุฏสฺส ปสาริตปกฺขสณฺฐานานิ. จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรสณฺฐานานิ. หทยฏฺฐิ ทพฺพิผณสณฺฐานํ.

Los dos huesos de la cadera, cuando están unidos, tienen la forma de un horno de alfarero. Cuando están separados, tienen la forma de las tenazas de un herrero. El hueso del sacro, situado en el extremo, tiene la forma de la capucha de una serpiente sostenida boca abajo, y posee agujeros en siete u ocho lugares. Los huesos de la columna vertebral, por su lado interno, tienen la forma de láminas de plomo colocadas y enrolladas una sobre otra. Por su lado externo, tienen la forma de una hilera de anillos de huso. Entre ellos, existen dos o tres procesos óseos similares a los dientes de una sierra. De las veinticuatro costillas, las que están incompletas tienen la forma de espadas incompletas; las que están completas tienen la forma de espadas completas. Todas ellas tienen la forma de las alas extendidas de un gallo blanco. Los catorce huesos del pecho tienen la forma de la estructura de un viejo palanquín. El hueso del esternón tiene la forma de la hoja de un cucharón.

อกฺขกฏฺฐีนิ ขุทฺทกโลหวาสิทณฺฑสณฺฐานานิ. โกฏฺฏฏฺฐีนิ เอกโต ปริกฺขีณสีหฬกุทฺทาลสณฺฐานานิ. พาหุฏฺฐีนิ อาทาสทณฺฑกสณฺฐานานิ. อคฺคพาหุฏฺฐีนิ ยมกตาลกนฺทสณฺฐานานิ. มณิพนฺธฏฺฐีนิ เอกโต อลฺลิยาเปตฺวา ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ. ปิฏฺฐิหตฺถฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ[Pg.247]. หตฺถงฺคุลีสุ มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ. มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ. อคฺคปพฺพฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ.

Las clavículas tienen la forma de mangos de hachas pequeñas de hierro. Los omóplatos tienen la forma de una azada cingalesa desgastada por un lado. Los huesos del brazo (húmero) tienen la forma del mango de un espejo. Los huesos del antebrazo (radio y cúbito) tienen la forma de un par de troncos de palmera gemelos. Los huesos de la muñeca tienen la forma de láminas de plomo enrolladas y colocadas juntas. Los huesos del metacarpo (dorso de la mano) tienen la forma de un conjunto de fibras machacadas de la raíz de kandalaka. Entre los dedos de la mano, los huesos de las articulaciones de la base tienen la forma de pequeños tambores (paṇava). Las articulaciones medias tienen la forma de semillas de yaca incompletas. Las articulaciones de las puntas tienen la forma de semillas de Kataka.

สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทณฺเฑน วิชฺฌิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตวํสกฬีรจกฺกลกสณฺฐานานิ. เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิ กมฺมารานํ อโยกูฏโยตฺตกสณฺฐานํ. อุปริมํ อวเลขนสตฺถกสณฺฐานํ. อกฺขิกูปนาสกูปฏฺฐีนิ อปนีตมิญฺชตรุณตาลฏฺฐิสณฺฐานานิ. นลาฏฏฺฐิ อโธมุขฏฺฐปิตสงฺขถาลกกปาลสณฺฐานํ. กณฺณจูฬิกฏฺฐีนิ นฺหาปิตขุรโกสสณฺฐานานิ. นลาฏกณฺณจูฬิกานํ อุปริ ปฏฺฏพนฺธโนกาเส อฏฺฐิสงฺกุฏิตฆฏปุณฺณปฏลขณฺฑสณฺฐานํ. มุทฺธฏฺฐิ มุขจฺฉินฺนวงฺกนาฬิเกรสณฺฐานํ. สีสฏฺฐีนิ สิพฺเพตฺวา ฐปิตชชฺชรลาพุกฏาหสณฺฐานานิ.

Los siete huesos del cuello tienen la forma de rodajas de brotes de bambú atravesadas por un palo y dispuestas en orden. El hueso de la mandíbula inferior tiene la forma de las tenazas de hierro de un herrero. La mandíbula superior tiene la forma de un pequeño cuchillo para pelar caña de azúcar. Los huesos de las cuencas de los ojos y de la nariz tienen la forma de semillas de palmera tiernas a las que se les ha extraído el núcleo. El hueso de la frente tiene la forma de un fragmento de una copa de caracola colocada boca abajo. Los huesos de los canales auditivos tienen la forma del estuche de la navaja de un barbero. Encima de la frente y los oídos, en el lugar donde se coloca la diadema, el hueso tiene la forma de una capa de mantequilla clarificada que se desborda y cuelga de un recipiente. El hueso de la coronilla tiene la forma de una cáscara de coco curva con la apertura cortada. Los huesos del cráneo tienen la forma de un cuenco de calabaza agrietado y cosido.

ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตานิ. โอกาสโต อวิเสเสน สกลสรีเร ฐิตานิ. วิเสเสน ปเนตฺถ สีสฏฺฐีนิ คิวฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ. คีวฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีสุ. ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ กฏิฏฺฐีสุ. กฏิฏฺฐีนิ อูรุฏฺฐีสุ. อูรุฏฺฐีนิ ชณฺณุกฏฺฐีสุ. ชณฺณุกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐีสุ. ชงฺฆฏฺฐีนิ โคปฺผกฏฺฐีสุ. โคปฺผกฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ. ปริจฺเฉทโต อนฺโต อฏฺฐิมิญฺเชน, อุปริโต มํเสน, อคฺเค มูเล จ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนานิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

En cuanto a la dirección, los huesos se originan en dos direcciones (superior e inferior). En cuanto a su ubicación, se encuentran de manera general en todo el cuerpo. Específicamente, los huesos de la cabeza descansan sobre los del cuello. Los del cuello sobre la columna vertebral. Los de la columna vertebral sobre los de la cadera. Los de la cadera sobre los de los muslos. Los de los muslos sobre los de las rodillas. Los de las rodillas sobre los de las piernas. Los de las piernas sobre los de los tobillos. Los de los tobillos sobre los del metatarso. En cuanto a su delimitación, están limitados internamente por la médula ósea, superiormente por la carne, y en los extremos el uno por el otro. Esta es su delimitación intrínseca (sabhāga). Su delimitación extrínseca (visabhāga), sin embargo, es igual a la de los cabellos.

๑๙๑. อฏฺฐิมิญฺชนฺติ เตสํ เตสํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ มิญฺชํ. ตํ วณฺณโต เสตํ. สณฺฐานโต มหนฺตมหนฺตานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ เวฬุนาฬิยํ ปกฺขิตฺตเสทิตมหาเวตฺตคฺคสณฺฐานํ. ขุทฺทานุขุทฺทกานํ อพฺภนฺตรคตํ เวฬุยฏฺฐิปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตเสทิตตนุเวตฺตคฺคสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ปติฏฺฐิตํ. ปริจฺเฉทโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรตเลหิ ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

191. La médula ósea es la esencia que se encuentra dentro de los diversos huesos. En cuanto a su color, es blanca. En cuanto a su forma, la médula dentro de los huesos más grandes tiene la forma de un gran brote de mimbre cocido al vapor dentro de un tubo de bambú. En los huesos más pequeños y diminutos, tiene la forma de un delgado brote de mimbre cocido dentro de los nudos de una vara de bambú. En cuanto a la dirección, se origina en dos direcciones. En cuanto a su ubicación, se encuentra en el interior de los huesos. En cuanto a su delimitación, está limitada por las superficies internas de los huesos; esta es su delimitación intrínseca. Su delimitación extrínseca es igual a la de los cabellos.

๑๙๒. วกฺกนฺติ เอกพนฺธนา ทฺเว มํสปิณฺฑิกา. ตํ วณฺณโต มนฺทรตฺตํ ปาฬิภทฺทกฏฺฐิวณฺณํ. สณฺฐานโต ทารกานํ ยมกกีฬาโคฬกสณฺฐานํ, เอกวณฺฏปฏิพทฺธอมฺพผลทฺวยสณฺฐานํ วา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต คลวาฏกา นิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา [Pg.248] ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต วกฺกํ วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

192. Los riñones son dos masas de carne unidas por un solo vínculo. En cuanto a su color, son de un rojo tenue, como el color de la semilla del árbol coralino. En cuanto a su forma, tienen la forma de un par de bolas de juego de niños, o la forma de un par de mangos unidos a un solo tallo. En cuanto a la dirección, se originan en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, parten de la garganta por una sola raíz y, tras descender un poco, quedan sujetos por un nervio grueso que se divide en dos, rodeando la carne del corazón. En cuanto a su delimitación, el riñón está limitado por sus propias partes; esta es su delimitación intrínseca. Su delimitación extrínseca es igual a la de los cabellos.

๑๙๓. หทยนฺติ หทยมํสํ. ตํ วณฺณโต รตฺตปทุมปตฺตปิฏฺฐิวณฺณํ. สณฺฐานโต พาหิรปตฺตานิ อปเนตฺวา อโธมุขํ ฐปิตปทุมมกุฬสณฺฐานํ. พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต โกสาตกีผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสํ. ปญฺญวนฺตานํ โถกํ วิกสิตํ, มนฺทปญฺญานํ มกุฬิตเมว. อนฺโต จสฺส ปุนฺนาคฏฺฐิปติฏฺฐานมตฺโต อาวาฏโก โหติ, ยตฺถ อทฺธปสตมตฺตํ โลหิตํ สณฺฐาติ, ยํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺติ. ตํ ปเนตํ ราคจริตสฺส รตฺตํ โหติ, โทสจริตสฺส กาฬกํ, โมหจริตสฺส มํสโธวนอุทกสทิสํ, วิตกฺกจริตสฺส กุลตฺถยูสวณฺณํ, สทฺธาจริตสฺส กณิการปุปฺผวณฺณํ, ปญฺญาจริตสฺส อจฺฉํ วิปฺปสนฺนํ อนาวิลํ ปณฺฑรํ ปริสุทฺธํ นิทฺโธตชาติมณิ วิย ชุติมนฺตํ ขายติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ปติฏฺฐิตํ. ปริจฺเฉทโต หทยํ หทยภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

193. «Corazón» se refiere a la carne del corazón. En cuanto al color, es rojo, del color del envés de un pétalo de loto rojo. En cuanto a la forma, tiene la forma de un capullo de loto puesto boca abajo al que se le han quitado los pétalos exteriores. Por fuera es liso, por dentro es como el interior de un fruto de lufa (kosātakī). En los sabios, está ligeramente abierto; en los de poca sabiduría, permanece como un capullo cerrado. En su interior hay una pequeña cavidad del tamaño de una semilla de punnāga, donde se asientan aproximadamente dos onzas de sangre, dependiendo de la cual funcionan el elemento de la mente (manodhātu) y el elemento de la conciencia mental (manoviññāṇadhātu). Esta sangre es roja para alguien de temperamento codicioso, negra para alguien de temperamento irritable, como el agua de lavar carne para alguien de temperamento confundido, del color de la sopa de frijoles para alguien de temperamento especulativo, del color de la flor de kaṇikāra para alguien de temperamento devoto, y para alguien de temperamento sabio, se muestra clara, límpida, pura, blanca, inmaculada y brillante como una gema de gran calidad bien pulida. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto al lugar, está situado en el interior del cuerpo, en medio de los dos pechos. En cuanto a la delimitación, el corazón está delimitado por su propia porción de carne; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos.

๑๙๔. ยกนนฺติ ยมกมํสปฏลํ. ตํ วณฺณโต รตฺตํ ปณฺฑุกธาตุกํ นาติรตฺตกุมุทสฺส ปตฺตปิฏฺฐิวณฺณํ. สณฺฐานโต มูเล เอกํ อคฺเค ยมกํ โกวิฬารปตฺตสณฺฐานํ. ตญฺจ ทนฺธานํ เอกเมว โหติ มหนฺตํ, ปญฺญวนฺตานํ ทฺเว วา ตีณิ วา ขุทฺทกานิ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, โอกาสโต ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต ยกนํ ยกนภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

194. «Hígado» se refiere a la doble capa de carne. En cuanto al color, es rojo, de un tono pálido, no muy rojo, similar al envés de los pétalos de un loto blanco (kumuda). En cuanto a la forma, es único en la base y doble en la punta, con la forma de una hoja de koviḷāra. En las personas de entendimiento lento es una sola pieza grande, mientras que en los sabios son dos o tres piezas pequeñas. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior; en cuanto al lugar, está situado entre los dos pechos, apoyado en el lado derecho. En cuanto a la delimitación, el hígado está delimitado por su propia porción; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos.

๑๙๕. กิโลมกนฺติ ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนเภทโต ทุวิธํ ปริโยนหนมํสํ. ตํ ทุวิธมฺปิ วณฺณโต เสตํ ทุกูลปิโลติกวณฺณํ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ อุปริมาย ทิสาย. อิตรํ ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ [Pg.249] หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปฏิจฺฉาเทตฺวา, อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, ติริยํ กิโลมกภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

195. «Membrana» (kilomaka) se refiere a dos tipos de tejido conectivo: la membrana oculta y la membrana no oculta. Ambas, en cuanto al color, son blancas, del color de un trozo de tela fina (dukūla) desgastada. En cuanto a la forma, tienen la forma del lugar donde se encuentran. En cuanto a la dirección, la membrana oculta nace en la dirección superior; la otra nace en ambas direcciones. En cuanto al lugar, la membrana oculta está situada cubriendo el corazón y los riñones; la membrana no oculta está situada envolviendo la carne por debajo de la piel en todo el cuerpo. En cuanto a la delimitación, está delimitada por abajo por la carne, por arriba por la piel y lateralmente por su propia porción de membrana; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos.

๑๙๖. ปิหกนฺติ อุทรชิวฺหามํสํ. ตํ วณฺณโต นีลํ นิคฺคุณฺฑิปุปฺผวณฺณํ. สณฺฐานโต สตฺตงฺคุลปฺปมาณํ อพนฺธนํ กาฬวจฺฉกชิวฺหาสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ, ยสฺมึ ปหรณปฺปหาเรน พหินิกฺขนฺเต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโย โหติ. ปริจฺเฉทโต ปิหกภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

196. «Bazo» se refiere a la carne con forma de lengua del vientre. En cuanto al color, es azulado, del color de la flor de nigguṇḍi. En cuanto a la forma, mide siete dedos de largo, no tiene ataduras y tiene la forma de la lengua de un ternero negro. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto al lugar, está situado en el lado izquierdo del corazón, apoyado en la parte superior del revestimiento del estómago; si este bazo sale al exterior por el golpe de un arma, sobreviene el fin de la vida de los seres. En cuanto a la delimitación, está delimitado por su propia porción de bazo; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos.

๑๙๗. ปปฺผาสนฺติ ทฺวตฺตึสมํสขณฺฑปฺปเภทํ ปปฺผาสมํสํ. ตํ วณฺณโต รตฺตํ นาติปกฺกอุทุมฺพรผลวณฺณํ. สณฺฐานโต วิสมจฺฉินฺนพหลปูวขณฺฑสณฺฐานํ. อพฺภนฺตเร อสิตปีตานํ อภาเว อุคฺคเตน กมฺมชเตชุสฺมานา อพฺภาหตตฺตา สํขาทิตปลาลปิณฺฑมิว นิรสํ นิโรชํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต ปปฺผาสภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

197. «Pulmones» se refiere a la carne pulmonar dividida en treinta y dos secciones de carne. En cuanto al color, son rojos, del color de un fruto de higuera (udumbara) que no está muy maduro. En cuanto a la forma, tienen la forma de trozos de pastel grueso cortados de manera desigual. En su interior, debido a la ausencia de comida ingerida o bebida, y por estar castigados por el calor del fuego nacido del kamma que asciende, carecen de sabor y de esencia, como una bola de paja masticada. En cuanto a la dirección, nacen en la dirección superior. En cuanto al lugar, están situados en el interior del cuerpo, entre los dos pechos, colgando y cubriendo el corazón y el hígado. En cuanto a la delimitación, los pulmones están delimitados por su propia porción pulmonar; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos.

๑๙๘. อนฺตนฺติ ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสหตฺถา อิตฺถิยา อฏฺฐวีสติหตฺถา เอกวีสติยา ฐาเนสุ โอภคฺคา อนฺตวฏฺฏิ. ตเทตํ วณฺณโต เสตํ สกฺขรสุธาวณฺณํ. สณฺฐานโต โลหิตโทณิยํ อาภุชิตฺวา ฐปิตสีสจฺฉินฺนสปฺปสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อุปริ คลวาฏเก เหฏฺฐา จ กรีสมคฺเค วินิพนฺธตฺตา คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต อนฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

198. «Intestino» se refiere a la espiral intestinal que mide treinta y dos codos en el hombre y veintiocho codos en la mujer, y que está plegada en veintiún lugares. En cuanto al color, es blanco, del color del mortero de cal y piedra blanca. En cuanto a la forma, tiene la forma de una serpiente decapitada colocada en espiral dentro de un recipiente de tinte rojo. En cuanto a la dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto al lugar, por estar conectado arriba con la garganta y abajo con el recto, se encuentra en el interior del cuerpo, desde la garganta hasta el recto. En cuanto a la delimitación, está delimitado por su propia porción intestinal; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos.

๑๙๙. อนฺตคุณนฺติ [Pg.250] อนฺตโภคฏฺฐาเนสุ พนฺธนํ. ตํ วณฺณโต เสตํ ทกสีตลิกมูลวณฺณํ. สณฺฐานโต ทกสีตลิกมูลสณฺฐานเมว. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต กุทฺทาลผรสุกมฺมาทีนิ กโรนฺตานํ ยนฺตากฑฺฒนกาเล ยนฺตสุตฺตกมิว ยนฺตผลกานิ อนฺตโภเค เอกโต อคฬนฺเต อาพนฺธิตฺวา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกสฺส อนฺตรา สํสิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา วิย เอกวีสติยา อนฺตโภคานํ อนฺตรา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต อนฺตคุณภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

199. «Mesenterio» (antaguṇa) se refiere a lo que une las espirales del intestino. En cuanto al color, es blanco, del color de la raíz del loto de agua. En cuanto a la forma, tiene la forma de la raíz del loto de agua. En cuanto a la dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto al lugar, para quienes realizan trabajos como cavar con azada o hachar, mantiene las espirales intestinales unidas para que no se deslicen; al igual que la cuerda de una máquina une las tablas de la máquina, o como las cuerdas pequeñas que cosen un círculo de cuerda para limpiar los pies, se encuentra cosiendo y uniendo los espacios entre las veintiuna espirales intestinales. En cuanto a la delimitación, está delimitado por su propia porción de mesenterio; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos.

๒๐๐. อุทริยนฺติ อุทเร ภวํ อสิตปีตขายิตสายิตํ. ตํ วณฺณโต อชฺโฌหฏาหารวณฺณํ. สณฺฐานโต ปริสฺสาวเน สิถิลพทฺธตณฺฑุลสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทเร ฐิตํ.

200. «Alimento no digerido» se refiere a lo que se encuentra en el estómago, ya sea comido, bebido, masticado o lamido. En cuanto al color, tiene el color del alimento ingerido. En cuanto a la forma, es como arroz empaquetado flojamente en un filtro de agua. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto al lugar, se encuentra en el estómago.

อุทรํ นาม อุภโต นิปฺปีฬิยมานสฺส อลฺลสาฏกสฺส มชฺเฌ สญฺชาตโผฏกสทิสํ อนฺตปฏลํ, พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต มํสกสมฺพุปลิเวฐนกิลิฏฺฐปาวารกปุปฺผกสทิสํ, กุถิตปนสตจสฺส อพฺภนฺตรสทิสนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ, ยตฺถ ตกฺโกฏกา คณฺฑุปฺปาทกา ตาลหีรกา สูจิมุขกา ปฏตนฺตสุตฺตกา อิจฺเจวมาทิทฺวตฺตึสกุลปฺปเภทา กิมโย อากุลพฺยากุลา สณฺฑสณฺฑจาริโน หุตฺวา นิวสนฺติ, เย ปานโภชนาทิมฺหิ อวิชฺชมาเน อุลฺลงฺฆิตฺวา วิรวนฺตา หทยมํสํ อภิหนนฺติ, ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณเวลายญฺจ อุทฺธํมุขา หุตฺวา ปฐมชฺโฌหเฏ ทฺเว ตโย อาโลเป ตุริตตุริตา วิลุปฺปนฺติ, ยํ เตสํ กิมีนํ สูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ. ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จณฺฑาลคามทฺวาเร จนฺทนิกาย นิทาฆสมเย ถูลผุสิตเก เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน วุยฺหมานํ มุตฺตกรีสจมฺมอฏฺฐินฺหารุขณฺฑเขฬสิงฺฆาณิกาโลหิตปฺปภุตินานากุณปชาตํ นิปติตฺวา กทฺทโมทกาลุฬิตํ ทฺวีหตีหจฺจเยน สญฺชาตกิมิกุลํ สูริยาตปสนฺตาปเวคกุถิตํ อุปริ เผณปุปฺผุฬเก มุญฺจนฺตํ อภินีลวณฺณํ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ เนว อุปคนฺตุํ, น ทฏฺฐุํ อรหรูปตํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ, ปเคว [Pg.251] ฆายิตุํ วา สายิตุํ วา, เอวเมว นานปฺปการํ ปานโภชนาทิทนฺตมุสลสญฺจุณฺณิตํ ชิวฺหาหตฺถปริวตฺติตเขฬลาลาปลิพุทฺธํ ตงฺขณวิคตวณฺณคนฺธรสาทิสมฺปทํ ตนฺตวายขลิสุวานวมถุสทิสํ นิปติตฺวา ปิตฺตเสมฺหวาตปลิเวฐิตํ หุตฺวา อุทรคฺคิสนฺตาปเวคกุถิตํ กิมิกุลากุลํ อุปรูปริ เผณปุปฺผุฬกานิ มุญฺจนฺตํ ปรมกสมฺพุทุคฺคนฺธเชคุจฺฉภาวํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ยํ สุตฺวาปิ ปานโภชนาทีสุ อมนุญฺญตา สณฺฐาติ, ปเคว ปญฺญาจกฺขุนา อวโลเกตฺวา. ยตฺถ จ ปติตํ ปานโภชนาทิ ปญฺจธา วิเวกํ คจฺฉติ, เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ, เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ, เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ, เอโก ภาโค กรีสํ, เอโก ภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยติ.

El llamado estómago (receptáculo de comida nueva) es una membrana intestinal similar a la burbuja de aire que se forma en medio de un paño húmedo cuando se exprime por ambos extremos; por fuera es liso, pero por dentro es como el vello de una manta sucia que envuelve sobras de carne podrida; también puede decirse que es como el interior de la cáscara de una jaca podrida. Allí viven treinta y dos tipos de gusanos, tales como los takkoṭaka, gaṇḍuppādaka, tālahīraka, sūcimukhaka y paṭatantasuttaka, mezclados y pululando en grupos. Cuando no hay comida ni bebida, saltan y gritan, golpeando el tejido del corazón; y al momento de ingerir comida y bebida, con la boca hacia arriba, arrebatan apresuradamente los primeros dos o tres bocados tragados. El estómago es para estos gusanos su sala de maternidad, su letrina, su hospital y su cementerio. Tal como en un pozo ciego a la entrada de una aldea de parias, durante el verano, cuando cae una lluvia de gruesas gotas, el agua arrastra una mezcla de diversos cadáveres, orina, excrementos, fragmentos de piel, huesos y tendones, saliva, mucosidad y sangre, la cual al cabo de dos o tres días se llena de gusanos y hierve por el calor del sol, soltando burbujas de espuma en la superficie, tornándose de un color azul oscuro y volviéndose extremadamente fétida y repulsiva, de modo que no es digna de ser abordada ni mirada, y mucho menos de ser olida o probada; de la misma manera, los diversos tipos de comida y bebida, triturados por el mortero de los dientes, revueltos por la saliva y la mucosidad de la lengua-mano, perdiendo en ese instante su perfección de color, olor y sabor, cayendo como la pasta de almidón de un tejedor o el vómito de un perro, quedan envueltos por la bilis, la flema y el viento, y hierven por el calor del fuego digestivo, infestados por grupos de gusanos, soltando burbujas de espuma en la superficie y llegando a un estado de repugnancia y hedor extremo similar al de un basurero. Si con solo oír hablar de este receptáculo de comida nueva surge el desagrado por la comida y la bebida, ¡cuánto más al observarlo con el ojo de la sabiduría! Además, la comida y la bebida que caen allí se dividen en cinco partes: una parte la comen los gusanos, una parte la quema el fuego digestivo, una parte se convierte en orina, una parte en excremento y una parte se convierte en esencia nutritiva que sustenta la sangre, la carne y demás elementos.

ปริจฺเฉทโต อุทรปฏเลน เจว อุทริยภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ. อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

En cuanto a su delimitación, está delimitado por la membrana del estómago y por la propia porción de la comida nueva. Esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๐๑. กรีสนฺติ วจฺจํ. ตํ วณฺณโต เยภุยฺเยน อชฺโฌหฏาหารวณฺณเมว โหติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต ปกฺกาสเย ฐิตํ. ปกฺกาสโย นาม เหฏฺฐานาภิ-ปิฏฺฐิกณฺฏกมูลานํ อนฺตเร อนฺตาวสาเน อุพฺเพเธน อฏฺฐงฺคุลมตฺโต เวฬุนาฬิกสทิโส, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม อุปริ ภูมิภาเค ปติตํ วสฺโสทกํ โอคฬิตฺวา เหฏฺฐา ภูมิภาคํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ยํกิญฺจิ อามาสเย ปติตํ ปานโภชนาทิกํ อุทรคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปกฺกํ ปกฺกํ นิสทาย ปิสิตมิว สณฺหภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺตพิเลน โอคฬิตฺวา โอคฬิตฺวา โอมทฺทิตฺวา เวฬุปพฺเพ ปกฺขิปมานปณฺฑุมตฺติกา วิย สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต ปกฺกาสยปฏเลน เจว กรีสภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

201. El excremento es la materia fecal. En cuanto al color, generalmente tiene el color de la comida ingerida. En cuanto a la forma, tiene la forma de su lugar. En cuanto a la dirección, nace en la dirección inferior. En cuanto a la ubicación, reside en el receptáculo de la comida vieja. El llamado receptáculo de la comida vieja se encuentra entre el ombligo por delante y la base de la columna vertebral por detrás, al final del intestino, con una longitud de unos ocho dedos y similar al interior de un tubo de bambú; allí, tal como el agua de lluvia que cae en las tierras altas se desliza y llena las tierras bajas, así también cualquier comida o bebida que cae en el receptáculo de la comida nueva, hervida por el fuego digestivo y produciendo espuma, cocida una y otra vez, se vuelve fina como si fuera triturada en una piedra de moler, y deslizándose por el conducto intestinal, se amontona presionada como arcilla amarillenta introducida en un nudo de bambú. En cuanto a su delimitación, está delimitado por la membrana del receptáculo de la comida vieja y por la propia porción del excremento; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๐๒. มตฺถลุงฺคนฺติ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตมิญฺชราสิ. ตํ วณฺณโต เสตํ อหิจฺฉตฺตกปิณฺฑวณฺณํ. ทธิภาวํ อสมฺปตฺตํ ทุฏฺฐขีรวณฺณนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สีสกฏาหพฺภนฺตเร จตฺตาโร สิพฺพินิมคฺเค นิสฺสาย สโมธาเนตฺวา ฐปิตา จตฺตาโร ปิฏฺฐปิณฺฑา วิย สโมหิตํ ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต สีสกฏาหสฺส อพฺภนฺตรตเลหิ เจว มตฺถลุงฺคภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ[Pg.252], อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

202. El cerebro es la masa de médula situada dentro del cráneo. En cuanto al color, es blanco, del color de un hongo; también puede decirse que es del color de la leche en mal estado que aún no se ha convertido en cuajada. En cuanto a la forma, tiene la forma de su lugar. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a la ubicación, reside dentro del cráneo, donde se agrupa como cuatro bolas de masa de harina colocadas juntas siguiendo las cuatro suturas craneales. En cuanto a su delimitación, está delimitado por la superficie interna del cráneo y por la propia porción del cerebro; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๐๓. ปิตฺตนฺติ ทฺเว ปิตฺตานิ พทฺธปิตฺตญฺจ อพทฺธปิตฺตญฺจ. ตตฺถ พทฺธปิตฺตํ วณฺณโต พหลมธุกเตลวณฺณํ. อพทฺธปิตฺตํ มิลาตอากุลิปุปฺผวณฺณํ. สณฺฐานโต อุภยมฺปิ โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต พทฺธปิตฺตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, อิตรํ ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อพทฺธปิตฺตํ ฐเปตฺวา เกสโลมทนฺตนขานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ อุทกมิว เตลพินฺทุ อวเสสสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต อกฺขีนิ ปีตกานิ โหนฺติ, ภมนฺติ, คตฺตํ กมฺปติ, กณฺฑูยติ. พทฺธปิตฺตํ หทยปปฺผาสานํ อนฺตเร ยกนมํสํ นิสฺสาย ปติฏฺฐิเต มหาโกสาตกีโกสกสทิเส ปิตฺตโกสเก ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต สตฺตา อุมฺมตฺตกา โหนฺติ, วิปลฺลตฺถจิตฺตา หิโรตฺตปฺปํ ฉฑฺเฑตฺวา อกาตพฺพํ กโรนฺติ, อภาสิตพฺพํ ภาสนฺติ, อจินฺติตพฺพํ จินฺเตนฺติ. ปริจฺเฉทโต ปิตฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

203. La bilis es de dos tipos: la bilis ligada (en la vesícula) y la bilis no ligada (circulante). De ellas, la bilis ligada tiene el color del aceite de madhuka espeso; la bilis no ligada tiene el color de una flor de ākuli marchita. En cuanto a la forma, ambas tienen la forma de su lugar. En cuanto a la dirección, la bilis ligada nace en la dirección superior, mientras que la otra nace en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, la bilis no ligada, exceptuando los lugares libres de carne como el cabello, los vellos, los dientes y las uñas, y la piel dura y seca, se extiende por el resto del cuerpo como una gota de aceite en el agua; cuando esta se altera, los ojos se vuelven amarillos, hay mareos, el cuerpo tiembla y hay picazón. La bilis ligada reside en la vesícula biliar, situada cerca del hígado, entre el corazón y los pulmones, similar a la vaina de una esponja vegetal grande; cuando esta se altera, los seres se vuelven locos, con la mente trastornada abandonan la vergüenza y el temor moral, hacen lo que no debe hacerse, dicen lo que no debe decirse y piensan lo que no debe pensarse. En cuanto a su delimitación, está delimitada por la propia porción de la bilis; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๐๔. เสมฺหนฺติ สรีรพฺภนฺตเร เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ. ตํ วณฺณโต เสตํ นาคพลาปณฺณรสวณฺณํ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทรปฏเล ฐิตํ. ยํ ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณกาเล เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เสวาลปณกํ กฏฺเฐ วา กถเล วา ปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ปานโภชนาทิมฺหิ นิปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, ยมฺหิ จ มนฺทีภูเต ปกฺกคณฺโฑ วิย ปูติกุกฺกุฏณฺฑมิว จ อุทรํ ปรมเชคุจฺฉํ กุณปคนฺธํ โหติ, ตโต อุคฺคเตน จ คนฺเธน อุทฺเทโกปิ มุขมฺปิ ทุคฺคนฺธํ ปูติกุณปสทิสํ โหติ. โส จ ปุริโส อเปหิ ทุคฺคนฺธํ วายสีติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ยญฺจ วฑฺฒิตฺวา พหลตฺตมาปนฺนํ ปิธานผลกมิว วจฺจกุฏิยํ อุทรปฏลสฺส อพฺภนฺตเรเยว กุณปคนฺธํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต เสมฺหภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

204. La flema (semha) es la flema que se encuentra en el interior del cuerpo en una cantidad aproximada a un 'pattha' (una medida de cuenco). En cuanto a su color, es blanca, con el color del jugo de las hojas de la planta nāgabala (malva blanca). En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, se encuentra en la capa del estómago (la cavidad intestinal por encima del alimento nuevo). Al momento de ingerir bebidas y alimentos, tal como la lenteja de agua en el agua se divide en dos cuando cae un palo o un trozo de vasija y luego vuelve a cubrir la superficie, del mismo modo, cuando caen las bebidas y alimentos, la flema se divide en dos y luego vuelve a cubrir el alimento nuevo. Cuando esta flema disminuye, el estómago se vuelve extremadamente repulsivo y con olor a cadáver, como un absceso maduro o un huevo de gallina podrido; debido al olor que emana de allí, tanto los eructos como la boca adquieren un mal olor similar al de un cadáver putrefacto. Tal persona llega a ser objeto de que se le diga: '¡Aléjate, hueles mal!'. Por otro lado, cuando la flema aumenta y se vuelve espesa, permanece dentro de la cavidad del estómago bloqueando el olor a cadáver, como una tabla que cubre el foso de una letrina. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia parte de flema; esta es su delimitación por lo similar (sabhāgaparicchedo). Su delimitación por lo diferente (visabhāgaparicchedo) es igual a la del cabello.

๒๐๕. ปุพฺโพติ [Pg.253] ปูติโลหิตวเสน ปวตฺตปุพฺพํ. ตํ วณฺณโต ปณฺฑุปลาสวณฺโณ. มตสรีเร ปน ปูติพหลาจามวณฺโณ โหติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ โหติ. โอกาสโต ปน ปุพฺพสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ โส สนฺนิจิโต ติฏฺเฐยฺย, ยตฺร ยตฺร ขาณุกณฺฏกปหรณคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปีฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺร ตตฺร ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

205. El pus (pubba) es lo que se produce por la descomposición de la sangre. En cuanto a su color, tiene el color de una hoja amarillenta (pálida); sin embargo, en un cadáver tiene el color de la espuma de agua de arroz espesa y podrida. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, se encuentra en ambas direcciones (superior e inferior). En cuanto a su ubicación, no existe un lugar fijo y permanente para el pus donde permanezca acumulado; se encuentra en cualquier parte del cuerpo donde la sangre se estanca y madura tras ser golpeada por troncos, espinas, armas, llamas de fuego, etc., o donde surgen forúnculos y pústulas. En cuanto a su delimitación, está delimitado por su propia parte de pus; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello.

๒๐๖. โลหิตนฺติ ทฺเว โลหิตานิ สนฺนิจิตโลหิตญฺจ สํสรณโลหิตญฺจ. ตตฺถ สนฺนิจิตโลหิตํ วณฺณโต นิปกฺกพหลลาขารสวณฺณํ. สํสรณโลหิตํ อจฺฉลาขารสวณฺณํ. สณฺฐานโต อุภยมฺปิ โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต สนฺนิจิตโลหิตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. อิตรํ ทฺวิสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต สํสรณโลหิตํ ฐเปตฺวา เกสโลมทนฺตนขานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ ธมนิชาลานุสาเรน สพฺพํ อุปาทิณฺณสรีรํ ผริตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนฏฺฐานสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺถปูรมตฺตํ หทยวกฺกปปฺผาสานํ อุปริ โถกํ โถกํ ปคฺฆรนฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาเส เตมยมานํ ฐิตํ. ตสฺมึ หิ วกฺกหทยาทีนิ อเตเมนฺเต สตฺตา ปิปาสิตา โหนฺติ. ปริจฺเฉทโต โลหิตภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

206. La sangre (lohita) es de dos tipos: sangre acumulada (sannicitalohita) y sangre circulante (saṃsaraṇalohita). Entre ellas, la sangre acumulada tiene, en cuanto al color, el tono del jugo de laca espeso y cocido. La sangre circulante tiene el color del jugo de laca clara. En cuanto a su forma, ambas tienen la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, la sangre acumulada se origina en la dirección superior; la otra (la circulante) se origina en ambas direcciones. En cuanto a su ubicación, la sangre circulante permanece impregnando todo el cuerpo sensible siguiendo la red de venas y arterias, a excepción del cabello, el vello, los dientes, las uñas, las zonas de carne insensible y la piel seca y endurecida. La sangre acumulada llena la parte inferior de la zona del hígado en una cantidad de un 'pattha', y goteando poco a poco sobre el corazón, los riñones y los pulmones, los mantiene humedecidos. Pues es cierto que, si esta sangre no humedeciera los riñones, el corazón y los demás órganos, los seres padecerían de una sed intensa. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia parte de sangre; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello.

๒๐๗. เสโทติ โลมกูปาทีหิ ปคฺฆรณกอาโปธาตุ. โส วณฺณโต วิปฺปสนฺนติลเตลวณฺโณ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต เสทสฺโสกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ โส โลหิตํ วิย สทา ติฏฺเฐยฺย. ยทา ปน อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิการาทีหิ สรีรํ สนฺตปติ, ตทา อุทกโต อพฺพูฬฺหมตฺตวิสมจฺฉินฺนภิสมุฬาลกุมุทนาฬกลาโป วิย สพฺพเกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรติ, ตสฺมา ตสฺส สณฺฐานมฺปิ เกสโลมกูปวิวรานญฺเญว วเสน เวทิตพฺพํ. เสทปริคฺคณฺหเกน จ โยคินา เกสโลมกูปวิวเร ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว เสโท มนสิ กาตพฺโพ. ปริจฺเฉทโต [Pg.254] เสทภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

207. El sudor (sedo) es el elemento agua que fluye de los poros de la piel y otros orificios. En cuanto a su color, tiene el color del aceite de sésamo muy claro. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto a su ubicación, no existe un lugar fijo y permanente para el sudor donde resida siempre como la sangre. Sin embargo, cuando el cuerpo se calienta debido al calor del fuego, del sol o por cambios estacionales, el sudor fluye por todos los poros del cabello y del vello, tal como el agua fluye de un manojo de tallos y raíces de loto recién arrancados del agua y cortados de forma irregular; por lo tanto, su forma debe entenderse de acuerdo con los propios poros del cabello y del vello. El yogui que medita sobre el sudor debe considerarlo en el momento en que llena y permanece en los poros de la piel. En cuanto a su delimitación, está delimitado por su propia parte de sudor; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello.

เมโทติ ถินสิเนโห. โส วณฺณโต ผาลิตหลิทฺทิวณฺโณ. สณฺฐานโต ถูลสรีรสฺส ตาว จมฺมมํสนฺตเร ฐปิตหลิทฺทิวณฺณทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน โหติ. กิสสรีรสฺส ชงฺฆมํสํ อูรุมํสํ ปิฏฺฐิกณฺฏกนิสฺสิตํ ปิฏฺฐิมํสํ อุทรวฏฺฏิมํสนฺติ เอตานิ นิสฺสาย ทิคุณติคุณํ กตฺวา ฐปิตหลิทฺทิวณฺณทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต, ยํ สิเนหสงฺขํ คตมฺปิ ปรมเชคุจฺฉตฺตา เนว มุทฺธนิ เตลตฺถาย, น นาสเตลาทีนมตฺถาย คณฺหนฺติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, ติริยํ เมทภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

La grasa sólida (medo) es el sebo espeso. En cuanto a su color, tiene el color de la cúrcuma partida. En cuanto a su forma, en una persona obesa, tiene la forma de un paño viejo de color cúrcuma colocado entre la piel y la carne. En una persona delgada, se encuentra apoyada en la carne de las pantorrillas, los muslos, la espalda (cerca de la columna vertebral) y la pared abdominal, con la forma de un paño viejo de color cúrcuma dispuesto en capas dobles o triples. En cuanto a su dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto a su ubicación, en los obesos impregna todo el cuerpo, y en los delgados se encuentra apoyada en la carne de las pantorrillas y demás lugares. Aunque se le llame 'aceite' (sineha), debido a que es extremadamente repulsiva, las personas no la toman para ungirse la cabeza, ni para usarla como aceite nasal, etc. En cuanto a su delimitación, está delimitada por la carne por debajo, por la piel por arriba y por su propia parte de grasa a los lados; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello.

๒๐๘. อสฺสูติ อกฺขีหิ ปคฺฆรณกอาโปธาตุ. ตํ วณฺณโต วิปฺปสนฺนติลเตลวณฺณํ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อกฺขิกูปเกสุ ฐิตํ. น เจตํ ปิตฺตโกสเก ปิตฺตมิว อกฺขิกูปเกสุ สทา สนฺนิจิตํ ติฏฺฐติ. ยทา ปน สตฺตา โสมนสฺสชาตา มหาหสิตํ หสนฺติ, โทมนสฺสชาตา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตถารูปํ วา วิสมาหารํ อาหาเรนฺติ, ยทา จ เนสํ อกฺขีนิ ธูมรชปํสุกาทีหิ อภิหญฺญนฺติ. ตทา เอเตหิ โสมนสฺสโทมนสฺสวิสภาคาหารอุตูหิ สมุฏฺฐหิตฺวา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. อสฺสุปริคฺคณฺหเกน จ โยคินา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ปริคฺคณฺหิตพฺพํ. ปริจฺเฉทโต อสฺสุภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

208. Las lágrimas (assu) son el elemento agua que fluye de los ojos. En cuanto a su color, tienen el color del aceite de sésamo muy claro. En cuanto a su forma, tienen la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nacen en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, permanecen en las cuencas de los ojos. Estas no están siempre acumuladas en las cuencas de los ojos como la bilis en su receptáculo. Sin embargo, cuando los seres se llenan de alegría y ríen intensamente, o cuando se llenan de tristeza y lloran o se lamentan, o cuando consumen alimentos inadecuados, o cuando sus ojos son irritados por el humo, el polvillo o el polvo, entonces las lágrimas surgen debido a esa alegría, tristeza, alimentos discordantes o el clima, y llenan las cuencas de los ojos o fluyen de ellos. El yogui que medita sobre las lágrimas debe considerarlas en el momento en que llenan las cuencas de los ojos. En cuanto a su delimitación, están delimitadas por su propia parte de lágrimas; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello.

๒๐๙. วสาติ วิลีนสิเนโห. สา วณฺณโต นาฬิเกรเตลวณฺณา. อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สณฺฐานโต นฺหานกาเล ปสนฺนอุทกสฺส อุปริ ปริพฺภมนฺตสิเนหพินฺทุวิสฏสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต เยภุยฺเยน หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐินาสปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตา. น เจสา เอเตสุ โอกาเสสุ สทา วิลีนาว หุตฺวา ติฏฺฐติ. ยทา ปน อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิสภาคธาตุวิสภาเคหิ เต ปเทสา อุสฺมาชาตา [Pg.255] โหนฺติ, ตทา ตตฺถ นฺหานกาเล ปสนฺนอุทกูปริ สิเนหพินฺทุวิสโฏ วิย อิโต จิโต จ สญฺจรติ. ปริจฺเฉทโต วสาภาเคน ปริจฺฉินฺนา, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว.

209. "Vasā" es la grasa derretida. En cuanto a su color, tiene el color del aceite de coco; también se puede decir que tiene el color del aceite vertido sobre la espuma del agua de arroz. En cuanto a su forma, tiene la forma de una gota de aceite que se expande y gira sobre agua clara en el momento del baño. En cuanto a su dirección, se encuentra en las dos direcciones (superior e inferior). En cuanto a su ubicación, se sitúa principalmente en las palmas y dorsos de las manos, las plantas y dorsos de los pies, las aletas de la nariz, la frente y los hombros. Esta grasa no permanece siempre derretida en estos lugares; sin embargo, cuando estas partes del cuerpo se calientan debido al calor del fuego, del sol, a un clima irregular o a un desequilibrio de los elementos, entonces fluye de un lado a otro como una gota de grasa que se esparce sobre el agua clara al bañarse. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia porción de grasa; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๑๐. เขโฬติ อนฺโตมุเข เผณมิสฺสา อาโปธาตุ. โส วณฺณโต เสโต เผณวณฺโณ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. เผณสณฺฐาโนติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาโต. โอกาสโต อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอรุยฺห ชิวฺหาย ฐิโต. น เจส เอตฺถ สทา สนฺนิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ. ยทา ปน สตฺตา ตถารูปมาหารํ ปสฺสนฺติ วา สรนฺติ วา, อุณฺหติตฺตกฏุกโลณมฺพิลานํ วา กิญฺจิ มุเข ฐเปนฺติ, ยทา วา เนสํ หทยํ อาคิลายติ, กิสฺมิญฺจิ เทว วา ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตทา เขโฬ อุปฺปชฺชิตฺวา อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอรุยฺห ชิวฺหาย สณฺฐาติ. อคฺคชิวฺหาย เจส ตนุโก โหติ, มูลชิวฺหาย พหโล, มุเข ปกฺขิตฺตญฺจ ปุถุกํ วา ตณฺฑุลํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ขาทนียํ นทีปุลิเน ขตกูปกสลิลํ วิย ปริกฺขยํ อคจฺฉนฺโตว เตเมตุํ สมตฺโถ โหติ. ปริจฺเฉทโต เขฬภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว.

210. "Kheḷa" es el elemento agua mezclado con espuma dentro de la boca. En cuanto a su color, es blanco, con el color de la espuma. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación; también se puede decir que tiene forma de espuma. En cuanto a su dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, desciende de ambos lados de las mejillas y permanece sobre la lengua. No siempre permanece acumulada allí; sin embargo, cuando los seres ven o recuerdan comida de tal naturaleza, o ponen en su boca algo caliente, amargo, picante, salado o ácido, o cuando su corazón se siente desfallecer o surge repugnancia por algo, entonces la saliva nace, desciende de ambos lados de las mejillas y se sitúa en la lengua. Es rala en la punta de la lengua y espesa en la raíz de la lengua. Es capaz de humedecer cereales tostados, arroz o cualquier otro alimento puesto en la boca, como el agua de un pozo excavado en la arena de un río que nunca se agota. En cuanto a su delimitación, está delimitado por su propia porción de saliva; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๑๑. สิงฺฆาณิกาติ มตฺถลุงฺคโต ปคฺฆรณกอสุจิ. สา วณฺณโต ตรุณตาลฏฺฐิมิญฺชวณฺณา. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตา. น เจสา เอตฺถ สทา สนฺนิจิตา หุตฺวา ติฏฺฐติ, อถ โข ยถา นาม ปุริโส ปทุมินิปตฺเต ทธึ พนฺธิตฺวา เหฏฺฐา กณฺฏเกน วิชฺเฌยฺย, อถาเนน ฉิทฺเทน ทธิมุตฺตํ คฬิตฺวา พหิ ปเตยฺย, เอวเมว ยทา สตฺตา โรทนฺติ, วิสภาคาหารอุตุวเสน วา สญฺชาตธาตุโขภา โหนฺติ, ตทา อนฺโต สีสโต ปูติเสมฺหภาวมาปนฺนํ มตฺถลุงฺคํ คฬิตฺวา ตาลุมตฺถกวิวเรน โอตริตฺวา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. สิงฺฆาณิกา ปริคฺคณฺหเกน จ โยคินา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ปริคฺคณฺหิตพฺพา. ปริจฺเฉทโต สิงฺฆาณิกาภาเคน ปริจฺฉินฺนา, อยมสฺสา สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว.

211. "Siṅghāṇikā" es la impureza que destila del cerebro. En cuanto a su color, tiene el color de la pulpa de una semilla tierna de palma. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, permanece llenando las fosas nasales. No siempre permanece allí acumulada; sino que, tal como si un hombre atara leche cuajada en una hoja de loto y la perforara por debajo con una espina, y el suero de la cuajada fluyera por ese agujero y cayera hacia afuera, así también, cuando los seres lloran o cuando hay una perturbación de los elementos causada por comida o clima irregular, entonces el cerebro, convertido en flema pútrida dentro de la cabeza, fluye y desciende por la abertura del paladar, llenando las fosas nasales y permaneciendo allí o goteando. El yogui que medita sobre la mucosidad debe percibirla tal como permanece llenando las fosas nasales. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia porción de mucosidad; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๑๒. ลสิกาติ [Pg.256] สรีรสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ปิจฺฉิลกุณปํ. สา วณฺณโต กณิการนิยฺยาสวณฺณา. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต อฏฺฐิสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตา. ยสฺส เจสา มนฺทา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐหนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส อภิกฺกมนฺตสฺส ปฏิกฺกมนฺตสฺส สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺส อฏฺฐิกานิ กฏกฏายนฺติ, อจฺฉราสทฺทํ กโรนฺโต วิย สญฺจรติ. เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตํ อทฺธานํ คตสฺส วาโยธาตุ กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ. ยสฺส ปน พหุกา โหนฺติ, ตสฺส อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ น อฏฺฐีนิ กฏกฏายนฺติ, ทีฆมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส น วาโยธาตุ กุปฺปติ, น คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ. ปริจฺเฉทโต ลสิกาภาเคน ปริจฺฉินฺนา, อยมสฺสา สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว.

212. "Lasikā" es el fluido viscoso dentro de las articulaciones del cuerpo. En cuanto a su color, tiene el color de la resina del árbol Kaṇikāra. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto a su ubicación, se encuentra dentro de las ciento ochenta articulaciones, realizando la función de lubricarlas. En aquel en quien este fluido es escaso, sus huesos crujen al levantarse, sentarse, avanzar, retroceder, encogerse o estirarse; se mueve como quien hace sonar los dedos. Cuando camina una o dos ligas, el elemento aire se altera y los miembros le duelen. Pero en aquel en quien es abundante, los huesos no crujen al levantarse, sentarse, etc.; incluso si camina una larga distancia, el elemento aire no se altera y los miembros no le duelen. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia porción de fluido sinovial; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๑๓. มุตฺตนฺติ มุตฺตรสํ. ตํ วณฺณโต มาสขาโรทกวณฺณํ. สณฺฐานโต อโธมุขฏฺฐปิตอุทกกุมฺภอพฺภนฺตรคตอุทกสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต วตฺถิสฺส อพฺภนฺตเร ฐิตํ. วตฺถิ นาม วตฺถิ ปุโฏ วุจฺจติ. ยตฺถ เสยฺยถาปิ จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข รวณฆเฏ จนฺทนิการโส ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ, เอวเมว สรีรโต มุตฺตํ ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ, นิกฺขมนมคฺโค ปน ปากโฏ โหติ. ยมฺหิ จ มุตฺตสฺส ภริเต ปสฺสาวํ กโรมาติ สตฺตานํ อายูหนํ โหติ. ปริจฺเฉทโต วตฺถิอพฺภนฺตเรน เจว มุตฺตภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว.

213. "Mutta" se refiere a la orina. En cuanto a su color, tiene el color de la lejía de ceniza de legumbres. En cuanto a su forma, tiene la forma del agua dentro de una vasija colocada boca abajo. En cuanto a su dirección, nace en la dirección inferior. En cuanto a su ubicación, se encuentra dentro de la vejiga. La vejiga es lo que se llama el receptáculo de la orina. Así como cuando se coloca en un pozo ciego una vasija porosa sin abertura superior, el líquido del pozo entra en ella aunque su vía de entrada no sea visible; del mismo modo, la orina entra desde el cuerpo y su vía de entrada no es visible, pero su vía de salida es manifiesta. Cuando la vejiga está llena de orina, surge en los seres el esfuerzo de orinar. En cuanto a su delimitación, está delimitada por el interior de la vejiga y por su propia porción de orina; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos.

๒๑๔. เอวญฺหิ เกสาทิเก โกฏฺฐาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน ววตฺถเปตฺวา อนุปุพฺพโต นาติสีฆโตติอาทินา นเยน วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลา ปฏิกฺกูลาติ มนสิกโรโต ปณฺณตฺติสมติกฺกมาวสาเน เสยฺยถาปิ จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสวณฺณานํ กุสุมานํ เอกสุตฺตกคนฺถิตํ มาลํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺพปุปฺผานิ อปุพฺพาปริยมิว ปากฏานิ โหนฺติ, เอวเมว อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสาติ อิมํ กายํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺเพ เต ธมฺมา [Pg.257] อปุพฺพาปริยาว ปากฏา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ มนสิการโกสลฺลกถายํ ‘‘อาทิกมฺมิกสฺส หิ เกสาติ มนสิกโรโต มนสิกาโร คนฺตฺวา มุตฺตนฺติ อิมํ ปริโยสานโกฏฺฐาสเมว อาหจฺจ ติฏฺฐตี’’ติ.

214. Habiendo definido así las partes del cuerpo, empezando por los cabellos, mediante el color, la forma, la dirección, la ubicación y la delimitación; y practicando la atención sobre su naturaleza repulsiva de cinco maneras (por color, forma, olor, origen y ubicación) siguiendo el método de "en orden", "no demasiado rápido", etc.; al final de trascender la designación conceptual, tal como para un hombre con buena vista que observa una guirnalda de flores de treinta y dos colores ensartadas en un solo hilo, todas las flores se le manifiestan casi simultáneamente, del mismo modo, para quien observa este cuerpo comprendiendo "existen en este cuerpo cabellos", etc., todas esas partes se le manifiestan casi simultáneamente. Por eso se dijo en la explicación sobre la habilidad en la atención: "Para el principiante que presta atención a los cabellos, su atención avanza y se detiene al llegar precisamente a la última parte, que es la orina".

สเจ ปน พหิทฺธาปิ มนสิการํ อุปสํหรติ, อถสฺส เอวํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ ปากฏีภูเตสุ อาหิณฺฑนฺตา มนุสฺสติรจฺฉานาทโย สตฺตาการํ วิชหิตฺวา โกฏฺฐาสราสิวเสเนว อุปฏฺฐหนฺติ, เตหิ จ อชฺโฌหริยมานํ ปานโภชนาทิ โกฏฺฐาสราสิมฺหิ ปกฺขิปมานมิว อุปฏฺฐาติ.

Si, además, aplica esta atención también hacia el exterior (a otros seres), entonces, cuando todas las partes se le manifiestan de este modo, los seres como humanos y animales, abandonando su apariencia de "ser", se le presentan simplemente como un conjunto de partes corporales. Y la bebida, la comida, etc., que ellos ingieren, se le presenta como si fuera arrojada dentro de un montón de partes.

อถสฺส อนุปุพฺพมุญฺจนาทิวเสน ปฏิกฺกูลา ปฏิกฺกูลาติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต อนุกฺกเมน อปฺปนา อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ เกสาทีนํ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน อุปฏฺฐานํ อุคฺคหนิมิตฺตํ. สพฺพาการโต ปฏิกฺกูลวเสน อุปฏฺฐานํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ. ตํ อาเสวโต ภาวยโต วุตฺตนเยน อสุภกมฺมฏฺฐาเนสุ วิย ปฐมชฺฌานวเสเนว อปฺปนา อุปฺปชฺชติ.

Entonces, para aquel que reflexiona repetidamente sobre lo repulsivo mediante el desprendimiento gradual de las partes, surge la absorción (appanā) de manera progresiva. En este contexto, la aparición de los cabellos y demás partes en términos de color, forma, dirección, ubicación y delimitación se denomina signo de aprendizaje (uggahanimitta). La aparición en términos de repulsión en todos sus aspectos se denomina signo de contraparte (paṭibhāganimitta). Para aquel que cultiva y desarrolla ese signo, mediante el método mencionado, surge la absorción en el primer jhana, tal como ocurre en los temas de meditación sobre lo impuro (asubha).

สา ยสฺส เอโกว โกฏฺฐาโส ปากโฏ โหติ, เอกสฺมึ วา โกฏฺฐาเส อปฺปนํ ปตฺวา ปุน อญฺญสฺมึ โยคํ น กโรติ, ตสฺส เอกาว อุปฺปชฺชติ. ยสฺส ปน อเนเก โกฏฺฐาสา ปากฏา โหนฺติ, เอกสฺมึ วา ฌานํ ปตฺวา ปุน อญฺญสฺมึปิ โยคํ กโรติ, ตสฺส มลฺลกตฺเถรสฺส วิย โกฏฺฐาสคณนาย ปฐมชฺฌานานิ นิพฺพตฺตนฺติ.

Esa absorción surge como una sola para aquel para quien solo una parte del cuerpo es manifiesta, o para quien, habiendo alcanzado la absorción en una parte, no se esfuerza de nuevo en otra parte. Sin embargo, para aquel para quien se manifiestan muchas partes, o para quien, habiendo alcanzado el jhana en una parte, se esfuerza de nuevo también en otra parte, surgen los primeros jhanas según el número de partes contempladas, tal como ocurrió con el venerable Mallaka.

โส กิรายสฺมา ทีฆภาณกอภยตฺเถรํ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘อาวุโส อภย, อิมํ ตาว ปญฺหํ อุคฺคณฺหาหี’’ติ วตฺวา อาห – ‘‘มลฺลกตฺเถโร ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาเสสุ ทฺวตฺตึสาย ปฐมชฺฌานานํ ลาภี. สเจ รตฺตึ เอกํ, ทิวา เอกํ สมาปชฺชติ, อติเรกทฺธมาเสน ปุน สมฺปชฺชติ, สเจ ปน เทวสิกํ เอกํ สมาปชฺชติ, อติเรกมาเสน ปุน สมฺปชฺชตี’’ติ.

Se dice que el venerable Mallaka tomó de la mano al venerable Abhaya, recitador del Dīgha-nikāya, y le dijo: 'Amigo Abhaya, aprende primero esta cuestión'. Tras decir esto, afirmó: 'El venerable Mallaka obtuvo los treinta y dos primeros jhanas en las treinta y dos partes del cuerpo. Si entra en una absorción por la noche y en otra por el día, vuelve a completarlas todas en poco más de medio mes; pero si entra en una sola diariamente, vuelve a completarlas en poco más de un mes'.

เอวํ ปฐมชฺฌานวเสน อิชฺฌมานมฺปิ เจตํ กมฺมฏฺฐานํ วณฺณสณฺฐานาทีสุ สติพเลน อิชฺฌนโต กายคตาสตีติ วุจฺจติ.

Aunque este tema de meditación se logra mediante el primer jhana, se denomina mindfulness dirigido al cuerpo (kāyagatāsati) porque se alcanza mediante el poder de la atención plena sobre el color, la forma y otros aspectos de las partes corporales.

อิมญฺจ กายคตาสติมนุยุตฺโต ภิกฺขุ อรติรติสโห โหติ, น จ นํ อรติ สหติ, อุปฺปนฺนํ อรตึ อภิภุยฺย อภิภุยฺย วิหรติ. ภยเภรวสโห โหติ, น จ นํ ภยเภรวํ สหติ, อุปฺปนฺนํ ภยเภรวํ อภิภุยฺย อภิภุยฺย วิหรติ. ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺส [Pg.258] …เป… ปาณหรานํ อธิวาสกชาติโก โหติ (ม. นิ. ๓.๑๕๙). เกสาทีนํ วณฺณเภทํ นิสฺสาย จตุนฺนํ ฌานานํ ลาภี โหติ. ฉ อภิญฺญา ปฏิวิชฺฌติ (ม. นิ. ๓.๑๕๙).

El monje que se dedica a este mindfulness dirigido al cuerpo es capaz de vencer el descontento y el deleite, y el descontento no lo vence a él; mora superando repetidamente el descontento que surge. Es capaz de vencer el miedo y el pavor, y el miedo y el pavor no lo vencen a él; mora superando repetidamente el miedo y el pavor que surgen. Se vuelve tolerante al frío, al calor... y así sucesivamente... es por naturaleza capaz de soportar incluso las sensaciones dolorosas que arrebatan la vida. Basándose en la distinción de colores de los cabellos y demás partes, se convierte en poseedor de los cuatro jhanas y penetra las seis facultades superiores (abhiññā).

ตสฺมา หเว อปฺปมตฺโต, อนุยุญฺเชถ ปณฺฑิโต;

เอวํ อเนกานิสํสํ, อิมํ กายคตาสตินฺติ.

Por lo tanto, ciertamente, el sabio debe ser diligente y dedicarse a este mindfulness dirigido al cuerpo, que posee tan variados e inmensos beneficios.

อิทํ กายคตาสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Aquí concluye la introducción a la explicación detallada sobre el mindfulness dirigido al cuerpo.

อานาปานสฺสติกถา

Explicación sobre el mindfulness de la respiración (ānāpānassatikathā).

๒๑๕. อิทานิ ยํ ตํ ภควตา ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน จ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปติ วูปสเมตี’’ติ เอวํ ปสํสิตฺวา –

215. Ahora, el Bienaventurado, después de elogiar esta práctica diciendo: 'Monjes, esta concentración mediante el mindfulness de la respiración, cuando se desarrolla y se cultiva, es ciertamente pacífica y sublime, una morada inmaculada y placentera, que hace desaparecer y calma inmediatamente los estados perjudiciales y no saludables que surgen'...

‘‘กถํ ภาวิโต จ, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ กถํ พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน จ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปติ วูปสเมติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, โส สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสติ. ทีฆํ วา อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ. ทีฆํ วา ปสฺสสนฺโต…เป… รสฺสํ วา อสฺสสนฺโต…เป… รสฺสํ วา ปสฺสสนฺโต รสฺสํ ปสฺสสามีติ ปชานาติ. สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปีติปฏิสํเวที… สุขปฏิสํเวที… จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที… ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารํ… จิตฺตปฏิสํเวที… อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ… สมาทหํ จิตฺตํ… วิโมจยํ จิตฺตํ [Pg.259] … อนิจฺจานุปสฺสี… วิราคานุปสฺสี… นิโรธานุปสฺสี. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ –

...indicó el tema de meditación sobre la respiración con sus dieciséis etapas de la siguiente manera: '¿Y cómo, monjes, se desarrolla la concentración mediante el mindfulness de la respiración?... Un monje, habiendo ido al bosque, al pie de un árbol o a un lugar solitario, se sienta con las piernas cruzadas, el cuerpo erguido y establece la atención plena frente a él... Inhalando largo, comprende: inhalo largo... Se entrena así: experimentando todo el cuerpo inhalaré... tranquilizando la formación corporal inhalaré... experimentando el gozo... experimentando la felicidad... experimentando la formación mental... tranquilizando la formación mental... experimentando la mente... regocijando la mente... concentrando la mente... liberando la mente... contemplando la impermanencia... contemplando el desapasionamiento... contemplando el cese... Se entrena así: contemplando la renuncia inhalaré, contemplando la renuncia exhalaré'.

เอวํ โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ. ตสฺส ภาวนานโย อนุปฺปตฺโต. โส ปน ยสฺมา ปาฬิวณฺณนานุสาเรเนว วุจฺจมาโน สพฺพาการปริปูโร โหติ. ตสฺมา อยเมตฺถ ปาฬิวณฺณนาปุพฺพงฺคโม นิทฺเทโส.

De esta manera se ha expuesto el tema de meditación del mindfulness de la respiración con sus dieciséis bases. El método de su desarrollo ha llegado a su turno de ser explicado. No obstante, dado que dicho método resulta completo en todos sus aspectos cuando se explica siguiendo la interpretación del Canon, esta exposición tiene como prioridad la explicación de las palabras del Canon.

๒๑๖. กถํ ภาวิโต จ, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติ สมาธีติ เอตฺถ ตาว กถนฺติ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนํ นานปฺปการโต วิตฺถาเรตุกมฺยตาปุจฺฉา. ภาวิโต จ ภิกฺขเว อานาปานสฺสติสมาธีติ นานปฺปการโต วิตฺถาเรตุกมฺยตาย ปุฏฺฐธมฺมนิทสฺสนํ. กถํ พหุลีกโต…เป… วูปสเมตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา. อานาปานสฺสติสมาธีติ อานาปานปริคฺคาหิกาย สติยา สทฺธึ สมฺปยุตฺโต สมาธิ. อานาปานสฺสติยํ วา สมาธิ อานาปานสฺสติสมาธิ. พหุลีกโตติ ปุนปฺปุนํ กโต. สนฺโตเจว ปณีโต จาติ สนฺโต เจว ปณีโต เจว. อุภยตฺถ เอว สทฺเทน นิยโม เวทิตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? อยญฺหิ ยถา อสุภกมฺมฏฺฐานํ เกวลํ ปฏิเวธวเสน สนฺตญฺจ ปณีตญฺจ, โอฬาริการมฺมณตฺตา ปน ปฏิกฺกูลารมฺมณตฺตา จ อารมฺมณวเสน เนว สนฺตํ น ปณีตํ, น เอวํ เกนจิ ปริยาเยน อสนฺโต วา อปณีโต วา, อถ โข อารมฺมณสนฺตตายปิ สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต, ปฏิเวธสงฺขาตองฺคสนฺตตายปิ. อารมฺมณปณีตตายปิ ปณีโต อติตฺติกโร, องฺคปณีตตายปีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สนฺโต เจว ปณีโต จา’’ติ.

216. En la frase '¿Y cómo, monjes, se desarrolla la concentración del mindfulness de la respiración?', la palabra 'cómo' es una pregunta formulada con el deseo de detallar su desarrollo desde diversas perspectivas. 'La concentración del mindfulness de la respiración desarrollada' es la indicación del Dhamma consultado para ser detallado. El mismo método se aplica a '¿Cómo se cultiva... calma?'. Allí, 'desarrollado' significa producido o aumentado. 'Concentración del mindfulness de la respiración' es la concentración asociada con la atención plena que aprehende la inhalación y la exhalación, o la concentración basada en dicha atención. 'Cultivado' significa realizado repetidamente. 'Pacífica y sublime' indica que es tanto pacífica como sublime; el término 'ciertamente' en ambos casos denota una determinación fija. ¿Qué se quiere decir? Que a diferencia del tema de meditación sobre lo impuro (asubha), que es pacífico y sublime solo por el poder de la penetración jhanica pero no por su objeto (debido a su naturaleza tosca y repulsiva), esta concentración no es de ningún modo impacífica ni carece de excelencia. Es pacífica, calmada y extinguida tanto por la paz de su objeto como por la paz de sus factores de penetración. Es sublime y produce una satisfacción inagotable por la excelencia tanto de su objeto como de sus factores. Por ello se dice: 'es ciertamente pacífica y sublime'.

อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโรติ เอตฺถ ปน นาสฺส เสจนนฺติ อเสจนโก, อนาสิตฺตโก อพฺโพกิณฺโณ ปาฏิเยกฺโก อาเวณิโก. นตฺถิ เอตฺถ ปริกมฺเมน วา อุปจาเรน วา สนฺตตา. อาทิสมนฺนาหารโต ปภุติ อตฺตโน สภาเวเนว สนฺโต จ ปณีโต จาติ อตฺโถ. เกจิ ปน อเสจนโกติ อนาสิตฺตโก โอชวนฺโต สภาเวเนว [Pg.260] มธุโรติ วทนฺติ. เอวํ อยํ อเสจนโก จ, อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ กายิกเจตสิกสุขปฏิลาภาย สํวตฺตนโต สุโข จ วิหาโรติ เวทิตพฺโพ. อุปฺปนฺนุปฺปนฺเนติ อวิกฺขมฺภิเต อวิกฺขมฺภิเต. ปาปเกติ ลามเก. อกุสเล ธมฺเมติ อโกสลฺลสมฺภูเต ธมฺเม. ฐานโส อนฺตรธาเปตีติ ขเณเนว อนฺตรธาเปติ วิกฺขมฺเภติ. วูปสเมตีติ สุฏฺฐุ อุปสเมติ. นิพฺเพธภาคิยตฺตา วา อนุปุพฺเพน อริยมคฺควุทฺธิปฺปตฺโต สมุจฺฉินฺทติ, ปฏิปฺปสฺสมฺเภตีติ วุตฺตํ โหติ.

En cuanto a la expresión 'asecanako ca sukho ca vihāro' (una morada no adulterada y placentera), 'asecanako' significa que no tiene nada añadido (secana); es decir, no tiene influencias externas, no está mezclado, es único y exclusivo. Aquí, la paz no se logra mediante preparativos previos (parikamma) ni por concentración de acceso (upacāra). Desde el inicio de la atención inicial, es pacífico y sublime por su propia naturaleza. Algunos maestros, sin embargo, dicen que 'asecanako' significa que posee una esencia propia sin necesidad de aditivos, siendo dulce y excelente por naturaleza. Así, debe entenderse que esta concentración de la atención en la respiración es 'asecanako' y es una 'morada placentera' (sukho vihāro) porque conduce al logro de la felicidad física y mental en cada momento de su práctica. 'Uppannuppanne' se refiere a aquellos estados que aún no han sido suprimidos por el jhána. 'Pāpaketi' significa bajos o viles. 'Akusale dhammeti' se refiere a los estados insalubres originados por la ignorancia. 'Ṭhānaso antaradhāpeti' significa que los hace desaparecer o los suprime en el mismo instante de su surgimiento. 'Vūpasameti' significa que los calma perfectamente; o bien, debido a su naturaleza conducente a la penetración, al alcanzar gradualmente la madurez del noble camino, los corta de raíz y los apacigua por completo.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ. ภิกฺขเว, เกน ปกาเรน เกนากาเรน เกน วิธินา ภาวิโต อานาปานสฺสติสมาธิ เกน ปกาเรน พหุลีกโต สนฺโต เจว…เป… วูปสเมตีติ.

Este es el significado resumido en este contexto: 'Monjes, ¿de qué manera, de qué forma y bajo qué método se desarrolla la concentración mediante la atención en la respiración, y de qué manera se practica con frecuencia para que sea pacífica... (hasta)... y apacigüe los estados insalubres?'.

๒๑๗. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขูติ ภิกฺขเว, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. อยญฺหิ เอตฺถ อิธสทฺโท สพฺพปฺปการอานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตกสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน อญฺญสาสนสฺส ตถาภาวปฏิเสธโน จ. วุตฺตญฺเหตํ – อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ…เป… สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙). เตน วุตฺตํ ‘‘อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขู’’ติ.

217. Ahora, para explicar detalladamente ese significado, el Bendito pronunció las palabras: 'Aquí, monjes', entre otras. En ese pasaje, 'aquí, monjes, un monje' significa: 'monjes, en esta Enseñanza (sāsana), un monje'. Pues la palabra 'idha' (aquí) indica que esta Enseñanza es el fundamento para la persona que produce la concentración de la atención en la respiración en todos sus aspectos, y excluye tal posibilidad en otras enseñanzas. Pues se ha dicho: 'Solo aquí, monjes, se encuentra el verdadero asceta (samaṇa)... las doctrinas de otros están vacías de ascetas que comprendan las verdades'. Por ello se dice: 'un monje en esta Enseñanza'.

อรญฺญคโต วา…เป… สุญฺญาคารคโต วาติ อิทมสฺส อานาปานสฺสติสมาธิภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหปริทีปนํ. อิมสฺส หิ ภิกฺขุโน ทีฆรตฺตํ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อนุวิสฏํ จิตฺตํ อานาปานสฺสติสมาธิอารมฺมณํ อภิรุหิตุํ น อิจฺฉติ, กูฏโคณยุตฺตรโถ วิย อุปฺปถเมว ธาวติ. ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม โคโป กูฏเธนุยา สพฺพํ ขีรํ ปิวิตฺวา วฑฺฒิตํ กูฏวจฺฉํ ทเมตุกาโม เธนุโต อปเนตฺวา เอกมนฺเต มหนฺตํ ถมฺภํ นิขณิตฺวา ตตฺถ โยตฺเตน พนฺเธยฺย, อถสฺส โส วจฺโฉ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวา ปลายิตุํ อสกฺโกนฺโต ตเมว ถมฺภํ อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา, เอวเมว อิมินาปิ ภิกฺขุนา ทีฆรตฺตํ รูปารมฺมณาทิรสปานวฑฺฒิตํ ทุฏฺฐจิตฺตํ ทเมตุกาเมน รูปาทิอารมฺมณโต อปเนตฺวา อรญฺญํ วา…เป… สุญฺญาคารํ วา ปเวเสตฺวา ตตฺถ อสฺสาสปสฺสาสถมฺเภ สติโยตฺเตน พนฺธิตพฺพํ. เอวมสฺส ตํ จิตฺตํ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวาปิ ปุพฺเพ อาจิณฺณารมฺมณํ อลภมานํ สติโยตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตุํ [Pg.261] อสกฺโกนฺตํ ตเมวารมฺมณํ อุปจารปฺปนาวเสน อุปนิสีทติ เจว อุปนิปชฺชติ จ. เตนาหุ โปราณา –

'Se ha ido al bosque... (hasta)... o a una morada vacía': esto indica la elección de un lugar de residencia adecuado para el desarrollo de la concentración mediante la atención en la respiración por parte del monje. Pues la mente de este monje, que durante mucho tiempo ha divagado entre objetos como las formas y otros estímulos, no desea aplicarse al objeto de la atención en la respiración; corre fuera del camino como un carro enganchado a bueyes indómitos. Por lo tanto, así como un pastor que desea domar a un ternero indómito que ha crecido bebiendo toda la leche de una vaca salvaje, lo apartaría de la madre, clavaría un gran poste en un lugar apartado y lo ataría allí con una soga; entonces, ese ternero, forcejeando de un lado a otro y siendo incapaz de escapar, terminaría sentándose o echándose junto a ese mismo poste; del mismo modo, este monje, deseando domar su mente rebelde que ha crecido durante mucho tiempo deleitándose en el sabor de los objetos de los sentidos, debe apartarla de tales objetos, llevarla al bosque o a una morada vacía, y allí atarla al poste de la inhalación y la exhalación con la soga de la atención. Así, aunque su mente forcejee de un lado a otro, al no encontrar los objetos a los que antes estaba habituada y ser incapaz de romper la soga de la atención y escapar, se asienta y descansa en ese mismo objeto mediante la concentración de acceso y de absorción. Por eso dijeron los antiguos:

‘‘ยถา ถมฺเภ นิพนฺเธยฺย, วจฺฉํ ทมํ นโร อิธ;

พนฺเธยฺเยวํ สกํ จิตฺตํ, สติยารมฺมเณ ทฬฺห’’นฺติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๗๔;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗);

'Tal como un hombre aquí ataría a un poste a un ternero para domarlo, del mismo modo uno debe atar firmemente su propia mente al objeto de meditación con la soga de la atención'.

เอวมสฺเสตํ เสนาสนํ ภาวนานุรูปํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิทมสฺส อานาปานสฺสติสมาธิภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหปริทีปน’’นฺติ.

De esta manera, este lugar de residencia resulta adecuado para la meditación. Por eso se dijo: 'esto indica la elección de un lugar adecuado para el desarrollo de la meditación de la atención en la respiración por parte del monje'.

อถ วา ยสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานปฺปเภเท มุทฺธภูตํ สพฺพญฺญุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ วิเสสาธิคมทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารปทฏฺฐานํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ อิตฺถิปุริสหตฺถิอสฺสาทิสทฺทสมากุลํ คามนฺตํ อปริจฺจชิตฺวา น สุกรํ ภาเวตุํ, สทฺทกณฺฏกตฺตา ฌานสฺส. อคามเก ปน อรญฺเญ สุกรํ โยคาวจเรน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคเหตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ สมฺปาปุณิตุํ. ตสฺมาสฺส อนุรูปเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห.

Alternativamente, dado que entre las diversas clases de meditación, esta de la atención en la respiración es la más eminente, siendo el fundamento para el logro de las distinciones espirituales y de la morada placentera en la vida presente para todos los Buddhas, Paccekabuddhas y sus discípulos, no es fácil desarrollarla sin abandonar las cercanías de una aldea llena de ruidos de personas, elefantes y caballos; pues el sonido es un obstáculo punzante para el jhána. Sin embargo, en un bosque sin aldeas cercanas, es fácil para el practicante tomar este tema de meditación, alcanzar el cuarto jhána de la respiración y, usándolo como base, investigar las formaciones hasta alcanzar el fruto supremo del Arahantado. Por eso, mostrando un lugar de residencia adecuado para el monje, el Bendito dijo: 'se ha ido al bosque', y así sucesivamente.

วตฺถุวิชฺชาจริโย วิย หิ ภควา, โส ยถา วตฺถุวิชฺชาจริโย นครภูมึ ปสฺสิตฺวา สุฏฺฐุ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ นครํ มาเปถา’’ติ อุปทิสติ, โสตฺถินา จ นคเร นิฏฺฐิเต ราชกุลโต มหาสกฺการํ ลภติ, เอวเมว โยคาวจรสฺส อนุรูปเสนาสนํ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพ’’นฺติ อุปทิสติ, ตโต ตตฺถ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุตฺเตน โยคินา กเมน อรหตฺเต ปตฺเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ มหนฺตํ สกฺการํ ลภติ.

Pues el Bendito es como un experto en la ciencia de los emplazamientos. Así como un experto, tras examinar bien el terreno para una ciudad, aconseja: 'construid aquí la ciudad', y cuando la ciudad se termina con éxito, recibe grandes honores de la realeza; del mismo modo, el Bendito, tras examinar el lugar adecuado para el practicante, aconseja: 'aquí debe practicarse la meditación'. Luego, cuando el yogui que se ha dedicado a la meditación en ese lugar alcanza gradualmente el Arahantado, el Bendito recibe el gran honor de ser reconocido así: '¡Verdaderamente, el Bendito es el Perfectamente Iluminado!'.

อยํ ปน ภิกฺขุ ทีปิสทิโสติ วุจฺจติ. ยถา หิ มหาทีปิราชา อรญฺเญ ติณคหนํ วา วนคหนํ วา ปพฺพตคหนํ วา นิสฺสาย นิลียิตฺวา วนมหึสโคกณฺณสูกราทโย มิเค คณฺหาติ, เอวเมว อยํ อรญฺญาทีสุ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชนฺโต ภิกฺขุ ยถากฺกเมน โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺเค เจว อริยผลญฺจ คณฺหตีติ เวทิตพฺโพ. เตนาหุ โปราณา –

Se dice que este monje es semejante a un leopardo. Pues así como un gran rey leopardo, valiéndose de la espesura de la hierba, del bosque o de la montaña, se oculta para atrapar animales salvajes como el búfalo, el ciervo y el jabalí; del mismo modo debe entenderse que este monje, al dedicarse a la meditación en el bosque y lugares similares, alcanza gradualmente los senderos de entrada en la corriente, del que retorna una vez, del que no retorna y del arahantado, junto con sus frutos nobles. Por eso dijeron los antiguos:

‘‘ยถาปิ [Pg.262] ทีปิโก นาม, นิลียิตฺวา คณฺหตี มิเค;

ตเถวายํ พุทฺธปุตฺโต, ยุตฺตโยโค วิปสฺสโก;

อรญฺญํ ปวิสิตฺวาน, คณฺหาติ ผลมุตฺตม’’นฺติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๔;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗);

'Tal como el leopardo atrapa a sus presas ocultándose, del mismo modo este hijo del Buddha, dedicado al esfuerzo de la visión cabal, tras entrar en el bosque, alcanza el fruto supremo'.

เตนสฺส ปรกฺกมชวโยคฺคภูมึ อรญฺญเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห.

Por lo tanto, el Bendito, mostrando el bosque como un lugar de residencia adecuado y el terreno propicio para el ímpetu de su esfuerzo meditativo, dijo: 'se ha ido al bosque', y así sucesivamente.

๒๑๘. ตตฺถ อรญฺญคโตติ ‘‘อรญฺญนฺติ นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) จ, ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) จ เอวํ วุตฺตลกฺขเณสุ อรญฺเญสุ ยํกิญฺจิ ปวิเวกสุขํ อรญฺญํ คโต. รุกฺขมูลคโตติ รุกฺขสมีปํ คโต. สุญฺญาคารคโตติ สุญฺญํ วิวิตฺโตกาสํ คโต. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อรญฺญญฺจ รุกฺขมูลญฺจ อวเสสสตฺตวิธเสนาสนคโตปิ สุญฺญาคารคโตติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

218. En este contexto, con respecto a 'ido al bosque' (araññagato), el término 'bosque' (arañña) se define como: 'Habiendo salido, todo lo que está fuera del pilar de la puerta es el bosque' (Vibha. 529), y 'una morada situada al menos a quinientos arcos de distancia es una morada en el bosque' (Pārā. 654). Habiendo ido a cualquiera de estos bosques que poseen las características mencionadas y que brindan la felicidad de la reclusión solitaria. 'Ido a la raíz de un árbol' (rukkhamūlagato) significa que ha ido a las cercanías de un árbol. 'Ido a un lugar vacío' (suññāgāragato) significa que ha ido a un espacio solitario y deshabitado. Además, exceptuando el bosque y la raíz del árbol, el término 'ido a un lugar vacío' puede aplicarse también a un monje que ha recurrido a cualquiera de los otros siete tipos de moradas restantes.

เอวมสฺส อุตุตฺตยานุกูลํ ธาตุจริยานุกูลญฺจ อานาปานสฺสติภาวนานุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสิตฺวา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิกํ สนฺตํ อิริยาปถํ อุปทิสนฺโต นิสีทตีติ อาห. อถสฺส นิสชฺชาย ทฬฺหภาวํ อสฺสาสปสฺสาสานํ ปวตฺตนสุขตํ อารมฺมณปริคฺคหูปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา. อฏฺฐารสปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสีทนฺตสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปฺปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา. อถ วา ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ ‘‘ปริมุขํ สติ’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป, ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวาติ.

Habiéndole indicado una morada que sea adecuada para las tres estaciones, conforme a sus elementos biológicos y su temperamento, y apropiada para el desarrollo de la meditación de la atención plena en la respiración (ānāpānassati), el Bendito dijo 'se sienta', enseñando así una postura corporal pacífica que evita tanto la pereza como la agitación. Luego, para mostrar la firmeza de la postura sentada, la facilidad para el proceso de las inhalaciones y exhalaciones, y el método para captar el objeto de meditación, dijo 'habiendo cruzado las piernas', etc. En este contexto, 'cruzado las piernas' (pallaṅkaṃ) se refiere a sentarse con los muslos entrelazados. 'Habiendo cruzado' (ābhujitvā) significa habiéndolos trabado. 'Manteniendo el cuerpo erguido' (ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya) significa colocar la parte superior del cuerpo de forma recta, alineando los dieciocho huesos de la columna vertebral extremo con extremo. De hecho, para quien se sienta así, la piel, la carne y los tendones no se doblan. Por consiguiente, no surgen en él aquellas sensaciones de dolor que, momento tras momento, podrían aparecer debido a la flexión de la piel, la carne y los tendones. Al no surgir tales sensaciones, la mente se unifica y se concentra, el objeto de meditación no se pierde, sino que progresa y se desarrolla plenamente. 'Habiendo establecido la atención plena frente a sí' (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā) significa haber fijado la atención plena dirigida hacia el objeto de meditación. Alternativamente, según el método expuesto en el Paṭisambhidāmagga (Paṭi. Ma. 1.164), el significado debe entenderse así: 'pari' tiene el sentido de captar o rodear, 'mukha' el sentido de salida (hacia la liberación de los obstáculos), y 'sati' el sentido de establecimiento. Por lo tanto, se denomina 'atención plena frente a sí'. En resumen, esto significa: 'Habiendo establecido la atención plena que ha captado la salida hacia la liberación'.

๒๑๙. โส [Pg.263] สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสตีติ โส ภิกฺขุ เอวํ นิสีทิตฺวา เอวญฺจ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ตํ สตึ อวิชหนฺโต สโต เอว อสฺสสติ สโต ปสฺสสติ, สโตการี โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ เยหากาเรหิ สโตการี โหติ, เต ทสฺเสตุํ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติอาทิมาห. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘โส สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสตี’’ติ เอตสฺเสว วิภงฺเค –

219. 'Atentamente inhala, atentamente exhala' significa que ese monje, habiéndose sentado de tal manera y habiendo establecido así la atención plena, sin abandonar dicha atención, inhala solo con atención y exhala solo con atención; con esto se quiere decir que es alguien que actúa con atención plena. Ahora, para mostrar los modos mediante los cuales actúa con atención, el Buda dijo: 'Inhalando largo', etc. Pues esto se ha declarado en el análisis del Paṭisambhidāmagga sobre esta misma frase 'atentamente inhala, atentamente exhala':

‘‘พาตฺตึสาย อากาเรหิ สโต การี โหติ. ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สโต การี โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสน…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสาสวเสน. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี ปสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สโต การี โหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๕).

“Actúa con atención plena de treinta y dos modos. Al comprender la unificación de la mente y la ausencia de distracción por medio de una inhalación larga, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, actúa con atención plena. Por medio de una exhalación larga... (lo mismo se aplica para los pasos siguientes)... siendo alguien que contempla el desapego al inhalar, siendo alguien que contempla el desapego al exhalar, al comprender la unificación de la mente y la ausencia de distracción, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, actúa con atención plena” (Paṭi. Ma. 1.165).

ตตฺถ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติ ทีฆํ วา อสฺสาสํ ปวตฺตยนฺโต. อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต. ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโตติ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สุตฺตนฺตฏฺฐกถาสุ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา อาคตํ. ตตฺถ สพฺเพสมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล ปฐมํ อพฺภนฺตรวาโต พหิ นิกฺขมติ. ปจฺฉา พาหิรวาโต สุขุมรชํ คเหตฺวา อพฺภนฺตรํ ปวิสนฺโต ตาลุํ อาหจฺจ นิพฺพายติ. เอวํ ตาว อสฺสาสปสฺสาสา เวทิตพฺพา.

En ese pasaje, 'inhalando largo' (dīghaṃ vā assasanto) se refiere a quien produce una inhalación de larga duración. Según se afirma en el Comentario del Vinaya, 'assāsa' es el aire que sale hacia afuera y 'passāsa' es el aire que entra hacia adentro. Sin embargo, en los Comentarios de los Suttas, el orden aparece invertido. En ese contexto, para todos los seres que nacen del vientre materno, al momento de salir del vientre de la madre, primero el aire interno sale hacia afuera. Después, el aire externo, trayendo consigo partículas finas de polvo, entra al interior y, tras tocar el paladar, se extingue. De esta manera deben entenderse inicialmente la inhalación y la exhalación.

ยา ปน เตสํ ทีฆรสฺสตา, สา อทฺธานวเสน เวทิตพฺพา. ยถา หิ โอกาสทฺธานํ ผริตฺวา ฐิตํ อุทกํ วา วาลิกา วา ‘‘ทีฆมุทกํ ทีฆา วาลิกา, รสฺสมุทกํ รสฺสา วาลิกา’’ติ วุจฺจติ, เอวํ จุณฺณวิจุณฺณาปิ อสฺสาสปสฺสาสา หตฺถิสรีเร จ อหิสรีเร จ เตสํ อตฺตภาวสงฺขาตํ ทีฆํ อทฺธานํ สณิกํ ปูเรตฺวา สณิกเมว นิกฺขมนฺติ. ตสฺมา ทีฆาติ วุจฺจนฺติ. สุนขสสาทีนํ อตฺตภาวสงฺขาตํ รสฺสํ อทฺธานํ สีฆํ ปูเรตฺวา สีฆเมว นิกฺขมนฺติ, ตสฺมา รสฺสาติ วุจฺจนฺติ. มนุสฺเสสุ ปน เกจิ หตฺถิอหิอาทโย วิย กาลทฺธานวเสน ทีฆํ อสฺสสนฺติ จ ปสฺสสนฺติ จ. เกจิ สุนขสสาทโย วิย รสฺสํ, ตสฺมา เตสํ กาลวเสน ทีฆมทฺธานํ [Pg.264] นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ เต ‘‘ทีฆา’’ อิตฺตรมทฺธานํ นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ ‘‘รสฺสา’’ติ เวทิตพฺพา.

En cuanto a la cualidad de largo o corto de estas respiraciones, esta debe entenderse por medio de la duración del tiempo. Así como el agua o la arena que se extiende llenando un espacio se denomina 'agua larga' o 'arena larga', y 'agua corta' o 'arena corta', del mismo modo las inhalaciones y exhalaciones, aunque están compuestas por partículas diminutas, en los cuerpos de elefantes y serpientes recorren una larga extensión de lo que constituye su forma física, llenándola lentamente y saliendo también de forma lenta; por esta razón se llaman 'largas'. En el caso de perros, liebres y otros animales similares, llenan rápidamente una extensión corta de su forma física y salen también con rapidez; por ello se llaman 'cortas'. Entre los seres humanos, algunos inhalan y exhalan largo según la duración del tiempo, de forma similar a los elefantes y las serpientes. Otros inhalan y exhalan corto, de forma similar a los perros y las liebres. Por lo tanto, aquellas inhalaciones y exhalaciones que entran y salen durante un periodo de tiempo prolongado deben entenderse como 'largas', y aquellas que entran y salen durante un periodo breve deben entenderse como 'cortas'.

ตตฺรายํ ภิกฺขุ นวหากาเรหิ ทีฆํ อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต จ ‘‘ทีฆํ อสฺสสามิ, ปสฺสสามี’’ติ ปชานาติ. เอวํ ปชานโต จสฺส เอเกนากาเรน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพา. ยถาห ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๖) –

En esta práctica, este monje, al inhalar y exhalar largo mediante nueve modos, comprende: 'Inhalo largo, exhalo largo'. Debe entenderse que, para quien comprende de esta manera, el desarrollo del establecimiento de la atención plena en la contemplación del cuerpo (kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā) se perfecciona a través de uno de estos modos. Tal como se afirma en el Paṭisambhidāmagga (Paṭi. Ma. 1.166):

‘‘กถํ ทีฆํ อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ. ทีฆํ ปสฺสสนฺโต ทีฆํ ปสฺสสามีติ ปชานาติ. ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ. ทีฆํ ปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต ปสฺสสติ. ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ. ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ฉนฺโท อุปฺปชฺชติ. ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ. ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ ปสฺสาสํ…เป… ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ. ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ. ปาโมชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ. ปาโมชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ ปสฺสาสํ…เป… ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ. ปาโมชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตํ วิวตฺตติ, อุเปกฺขา สณฺฐาติ. อิเมหิ นวหิ อากาเรหิ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสา กาโย. อุปฏฺฐานํ สติ. อนุปสฺสนา ญาณํ. กาโย อุปฏฺฐานํ, โน สติ. สติ อุปฏฺฐานญฺเจว สติ จ. ตาย สติยา เตน ญาเณน ตํ กายํ อนุปสฺสติ. เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา’’ติ.

¿Cómo, inhalando largo, comprende 'inhalo largo'? Inhalando largo, comprende 'inhalo largo'. Exhalando largo, comprende 'exhalo largo'. Inhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo. Exhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo. Inhala y exhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo. Mientras inhala y exhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo, surge el deseo (chando, el deseo de practicar más). Por medio de ese deseo, inhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Por medio de ese deseo, exhala una respiración larga más sutil... inhala y exhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Mientras inhala y exhala esa respiración larga más sutil que la anterior por la fuerza de ese deseo, surge la alegría (pāmojjaṃ, alegría o gozo inicial). Por medio de esa alegría, inhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Por medio de esa alegría, exhala una respiración larga más sutil... inhala y exhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Mientras inhala y exhala esa respiración larga más sutil que la anterior por la fuerza de esa alegría, la mente (de la meditación) se aparta de las respiraciones largas ordinarias y se establece la ecuanimidad. A través de estos nueve modos, la respiración larga (inhalación y exhalación) se denomina 'cuerpo'. El establecimiento es la 'atención plena'. La contemplación es el 'conocimiento'. El cuerpo es el establecimiento (el objeto sobre el que se establece), pero no es la atención plena. La atención plena es tanto el establecimiento como la atención plena misma. Con esa atención plena y ese conocimiento, contempla ese cuerpo. Por eso se dice: 'el desarrollo del establecimiento de la atención plena en la contemplación del cuerpo en el cuerpo'.

เอส [Pg.265] นโย รสฺสปเทปิ. อยํ ปน วิเสโส, ยถา เอตฺถ ‘‘ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘รสฺสํ อสฺสาสํ อิตฺตรสงฺขาเต อสฺสสตี’’ติ อาคตํ. ตสฺมา รสฺสวเสน ยาว ‘‘เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา’’ติ, ตาว โยเชตพฺพํ.

Este mismo método se aplica también al término 'corto'. Sin embargo, existe esta distinción: así como aquí se dijo 'una respiración larga en lo que se denomina un período largo', de igual manera en este caso se presenta como 'inhala una respiración corta en lo que se denomina un período breve'. Por lo tanto, debe aplicarse con respecto a lo corto de la misma forma hasta la frase: 'por eso se dice: el desarrollo del establecimiento de la atención plena en la contemplación del cuerpo en el cuerpo'.

เอวํ อยํ อทฺธานวเสน อิตฺตรวเสน จ อิเมหากาเรหิ อสฺสาสปสฺสาเส ปชานนฺโต ทีฆํ วา อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ…เป… รสฺสํ วา ปสฺสสนฺโต รสฺสํ ปสฺสสามีติ ปชานาตีติ เวทิตพฺโพ. เอวํ ปชานโต จสฺส –

De este modo, comprendiendo las inhalaciones y exhalaciones a través de estos nueve modos, tanto por medio de la duración larga como de la duración breve, debe entenderse que este yogui, 'al inhalar largo, comprende: inhalo largo... al exhalar corto, comprende: exhalo corto'. Para quien así comprende:

ทีโฆ รสฺโส จ อสฺสาโส,ปสฺสาโสปิ จ ตาทิโส;

จตฺตาโร วณฺณา วตฺตนฺติ,นาสิกคฺเคว ภิกฺขุโนติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

La inhalación larga y la corta, y la exhalación de igual manera; estos cuatro aspectos se presentan en la punta de la nariz o en el labio superior del monje.

๒๒๐. สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามิ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ สกลสฺส อสฺสาสกายสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สกลสฺส ปสฺสาสกายสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. ตสฺมา ‘‘อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามี’’ติ สิกฺขตีติ วุจฺจติ. เอกสฺส หิ ภิกฺขุโน จุณฺณวิจุณฺณวิสเฏ อสฺสาสกาเย ปสฺสาสกาเย วา อาทิ ปากโฏ โหติ, น มชฺฌปริโยสานํ. โส อาทิเมว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, มชฺฌปริโยสาเน กิลมติ. เอกสฺส มชฺฌํ ปากฏํ โหติ, น อาทิปริโยสานํ. เอกสฺส ปริโยสานํ ปากฏํ โหติ, น อาทิมชฺฌํ. โส ปริโยสานํเยว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, อาทิมชฺเฌ กิลมติ. เอกสฺส สพฺพมฺปิ ปากฏํ โหติ, โส สพฺพมฺปิ ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, น กตฺถจิ กิลมติ, ตาทิเสน ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ.

220. 'Experimentando todo el cuerpo inhalaré... exhalaré', así entrena; esto significa que hace conocido y claro el principio, el medio y el fin de todo el cuerpo de la inhalación mientras entrena diciendo 'inhalaré'. Hace conocido y claro el principio, el medio y el fin de todo el cuerpo de la exhalación mientras entrena diciendo 'exhalaré'. Haciéndolo conocido y claro de esta manera, inhala y exhala con una mente asociada al conocimiento. Por eso se dice que entrena diciendo 'inhalaré y exhalaré'. Pues para un monje, cuando el cuerpo de la inhalación o exhalación se dispersa en múltiples partículas, el principio es claro, pero no el medio ni el fin. Él puede captar solo el principio y se fatiga en el medio y el fin. Para otro monje, el medio es claro, pero no el principio ni el fin. Para otro, el fin es claro, pero no el principio ni el medio. Él puede captar solo el fin y se fatiga en el principio y el medio. Para otro monje, todo es claro; él puede captar todo y no se fatiga en ninguna parte. Para mostrar que uno debe llegar a ser como este último, se dijo: 'Experimentando todo el cuerpo inhalaré... exhalaré, así entrena'.

ตตฺถ [Pg.266] สิกฺขตีติ เอวํ ฆฏติ วายมติ. โย วา ตถาภูตสฺส สํวโร, อยเมตฺถ อธิสีลสิกฺขา. โย ตถาภูตสฺส สมาธิ, อยํ อธิจิตฺตสิกฺขา. ยา ตถาภูตสฺส ปญฺญา, อยํ อธิปญฺญาสิกฺขาติ อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย ตสฺมึ อารมฺมเณ ตาย สติยา เตน มนสิกาเรน สิกฺขติ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

En ese contexto, 'entrena' significa que se esfuerza y se aplica de esta manera. O bien, la restricción (saṃvaro) que posee el monje que practica así es la instrucción en la moralidad superior (adhisīlasikkhā). La concentración (samādhi) de quien practica así es la instrucción en la mente superior (adhicittasikkhā). La sabiduría (paññā) de quien practica así es la instrucción en la sabiduría superior (adhipaññāsikkhā). Así, entrena, cultiva, desarrolla y practica frecuentemente estas tres instrucciones en ese objeto, con esa atención plena y con esa atención reflexiva (manasikāra). Así debe entenderse el significado en esta palabra 'entrena'.

ตตฺถ ยสฺมา ปุริมนเย เกวลํ อสฺสสิตพฺพํ ปสฺสสิตพฺพเมว, น จ อญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ. อิโต ปฏฺฐาย ปน ญาณุปฺปาทนาทีสุ โยโค กรณีโย. ตสฺมา ตตฺถ อสฺสสามีติ ปชานาติ ปสฺสสามีติ ปชานาติจฺเจว วตฺตมานกาลวเสน ปาฬึ วตฺวา อิโต ปฏฺฐาย กตฺตพฺพสฺส ญาณุปฺปาทนาทิโน อาการสฺส ทสฺสนตฺถํ สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติอาทินา นเยน อนาคตวจนวเสน ปาฬิ อาโรปิตาติ เวทิตพฺพา.

En relación con los dieciséis temas de meditación, puesto que en el método anterior (los dos primeros pasos) simplemente se debe inhalar y exhalar, y no hay que hacer nada más, a partir de este punto debe aplicarse el esfuerzo para generar conocimiento, etc. Por lo tanto, habiendo expuesto en los primeros métodos el texto en tiempo presente: 'comprende: inhalo, comprende: exhalo', para mostrar el modo de generar conocimiento que debe realizarse a partir de aquí, se estableció el texto en tiempo futuro mediante el método: 'experimentando todo el cuerpo, inhalaré', etc. Así debe entenderse.

ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ โอฬาริกํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺร เอวํ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา. อิมสฺส หิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ จิตฺตญฺจ สทรถา โหนฺติ โอฬาริกา. กายจิตฺตานํ โอฬาริกตฺเต อวูปสนฺเต อสฺสาสปสฺสาสาปิ โอฬาริกา โหนฺติ, พลวตรา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปนสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ปริคฺคหิตา โหนฺติ, ตทา เต สนฺตา โหนฺติ วูปสนฺตา. เตสุ วูปสนฺเตสุ อสฺสาสปสฺสาสา สุขุมา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, ‘‘อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา โหนฺติ.

'Tranquilizando la formación corporal inhalaré... exhalaré', así entrena; esto significa que entrena para inhalar y exhalar calmando, apaciguando, cesando y tranquilizando la formación corporal densa (oḷārika, las respiraciones bastas). En este punto, debe entenderse la naturaleza de lo denso y lo sutil, y la tranquilidad de la siguiente manera: antes de que este monje haya captado el objeto de meditación, tanto su cuerpo como su mente están inquietos y son densos. Al no estar calmada la densidad del cuerpo y la mente, las inhalaciones y exhalaciones también son densas, ocurren con gran fuerza, las fosas nasales no son suficientes y llega a respirar incluso por la boca. Pero cuando su cuerpo y mente han sido captados por la meditación, entonces están en paz y tranquilos. Al estar estos tranquilos, las inhalaciones y exhalaciones ocurren de manera sutil, llegando a un estado en el que uno debe examinar y preguntarse: '¿existen realmente o no existen?'.

เสยฺยถาปิ ปุริสสฺส ธาวิตฺวา, ปพฺพตา วา โอโรหิตฺวา, มหาภารํ วา สีสโต โอโรเปตฺวา ฐิตสฺส โอฬาริกา อสฺสาสปสฺสาสา โหนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปเนส ตํ ปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ อลฺลสาฏกํ หทเย กตฺวา สีตาย ฉายาย นิปนฺโน โหติ, อถสฺส เต อสฺสาสปสฺสาสา [Pg.267] สุขุมา โหนฺติ ‘‘อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ…เป… วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา โหนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิสฺส ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล ‘‘โอฬาริโกฬาริเก กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภมี’’ติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิการปจฺจเวกฺขณา นตฺถิ, ปริคฺคหิตกาเล ปน อตฺถิ. เตนสฺส อปริคฺคหิตกาลโต ปริคฺคหิตกาเล กายสงฺขาโร สุขุโม โหติ. เตนาหุ โปราณา –

Así como un hombre que, tras haber corrido, o tras haber bajado de una montaña, o tras haber descargado de su cabeza un fardo pesado, se detiene y sus inhalaciones y exhalaciones son toscas, la nariz no le basta y permanece respirando también por la boca; pero cuando ese hombre, habiendo disipado ese cansancio, tras haberse bañado y bebido, se coloca un paño húmedo sobre el pecho y se recuesta a una sombra fresca, entonces sus inhalaciones y exhalaciones se vuelven sutiles, llegando a un estado en el que se debe investigar: '¿existen o no existen?'. Del mismo modo, para este monje, en el tiempo previo a la aprehensión [de la meditación], el cuerpo y [las respiraciones]... se encuentran en un estado en el que se debe investigar [su sutileza]. ¿Por qué razón? Porque en el tiempo previo a la aprehensión, él no tiene la intención, el esfuerzo, la atención ni la reflexión de: 'tranquilizaré las formaciones corporales cada vez más toscas'; pero en el momento de la aprehensión, sí los tiene. Por lo tanto, en el momento de la aprehensión, su formación corporal es más sutil que en el tiempo previo a la aprehensión. Por eso dijeron los antiguos:

‘‘สารทฺเธ กาเย จิตฺเต จ, อธิมตฺตํ ปวตฺตติ;

อสารทฺธมฺหิ กายมฺหิ, สุขุมํ สมฺปวตฺตตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

«Cuando el cuerpo y la mente están agitados, [la respiración] procede de manera excesiva; cuando el cuerpo no está agitado, procede de manera sutil».

๒๒๑. ปริคฺคเหปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌานุปจาเร สุขุโม. ตสฺมิมฺปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌาเน สุขุโม. ปฐมชฺฌาเน จ ทุติยชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, ทุติยชฺฌาเน สุขุโม. ทุติยชฺฌาเน จ ตติยชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, ตติยชฺฌาเน สุขุโม. ตติยชฺฌาเน จ จตุตฺถชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, จตุตฺถชฺฌาเน อติสุขุโม อปฺปวตฺติเมว ปาปุณาตีติ. อิทํ ตาว ทีฆภาณกสํยุตฺตภาณกานํ มตํ.

221. Incluso en la aprehensión inicial es tosca, y en el acceso al primer jhana es sutil. En ese [acceso] también es tosca, y en el primer jhana es sutil. En el primer jhana y en el acceso al segundo jhana es tosca, y en el segundo jhana es sutil. En el segundo jhana y en el acceso al tercer jhana es tosca, y en el tercer jhana es sutil. En el tercer jhana y en el acceso al cuarto jhana es tosca, y en el cuarto jhana es extremadamente sutil, llegando incluso a la no-procuración. Esta es la opinión de los recitadores del Dīgha Nikāya y del Saṃyutta Nikāya.

มชฺฌิมภาณกา ปน ปฐมชฺฌาเน โอฬาริโก, ทุติยชฺฌานุปจาเร สุขุโมติ เอวํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต อุปรูปริชฺฌานุปจาเรปิ สุขุมตรมิจฺฉนฺติ. สพฺเพสญฺเญว ปน มเตน อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปริคฺคหิตกาเล ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. ปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปฐมชฺฌานุปจาเร…เป… จตุตฺถชฺฌานุปจาเร ปวตฺตกายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อยํ ตาว สมเถ นโย.

Sin embargo, los recitadores del Majjhima Nikāya sostienen que en el primer jhana es tosca y en el acceso al segundo jhana es sutil; de este modo, desean que sea cada vez más sutil en el acceso a cada jhana superior en comparación con el jhana inferior precedente. Pero según la opinión de todos, la formación corporal que ocurre en el tiempo previo a la aprehensión se tranquiliza en el tiempo de la aprehensión. La formación corporal que ocurre en el tiempo de la aprehensión se tranquiliza en el acceso al primer jhana... la formación corporal que ocurre en el acceso al cuarto jhana se tranquiliza en el cuarto jhana. Este es el método en la meditación de tranquilidad (samatha).

วิปสฺสนายํ ปน อปริคฺคเห ปวตฺโต กายสงฺขาโร โอฬาริโก, มหาภูตปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อุปาทารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สกลรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, รูปารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ปจฺจยปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สปฺปจฺจยนามรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาย สุขุโม. โสปิ ทุพฺพลวิปสฺสนาย โอฬาริโก, พลววิปสฺสนาย สุขุโม. ตตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิเมน [Pg.268] ปจฺฉิเมน ปฏิปฺปสฺสทฺธิ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา.

En cuanto a la visión cabal (vipassanā), la formación corporal que ocurre antes de la aprehensión es tosca, y en la aprehensión de los grandes elementos es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de la materia derivada es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de toda la materia es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de lo inmaterial es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de la materia y la inmaterialidad es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de las condiciones es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de la materia y la inmaterialidad junto con sus condiciones es sutil. Esta también es tosca, y en la visión cabal que tiene como objeto las características [de impermanencia, etc.] es sutil. Esta también es tosca en la visión cabal débil, y en la visión cabal fuerte es sutil. Allí, tal como en el método mencionado anteriormente, debe entenderse la tranquilización de lo anterior mediante lo posterior. Así, en este contexto, debe entenderse tanto la naturaleza de lo tosco y lo sutil como la tranquilización.

ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๑) ปนสฺส สทฺธึ โจทนาโสธนาหิ เอวมตฺโถ วุตฺโต –

En el Paṭisambhidāmagga, el significado de este punto se explica junto con las objeciones y aclaraciones de la siguiente manera:

‘‘กถํ ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ? กตเม กายสงฺขารา? ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสา กายิกา เอเต ธมฺมา กายปฏิพทฺธา กายสงฺขารา. เต กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต สิกฺขติ…เป… ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส อานมนา, วินมนา, สนฺนมนา, ปณมนา, อิญฺชนา, ผนฺทนา, จลนา, กมฺปนา ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ, ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส น อานมนา, น วินมนา, น สนฺนมนา, น ปณมนา, อนิญฺชนา, อผนฺทนา, อจลนา, อกมฺปนา สนฺตํ สุขุมํ ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ.

«¿Cómo se entrena el monje pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal'? ¿Cuáles son las formaciones corporales? Las inhalaciones y exhalaciones largas son corporales; estos fenómenos están vinculados al cuerpo, por eso son formaciones corporales. Él se entrena tranquilizando, haciendo cesar y apaciguando esas formaciones corporales. Se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal' mediante la cual ocurre el inclinarse hacia adelante, hacia los lados, hacia todas partes, hacia atrás, el movimiento, la agitación, el desplazamiento o el temblor del cuerpo. Se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal' mediante la cual no ocurre el inclinarse hacia adelante, hacia los lados, hacia todas partes, hacia atrás, sino que hay quietud, falta de agitación, inmovilidad y ausencia de temblor, siendo esta una formación corporal pacífica y sutil».

‘‘อิติ กิร ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ สนฺเต วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา น โหติ. อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา น โหติ. อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา น โหติ, อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา น โหติ, น จ นํ ตํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ.

«Ciertamente, se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal'. Siendo así, no habría percepción del aire [respiración], no habría desarrollo de las inhalaciones y exhalaciones, no habría desarrollo de la atención en la respiración (ānāpānassati), ni desarrollo de la concentración de la atención en la respiración, y los sabios ni entrarían ni saldrían de tal logro [si la respiración desapareciera por completo]. (Esta es la objeción)».

‘‘อิติ กิร ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ สนฺเต วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา โหติ, อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา โหติ, ตญฺจ นํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ. ยถา กถํ วิย?

«Ciertamente, se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal'. Siendo así, sí ocurre la percepción del aire, sí ocurre el desarrollo de las inhalaciones y exhalaciones, sí ocurre el desarrollo de la atención en la respiración, y sí ocurre el desarrollo de la concentración de la atención en la respiración; y los sabios entran y salen de ese logro. ¿Cómo es esto posible?»

‘‘เสยฺยถาปิ กํเส อาโกฏิเต ปฐมํ โอฬาริกา สทฺทา ปวตฺตนฺติ. โอฬาริกานํ สทฺทานํ นิมิตฺตํ สุคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ โอฬาริเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมกา [Pg.269] สทฺทา ปวตฺตนฺติ. สุขุมกานํ สทฺทานํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ สุขุมเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณตาปิ จิตฺตํ ปวตฺตติ, เอวเมว ปฐมํ โอฬาริกา อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ. โอฬาริกานํ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ โอฬาริเก อสฺสาสปสฺสาเส อถ ปจฺฉา สุขุมกา อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ. สุขุมกานํ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ สุขุมเก อสฺสาสปสฺสาเส อถ ปจฺฉา สุขุมอสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณตาปิ จิตฺตํ น วิกฺเขปํ คจฺฉติ.

«Así como cuando se golpea un disco de bronce, al principio surgen sonidos toscos. Debido a que el signo de los sonidos toscos ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando los sonidos toscos han cesado, después surgen sonidos sutiles. Y debido a que el signo de los sonidos sutiles ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando los sonidos sutiles han cesado, la mente continúa teniendo como objeto el signo del sonido sutil. Del mismo modo, al principio surgen inhalaciones y exhalaciones toscas. Debido a que el signo de las inhalaciones y exhalaciones toscas ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando las inhalaciones y exhalaciones toscas han cesado, después surgen inhalaciones y exhalaciones sutiles. Y debido a que el signo de las inhalaciones y exhalaciones sutiles ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando las inhalaciones y exhalaciones sutiles han cesado, la mente no se distrae, teniendo como objeto el signo de la inhalación y exhalación sutil».

‘‘เอวํ สนฺเต วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา โหติ, อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา โหติ, ตญฺจ นํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสาสปสฺสาสา กาโย, อุปฏฺฐานํ สติ, อนุปสฺสนา ญาณํ, กาโย อุปฏฺฐานํ, โน สติ, สติ อุปฏฺฐานญฺเจว สติ จ, ตาย สติยา เตน ญาเณน ตํ กายํ อนุปสฺสติ. เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนา สติปฏฺฐานภาวนา’’ติ.

Siendo así, se produce el desarrollo de la percepción del viento, el desarrollo de las inspiraciones y expiraciones, el desarrollo de la atención plena en la respiración (ānāpānassati) y el desarrollo de la concentración basada en la atención plena en la respiración; y los sabios entran y emergen de ese logro meditativo. En el pasaje 'calmando el proceso corporal', las inspiraciones y expiraciones son el 'cuerpo' (kāyo), la atención establecida es la 'atención plena' (sati), y la contemplación es el 'conocimiento' (ñāṇa). El cuerpo es el establecimiento (upaṭṭhāna), pero no es la atención plena; la atención plena es tanto el establecimiento como la atención plena. Mediante esa atención plena y ese conocimiento, uno contempla ese cuerpo. Por ello se dice: 'la meditación del establecimiento de la atención plena sobre la contemplación del cuerpo en el cuerpo'.

อยํ ตาเวตฺถ กายานุปสฺสนาวเสน วุตฺตสฺส ปฐมจตุกฺกสฺส อนุปุพฺพปทวณฺณนา.

Esta es, primeramente, la explicación sucesiva de los términos para el primer grupo de cuatro (tétrada) mencionado aquí de acuerdo con la contemplación del cuerpo (kāyānupassanā).

๒๒๒. ยสฺมา ปเนตฺถ อิทเมว จตุกฺกํ อาทิกมฺมิกสฺส กมฺมฏฺฐานวเสน วุตฺตํ. อิตรานิ ปน ตีณิ จตุกฺกานิ เอตฺถ ปตฺตชฺฌานสฺส เวทนาจิตฺตธมฺมานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ตสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สีลปริโสธนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา วุตฺตปฺปการสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ.

222. Puesto que en este contexto solo este grupo de cuatro se menciona como el objeto de meditación (kammaṭṭhāna) para el principiante (ādikammika), mientras que los otros tres grupos de cuatro se mencionan para aquel que ha alcanzado el Jhana según la contemplación de las sensaciones, la mente y los fenómenos; por lo tanto, aquel hijo de buena familia que, habiendo desarrollado este objeto de meditación y tomando el cuarto Jhana de la respiración como base para la visión cabal (vipassanā), desee alcanzar el estado de Arahat junto con las discriminaciones analíticas (paṭisambhidā), debe realizar primero todos los deberes como la purificación de la moralidad según el método antes mencionado, y aprender del maestro el objeto de meditación que consta de cinco etapas (pañcasandhika).

ตตฺริเม [Pg.270] ปญฺจ สนฺธโย อุคฺคโห, ปริปุจฺฉา, อุปฏฺฐานํ, อปฺปนา, ลกฺขณนฺติ. ตตฺถ อุคฺคโห นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคณฺหนํ. ปริปุจฺฉา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ปริปุจฺฉนา. อุปฏฺฐานํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ. อปฺปนา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อปฺปนา. ลกฺขณํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ลกฺขณํ. ‘‘เอวํลกฺขณมิทํ กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ กมฺมฏฺฐานสภาวูปธารณนฺติ วุตฺตํ โหติ.

En ese contexto, las cinco etapas son: el aprendizaje (uggaho), la indagación (paripucchā), el establecimiento (upaṭṭhānaṃ), la absorción (appanā) y la definición de las características (lakkhaṇaṃ). Allí, el 'aprendizaje' significa aprender el texto del objeto de meditación. La 'indagación' significa preguntar sobre el significado del objeto de meditación. El 'establecimiento' significa la aparición del signo del objeto de meditación. La 'absorción' significa alcanzar el Jhana en el objeto de meditación. La 'característica' es la naturaleza del objeto de meditación. Con esto se quiere decir que 'este objeto de meditación tiene tal característica', lo cual es la aprehensión de la naturaleza intrínseca del objeto de meditación.

เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺโต อตฺตนาปิ น กิลมติ, อาจริยมฺปิ น วิเหเสติ. ตสฺมา โถกํ อุทฺทิสาเปตฺวา พหุกาลํ สชฺฌายิตฺวา เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก วา อญฺญตฺร วา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร เสนาสเน วสนฺเตน อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน กตภตฺตกิจฺเจน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุขนิสินฺเนน รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา อาจริยุคฺคหโต เอกปทมฺปิ อสมฺมุยฺหนฺเตน อิทํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. ตตฺรายํ มนสิการวิธิ –

Al aprender el tema de meditación en cinco etapas, uno no se cansa a sí mismo ni molesta al maestro. Por lo tanto, tras haber recibido la instrucción de pequeñas partes, recitándolas durante mucho tiempo y habiendo aprendido así el tema de meditación en cinco etapas, residiendo en un alojamiento del tipo anteriormente descrito (ya sea cerca del maestro o en otro lugar), habiendo cortado los impedimentos menores, habiendo terminado la comida y disipado la somnolencia posterior a ella, sentado cómodamente, regocijando la mente mediante la recordación de las cualidades de las Tres Joyas, uno debe prestar atención a este tema de meditación de la atención plena en la respiración sin confundir ni una sola palabra de lo aprendido del maestro. Al respecto, este es el método de atención:

๒๒๓.

223.

คณนา อนุพนฺธนา, ผุสนา ฐปนา สลฺลกฺขณา;

วิวฏฺฏนา ปาริสุทฺธิ, เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ.

Conteo (gaṇanā), seguimiento (anubandhanā), contacto (phusanā), fijación (ṭhapanā), observación (sallakkhaṇā), giro (vivaṭṭanā), purificación (pārisuddhi) y la revisión de estos (paṭipassanā).

ตตฺถ คณนาติ คณนาเยว. อนุพนฺธนาติ อนุวหนา. ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํ. ฐปนาติ อปฺปนา. สลฺลกฺขณาติ วิปสฺสนา. วิวฏฺฏนาติ มคฺโค. ปาริสุทฺธีติ ผลํ. เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ ปจฺจเวกฺขณา.

Allí, 'conteo' es simplemente contar. 'Seguimiento' es el transporte continuo de la atención. 'Contacto' es el lugar donde se toca. 'Fijación' es la absorción (appanā). 'Observación' es la visión cabal (vipassanā). 'Giro' es el sendero (maggo). 'Purificación' es el fruto (phala). 'La revisión de estos' es el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇā).

ตตฺถ อิมินา อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน ปฐมํ คณนาย อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. คเณนฺเตน จ ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ฐเปตพฺพํ. ทสนฺนํ อุปริ น เนตพฺพํ. อนฺตรา ขณฺฑํ น ทสฺเสตพฺพํ. ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา ฐเปนฺตสฺส หิ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตุปฺปาโท วิปฺผนฺทติ สมฺพาเธ วเช สนฺนิรุทฺธโคคโณ วิย. ทสนฺนมฺปิ อุปริ เนนฺตสฺส คณนนิสฺสิตโก จิตฺตุปฺปาโท โหติ. อนฺตรา ขณฺฑํ ทสฺเสนฺตสฺส ‘‘สิขาปฺปตฺตํ นุ โข เม กมฺมฏฺฐานํ, โน’’ติ จิตฺตํ วิกมฺปติ. ตสฺมา เอเต โทเส วชฺเชตฺวา คเณตพฺพํ.

En ese proceso, este hijo de buena familia que es principiante debe aplicar la mente a este objeto de meditación primero mediante el conteo. Al contar, no debe detenerse por debajo de cinco ni exceder de diez. No debe dejar huecos en medio. Pues para quien se detiene por debajo de cinco, el pensamiento se agita en un espacio confinado, como un grupo de vacas encerradas en un establo estrecho. Para quien excede de diez, el pensamiento se vuelve dependiente únicamente del conteo. Para quien deja un hueco en medio, la mente vacila pensando: '¿Ha llegado mi meditación a su culminación o no?'. Por lo tanto, debe contar evitando estos defectos.

คเณนฺเตน จ ปฐมํ ทนฺธคณนาย ธญฺญมาปกคณนาย คเณตพฺพํ. ธญฺญมาปโก หิ นาฬึ ปูเรตฺวา ‘‘เอก’’นฺติ วตฺวา โอกิรติ. ปุน ปูเรนฺโต กิญฺจิ กจวรํ ทิสฺวา ตํ ฉฑฺเฑนฺโต ‘‘เอกํ เอก’’นฺติ วทติ. เอส นโย ทฺเว ทฺเวติอาทีสุ. เอวเมว อิมินาปิ อสฺสาสปสฺสาเสสุ โย อุปฏฺฐาติ, ตํ [Pg.271] คเหตฺวา ‘‘เอกํ เอก’’นฺติ อาทึ กตฺวา ยาว ‘‘ทส ทสา’’ติ ปวตฺตมานํ ปวตฺตมานํ อุปลกฺเขตฺวาว คเณตพฺพํ. ตสฺส เอวํ คณยโต นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา โหนฺติ.

Al contar, debe hacerlo primero mediante el conteo lento, como el conteo de un medidor de granos. Pues un medidor de granos, tras llenar la medida, dice 'uno' y la vierte. Al llenarla de nuevo, si ve alguna basura y la desecha, sigue diciendo 'uno, uno'. Este método se aplica a 'dos, dos', etc. Del mismo modo, este meditador debe tomar la inspiración o expiración que se manifieste y, comenzando por decir 'uno, uno' hasta llegar a 'diez, diez', debe contar marcando cada una a medida que ocurre. Para quien cuenta de esta manera, las inspiraciones y expiraciones que entran y salen se vuelven claras.

อถาเนน ตํ ทนฺธคณนํ ธญฺญมาปกคณนํ ปหาย สีฆคณนาย โคปาลกคณนาย คเณตพฺพํ. เฉโก หิ โคปาลโก สกฺขราทโย อุจฺฉงฺเคน คเหตฺวา รชฺชุทณฺฑหตฺโถ ปาโตว วชํ คนฺตฺวา คาโว ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปลิฆตฺถมฺภมตฺถเก นิสินฺโน ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว คาวึ เอกา ทฺเวติ สกฺขรํ ขิปิตฺวา คเณติ. ติยามรตฺตึ สมฺพาเธ โอกาเส ทุกฺขํ วุตฺถโคคโณ นิกฺขมนฺโต นิกฺขมนฺโต อญฺญมญฺญํ อุปนิฆํสนฺโต เวเคน เวเคน ปุญฺชปุญฺโช หุตฺวา นิกฺขมติ. โส เวเคน เวเคน ‘‘ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ทสา’’ติ คเณติเยว, เอวมิมสฺสาปิ ปุริมนเยน คณยโต อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา หุตฺวา สีฆํ สีฆํ ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺติ. ตโตเนน ‘‘ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺตี’’ติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ อคเหตฺวา ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว คเหตฺวา ‘‘เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ. เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ สตฺต…เป… อฏฺฐ, นว, ทสา’’ติ สีฆํ สียํ คเณตพฺพเมว. คณนปฏิพทฺเธ หิ กมฺมฏฺฐาเน คณนพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, อริตฺตุปตฺถมฺภนวเสน จณฺฑโสเต นาวาฏฺฐปนมิว.

Después de esto, abandonando ese conteo lento similar al del medidor de granos, debe contar con el conteo rápido, similar al del pastor de vacas. Pues un pastor hábil, llevando piedras en su regazo y con el látigo en la mano, va al establo temprano en la mañana, golpea a las vacas en el lomo y, sentado sobre el dintel de la puerta, cuenta cada vaca que llega a la puerta lanzando una piedra, diciendo 'una, dos'. El ganado que ha pasado la noche confinado en un espacio estrecho, al salir, se empuja entre sí y sale rápidamente en grupos. Él cuenta rápidamente: 'tres, cuatro, cinco, diez'. Del mismo modo, para este meditador que ha contado según el método anterior, las inspiraciones y expiraciones se vuelven claras y fluyen repetidamente con rapidez. Entonces, dándose cuenta de que 'fluyen repetidamente', sin tomarlas desde adentro ni desde afuera, sino tomando solo las que llegan a la entrada de la nariz, debe contar rápidamente: 'uno, dos, tres, cuatro, cinco, seis; uno, dos, tres, cuatro, cinco, seis, siete... hasta diez'. Pues en un objeto de meditación vinculado al conteo, la mente se vuelve unificada solo por la fuerza del conteo, tal como se estabiliza un bote en una corriente fuerte mediante el apoyo de los remos.

ตสฺเสวํ สีฆํ สีฆํ คณยโต กมฺมฏฺฐานํ นิรนฺตรํ ปวตฺตํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อถ นิรนฺตรํ ปวตฺตตีติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพํ. อนฺโต ปวิสนวาเตน หิ สทฺธึ จิตฺตํ ปเวสยโต อพฺภนฺตรํ วาตพฺภาหตํ เมทปูริตํ วิย โหติ. พหิ นิกฺขมนวาเตน สทฺธึ จิตฺตํ นีหรโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. ผุฏฺฐผุฏฺโฐกาเส ปน สตึ ฐเปตฺวา ภาเวนฺตสฺเสว ภาวนา สมฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพ’’นฺติ.

Para aquel que cuenta de esta manera muy rápidamente, el objeto de meditación se le aparece como si ocurriera de forma continua. Al saber: 'ahora ocurre continuamente', debe seguir contando con rapidez siguiendo el método anterior, sin seguir el aire hacia adentro ni hacia afuera. Porque para el yogui que introduce su mente junto con el aire que entra, el interior se vuelve como si estuviera golpeado por el viento o lleno de grasa. Para el yogui que saca su mente junto con el aire que sale, la mente se dispersa hacia diversos objetos externos. Solo para quien establece la atención en el lugar del contacto y desarrolla la meditación, la meditación se consuma. Por eso se dijo: 'sin seguir el aire hacia adentro ni hacia afuera, debe contar con rapidez siguiendo el método anterior'.

กีวจิรํ ปเนตํ คเณตพฺพนฺติ? ยาว วินา คณนาย อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติ สนฺติฏฺฐติ. พหิวิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทํ กตฺวา อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติสณฺฐาปนตฺถํเยว หิ คณนาติ.

¿Por cuánto tiempo se debe contar? Hasta que la atención se establezca firmemente en el objeto de la inhalación y la exhalación sin necesidad de contar. Pues el conteo tiene el propósito de establecer la atención en el objeto de la inhalación y la exhalación, habiendo cortado la distracción de los pensamientos que se dispersan hacia el exterior.

๒๒๔. เอวํ [Pg.272] คณนาย มนสิ กตฺวา อนุพนฺธนาย มนสิ กาตพฺพํ. อนุพนฺธนา นาม คณนํ ปฏิสํหริตฺวา สติยา นิรนฺตรํ อสฺสาสปสฺสาสานํ อนุคมนํ. ตญฺจ โข น อาทิมชฺฌปริโยสานานุคมนวเสน. พหินิกฺขมนวาตสฺส หิ นาภิ อาทิ, หทยํ มชฺฌํ, นาสิกคฺคํ ปริโยสานํ. อพฺภนฺตรํ ปวิสนวาตสฺส นาสิกคฺคํ อาทิ, หทยํ มชฺฌํ นาภิ ปริโยสานํ. ตญฺจสฺส อนุคจฺฉโต วิกฺเขปคตํ จิตฺตํ สารทฺธาย เจว โหติ อิญฺชนาย จ. ยถาห –

224. Habiendo aplicado la mente de esta manera mediante el conteo, debe aplicarse mediante el seguimiento (anubandhanā). El seguimiento consiste en dejar de contar y seguir continuamente la inhalación y la exhalación con atención plena. Pero este seguimiento no debe hacerse en el sentido de seguir el comienzo, el medio y el final. Para el aire que sale, el comienzo es el ombligo, el medio es el corazón y el final es la punta de la nariz. Para el aire que entra, la punta de la nariz es el comienzo, el medio es el corazón y el final es el ombligo. Para aquel que los sigue, su mente, habiendo llegado a la dispersión, se vuelve agitada y perturbada. Como se ha dicho:

‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จ. ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต พหิทฺธา วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๗).

«Para quien sigue con atención el comienzo, el medio y el final de la inhalación, debido a que la mente se dispersa internamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan, se perturban y tiemblan. Para quien sigue con atención el comienzo, el medio y el final de la exhalación, debido a que la mente se dispersa externamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan, se perturban y tiemblan».

ตสฺมา อนุพนฺธนาย มนสิกโรนฺเตน อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน น มนสิ กาตพฺพํ. อปิจ โข ผุสนาวเสน จ ฐปนาวเสน จ มนสิ กาตพฺพํ. คณนานุพนฺธนาวเสน วิย หิ ผุสนาฐปนาวเสน วิสุํ มนสิกาโร นตฺถิ. ผุฏฺฐผุฏฺฐฏฺฐาเนเยว ปน คเณนฺโต คณนาย จ ผุสนาย จ มนสิ กโรติ. ตตฺเถว คณนํ ปฏิสํหริตฺวา เต สติยา อนุพนฺธนฺโต, อปฺปนาวเสน จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต อนุพนฺธนาย จ ผุสนาย จ ฐปนาย จ มนสิ กโรตีติ วุจฺจติ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตปงฺคุฬโทวาริกูปมาหิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตกกจูปมาย จ เวทิตพฺโพ.

Por lo tanto, al aplicar la mente mediante el seguimiento, no se debe hacer siguiendo el comienzo, el medio y el final. Por el contrario, se debe aplicar mediante el contacto (phusanā) y mediante la fijación (ṭhapanā). No existe una aplicación mental por separado mediante el contacto y la fijación como ocurre con el conteo y el seguimiento. Sin embargo, al contar justo en el lugar del contacto, se aplica la mente tanto mediante el conteo como mediante el contacto. Al dejar de contar en ese mismo lugar, siguiendo las respiraciones con atención plena y fijando la mente mediante la absorción (appanā), se dice que se aplica la mente mediante el seguimiento, el contacto y la fijación. Este significado debe entenderse a través de los símiles del lisiado y del portero mencionados en los Comentarios, y por el símil de la sierra mencionado en el Paṭisambhidāmagga.

๒๒๕. ตตฺรายํ ปงฺคุโฬปมา – เสยฺยถาปิ ปงฺคุโฬ โทลาย กีฬตํ มาตาปุตฺตานํ โทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว โทลาถมฺภมูเล นิสินฺโน กเมน อาคจฺฉนฺตสฺส จ คจฺฉนฺตสฺส จ โทลาผลกสฺส อุโภ โกฏิโย มชฺฌญฺจ ปสฺสติ, น จ อุโภโกฏิมชฺฌานํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ, เอวเมวายํ ภิกฺขุ สติวเสน อุปนิพนฺธนถมฺภมูเล ฐตฺวา อสฺสาสปสฺสาสโทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว นิมิตฺเต สติยา นิสีทนฺโต กเมน อาคจฺฉนฺตานญฺจ คจฺฉนฺตานญฺจ ผุฏฺฐฏฺฐาเน อสฺสาสปสฺสาสานํ อาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉนฺโต ตตฺถ จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต ปสฺสติ, น จ เตสํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ, อยํ ปงฺคุโฬปมา.

225. Aquí está el símil del lisiado: tal como un lisiado que, habiendo impulsado el columpio para una madre y su hijo que juegan, se sienta allí mismo al pie del poste del columpio y ve gradualmente los dos extremos y el centro de la tabla del columpio a medida que viene y va, sin esforzarse por ver los dos extremos y el centro; de la misma manera, este monje, permaneciendo mediante la atención al pie del poste de la fijación (el signo de la nariz o labio), habiendo impulsado el columpio de la inhalación y la exhalación, y sentándose con atención allí mismo en el signo, ve el comienzo, el medio y el final de las inhalaciones y exhalaciones que vienen y van gradualmente en el lugar del contacto, siguiéndolas con atención y fijando allí la mente, sin esforzarse por ver esos puntos; este es el símil del lisiado.

๒๒๖. อยํ [Pg.273] ปน โทวาริกูปมา – เสยฺยถาปิ โทวาริโก นครสฺส อนฺโต จ พหิ จ ปุริเส ‘‘โก ตฺวํ, กุโต วา อาคโต, กุหึ วา คจฺฉสิ, กึ วา เต หตฺเถ’’ติ น วีมํสติ. น หิ ตสฺส เต ภารา, ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว ปน วีมํสติ, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตปวิฏฺฐวาตา จ พหินิกฺขนฺตวาตา จ น ภารา โหนฺติ, ทฺวารปฺปตฺตา ทฺวารปฺปตฺตาเยว ภาราติ อยํ โทวาริกูปมา.

226. Y este es el símil del portero: tal como un portero no examina a las personas dentro y fuera de la ciudad preguntando: '¿Quién eres tú? ¿De dónde vienes? ¿A dónde vas? ¿Qué tienes en la mano?'. Pues ellos no son su responsabilidad; solo examina a los que llegan a la puerta. Del mismo modo, para este monje, los aires que han entrado y los aires que han salido no son su responsabilidad; solo los que llegan a la puerta (el orificio nasal) son su responsabilidad. Este es el símil del portero.

๒๒๗. กกจูปมา ปน อาทิโต ปฏฺฐาย เอวํ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

227. El símil de la sierra debe entenderse desde el principio de esta manera. Pues se ha dicho:

‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส;

อชานโต จ ตโย ธมฺเม, ภาวนา นุปลพฺภติ.

«El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; para quien no conoce estos tres fenómenos, la meditación no se obtiene».

‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส;

ชานโต จ ตโย ธมฺเม, ภาวนา อุปลพฺภตี’’ติ. (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๙);

«El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; para quien conoce estos tres fenómenos, la meditación se obtiene».

‘‘กถํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณา น โหนฺติ, น จิเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ, น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิ คจฺฉติ? เสยฺยถาปิ รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต, ตเมนํ ปุริโส กกเจน ฉินฺเทยฺย. รุกฺเข ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส สติ อุปฏฺฐิตา โหติ, น อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิ กโรติ, น อาคตา วา คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา โหนฺติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ.

¿Cómo es que estos tres fenómenos no son objetos de una sola mente, y sin embargo estos tres fenómenos no son desconocidos, la mente no se dispersa, el esfuerzo se manifiesta, se cumple la práctica y se alcanza la distinción especial? Tal como un tronco colocado en un terreno nivelado, el cual un hombre corta con una sierra. Mediante los dientes de la sierra que tocan el tronco, la atención del hombre se establece; él no presta atención a los dientes de la sierra que vienen o van, pero los dientes de la sierra que vienen o van no le son desconocidos; el esfuerzo se manifiesta, cumple la práctica y alcanza la distinción especial.

‘‘ยถา รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต, เอวํ อุปนิพนฺธนานิมิตฺตํ. ยถา กกจทนฺตา, เอวํ อสฺสาสปสฺสาสา. ยถา รุกฺเข ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส สติ อุปฏฺฐิตา โหติ, น อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิ กโรติ, น อาคตา วา คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา โหนฺติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ, เอวเมว ภิกฺขุ นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺโน โหติ, น อาคเต วา คเต วา อสฺสาสปสฺสาเส มนสิ กโรติ, น จ อาคตา วา คตา วา อสฺสาสปสฺสาสา อวิทิตา [Pg.274] โหนฺติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ.

Como el tronco colocado en un terreno nivelado, así debe verse el signo de la fijación. Como los dientes de la sierra, así las inhalaciones y exhalaciones. Como mediante los dientes de la sierra que tocan el tronco la atención del hombre se establece, y no presta atención a los dientes de la sierra que vienen o van, pero los dientes de la sierra que vienen o van no le son desconocidos, el esfuerzo se manifiesta, cumple la práctica y alcanza la distinción especial; de la misma manera el monje se sienta habiendo establecido la atención en la punta de la nariz o en el signo de la boca (labio superior); no presta atención a las inhalaciones o exhalaciones que vienen o van, pero las inhalaciones o exhalaciones que vienen o van no le son desconocidas, el esfuerzo se manifiesta, cumple la práctica y alcanza la distinción especial.

‘‘ปธานนฺติ กตมํ ปธานํ? อารทฺธวีริยสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ กมฺมนิยํ โหติ, อิทํ ปธานํ. กตโม ปโยโค? อารทฺธวีริยสฺส อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ, วิตกฺกา วูปสมนฺติ, อยํ ปโยโค. กตโม วิเสโส? อารทฺธวีริยสฺส สํโยชนา ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตี โหนฺติ, อยํ วิเสโส. เอวํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณา น โหนฺติ, น จิเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ, น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๙).

¿A qué se refiere el esfuerzo (padhāna)? Para aquel que ha iniciado el esfuerzo, tanto el cuerpo como la mente se vuelven aptos para la meditación; esto es el esfuerzo. ¿Qué es la aplicación (payoga)? Para aquel que ha iniciado el esfuerzo, las impurezas (nivaranas) se abandonan y los pensamientos erróneos (vitakkas) se calman; esto es la aplicación. ¿Qué es la distinción (visesa)? Para aquel que ha iniciado el esfuerzo, los grilletes (saṃyojanas) se abandonan y las tendencias subyacentes (anusayas) se extinguen sin dejar rastro; esto es la distinción. Así, aunque estos tres estados no son el objeto de una sola conciencia, no son desconocidos, la mente no se distrae, el esfuerzo se manifiesta, se cumple con la aplicación y se alcanza la distinción.

‘‘อานาปานสฺสติ ยสฺส, ปริปุณฺณา สุภาวิตา;

อนุปุพฺพํ ปริจิตา, ยถา พุทฺเธน เทสิตา;

โส อิมํ โลกํ ปภาเสติ, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ. (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๐);

"Aquel monje que ha completado y cultivado bien la atención plena en la respiración, practicándola gradualmente tal como fue enseñada por el Buddha, ilumina este mundo como la luna cuando se libera de las nubes".

อยํ กกจูปมา. อิธ ปนสฺส อาคตาคตวเสน อมนสิการมตฺตเมว ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

Este es el símil de la sierra. En este caso, debe entenderse que el propósito es simplemente no prestar atención al ir y venir de la respiración (sino centrarse solo en el punto de contacto).

๒๒๘. อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต กสฺสจิ น จิเรเนว นิมิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชติ, อวเสสฌานงฺคปฏิมณฺฑิตา อปฺปนาสงฺขาตา ฐปนา จ สมฺปชฺชติ. กสฺสจิ ปน คณนาวเสเนว มนสิการกาลโต ปภุติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ, สรีรํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ. ยถา สารทฺธกายสฺส มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิสีทโต มญฺจปีฐํ โอนมติ, วิกูชติ, ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ. อสารทฺธกายสฺส ปน นิสีทโต เนว มญฺจปีฐํ โอนมติ, น วิกูชติ, น ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ, ตูลปิจุปูริตํ วิย มญฺจปีฐํ โหติ. กสฺมา? ยสฺมา อสารทฺโธ กาโย ลหุโก โหติ. เอวเมว คณนาวเสน มนสิการกาลโต ปภุติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ, สรีรํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ.

228. Para alguien que presta atención a este tema de meditación, el signo (nimitta) surge en poco tiempo, y se logra la estabilidad (ṭhapanā), que es la absorción (appanā) adornada con los factores restantes del jhana. Para otros, desde el momento de la atención mediante el conteo, gradualmente, debido al cese de la inhalación y exhalación densas y al calmarse el malestar corporal, tanto el cuerpo como la mente se vuelven ligeros, y el cuerpo se siente como si estuviera a punto de elevarse en el aire. Así como cuando una persona con el cuerpo fatigado se sienta en un catre o silla, estos se hunden, chirrían y las mantas se arrugan; pero cuando se sienta alguien sin fatiga corporal, el catre ni se hunde ni chirría ni se arrugan las mantas, sino que se siente como si el catre estuviera lleno de algodón. ¿Por qué? Porque el cuerpo sin fatiga es ligero. Del mismo modo, mediante el conteo y la cesación de la respiración densa, el cuerpo y la mente se aligeran y el cuerpo se siente como si flotara en el aire.

ตสฺส [Pg.275] โอฬาริเก อสฺสาสปสฺสาเส นิรุทฺเธ สุขุมสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺตติ. ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรํ สุขุมตรํ นิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตติเยว. กถํ? ยถา ปุริโส มหติยา โลหสลากาย กํสถาลํ อาโกเฏยฺย, เอกปฺปหาเรน มหาสทฺโท อุปฺปชฺเชยฺย, ตสฺส โอฬาริกสทฺทารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺเตยฺย. นิรุทฺเธ โอฬาริเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณํ, ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรํ สุขุมตรํ สทฺทนิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตเตว, เอวนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตมฺปิเจตํ – ‘‘เสยฺยถาปิ กํเส อาโกฏิเต’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๑) วิตฺถาโร.

Cuando su respiración densa cesa, surge la mente que tiene como objeto el signo de la respiración sutil. Cuando esta también cesa, surge sucesivamente una conciencia con un objeto de signo cada vez más sutil. ¿Cómo? Así como cuando un hombre golpea una vasija de bronce con una gran varilla de hierro, se produce un gran sonido al primer golpe, y su mente tiene como objeto ese sonido denso; una vez que el sonido denso cesa, surge después la mente con el objeto del signo del sonido sutil, y cuando este cesa, continúa surgiendo una conciencia con un objeto de signo cada vez más sutil; así debe entenderse esto. Como se ha dicho: 'Como cuando se golpea el bronce...', etc.

๒๒๙. ยถา หิ อญฺญานิ กมฺมฏฺฐานานิ อุปรูปริ วิภูตานิ โหนฺติ, น ตถา อิทํ. อิทํ ปน อุปรูปริ ภาเวนฺตสฺส สุขุมตฺตํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐานมฺปิ น อุปคจฺฉติ, เอวํ อนุปฏฺฐหนฺเต ปน ตสฺมึ เตน ภิกฺขุนา อุฏฺฐายาสนา จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา น คนฺตพฺพํ. กึ กาตพฺพํ? ‘‘อาจริยํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วา, ‘‘นฏฺฐํ ทานิ เม กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วา น วุฏฺฐาตพฺพํ. อิริยาปถํ วิโกเปตฺวา คจฺฉโต หิ กมฺมฏฺฐานํ นวนวเมว โหติ. ตสฺมา ยถานิสินฺเนเนว เทสโต อาหริตพฺพํ.

229. A diferencia de otros temas de meditación que se vuelven más claros a medida que se desarrollan, este no es así. Al contrario, a medida que uno lo cultiva, se vuelve más sutil e incluso puede no manifestarse con claridad. Si no se manifiesta, el monje no debe levantarse de su asiento, sacudir su estera y marcharse. ¿Qué debe hacerse? No debe levantarse pensando: 'Le preguntaré a mi maestro' o 'Mi meditación se ha perdido'. Pues para quien se marcha alterando su postura, el tema de meditación vuelve a ser completamente nuevo. Por lo tanto, debe traerlo de vuelta desde el lugar de contacto original permaneciendo sentado tal como estaba.

ตตฺรายํ อาหรณูปาโย, เตน หิ ภิกฺขุนา กมฺมฏฺฐานสฺส อนุปฏฺฐานภาวํ ญตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ, อิเม อสฺสาสปสฺสาสา นาม กตฺถ อตฺถิ, กตฺถ นตฺถิ. กสฺส วา อตฺถิ, กสฺส วา นตฺถีติ. อเถวํ ปฏิสญฺจิกฺขตา อิเม อนฺโตมาตุกุจฺฉิยํ นตฺถิ, อุทเก นิมุคฺคานํ นตฺถิ, ตถา อสญฺญีภูตานํ, มตานํ, จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนานํ, รูปารูปภวสมงฺคีนํ, นิโรธสมาปนฺนานนฺติ ญตฺวา เอวํ อตฺตนาว อตฺตา ปฏิโจเทตพฺโพ ‘‘นนุ ตฺวํ, ปณฺฑิต, เนว มาตุกุจฺฉิคโต, น อุทเก นิมุคฺโค, น อสญฺญีภูโต, น มโต, น จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺโน, น รูปารูปภวสมงฺคี, น นิโรธสมาปนฺโน. อตฺถิเยว เต อสฺสาสปสฺสาสา, มนฺทปญฺญตาย ปน ปริคฺคเหตุํ น สกฺโกสี’’ติ. อถาเนน ปกติผุฏฺฐวเสน จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิเม หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ. รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ. ตสฺมาเนน อิมํ นาม ฐานํ ฆฏฺเฏนฺตีติ นิมิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, มุฏฺฐสติสฺส อสมฺปชานสฺส อานาปานสฺสติภาวนํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๙; สํ. นิ. ๕.๙๙๒).

En este contexto, este es el método para recuperarlo: el monje, al notar que la meditación no se manifiesta, debe reflexionar: '¿Dónde existen estas inhalaciones y exhalaciones y dónde no? ¿En quiénes están presentes y en quiénes no?'. Al reflexionar así, comprende: 'Estas no están presentes en el útero materno, ni en quienes están bajo el agua, ni en los seres inconscientes, ni en los muertos, ni en quienes están en el cuarto jhana, ni en los seres de los mundos de forma y sin forma, ni en el logro del cese'. Tras comprender esto, debe exhortarse a sí mismo: '¡Oh sabio!, tú no estás en el útero, ni bajo el agua, ni eres inconsciente, ni estás muerto, ni en el cuarto jhana, ni en los mundos superiores, ni en el logro del cese. Ciertamente tienes respiración, pero por tu escasa sabiduría no eres capaz de percibirla'. Luego, debe fijar su mente en el lugar habitual de contacto y reanudar la atención. En una persona de nariz larga, la respiración golpea la punta de la nariz; en una de nariz corta, el labio superior. Por lo tanto, debe fijar el signo pensando: 'Golpea en este lugar'. Por esta razón el Bendito dijo: 'Monjes, no enseño el desarrollo de la atención plena en la respiración a quien es olvidadizo y carece de comprensión clara'.

๒๓๐. กิญฺจาปิ [Pg.276] หิ ยํกิญฺจิ กมฺมฏฺฐานํ สตสฺส สมฺปชานสฺเสว สมฺปชฺชติ. อิโต อญฺญํ ปน มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ. อิทํ ปน อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ ครุกํ ครุกภาวนํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ มหาปุริสานํเยว มนสิการภูมิภูตํ, น เจว อิตฺตรํ, น จ อิตฺตรสตฺตสมาเสวิตํ. ยถา ยถา มนสิ กรียติ, ตถา ตถา สนฺตญฺเจว โหติ สุขุมญฺจ. ตสฺมา เอตฺถ พลวตี สติ จ ปญฺญา จ อิจฺฉิตพฺพา.

230. Cualquier tema de meditación se logra solo para aquel que es atento y tiene comprensión clara. Sin embargo, este tema de la atención plena en la respiración es profundo y difícil de desarrollar; es el dominio de la atención de los Grandes Seres como los Buddhas, los Paccekabuddhas y sus discípulos; no es algo trivial ni para personas de facultades débiles. A medida que se atiende, se vuelve más pacífico y sutil. Por lo tanto, aquí se requiere de una poderosa atención plena y sabiduría.

ยถา หิ มฏฺฐสาฏกสฺส ตุนฺนกรณกาเล สูจิปิ สุขุมา อิจฺฉิตพฺพา. สูจิปาสเวธนมฺปิ ตโต สุขุมตรํ, เอวเมว มฏฺฐสาฏกสทิสสฺส อิมสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส ภาวนากาเล สูจิปฏิภาคา สติปิ, สูจิปาสเวธนปฏิภาคา ตํสมฺปยุตฺตา ปญฺญาปิ พลวตี อิจฺฉิตพฺพา. ตาหิ จ ปน สติปญฺญาหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา.

Así como al coser una tela fina y suave se requiere una aguja fina, y el punzón para su ojo debe ser aún más sutil; del mismo modo, al cultivar este tema de meditación comparable a la tela fina, se requiere de una atención plena poderosa como la aguja y de una sabiduría poderosa asociada a ella como el punzón. El monje dotado de tal atención y sabiduría no debe buscar la respiración en ningún otro lugar que no sea el sitio habitual de contacto.

ยถา ปน กสฺสโก กสึ กสิตฺวา พลีพทฺเท มุญฺจิตฺวา โคจรมุเข กตฺวา ฉายาย นิสินฺโน วิสฺสเมยฺย, อถสฺส เต พลีพทฺทา เวเคน อฏวึ ปวิเสยฺยุํ. โย โหติ เฉโก กสฺสโก, โส ปุน เต คเหตฺวา โยเชตุกาโม น เตสํ อนุปทํ คนฺตฺวา อฏวึ อาหิณฺฑหิ, อถ โข รสฺมิญฺจ ปโตทญฺจ คเหตฺวา อุชุกเมว เตสํ นิปาตนติตฺถํ คนฺตฺวา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา, อถ เต โคเณ ทิวสภาคํ จริตฺวา นิปาตนติตฺถํ โอตริตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิเต ทิสฺวา รสฺมิยา พนฺธิตฺวา ปโตเทน วิชฺฌนฺโต อาเนตฺวา โยเชตฺวา ปุน กมฺมํ กโรติ, เอวเมว เตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา. สติรสฺมึ ปน ปญฺญาปโตทญฺจ คเหตฺวา ปกติผุฏฺโฐกาเส จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอวญฺหิสฺส มนสิกโรโต น จิรสฺเสว เต อุปฏฺฐหนฺติ นิปาตนติตฺเถ วิย โคณา. ตโตเนน สติรสฺมิยา พนฺธิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน โยเชตฺวา ปญฺญาปโตเทน วิชฺฌนฺเตน ปุนปฺปุนํ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพํ.

Sin embargo, así como un agricultor, tras haber arado su campo, libera a sus bueyes, los deja dirigirse hacia el pastizal y se sienta a descansar a la sombra, y entonces sus bueyes entran rápidamente en el bosque; si ese agricultor es hábil, al querer capturarlos de nuevo para unirlos al arado, no los busca siguiendo sus huellas por todo el bosque, sino que, tomando la soga y la aguijada, se dirige directamente al abrevadero donde suelen descender y allí se sienta o se tumba. Entonces, después de que los bueyes han pastado durante el día y han bajado al abrevadero, se han bañado, han bebido y han salido del agua, él los ve allí parados, los ata con la soga, los conduce aguijoneándolos, los unce y vuelve a trabajar. Del mismo modo, el monje no debe buscar las inhalaciones y exhalaciones en ningún otro lugar que no sea el sitio de contacto habitual. En su lugar, tomando la soga de la atención plena y la aguijada de la sabiduría, debe fijar su mente en el lugar de contacto habitual y aplicar su atención. Pues mientras aplica así su atención, en poco tiempo las respiraciones se le manifiestan como los bueyes en el abrevadero. Entonces, habiéndolas atado con la soga de la atención plena y uniéndolas en ese mismo lugar, debe practicar el tema de meditación una y otra vez, aguijoneando con la aguijada de la sabiduría.

๒๓๑. ตสฺเสวมนุยุญฺชโต น จิรสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. ตํ ปเนตํ น สพฺเพสํ เอกสทิสํ โหติ. อปิจ โข กสฺสจิ สุขสมฺผสฺสํ อุปฺปาทยมาโน ตูลปิจุ วิย กปฺปาสปิจุ วิย วาตธารา วิย จ อุปฏฺฐาตีติ เอกจฺเจ อาหุ.

231. A aquel que practica de esta manera, en poco tiempo se le manifiesta el signo (nimitta). Sin embargo, este signo no es idéntico para todos. Por el contrario, algunos maestros afirman que para algunos se manifiesta produciendo una sensación placentera, como una mota de algodón, como una fibra de seda o como una corriente de aire.

อยํ [Pg.277] ปน อฏฺฐกถาสุ วินิจฺฉโย, อิทญฺหิ กสฺสจิ ตารกรูปํ วิย มณิคุฬิกา วิย มุตฺตาคุฬิกา วิย จ, กสฺสจิ ขรสมฺผสฺสํ หุตฺวา กปฺปาสฏฺฐิ วิย ทารุสารสูจิ วิย จ, กสฺสจิ ทีฆปามงฺคสุตฺตํ วิย กุสุมทามํ วิย ธูมสิขา วิย จ, กสฺสจิ วิตฺถตํ มกฺกฏกสุตฺตํ วิย วลาหกปฏลํ วิย ปทุมปุปฺผํ วิย รถจกฺกํ วิย จนฺทมณฺฑลํ วิย สูริยมณฺฑลํ วิย จ อุปฏฺฐาติ. ตญฺจ ปเนตํ ยถา สมฺพหุเลสุ ภิกฺขูสุ สุตฺตนฺตํ สชฺฌายิตฺวา นิสินฺเนสุ เอเกน ภิกฺขุนา ‘‘ตุมฺหากํ กีทิสํ หุตฺวา อิทํ สุตฺตํ อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺเต เอโก ‘‘มยฺหํ มหตี ปพฺพเตยฺยา นที วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาตี’’ติ อาห. อปโร ‘‘มยฺหํ เอกา วนราชิ วิย’’. อญฺโญ ‘‘มยฺหํ เอโก สีตจฺฉาโย สาขาสมฺปนฺโน ผลภารภริตรุกฺโข วิยา’’ติ. เตสํ หิ ตํ เอกเมว สุตฺตํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. เอวํ เอกเมว กมฺมฏฺฐานํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. สญฺญชญฺหิ เอตํ สญฺญานิทานํ สญฺญาปภวํ. ตสฺมา สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ.

Esta es la conclusión en los Comentarios: para algunos, este signo se manifiesta como la luz de una estrella, como una cuenta de rubí o como una cuenta de perla. Para otros, tiene un contacto áspero, como una semilla de algodón o una aguja de madera dura. Para otros, aparece como una larga cuerda de plomada, como una guirnalda de flores o como una columna de humo. Para otros, se manifiesta como una tela de araña extendida, como una capa de nubes, como una flor de loto, como una rueda de carro, como el disco de la luna o como el disco del sol. Y así como cuando muchos monjes están sentados recitando un Sutta y uno de ellos pregunta: '¿De qué manera se les manifiesta este Sutta?', uno dice: 'A mí se me manifiesta como un gran río de montaña'; otro dice: 'A mí como una hilera de bosques'; y otro: 'A mí como un árbol cargado de frutos que ofrece una sombra fresca'. Aunque el Sutta es uno solo, se les manifiesta de forma distinta debido a la diversidad de sus percepciones. Del mismo modo, aunque el tema de meditación es uno solo, se manifiesta de forma distinta por la diversidad de percepción. Pues este signo nace de la percepción, tiene su causa en la percepción y se origina en la percepción. Por lo tanto, debe entenderse que se manifiesta de forma distinta debido a la diversidad de la percepción.

เอตฺถ จ อญฺญเมว อสฺสาสารมฺมณํ จิตฺตํ, อญฺญํ ปสฺสาสารมฺมณํ, อญฺญํ นิมิตฺตารมฺมณํ. ยสฺส หิ อิเม ตโย ธมฺมา นตฺถิ, ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ เนว อปฺปนํ, น อุปจารํ ปาปุณาติ. ยสฺส ปน อิเม ตโย ธมฺมา อตฺถิ, ตสฺเสว กมฺมฏฺฐานํ อุปจารญฺจ อปฺปนญฺจ ปาปุณาติ. วุตฺตญฺเหตํ –

En este proceso, la mente que tiene por objeto la inhalación es una, la que tiene por objeto la exhalación es otra, y la que tiene por objeto el signo es otra distinta. Pues aquel en quien estos tres factores no están presentes, su meditación no alcanza ni la concentración de acceso (upacāra) ni la de absorción (appanā). Pero aquel en quien estos tres factores están presentes, solo para él la meditación alcanza tanto el acceso como la absorción. Por esto se ha dicho:

‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส;

อชานโต ตโย ธมฺเม, ภาวนา นุปลพฺภติ.

«El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; para aquel que no conoce estos tres factores, no se obtiene el desarrollo de la meditación».

‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส;

ชานโตว ตโย ธมฺเม, ภาวนา อุปลพฺภตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

«El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; solo para aquel que conoce estos tres factores, se obtiene el desarrollo de la meditación».

๒๓๒. เอวํ อุปฏฺฐิเต ปน นิมิตฺเต เตน ภิกฺขุนา อาจริยสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพํ ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, เอวรูปํ นาม อุปฏฺฐาตี’’ติ. อาจริเยน ปน เอตํ นิมิตฺตนฺติ วา น วา นิมิตฺตนฺติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘เอวํ โหติ, อาวุโส’’ติ วตฺวา ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรหีติ วตฺตพฺโพ. นิมิตฺตนฺติ หิ วุตฺเต โวสานํ อาปชฺเชยฺย. น นิมิตฺตนฺติ วุตฺเต นิราโส วิสีเทยฺย. ตสฺมา ตทุภยมฺปิ อวตฺวา มนสิกาเรเยว นิโยเชตพฺโพติ. เอวํ ตาว ทีฆภาณกา.

232. Una vez que el signo se ha manifestado de esta manera, el monje debe acudir a su maestro y decirle: 'Venerable señor, se me ha manifestado algo de tal forma'. El maestro, sin embargo, no debe decirle 'esto es el signo' ni 'esto no es el signo'. Debe decirle: 'Así sucede, amigo', y exhortarlo diciendo: 'Atiéndelo una y otra vez'. Pues si se le dice 'es el signo', podría llegar a una detención prematura (relajando el esfuerzo). Si se le dice 'no es el signo', perdería la esperanza y se desanimaría. Por lo tanto, sin decir ninguna de las dos cosas, se le debe instar simplemente a la atención. Así dicen los recitadores del Dīgha Nikāya.

มชฺฌิมภาณกา ปนาหุ ‘‘นิมิตฺตมิทํ, อาวุโส, กมฺมฏฺฐานํ ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรหิ สปฺปุริสาติ วตฺตพฺโพ’’ติ. อถาเนน นิมิตฺเตเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ[Pg.278]. เอวมสฺสายํ อิโต ปภุติ ฐปนาวเสน ภาวนา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

Pero los recitadores del Majjhima Nikāya dicen: 'Se le debe decir: "Esto es el signo, amigo; atiende al tema de meditación una y otra vez, buen hombre"'. Después de esto, él debe fijar su mente en el signo mismo. De este modo, a partir de ese momento, su meditación se desarrolla por medio de la fijación (ṭhapanā). Así ha sido dicho por los antiguos:

‘‘นิมิตฺเต ฐปยํ จิตฺตํ, นานาการํ วิภาวยํ;

ธีโร อสฺสาสปสฺสาเส, สกํ จิตฺตํ นิพนฺธตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

«Fijando la mente en el signo y haciendo desaparecer la diversidad de aspectos, el sabio vincula su propia mente a las inhalaciones y exhalaciones».

ตสฺเสวํ นิมิตฺตุปฏฺฐานโต ปภุติ นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาว. สติ อุปฏฺฐิตาเยว. จิตฺตํ อุปจารสมาธินา สมาหิตเมว. อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ เนว วณฺณโต มนสิ กาตพฺพํ, น ลกฺขณโต ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. อปิจ โข ขตฺติยมเหสิยา จกฺกวตฺติคพฺโภ วิย กสฺสเกน สาลิยวคพฺโภ วิย จ อาวาสาทีนิ สตฺต อสปฺปายานิ วชฺเชตฺวา ตาเนว สตฺต สปฺปายานิ เสวนฺเตน สาธุกํ รกฺขิตพฺพํ. อถ นํ เอวํ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ มนสิการวเสน วุทฺธึ วิรูฬฺหึ คมยิตฺวา ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ, วีริยสมตา โยเชตพฺพา. ตสฺเสวํ ฆเฏนฺตสฺส ปถวีกสิเณ วุตฺตานุกฺกเมเนว ตสฺมึ นิมิตฺเต จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺตนฺติ.

A partir de la manifestación del signo para tal yogui, los obstáculos (nīvaraṇāni) quedan suprimidos, las impurezas se calman, la atención se establece firmemente y la mente queda concentrada mediante la concentración de acceso. Entonces, él no debe prestar atención al signo por su color ni debe reflexionarlo por sus características (individuales o generales). Más bien, debe protegerlo cuidadosamente como una reina protege el feto de un monarca universal, o como un agricultor protege el brote de arroz, evitando los siete factores desfavorables y cultivando los siete factores favorables. Luego, habiendo protegido así el signo, haciéndolo crecer y prosperar mediante la atención repetida, debe perfeccionar los diez tipos de habilidad en la absorción y equilibrar sus facultades de energía y concentración. Para aquel que se esfuerza de esta manera, siguiendo el mismo orden descrito para el kasina de tierra, surgen en ese signo los cuatro o cinco jhanas.

๒๓๓. เอวํ นิพฺพตฺตจตุกฺกปญฺจกชฺฌาโน ปเนตฺถ ภิกฺขุ สลฺลกฺขณาวิวฏฺฏนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา ปาริสุทฺธึ ปตฺตุกาโม ตเทว ฌานํ ปญฺจหากาเรหิ วสิปฺปตฺตํ ปคุณํ กตฺวา นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปติ. กถํ? โส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อสฺสาสปสฺสาสานํ สมุทโย กรชกาโย จ จิตฺตญฺจาติ ปสฺสติ. ยถา หิ กมฺมารคคฺคริยา ธมมานาย ภสฺตญฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ วาโต สญฺจรติ, เอวเมว กายญฺจ จิตฺตญฺจ ปฏิจฺจ อสฺสาสปสฺสาสาติ. ตโต อสฺสาสปสฺสาเส จ กายญฺจ รูปนฺติ จิตฺตญฺจ ตํสมฺปยุตฺตธมฺเม จ อรูปนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน นามรูปววตฺถานํ ปรโต อาวิภวิสฺสติ.

233. Así, el monje que ha obtenido el cuarto o quinto jhana en esta atención plena en la respiración, deseando alcanzar la purificación mediante el poder de la observación y el retorno de la visión cabal, tras haber desarrollado el tema de meditación y habiendo dominado ese mismo jhana a través de los cinco modos, define la mente y la materia (nāmarūpa) y establece la visión cabal (vipassanā). ¿Cómo lo establece? Al salir de la absorción, observa que el cuerpo físico y la mente son la causa del origen de las inhalaciones y exhalaciones. Pues, así como cuando se sopla con el fuelle de un herrero, el aire circula dependiendo del fuelle y del esfuerzo correspondiente del hombre, de la misma manera, las inhalaciones y exhalaciones circulan dependiendo del cuerpo y de la mente. Luego, define las inhalaciones, las exhalaciones y el cuerpo como 'materia' (rūpa), y la mente y sus estados mentales asociados como 'mente' (nāma). Este es el resumen en este contexto. La definición detallada de mente y materia se explicará más adelante.

เอวํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสติ. ปริเยสนฺโต จ นํ ทิสฺวา ตีสุปิ อทฺธาสุ นามรูปสฺส ปวตฺตึ อารพฺภ กงฺขํ วิตรติ. วิติณฺณกงฺโข กลาปสมฺมสนวเสน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺเน โอภาสาทโย ทส วิปสฺสนุปกฺกิเลเส ปหาย [Pg.279] อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ ปฏิปทาญาณํ มคฺโคติ ววตฺถเปตฺวา อุทยํ ปหาย ภงฺคานุปสฺสนํ ปตฺวา นิรนฺตรํ ภงฺคานุปสฺสเนน วยโต อุปฏฺฐิเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต ยถากฺกเมน จตฺตาโร อริยมคฺเค ปาปุณิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐาย เอกูนวีสติเภทสฺส ปจฺจเวกฺขณาญาณสฺส ปริยนฺตํ ปตฺโต สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ.

Habiendo definido así la mente y la materia, busca sus causas. Al buscarlas y verlas, trasciende la duda respecto al acontecer de la mente y la materia en los tres periodos de tiempo. Habiendo trascendido la duda, mediante la comprensión por grupos (kalāpasammasana), aplica las tres características y, tras abandonar los diez impedimentos de la visión cabal (vipassanūpakkilesa), como el resplandor, etc., que surgen en la fase inicial del conocimiento del surgimiento y la cesación, define como 'el camino' al conocimiento de la práctica libre de impurezas. Abandonando el enfoque en el surgimiento y alcanzando la contemplación de la disolución (bhaṅgānupassanā), mediante la contemplación continua de la disolución de todas las formaciones que aparecen como perecederas, se desencanta, se desapega y se libera; alcanzando sucesivamente los cuatro senderos nobles y estableciéndose en el fruto de la santidad (arahattaphala), llega al término del conocimiento de revisión (paccavekkhaṇāñāṇa) de diecinueve tipos, convirtiéndose en el supremo merecedor de ofrendas del mundo, incluidos los devas.

เอตฺตาวตา จสฺส คณนํ อาทึ กตฺวา วิปสฺสนาปริโยสานา อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา สมตฺตา โหตีติ อยํ สพฺพาการโต ปฐมจตุกฺกวณฺณนา.

Con esto, empezando por el conteo y terminando con la visión cabal, se completa el desarrollo de la concentración mediante la atención plena en la respiración; esta es la explicación del primer cuarteto (catukka) en todos sus aspectos.

๒๓๔. อิตเรสุ ปน ตีสุ จตุกฺเกสุ ยสฺมา วิสุํ กมฺมฏฺฐานภาวนานโย นาม นตฺถิ. ตสฺมา อนุปทวณฺณนานเยเนว เตสํ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

234. En cuanto a los otros tres cuartetos, dado que no existe un método separado de desarrollo del tema de meditación, su significado debe entenderse únicamente mediante el método de explicación palabra por palabra.

ปีติปฏิสํเวทีติ ปีตึ ปฏิสํวิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณโต จ อสมฺโมหโต จ.

'Experimentando el rapto' (pītipaṭisaṃvedī) significa que practica pensando: 'inhalaré y exhalaré', haciendo que el rapto sea claramente conocido y evidente. En ese contexto, el rapto se experimenta de dos maneras: por el objeto (ārammaṇato) y por la ausencia de confusión (asammohato).

กถํ อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ. ตสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. กถํ อสมฺโมหโต? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ. ตสฺส วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๒) –

¿Cómo se experimenta el rapto por el objeto? Entra en los dos jhanas que poseen rapto. En el momento de la absorción, debido al logro del jhana, el rapto se experimenta por el objeto, ya que el objeto mismo es experimentado. ¿Cómo por la ausencia de confusión? Habiendo entrado y salido de los dos jhanas que poseen rapto, contempla el rapto asociado al jhana como algo que se agota y perece. En el momento de la visión cabal, mediante la penetración de las características, el rapto es experimentado por la ausencia de confusión. Pues se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga:

‘‘ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสน… รสฺสํ อสฺสาสวเสน… รสฺสํ ปสฺสาสวเสน… สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสาสปสฺสาสวเสน… ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสาสปสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ [Pg.280] อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. อาวชฺชโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ชานโต ปสฺสโต ปจฺจเวกฺขโต จิตฺตํ อธิฏฺฐหโต สทฺธาย อธิมุจฺจโต วีริยํ ปคฺคณฺหโต สตึ อุปฏฺฐาปยโต จิตฺตํ สมาทหโต ปญฺญาย ปชานโต อภิญฺเญยฺยํ ปริญฺเญยฺยํ ปหาตพฺพํ ภาเวตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. เอวํ สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ.

'Para quien comprende la unificación de la mente y la ausencia de distracción mediante la inhalación larga, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, se experimenta ese rapto. Mediante la exhalación larga... mediante la inhalación corta... mediante la exhalación corta... mediante la experiencia de todo el cuerpo... mediante la tranquilización de la formación corporal... para quien comprende la unificación de la mente y la ausencia de distracción, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, se experimenta ese rapto. Al advertirlo, se experimenta ese rapto. Para quien conoce, ve, revisa, determina la mente, se decide con fe, aplica energía, establece la atención, concentra la mente, comprende con sabiduría, conoce plenamente lo que debe ser conocido por conocimiento superior, comprende lo que debe ser comprendido, abandona lo que debe ser abandonado, desarrolla lo que debe ser desarrollado y realiza lo que debe ser realizado, se experimenta ese rapto. Así se experimenta ese rapto'.

เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. อิทมฺปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ, ติณฺณํ ฌานานํ วเสน สุขปฏิสํเวทิตา, จตุนฺนมฺปิ วเสน จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวทิตา เวทิตพฺพา. จิตฺตสงฺขาโรติ เวทนาทโย ทฺเว ขนฺธา. สุขปฏิสํเวทีปเท เจตฺถ วิปสฺสนาภูมิทสฺสนตฺถํ ‘‘สุขนฺติ ทฺเว สุขานิ กายิกญฺจ สุขํ เจตสิกญฺจา’’ติ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๓) วุตฺตํ. ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารนฺติ โอฬาริกํ โอฬาริกํ จิตฺตสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต, นิโรเธนฺโตติ อตฺโถ. โส วิตฺถารโต กายสงฺขาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Por este mismo método, el significado de los términos restantes también debe ser entendido. Sin embargo, hay una distinción aquí: la experiencia de la felicidad (sukha) debe entenderse mediante los tres primeros jhanas, y la experiencia de la formación mental (cittasaṅkhāra) mediante los cuatro jhanas. 'Formación mental' se refiere a los dos agregados: percepción y otros. En el término 'experimentando la felicidad', para mostrar el terreno de la visión cabal, se dice en el Paṭisambhidāmagga: 'la felicidad es de dos tipos: felicidad física y felicidad mental'. 'Tranquilizando la formación mental' significa tranquilizar o cesar la formación mental grosera. Esto debe entenderse detalladamente por el mismo método mencionado en la formación corporal.

อปิเจตฺถ ปีติปเท ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา. สุขปเท สรูเปเนว เวทนา. ทฺวีสุ จิตฺตสงฺขารปเทสุ ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๑.๔๖๓) วจนโต สญฺญาสมฺปยุตฺตา เวทนาติ เอวํ เวทนานุปสฺสนานเยน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Además, aquí, en el término 'rapto', la sensación se menciona bajo el encabezado de rapto. En el término 'felicidad', la sensación se menciona por su propia forma. En los dos términos de 'formación mental', se menciona la sensación asociada con la percepción, debido a la declaración: 'la percepción y la sensación son factores mentales; estos estados están ligados a la mente, son formaciones mentales'. Así, debe entenderse que este cuarteto se expone siguiendo el método de la contemplación de las sensaciones (vedanānupassanā).

๒๓๕. ตติยจตุกฺเกปิ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน จิตฺตปฏิสํเวทิตา เวทิตพฺพา. อภิปฺปโมทยํ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ โมเทนฺโต ปโมเทนฺโต หาเสนฺโต ปหาเสนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อภิปฺปโมโท โหติ สมาธิวเสน จ วิปสฺสนาวเสน จ.

235. En el tercer cuarteto también, la experiencia de la mente debe entenderse a través de los cuatro jhanas. 'Regocijando la mente' significa que practica pensando: 'inhalaré y exhalaré', mientras alegra, regocija, deleita y exulta la mente. En ese contexto, el regocijo ocurre de dos maneras: por el poder de la concentración (samādhi) y por el poder de la visión cabal (vipassanā).

กถํ สมาธิวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ. โส สมาปตฺติกฺขเณ สมฺปยุตฺตปีติยา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. กถํ วิปสฺสนาวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ. เอวํ วิปสฺสนากฺขเณ ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. เอวํ [Pg.281] ปฏิปนฺโน ‘‘อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ.

¿Cómo por el poder de la concentración? Entra en los dos jhanas que poseen rapto. En el momento de la absorción, alegra y regocija la mente mediante el rapto asociado al jhana. ¿Cómo por el poder de la visión cabal? Habiendo entrado y salido de los dos jhanas que poseen rapto, contempla el rapto asociado al jhana como algo que se agota y perece. Así, en el momento de la visión cabal, tomando como objeto el rapto asociado al jhana, alegra y regocija la mente. De quien así procede se dice: 'practica regocijando la mente, inhalaré y exhalaré'.

สมาทหํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌานาทิวเสน อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต. ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺปสฺสโต วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อุปฺปชฺชติ ขณิกจิตฺเตกคฺคตา. เอวํ อุปฺปนฺนาย ขณิกจิตฺเตกคฺคตาย วเสนปิ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต ‘‘สมาทหํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ.

La frase 'concentrando la mente' (samādahaṃ cittanti) significa establecer o colocar la mente de manera equilibrada en el objeto de meditación mediante el poder del primer jhana y los estados superiores. Alternativamente, para quien ha entrado y salido de esos jhanas y contempla la mente asociada al jhana según su naturaleza de agotamiento y desaparición, surge la concentración momentánea (khaṇikacittekaggatā) mediante la penetración de las características como la impermanencia en el momento de la visión cabal (vipassanā). Se dice: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré concentrando la mente"', refiriéndose a quien establece o coloca la mente de manera equilibrada en el objeto mediante esa concentración momentánea surgida.

วิโมจยํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน นีวรเณหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ทุติเยน วิตกฺกวิจาเรหิ, ตติเยน ปีติยา, จตุตฺเถน สุขทุกฺเขหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต. ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺมสติ. โส วิปสฺสนากฺขเณ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาโต จิตฺตํ โมเจนฺโต, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาโต, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาโต, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิโต, วิราคานุปสฺสนาย ราคโต, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานโต จิตฺตํ โมเจนฺโต อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. เตน วุจฺจติ ‘‘วิโมจยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ. เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาวเสน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

La frase 'liberando la mente' (vimocayaṃ cittanti) significa liberar la mente de los obstáculos mediante el primer jhana, de los pensamientos y el examen (vitakka-vicāra) mediante el segundo, de la alegría (pīti) mediante el tercero, y de la felicidad y el dolor mediante el cuarto. Alternativamente, tras entrar y salir de esos jhanas, el monje examina la mente asociada al jhana según su agotamiento y desaparición. En el momento de la visión cabal (vipassanā), libera la mente de la percepción de permanencia mediante la contemplación de la impermanencia, de la percepción de felicidad mediante la contemplación del sufrimiento, de la percepción de un yo mediante la contemplación del no-yo, del deleite mediante la contemplación del desencanto, del apego mediante la contemplación del desapasionamiento, del surgimiento mediante la contemplación del cese, y del aferramiento mediante la contemplación de la renuncia, inhalando y exhalando. Por ello se dice: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré liberando la mente"'. Debe entenderse que este cuarto cuarteto ha sido expuesto bajo el poder de la contemplación de la mente (cittānupassanā).

๒๓๖. จตุตฺถจตุกฺเก ปน อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ ตาว อนิจฺจํ เวทิตพฺพํ. อนิจฺจตา เวทิตพฺพา. อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพา. อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพ.

236. En el cuarto cuarteto, respecto a 'contemplando la impermanencia' (aniccānupassī), primero debe conocerse qué es lo impermanente (aniccaṃ), la impermanencia (aniccatā), la contemplación de la impermanencia (aniccānupassanā) y el contemplador de la impermanencia (aniccānupassī).

ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา. กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา. อนิจฺจตาติ เตสํเยว อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ, หุตฺวา อภาโว วา, นิพฺพตฺตานํ เตเนวากาเรน อฏฺฐตฺวา ขณภงฺเคน เภโทติ อตฺโถ. อนิจฺจานุปสฺสนาติ ตสฺสา อนิจฺจตาย วเสน รูปาทีสุ อนิจฺจนฺติ อนุปสฺสนา. อนิจฺจานุปสฺสีติ ตาย อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต. ตสฺมา เอวํภูโต อสฺสสนฺโต [Pg.282] ปสฺสสนฺโต จ อิธ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

Aquí, 'lo impermanente' se refiere a los cinco agregados. ¿Por qué? Debido a su naturaleza de surgimiento, desaparición y alteración. 'Impermanencia' es ese mismo surgimiento, desaparición y alteración de los agregados; o bien, el no existir tras haber existido. Significa la ruptura por la disolución momentánea de lo que ha surgido al no permanecer con esa misma forma. 'Contemplación de la impermanencia' es la observación repetida como impermanente en la materia (rūpa), etc., bajo el aspecto de esa impermanencia. 'Contemplador de la impermanencia' es aquel que posee dicha contemplación. Por lo tanto, inhalando y exhalando siendo tal contemplador, debe entenderse: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré contemplando la impermanencia"'.

วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปน ทฺเว วิราคา ขยวิราโค จ อจฺจนฺตวิราโค จ. ตตฺถ ขยวิราโคติ สงฺขารานํ ขณภงฺโค. อจฺจนฺตวิราโคติ นิพฺพานํ. วิราคานุปสฺสนาติ ตทุภยทสฺสนวเสน ปวตฺตา วิปสฺสนา จ มคฺโค จ. ตาย ทุวิธายปิ อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต จ ‘‘วิราคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ. นิโรธานุปสฺสีปเทปิ เอเสว นโย.

Respecto a 'contemplando el desapasionamiento' (virāgānupassī), hay dos tipos de desapasionamiento: el desapasionamiento por agotamiento (khaya-virāgo) y el desapasionamiento absoluto (accanta-virāgo). El desapasionamiento por agotamiento es la disolución momentánea de las formaciones (saṅkhāra). El desapasionamiento absoluto es el Nibbana. La 'contemplación del desapasionamiento' es tanto la visión cabal (vipassanā) como el camino (magga) que operan mediante la visión de ambos tipos. Quien posee estos dos tipos de contemplación al inhalar y exhalar, debe entenderse como: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré contemplando el desapasionamiento"'. Lo mismo se aplica al término 'contemplando el cese' (nirodhānupassī).

ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ ทฺเว ปฏินิสฺสคฺคา ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จ. ปฏินิสฺสคฺโคเยว อนุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา. วิปสฺสนามคฺคานํ เอตมธิวจนํ.

En 'contemplando la renuncia' (paṭinissaggānupassī), también hay dos tipos de renuncia: la renuncia por abandono (pariccāga) y la renuncia por salto hacia adelante (pakkhandana). La renuncia misma es la contemplación, de ahí 'contemplación de la renuncia'. Este es un término para la visión cabal y los caminos.

วิปสฺสนา หิ ตทงฺควเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, สงฺขตโทสทสฺสเนน จ ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโคติ จ วุจฺจติ. มคฺโค สมุจฺเฉทวเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, อารมฺมณกรเณน จ นิพฺพาเน ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโคติ จ วุจฺจติ. อุภยมฺปิ ปน ปุริมปุริมญฺญาณานํ อนุอนุปสฺสนโต อนุปสฺสนาติ วุจฺจติ. ตาย ทุวิธายปิ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต จ ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

Ciertamente, la visión cabal abandona las aflicciones (kilesa) junto con las formaciones de los agregados mediante el abandono parcial (tadaṅga), y por ver el peligro en lo condicionado, se lanza hacia el Nibbana opuesto a ello debido a su inclinación hacia él; por eso se llama tanto 'renuncia por abandono' como 'renuncia por salto hacia adelante'. El camino abandona las aflicciones junto con las formaciones de los agregados mediante la erradicación definitiva (samuccheda), y se lanza hacia el Nibbana al tomarlo como objeto; por eso se llama tanto 'renuncia por abandono' como 'renuncia por salto hacia adelante'. Ambos se denominan 'contemplación' por observar repetidamente los conocimientos previos uno tras otro. Quien posee estos dos tipos de contemplación de la renuncia al inhalar y exhalar, debe entenderse como: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré contemplando la renuncia"'.

อิทํ จตุตฺถจตุกฺกํ สุทฺธวิปสฺสนาวเสเนว วุตฺตํ. ปุริมานิ ปน ตีณิ สมถวิปสฺสนาวเสน. เอวํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬสวตฺถุกาย อานาปานสฺสติยา ภาวนา เวทิตพฺพา. เอวํ โสฬสวตฺถุวเสน จ ปน อยํ อานาปานสฺสติ มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา.

Este cuarto cuarteto se ha expuesto únicamente bajo el poder de la visión cabal pura. En cambio, los tres anteriores se expusieron bajo el poder de la calma y la visión cabal combinadas. Así debe entenderse el desarrollo de la atención en la respiración con sus dieciséis aspectos. De este modo, mediante los dieciséis aspectos, esta atención en la respiración resulta de gran fruto y gran beneficio.

๒๓๗. ตตฺรสฺส ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จา’’ติอาทิวจนโต สนฺตภาวาทิวเสนาปิ มหานิสํสตา เวทิตพฺพา, วิตกฺกุปจฺเฉทสมตฺถตายปิ. อยญฺหิ สนฺตปณีตอเสจนกสุขวิหารตฺตา สมาธิอนฺตรายกรานํ วิตกฺกานํ วเสน อิโต จิโต จ จิตฺตสฺส วิธาวนํ วิจฺฉินฺทิตฺวา อานาปานารมฺมณาภิมุขเมว [Pg.283] จิตฺตํ กโรติ. เตเนว วุตฺตํ ‘‘อานาปานสฺสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทายา’’ติ (อ. นิ. ๙.๑).

237. Sobre esto, según las palabras del Buda: 'Monjes, esta concentración de la atención en la respiración, desarrollada y cultivada, es pacífica y sublime...', debe entenderse su gran beneficio por su naturaleza pacífica, etc., y por su capacidad de cortar los pensamientos (vitakka). Debido a que es un modo de vida pacífico, sublime, puro y placentero, esta concentración corta la dispersión de la mente de un lado a otro causada por los pensamientos que obstaculizan la meditación, y dirige la mente únicamente hacia el objeto de la respiración. Por ello se dijo: 'Debe desarrollarse la atención en la respiración para cortar los pensamientos'.

วิชฺชาวิมุตฺติปาริปูริยา มูลภาเวนาปิ จสฺสา มหานิสํสตา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อานาปานสฺสติ, ภิกฺขเว, ภาวิตา พหุลีกตา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ปริปูเรติ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ, สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๗).

También debe conocerse su gran beneficio por ser la base para la plenitud del conocimiento y la liberación (vijjā-vimutti). Pues el Bendito dijo: 'Monjes, la atención en la respiración, desarrollada y cultivada, completa los cuatro fundamentos de la atención; los cuatro fundamentos de la atención... completan los siete factores de la iluminación; los siete factores de la iluminación... completan el conocimiento y la liberación'.

อปิจ จริมกานํ อสฺสาสปสฺสาสานํ วิทิตภาวกรณโตปิสฺสา มหานิสํสตา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เอวํ ภาวิตาย โข, ราหุล, อานาปานสฺสติยา เอวํ พหุลีกตาย เยปิ เต จริมกา อสฺสาสปสฺสาสา, เตปิ วิทิตาว นิรุชฺฌนฺติ, โน อวิทิตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๒๑).

Además, su gran beneficio debe conocerse porque hace conscientes las últimas inhalaciones y exhalaciones. Pues el Bendito dijo: 'Rahula, con la atención en la respiración así desarrollada y cultivada, incluso aquellas que son las últimas inhalaciones y exhalaciones cesan siendo conocidas, no sin ser conocidas'.

๒๓๘. ตตฺถ นิโรธวเสน ตโย จริมกา ภวจริมกา, ฌานจริมกา, จุติจริมกาติ. ภเวสุ หิ กามภเว อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ, รูปารูปภเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ, ตสฺมา เต ภวจริมกา. ฌาเนสุ ปุริเม ฌานตฺตเย ปวตฺตนฺติ, จตุตฺเถ นปฺปวตฺตนฺติ, ตสฺมา เต ฌานจริมกา. เย ปน จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิตฺเตน สทฺธึ อุปฺปชฺชิตฺวา จุติจิตฺเตน สห นิรุชฺฌนฺติ, อิเม จุติจริมกา นาม. อิเม อิธ ‘‘จริมกา’’ติ อธิปฺเปตา.

238. En este contexto, existen tres tipos de alientos terminales en virtud de su cese: los terminales respecto a la existencia (bhavacarimakā), los terminales respecto al jhana (jhānacarimakā) y los terminales respecto a la muerte (cuticarimakā). Pues, en cuanto a las existencias, las inhalaciones y exhalaciones ocurren en la esfera de los sentidos (kāmabhava), pero no ocurren en las esferas de la forma y sin forma (rūpārūpabhavesu); por lo tanto, aquellos se denominan terminales respecto a la existencia. En cuanto a los jhanas, ocurren en los tres primeros jhanas, pero no ocurren en el cuarto; por lo tanto, se denominan terminales respecto al jhana. Sin embargo, aquellas inhalaciones y exhalaciones que surgen junto con el decimosexto momento de consciencia previo a la consciencia de muerte (cuticitta) y cesan junto con dicha consciencia de muerte, se denominan terminales respecto a la muerte. Estos últimos son los que se entienden aquí por 'terminales' (carimakā).

อิมํ กิร กมฺมฏฺฐานํ อนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน อานาปานารมฺมณสฺส สุฏฺฐุ ปริคฺคหิตตฺตา จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสมสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทํ อาวชฺชยโต อุปฺปาโทปิ เนสํ ปากโฏ โหติ. ฐิตึ อาวชฺชยโต ฐิติปิ เนสํ ปากฏา โหติ. ภงฺคํ อาวชฺชยโต จ ภงฺโค เนสํ ปากโฏ โหติ.

Se dice que para el monje dedicado a este tema de meditación, debido a que el objeto de la respiración ha sido bien aprehendido, cuando reflexiona sobre el surgimiento en el momento de la génesis del decimosexto momento de consciencia previo a la muerte, el surgimiento de dichos alientos se le vuelve evidente. Cuando reflexiona sobre la duración, la duración de los mismos se le vuelve evidente. Y cuando reflexiona sobre la disolución, la disolución de dichos alientos se le vuelve evidente.

อิโต อญฺญํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ภิกฺขุโน หิ อายุอนฺตรํ ปริจฺฉินฺนํ วา โหติ อปริจฺฉินฺนํ วา. อิทํ ปน โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสตึ ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส อายุอนฺตรํ ปริจฺฉินฺนเมว โหติ. โส ‘‘เอตฺตกํ ทานิ เม อายุสงฺขารา ปวตฺติสฺสนฺติ, น อิโต [Pg.284] ปร’’นฺติ ญตฺวา อตฺตโน ธมฺมตาย เอว สรีรปฏิชคฺคนนิวาสนปารุปนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา อกฺขีนิ นิมีเลติ โกฏปพฺพตวิหารวาสีติสฺสตฺเถโร วิย มหากรญฺชิยวิหารวาสีมหาติสฺสตฺเถโร วิย เทวปุตฺตมหารฏฺเฐ ปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถโร วิย จิตฺตลปพฺพตวิหารวาสิโน ทฺเว ภาติยตฺเถรา วิย จ.

Para un monje que alcanza el estado de Arahat habiendo desarrollado un tema de meditación distinto de este, el límite de su término de vida puede estar determinado o no determinado. Sin embargo, para quien alcanza el estado de Arahat tras desarrollar esta atención plena en la respiración de dieciséis aspectos, el límite de su término de vida está necesariamente determinado. Él, sabiendo: 'Ahora, mis formaciones vitales continuarán por este tiempo y no más allá de este', habiendo cumplido todos sus deberes por su propia naturaleza, tales como el cuidado del cuerpo y el vestir los mantos, cierra sus ojos, tal como el Thera Tissa que residía en Koṭapabbata-vihāra, el Thera Mahātissa de Mahākarañjiya-vihāra, el Thera Tissa el recolector de limosnas de la gran región de Devaputta, o como los dos hermanos Theras que residían en Cittalapabbata-vihāra.

ตตฺริทํ เอกวตฺถุปริทีปนํ. ทฺเวภาติยตฺเถรานํ กิเรโก ปุณฺณมุโปสถทิวเส ปาติโมกฺขํ โอสาเรตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา จงฺกเม ฐิโต จนฺทาโลกํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อายุสงฺขาเร อุปธาเรตฺวา ภิกฺขุสงฺฆมาห – ‘‘ตุมฺเหหิ กถํ ปรินิพฺพายนฺตา ภิกฺขู ทิฏฺฐปุพฺพา’’ติ. ตตฺร เกจิ อาหํสุ ‘‘อมฺเหหิ อาสเน นิสินฺนกาว ปรินิพฺพายนฺตา ทิฏฺฐปุพฺพา’’ติ. เกจิ ‘‘อมฺเหหิ อากาเส ปลฺลงฺกมาภุชิตฺวา นิสินฺนกา’’ติ. เถโร อาห – ‘‘อหํ ทานิ โว จงฺกมนฺตเมว ปรินิพฺพายมานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ตโต จงฺกเม เลขํ กตฺวา ‘‘อหํ อิโต จงฺกมโกฏิโต ปรโกฏึ คนฺตฺวา นิวตฺตมาโน อิมํ เลขํ ปตฺวาว ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ วตฺวา จงฺกมํ โอรุยฺห ปรภาคํ คนฺตฺวา นิวตฺตมาโน เอเกน ปาเทน เลขํ อกฺกนฺตกฺขเณเยว ปรินิพฺพายิ.

Sobre esto, he aquí la aclaración de un caso: Se cuenta que uno de los dos hermanos Theras, habiendo concluido el Pātimokkha en el día de observancia de luna llena, rodeado por la comunidad de monjes, se dirigió a su lugar de residencia. De pie en el camino de meditación (caṅkama), observó la luz de la luna, examinó sus propias formaciones vitales y dijo a la comunidad de monjes: '¿De qué manera han visto ustedes anteriormente a los monjes entrar en el Parinibbāna?'. Algunos allí dijeron: 'Señor, hemos visto a monjes entrar en el Parinibbāna sentados en sus asientos'. Otros dijeron: 'Nosotros los hemos visto sentados con las piernas cruzadas en el aire'. El Thera dijo: 'Yo ahora os mostraré a alguien entrando en el Parinibbāna mientras camina'. Acto seguido, hizo una marca en el camino de meditación y dijo: 'Iré desde este extremo del camino hasta el otro extremo y, al regresar, entraré en el Parinibbāna justo al llegar a esta marca'. Habiendo dicho esto, descendió al camino, fue hasta el otro lado y, al regresar, entró en el Parinibbāna en el preciso instante en que pisó la marca con un pie.

ตสฺมา หเว อปฺปมตฺโต, อนุยุญฺเชถ ปณฺฑิโต;

เอวํ อเนกานิสํสํ, อานาปานสฺสตึ สทาติ.

Por lo tanto, ciertamente, el sabio debe ser diligente y dedicarse siempre a esta atención plena en la respiración, que posee tan numerosos beneficios.

อิทํ อานาปานสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Este es el preludio a la explicación detallada sobre la atención plena en la respiración.

อุปสมานุสฺสติกถา

Explicación del Recuerdo de la Paz

๒๓๙. อานาปานสฺสติยา อนนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ ปน อุปสมานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน ปิปาสวินโย อาลยสมุคฺฆาโต วฏฺฏุปจฺเฉโท ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) เอวํ สพฺพทุกฺขูปสมสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส คุณา อนุสฺสริตพฺพา.

239. Inmediatamente después de la atención plena en la respiración, aquel que desee desarrollar el Recuerdo de la Paz, que ha sido indicado, debe retirarse a la soledad y, en reclusión, rememorar las cualidades del Nibbāna —definido como la pacificación de todo sufrimiento— de la siguiente manera: 'Monjes, en la medida en que existan estados condicionados o incondicionados, se dice que el desapego es el supremo de entre ellos, a saber: el desvanecimiento de la embriaguez (madanimmadano), la eliminación de la sed (pipāsavinayo), el desarraigo del apego (ālayasamugghāto), el corte del ciclo (vaṭṭupacchedo), la extinción del deseo (taṇhakkhayo), el desapego (virāgo), el cese (nirodho), la extinción (nibbāna)'.

ตตฺถ ยาวตาติ ยตฺตกา. ธมฺมาติ สภาวา. สงฺขตา วา อสงฺขตา วาติ สงฺคมฺม สมาคมฺม ปจฺจเยหิ กตา วา อกตา วา. วิราโค เตสํ ธมฺมานํ [Pg.285] อคฺคมกฺขายตีติ เตสํ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ วิราโค อคฺคมกฺขายติ เสฏฺโฐ อุตฺตโมติ วุจฺจติ. ตตฺถ วิราโคติ น ราคาภาวมตฺตเมว, อถ โข ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิพฺพานนฺติ โย โส มทนิมฺมทโนติอาทีนิ นามานิ อสงฺขตธมฺโม ลภติ, โส วิราโคติ ปจฺเจตพฺโพ. โส หิ ยสฺมา ตมาคมฺม สพฺเพปิ มานมทปุริสมทาทโย มทา นิมฺมทา อมทา โหนฺติ วินสฺสนฺติ, ตสฺมา มทนิมฺมทโนติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ ตมาคมฺม สพฺพาปิ กามปิปาสา วินยํ อพฺภตฺถํ ยาติ, ตสฺมา ปิปาสวินโยติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปน ตมาคมฺม ปญฺจกามคุณาลยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา อาลยสมุคฺฆาโตติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ ตมาคมฺม เตภูมกํ วฏฺฏํ อุปจฺฉิชฺชติ, ตสฺมา วฏฺฏุปจฺเฉโทติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปน ตมาคมฺม สพฺพโส ตณฺหา ขยํ คจฺฉติ วิรชฺชติ นิรุชฺฌติ จ, ตสฺมา ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปเนส จตสฺโส โยนิโย ปญฺจ คติโย สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย นว จ สตฺตาวาเส อปราปรภาวาย วินนโต อาพนฺธนโต สํสิพฺพนโต วานนฺติ ลทฺธโวหาราย ตณฺหาย นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิสํยุตฺโต, ตสฺมา นิพฺพานนฺติ วุจฺจตีติ.

En ese pasaje: 'yāvatā' significa en tanto que; 'dhammā' significa naturalezas esenciales; 'saṅkhatā vā asaṅkhatā vā' significa hechos por la concurrencia de causas o no hechos. 'Se dice que el desapego es el supremo de entre ellos' significa que, entre dichos estados condicionados e incondicionados, el desapego es declarado como el más excelente y superior. En ese contexto, 'virāga' (desapego) no es meramente la ausencia de deseo, sino que aquel estado incondicionado que recibe los nombres de 'desvanecimiento de la embriaguez', etc., hasta 'Nibbāna', es lo que debe entenderse por desapego. Pues se llama 'desvanecimiento de la embriaguez' porque, en dependencia de él, todas las embriagueces como la del orgullo y la de la masculinidad se desvanecen, se disipan y perecen. Se llama 'eliminación de la sed' porque, en dependencia de él, toda sed por los placeres sensoriales se elimina y se abandona. Se llama 'desarraigo del apego' porque, en dependencia de él, los apegos a los cinco hilos del placer sensorial son completamente desarraigados. Se llama 'corte del ciclo' porque, en dependencia de él, el ciclo de los tres planos de existencia se corta. Se llama 'extinción del deseo', 'desapego' y 'cese' porque, en dependencia de él, el deseo se extingue por completo, se desvanece y cesa. Y se llama 'Nibbāna' porque está fuera, libre y desvinculado de ese deseo llamado 'vāna' (tejido/atadura), que actúa como una costura o ligadura para la producción sucesiva en las cuatro matrices, los cinco destinos, las siete estaciones de la consciencia y las nueve moradas de los seres.

เอวเมเตสํ มทนิมฺมทนตาทีนํ คุณานํ วเสน นิพฺพานสงฺขาโต อุปสโม อนุสฺสริตพฺโพ. เย วา ปนญฺเญปิ ภควตา – ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ… สจฺจญฺจ… ปารญฺจ… สุทุทฺทสญฺจ… อชรญฺจ… ธุวญฺจ… นิปฺปปญฺจญฺจ… อมตญฺจ… สิวญฺจ… เขมญฺจ… อพฺภุตญฺจ… อนีติกญฺจ… อพฺยาพชฺฌญฺจ… วิสุทฺธิญฺจ… ทีปญฺจ… ตาณญฺจ … เลณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๓๖๖) สุตฺเตสุ อุปสมคุณา วุตฺตา, เตสมฺปิ วเสน อนุสฺสริตพฺโพเยว.

De este modo, debe recordarse la paz, denominada Nibbāna, a través de estas cualidades como el desvanecimiento de la embriaguez. Asimismo, debe recordarse a través de otras cualidades de la paz mencionadas por el Bienaventurado en diversos Suttas, tales como: 'Monjes, os enseñaré lo Incondicionado (asaṅkhata)... lo Verdadero (sacca)... la Otra Orilla (pāra)... lo Difícil de Ver (sududdasa)... lo que no Envejece (ajara)... lo Estable (dhuva)... lo No-proliferado (nippapañca)... lo Inmortal (amata)... lo Auspicioso (siva)... la Seguridad (khema)... lo Prodigioso (abbhuta)... lo Inmune al Daño (anītika)... lo Libre de Aflicción (abyābajjha)... la Pureza (visuddhi)... la Isla (dīpa)... el Refugio (tāṇañca)... la Guarida (leṇa)'.

ตสฺเสวํ มทนิมฺมทนตาทิคุณวเสน อุปสมํ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทส… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ อุปสมํ อารพฺภาติ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ วุตฺตนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปสมคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ[Pg.286]. ตเทตมุปสมคุณานุสฺสรณวเสน อุปสมานุสฺสติจฺเจว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.

De este modo, para aquel que rememora la paz en virtud de sus cualidades, tales como el apaciguamiento de la intoxicación [de los deseos y el orgullo], en ese momento no surge una mente obsesionada por la lujuria, ni por el odio, ni por el engaño. Su mente en ese momento está dirigida rectamente hacia la paz; de acuerdo con el método mencionado en el recuerdo del Buda y otros, los factores del jhana surgen en un único momento para aquel cuyos obstáculos han sido inhibidos. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades de la paz o a la entrega a la rememoración de sus diversas cualidades, no se alcanza la absorción plena (appana), sino que el jhana llega solo al nivel de acceso (upacara). A esto se le denomina 'recuerdo de la paz' por el poder de rememorar las cualidades de la paz.

ฉ อนุสฺสติโย วิย จ อยมฺปิ อริยสาวกสฺเสว อิชฺฌติ, เอวํ สนฺเตปิ อุปสมครุเกน ปุถุชฺชเนนาปิ มนสิ กาตพฺพา. สุตวเสนาปิ หิ อุปสเม จิตฺตํ ปสีทติ. อิมญฺจ ปน อุปสมานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สุขํ สุปติ, สุขํ ปฏิพุชฺฌติ, สนฺตินฺทฺริโย โหติ สนฺตมานโส หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต ปาสาทิโก ปณีตาธิมุตฺติโก สพฺรหฺมจารีนํ ครุ จ ภาวนีโย จ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ.

Al igual que los seis recuerdos [anteriores], este también se perfecciona solo en el noble discípulo; aun así, el mundano que valora la paz también debe aplicarle su atención. Pues incluso por medio del conocimiento escuchado, la mente se aclara en la paz. El monje dedicado a este recuerdo de la paz duerme feliz, despierta feliz, posee facultades pacíficas, una mente tranquila, está dotado de vergüenza y temor moral (hiri-ottappa), es inspirador, está entregado a lo sublime y es respetado y apreciado por sus compañeros de vida santa. Si no alcanza nada superior, al menos tiene un buen destino como su meta.

ตสฺมา หเว อปฺปมตฺโต, ภาวเยถ วิจกฺขโณ;

เอวํ อเนกานิสํสํ, อริเย อุปสเม สตินฺติ.

Por lo tanto, el sabio, siendo ciertamente diligente, debe cultivar el recuerdo en la noble paz, que posee tan diversos beneficios.

อิทํ อุปสมานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ.

Este es el preámbulo de la explicación detallada sobre el recuerdo de la paz.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el regocijo de las personas virtuosas,

สมาธิภาวนาธิกาเร

en la sección sobre el desarrollo de la concentración,

อนุสฺสติกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส นาม

termina el capítulo titulado 'Explicación del tema de meditación de los recuerdos',

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

que es el octavo capítulo.

๙. พฺรหฺมวิหารนิทฺเทโส

9. Explicación de las Moradas Divinas (Brahmavihāra).

เมตฺตาภาวนากถา

Explicación del desarrollo del amor benevolente (Mettā).

๒๔๐. อนุสฺสติกมฺมฏฺฐานานนฺตรํ [Pg.287] อุทฺทิฏฺเฐสุ ปน เมตฺตา, กรุณา, มุทิตา, อุเปกฺขาติ อิเมสุ จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ เมตฺตํ ภาเวตุกาเมน ตาว อาทิกมฺมิเกน โยคาวจเรน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน คหิตกมฺมฏฺฐาเนน ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา วิวิตฺเต ปเทเส สุปญฺญตฺเต อาสเน สุขนิสินฺเนน อาทิโต ตาว โทเส อาทีนโว, ขนฺติยญฺจ อานิสํโส ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ.

240. Inmediatamente después de los temas de meditación de los recuerdos, entre las cuatro moradas divinas mencionadas —amor benevolente, compasión, alegría altruista y ecuanimidad—, el practicante principiante que desea desarrollar el amor benevolente, habiendo cortado sus impedimentos y habiendo recibido el tema de meditación, después de terminar su comida y disipar la somnolencia posterior, sentado cómodamente en un lugar solitario en un asiento bien preparado, debe primero reflexionar sobre el peligro del odio y los beneficios de la paciencia.

กสฺมา? อิมาย หิ ภาวนาย โทโส ปหาตพฺโพ, ขนฺติ อธิคนฺตพฺพา. น จ สกฺกา กิญฺจิ อทิฏฺฐาทีนวํ ปหาตุํ, อวิทิตานิสํสํ วา อธิคนฺตุํ. ตสฺมา ‘‘ทุฏฺโฐ โข, อาวุโส, โทเสน อภิภูโต ปริยาทิณฺณจิตฺโต ปาณมฺปิ หนตี’’ติอาทีนํ (อ. นิ. ๓.๗๒) วเสน โทเส อาทีนโว ทฏฺฐพฺโพ.

¿Por qué? Porque mediante este desarrollo debe abandonarse el odio y alcanzarse la paciencia. Y no es posible abandonar algo cuyo peligro no ha sido visto, ni alcanzar algo cuyo beneficio no ha sido conocido. Por lo tanto, el peligro del odio debe verse mediante pasajes como: 'Amigos, aquel que está corrompido, dominado por el odio y con la mente abrumada, incluso quita la vida a los seres vivos'.

‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, นิพฺพานํ ปรมํ วทนฺติ พุทฺธา’’;

(ที. นิ. ๒.๙๐;

ธ. ป. ๑๘๔);

‘‘ขนฺติพลํ พลานีกํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ’’. (ธ. ป. ๓๙๙;

สุ. นิ. ๖๒๘);

'La paciencia y la tolerancia son la práctica ascética suprema; los Budas dicen que el Nirvana es lo supremo'; 'A aquel que tiene la paciencia como fuerza y como ejército, a él llamo yo un brahmán'.

‘‘ขนฺตา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติอาทีนํ (สํ. นิ. ๑.๒๕๐) วเสน ขนฺติยํ อานิสํโส เวทิตพฺโพ.

El beneficio de la paciencia debe conocerse mediante pasajes como: 'No existe nada superior a la paciencia'.

อเถวํ ทิฏฺฐาทีนวโต โทสโต จิตฺตํ วิเวจนตฺถาย, วิทิตานิสํสาย จ ขนฺติยา สํโยชนตฺถาย เมตฺตาภาวนา อารภิตพฺพา. อารภนฺเตน จ อาทิโตว ปุคฺคลเภโท ชานิตพฺโพ ‘‘อิเมสุ ปุคฺคเลสุ เมตฺตา ปฐมํ น ภาเวตพฺพา, อิเมสุ เนว ภาเวตพฺพา’’ติ.

Luego, para separar la mente del odio, cuyo peligro ha sido visto así, y para unirla con la paciencia, cuyo beneficio es conocido, se debe comenzar el desarrollo del amor benevolente. Al comenzar, se debe conocer la distinción entre las personas: 'En estas personas no se debe desarrollar el amor benevolente primero; en estas no se debe desarrollar en absoluto'.

อยญฺหิ เมตฺตา อปฺปิยปุคฺคเล, อติปฺปิยสหายเก, มชฺฌตฺเต, เวรีปุคฺคเลติ อิเมสุ จตูสุ ปฐมํ น ภาเวตพฺพา. ลิงฺควิสภาเค โอธิโส น ภาเวตพฺพา. กาลกเต น ภาเวตพฺพาว. กึการณา อปฺปิยาทีสุ ปฐมํ น ภาเวตพฺพา? อปฺปิยํ หิ ปิยฏฺฐาเน ฐเปนฺโต กิลมติ. อติปฺปิยสหายกํ มชฺฌตฺตฏฺฐาเน ฐเปนฺโต กิลมติ, อปฺปมตฺตเกปิ จสฺส ทุกฺเข อุปฺปนฺเน อาโรทนาการปฺปตฺโต วิย โหติ. มชฺฌตฺตํ [Pg.288] ครุฏฺฐาเน จ ปิยฏฺฐาเน จ ฐเปนฺโต กิลมติ. เวริมนุสฺสรโต โกโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อปฺปิยาทีสุ ปฐมํ น ภาเวตพฺพา.

Este amor benevolente no debe desarrollarse primero hacia estas cuatro: una persona no querida, un amigo muy querido, una persona neutral y una persona hostil. No debe desarrollarse de manera específica hacia alguien del sexo opuesto, ni debe desarrollarse en absoluto hacia una persona fallecida. ¿Por qué razón no debe desarrollarse primero hacia la persona no querida y demás? Pues tratar de poner a una persona no querida en el lugar de una querida es agotador. Poner a un amigo muy querido en el lugar de una persona neutral es agotador, y si le sucede el más mínimo sufrimiento, el practicante se siente como si fuera a llorar. Poner a una persona neutral en el lugar de alguien respetado o querido es agotador. Al recordar a un enemigo, surge el enojo; por lo tanto, no se debe desarrollar primero hacia la persona no querida y demás.

ลิงฺควิสภาเค ปน ตเมว อารพฺภ โอธิโส ภาเวนฺตสฺส ราโค อุปฺปชฺชติ. อญฺญตโร กิร อมจฺจปุตฺโต กุลูปกตฺเถรํ ปุจฺฉิ ‘‘ภนฺเต, กสฺส เมตฺตา ภาเวตพฺพา’’ติ? เถโร ‘‘ปิยปุคฺคเล’’ติ อาห. ตสฺส อตฺตโน ภริยา ปิยา โหติ. โส ตสฺสา เมตฺตํ ภาเวนฺโต สพฺพรตฺตึ ภิตฺติยุทฺธมกาสิ. ตสฺมา ลิงฺควิสภาเค โอธิโส น ภาเวตพฺพา.

Hacia alguien del sexo opuesto, si se desarrolla específicamente centrándose en esa persona, surge el deseo. Se dice que el hijo de un ministro preguntó a un anciano que frecuentaba su familia: 'Venerable, ¿hacia quién se debe desarrollar el amor benevolente?'. El anciano dijo: 'Hacia una persona querida'. Él tenía a su propia esposa como alguien querido. Al desarrollar amor benevolente hacia ella, pasó toda la noche en un estado de agitación, como si luchara contra las paredes. Por lo tanto, no se debe desarrollar específicamente hacia alguien del sexo opuesto.

กาลกเต ปน ภาเวนฺโต เนว อปฺปนํ, น อุปจารํ ปาปุณาติ. อญฺญตโร กิร ทหรภิกฺขุ อาจริยํ อารพฺภ เมตฺตํ อารภิ. ตสฺส เมตฺตา นปฺปวตฺตติ. โส มหาเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, ปคุณาว เม เมตฺตาฌานสมาปตฺติ, น จ นํ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกมิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ อาห. เถโร ‘‘นิมิตฺตํ, อาวุโส, คเวสาหี’’ติ อาห. โส คเวสนฺโต อาจริยสฺส มตภาวํ ญตฺวา อญฺญํ อารพฺภ เมตฺตายนฺโต สมาปตฺตึ อปฺเปสิ. ตสฺมา กาลกเต น ภาเวตพฺพาว.

Si se desarrolla hacia alguien fallecido, no se alcanza ni la absorción plena ni la de acceso. Se dice que un monje joven comenzó a desarrollar amor benevolente hacia su maestro. Su amor benevolente no fluía. Fue hacia un gran anciano y le dijo: 'Venerable, domino el logro del jhana del amor benevolente, pero no puedo entrar en él; ¿cuál será la razón?'. El anciano dijo: 'Amigo, busca el objeto'. Al buscarlo, se dio cuenta de que su maestro había muerto y, habiendo comenzado hacia otra persona, alcanzó el logro. Por lo tanto, no debe desarrollarse en absoluto hacia una persona fallecida.

๒๔๑. สพฺพปฐมํ ปน ‘‘อหํ สุขิโต โหมิ นิทฺทุกฺโข’’ติ วา, ‘‘อเวโร อพฺยาปชฺโช อนีโฆ สุขี อตฺตานํ ปริหรามี’’ติ วา เอวํ ปุนปฺปุนํ อตฺตนิเยว ภาเวตพฺพา.

241. Ante todo, se debe desarrollar repetidamente hacia uno mismo de esta manera: 'Que yo sea feliz y libre de sufrimiento', o 'Que esté libre de odio, libre de aflicción, libre de ansiedad y que me mantenga a mí mismo felizmente'.

เอวํ สนฺเต ยํ วิภงฺเค (วิภ. ๖๔๓) วุตฺตํ –

Siendo así, lo que se dice en el Vibhanga:

‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ ปิยํ มนาปํ ทิสฺวา เมตฺตาเยยฺย, เอวเมว สพฺเพ สตฺเต เมตฺตาย ผรตี’’ติ.

'¿Y cómo el monje mora impregnando una dirección con una mente dotada de amor benevolente? Al igual que amaría a una persona querida y agradable al verla, así mismo impregna a todos los seres con amor benevolente'.

‘‘ยญฺจ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๒.๒๒) –

Y lo que se dice en el Paṭisambhidā:

‘‘กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ ภาเวตพฺพา, สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตุ’’ อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตุ. สพฺเพ ปาณา… สพฺเพ ภูตา… สพฺเพ ปุคฺคลา… สพฺเพ อตฺตภาวปริยาปนฺนา อเวรา อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติอาทิ –

'¿De qué cinco maneras debe desarrollarse la liberación de la mente por el amor benevolente con una impregnación sin límites? Que todos los seres estén libres de odio, libres de aflicción, libres de ansiedad y que se mantengan a sí mismos felizmente. Que todos los que respiran... todos los seres... todas las personas... todos los que poseen una existencia individual estén libres de odio, libres de aflicción, libres de ansiedad y que se mantengan a sí mismos felizmente'.

วุตฺตํ. ยญฺจ เมตฺตสุตฺเต (ขุ. ปา. ๙.๓; สุ. นิ. ๑๔๕) –

Y lo que se dice en el Metta Sutta:

‘‘สุขิโนว [Pg.289] เขมิโน โหนฺตุ,สพฺพสตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา’’ติอาทิ. –

'Que sean felices y estén seguros, que todos los seres tengan mentes felices'.

วุตฺตํ, ตํ วิรุชฺฌติ. น หิ ตตฺถ อตฺตนิ ภาวนา วุตฺตาติ เจ. ตญฺจ น วิรุชฺฌติ. กสฺมา? ตญฺหิ อปฺปนาวเสน วุตฺตํ. อิทํ สกฺขิภาววเสน.

Se dice: «Eso [lo dicho en otros textos] contradice esto. Pues allí no se menciona el desarrollo de la meditación hacia uno mismo». Si se objeta de este modo: [se responde] aquello tampoco contradice [esto]. ¿Por qué? Porque aquello fue dicho en el sentido de la absorción (appanā), mientras que esto [se dice] para servir de testimonio o ejemplo.

สเจปิ หิ วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ วา ‘‘อหํ สุขิโต โหมี’’ติอาทินา นเยน อตฺตนิ เมตฺตํ ภาเวติ, เนวสฺส อปฺปนา อุปฺปชฺชติ. ‘‘อหํ สุขิโต โหมี’’ติ ภาวยโต ปน ยถา อหํ สุขกาโม ทุกฺขปฏิกฺกูโล ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม จ, เอวํ อญฺเญปิ สตฺตาติ อตฺตานํ สกฺขึ กตฺวา อญฺญสตฺเตสุ หิตสุขกามตา อุปฺปชฺชติ. ภควตาปิ –

Pues incluso si uno desarrolla el amor universal hacia sí mismo durante cien o mil años de la manera: «Que yo sea feliz», etc., la absorción no surge en él. Sin embargo, al desarrollarlo como: «Así como yo deseo la felicidad, detesto el sufrimiento, deseo vivir y no quiero morir, del mismo modo lo desean los demás seres», tomando a uno mismo como ejemplo, surge el deseo por el bienestar y la felicidad de los demás seres. También por el Bienaventurado [fue dicho]—

‘‘สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา,เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ;

เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ,ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๙;

อุทา. ๔๑);

–

«Habiendo recorrido con la mente todas las direcciones, en ningún lugar se encontró a nadie más querido que uno mismo; de igual modo, para los demás su propio ser es querido. Por lo tanto, quien ama a su propio ser, no debe dañar a otro».

วทตา อยํ นโย ทสฺสิโต.

Al decir esto, se mostró este método [de tomarse a uno mismo como ejemplo].

๒๔๒. ตสฺมา สกฺขิภาวตฺถํ ปฐมํ อตฺตานํ เมตฺตาย ผริตฺวา ตทนนฺตรํ สุขปฺปวตฺตนตฺถํ ยฺวายํ ปิโย มนาโป ครุ ภาวนีโย อาจริโย วา อาจริยมตฺโต วา อุปชฺฌาโย วา อุปชฺฌายมตฺโต วา ตสฺส ทานปิยวจนาทีนิ ปิยมนาปตฺตการณานิ สีลสุตาทีนิ ครุภาวนียตฺตการณานิ จ อนุสฺสริตฺวา ‘‘เอส สปฺปุริโส สุขี โหตุ นิทฺทุกฺโข’’ติอาทินา นเยน เมตฺตา ภาเวตพฺพา.

242. Por lo tanto, con el propósito de servir de ejemplo, después de haberse impregnado primero a uno mismo con amor universal, e inmediatamente después, con el fin de facilitar el surgimiento de la felicidad [del amor], hacia una persona que sea querida, agradable, respetable y venerable, ya sea el maestro, uno que sea como un maestro, el preceptor o uno que sea como un preceptor; recordando sus causas de afecto y agrado, tales como su generosidad y palabras amables, y sus causas de respetabilidad y venerabilidad, tales como su virtud y conocimiento, se debe desarrollar el amor universal de la manera: «Que este hombre de bien sea feliz y esté libre de sufrimiento».

เอวรูเป จ ปุคฺคเล กามํ อปฺปนา สมฺปชฺชติ, อิมินา ปน ภิกฺขุนา ตาวตเกเนว ตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา สีมาสมฺเภทํ กตฺตุกาเมน ตทนนฺตรํ อติปฺปิยสหายเก, อติปฺปิยสหายกโต มชฺฌตฺเต, มชฺฌตฺตโต เวรีปุคฺคเล เมตฺตา ภาเวตพฺพา. ภาเวนฺเตน จ เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส มุทุํ กมฺมนิยํ จิตฺตํ กตฺวา ตทนนฺตเร ตทนนฺตเร อุปสํหริตพฺพํ.

En tal tipo de persona, ciertamente se logra la absorción. Sin embargo, este monje, sin contentarse solo con eso y deseando realizar la ruptura de las barreras (sīmāsambheda), debe desarrollar el amor universal inmediatamente después hacia un amigo muy querido, después del amigo muy querido hacia una persona neutral, y después de la persona neutral hacia una persona enemiga. Al desarrollarlo, debe hacer que la mente sea suave y maleable en cada una de las categorías, y dirigirla sucesivamente hacia la siguiente.

ยสฺส [Pg.290] ปน เวรีปุคฺคโล วา นตฺถิ, มหาปุริสชาติกตฺตา วา อนตฺถํ กโรนฺเตปิ ปเร เวรีสญฺญาว นุปฺปชฺชติ, เตน ‘‘มชฺฌตฺเต เม เมตฺตจิตฺตํ กมฺมนิยํ ชาตํ, อิทานิ นํ เวริมฺหิ อุปสํหรามี’’ติ พฺยาปาโรว น กาตพฺโพ. ยสฺส ปน อตฺถิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มชฺฌตฺตโต เวรีปุคฺคเล เมตฺตา ภาเวตพฺพา’’ติ.

Pero para aquel que no tiene ninguna persona enemiga, o que, debido a su naturaleza de gran hombre, no surge en él la percepción de enemigo incluso hacia quienes le perjudican, no debe realizar el esfuerzo de pensar: «Mi mente de amor universal se ha vuelto maleable hacia la persona neutral, ahora la dirigiré hacia el enemigo». Lo que se dijo anteriormente: «Después de la persona neutral, se debe desarrollar el amor universal hacia la persona enemiga», se dijo en referencia a quien sí tiene un enemigo.

๒๔๓. สเจ ปนสฺส เวริมฺหิ จิตฺตมุปสํหรโต เตน กตาปราธานุสฺสรเณน ปฏิฆมุปฺปชฺชติ, อถาเนน ปุริมปุคฺคเลสุ ยตฺถ กตฺถจิ ปุนปฺปุนํ เมตฺตํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหิตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ ปุคฺคลํ เมตฺตายนฺเตน ปฏิฆํ วิโนเทตพฺพํ. สเจ เอวมฺปิ วายมโต น นิพฺพาติ, อถ –

243. Si, al dirigir la mente hacia el enemigo, surge la irritación debido al recuerdo de las ofensas cometidas por él, entonces debe alcanzar una y otra vez la absorción de amor universal hacia cualquiera de las personas anteriores y, tras salir de ella, debe disipar la irritación irradiando amor universal una y otra vez hacia esa [persona enemiga]. Si, a pesar de esforzarse así, no se calma, entonces—

กกจูปมโอวาท-อาทีนํ อนุสารโต;

ปฏิฆสฺส ปหานาย, ฆฏิตพฺพํ ปุนปฺปุนํ.

«Siguiendo las enseñanzas del Símil de la Sierra y otras similares; se debe esforzar una y otra vez para el abandono de la irritación».

ตญฺจ โข อิมินา อากาเรน อตฺตานํ โอวทนฺเตเนว ‘‘อเร กุชฺฌนปุริส, นนุ วุตฺตํ ภควตา –

Y ciertamente, debe esforzarse amonestándose a sí mismo de esta manera: «¡Eh, hombre colérico!, ¿acaso no ha dicho el Bienaventurado—»

‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกนฺเตยฺยุํ, ตตฺราปิ โย มโน ปโทเสยฺย. น เม โส เตน สาสนกโร’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๒) จ,

«“Monjes, incluso si unos bandidos y malhechores les serraran los miembros uno por uno con una sierra de doble mango, aquel que albergara odio en su mente por ello, no sería un seguidor de mi enseñanza” (MN 1.232), y,»

‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธมปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

«“Aquel que devuelve la ira al que está airado, es por ello peor que él; quien no devuelve la ira al que está airado, gana una batalla difícil de vencer».

‘‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมตี’ติ จ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๘);

–

«“Él actúa para el beneficio de ambos, de sí mismo y del otro; aquel que, sabiendo que el otro está irritado, se calma permaneciendo atento”».

‘‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สปตฺตกนฺตา สปตฺตกรณา โกธนํ อาคจฺฉนฺติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. กตเม สตฺต? อิธ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ อโห วตายํ ทุพฺพณฺโณ อสฺสาติ. ตํ กิสฺสเหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส วณฺณวตาย นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กิญฺจาปิ โส โหติ สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ โอทาตวตฺถวสโน, อถ โข โส ทุพฺพณฺโณว โหติ โกธาภิภูโต. อยํ, ภิกฺขเว, [Pg.291] ปฐโม ธมฺโม สปตฺตกนฺโต สปตฺตกรโณ โกธนํ อาคจฺฉติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ อโหวตายํ ทุกฺขํ สเยยฺยาติ…เป… น ปจุรตฺโถ อสฺสาติ…เป… น โภควา อสฺสาติ…เป… น ยสวา อสฺสาติ…เป… น มิตฺตวา อสฺสาติ…เป… น กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยาติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส สุคติคมเนน นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน วาจาย มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ โกธาภิภูโต’ติ (อ. นิ. ๗.๖๔) จ,

«“Monjes, estas siete cosas que agradan al enemigo y que son causadas por el enemigo, le ocurren a una mujer o a un hombre colérico. ¿Cuáles son las siete? Aquí, monjes, un enemigo desea de su enemigo: «¡Ojalá este fuera feo!». ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se alegra de la belleza de su enemigo. Monjes, esta persona colérica, dominada por la ira y poseída por la ira, aunque se haya bañado bien, se haya ungido bien, se haya arreglado el cabello y la barba y vista ropas blancas, sin embargo, es feo por estar dominado por la ira. Monjes, esta es la primera cosa que agrada al enemigo y que es causada por el enemigo, que le ocurre a una mujer o a un hombre colérico. Además, monjes, el enemigo desea de su enemigo: «¡Ojalá durmiera mal!»... que no tenga gran provecho... que no posea riquezas... que no tenga fama... que no tenga amigos... que, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, no renazca en un buen destino, en un mundo celestial. ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se alegra de que su enemigo vaya a un buen destino. Monjes, esta persona colérica, dominada por la ira y poseída por la ira, comete malas acciones con el cuerpo, con la palabra y con la mente. Habiendo cometido malas acciones con el cuerpo, la palabra y la mente, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, dominado por la ira, renace en un estado de privación, en un mal destino, en un estado de perdición, en el infierno” (AN 7.64), y,»

‘‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ฉวาลาตํ อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตํ เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ, น อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ ผรติ. ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’ติ จ,

«“Monjes, al igual que un tizón de una pira funeraria, encendido por ambos extremos y manchado de excremento en el medio, no sirve como madera ni en la aldea ni en el bosque; monjes, digo que esta persona es semejante a eso”, y,»

‘‘โส ทานิ ตฺวํ เอวํ กุชฺฌนฺโต น เจว ภควโต สาสนกโร ภวิสฺสสิ, ปฏิกุชฺฌนฺโต จ กุทฺธปุริสโตปิ ปาปิโย หุตฺวา น ทุชฺชยํ สงฺคามํ เชสฺสสิ, สปตฺตกรเณ จ ธมฺเม อตฺตาว อตฺตโน กริสฺสสิ, ฉวาลาตูปโม จ ภวิสฺสสี’’ติ.

«Tú, ahora, al estar así airado, no serás un seguidor de la enseñanza del Bienaventurado; y al devolver la ira, siendo incluso más perverso que la persona colérica [que empezó], no ganarás la batalla difícil de vencer; y tú mismo te causarás a ti mismo las cosas que complacen al enemigo, y serás semejante al tizón de una pira funeraria».

๒๔๔. ตสฺเสวํ ฆฏยโต วายมโต สเจ ตํ ปฏิฆํ วูปสมฺมติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ วูปสมฺมติ, อถ โย โย ธมฺโม ตสฺส ปุคฺคลสฺส วูปสนฺโต โหติ ปริสุทฺโธ, อนุสฺสริยมาโน ปสาทํ อาวหติ, ตํ ตํ อนุสฺสริตฺวา อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ.

244. Si, al esforzarse y tratar de esta manera, esa irritación se calma, eso es bueno. Si no se calma, entonces se debe disipar la aversión recordando cualquier cualidad de esa persona que sea tranquila y pura, y que al ser recordada inspire confianza y serenidad.

เอกจฺจสฺส หิ กายสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ. อุปสนฺตภาโว จสฺส พหุํ วตฺตปฏิปตฺตึ กโรนฺตสฺส สพฺพชเนน ญายติ. วจีสมาจารมโนสมาจารา ปน อวูปสนฺตา โหนฺติ. ตสฺส เต อจินฺเตตฺวา กายสมาจารวูปสโมเยว อนุสฺสริตพฺโพ.

Pues en algunas personas solo la conducta corporal es tranquila. El hecho de que su conducta sea tranquila es conocido por todos debido a que cumple con muchos deberes y prácticas. Sin embargo, su conducta verbal y mental no es tranquila. Sin pensar en estas [últimas], uno debe recordar únicamente la tranquilidad de su conducta corporal.

เอกจฺจสฺส [Pg.292] วจีสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ. อุปสนฺตภาโว จสฺส สพฺพชเนน ญายติ. โส หิ ปกติยา จ ปฏิสนฺถารกุสโล โหติ สขิโล สุขสมฺภาโส สมฺโมทโก อุตฺตานมุโข ปุพฺพภาสี มธุเรน สเรน ธมฺมํ โอสาเรติ, ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ธมฺมกถํ กเถติ. กายสมาจารมโนสมาจารา ปน อวูปสนฺตา โหนฺติ, ตสฺส เต อจินฺเตตฺวา วจีสมาจารวูปสโมเยว อนุสฺสริตพฺโพ.

En el caso de cierta persona, solo su comportamiento verbal es pacífico. Este estado de paz es conocido por todos los que viven con ella. Pues, por naturaleza, es hábil en la cortesía, amable en el trato, de conversación agradable, amigable, de rostro alegre, el primero en saludar, recita el Dhamma con voz dulce y expone las enseñanzas con palabras y frases completas y perfectas. Sin embargo, su comportamiento físico y su comportamiento mental no son pacíficos. En este caso, sin considerar su comportamiento físico y mental, uno debe reflexionar únicamente en la paz de su comportamiento verbal.

เอกจฺจสฺส มโนสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ, อุปสนฺตภาโว จสฺส เจติยวนฺทนาทีสุ สพฺพชนสฺส ปากโฏ โหติ. โย หิ อวูปสนฺตจิตฺโต โหติ, โส เจติยํ วา โพธึ วา เถเร วา วนฺทมาโน น สกฺกจฺจํ วนฺทติ, ธมฺมสฺสวนมณฺฑเป วิกฺขิตฺตจิตฺโต วา ปจลายนฺโต วา นิสีทติ. อุปสนฺตจิตฺโต ปน โอกปฺเปตฺวา วนฺทติ, โอหิตโสโต อฏฺฐึกตฺวา กาเยน วา วาจาย วา จิตฺตปฺปสาทํ กโรนฺโต ธมฺมํ สุณาติ. อิติ เอกจฺจสฺส มโนสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ, กายวจีสมาจารา อวูปสนฺตา โหนฺติ, ตสฺส เต อจินฺเตตฺวา มโนสมาจารวูปสโมเยว อนุสฺสริตพฺโพ.

En el caso de otra persona, solo su comportamiento mental es pacífico. Este estado de paz se hace evidente para todos en actos como la veneración de estupas y otras prácticas similares. Pues aquel cuyo pensamiento no es pacífico, al venerar una estupa, el árbol Bodhi o a los ancianos, no lo hace con respeto; en el pabellón de enseñanza, se sienta con la mente dispersa o dormitando. En cambio, aquel cuyo pensamiento es pacífico, venera con plena confianza; presta atención cuidadosa, valorando la enseñanza como algo propio, y escucha el Dhamma manifestando la pureza de su mente a través del cuerpo y el habla. Así, en tal persona, solo el comportamiento mental es pacífico, mientras que el comportamiento físico y verbal no lo son. Sin considerar estos últimos, uno debe reflexionar únicamente en la paz de su comportamiento mental.

เอกจฺจสฺส ปน อิเมสุ ตีสุ ธมฺเมสุ เอโกปิ อวูปสนฺโต โหติ, ตสฺมึ ปุคฺคเล ‘‘กิญฺจาปิ เอส อิทานิ มนุสฺสโลเก จรติ, อถ โข กติปาหสฺส อจฺจเยน อฏฺฐมหานิรยโสฬสอุสฺสทนิรยปริปูรโก ภวิสฺสตี’’ติ การุญฺญํ อุปฏฺฐเปตพฺพํ. การุญฺญมฺปิ หิ ปฏิจฺจ อาฆาโต วูปสมฺมติ.

Sin embargo, en el caso de otra persona, ni uno solo de estos tres comportamientos es pacífico. Hacia tal individuo se debe cultivar la compasión reflexionando: «Aunque ahora transita por el mundo humano, ciertamente, después de unos pocos días, renacerá para llenar los ocho grandes infiernos y los dieciséis infiernos Ussada». Pues, basándose en la compasión, el resentimiento se apacigua.

เอกจฺจสฺส ตโยปิเม ธมฺมา วูปสนฺตา โหนฺติ, ตสฺส ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ อนุสฺสริตพฺพํ. ตาทิเส หิ ปุคฺคเล น ทุกฺกรา โหติ เมตฺตาภาวนาติ.

En el caso de otra persona, estos tres comportamientos son pacíficos. En ella, uno puede reflexionar sobre cualquiera de los tres que desee. Ciertamente, no es difícil desarrollar la meditación de amor universal (mettā) hacia una persona de tal naturaleza.

อิมสฺส จ อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ – ‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อาฆาตปฏิวินยา. ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิโนเทตพฺโพ’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๒) อิทํ ปญฺจกนิปาเต อาฆาตปฏิวินยสุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Para aclarar este significado, se debe exponer detalladamente el Āghātapaṭivinayasutta del Pañcakanipāta, que comienza: «Amigos, estos cinco son los métodos para eliminar el resentimiento. En cualquier lugar donde surja resentimiento en un monje, este debe ser eliminado por completo».

๒๔๕. สเจ ปนสฺส เอวมฺปิ วายมโต อาฆาโต อุปฺปชฺชติเยว, อถาเนน เอวํ อตฺตา โอวทิตพฺโพ –

245. Si, a pesar de esforzarse de esta manera, el resentimiento aún persiste en el yogui, entonces debe instruirse a sí mismo de la siguiente forma:

‘‘อตฺตโน [Pg.293] วิสเย ทุกฺขํ, กตํ เต ยทิ เวรินา;

กึ ตสฺสาวิสเย ทุกฺขํ, สจิตฺเต กตฺตุมิจฺฉสิ.

«Si un enemigo te ha causado dolor en lo que es su dominio (tu cuerpo), ¿por qué deseas causarte dolor en tu propia mente, que no es dominio de aquel?»

‘‘พหูปการํ หิตฺวาน, ญาติวคฺคํ รุทมฺมุขํ;

มหานตฺถกรํ โกธํ, สปตฺตํ น ชหาสิ กึ.

«Habiendo sido capaz de abandonar a tus parientes de gran ayuda a pesar de sus rostros llorosos, ¿por qué no abandonas el enojo, que es un enemigo que solo causa grandes perjuicios?»

‘‘ยานิ รกฺขสิ สีลานิ, เตสํ มูลนิกนฺตนํ;

โกธํ นามุปฬาเลสิ, โก ตยา สทิโส ชโฬ.

«Alimentas este enojo que corta la raíz de las virtudes que proteges; ¿quién podría ser tan necio y ciego como tú?»

‘‘กตํ อนริยํ กมฺมํ, ปเรน อิติ กุชฺฌสิ;

กึ นุ ตฺวํ ตาทิสํเยว, โย สยํ กตฺตุมิจฺฉสิ.

«Te enojas porque otro ha realizado una acción innoble contra ti; ¿por qué entonces deseas tú mismo realizar una acción similar?»

‘‘โทเสตุกาโม ยทิ ตํ, อมนาปํ ปโร กริ;

โทสุปฺปาเทน ตสฺเสว, กึ ปูเรสิ มโนรถํ.

«Si el otro, deseando provocarte, ha hecho algo desagradable, ¿por qué cumples su deseo permitiendo que surja en ti el enojo?»

‘‘ทุกฺขํ ตสฺส จ นาม ตฺวํ, กุทฺโธ กาหสิ วา นวา;

อตฺตานํ ปนิทาเนว, โกธทุกฺเขน พาธสิ.

«Estando enojado, puede que le causes dolor a ese ofensor o puede que no; pero ciertamente, en este mismo instante, ya te estás castigando a ti mismo con el sufrimiento del enojo».

‘‘โกธํ วา อหิตํ มคฺคํ, อารูฬฺหา ยทิ เวริโน;

กสฺมา ตุวมฺปิ กุชฺฌนฺโต, เตสํเยวานุสิกฺขสิ.

«Si tus enemigos han emprendido el camino perjudicial del enojo, ¿por qué tú también, enojándote, intentas imitarlos?»

‘‘ยํ โทสํ ตว นิสฺสาย, สตฺตุนา อปฺปิยํ กตํ;

ตเมว โทสํ ฉินฺทสฺสุ, กิมฏฺฐาเน วิหญฺญสิ.

«Corta ese mismo enojo basándose en el cual el enemigo te ha causado desagrado; ¿por qué te afliges en lo que no corresponde?»

‘‘ขณิกตฺตา จ ธมฺมานํ, เยหิ ขนฺเธหิ เต กตํ;

อมนาปํ นิรุทฺธา เต, กสฺส ทานีธ กุชฺฌสิ.

«Debido a la naturaleza momentánea de los fenómenos, aquellos agregados que te causaron desagrado ya han cesado; ¿con qué agregados, pues, te enojas ahora aquí?»

‘‘ทุกฺขํ กโรติ โย ยสฺส, ตํ วินา กสฺส โส กเร;

สยมฺปิ ทุกฺขเหตุตฺต, มิติ กึ ตสฺส กุชฺฌสี’’ติ.

«Quien causa dolor a otro, no podría hacerlo sin un objeto para ese dolor; siendo tú mismo una causa de ese dolor (al recibirlo), ¿por qué te enojas con él?»

๒๔๖. สเจ ปนสฺส เอวํ อตฺตานํ โอวทโตปิ ปฏิฆํ เนว วูปสมฺมติ, อถาเนน อตฺตโน จ ปรสฺส จ กมฺมสฺสกตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. ตตฺถ อตฺตโน ตาว เอวํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา ‘‘อมฺโภ ตฺวํ ตสฺส กุทฺโธ กึ กริสฺสสิ? นนุ ตเวว เจตํ โทสนิทานํ กมฺมํ อนตฺถาย สํวตฺติสฺสติ? กมฺมสฺสโก หิ ตฺวํ กมฺมทายาโท กมฺมโยนิ กมฺมพนฺธุ กมฺมปฏิสรโณ, ยํ กมฺมํ กริสฺสสิ, ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสสิ, อิทญฺจ เต กมฺมํ เนว สมฺมาสมฺโพธึ[Pg.294], น ปจฺเจกโพธึ, น สาวกภูมึ, น พฺรหฺมตฺตสกฺกตฺตจกฺกวตฺติปเทสราชาทิสมฺปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมฺปตฺตึ สาเธตุํ สมตฺถํ, อถ โข สาสนโต จาเวตฺวา วิฆาสาทาทิภาวสฺส เจว เนรยิกาทิทุกฺขวิเสสานญฺจ เต สํวตฺตนิกมิทํ กมฺมํ. โส ตฺวํ อิทํ กโรนฺโต อุโภหิ หตฺเถหิ วีตจฺจิเต วา องฺคาเร, คูถํ วา คเหตฺวา ปรํ ปหริตุกาโม ปุริโส วิย อตฺตานเมว ปฐมํ ทหสิ เจว ทุคฺคนฺธญฺจ กโรสี’’ติ.

246. Si, a pesar de instruirse a sí mismo de esta manera, la aversión no se apacigua, entonces debe reflexionar sobre el hecho de que cada uno es dueño de sus propias acciones (kammassakatā), tanto las de uno mismo como las del otro. Primero, debe reflexionar sobre las propias acciones así: «¡Eh, tú! ¿Qué lograrás enojándote con esa persona? ¿Acaso no es verdad que esta acción, originada en el enojo, resultará solo en tu propio perjuicio? Eres el dueño de tus acciones, heredero de tus acciones, nacido de tus acciones, pariente de tus acciones y tienes tus acciones como refugio. De cualquier acción que realices, serás el heredero. Y esta acción tuya no es capaz de conducirte a la iluminación suprema, ni a la iluminación de un Buda solitario, ni al estado de un noble discípulo, ni a la gloria de ser un Brahma, un Sakka, un monarca universal o un gobernante regional. Al contrario, este acto tuyo te desviará de la enseñanza y te conducirá a condiciones miserables, como ser un buscador de sobras de comida, y a los diversos sufrimientos de los infiernos. Al hacer esto, eres como un hombre que, queriendo golpear a otro, toma con ambas manos brasas ardientes o excremento: tú eres el primero en quemarte o en volverte maloliente».

เอวํ อตฺตโน กมฺมสฺสกตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปรสฺสปิ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา ‘‘เอโสปิ ตว กุชฺฌิตฺวา กึ กริสฺสติ? นนุ เอตสฺเสเวตํ อนตฺถาย สํวตฺติสฺสติ? กมฺมสฺสโก หิ อยมายสฺมา กมฺมทายาโท…เป… ยํ กมฺมํ กริสฺสติ, ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสติ. อิทญฺจสฺส กมฺมํ เนว สมฺมาสมฺโพธึ, น ปจฺเจกโพธึ, น สาวกภูมึ, น พฺรหฺมตฺตสกฺกตฺตจกฺกวตฺติปเทสราชาทิสมฺปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมฺปตฺตึ สาเธตุํ สมตฺถํ, อถ โข สาสนโต จาเวตฺวา วิฆาสาทาทิภาวสฺส เจว เนรยิกาทิทุกฺขวิเสสานญฺจสฺส สํวตฺตนิกมิทํ กมฺมํ. สฺวายํ อิทํ กโรนฺโต ปฏิวาเต ฐตฺวา ปรํ รเชน โอกิริตุกาโม ปุริโส วิย อตฺตานํเยว โอกิรติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Después de reflexionar sobre la propiedad de las acciones propias, debe reflexionar sobre las del otro así: «¿Y aquel otro, qué logrará enojándose contigo? ¿Acaso no resultará esa acción solo en su propio perjuicio? Ciertamente, ese venerable es el dueño de sus acciones, heredero de sus acciones... [etc.]... de cualquier acción que realice, será el heredero. Su acción no es capaz de conducirlo a la iluminación suprema... [etc.]... Al contrario, su acción lo desviará de la enseñanza y lo conducirá a condiciones miserables y a los sufrimientos de los infiernos. Al actuar así, es como un hombre que, queriendo arrojar polvo a otro situándose contra el viento, solo se cubre de polvo a sí mismo». Pues así lo ha dicho el Bienaventurado:

‘‘‘โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ,สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส;

ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ,สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโต’’’ติ. (ธ. ป. ๑๒๕;

สุ. นิ. ๖๖๗);

«Quien ofende a un hombre que no ofende, a un ser puro y libre de mácula, el mal retorna a ese mismo necio, como el polvo fino arrojado contra el viento».

๒๔๗. สเจ ปนสฺส เอวํ กมฺมสฺสกตมฺปิ ปจฺจเวกฺขโต เนว วูปสมฺมติ, อถาเนน สตฺถุ ปุพฺพจริยคุณา อนุสฺสริตพฺพา.

247. Si, a pesar de reflexionar sobre la propiedad de las acciones, el resentimiento no se apacigua, entonces el yogui debe recordar las virtudes de la conducta pasada del Maestro (el Buda).

ตตฺรายํ ปจฺจเวกฺขณานโย – อมฺโภ ปพฺพชิต, นนุ เต สตฺถา ปุพฺเพว สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺโธ โพธิสตฺโตปิ สมาโน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูรยมาโน ตตฺถ ตตฺถ วธเกสุปิ ปจฺจตฺถิเกสุ จิตฺตํ นปฺปทูเสสิ. เสยฺยถิทํ, สีลวชาตเก ตาว อตฺตโน เทวิยา ปทุฏฺเฐน ปาปอมจฺเจน อานีตสฺส ปฏิรญฺโญ ติโยชนสตํ [Pg.295] รชฺชํ คณฺหนฺตสฺส นิเสธนตฺถาย อุฏฺฐิตานํ อมจฺจานํ อาวุธมฺปิ ฉุปิตุํ น อทาสิ. ปุน สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน อามกสุสาเน คลปฺปมาณํ ภูมึ ขณิตฺวา นิขญฺญมาโน จิตฺตปฺปโทสมตฺตมฺปิ อกตฺวา กุณปขาทนตฺถํ อาคตานํ สิงฺคาลานํ ปํสุวิยูหนํ นิสฺสาย ปุริสการํ กตฺวา ปฏิลทฺธชีวิโต ยกฺขานุภาเวน อตฺตโน สิริคพฺภํ โอรุยฺห สิริสยเน สยิตํ ปจฺจตฺถิกํ ทิสฺวา โกปํ อกตฺวาว อญฺญมญฺญํ สปถํ กตฺวา ตํ มิตฺตฏฺฐาเน ฐปยิตฺวา อาห –

En esa reflexión, este es el método: '¡Oh, monje!, ¿acaso tu Maestro, incluso antes de su plena iluminación, cuando era todavía un Bodhisattva que no había alcanzado el despertar, mientras cumplía las perfecciones durante cuatro incontables y cien mil eras, no evitó corromper su mente incluso hacia los asesinos y enemigos en diversas vidas? Por ejemplo, en el Silava Jataka, el Bodhisattva ni siquiera permitió que sus ministros, que se habían levantado para impedir que el rey enemigo se apoderara de su reino de trescientas leguas, tocaran un arma, a pesar de haber sido traído allí por un ministro malvado que había ofendido a su propia reina. Luego, cuando fue enterrado en la tierra hasta el cuello junto con mil ministros en un cementerio de cadáveres frescos, sin albergar ni el más mínimo rastro de corrupción mental, aprovechó el rascado de la tierra de los chacales que habían venido a comerse los cadáveres y, mediante el esfuerzo humano, recuperó su vida. Habiendo descendido a sus propios aposentos reales por el poder de un yakkha, y habiendo visto al rey enemigo durmiendo en su cama real, sin enojarse, hizo un juramento mutuo, lo estableció en el lugar de un amigo y dijo:'

‘‘อาสีเสเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โวหมตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหู’’ติ. (ชา. ๑.๑.๕๑);

«Un hombre debe esforzarse siempre, el sabio no debe desanimarse; me veo a mí mismo tal como deseaba ser».

ขนฺติวาทีชาตเก ทุมฺเมเธน กาสิรญฺญา ‘‘กึวาที ตฺวํ สมณา’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ขนฺติวาที นามาห’’นฺติ วุตฺเต สกณฺฏกาหิ กสาหิ ตาเฬตฺวา หตฺถปาเทสุ ฉิชฺชมาเนสุ โกปมตฺตมฺปิ นากาสิ.

En el Khantivadi Jataka, cuando el insensato rey de Kasi le preguntó: '¿Qué doctrina sigues, asceta?', y él respondió: 'Soy un seguidor de la paciencia', el rey lo hizo azotar con látigos espinosos y, mientras le cortaban las manos y los pies, no mostró ni la más mínima señal de ira.

อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ มหลฺลโก ปพฺพชฺชูปคโต เอวํ กเรยฺย. จูฬธมฺมปาลชาตเก ปน อุตฺตานเสยฺยโกปิ สมาโน –

Esto no es sorprendente, que un anciano que ha adoptado la vida errante actúe así. Pero en el Cula-Dhammapala Jataka, siendo todavía un niño que apenas podía acostarse boca arriba —

‘‘จนฺทนรสานุลิตฺตา, พาหา ฉิชฺชนฺติ ธมฺมปาลสฺส;

ทายาทสฺส ปถพฺยา, ปาณา เม เทว รุชฺฌนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๕.๔๙);

«Los brazos de Dhammapala, ungidos con esencia de sándalo, están siendo cortados; ¡oh rey!, el heredero de la tierra, mis alientos vitales se extinguen».

เอวํ วิปฺปลปมานาย มาตุยา ปิตรา มหาปตาเปน นาม รญฺญา วํสกฬีเรสุ วิย จตูสุ หตฺถปาเทสุ เฉทาปิเตสุ ตาวตาปิ สนฺตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา สีสมสฺส ฉินฺทถาติ อาณตฺเต ‘‘อยํ ทานิ เต จิตฺตปริคฺคณฺหนกาโล, อิทานิ อมฺโภ ธมฺมปาล, สีสจฺเฉทาณาปเก ปิตริ, สีสจฺเฉทเก ปุริเส, ปริเทวมานาย มาตริ, อตฺตนิ จาติ อิเมสุ จตูสุ สมจิตฺโต โหหี’’ติ ทฬฺหํ สมาทานมธิฏฺฐาย ปทุฏฺฐาการมตฺตมฺปิ นากาสิ.

Mientras su madre se lamentaba de tal modo, su padre, el rey llamado Mahapatapa, ordenó que le cortaran las cuatro extremidades como si fueran brotes de bambú; y no contento con eso, ordenó: '¡Cortadle la cabeza!'. Entonces, el niño pensó: 'Este es ahora el momento de refrenar tu mente; ¡oh, Dhammapala!, ahora sé imparcial hacia estos cuatro: hacia el padre que ordena la decapitación, hacia el hombre que ejecuta la decapitación, hacia la madre que se lamenta y hacia ti mismo'. Habiendo tomado esta firme determinación, no mostró ni el más mínimo rastro de malicia.

อิทญฺจาปิ อนจฺฉริยเมว, ยํ มนุสฺสภูโต เอวมกาสิ. ติรจฺฉานภูโตปิ ปน ฉทฺทนฺโต นาม วารโณ หุตฺวา วิสปฺปิเตน สลฺเลน นาภิยํ วิทฺโธปิ ตาว อนตฺถการิมฺหิ ลุทฺทเก จิตฺตํ นปฺปทูเสสิ. ยถาห –

Esto también es poco sorprendente, que un ser humano actúe así. Sin embargo, incluso habiendo nacido como animal, como el noble elefante llamado Chaddanta, aunque fue herido en el ombligo por una flecha envenenada, no corrompió su mente hacia el cazador que le causó tal daño. Como se dijo:

‘‘สมปฺปิโต [Pg.296] ปุถุสลฺเลน นาโค,อทุฏฺฐจิตฺโต ลุทฺทกํ อชฺฌภาสิ;

กิมตฺถยํ กิสฺส วา สมฺม เหตุ,มมํ วธี กสฺส วายํ ปโยโค’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๒๔);

«Atravesado por una gran flecha, el elefante, con la mente libre de malicia, se dirigió al cazador: 'Amigo, ¿con qué propósito o por qué causa me has herido? ¿De quién es esta orden?'».

เอวํ วตฺวา จ กาสิรญฺโญ มเหสิยา ตว ทนฺตานมตฺถาย เปสิโตมฺหิ ภทนฺเตติ วุตฺเต ตสฺสา มโนรถํ ปูเรนฺโต ฉพฺพณฺณรสฺมินิจฺฉรณสมุชฺชลิตจารุโสเภ อตฺตโน ทนฺเต เฉตฺวา อทาสิ.

Habiendo hablado así, cuando el cazador le dijo: 'He sido enviado por la reina de Kasi en busca de tus colmillos, señor', él, cumpliendo el deseo de ella, se cortó sus propios colmillos, que brillaban con una hermosa gloria de la que emanaban rayos de seis colores, y se los entregó.

มหากปิ หุตฺวา อตฺตนาเยว ปพฺพตปปาตโต อุทฺธริเตน ปุริเสน –

Habiendo nacido como el Gran Mono, por el hombre a quien él mismo había rescatado de un precipicio de la montaña —

‘‘ภกฺโข อยํ มนุสฺสานํ, ยเถวญฺเญ วเน มิคา;

ยํนูนิมํ วธิตฺวาน, ฉาโต ขาเทยฺย วานรํ.

«Este mono es alimento para los hombres, al igual que otros animales del bosque; quizás debería matar a este mono y comerlo, pues tengo hambre».

‘‘อาหิโตว คมิสฺสามิ, มํสมาทาย สมฺพลํ;

กนฺตารํ นิตฺถริสฺสามิ, ปาเถยฺยํ เม ภวิสฺสตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๐๕-๒๐๖);

–

«Habiéndome saciado, me marcharé llevando la carne como provisiones; cruzaré el desierto, será mi sustento para el camino».

เอวํ จินฺเตตฺวา สิลํ อุกฺขิปิตฺวา มตฺถเก สมฺปทาลิเต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ตํ ปุริสํ อุทิกฺขมาโน –

Habiendo pensado así, levantó una piedra y le partió la cabeza al Gran Mono. Este, mirando a aquel hombre con los ojos llenos de lágrimas —

‘‘มา อยฺโยสิ เม ภทนฺเต, ตฺวํ นาเมตาทิสํ กริ;

ตฺวํ โขสิ นาม ทีฆาวุ, อญฺญํ วาเรตุมรหสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๐๙);

–

«¡No haga eso, noble señor! Usted es para mí una persona respetable. ¡Usted, oh de larga vida!, debería en cambio impedir que otros hicieran tal cosa».

วตฺวา ตสฺมึ ปุริเส จิตฺตํ อปฺปทูเสตฺวา อตฺตโน จ ทุกฺขํ อจินฺเตตฺวา ตเมว ปุริสํ เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปสิ.

Habiendo dicho esto, sin corromper su mente hacia aquel hombre y sin pensar en su propio dolor, siendo todavía un animal, aquel Gran Mono lo llevó hasta un lugar seguro fuera del bosque.

ภูริทตฺโต นาม นาคราชา หุตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย วมฺมิกมุทฺธนิ สยมาโน กปฺปุฏฺฐานคฺคิสทิเสน โอสเธน สกลสรีเร สิญฺจิยมาโนปิ เปฬาย ปกฺขิปิตฺวา สกลชมฺพุทีเป กีฬาปิยมาโนปิ ตสฺมึ พฺราหฺมเณ มโนปโทสมตฺตมฺปิ น อกาสิ. ยถาห –

Habiendo nacido como el rey naga llamado Bhuridatta, habiendo tomado los votos del Uposatha y mientras yacía sobre la cima de un hormiguero, aunque su cuerpo entero era rociado con una pócima semejante al fuego del fin del mundo, y aunque fue metido en una cesta y obligado a actuar por toda Jambudipa, no mostró ni el más mínimo rastro de corrupción mental hacia aquel brahmán. Como se dijo:

‘‘เปฬาย ปกฺขิปนฺเตปิ, มทฺทนฺเตปิ จ ปาณินา;

อลมฺปาเน น กุปฺปามิ, สีลขณฺฑภยา มมา’’ติ. (จริยา. ๒.๑๖);

«Incluso cuando me mete en la cesta o me aplasta con la mano, no me enojo con el encantador de serpientes por temor a quebrantar mi virtud».

จมฺเปยฺโยปิ [Pg.297] นาคราชา หุตฺวา อหิตุณฺฑิเกน วิเหฐิยมาโน มโนปโทสมตฺตมฺปิ นุปฺปาเทสิ. ยถาห –

Incluso siendo el rey naga Campeyya, cuando fue maltratado por un encantador de serpientes, no albergó ni el más mínimo rastro de corrupción mental. Como se dijo:

‘‘ตทาปิ มํ ธมฺมจารึ, อุปวุตฺถอุโปสถํ;

อหิตุณฺฑิโก คเหตฺวาน, ราชทฺวารมฺหิ กีฬติ.

«En aquel entonces, a mí, que practicaba el Dhamma y observaba el Uposatha, el encantador de serpientes me capturó y me hizo actuar ante la puerta del palacio».

‘‘ยํ โส วณฺณํ จินฺตยติ, นีลํ ปีตํ ว โลหิตํ;

ตสฺส จิตฺตานุวตฺตนฺโต, โหมิ จินฺติตสนฺนิโภ.

«Cualquier color que él imaginara —azul, amarillo o rojo—, siguiendo su voluntad, yo me convertía en aquello que él había pensado».

‘‘ถลํ กเรยฺยํ อุทกํ, อุทกมฺปิ ถลํ กเร;

ยทิหํ ตสฺส กุปฺเปยฺยํ, ขเณน ฉาริกํ กเร.

«Podría convertir la tierra firme en agua, y el agua también en tierra firme; si me hubiera enojado con él, podría haberlo convertido en cenizas en un instante».

‘‘ยทิ จิตฺตวสี เหสฺสํ, ปริหายิสฺสามิ สีลโต;

สีเลน ปริหีนสฺส, อุตฺตมตฺโถ น สิชฺฌตี’’ติ. (จริยา. ๒.๒๑-๒๔);

«Si me hubiera dejado llevar por mi voluntad, me habría desviado de mi virtud; y para quien carece de virtud, no se alcanza el propósito supremo».

สงฺขปาลนาคราชา หุตฺวา ติขิณาหิ สตฺตีหิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ โอวิชฺฌิตฺวา ปหารมุเขหิ สกณฺฏกา ลตาโย ปเวเสตฺวา นาสาย ทฬฺหํ รชฺชุํ ปกฺขิปิตฺวา โสฬสหิ โภชปุตฺเตหิ กาเชนาทาย วยฺหมาโน ธรณีตเล ฆํสิยมานสรีโร มหนฺตํ ทุกฺขํ ปจฺจนุโภนฺโต กุชฺฌิตฺวา โอโลกิตมตฺเตเนว สพฺเพ โภชปุตฺเต ภสฺมํ กาตุํ สมตฺโถปิ สมาโน จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา ปทุฏฺฐาการมตฺตมฺปิ น อกาสิ.

Habiendo nacido como el rey naga Sankhapala, aunque fue atravesado por lanzas afiladas en ocho lugares y le introdujeron lianas espinosas por las heridas, le pasaron una soga firme por la nariz y fue llevado en hombros en un madero por dieciséis hijos de cazadores, con su cuerpo rozando el suelo y sufriendo un gran dolor, a pesar de ser capaz de convertir en cenizas a todos los hijos de los cazadores con solo mirarlos, ni siquiera abrió los ojos para mostrar el más mínimo rastro de un gesto de malicia.

ยถาห –

Como se dijo:

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสิญฺจฬาร,อุโปสถํ นิจฺจมุปาวสามิ;

อถาคมุํ โสฬส โภชปุตฺตา,รชฺชุํ คเหตฺวาน ทฬฺหญฺจ ปาสํ.

«¡Oh, Alara!, siempre observo el Uposatha en los días decimocuarto y decimoquinto; entonces llegaron dieciséis hijos de cazadores trayendo una soga y un fuerte lazo».

‘‘เภตฺวาน นาสํ อติกสฺส รชฺชุํ,นยึสุ มํ สมฺปริคยฺห ลุทฺทา;

เอตาทิสํ ทุกฺขมหํ ติติกฺขํ,อุโปสถํ อปฺปฏิโกปยนฺโต’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๘๐-๑๘๑);

«Habiendo perforado mi nariz y tensado la soga, los cazadores me llevaron tras haberme sujetado firmemente; soporté tal dolor sin quebrantar mi voto de Uposatha».

น [Pg.298] เกวลญฺจ เอตาเนว, อญฺญานิปิ มาตุโปสกชาตกาทีสุ อเนกานิ อจฺฉริยานิ อกาสิ. ตสฺส เต อิทานิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺตํ สเทวโลเก เกนจิ อปฺปฏิสมขนฺติคุณํ ตํ ภควนฺตํ สตฺถารํ อปทิสโต ปฏิฆจิตฺตํ นาม อุปฺปาเทตุํ อติวิย อยุตฺตํ อปฺปติรูปนฺติ.

No solo realizó estos prodigios; en el Mātuposaka Jātaka y otros, realizó muchos otros prodigios (soportando lo difícil de soportar). Para ti, que consideras a ese Bienaventurado —quien posee una virtud de paciencia incomparable en el mundo de los devas— como tu Maestro, es sumamente inapropiado e indecoroso permitir que surja un pensamiento de resentimiento.

๒๔๘. สเจ ปนสฺส เอวํ สตฺถุ ปุพฺพจริตคุณํ ปจฺจเวกฺขโตปิ ทีฆรตฺตํ กิเลสานํ ทาสพฺยํ อุปคตสฺส เนว ตํ ปฏิฆํ วูปสมฺมติ, อถาเนน อนมตคฺคิยานิ ปจฺจเวกฺขิตพฺพานิ. ตตฺร หิ วุตฺตํ –

248. Sin embargo, si a pesar de reflexionar de este modo sobre la conducta pasada del Maestro, el resentimiento no cesa en aquel que ha sido esclavo de las impurezas (kilesas) por largo tiempo, entonces debe reflexionar sobre los Anamatagga Suttas. Pues allí se dice:

‘‘น โส, ภิกฺขเว, สตฺโต สุลภรูโป, โย น มาตาภูตปุพฺโพ, โย น ปิตาภูตปุพฺโพ, โย น ภาตา, โย น ภคินี, โย น ปุตฺโต, โย น ธีตาภูตปุพฺพา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๓๗-๑๔๒).

«Monjes, no es fácil encontrar un ser que en el pasado no haya sido madre, padre, hermano, hermana, hijo o hija».

ตสฺมา ตสฺมึ ปุคฺคเล เอวํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตพฺพํ, ‘‘อยํ กิร เม อตีเต มาตา หุตฺวา ทสมาเส กุจฺฉิยา ปริหริตฺวา มุตฺตกรีสเขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ หริจนฺทนํ วิย อชิคุจฺฉมานา อปเนตฺวา อุเร นจฺจาเปนฺตี องฺเคน ปริหรมานา โปเสสิ, ปิตา หุตฺวา อชปถสงฺกุปถาทีนิ คนฺตฺวา วาณิชฺชํ ปโยชยมาโน มยฺหมตฺถาย ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา อุภโตพฺยูฬฺเห สงฺคาเม ปวิสิตฺวา นาวาย มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตฺวา อญฺญานิ จ ทุกฺกรานิ กริตฺวา ‘ปุตฺตเก โปเสสฺสามี’ติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ธนํ สํหริตฺวา มํ โปเสสิ. ภาตา, ภคินี, ปุตฺโต, ธีตา จ หุตฺวาปิ อิทญฺจิทญฺจุปการํ อกาสีติ ตตฺร เม นปฺปติรูปํ มนํ ปทูเสตุ’’นฺติ.

Por lo tanto, se debe generar este pensamiento hacia esa persona: «En el pasado, esta persona fue mi madre, me llevó en su vientre por diez meses y, sin asco, como si fuera sándalo rojo, limpió mi orina, heces, saliva y mucosidad; me acunó en su pecho, me cargó en sus brazos y me crió. O fue mi padre, quien recorriendo senderos difíciles de cabras y estacas para comerciar, arriesgando incluso su vida por mi bien, entrando en batallas o cruzando el gran océano en barco y realizando otras tareas difíciles, recolectó riqueza por diversos medios para criarme. También siendo hermano, hermana, hijo o hija, me prestó tal y cual ayuda». Por lo tanto, no es apropiado que yo corrompa mi mente con resentimiento hacia esa persona.

๒๔๙. สเจ ปน เอวมฺปิ จิตฺตํ นิพฺพาเปตุํ น สกฺโกติเยว, อถาเนน เอวํ เมตฺตานิสํสา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา – ‘‘อมฺโภ ปพฺพชิต, นนุ วุตฺตํ ภควตา –

249. Pero si aun así no puede extinguir ese pensamiento, entonces debe reflexionar sobre los beneficios del amor universal (metta) de esta manera: «Oh monje, ¿no ha dicho el Bienaventurado...»

‘เมตฺตาย โข, ภิกฺขเว, เจโตวิมุตฺติยา อาเสวิตาย ภาวิตาย พหุลีกตาย ยานีกตาย วตฺถุกตาย อนุฏฺฐิตาย ปริจิตาย สุสมารทฺธาย เอกาทสานิสํสา ปาฏิกงฺขา[Pg.299]. กตเม เอกาทส? สุขํ สุปติ, สุขํ ปฏิพุชฺฌติ, น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ, มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, เทวตา รกฺขนฺติ, นาสฺส อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมติ, ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยติ, มุขวณฺโณ ปสีทติ, อสมฺมูฬฺโห กาลงฺกโรติ, อุตฺตริมปฺปฏิวิชฺฌนฺโต พฺรหฺมโลกูปโค โหตี’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑๕).

«Monjes, cuando la liberación de la mente a través del amor universal (metta-cetovimutti) ha sido cultivada, desarrollada, practicada frecuentemente, convertida en un vehículo, establecida como base, consolidada, perfeccionada y bien emprendida, se pueden esperar once beneficios. ¿Cuáles son los once? Uno duerme feliz, se despierta feliz, no tiene pesadillas, es querido por los seres humanos, es querido por los seres no humanos, las deidades lo protegen, no le afecta ni el fuego, ni el veneno, ni las armas, la mente se concentra rápidamente, el semblante es sereno, muere sin confusión y, si no alcanza una realización superior (el Arhatado), renace en el mundo de Brahma».

‘‘สเจ ตฺวํ อิทํ จิตฺตํ น นิพฺพาเปสฺสสิ, อิเมหิ อานิสํเสหิ ปริพาหิโร ภวิสฺสสี’’ติ.

«Si no extingues este pensamiento de ira, quedarás excluido de estos beneficios».

๒๕๐. เอวมฺปิ นิพฺพาเปตุํ อสกฺโกนฺเตน ปน ธาตุวินิพฺโภโค กาตพฺโพ. กถํ? ‘‘อมฺโภ ปพฺพชิต, ตฺวํ เอตสฺส กุชฺฌมาโน กสฺส กุชฺฌสิ? กึ เกสานํ กุชฺฌสิ, อุทาหุ โลมานํ, นขานํ…เป… มุตฺตสฺส กุชฺฌสิ? อถ วา ปน เกสาทีสุ ปถวีธาตุยา กุชฺฌสิ, อาโปธาตุยา, เตโชธาตุยา, วาโยธาตุยา กุชฺฌสิ? เย วา ปญฺจกฺขนฺเธ ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย อุปาทาย อยมายสฺมา อิตฺถนฺนาโมติ วุจฺจติ, เตสุ กึ รูปกฺขนฺธสฺส กุชฺฌสิ, อุทาหุ เวทนา สญฺญา สงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺธสฺส กุชฺฌสิ? กึ วา จกฺขายตนสฺส กุชฺฌสิ, กึ รูปายตนสฺส กุชฺฌสิ…เป… กึ มนายตนสฺส กุชฺฌสิ, กึ ธมฺมายตนสฺส กุชฺฌสิ? กึ วา จกฺขุธาตุยา กุชฺฌสิ, กึ รูปธาตุยา, กึ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา…เป… กึ มโนธาตุยา, กึ ธมฺมธาตุยา, กึ มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ? เอวญฺหิ ธาตุวินิพฺโภคํ กโรโต อารคฺเค สาสปสฺส วิย อากาเส จิตฺตกมฺมสฺส วิย จ โกธสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ น โหติ.

250. Si todavía no puede extinguirlo, debe realizar el análisis de los elementos (dhātuvinibbhogo). ¿De qué manera? «Oh monje, al estar enojado con esa persona, ¿con qué estás enojado? ¿Estás enojado con los cabellos de la cabeza, o con los vellos del cuerpo, las uñas... o con la orina? ¿O acaso estás enojado con el elemento tierra en los cabellos, etc., con el elemento agua, el elemento fuego o el elemento aire? O de los cinco agregados, las doce bases y los dieciocho elementos por los cuales a este venerable se le llama 'fulano de tal', ¿estás enojado con el agregado de la forma? ¿O con el agregado de la sensación, de la percepción, de las formaciones mentales o de la consciencia? ¿Estás enojado con la base del ojo, o con la base de la forma... o con la base de la mente, o con la base de los objetos mentales? ¿Estás enojado con el elemento del ojo, o con el elemento de la forma, o con el elemento de la consciencia visual... o con el elemento de la mente, o con el elemento de los objetos mentales, o con el elemento de la consciencia mental?». Para quien realiza así el análisis de los elementos, la ira no encuentra lugar donde establecerse, tal como una semilla de mostaza en la punta de un punzón o una pintura en el espacio vacío.

๒๕๑. ธาตุวินิพฺโภคํ ปน กาตุํ อสกฺโกนฺเตน ทานสํวิภาโค กาตพฺโพ. อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส ทาตพฺพํ, ปรสฺส สนฺตกํ อตฺตนา คเหตพฺพํ. สเจ ปน ปโร ภินฺนาชีโว โหติ อปริโภคารหปริกฺขาโร, อตฺตโน สนฺตกเมว ทาตพฺพํ. ตสฺเสวํ กโรโต เอกนฺเตเนว ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต วูปสมฺมติ. อิตรสฺส จ อตีตชาติโต ปฏฺฐาย อนุพนฺโธปิ โกโธ ตงฺขณญฺเญว วูปสมฺมติ, จิตฺตลปพฺพตวิหาเร ติกฺขตฺตุํ วุฏฺฐาปิตเสนาสเนน ปิณฺฑปาติกตฺเถเรน ‘‘อยํ[Pg.300], ภนฺเต, อฏฺฐกหาปณคฺฆนโก ปตฺโต มม มาตรา อุปาสิกาย ทินฺโน ธมฺมิยลาโภ, มหาอุปาสิกาย ปุญฺญลาภํ กโรถา’’ติ วตฺวา ทินฺนํ ปตฺตํ ลทฺธมหาเถรสฺส วิย. เอวํ มหานุภาวเมตํ ทานํ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

251. Si no es capaz de realizar el análisis de los elementos, debe practicar el intercambio de dones (dāna). Debe dar algo propio al adversario o recibir algo del adversario. Pero si el adversario tiene un medio de vida incorrecto o posee requisitos inapropiados para el uso, solo se debe dar lo propio. Para quien actúa de este modo, el resentimiento hacia esa persona se extingue por completo. E incluso la ira que ha persistido desde vidas pasadas se apacigua en ese mismo instante. Esto es similar al caso del venerable Piṇḍapātika en el monasterio de Cittalapabbata, quien entregó un cuenco valorado en ocho kahāpaṇas —obsequiado legítimamente por su madre, una devota seguidora— a un gran anciano que lo había desalojado de su vivienda tres veces, diciendo: «Venerable señor, este cuenco es un regalo de mi madre; por favor, permita que ella obtenga mérito». Así de grande es el poder de la generosidad. Por eso se ha dicho:

‘‘อทนฺตทมนํ ทานํ, ทานํ สพฺพตฺถสาธกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติ.

«La generosidad amansa a los indomables, la generosidad todo lo logra; mediante la generosidad y las palabras amables, los hombres se enaltecen y se rinden en respeto».

๒๕๒. ตสฺเสวํ เวรีปุคฺคเล วูปสนฺตปฏิฆสฺส ยถา ปิยาติปฺปิยสหายกมชฺฌตฺเตสุ, เอวํ ตสฺมิมฺปิ เมตฺตาวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ. อถาเนน ปุนปฺปุนํ เมตฺตายนฺเตน อตฺตนิ ปิยปุคฺคเล มชฺฌตฺเต เวรีปุคฺคเลติ จตูสุ ชเนสุ สมจิตฺตตํ สมฺปาเทนฺเตน สีมาสมฺเภโท กาตพฺโพ. ตสฺสิทํ ลกฺขณํ, สเจ อิมสฺมึ ปุคฺคเล ปิยมชฺฌตฺตเวรีหิ สทฺธึ อตฺตจตุตฺเถ เอกสฺมึ ปเทเส นิสินฺเน โจรา อาคนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, เอกํ ภิกฺขุํ อมฺหากํ เทถา’’ติ วตฺวา ‘‘กึ การณา’’ติ วุตฺเต ‘‘ตํ มาเรตฺวา คลโลหิตํ คเหตฺวา พลิกรณตฺถายา’’ติ วเทยฺยุํ, ตตฺร เจโส ภิกฺขุ ‘‘อสุกํ วา อสุกํ วา คณฺหนฺตู’’ติ จินฺเตยฺย, อกโตว โหติ สีมาสมฺเภโท. สเจปิ ‘‘มํ คณฺหนฺตุ, มา อิเม ตโย’’ติปิ จินฺเตยฺย, อกโตว โหติ สีมาสมฺเภโท. กสฺมา? ยสฺส ยสฺส หิ คหณมิจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส อหิเตสี โหติ, อิตเรสํเยว หิเตสี โหติ.

252. De este modo, para aquel yogi cuyo resentimiento hacia el adversario se ha apaciguado, su mente fluye con amor universal hacia él, tal como lo hace hacia una persona querida, un amigo muy íntimo o una persona neutral. Entonces, al practicar metta repetidamente hacia estas cuatro clases de personas —uno mismo, la persona querida, la persona neutral y el adversario—, debe desarrollar la igualdad mental (samacittata) y realizar la 'ruptura de las fronteras' (sīmāsambhedo). Su característica es esta: si mientras se está sentado en un lugar junto con una persona querida, una neutral y un adversario, siendo uno mismo el cuarto, llegaran unos bandidos y dijeran: «Venerable señor, denos a un monje», y ante la pregunta de «¿Para qué?», respondieran: «Para matarlo y usar la sangre de su garganta como ofrenda»; si en ese momento el monje pensara: «Que se lleven a este o a aquel», entonces no se ha realizado la ruptura de las fronteras. Incluso si pensara: «Que me lleven a mí, pero no a estos tres», tampoco se habría realizado la ruptura de las fronteras. ¿Por qué? Porque hacia quienquiera que desee que sea capturado, le desea un mal, y solo desea el bien para los otros.

ยทา ปน จตุนฺนํ ชนานมนฺตเร เอกมฺปิ โจรานํ ทาตพฺพํ น ปสฺสติ, อตฺตนิ จ เตสุ จ ตีสุ ชเนสุ สมเมว จิตฺตํ ปวตฺเตติ, กโต โหติ สีมาสมฺเภโท. เตนาหุ โปราณา –

Sin embargo, cuando entre las cuatro personas no ve a ninguna que deba ser entregada a los bandidos, y dirige su mente con total igualdad hacia sí mismo y hacia esas tres personas, entonces se ha realizado la ruptura de las fronteras. Por ello dijeron los antiguos:

‘‘อตฺตนิ หิตมชฺฌตฺเต, อหิเต จ จตุพฺพิเธ;

ยทา ปสฺสติ นานตฺตํ, หิตจิตฺโตว ปาณินํ.

Cuando todavía ve distinción entre estos cuatro tipos [de personas]: uno mismo, el ser querido, el neutral y el enemigo, solo se dice que tiene una mente de bienestar hacia los seres.

‘‘น นิกามลาภี เมตฺตาย, กุสลีติ ปวุจฺจติ;

ยทา จตสฺโส สีมาโย, สมฺภินฺนา โหนฺติ ภิกฺขุโน.

No se dice que sea uno que obtiene a voluntad o que es experto en el amor universal (metta); sino cuando las cuatro fronteras han sido rotas para el monje,

‘‘สมํ ผรติ เมตฺตาย, สพฺพโลกํ สเทวกํ;

มหาวิเสโส ปุริเมน, ยสฺส สีมา น ญายตี’’ติ.

difunde por igual el amor universal por todo el mundo con sus divinidades. Aquel para quien las fronteras ya no se perciben posee una gran distinción superior a la de la persona anterior.

๒๕๓. เอวํ [Pg.301] สีมาสมฺเภทสมกาลเมว จ อิมินา ภิกฺขุนา นิมิตฺตญฺจ อุปจารญฺจ ลทฺธํ โหติ. สีมาสมฺเภเท ปน กเต ตเมว นิมิตฺตํ อาเสวนฺโต ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต อปฺปกสิเรเนว ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว อปฺปนํ ปาปุณาติ.

253. De esta manera, en el mismo momento en que se rompen las fronteras, este monje obtiene tanto el signo (nimitta) como el acceso (upacara). Una vez realizada la ruptura de las fronteras, cultivando, desarrollando y practicando frecuentemente ese mismo signo, alcanza la absorción (appana) sin dificultad, tal como se describió en el método del kasina de tierra.

เอตฺตาวตาเนน อธิคตํ โหติ ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ปฐมชฺฌานํ เมตฺตาสหคตํ. อธิคเต จ ตสฺมึ ตเทว นิมิตฺตํ อาเสวนฺโต ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต อนุปุพฺเพน จตุกฺกนเย ทุติยตติยชฺฌานานิ, ปญฺจกนเย ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ จ ปาปุณาติ.

Mediante este nivel de práctica, el meditador ha alcanzado el primer jhana acompañado de amor universal, el cual posee el abandono de cinco factores, la dotación de cinco factores, la triple bondad y las diez características. Habiendo alcanzado este [jhana], cultivando, desarrollando y practicando frecuentemente ese mismo signo, alcanza sucesivamente el segundo y tercer jhana según el método de cuatro niveles, y el segundo, tercero y cuarto jhana según el método de cinco niveles.

โส หิ ปฐมชฺฌานาทีนํ อญฺญตรวเสน เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ. ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ (วิภ. ๖๔๒; ที. นิ. ๑.๕๕๖). ปฐมชฺฌานาทิวเสน อปฺปนาปฺปตฺตจิตฺตสฺเสว หิ อยํ วิกุพฺพนา สมฺปชฺชติ.

En efecto, mediante cualquiera de los jhanas, desde el primero en adelante, él mora impregnando una dirección con una mente imbuida de amor universal. Así también la segunda, la tercera y la cuarta. De esta manera, hacia arriba, hacia abajo, a través y en todas partes, identificándose con todos los seres, impregna a todo el mundo de seres con una mente imbuida de amor universal, vasta, sublime, inconmensurable, sin enemistad y sin malevolencia. Pues esta maestría en la diversificación (vikubbana) solo se logra para aquel cuya mente ha alcanzado la absorción (appana) a través del primer jhana y los demás.

๒๕๔. เอตฺถ จ เมตฺตาสหคเตนาติ เมตฺตาย สมนฺนาคเตน. เจตสาติ จิตฺเตน. เอกํ ทิสนฺติ เอกเมกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย เอกทิสาปริยาปนฺนสตฺตผรณวเสน วุตฺตํ. ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวา. วิหรตีติ พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ อิริยาปถวิหารํ ปวตฺเตติ. ตถา ทุติยนฺติ ยถา ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุ ยํกิญฺจิ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตเถว ตทนนฺตรํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถญฺจาติ อตฺโถ. อิติ อุทฺธนฺติ เอเตเนว นเยน อุปริมํ ทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อโธ ติริยนฺติ อโธทิสมฺปิ ติริยํทิสมฺปิ เอวเมว. ตตฺถ จ อโธติ เหฏฺฐา. ติริยนฺติ อนุทิสาสุ. เอวํ สพฺพทิสาสุ อสฺสมณฺฑเล อสฺสมิว เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปีติ. เอตฺตาวตา เอกํ ทิสํ ปริคฺคเหตฺวา โอธิโส เมตฺตาผรณํ ทสฺสิตํ.

254. Aquí, 'acompañado de amor universal' significa dotado de metta. 'Con la mente' significa con el estado mental. 'Una dirección' se dice en referencia a los seres incluidos en una dirección, comenzando por el primer ser que se ha tomado como objeto en esa dirección. 'Habiendo impregnado' significa habiendo contactado y tomado como objeto. 'Mora' significa que mantiene la continuidad de las posturas corporales fundamentadas en el Brahmavihara del jhana de amor universal. 'Así la segunda' significa que, al igual que impregna cualquier dirección entre las direcciones como el Este, del mismo modo impregna sucesivamente la segunda, la tercera y la cuarta. 'Así, hacia arriba' significa que del mismo modo impregna la dirección superior. 'Hacia abajo y a través' significa igualmente hacia la dirección inferior y las direcciones intermedias. En este contexto, 'hacia abajo' se refiere a lo que está debajo de uno mismo, y 'a través' se refiere a las direcciones intermedias. Así, en todas las direcciones, como quien guía a un caballo en un picadero, guía y hace volver su mente imbuida de amor universal. Con esto se muestra la difusión de metta de manera delimitada (odhiso), habiendo tomado una dirección a la vez.

สพฺพธีติอาทิ ปน อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ. สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพสุ หีนมชฺฌิมุกฺกฏฺฐมิตฺตสปตฺตมชฺฌตฺตาทิปฺปเภเทสุ อตฺตตาย[Pg.302]. ‘‘อยํ ปรสตฺโต’’ติ วิภาคํ อกตฺวา อตฺตสมตายาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพน จิตฺตภาเคน อีสกมฺปิ พหิ อวิกฺขิปมาโนติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ, สพฺพสตฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. วิปุเลนาติเอวมาทิปริยายทสฺสนโต ปเนตฺถ ปุน เมตฺตาสหคเตนาติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา เอตฺถ โอธิโส ผรเณ วิย ปุน ตถาสทฺโท อิติสทฺโท วา น วุตฺโต, ตสฺมา ปุน เมตฺตาสหคเตน เจตสาติ วุตฺตํ. นิคมวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. วิปุเลนาติ เอตฺถ จ ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา. ภูมิวเสน ปน เอตํ มหคฺคตํ ปคุณวเสน จ อปฺปมาณสตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ, พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ, โทมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ, นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ. อยํ เมตฺตาสหคเตน เจตสาติอาทินา นเยน วุตฺตาย วิกุพฺพนาย อตฺโถ.

Sin embargo, las palabras 'en todas partes', etc., se dicen para mostrar la difusión sin delimitación (anodhiso). Allí, 'en todas partes' (sabbadhi) significa en todos los lugares. 'Identificándose con todos' (sabbattatāya) significa considerándolos a todos —ya sean inferiores, medios, superiores, amigos, enemigos o neutrales— como a uno mismo. Se dice así por no hacer distinción de 'este es otro ser', sino tratándolos con igualdad personal. O bien, 'identificándose con todos' significa con la totalidad de la mente, sin permitir que se disperse lo más mínimo hacia el exterior del objeto de meditación. 'A todo el mundo' significa que contiene a todos los seres, que está unido a todos los seres. 'El mundo' se refiere al mundo de los seres. Debido a que se muestran términos sinónimos como 'vasta', etc., aquí se repite 'con una mente imbuida de amor universal'. O bien, puesto que aquí no se usan de nuevo términos como 'así' (tatha) o 'de esta manera' (iti) como en la difusión delimitada, se repite 'con una mente imbuida de amor universal'. O se dice esto a modo de conclusión. En el término 'vasta', debe entenderse su amplitud en virtud de la difusión. Por su plano, esta mente es 'sublime' (mahaggata); por su grado de maestría y por tener como objeto a seres inconmensurables, es 'inconmensurable' (appamana); por abandonar el obstáculo de la malevolencia, es 'libre de enemistad' (avera); y por abandonar el pesar (domanassa), es 'libre de aflicción' (abyapajja), lo que significa libre de sufrimiento mental. Este es el significado de la maestría descrita mediante el método de 'con una mente imbuida de amor universal', etc.

๒๕๕. ยถา จายํ อปฺปนาปฺปตฺตจิตฺตสฺเสว วิกุพฺพนา สมฺปชฺชติ, ตถา ยมฺปิ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๒.๒๒) ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ, ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อปฺปนาปฺปตฺตจิตฺตสฺเสว สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ.

255. Así como esta maestría se cumple únicamente para la mente que ha alcanzado la absorción, de igual modo debe entenderse que lo que se dice en el Patisambhidamagga —a saber, 'la liberación de la mente mediante el amor universal por cinco formas de difusión sin delimitación, por siete formas de difusión delimitada y por diez formas de difusión direccional'— también se cumple solo para quien ha alcanzado la absorción.

ตตฺถ จ สพฺเพ สตฺตา อเวรา อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตุ, สพฺเพ ปาณา, สพฺเพ ภูตา, สพฺเพ ปุคฺคลา, สพฺเพ อตฺตภาวปริยาปนฺนา อเวรา…เป… ปริหรนฺตูติ อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ เวทิตพฺพา.

En ese contexto, la liberación de la mente mediante el amor universal a través de las cinco formas de difusión sin delimitación debe entenderse así: 'Que todos los seres (satta) estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos'; 'Que todos los que respiran (pana) estén libres de enemistad...'; 'Que todas las criaturas (bhuta) estén libres de enemistad...'; 'Que todas las personas (puggala) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los que poseen una individualidad (attabhavapariyapanna) estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos'.

สพฺพา อิตฺถิโย อเวรา…เป… อตฺตานํ ปริหรนฺตุ, สพฺเพ ปุริสา, สพฺเพ อริยา, สพฺเพ อนริยา, สพฺเพ เทวา, สพฺเพ มนุสฺสา, สพฺเพ วินิปาติกา อเวรา…เป… ปริหรนฺตูติ อิเมหิ สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ เวทิตพฺพา.

La liberación de la mente mediante el amor universal a través de las siete formas de difusión delimitada debe entenderse así: 'Que todas las mujeres (itthi) estén libres de enemistad... que se cuiden a sí mismos'; 'Que todos los hombres (purisa) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los nobles (ariya) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los que no son nobles (anariya) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los dioses (deva) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los seres humanos (manussa) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los que están en estados de privación (vinipatika) estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos'.

สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา อเวรา…เป… อตฺตานํ ปริหรนฺตุ. สพฺเพ ปจฺฉิมาย ทิสาย, สพฺเพ อุตฺตราย ทิสาย, สพฺเพ ทกฺขิณาย ทิสาย, สพฺเพ ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย, สพฺเพ ปจฺฉิมาย อนุทิสาย, สพฺเพ [Pg.303] อุตฺตราย อนุทิสาย, สพฺเพ ทกฺขิณาย อนุทิสาย, สพฺเพ เหฏฺฐิมาย ทิสาย, สพฺเพ อุปริมาย ทิสาย สตฺตา อเวรา…เป… ปริหรนฺตุ. สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปาณา, ภูตา, ปุคฺคลา, อตฺตภาวปริยาปนฺนา, อเวรา…เป… ปริหรนฺตุ. สพฺพา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อิตฺถิโย, สพฺเพ ปุริสา, อริยา, อนริยา, เทวา, มนุสฺสา, วินิปาติกา อเวรา…เป… ปริหรนฺตุ. สพฺพา ปจฺฉิมาย ทิสาย, อุตฺตราย, ทกฺขิณาย, ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย, ปจฺฉิมาย, อุตฺตราย, ทกฺขิณาย อนุทิสาย, เหฏฺฐิมาย ทิสาย, อุปริมาย ทิสาย อิตฺถิโย…เป… วินิปาติกา อเวรา อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ อิเมหิ ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ เวทิตพฺพา.

La liberación de la mente mediante el amor universal a través de las diez formas de difusión direccional debe entenderse así: 'Que todos los seres en la dirección del Este estén libres de enemistad... que se cuiden a sí mismos'. 'Que todos en la dirección del Oeste...', 'del Norte...', 'del Sur...', 'en la dirección intermedia del Sureste...', 'del Noroeste...', 'del Noreste...', 'del Suroeste...', 'en la dirección de abajo...', 'en la dirección de arriba, que todos los seres estén libres de enemistad... que se cuiden a sí mismos'. 'Que todos los que respiran, las criaturas, las personas y los que poseen una individualidad en la dirección del Este estén libres de enemistad...'. 'Que todas las mujeres, hombres, nobles, no nobles, dioses, seres humanos y seres en estados de privación en la dirección del Este estén libres de enemistad...'. Del mismo modo para la dirección del Oeste, Norte, Sur, las intermedias, abajo y arriba, que todas las mujeres hasta los seres en estados de privación, estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos. Así debe entenderse la liberación de la mente mediante el amor universal a través de estas diez formas de difusión direccional.

๒๕๖. ตตฺถ สพฺเพติ อนวเสสปริยาทานเมตํ. สตฺตาติ รูปาทีสุ ขนฺเธสุ ฉนฺทราเคน สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

256. En este contexto, la palabra 'sabbe' (todos) es un término que abarca todo sin excepción. Respecto a 'sattā' (seres): se denominan así porque están apegados y vinculados a los agregados, como la forma y otros, mediante el deseo y la pasión (chandarāga). Por ello, el Bendito dijo lo siguiente:

‘‘รูเป โข, ราธ, โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต, ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา สตฺโตติ วุจฺจติ… เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต, ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๖๑).

«Radha, cualquier deseo, pasión, deleite o anhelo que exista hacia la forma, uno está apegado a ella, vinculado a ella; por eso se le llama 'ser'. En cuanto a la sensación... la percepción... las formaciones... cualquier deseo, pasión, deleite o anhelo que exista hacia la conciencia, uno está apegado a ella, vinculado a ella; por eso se le llama 'ser'» (Saṃ. Ni. 3.161).

รุฬฺหีสทฺเทน ปน วีตราเคสุปิ อยํ โวหาโร วตฺตติเยว, วิลีวมเยปิ พีชนิวิเสเส ตาลวณฺฏโวหาโร วิย. อกฺขรจินฺตกา ปน อตฺถํ อวิจาเรตฺวา นามมตฺตเมตนฺติ อิจฺฉนฺติ. เยปิ อตฺถํ วิจาเรนฺติ, เต สตฺวโยเคน สตฺตาติ อิจฺฉนฺติ.

Sin embargo, por el uso convencional de la palabra (rūḷhī), este término 'ser' se aplica incluso a aquellos libres de pasión (arahants), de la misma manera que el término 'abanico de hoja de palma' (tālavaṇṭa) se utiliza para un tipo especial de abanico hecho de tiras de bambú. Los gramáticos, por su parte, sin investigar el significado profundo, consideran que este término es simplemente un nombre. Aquellos que investigan el significado, consideran que se llaman 'seres' (sattā) debido a su asociación con la fuerza vital o el esfuerzo (satva).

ปาณนตาย ปาณา, อสฺสาสปสฺสาสายตฺตวุตฺติตายาติ อตฺโถ. ภูตตฺตา ภูตา, สํภูตตฺตา อภินิพฺพตฺตตฺตาติ อตฺโถ. ปุนฺติ วุจฺจติ นิรโย. ตสฺมึ คลนฺตีติ ปุคฺคลา, คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อตฺตภาโว วุจฺจติ สรีรํ. ขนฺธปญฺจกเมว วา, ตมุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตสมฺภวโต. ตสฺมึ อตฺตภาเว ปริยาปนฺนาติ อตฺตภาวปริยาปนฺนา. ปริยาปนฺนาติ ปริจฺฉินฺนา, อนฺโตคธาติ อตฺโถ.

Se llaman 'pāṇā' (seres vivos) por su actividad respiratoria, significando que su existencia depende de la inspiración y la espiración. Se llaman 'bhūtā' (seres existentes) porque han nacido o se han manifestado mediante el karma y las aflicciones. La palabra 'pu' se refiere al infierno; se llaman 'puggalā' (individuos) porque caen o se dirigen hacia ese lugar. El término 'attabhāvo' (estado del yo) se refiere al cuerpo, o simplemente a los cinco agregados, ya que la noción de un 'yo' surge basada únicamente en la designación de estos. 'Attabhāvapariyāpannā' significa aquellos incluidos en dicho estado del yo; 'pariyāpannā' significa delimitados o contenidos dentro.

ยถา [Pg.304] จ สตฺตาติ วจนํ, เอวํ เสสานิปิ รุฬฺหีวเสน อาโรเปตฺวา สพฺพาเนตานิ สพฺพสตฺตเววจนานีติ เวทิตพฺพานิ. กามญฺจ อญฺญานิปิ สพฺเพ ชนฺตู สพฺเพ ชีวาติอาทีนิ สพฺพสตฺตเววจนานิ อตฺถิ, ปากฏวเสน ปน อิมาเนว ปญฺจ คเหตฺวา ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺตํ.

Así como el término 'sattā' se aplica por convención, todos estos otros términos deben entenderse como sinónimos para referirse a todos los seres. Aunque ciertamente existen otros sinónimos para 'todos los seres', como 'sabbe jantū' (todas las criaturas) o 'sabbe jīvā' (todos los seres vivos), se han seleccionado estos cinco términos principales para enseñar la 'liberación de la mente por el amor universal (metta) difundido sin límites de cinco maneras'.

เย ปน สตฺตา ปาณาติอาทีนํ น เกวลํ วจนมตฺตโตว, อถ โข อตฺถโตปิ นานตฺตเมว อิจฺเฉยฺยุํ, เตสํ อโนธิโสผรณา วิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตถา อตฺถํ อคเหตฺวา อิเมสุ ปญฺจสุ อากาเรสุ อญฺญตรวเสน อโนธิโส เมตฺตา ผริตพฺพา.

Para aquellos maestros que no consideran que la distinción entre términos como 'sattā' y 'pāṇā' sea solo una cuestión de palabras, sino que sostienen que hay una diferencia en su significado real, la difusión sin límites (anodhisopharaṇā) sería contradictoria. Por lo tanto, sin tomar significados tan diferenciados, el amor universal debe difundirse sin límites mediante cualquiera de estos cinco modos.

๒๕๗. เอตฺถ จ สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. อพฺยาปชฺชา โหนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. อพฺยาปชฺชาติ พฺยาปาทรหิตา. อนีฆา โหนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. อนีฆาติ นิทฺทุกฺขา. สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. ตสฺมา อิเมสุปิ ปเทสุ ยํ ยํ ปากฏํ โหติ, ตสฺส ตสฺส วเสน เมตฺตา ผริตพฺพา. อิติ ปญฺจสุ อากาเรสุ จตุนฺนํ อปฺปนานํ วเสน อโนธิโสผรเณ วีสติ อปฺปนา โหนฺติ.

257. En este contexto, la frase 'Que todos los seres estén libres de enemistad' es una absorción (appanā). 'Que estén libres de sufrimiento mental' (abyāpajjā) es otra absorción; 'abyāpajjā' significa libres de malevolencia o aflicción mental. 'Que estén libres de sufrimiento físico' (anīghā) es otra absorción; 'anīghā' significa sin dolor corporal. 'Que se mantengan a sí mismos con felicidad' es la cuarta absorción. Por tanto, el amor universal debe difundirse según cada uno de estos términos conforme se vuelvan claros para el meditador. Así, mediante los cinco modos de seres y las cuatro frases de absorción, hay veinte absorciones en la difusión sin límites.

โอธิโสผรเณ ปน สตฺตสุ อากาเรสุ จตุนฺนํ วเสน อฏฺฐวีสติ. เอตฺถ จ อิตฺถิโย ปุริสาติ ลิงฺควเสน วุตฺตํ. อริยา อนริยาติ อริยปุถุชฺชนวเสน. เทวา มนุสฺสา วินิปาติกาติ อุปปตฺติวเสน.

En la difusión con límites (específica), hay veintiocho absorciones basadas en siete categorías con las cuatro frases cada una. Aquí, 'mujeres' y 'hombres' se mencionan según el género. 'Nobles' (ariyā) y 'no nobles' (anariyā) según se trate de nobles o de personas comunes. 'Devas', 'humanos' y 'aquellos en estados de privación' (vinipātikā) se mencionan según su tipo de renacimiento.

ทิสาผรเณ ปน สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตาติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย วีสติ วีสติ กตฺวา ทฺเวสตานิ, สพฺพา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อิตฺถิโยติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย อฏฺฐวีสติ อฏฺฐวีสติ กตฺวา อสีติ ทฺเวสตานีติ จตฺตาริ สตานิ อสีติ จ อปฺปนา. อิติ สพฺพานิปิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตานิ อฏฺฐวีสาธิกานิ ปญฺจ อปฺปนาสตานีติ.

En la difusión por direcciones, por ejemplo, 'todos los seres en la dirección del este', se obtienen doscientas absorciones al multiplicar veinte por cada una de las diez direcciones. Al decir 'todas las mujeres en la dirección del este', y así sucesivamente, se obtienen doscientas ochenta absorciones al multiplicar veintiocho por cada una de las diez direcciones. Sumando todas las formas mencionadas en el Paṭisambhidāmagga, el total es de quinientas veintiocho absorciones.

อิติ เอตาสุ อปฺปนาสุ ยสฺส กสฺสจิ วเสน เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวตฺวา อยํ โยคาวจโร ‘‘สุขํ สุปตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺเต เอกาทสานิสํเส ปฏิลภติ.

De este modo, al desarrollar la liberación de la mente por el amor universal mediante cualquiera de estas absorciones, el practicante (yogāvacaro) obtiene los once beneficios que comienzan con 'duerme felizmente'.

๒๕๘. ตตฺถ [Pg.305] สุขํ สุปตีติ ยถา เสสา ชนา สมฺปริวตฺตมานา กากจฺฉมานา ทุกฺขํ สุปนฺติ, เอวํ อสุปิตฺวา สุขํ สุปติ. นิทฺทํ โอกฺกนฺโตปิ สมาปตฺตึ สมาปนฺโน วิย โหติ.

258. Al respecto, 'duerme felizmente' significa que, a diferencia de otras personas que duermen con inquietud, dando vueltas y roncando de forma desagradable, el practicante duerme con paz. Incluso al entrar en el sueño, es como si estuviera entrando en un estado de absorción meditativa.

สุขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ยถา อญฺเญ นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺติ, เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา วิกสมานมิว ปทุมํ สุขํ นิพฺพิการํ ปฏิพุชฺฌติ.

'Despierta felizmente' significa que, mientras otros despiertan gimiendo, desperezándose con dificultad o dando vueltas con malestar, el practicante despierta sin agitación y con felicidad, como un loto que se abre.

น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตีติ สุปินํ ปสฺสนฺโตปิ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสติ, เจติยํ วนฺทนฺโต วิย ปูชํ กโรนฺโต วิย ธมฺมํ สุณนฺโต วิย จ โหติ. ยถา ปน อญฺเญ อตฺตานํ โจเรหิ สมฺปริวาริตํ วิย วาเฬหิ อุปทฺทุตํ วิย ปปาเต ปตนฺตํ วิย จ ปสฺสนฺติ, เอวํ ปาปกํ สุปินํ น ปสฺสติ.

'No tiene pesadillas' significa que, si llega a soñar, solo tiene sueños auspiciosos, como si estuviera venerando una estupa, realizando una ofrenda o escuchando el Dhamma. No tiene sueños malvados como otros, que sueñan que están rodeados de ladrones, siendo atacados por animales salvajes o cayendo por un precipicio.

มนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ อุเร อามุตฺตมุตฺตาหาโร วิย สีเส ปิฬนฺธมาลา วิย จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป.

'Es amado por los seres humanos' significa que es querido y apreciado por las personas, como un collar de perlas que se lleva en el pecho o una guirnalda de flores en la cabeza.

อมนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ ยเถว มนุสฺสานํ, เอวํ อมนุสฺสานมฺปิ ปิโย โหติ วิสาขตฺเถโร วิย.

'Es amado por los seres no humanos' significa que, al igual que los humanos, también los seres no humanos le tienen afecto, tal como ocurrió con el saṃghathera Visākha.

โส กิร ปาฏลิปุตฺเต กุฏุมฺพิโย อโหสิ. โส ตตฺเถว วสมาโน อสฺโสสิ ‘‘ตมฺพปณฺณิทีโป กิร เจติยมาลาลงฺกโต กาสาวปชฺโชโต อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเนเยว เอตฺถ สกฺกา นิสีทิตุํ วา นิปชฺชิตุํ วา อุตุสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ สพฺพเมตฺถ สุลภ’’นฺติ.

Se dice que él fue un hombre de familia acomodada en Pāṭaliputra. Mientras vivía allí, escuchó: «Se dice que la isla de Tambapaṇṇi (Sri Lanka) está adornada con hileras de estupas y resplandece con el color de los mantos azafrán; allí, en cualquier lugar que uno desee, es posible sentarse o recostarse. Todo es favorable allí: el clima, el alojamiento, las personas y las oportunidades para escuchar el Dhamma; todo se encuentra fácilmente».

โส อตฺตโน โภคกฺขนฺธํ ปุตฺตทารสฺส นิยฺยาเทตฺวา ทุสฺสนฺเต พทฺเธน เอกกหาปเณเนว ฆรา นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร นาวํ อุทิกฺขมาโน เอกมาสํ วสิ. โส โวหารกุสลตาย อิมสฺมึ ฐาเน ภณฺฑํ กิณิตฺวา อสุกสฺมึ วิกฺกิณนฺโต ธมฺมิกาย วณิชฺชาย เตเนวนฺตรมาเสน สหสฺสํ อภิสํหริ. อนุปุพฺเพน มหาวิหารํ อาคนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ.

Entregó toda su fortuna a su esposa e hijos y salió de su casa con una sola moneda atada al borde de su túnica. Mientras esperaba un barco en la costa, vivió allí un mes. Debido a su habilidad en los negocios, compró mercancía en ese lugar y, vendiéndola en otro mediante un comercio justo, acumuló mil monedas en ese mes. Finalmente llegó al Mahāvihāra y solicitó la ordenación.

โส [Pg.306] ปพฺพาชนตฺถาย สีมํ นีโต ตํ สหสฺสตฺถวิกํ โอวฏฺฏิกนฺตเรน ภูมิยํ ปาเตสิ. ‘‘กิเมต’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘กหาปณสหสฺสํ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา ‘‘อุปาสก, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย น สกฺกา วิจาเรตุํ, อิทาเนเวตํ วิจาเรหี’’ติ วุตฺเต ‘‘วิสาขสฺส ปพฺพชฺชฏฺฐานมาคตา มา ริตฺตหตฺถา คมึสู’’ติ มุญฺจิตฺวา สีมามาฬเก วิปฺปกิริตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺโน.

Cuando lo llevaban al recinto de ordenación (sīmā), dejó caer esa bolsa de mil monedas que llevaba en su cinturón. Al preguntársele «¿Qué es esto?», respondió: «Son mil monedas, venerable señor». Los monjes le dijeron: «Upāsaka, una vez ordenado no podrás manejar dinero; gestiónalo ahora mismo». Él dijo: «Que quienes vinieron al lugar de ordenación de Visākha no se vayan con las manos vacías», desató la bolsa, esparció las monedas en el patio de la sīmā, y entonces se ordenó y recibió la ordenación superior.

โส ปญฺจวสฺโส หุตฺวา ทฺเวมาติกา ปคุณา กตฺวา ปวาเรตฺวา อตฺตโน สปฺปายํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอเกกสฺมึ วิหาเร จตฺตาโร มาเส กตฺวา สมปฺปวตฺตวาสํ วสมาโน จริ. เอวํ จรมาโน –

Después de cinco años de ordenación, habiendo dominado los dos códigos monásticos (mātikā), realizó la ceremonia de pavāraṇā, tomó un tema de meditación adecuado para él y vivió viajando, permaneciendo cuatro meses en cada monasterio. Mientras viajaba de esta manera —

วนนฺตเร ฐิโต เถโร, วิสาโข คชฺชมานโก;

อตฺตโน คุณเมสนฺโต, อิมมตฺถํ อภาสถ.

El venerable Visākha, de pie en medio del bosque, rugiendo como un león al contemplar el conjunto de sus propias virtudes, pronunció estas palabras:

‘‘ยาวตา อุปสมฺปนฺโน, ยาวตา อิธ อาคโต;

เอตฺถนฺตเร ขลิตํ นตฺถิ, อโห ลาภา เต มาริสา’’ติ.

“Desde el momento en que me ordené monje, desde que llegué a este bosque, no ha habido falta alguna en mi conducta durante este tiempo. ¡Oh, qué grandes bendiciones y logros has obtenido, noble Visākha!”.

โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คจฺฉนฺโต ทฺเวธา ปถํ ปตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มคฺโค อุทาหุ อย’’นฺติ จินฺตยนฺโต อฏฺฐาสิ. อถสฺส ปพฺพเต อธิวตฺถา เทวตา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วตฺวา ทสฺเสติ. โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คนฺตฺวา ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา ปจฺจูเส คมิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา นิปชฺชิ. จงฺกมสีเส มณิลรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา โสปานผลเก นิสีทิตฺวา ปโรทิ.

Mientras se dirigía al monasterio de Cittalapabbata, llegó a una bifurcación en el camino y se detuvo pensando: “¿Es este el camino o aquel?”. Entonces, una deidad que residía en la montaña extendió su mano y le mostró el camino diciendo: “Este es el camino al monasterio de Cittalapabbata”. Él llegó al monasterio y, tras residir allí durante cuatro meses, pensó: “Partiré al amanecer” y se acostó. Una deidad que residía en un árbol de pomarrosa (Maṇila) al comienzo de la zona de meditación se sentó en un escalón y rompió en llanto.

เถโร ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ, ภนฺเต, มณิลิยาติ. กิสฺส โรทสีติ? ตุมฺหากํ คมนํ ปฏิจฺจาติ. มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ โก คุโณติ? ตุมฺเหสุ, ภนฺเต, อิธ วสนฺเตสุ อมนุสฺสา อญฺญมญฺญํ เมตฺตํ ปฏิลภนฺติ, เต ทานิ ตุมฺเหสุ คเตสุ กลหํ กริสฺสนฺติ, ทุฏฺฐุลฺลมฺปิ กถยิสฺสนฺตีติ. เถโร ‘‘สเจ มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ ผาสุวิหาโร โหติ, สุนฺทร’’นฺติ วตฺวา อญฺเญปิ จตฺตาโร มาเส ตตฺเถว วสิตฺวา ปุน ตเถว คมนจิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. เทวตาปิ ปุน ตเถว ปโรทิ. เอเตเนวุปาเยน เถโร ตตฺเถว วสิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ เอวํ เมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ.

El anciano preguntó: “¿Quién es el que llora?”. Ella respondió: “Señor, soy la deidad que guarda el árbol de pomarrosa”. “¿Por qué lloras?”, preguntó él. “Lloro debido a su partida”, respondió ella. Él preguntó: “¿Qué beneficio obtienen ustedes mientras resido aquí?”. Ella dijo: “Señor, mientras usted reside aquí, los seres no humanos desarrollan amor universal unos hacia otros. Si usted se marcha, ellos volverán a pelear y a usar palabras hirientes”. El anciano dijo: “Si mi estancia aquí les proporciona una vida pacífica, está bien”, y se quedó otros cuatro meses. Al final, decidió partir de nuevo y la deidad volvió a llorar de la misma manera. Siguiendo este procedimiento, el anciano permaneció allí hasta que alcanzó el Parinibbāna en ese mismo lugar. Así, un monje que mora en la benevolencia es amado por los seres no humanos.

เทวตา รกฺขนฺตีติ ปุตฺตมิว มาตาปิตโร เทวตา รกฺขนฺติ.

“Las deidades lo protegen” significa que las deidades cuidan de él tal como los padres cuidan de un hijo.

นาสฺส [Pg.307] อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตีติ เมตฺตาวิหาริสฺส กาเย อุตฺตราย อุปาสิกาย วิย อคฺคิ วา, สํยุตฺตภาณกจูฬสิวตฺเถรสฺเสว วิสํ วา, สํกิจฺจสามเณรสฺเสว สตฺถํ วา น กมติ, น ปวิสติ. นาสฺส กายํ วิโกเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เธนุวตฺถุมฺปิ เจตฺถ กถยนฺติ. เอกา กิร เธนุ วจฺฉกสฺส ขีรธารํ มุญฺจมานา อฏฺฐาสิ. เอโก ลุทฺทโก ตํ วิชฺฌิสฺสามีติ หตฺเถน สมฺปริวตฺเตตฺวา ทีฆทณฺฑสตฺตึ มุญฺจิ. สา ตสฺสา สรีรํ อาหจฺจ ตาลปณฺณํ วิย ปวฏฺฏมานา คตา, เนว อุปจารพเลน, น อปฺปนาพเลน, เกวลํ วจฺฉเก พลวปิยจิตฺตตาย. เอวํ มหานุภาวา เมตฺตาติ.

“Ni el fuego, ni el veneno, ni las armas lo dañan” significa que, en el cuerpo de quien mora en la benevolencia, no penetran ni el fuego —como ocurrió con la devota Uttarā—, ni el veneno —como ocurrió con el anciano Cūḷasiva, recitador del Saṃyutta Nikāya—, ni las armas —como ocurrió con el novicio Saṃkicca—. Se dice que nada puede dañar su cuerpo. Al respecto, los maestros relatan la historia de una vaca: se dice que una vaca estaba amamantando a su ternero cuando un cazador, con la intención de matarla, le lanzó una lanza de mango largo. La lanza golpeó su cuerpo pero se dobló como una hoja de palmera, no por el poder de la concentración de acceso o de absorción, sino simplemente por la fuerza de su intenso amor hacia su ternero. Así de grande es el poder de la benevolencia.

ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ เมตฺตาวิหาริโน ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, นตฺถิ ตสฺส ทนฺธายิตตฺตํ.

“Su mente se concentra rápidamente” significa que la mente de quien mora en la benevolencia alcanza la calma con prontitud, sin rastro de lentitud o demora.

มุขวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ พนฺธนา ปวุตฺตํ ตาลปกฺกํ วิย จสฺส วิปฺปสนฺนวณฺณํ มุขํ โหติ.

“Su semblante es radiante” significa que su rostro adquiere un color sereno y brillante, como un fruto de palma maduro que se desprende de su tallo.

อสมฺมูฬฺโห กาลงฺกโรตีติ เมตฺตาวิหาริโน สมฺโมหมรณํ นาม นตฺถิ, อสมฺมูฬฺโหว นิทฺทํ โอกฺกมนฺโต วิย กาลํ กโรติ.

“Muere sin confusión” significa que para quien mora en la benevolencia no existe la muerte en estado de delirio; muere con lucidez, como quien se entrega al sueño.

อุตฺตริมปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาสมาปตฺติโต อุตฺตรึ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จวิตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย พฺรหฺมโลกมุปปชฺชตีติ.

“Si no alcanza la liberación superior” significa que, si no logra alcanzar el estado de Arahant por encima de los logros de la benevolencia, al fallecer renace en el mundo de Brahma, como quien despierta de un sueño.

อยํ เมตฺตาภาวนายํ วิตฺถารกถา.

Aquí concluye la explicación detallada sobre el desarrollo de la benevolencia (mettābhāvanā).

กรุณาภาวนากถา

Explicación sobre el desarrollo de la compasión (karuṇābhāvanā).

๒๕๙. กรุณํ ภาเวตุกาเมน ปน นิกฺกรุณตาย อาทีนวํ กรุณาย จ อานิสํสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กรุณาภาวนา อารภิตพฺพา. ตญฺจ ปน อารภนฺเตน ปฐมํ ปิยปุคฺคลาทีสุ น อารภิตพฺพา. ปิโย หิ ปิยฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ. อติปฺปิยสหายโก อติปฺปิยสหายกฏฺฐาเนเยว. มชฺฌตฺโต มชฺฌตฺตฏฺฐาเนเยว. อปฺปิโย อปฺปิยฏฺฐาเนเยว. เวรี เวริฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ. ลิงฺควิสภาคกาลกตา อเขตฺตเมว.

259. Por otro lado, quien desee desarrollar la compasión debe comenzar reflexionando sobre los peligros de la crueldad y los beneficios de la compasión. Al iniciar la práctica, no se debe dirigir primero hacia personas queridas y demás. Pues una persona querida permanece en su lugar de querida, un amigo muy íntimo en el suyo, una persona neutral en el suyo, una persona desagradable en el suyo y un enemigo en el suyo. Las personas de sexo opuesto o los difuntos no son objetos adecuados para este cultivo.

‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ กรุณาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ ทุคฺคตํ ทุรูเปตํ ทิสฺวา กรุณาเยยฺย, เอวเมว [Pg.308] สพฺพสตฺเต กรุณาย ผรตี’’ติ วิภงฺเค (วิภ. ๖๕๓) ปน วุตฺตตฺตา สพฺพปฐมํ ตาว กิญฺจิเทว กรุณายิตพฺพรูปํ ปรมกิจฺฉปฺปตฺตํ ทุคฺคตํ ทุรูเปตํ กปณปุริสํ ฉินฺนาหารํ กปาลํ ปุรโต ฐเปตฺวา อนาถสาลาย นิสินฺนํ หตฺถปาเทหิ ปคฺฆรนฺตกิมิคณํ อฏฺฏสฺสรํ กโรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กิจฺฉํ วตายํ สตฺโต อาปนฺโน, อปฺเปว นาม อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺเจยฺยา’’ติ กรุณา ปวตฺเตตพฺพา. ตํ อลภนฺเตน สุขิโตปิ ปาปการี ปุคฺคโล วชฺเฌน อุปเมตฺวา กรุณายิตพฺโพ.

“¿Y cómo mora el monje difundiendo la compasión en una dirección? Tal como al ver a una persona en desgracia y sufrimiento sentiría compasión, así mismo la difunde hacia todos los seres”. Según lo dicho en el Vibhaṅga, primero se debe buscar a una persona que sea objeto natural de compasión: un hombre miserable, en extrema dificultad, deforme, hambriento, sentado en un refugio para indigentes con un cuenco roto frente a él, con gusanos brotando de sus manos y pies y gritando de dolor. Al verlo, se debe generar compasión pensando: “¡Qué gran sufrimiento padece este ser! ¡Ojalá se vea libre de este dolor!”. Si no se encuentra a tal persona, se debe generar compasión hacia un malhechor, aunque goce de bienestar, comparándolo con un condenado a muerte.

กถํ? เสยฺยถาปิ สห ภณฺเฑน คหิตโจรํ ‘‘วเธถ น’’นฺติ รญฺโญ อาณาย ราชปุริสา พนฺธิตฺวา จตุกฺเก จตุกฺเก ปหารสตานิ เทนฺตา อาฆาตนํ เนนฺติ. ตสฺส มนุสฺสา ขาทนียมฺปิ โภชนียมฺปิ มาลาคนฺธวิเลปนตมฺพุลานิปิ เทนฺติ. กิญฺจาปิ โส ตานิ ขาทนฺโต เจว ปริภุญฺชนฺโต จ สุขิโต โภคสมปฺปิโต วิย คจฺฉติ, อถ โข ตํ เนว โกจิ ‘‘สุขิโต อยํ มหาโภโค’’ติ มญฺญติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘อยํ วราโก อิทานิ มริสฺสติ, ยํ ยเทว หิ อยํ ปทํ นิกฺขิปติ, เตน เตน สนฺติเก มรณสฺส โหตี’’ติ ตํ ชโน กรุณายติ. เอวเมว กรุณากมฺมฏฺฐานิเกน ภิกฺขุนา สุขิโตปิ ปุคฺคโล เอวํ กรุณายิตพฺโพ ‘‘อยํ วราโก กิญฺจาปิ อิทานิ สุขิโต สุสชฺชิโต โภเค ปริภุญฺชติ, อถ โข ตีสุ ทฺวาเรสุ เอเกนาปิ กตสฺส กลฺยาณกมฺมสฺส อภาวา อิทานิ อปาเยสุ อนปฺปกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทิสฺสตี’’ติ.

¿Cómo es esto? Es como un ladrón capturado con el botín a quien el rey ordena ejecutar. Los verdugos lo atan y, dándole cientos de golpes en cada cruce de caminos, lo llevan al lugar de ejecución. Algunas personas le dan comida, flores, perfumes y betel. Aunque él camine comiendo y disfrutando de esas cosas como si estuviera colmado de placeres, nadie piensa: “Este hombre es feliz y rico”. Por el contrario, la gente siente compasión por él pensando: “Este pobre infeliz morirá pronto; con cada paso que da, se acerca más a su muerte”. Del mismo modo, el monje que practica la compasión debe sentirla incluso por una persona próspera que obra mal, pensando: “Este desdichado, aunque ahora sea feliz y disfrute de placeres, no posee mérito alguno realizado a través de las tres puertas de acción; por lo tanto, pronto experimentará un inmenso sufrimiento y aflicción en los estados de privación”.

เอวํ ตํ ปุคฺคลํ กรุณายิตฺวา ตโต ปรํ เอเตเนว อุปาเยน ปิยปุคฺคเล, ตโต มชฺฌตฺเต, ตโต เวริมฺหีติ อนุกฺกเมน กรุณา ปวตฺเตตพฺพา. สเจ ปนสฺส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวริมฺหิ ปฏิฆํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เมตฺตาย วุตฺตนเยเนว วูปสเมตพฺพํ. โยปิ เจตฺถ กตกุสโล โหติ, ตมฺปิ ญาติโรคโภคพฺยสนาทีนํ อญฺญตเรน พฺยสเนน สมนฺนาคตํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา เตสํ อภาเวปิ วฏฺฏทุกฺขํ อนติกฺกนฺตตฺตา ‘‘ทุกฺขิโตว อย’’นฺติ เอวํ สพฺพถาปิ กรุณายิตฺวา วุตฺตนเยเนว อตฺตนิ ปิยปุคฺคเล มชฺฌตฺเต เวริมฺหีติ จตูสุ ชเนสุ สีมาสมฺเภทํ กตฺวา [Pg.309] ตํ นิมิตฺตํ อาเสวนฺเตน ภาเวนฺเตน พหุลีกโรนฺเตน เมตฺตาย วุตฺตนเยเนว ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา.

Habiendo desarrollado así la compasión hacia esa persona [sufriente], a partir de entonces, mediante este mismo método, se debe dirigir la compasión sucesivamente hacia una persona querida, luego hacia una persona neutral y después hacia un enemigo. Sin embargo, si al practicante le surge resentimiento hacia el enemigo, tal como se describió anteriormente, debe apaciguarlo del mismo modo explicado en el desarrollo de la benevolencia (mettā). Incluso en el caso de alguien que ha realizado méritos, al verlo u oír que padece alguna desgracia —como la pérdida de parientes, enfermedades o riqueza—, o incluso si no las padece en el presente, debido a que no ha trascendido el sufrimiento del ciclo de nacimientos (vaṭṭadukkha), se debe desarrollar compasión en todo sentido pensando: 'Esta persona ciertamente es alguien que sufre'. Habiendo generado así compasión y habiendo logrado la ruptura de los límites entre los cuatro tipos de personas —uno mismo, la persona querida, la persona neutral y el enemigo— de la manera ya explicada, el practicante, al cultivar, desarrollar y frecuentar ese signo (nimitta), debe incrementar la absorción (appanā) mediante el sistema de los tres o cuatro jhanas, tal como se describió para la benevolencia.

องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน ปฐมํ เวริปุคฺคโล กรุณายิตพฺโพ, ตสฺมึ จิตฺตํ มุทุํ กตฺวา ทุคฺคโต, ตโต ปิยปุคฺคโล, ตโต อตฺตาติ อยํ กโม วุตฺโต, โส ‘‘ทุคฺคตํ ทุรูเปต’’นฺติ ปาฬิยา น สเมติ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนเวตฺถ ภาวนมารภิตฺวา สีมาสมฺเภทํ กตฺวา อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา. ตโต ปรํ ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา’’ติ อยํ วิกุพฺพนา, ‘‘สุขํ สุปตี’’ติอาทโย อานิสํสา จ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ.

Sin embargo, en el Comentario al Anguttara Nikaya se menciona el siguiente orden: primero se debe desarrollar compasión hacia el enemigo; habiendo suavizado el corazón hacia él, se sigue con la persona en desgracia, luego la persona querida y finalmente uno mismo. Este orden no concuerda con el texto del Canon (Vibhaṅga), que dice: 'hacia alguien en desgracia y penuria'. Por lo tanto, se debe iniciar la meditación de la manera explicada anteriormente, lograr la ruptura de los límites e incrementar la absorción. Después de esto, la expansión —como la difusión indefinida por cinco aspectos, la difusión definida por siete aspectos y la difusión direccional por diez aspectos— así como los beneficios como 'dormir plácidamente', deben entenderse de la misma manera que se explicaron para la benevolencia.

อยํ กรุณาภาวนาย วิตฺถารกถา.

Este es el relato detallado sobre el desarrollo de la compasión.

มุทิตาภาวนากถา

Relato sobre el desarrollo de la alegría altruista

๒๖๐. มุทิตาภาวนํ อารภนฺเตนาปิ น ปฐมํ ปิยปุคฺคลาทีสุ อารภิตพฺพา. น หิ ปิโย ปิยภาวมตฺเตเนว มุทิตาย ปทฏฺฐานํ โหติ, ปเคว มชฺฌตฺตเวริโน. ลิงฺควิสภาคกาลกตา อเขตฺตเมว.

260. Al comenzar el desarrollo de la alegría altruista (muditā), no se debe empezar por una persona querida u otras. Pues una persona querida, solo por el hecho de serlo, no es la causa próxima (padaṭṭhāna) para la alegría altruista, y mucho menos lo son las personas neutrales o los enemigos. Aquellos de sexo opuesto o los fallecidos no son campos adecuados para esta práctica.

อติปฺปิยสหายโก ปน สิยา ปทฏฺฐานํ, โย อฏฺฐกถายํ โสณฺฑสหาโยติ วุตฺโต. โส หิ มุทิตมุทิโตว โหติ, ปฐมํ หสิตฺวา ปจฺฉา กเถติ, ตสฺมา โส วา ปฐมํ มุทิตาย ผริตพฺโพ. ปิยปุคฺคลํ วา สุขิตํ สชฺชิตํ โมทมานํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา ‘‘โมทติ วตายํ สตฺโต, อโห สาธุ อโห สุฏฺฐู’’ติ มุทิตา อุปฺปาเทตพฺพา. อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ วิภงฺเค (วิภ. ๖๖๓) วุตฺตํ ‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ มุทิตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ ปิยํ มนาปํ ทิสฺวา มุทิโต อสฺส, เอวเมว สพฺพสตฺเต มุทิตาย ผรตี’’ติ.

Un amigo muy íntimo, en cambio, podría ser la causa próxima; aquel que en el Comentario se denomina 'compañero de juergas' (soṇḍasahāyaka). Pues él es sumamente alegre: primero sonríe y luego habla. Por lo tanto, se debe difundir alegría altruista primero hacia él. O bien, al ver u oír que una persona querida está feliz, próspera y regocijada, se debe generar alegría altruista pensando: '¡Qué alegre está este ser! ¡Oh, qué bueno! ¡Qué excelente!'. Pues basándose en este mismo propósito, se dice en el Vibhaṅga: '¿Y cómo un monje reside habiendo difundido en una dirección su mente imbuida de alegría altruista? Así como uno se alegraría al ver a una persona querida y agradable, del mismo modo difunde alegría altruista hacia todos los seres'.

สเจปิสฺส โส โสณฺฑสหาโย วา ปิยปุคฺคโล วา อตีเต สุขิโต อโหสิ, สมฺปติ ปน ทุคฺคโต ทุรูเปโต, อตีตเมว จสฺส สุขิตภาวํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘เอส อตีเต เอวํ มหาโภโค มหาปริวาโร นิจฺจปฺปมุทิโต อโหสี’’ติ ตเมวสฺส มุทิตาการํ คเหตฺวา มุทิตา อุปฺปาเทตพฺพา ‘‘อนาคเต วา ปน ปุน ตํ สมฺปตฺตึ ลภิตฺวา [Pg.310] หตฺถิกฺขนฺธอสฺสปิฏฺฐิสุวณฺณสิวิกาทีหิ วิจริสฺสตี’’ติ อนาคตมฺปิสฺส มุทิตาการํ คเหตฺวา มุทิตา อุปฺปาเทตพฺพา.

Incluso si ese amigo íntimo o persona querida fue feliz en el pasado pero ahora se encuentra en desgracia o penuria, se debe generar alegría altruista recordando su estado de felicidad pasado pensando: 'En el pasado, esta persona tuvo gran riqueza, gran séquito y siempre estaba regocijada', tomando así aquel estado de regocijo previo. O bien, se puede generar alegría altruista tomando su estado futuro de regocijo pensando: 'En el futuro obtendrá nuevamente esa prosperidad y viajará sobre lomos de elefantes, caballos o en palanquines de oro'.

เอวํ ปิยปุคฺคเล มุทิตํ อุปฺปาเทตฺวา อถ มชฺฌตฺเต ตโต เวริมฺหีติ อนุกฺกเมน มุทิตา ปวตฺเตตพฺพา. อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา. สเจ ปนสฺส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวริมฺหิ ปฏิฆํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว วูปสเมตฺวา ‘‘อิเมสุ จ ตีสุ อตฺตนิ จา’’ติ จตูสุ ชเนสุ สมจิตฺตตาย สีมาสมฺเภทํ กตฺวา ตํ นิมิตฺตํ อาเสวนฺเตน ภาเวนฺเตน พหุลีกโรนฺเตน เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว ติกจตุกฺกชฺฌานวเสเนว อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา. ตโต ปรํ ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา’’ติ อยํ วิกุพฺพนา, ‘‘สุขํ สุปตี’’ติอาทโย อานิสํสา จ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ.

Habiendo generado así alegría altruista hacia la persona querida, se debe dirigir sucesivamente hacia la persona neutral y después hacia el enemigo. Así se debe incrementar la absorción. Si al practicante le surge resentimiento hacia el enemigo de la manera ya descrita, debe apaciguarlo tal como se explicó para la benevolencia. Logrando la ruptura de los límites mediante la igualdad de pensamiento hacia estas cuatro personas —los tres tipos mencionados y uno mismo— el practicante, al cultivar, desarrollar y frecuentar ese signo, debe incrementar la absorción mediante el sistema de los tres o cuatro jhanas tal como se explicó para la benevolencia. Después de esto, las formas de expansión y los beneficios deben entenderse tal como se explicaron en el caso de la benevolencia.

อยํ มุทิตาภาวนาย วิตฺถารกถา.

Este es el relato detallado sobre el desarrollo de la alegría altruista.

อุเปกฺขาภาวนากถา

Relato sobre el desarrollo de la ecuanimidad

๒๖๑. อุเปกฺขาภาวนํ ภาเวตุกาเมน ปน เมตฺตาทีสุ ปฏิลทฺธติกจตุกฺกชฺฌาเนน ปคุณตติยชฺฌานา วุฏฺฐาย ‘‘สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทิวเสน สตฺตเกลายนมนสิการยุตฺตตฺตา, ปฏิฆานุนยสมีปจาริตฺตา, โสมนสฺสโยเคน โอฬาริกตฺตา จ ปุริมาสุ อาทีนวํ, สนฺตสภาวตฺตา อุเปกฺขาย อานิสํสญฺจ ทิสฺวา ยฺวาสฺส ปกติมชฺฌตฺโต ปุคฺคโล, ตํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อุเปกฺขา อุปฺปาเทตพฺพา. ตโต ปิยปุคฺคลาทีสุ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ เนว มนาปํ น อมนาปํ ทิสฺวา อุเปกฺขโก อสฺส, เอวเมว สพฺเพ สตฺเต อุเปกฺขาย ผรตี’’ติ (วิภ. ๖๗๓).

261. Quien desee desarrollar la ecuanimidad (upekkha), habiendo alcanzado ya el tercer jhana en la benevolencia y los demás, tras emerger del tercer jhana ya dominado, debe observar el peligro en los estados anteriores por estar asociados con la preocupación por los seres —bajo la forma de 'que sean felices', etc.—, por su cercanía al resentimiento y al afecto, y por su naturaleza burda debido a su conexión con la alegría (somanassa). Al ver los beneficios de la ecuanimidad por su naturaleza pacífica, debe generar ecuanimidad enfocándose primero en una persona que le sea naturalmente neutral. Luego hacia la persona querida y los demás. Pues se ha dicho: '¿Y cómo un monje reside habiendo difundido en una dirección su mente imbuida de ecuanimidad? Así como uno sería ecuánime al ver a una persona que no es ni agradable ni desagradable, del mismo modo difunde ecuanimidad hacia todos los seres'.

ตสฺมา วุตฺตนเยน มชฺฌตฺตปุคฺคเล อุเปกฺขํ อุปฺปาเทตฺวา อถ ปิยปุคฺคเล, ตโต โสณฺฑสหายเก, ตโต เวริมฺหีติ เอวํ ‘‘อิเมสุ จ ตีสุ อตฺตนิ จา’’ติ สพฺพตฺถ มชฺฌตฺตวเสน สีมาสมฺเภทํ กตฺวา ตํ นิมิตฺตํ อาเสวิตพฺพํ ภาเวตพฺพํ พหุลีกาตพฺพํ. ตสฺเสวํ กโรโต ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว จตุตฺถชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ.

Por lo tanto, habiendo generado ecuanimidad hacia la persona neutral de la manera explicada, luego hacia la persona querida, luego hacia el amigo íntimo y finalmente hacia el enemigo, logrando en todas partes la ruptura de los límites mediante la actitud de neutralidad entre estas tres personas y uno mismo, se debe cultivar, desarrollar y frecuentar ese signo. Al actuar así, surge en el practicante el cuarto jhana, tal como se describió en el caso del kasina de tierra.

กึ [Pg.311] ปเนตํ ปถวีกสิณาทีสุ อุปฺปนฺนตติยชฺฌานสฺสาปิ อุปฺปชฺชตีติ? นุปฺปชฺชติ. กสฺมา? อารมฺมณวิสภาคตาย. เมตฺตาทีสุ อุปฺปนฺนตติยชฺฌานสฺเสว ปน อุปฺปชฺชติ, อารมฺมณสภาคตายาติ. ตโต ปรํ ปน วิกุพฺพนา จ อานิสํสปฏิลาโภ จ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

¿Pero surge este jhana también para quien ha alcanzado el tercer jhana en el kasina de tierra u otros objetos similares? No surge. ¿Por qué? Debido a la disparidad del objeto (ārammaṇa). Surge únicamente para quien ha alcanzado el tercer jhana en la benevolencia y los demás estados similares, debido a la paridad del objeto. Después de esto, la expansión y la obtención de beneficios deben entenderse tal como se explicaron en el caso de la benevolencia.

อยํ อุเปกฺขาภาวนาย วิตฺถารกถา.

Este es el relato detallado sobre el desarrollo de la ecuanimidad.

ปกิณฺณกกถา

Relato misceláneo

๒๖๒.

262.

พฺรหฺมุตฺตเมน กถิเต, พฺรหฺมวิหาเร อิเม อิติ วิทิตฺวา;

ภิยฺโย เอเตสุ อยํ, ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา.

Habiendo comprendido así estas Moradas Divinas enseñadas por el más excelso de los Brahmas (el Buda), debe conocerse además este relato misceláneo sobre ellas.

เอตาสุ หิ เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขาสุ อตฺถโต ตาว เมชฺชตีติ เมตฺตา, สินิยฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต วา ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา. กิณาติ วา ปรทุกฺขํ หึสติ วินาเสตีติ กรุณา. กิริยติ วา ทุกฺขิเตสุ ผรณวเสน ปสาริยตีติ กรุณา. โมทนฺติ ตาย ตํสมงฺคิโน, สยํ วา โมทติ, โมทนมตฺตเมว วา ตนฺติ มุทิตา. ‘‘อเวรา โหนฺตู’’ติอาทิพฺยาปารปฺปหาเนน มชฺฌตฺตภาวูปคมเนน จ อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา.

En cuanto a estos cuatro —amor benevolente (mettā), compasión (karuṇā), alegría altruista (muditā) y ecuanimidad (upekkhā)—, primeramente, según su significado literal: se llama 'mettā' porque ama (mejjati), es decir, tiene el carácter de afecto. También se denomina 'mettā' porque surge en un amigo (mitta), o porque es el modo de proceder hacia un amigo. La compasión (karuṇā) se llama así porque hace que el corazón de los virtuosos tiemble (hadayakampana) ante el sufrimiento ajeno; o bien, 'karuṇā' porque mitiga (kiṇāti), es decir, hiere o destruye el sufrimiento de los demás; o también, 'karuṇā' porque se extiende (kiriyati) hacia aquellos que sufren mediante el acto de difundirse. La alegría altruista (muditā) es aquello por lo cual quienes la poseen se regocijan, o ella misma se regocija, o es simplemente el acto de regocijarse. La ecuanimidad (upekkhā) se denomina así porque observa con imparcialidad, habiendo abandonado la perturbación mediante pensamientos como 'que estén libres de enemistad' y similares, y habiendo alcanzado un estado de neutralidad.

๒๖๓. ลกฺขณาทิโต ปเนตฺถ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติ. ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา กรุณา, ปรทุกฺขาสหนรสา, อวิหึสาปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. วิหึสูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, โสกสมฺภโว วิปตฺติ. ปโมทนลกฺขณา มุทิตา, อนิสฺสายนรสา, อรติวิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ สมฺปตฺติทสฺสนปทฏฺฐานา. อรติวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, ปหาสสมฺภโว วิปตฺติ. สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขา, สตฺเตสุ สมภาวทสฺสนรสา, ปฏิฆานุนยวูปสมปจฺจุปฏฺฐานา, ‘‘กมฺมสฺสกา สตฺตา, เต กสฺส [Pg.312] รุจิยา สุขิตา วา ภวิสฺสนฺติ, ทุกฺขโต วา มุจฺจิสฺสนฺติ, ปตฺตสมฺปตฺติโต วา น ปริหายิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ปวตฺตกมฺมสฺสกตาทสฺสนปทฏฺฐานา. ปฏิฆานุนยวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, เคหสิตาย อญฺญาณุเปกฺขาย สมฺภโว วิปตฺติ.

263. En cuanto a sus características y demás propiedades: el amor benevolente (mettā) tiene como característica el promover el bienestar; su función es procurar el beneficio; se manifiesta como la eliminación del resentimiento y tiene como causa próxima el ver el aspecto amable de los seres. Su éxito es la pacificación de la malevolencia; su fracaso es el surgimiento del afecto egoísta. La compasión (karuṇā) tiene como característica el promover la eliminación del sufrimiento; su función es la incapacidad de tolerar el sufrimiento ajeno; se manifiesta como la no crueldad y tiene como causa próxima el ver la desprotección de quienes están abrumados por el dolor. Su éxito es la pacificación de la crueldad; su fracaso es el surgimiento del pesar (soka). La alegría altruista (muditā) tiene como característica el regocijo; su función es la ausencia de envidia; se manifiesta como la eliminación del descontento y tiene como causa próxima el ver la prosperidad de los seres. Su éxito es la pacificación del descontento (arati); su fracaso es el surgimiento de la algarabía mundana. La ecuanimidad (upekkhā) tiene como característica el proceder con neutralidad hacia los seres; su función es ver la igualdad entre los seres; se manifiesta como la pacificación de la aversión y el favoritismo, y tiene como causa próxima el ver la propiedad de las acciones (kammassakatā) de esta manera: 'Los seres son dueños de sus actos; ¿por voluntad de quién llegarán a ser felices, o se liberarán del sufrimiento, o no perderán la prosperidad alcanzada?'. Su éxito es la pacificación de la aversión y el favoritismo; su fracaso es el surgimiento de la indiferencia ignorante basada en la vida mundana.

๒๖๔. จตุนฺนมฺปิ ปเนเตสํ พฺรหฺมวิหารานํ วิปสฺสนาสุขญฺเจว ภวสมฺปตฺติ จ สาธารณปฺปโยชนํ. พฺยาปาทาทิปฏิฆาโต อาเวณิกํ. พฺยาปาทปฏิฆาตปฺปโยชนา เหตฺถ เมตฺตา. วิหึสาอรติราคปฏิฆาตปฺปโยชนา อิตรา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

264. Además, para estos cuatro estados sublimes (brahmavihāra), tanto la felicidad de la visión cabal (vipassanā) como la plenitud de una existencia afortunada son beneficios comunes. La eliminación de la malevolencia y otros estados similares es su beneficio específico. Entre ellos, el amor benevolente tiene como beneficio la eliminación de la malevolencia. Los otros tienen como beneficio la eliminación de la crueldad, del descontento y del apego, respectivamente. Y así se ha dicho:

‘‘นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, พฺยาปาทสฺส ยทิทํ เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, วิเหสาย ยทิทํ กรุณา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, อรติยา ยทิทํ มุทิตา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, ราคสฺส ยทิทํ อุเปกฺขา เจโตวิมุตฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๖; อ. นิ. ๖.๑๓).

«Esta es la liberación, amigos, de la malevolencia: a saber, la liberación de la mente mediante el amor benevolente. Esta es la liberación, amigos, de la crueldad: a saber, la liberación de la mente mediante la compasión. Esta es la liberación, amigos, del descontento: a saber, la liberación de la mente mediante la alegría altruista. Esta es la liberación, amigos, del apego: a saber, la liberación de la mente mediante la ecuanimidad».

๒๖๕. เอเกกสฺส เจตฺถ อาสนฺนทูรวเสน ทฺเว ทฺเว ปจฺจตฺถิกา. เมตฺตาพฺรหฺมวิหารสฺส หิ สมีปจาโร วิย ปุริสสฺส สปตฺโต คุณทสฺสนสภาคตาย ราโค อาสนฺนปจฺจตฺถิโก, โส ลหุํ โอตารํ ลภติ, ตสฺมา ตโต สุฏฺฐุ เมตฺตา รกฺขิตพฺพา. ปพฺพตาทิคหนนิสฺสิโต วิย ปุริสสฺส สปตฺโต สภาควิสภาคตาย พฺยาปาโท ทูรปจฺจตฺถิโก, ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน เมตฺตายิตพฺพํ. เมตฺตายิสฺสติ จ นาม, โกปญฺจ กริสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ.

265. Para cada uno de ellos, existen dos enemigos: uno cercano y otro lejano. Para el amor benevolente, el apego (rāga) es el enemigo cercano, debido a que comparte la naturaleza de ver cualidades positivas, similar a un enemigo que se mueve cerca de un hombre; este encuentra una oportunidad de entrada rápidamente. Por lo tanto, el amor benevolente debe protegerse bien del apego. La malevolencia (byāpāda) es el enemigo lejano debido a su naturaleza opuesta, similar a un enemigo de un hombre que se oculta en un lugar inaccesible como una montaña; por ello, se debe practicar el amor benevolente sin temor a la malevolencia. Es imposible que alguien desarrolle amor benevolente y, al mismo tiempo, dé lugar a la ira.

กรุณาพฺรหฺมวิหารสฺส ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ อปฺปฏิลาภํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ, ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โทมนสฺส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๗) นเยน อาคตํ เคหสิตํ โทมนสฺสํ วิปตฺติทสฺสนสภาคตาย อาสนฺนปจฺจตฺถิกํ. สภาควิสภาคตาย วิหึสา ทูรปจฺจตฺถิกา[Pg.313]. ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน กรุณายิตพฺพํ. กรุณญฺจ นาม กริสฺสติ, ปาณิอาทีหิ จ วิเหฐิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ.

Para la compasión, el enemigo cercano es el pesar mundano (gehasita domanassa), que surge según el método descrito: «Cuando uno no obtiene formas reconocibles por el ojo que son deseadas... o recuerda lo que antes obtuvo que ya pasó y cesó... surge el pesar; esto se llama pesar mundano»; este es el enemigo cercano porque comparte la naturaleza de observar la desgracia. La crueldad (vihiṃsā) es el enemigo lejano por su naturaleza opuesta. Por lo tanto, se debe practicar la compasión sin temor a la crueldad. Es imposible que alguien sienta compasión y, al mismo tiempo, dañe a otros con las manos o por otros medios.

มุทิตาพฺรหฺมวิหารสฺส ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ…เป… โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ ปฏิลาภํ วา ปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ, ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โสมนสฺส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๖) นเยน อาคตํ เคหสิตํ โสมนสฺสํ สมฺปตฺติทสฺสนสภาคตาย อาสนฺนปจฺจตฺถิกํ, สภาควิสภาคตาย อรติ ทูรปจฺจตฺถิกา. ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน มุทิตา ภาเวตพฺพา. มุทิโต จ นาม ภวิสฺสติ, ปนฺตเสนาสเนสุ จ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ วา อุกฺกณฺฐิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ.

Para la alegría altruista, el enemigo cercano es el gozo mundano (gehasita somanassa), que surge según el método: «Cuando uno obtiene formas reconocibles por el ojo que son deseadas... o recuerda lo que antes obtuvo que ya pasó y cesó... surge el gozo; esto se llama gozo mundano»; este es el enemigo cercano porque comparte la naturaleza de observar la prosperidad. El descontento (arati) es el enemigo lejano por su naturaleza opuesta. Por lo tanto, se debe desarrollar la alegría altruista sin temor al descontento. Es imposible que alguien esté alegre por los demás y, al mismo tiempo, se sienta descontento en lugares solitarios o respecto a los estados superiores de virtud.

อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารสฺส ปน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺส อโนธิชินสฺส อวิปากชินสฺส อนาทีนวทสฺสาวิโน อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา นาติวตฺตติ. ตสฺมา สา อุเปกฺขา เคหสิตาติ วุจฺจตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๘) นเยน อาคตา เคหสิตา อญฺญาณุเปกฺขา โทสคุณาวิจารณวเสน สภาคตฺตา อาสนฺนปจฺจตฺถิกา. สภาควิสภาคตาย ราคปฏิฆา ทูรปจฺจตฺถิกา. ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน อุเปกฺขิตพฺพํ. อุเปกฺขิสฺสติ จ นาม, รชฺชิสฺสติ จ ปฏิหญฺญิสฺสติ จาติ อฏฺฐานเมตํ.

Para la ecuanimidad, la indiferencia ignorante basada en la vida mundana (gehasitā aññāṇupekkhā) es el enemigo cercano, la cual se describe así: «Al ver una forma con el ojo, surge la indiferencia en la persona necia, confundida, común... que no ha superado sus limitaciones... que no ve el peligro y no posee instrucción; tal indiferencia no trasciende la forma visual. Por eso se llama indiferencia mundana»; esta es el enemigo cercano porque es similar en cuanto a que no discierne entre defectos y virtudes. El apego y la aversión (rāga-paṭighā) son los enemigos lejanos por su naturaleza opuesta. Por lo tanto, se debe practicar la ecuanimidad sin temor a ellos. Es imposible que alguien mantenga la ecuanimidad y, al mismo tiempo, se apasione o se irrite.

๒๖๖. สพฺเพสมฺปิ จ เอเตสํ กตฺตุกามตา ฉนฺโท อาทิ, นีวรณาทิวิกฺขมฺภนํ มชฺฌํ, อปฺปนา ปริโยสานํ. ปญฺญตฺติธมฺมวเสน เอโก วา สตฺโต อเนเก วา สตฺตา อารมฺมณํ. อุปจาเร วา อปฺปนาย วา ปตฺตาย อารมฺมณวฑฺฒนํ.

266. Para todos estos estados, el deseo de actuar (kattukāmatā-chanda) es el comienzo, la supresión de los obstáculos (nīvaraṇa) es el medio, y la absorción (appanā) es el final. Su objeto, según el concepto (paññatti), es un solo ser o múltiples seres. La expansión del objeto ocurre cuando se alcanza el acceso (upacāra) o la absorción total.

ตตฺรายํ วฑฺฒนกฺกโม, ยถา หิ กุสโล กสฺสโก กสิตพฺพฏฺฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กสติ, เอวํ ปฐมเมว เอกมาวาสํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตตฺถ สตฺเตสุ อิมสฺมึ อาวาเส สตฺตา อเวรา โหนฺตูติอาทินา นเยน เมตฺตา ภาเวตพฺพา. ตตฺถ จิตฺตํ มุทุํ กมฺมนิยํ กตฺวา ทฺเว อาวาสา ปริจฺฉินฺทิตพฺพา. ตโต อนุกฺกเมน ตโย, จตฺตาโร, ปญฺจ, ฉ, สตฺต, อฏฺฐ, นว, ทส, เอกา รจฺฉา, อุปฑฺฒคาโม, คาโม, ชนปโท, รชฺชํ, เอกา ทิสาติ เอวํ ยาว เอกํ จกฺกวาฬํ, ตโต วา ปน ภิยฺโย ตตฺถ ตตฺถ สตฺเตสุ เมตฺตา [Pg.314] ภาเวตพฺพา. ตถา กรุณาทโยติ อยเมตฺถ อารมฺมณวฑฺฒนกฺกโม.

En cuanto a esto, el orden de expansión es el siguiente: así como un agricultor experto delimita el área que debe arar antes de hacerlo, del mismo modo, primero se debe delimitar una sola vivienda y cultivar la benevolencia (metta) hacia los seres en ella, con el método que comienza por: "Que los seres en esta vivienda estén libres de enemistad". Una vez que la mente se ha vuelto dócil y maleable en esa vivienda, se deben delimitar dos viviendas. Después de eso, sucesivamente, tres, cuatro, cinco, seis, siete, ocho, nueve, diez, una calle, media aldea, una aldea entera, un distrito, un reino, una dirección, y así sucesivamente hasta un universo, o incluso más allá, cultivando la benevolencia hacia los seres en esos diversos lugares. Lo mismo se aplica a la compasión (karuṇā), etc. Este es el orden de expansión del objeto aquí.

๒๖๗. ยถา ปน กสิณานํ นิสฺสนฺโท อารุปฺปา, สมาธินิสฺสนฺโท เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, วิปสฺสนานิสฺสนฺโท ผลสมาปตฺติ, สมถวิปสฺสนานิสฺสนฺโท นิโรธสมาปตฺติ, เอวํ ปุริมพฺรหฺมวิหารตฺตยนิสฺสนฺโท เอตฺถ อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหาโร. ยถา หิ ถมฺเภ อนุสฺสาเปตฺวา ตุลาสงฺฆาฏํ อนาโรเปตฺวา น สกฺกา อากาเส กูฏโคปานสิโย ฐเปตุํ, เอวํ ปุริเมสุ ตติยชฺฌานํ วินา น สกฺกา จตุตฺถํ ภาเวตุนฺติ.

267. Además, así como los logros inmateriales son el resultado natural de los kasiṇas, y la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción es el resultado de la concentración, y la consecución del fruto es el resultado de la visión cabal (vipassana), y la consecución de la cesación es el resultado tanto de la tranquilidad (samatha) como de la visión cabal; del mismo modo, la morada divina de la ecuanimidad (upekkhā) es aquí el resultado del conjunto de las tres moradas divinas anteriores. Pues así como no es posible colocar el tejado y los cabrios en el aire sin haber levantado las columnas y colocado las vigas, de la misma manera no es posible cultivar la cuarta [morada divina] sin el tercer jhana alcanzado en las tres anteriores.

๒๖๘. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปเนตา เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขา พฺรหฺมวิหาราติ วุจฺจนฺติ? กสฺมา จ จตสฺโสว? โก จ เอตาสํ กโม, อภิธมฺเม จ กสฺมา อปฺปมญฺญาติ วุตฺตาติ? วุจฺจเต, เสฏฺฐฏฺเฐน ตาว นิทฺโทสภาเวน เจตฺถ พฺรหฺมวิหารตา เวทิตพฺพา. สตฺเตสุ สมฺมาปฏิปตฺติภาเวน หิ เสฏฺฐา เอเต วิหารา. ยถา จ พฺรหฺมาโน นิทฺโทสจิตฺตา วิหรนฺติ, เอวํ เอเตหิ สมฺปยุตฺตา โยคิโน พฺรหฺมสมา หุตฺวา วิหรนฺตีติ เสฏฺฐฏฺเฐน นิทฺโทสภาเวน จ พฺรหฺมวิหาราติ วุจฺจนฺติ.

268. En este punto, podría surgir la pregunta: ¿Por qué estas cualidades —benevolencia, compasión, alegría altruista y ecuanimidad— se llaman "moradas divinas" (brahmavihāras)? ¿Y por qué son solo cuatro? ¿Cuál es su orden y por qué en el Abhidhamma se llaman "inconmensurables" (appamaññā)? Se responde: En primer lugar, su condición de moradas divinas debe entenderse en el sentido de excelencia y de ausencia de tacha. Pues estas moradas son excelentes por ser la conducta correcta hacia los seres. Además, así como los Grandes Brahmas moran con mentes sin tacha, de la misma manera, los yoguis asociados con estas cualidades moran como iguales a los Brahmas; por lo tanto, se llaman moradas divinas por su excelencia y su estado libre de tacha.

๒๖๙. กสฺมา จ จตสฺโสวาติอาทิ ปญฺหสฺส ปน อิทํ วิสฺสชฺชนํ.

269. En cuanto a la pregunta de por qué son solo cuatro y demás, esta es la respuesta:

วิสุทฺธิมคฺคาทิวสา จตสฺโส,หิตาทิอาการวสา ปนาสํ;

กโม ปวตฺตนฺติ จ อปฺปมาเณ,ตา โคจเร เยน ตทปฺปมญฺญา.

Son cuatro en razón del sendero de purificación y otros motivos; su orden se debe al modo de promover el bienestar y otros; y se llaman inconmensurables porque operan en un ámbito de objetos sin medida.

เอตาสุ หิ ยสฺมา เมตฺตา พฺยาปาทพหุลสฺส, กรุณา วิเหสาพหุลสฺส, มุทิตา อรติพหุลสฺส, อุเปกฺขา ราคพหุลสฺส วิสุทฺธิมคฺโค. ยสฺมา จ หิตูปสํหารอหิตาปนยนสมฺปตฺติโมทนอนาโภควเสน จตุพฺพิโธเยว สตฺเตสุ มนสิกาโร. ยสฺมา จ ยถา มาตา ทหรคิลานโยพฺพนปฺปตฺตสกิจฺจปสุเตสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ทหรสฺส อภิวุฑฺฒิกามา โหติ, คิลานสฺส เคลญฺญาปนยนกามา, โยพฺพนปฺปตฺตสฺส โยพฺพนสมฺปตฺติยา จิรฏฺฐิติกามา, สกกิจฺจปสุตสฺส กิสฺมิญฺจิ ปริยาเย อพฺยาวฏา โหติ, ตถา อปฺปมญฺญาวิหาริเกนาปิ สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาทิวเสน ภวิตพฺพํ. ตสฺมา อิโต วิสุทฺธิมคฺคาทิวสา จตสฺโสว อปฺปมญฺญา.

Pues entre estas, la benevolencia es el sendero de purificación para quien tiene mucha malevolencia, la compasión para quien tiene mucha crueldad, la alegría altruista para quien tiene mucho descontento, y la ecuanimidad para quien tiene mucha pasión. Además, la atención hacia los seres es de solo cuatro tipos: mediante el ofrecimiento de bienestar, la eliminación del daño, el regocijo por el éxito ajeno y la ausencia de preocupación. Del mismo modo que una madre con cuatro hijos —uno niño, uno enfermo, uno en la juventud y uno dedicado a sus propios asuntos— desea el crecimiento del niño, desea la eliminación de la enfermedad del enfermo, desea la larga duración de la lozanía del joven y no se preocupa por aquel que ya se ocupa de sus propios asuntos; de la misma manera, el monje que mora en las inconmensurables debe actuar hacia todos los seres mediante la benevolencia y las demás cualidades. Por lo tanto, en razón del sendero de purificación y otros motivos, las inconmensurables son exactamente cuatro.

ยสฺมา [Pg.315] จตสฺโสเปตา ภาเวตุกาเมน ปฐมํ หิตาการปฺปวตฺติวเสน สตฺเตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา จ เมตฺตา. ตโต เอวํ ปตฺถิตหิตานํ สตฺตานํ ทุกฺขาภิภวํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา สมฺภาเวตฺวา วา ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติวเสน, ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา จ กรุณา. อเถวํ ปตฺถิตหิตานํ ปตฺถิตทุกฺขาปคมานญฺจ เนสํ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา สมฺปตฺติปโมทนวเสน, ปโมทนลกฺขณา จ มุทิตา. ตโต ปรํ ปน กตฺตพฺพาภาวโต อชฺฌุเปกฺขกตฺตสงฺขาเตน มชฺฌตฺตากาเรน ปฏิปชฺชิตพฺพํ, มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา จ อุเปกฺขา. ตสฺมา อิโต หิตาทิอาการวสา ปนาสํ ปฐมํ เมตฺตา วุตฺตา, อถ กรุณา มุทิตา อุเปกฺขาติ อยํ กโม เวทิตพฺโพ.

Dado que quien desea cultivar estas cuatro debe proceder primero hacia los seres mediante el modo de promover el bienestar, la benevolencia tiene la característica de proceder promoviendo el bienestar. Después de eso, al ver, oír o considerar el sufrimiento de los seres para quienes se ha deseado bienestar, se debe proceder mediante el modo de eliminar el sufrimiento; y la compasión tiene la característica de proceder eliminando el sufrimiento. Luego, al ver el éxito de esos mismos seres para quienes se ha deseado bienestar y el cese de su sufrimiento, se debe proceder mediante el modo de regocijarse en su éxito; y la alegría altruista tiene la característica de regocijarse. Después de eso, debido a la ausencia de algo más que deba hacerse, se debe proceder con una actitud de neutralidad conocida como el estado de observar con imparcialidad; y la ecuanimidad tiene la característica de proceder con una actitud de neutralidad. Por lo tanto, según este modo de promover el bienestar y demás, se menciona primero la benevolencia, luego la compasión, la alegría altruista y la ecuanimidad; así debe entenderse este orden.

ยสฺมา ปน สพฺพาเปตา อปฺปมาเณ โคจเร ปวตฺตนฺติ. อปฺปมาณา หิ สตฺตา เอตาสํ โคจรภูตา. เอกสตฺตสฺสาปิ จ เอตฺตเก ปเทเส เมตฺตาทโย ภาเวตพฺพาติ เอวํ ปมาณํ อคเหตฺวา สกลผรณวเสเนว ปวตฺตาติ. เตน วุตฺตํ –

Además, todas ellas operan en un ámbito de objetos inconmensurable. Pues los seres, que son sus objetos, son innumerables. E incluso respecto a un solo ser, sin tomar una medida limitada como "en tal porción de espacio", se desarrollan mediante la cualidad de una difusión total. Por eso se dice:

วิสุทฺธิมคฺคาทิวสา จตสฺโส,หิตาทิอาการวสา ปนาสํ;

กโม ปวตฺตนฺติ จ อปฺปมาเณ,ตา โคจเร เยน ตทปฺปมญฺญาติ.

"Son cuatro en razón del sendero de purificación y otros motivos; su orden se debe al modo de promover el bienestar y otros; y se llaman inconmensurables porque operan en un ámbito de objetos sin medida".

๒๗๐. เอวํ อปฺปมาณโคจรตาย เอกลกฺขณาสุ จาปิ เอตาสุ ปุริมา ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานิกาว โหนฺติ. กสฺมา? โสมนสฺสาวิปฺปโยคโต. กสฺมา ปนายํ โสมนสฺเสน อวิปฺปโยโคติ? โทมนสฺสสมุฏฺฐิตานํ พฺยาปาทาทีนํ นิสฺสรณตฺตา. ปจฺฉิมา ปน อวเสสเอกชฺฌานิกาว. กสฺมา? อุเปกฺขาเวทนาสมฺปโยคโต. น หิ สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺตา พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา อุเปกฺขาเวทนํ วินา วตฺตตีติ.

270. Aunque estas inconmensurables poseen una característica común al tener un ámbito de objetos inconmensurable, las tres primeras pertenecen únicamente a los jhanas primero, segundo y tercero. ¿Por qué? Debido a que no están disociadas del gozo (somanassa). ¿Y por qué no están disociadas del gozo? Porque son la salida de la malevolencia y otros estados que surgen del pesar (domanassa). En cambio, la última pertenece únicamente al jhana restante. ¿Por qué? Porque está asociada con la sensación de ecuanimidad. Pues la ecuanimidad de la morada divina, que procede con una actitud de neutralidad hacia los seres, no ocurre sin la sensación de ecuanimidad.

๒๗๑. โย ปเนวํ วเทยฺย ‘‘ยสฺมา ภควตา อฏฺฐกนิปาเต จตูสุปิ อปฺปมญฺญาสุ อวิเสเสน วุตฺตํ ‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ อิมํ สมาธึ สวิตกฺกมฺปิ สวิจารํ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกมฺปิ วิจารมตฺตํ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกมฺปิ อวิจารํ ภาเวยฺยาสิ, สปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, นิปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, สาตสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อุเปกฺขาสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสี’ติ (อ. นิ. ๘.๖๓), ตสฺมา [Pg.316] จตสฺโส อปฺปมญฺญา จตุกฺกปญฺจกชฺฌานิกา’’ติ. โส มาเหวนฺติสฺส วจนีโย. เอวญฺหิ สติ กายานุปสฺสนาทโยปิ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานิกา สิยุํ, เวทนาทีสุ จ ปฐมชฺฌานมฺปิ นตฺถิ, ปเคว ทุติยาทีนิ. ตสฺมา พฺยญฺชนจฺฉายามตฺตํ คเหตฺวา มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, คมฺภีรํ หิ พุทฺธวจนํ, ตํ อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา อธิปฺปายโต คเหตพฺพํ.

271. Si alguien dijera: "Puesto que el Bienaventurado, en el Libro de los Ochos, dijo respecto a las cuatro inconmensurables sin distinción: 'Entonces, monje, debes cultivar esta concentración con vitakka y vicāra... sin vitakka y solo con vicāra... sin vitakka ni vicāra... con alegría... sin alegría... con felicidad... con ecuanimidad', por lo tanto, las cuatro inconmensurables pertenecen a los cuatro o cinco jhanas"; a tal persona se le debe decir: "No hables así". Pues, si fuera así, los fundamentos de la atención consciente (satipaṭṭhāna) y otros también pertenecerían a los cuatro o cinco jhanas; sin embargo, en el caso de la observación de las sensaciones y otros, no existe ni siquiera el primer jhana, y mucho menos el segundo y los demás. Por lo tanto, no calumnies al Bienaventurado tomando meramente la sombra de las palabras. Pues la palabra de Buda es profunda; debe tomarse según su intención después de haber consultado a los maestros."

๒๗๒. อยญฺหิ ตตฺราธิปฺปาโย – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ เอวํ อายาจิตธมฺมเทสนํ กิร ตํ ภิกฺขุํ ยสฺมา โส ปุพฺเพปิ ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺเถว วสติ, น สมณธมฺมํ กาตุํ คจฺฉติ, ตสฺมา นํ ภควา ‘‘เอวเมว ปนิเธกจฺเจ โมฆปุริสา มมญฺเญว อชฺเฌสนฺติ, ธมฺเม จ ภาสิเต มมญฺเญว อนุพนฺธิตพฺพํ มญฺญนฺตี’’ติ อปสาเทตฺวา ปุน ยสฺมา โส อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน, ตสฺมา นํ โอวทนฺโต อาห – ‘‘ตสฺมาติห เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, อชฺฌตฺตํ เม จิตฺตํ ฐิตํ ภวิสฺสติ สุสณฺฐิตํ, น จุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ. เอวญฺหิ เต ภิกฺขุ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ.

272. Este es el significado aquí: 'Señor, sería bueno que el Bienaventurado me enseñara el Dhamma de manera breve, para que, habiendo escuchado el Dhamma del Bienaventurado, pueda vivir solo, retirado, diligente, ardiente y resuelto'. Se cuenta que el Bienaventurado amonestó a aquel monje que solicitó tal enseñanza porque, a pesar de haber escuchado el Dhamma anteriormente, continuaba viviendo en el mismo lugar sin retirarse para practicar los deberes de un asceta. Sin embargo, puesto que el monje poseía las condiciones necesarias para alcanzar el estado de Arahat, el Bienaventurado, instruyéndole, le dijo: 'Por lo tanto, monje, así es como debes entrenarte: Mi mente estará firme internamente, bien establecida, y los estados perjudiciales y no saludables que surjan no se apoderarán de mi mente ni persistirán. Así es, monje, como debes entrenarte'.

อิมินา ปนสฺส โอวาเทน นิยกชฺฌตฺตวเสน จิตฺเตกคฺคตามตฺโต มูลสมาธิ วุตฺโต. ตโต ‘‘เอตฺตเกเนว สนฺตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา เอวํ โส เอว สมาธิ วฑฺเฒตพฺโพ’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ จิตฺตํ ฐิตํ โหติ สุสณฺฐิตํ, น จุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ เมตฺตา เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา ภวิสฺสติ พหุลีกตา ยานิกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธาติ. เอวญฺหิ เต ภิกฺขุ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวมสฺส เมตฺตาวเสน ภาวนํ วตฺวา ปุน ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ อิมํ มูลสมาธึ สวิตกฺกมฺปิ สวิจารํ ภาเวยฺยาสิ…เป… อุเปกฺขาสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสี’’ติ วุตฺตํ.

Mediante esta instrucción, se describe la concentración fundamental (mūlasamādhi), que consiste en la mera unificación de la mente basada en el propio interior. Luego, para mostrar que 'no debe uno conformarse solo con esto, sino que esa misma concentración debe ser desarrollada', el Bienaventurado dijo: 'Monje, cuando tu mente esté firme internamente y bien establecida, y los estados perjudiciales y no saludables no se apoderen de ella, entonces, monje, así debes entrenarte: La liberación de la mente a través del amor benevolente (mettā) será por mí desarrollada, cultivada, convertida en un vehículo, establecida como base, practicada con persistencia, consolidada y bien emprendida. Así es, monje, como debes entrenarte'. Habiendo explicado así el desarrollo basado en el amor benevolente, dijo de nuevo: 'Monje, cuando esta concentración haya sido así desarrollada y cultivada, entonces, monje, debes desarrollar esta concentración fundamental tanto con pensamiento aplicado y sostenido... como acompañada de ecuanimidad'.

ตสฺสตฺโถ – ยทา เต ภิกฺขุ อยํ มูลสมาธิ เอวํ เมตฺตาวเสน ภาวิโต โหติ, ตทา ตฺวํ ตาวตเกนาปิ ตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวาว อิมํ มูลสมาธึ [Pg.317] อญฺเญสุปิ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ ปาปยมาโน สวิตกฺกมฺปิ สวิจารนฺติอาทินา นเยน ภาเวยฺยาสีติ.

El significado es el siguiente: Monje, cuando esta concentración fundamental haya sido así desarrollada a través del amor benevolente, entonces, sin quedar satisfecho solo con eso, debes desarrollar esta misma concentración fundamental en otros objetos (como el kasina de tierra, etc.) alcanzando los cuatro o cinco jhanas, siguiendo el método de 'con pensamiento aplicado y sostenido', y así sucesivamente.

เอวํ วตฺวา จ ปุน กรุณาทิอวเสสพฺรหฺมวิหารปุพฺพงฺคมมฺปิสฺส อญฺเญสุ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานวเสน ภาวนํ กเรยฺยาสีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต. ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ กรุณา เม เจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิมาห.

Tras haber dicho esto, y para mostrar que el monje debía realizar el desarrollo de la concentración fundamental en otros objetos mediante los cuatro o cinco jhanas, precedidos por los demás estados sublimes como la compasión, el Bienaventurado dijo: 'Monje, cuando esta concentración haya sido así desarrollada y cultivada, entonces, monje, así debes entrenarte: La liberación de la mente a través de la compasión será por mí desarrollada...', y así sucesivamente.

เอวํ เมตฺตาทิปุพฺพงฺคมํ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานวเสน ภาวนํ ทสฺเสตฺวา ปุน กายานุปสฺสนาทิปุพฺพงฺคมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ กาเย กายานุปสฺสี วิหริสฺสามี’’ติ อาทึ วตฺวา ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต ภวิสฺสติ สุภาวิโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ เยน เยเนว คคฺฆสิ, ผาสุญฺเญว คคฺฆสิ, ยตฺถ ยตฺเถว ฐสฺสสิ, ผาสุญฺเญว ฐสฺสสิ, ยตฺถ ยตฺเถว นิสีทิสฺสสิ, ผาสุญฺเญว นิสีทิสฺสสิ, ยตฺถ ยตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปสฺสสิ, ผาสุญฺเญว เสยฺยํ กปฺเปสฺสสี’’ติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ สมาเปสิ. ตสฺมา ติกจตุกฺกชฺฌานิกาว เมตฺตาทโย, อุเปกฺขา ปน อวเสสเอกชฺฌานิกาวาติ เวทิตพฺพา. ตเถว จ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๕๑ อาทโย; วิภ. ๖๗๓ อาทโย) วิภตฺตาติ.

Después de mostrar el desarrollo precedido por el amor benevolente y los demás estados a través de los cuatro y cinco jhanas, para mostrar el desarrollo precedido por la contemplación del cuerpo (kāyānupassanā), etc., dijo: 'Monje, cuando esta concentración haya sido así desarrollada y cultivada, entonces, monje, así debes entrenarte: Moraré contemplando el cuerpo en el cuerpo...', y concluyó la enseñanza con la culminación del estado de Arahat diciendo: 'Monje, cuando esta concentración esté bien desarrollada, entonces, monje, dondequiera que vayas, irás con bienestar; dondequiera que estés, estarás con bienestar; dondequiera que te sientes, te sentarás con bienestar; dondequiera que te acuestes, te acostarás con bienestar'. Por lo tanto, debe entenderse que el amor benevolente y los otros dos primeros estados sublimes pertenecen al sistema de tres y cuatro jhanas, mientras que la ecuanimidad pertenece al jhana restante (el cuarto o quinto). De la misma manera se describe en el Abhidhamma.

๒๗๓. เอวํ ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน เจว อวเสสเอกชฺฌานวเสน จ ทฺวิธา ฐิตานมฺปิ เอตาสํ สุภปรมาทิวเสน อญฺญมญฺญํ อสทิโส อานุภาววิเสโส เวทิตพฺโพ. หลิทฺทวสนสุตฺตสฺมึ หิ เอตา สุภปรมาทิภาเวน วิเสเสตฺวา วุตฺตา. ยถาห – ‘‘สุภปรมาหํ, ภิกฺขเว, เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ วทามิ. อากาสานญฺจายตนปรมาหํ, ภิกฺขเว, กรุณํ เจโตวิมุตฺตึ วทามิ. วิญฺญาณญฺจายตนปรมาหํ, ภิกฺขเว, มุทิตํ เจโตวิมุตฺตึ วทามิ. อากิญฺจญฺญายตนปรมาหํ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขํ เจโตวิมุตฺตึ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๕).

273. A pesar de que estas moradas sublimes se presentan de dos maneras (según los sistemas de jhanas), debe entenderse su distinción específica de poder según su culminación en 'lo bello' (subha), etc. En el Haliddavasana Sutta, estas se describen destacando su excelencia de la siguiente manera: 'Monjes, digo que la liberación de la mente por el amor benevolente tiene lo bello como su límite superior. Monjes, digo que la liberación de la mente por la compasión tiene la esfera del espacio infinito como su límite superior. Monjes, digo que la liberación de la mente por la alegría altruista tiene la esfera de la conciencia infinita como su límite superior. Monjes, digo que la liberación de la mente por la ecuanimidad tiene la esfera de la nada como su límite superior'.

กสฺมา [Pg.318] ปเนตา เอวํ วุตฺตาติ? ตสฺส ตสฺส อุปนิสฺสยตฺตา. เมตฺตาวิหาริสฺส หิ สตฺตา อปฺปฏิกฺกูลา โหนฺติ. อถสฺส อปฺปฏิกฺกูลปริจยา อปฺปฏิกฺกูเลสุ ปริสุทฺธวณฺเณสุ นีลาทีสุ จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. อิติ เมตฺตา สุภวิโมกฺขสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา สุภปรมาติ วุตฺตา.

¿Por qué se dicen estas cosas de esta manera? Porque cada una sirve como una condición de apoyo (upanissaya) para el estado correspondiente. Para quien mora en el amor benevolente, los seres no resultan repulsivos. Debido a esta familiaridad con lo no repulsivo generada por el amor benevolente, cuando dirige su mente hacia colores puros y no repulsivos como el azul, etc., su mente se sumerge en ellos sin dificultad. Así, el amor benevolente es la condición de apoyo para la liberación de 'lo bello' (subha-vimokkha), y no para nada superior; por eso se dice que tiene lo bello como su límite superior.

กรุณาวิหาริสฺส ปน ทณฺฑาภิฆาตาทิรูปนิมิตฺตํ ปตฺตทุกฺขํ สมนุปสฺสนฺตสฺส กรุณาย ปวตฺติสมฺภวโต รูเป อาทีนโว ปริวิทิโต โหติ. อถสฺส ปริวิทิตรูปาทีนวตฺตา ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรํ อุคฺฆาเฏตฺวา รูปนิสฺสรเณ อากาเส จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. อิติ กรุณา อากาสานญฺจายตนสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา อากาสานญฺจายตนปรมาติ วุตฺตา.

Para aquel que mora en la compasión y contempla el sufrimiento de los seres causado por castigos físicos u otros males, el peligro inherente a la forma material (rūpa) se vuelve plenamente evidente. Puesto que el peligro de la forma es así comprendido, cuando dirige su mente hacia el espacio que trasciende la forma (tras eliminar uno de los kasinas de tierra, etc.), su mente se sumerge en dicho espacio sin dificultad. Así, la compasión es la condición de apoyo para la esfera del espacio infinito, y no para nada superior; por eso se dice que tiene la esfera del espacio infinito como su límite superior.

มุทิตาวิหาริสฺส ปน เตน เตน ปาโมชฺชการเณน อุปฺปนฺนปาโมชฺชสตฺตานํ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสนฺตสฺส มุทิตาย ปวตฺติสมฺภวโต วิญฺญาณคฺคหณปริจิตํ จิตฺตํ โหติ. อถสฺส อนุกฺกมาธิคตํ อากาสานญฺจายตนํ อติกฺกมฺม อากาสนิมิตฺตโคจเร วิญฺญาเณ จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มุทิตา วิญฺญาณญฺจายตนสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา วิญฺญาณญฺจายตนปรมาติ วุตฺตา.

Para aquel que mora en la alegría altruista y contempla la conciencia de los seres que experimentan gozo por diversas causas, su mente se familiariza con la percepción de la conciencia. Entonces, al superar la esfera del espacio infinito alcanzada progresivamente y dirigir su mente hacia la conciencia que tiene como objeto el signo del espacio, su mente se sumerge allí sin dificultad. Así, la alegría altruista es la condición de apoyo para la esfera de la conciencia infinita, y no para nada superior; por eso se dice que tiene la esfera de la conciencia infinita como su límite superior.

อุเปกฺขาวิหาริสฺส ปน ‘‘สตฺตา สุขิตา วา โหนฺตุ ทุกฺขโต วา วิมุจฺจนฺตุ, สมฺปตฺตสุขโต วา มา วิมุจฺจนฺตู’’ติ อาโภคาภาวโต สุขทุกฺขาทิปรมตฺถคาหวิมุขภาวโต อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขํ จิตฺตํ โหติ. อถสฺส ปรมตฺถคาหโต วิมุขภาวปริจิตจิตฺตสฺส ปรมตฺถโต อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขจิตฺตสฺส จ อนุกฺกมาธิคตํ วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม สภาวโต อวิชฺชมาเน ปรมตฺถภูตสฺส วิญฺญาณสฺส อภาเว จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. อิติ อุเปกฺขา อากิญฺจญฺญายตนสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา อากิญฺจญฺญายตนปรมาติ วุตฺตาติ.

Por otra parte, para aquel que mora en la ecuanimidad, su mente se aparta de captar la realidad última del placer, el dolor, etc., debido a la ausencia de la atención [dirigida a los seres en términos de: 'que los seres sean felices', 'que se liberen del sufrimiento', o 'que no se vean privados de su felicidad obtenida'], y así su mente se vuelve diestra en captar lo que no existe [el concepto]. Entonces, para aquel cuya mente está habituada a apartarse de captar la realidad última y cuya mente es diestra en captar lo que no existe en términos de realidad última, al retirar la mente de la esfera de la infinitud de la conciencia (viññāṇañcāyatana) alcanzada sucesivamente y dirigirla hacia la ausencia de la conciencia de la realidad última, que por naturaleza no existe, su mente se sumerge en esa ausencia sin dificultad. Por tanto, la ecuanimidad es el soporte necesario para la esfera de la nada, y no más allá de ella; por eso se dice que la ecuanimidad tiene su culminación en la esfera de la nada.

๒๗๔. เอวํ สุภปรมาทิวเสน เอตาสํ อานุภาวํ วิทิตฺวา ปุน สพฺพาเปตา ทานาทีนํ สพฺพกลฺยาณธมฺมานํ ปริปูริกาติ เวทิตพฺพา. สตฺเตสุ [Pg.319] หิ หิตชฺฌาสยตาย สตฺตานํ ทุกฺขาสหนตาย, ปตฺตสมฺปตฺติวิเสสานํ จิรฏฺฐิติกามตาย, สพฺพสตฺเตสุ จ ปกฺขปาตาภาเวน สมปฺปวตฺตจิตฺตา มหาสตฺตา ‘‘อิมสฺส ทาตพฺพํ, อิมสฺส น ทาตพฺพ’’นฺติ วิภาคํ อกตฺวา สพฺพสตฺตานํ สุขนิทานํ ทานํ เทนฺติ. เตสํ อุปฆาตํ ปริวชฺชยนฺตา สีลํ สมาทิยนฺติ. สีลปริปูรณตฺถํ เนกฺขมฺมํ ภชนฺติ. สตฺตานํ หิตาหิเตสุ อสมฺโมหตฺถาย ปญฺญํ ปริโยทเปนฺติ. สตฺตานํ หิตสุขตฺถาย นิจฺจํ วีริยมารภนฺติ. อุตฺตมวีริยวเสน วีรภาวํ ปตฺตาปิ จ สตฺตานํ นานปฺปการกํ อปราธํ ขมนฺติ. ‘‘อิทํ โว ทสฺสาม กริสฺสามา’’ติ กตํ ปฏิญฺญํ น วิสํวาเทนฺติ. เตสํ หิตสุขาย อวิจลาธิฏฺฐานา โหนฺติ. เตสุ อวิจลาย เมตฺตาย ปุพฺพการิโน โหนฺติ. อุเปกฺขาย ปจฺจุปการํ นาสีสนฺตีติ เอวํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ยาว ทสพลจตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณอฏฺฐารสพุทฺธธมฺมปฺปเภเท สพฺเพปิ กลฺยาณธมฺเม ปริปูเรนฺตีติ เอวํ ทานาทิสพฺพกลฺยาณธมฺมปริปูริกา เอตาว โหนฺตีติ.

274. Habiendo comprendido así el poder de estos [estados inconmensurables] a través de lo bello como lo supremo, etc., se debe entender además que todos ellos son precursores para completar todos los estados hermosos como la generosidad, etc. Pues los Grandes Seres, con mentes orientadas hacia el bienestar de los seres, incapaces de soportar el sufrimiento ajeno, deseando la permanencia de la prosperidad alcanzada por otros, y poseyendo una mente ecuánime sin favoritismos hacia todos los seres, practican la generosidad como fuente de felicidad para todos sin hacer distinciones de 'a este se le debe dar, a este no'. Evitando dañar a los seres, asumen la virtud. Para completar la virtud, abrazan la renuncia. Para no confundirse respecto a lo que es beneficioso o perjudicial para los seres, purifican su sabiduría. Inician siempre el esfuerzo por el bienestar y la felicidad de los seres. Habiendo alcanzado la heroicidad mediante un esfuerzo supremo, perdonan las diversas ofensas de los seres. No faltan a su promesa hecha de: 'les daremos esto, haremos aquello'. Poseen una determinación inquebrantable por el bienestar y la felicidad de los seres. A través de un amor inquebrantable hacia ellos, son los primeros en brindar ayuda. Mediante la ecuanimidad, no esperan nada a cambio. Al completar así las perfecciones, llenan todos los estados hermosos hasta llegar a los diez poderes, los cuatro tipos de intrepidez, los seis conocimientos extraordinarios y las dieciocho cualidades búdicas. Así, estos estados son los que completan todos los estados hermosos, como la generosidad y demás.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de las personas de bien,

สมาธิภาวนาธิกาเร

En la sección sobre el desarrollo de la concentración,

พฺรหฺมวิหารนิทฺเทโส นาม

Llamado 'Exposición de las Moradas Divinas',

นวโม ปริจฺเฉโท.

concluye el noveno capítulo.

๑๐. อารุปฺปนิทฺเทโส

10. 10. Exposición de los Estados Inmateriales (Āruppaniddesa)

ปฐมารุปฺปวณฺณนา

Descripción del primer estado inmaterial

๒๗๕. พฺรหฺมวิหารานนฺตรํ [Pg.320] อุทฺทิฏฺเฐสุ ปน จตูสุ อารุปฺเปสุ อากาสานญฺจายตนํ ตาว ภาเวตุกาโม ‘‘ทิสฺสนฺเต โข ปน รูปาธิกรณํ ทณฺฑาทานสตฺถาทานกลหวิคฺคหวิวาทา, นตฺถิ โข ปเนตํ สพฺพโส อารุปฺเปติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย รูปานํเยว นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๐๓) วจนโต เอเตสํ ทณฺฑาทานาทีนญฺเจว จกฺขุโสตโรคาทีนญฺจ อาพาธสหสฺสานํ วเสน กรชรูเป อาทีนวํ ทิสฺวา ตสฺส สมติกฺกมาย ฐเปตฺวา ปริจฺฉินฺนากาสกสิณํ นวสุ ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรสฺมึ จตุตฺถชฺฌานํ อุปฺปาเทติ.

275. Después de las moradas divinas, entre los cuatro estados inmateriales mencionados, aquel que desea desarrollar primero la esfera del espacio infinito considera: 'Se ve que a causa de la materia ocurren la toma de palos y armas, riñas, disputas, peleas y altercados; pero esto no existe en absoluto en el estado inmaterial'. Habiendo reflexionado así, practica para el desencanto, el desapasionamiento y el cese de las formas materiales mismas, según se ha dicho [en el Majjhima Nikaya 2.103]. Al ver el peligro en el cuerpo físico debido a tales acciones como la toma de palos y demás, así como por los miles de enfermedades como las dolencias de los ojos y los oídos, produce la cuarta absorción en uno de los nueve kasinas (empezando por el de tierra), exceptuando el kasina de espacio delimitado, para así trascender dicho cuerpo.

ตสฺส กิญฺจาปิ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานวเสน กรชรูปํ อติกฺกนฺตํ โหติ, อถ โข กสิณรูปมฺปิ ยสฺมา ตปฺปฏิภาคเมว, ตสฺมา ตมฺปิ สมติกฺกมิตุกาโม โหติ. กถํ? ยถา อหิภีรุโก ปุริโส อรญฺเญ สปฺเปน อนุพทฺโธ เวเคน ปลายิตฺวา ปลาตฏฺฐาเน เลขาจิตฺตํ ตาลปณฺณํ วา วลฺลึ วา รชฺชุํ วา ผลิตาย วา ปน ปถวิยา ผลิตนฺตรํ ทิสฺวา ภายเตว อุตฺตสเตว, เนว นํ ทกฺขิตุกาโม โหติ. ยถา จ อนตฺถการินา เวริปุริเสน สทฺธึ เอกคาเม วสมาโน ปุริโส เตน วธพนฺธเคหฌาปนาทีหิ อุปทฺทุโต อญฺญํ คามํ วสนตฺถาย คนฺตฺวา ตตฺราปิ เวรินา สมานรูปสทฺทสมุทาจารํ ปุริสํ ทิสฺวา ภายเตว อุตฺตสเตว, เนว นํ ทกฺขิตุกาโม โหติ.

Aunque ese yogui ya ha trascendido el cuerpo físico mediante la cuarta absorción del reino de la forma, sin embargo, puesto que el signo material del kasina es similar a ese cuerpo físico, también desea trascenderlo. ¿Cómo? Así como un hombre que teme a las serpientes, perseguido por una serpiente en el bosque, huye velozmente y, en el lugar donde ha escapado, al ver una hoja de palma con dibujos pintados, una enredadera, una cuerda o una grieta en la tierra resquebrajada, se asusta y se aterroriza, y no desea ni siquiera mirarlo. O así como un hombre que vive en la misma aldea que un enemigo que le hace daño, habiendo sido acosado por él con golpes, ataduras o el incendio de su casa, se va a otra aldea para vivir allí, y allí también, al ver a un hombre con apariencia, voz o comportamiento similar al de su enemigo, se asusta y se aterroriza, y no desea ni siquiera verlo.

ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – เตสํ หิ ปุริสานํ อหินา เวรินา วา อุปทฺทุตกาโล วิย ภิกฺขุโน อารมฺมณวเสน กรชรูปสมงฺคิกาโล. เตสํ เวเคน ปลายนอญฺญคามคมนานิ วิย ภิกฺขุโน รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานวเสน กรชรูปสมติกฺกมนกาโล. เตสํ ปลาตฏฺฐาเน จ อญฺญคาเม จ เลขาจิตฺตตาลปณฺณาทีนิ เจว เวริสทิสํ ปุริสญฺจ ทิสฺวา ภยสนฺตาสอทสฺสนกามตา วิย ภิกฺขุโน กสิณรูปมฺปิ ตปฺปฏิภาคเมว อิทนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ตมฺปิ สมติกฺกมิตุกามตา. สูกราภิหตสุนขปิสาจภีรุกาทิกาปิ เจตฺถ อุปมา เวทิตพฺพา.

Aquí está la aplicación del símil: el tiempo en que el bhikkhu está poseído por el cuerpo físico como objeto es como el tiempo en que esos hombres son acosados por la serpiente o el enemigo. El tiempo en que el bhikkhu trasciende el cuerpo físico mediante la cuarta absorción del reino de la forma es como la huida veloz de ellos o su partida hacia otra aldea. El deseo de trascender también el signo del kasina por parte del bhikkhu, al notar que 'esto es similar a aquel cuerpo físico', es como el miedo, el terror y el deseo de no ver de aquellos hombres cuando ven en el lugar de escape o en la otra aldea las hojas de palma pintadas y demás, o al hombre parecido al enemigo. También deben entenderse aquí otros símiles como el del perro atacado por un cerdo o el de quien teme a los fantasmas.

๒๗๖. เอวํ [Pg.321] โส ตสฺมา จตุตฺถชฺฌานสฺส อารมฺมณภูตา กสิณรูปา นิพฺพิชฺช ปกฺกมิตุกาโม ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสี หุตฺวา ปคุณรูปาวจรจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ตสฺมึ ฌาเน ‘‘อิมํ มยา นิพฺพิณฺณํ รูปํ อารมฺมณํ กโรตี’’ติ จ, ‘‘อาสนฺนโสมนสฺสปจฺจตฺถิก’’นฺติ จ, ‘‘สนฺตวิโมกฺขโต โอฬาริก’’นฺติ จ อาทีนวํ ปสฺสติ. องฺโคฬาริกตา ปเนตฺถ นตฺถิ. ยเถว เหตํ รูปํ ทุวงฺคิกํ, เอวํ อารุปฺปานิปีติ.

276. Así, deseando alejarse de ese objeto del kasina de la cuarta absorción tras haberse desencantado de él, y habiendo dominado las cinco facultades de control (vasī), al emerger de la cuarta absorción del reino de la forma ya familiarizada, ve el peligro en esa absorción considerando: 'Este estado toma como objeto la materia de la cual estoy desencantado', 'está cerca del enemigo que es la alegría (somanassa)', y 'es más tosco que las liberaciones pacíficas [inmateriales]'. Sin embargo, no hay tosquedad en cuanto a sus factores; pues así como esta absorción [del reino de la forma] posee dos factores [ecuanimidad y unificación], de igual modo los estados inmateriales también poseen dos factores.

โส ตตฺถ เอวํ อาทีนวํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย อากาสานญฺจายตนํ สนฺตโต อนนฺตโต มนสิกริตฺวา จกฺกวาฬปริยนฺตํ วา ยตฺตกํ อิจฺฉติ ตตฺตกํ วา กสิณํ ปตฺถริตฺวา เตน ผุฏฺโฐกาสํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ วา, ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ วา มนสิกโรนฺโต อุคฺฆาเฏติ กสิณํ. อุคฺฆาเฏนฺโต หิ เนว กิลญฺชํ วิย สํเวลฺเลติ, น กปาลโต ปูวํ วิย อุทฺธรติ, เกวลํ ปน ตํ เนว อาวชฺเชติ, น มนสิ กโรติ, น ปจฺจเวกฺขติ, อนาวชฺเชนฺโต อมนสิกโรนฺโต อปจฺจเวกฺขนฺโต จ อญฺญทตฺถุ เตน ผุฏฺโฐกาสํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ มนสิกโรนฺโต กสิณํ อุคฺฆาเฏติ นาม. กสิณมฺปิ อุคฺฆาฏิยมานํ เนว อุพฺพฏฺฏติ น วิวฏฺฏติ, เกวลํ อิมสฺส อมนสิการญฺจ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ มนสิการญฺจ ปฏิจฺจ อุคฺฆาฏิตํ นาม โหติ, กสิณุคฺฆาฏิมากาสมตฺตํ ปญฺญายติ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสนฺติ วา กสิณผุฏฺโฐกาโสติ วา กสิณวิวิตฺตากาสนฺติ วา สพฺพเมตํ เอกเมว.

Habiendo visto as%% el peligro en ese cuarto jhana y agotando el deseo por %%l, el yogui atiende a la esfera de la infinitud del espacio como algo pac%%fico e infinito. Habiendo extendido el objeto kasi%%a hasta el l%%mite del universo o hasta donde desee, retira dicho kasi%%a atendiendo al espacio que este ocupaba como %%%%espacio, espacio%% o %%espacio infinito%%. Al retirarlo, en verdad, no lo enrolla como si fuera una estera ni lo extrae como si fuera un pastel de una sart%%n; simplemente deja de advertirlo, deja de prestarle atenci%%n y deja de revisarlo. Al no advertirlo, no prestarle atenci%%n y no revisarlo, sino que %%nicamente atiende al lugar que el kasi%%a ocupaba como %%espacio, espacio%%, se dice que %%retira el kasi%%a%%. El kasi%%a que est%% siendo retirado ni se levanta ni se desplaza; simplemente, debido a la falta de atenci%%n hacia %%l y a la atenci%%n puesta en el %%espacio, espacio%%, se dice que ha sido retirado. Entonces aparece solo el espacio resultante de la remoci%%n del kasi%%a. Ya sea que se llame %%espacio de la remoci%%n del kasi%%a%%, %%espacio ocupado por el kasi%%a%% o %%espacio libre del kasi%%a%%, todos estos t%%rminos significan lo mismo.

โส ตํ กสิณุคฺฆาฏิมากาสนิมิตฺตํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ ปุนปฺปุนํ อาวชฺเชติ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรติ. ตสฺเสวํ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชยโต ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรโต นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชยโต มนสิกโรโต ปถวีกสิณาทีสุ รูปาวจรจิตฺตํ วิย อากาเส อากาสานญฺจายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. อิธาปิ หิ ปุริมภาเค ตีณิ จตฺตาริ วา ชวนานิ กามาวจรานิ อุเปกฺขาเวทนาสมฺปยุตฺตาเนว โหนฺติ. จตุตฺถํ ปญฺจมํ วา อรูปาวจรํ. เสสํ ปถวีกสิเณ วุตฺตนยเมว.

Aquel yogui advierte repetidamente ese signo del espacio resultante de retirar el kasi%%a como %%espacio, espacio%%, aplic%%ndole el pensamiento aplicado y sostenido. Mientras as%% advierte y aplica el pensamiento repetidamente, los obst%%culos se suprimen, la atenci%%n se establece firmemente y la mente se concentra en el nivel de acceso. El yogui cultiva, desarrolla y practica frecuentemente ese signo. Mientras as%% reflexiona y atiende una y otra vez, la mente de la esfera de la infinitud del espacio alcanza la absorci%%n en el espacio, de forma similar a como la mente de la esfera de la forma alcanza la absorci%%n en el kasi%%a de tierra. Tambi%%n aqu%%, en la etapa preliminar, ocurren tres o cuatro momentos de impulsos (javanas) del sentido del deseo, asociados %%nicamente con la sensaci%%n de ecuanimidad. El cuarto o quinto momento es el de la absorci%%n de la esfera inmaterial. El resto es tal como se describi%% en el caso del kasi%%a de tierra.

อยํ [Pg.322] ปน วิเสโส, เอวํ อุปฺปนฺเน อรูปาวจรจิตฺเต โส ภิกฺขุ ยถา นาม ยานปฺปุโตฬิ กุมฺภิมุขาทีนํ อญฺญตรํ นีลปิโลติกาย วา ปีตโลหิโตทาตาทีนํ วา อญฺญตราย ปิโลติกาย พนฺธิตฺวา เปกฺขมาโน ปุริโส วาตเวเคน วา อญฺเญน วา เกนจิ อปนีตาย ปิโลติกาย อากาสํเยว เปกฺขมาโน ติฏฺเฐยฺย, เอวเมว ปุพฺเพ กสิณมณฺฑลํ ฌานจกฺขุนา เปกฺขมาโน วิหริตฺวา ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ อิมินา ปริกมฺมมนสิกาเรน สหสา อปนีเต ตสฺมึ นิมิตฺเต อากาสญฺเญว เปกฺขมาโน วิหรติ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ วุจฺจติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙).

Sin embargo, existe esta particularidad: una vez surgida as%% la mente de la esfera inmaterial, ese monje se asemeja a un hombre que observa el interior de un carruaje cubierto, el vano de una puerta peque%%a o la boca de una vasija, habiendo cubierto dicha abertura con una tela de color azul, amarillo, rojo o blanco; si por la fuerza del viento o por la acci%%n de alguien se retira la tela, el hombre permanecer%%a observando %%nicamente el espacio. De la misma manera, habiendo morado previamente observando el c%%rculo del kasi%%a con el ojo del jhana, al retirarse repentinamente ese signo mediante la atenci%%n preparatoria de %%espacio, espacio%%, el monje mora observando %%nicamente el espacio. Por este motivo se dice: %%Con la superaci%%n total de las percepciones de la forma, con la desaparici%%n de las percepciones de resistencia y sin prestar atenci%%n a las percepciones de la diversidad, atendiendo a %%el espacio es infinito%%, alcanza y mora en la esfera de la infinitud del espacio%%.

๒๗๗. ตตฺถ สพฺพโสติ สพฺพากาเรน, สพฺพาสํ วา อนวเสสานนฺติ อตฺโถ. รูปสญฺญานนฺติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานานญฺเจว ตทารมฺมณานญฺจ. รูปาวจรชฺฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๒๙), ตสฺส อารมฺมณมฺปิ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๗๓), ตสฺมา อิธ รูเป สญฺญา รูปสญฺญาติ เอวํ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญํ. รูปํ อสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. สมติกฺกมาติ วิราคา นิโรธา จ. กึ วุตฺตํ โหติ? เอตาสํ กุสลวิปากกิริยวเสน ปญฺจทสนฺนํ ฌานสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ, เอเตสญฺจ ปถวีกสิณาทิวเสน นวนฺนํ อารมฺมณสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ สพฺพากาเรน อนวเสสานํ วา วิราคา จ นิโรธา จ วิราคเหตุญฺเจว นิโรธเหตุญฺจ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. น หิ สกฺกา สพฺพโส อนติกฺกนฺตรูปสญฺเญน เอตํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุนฺติ.

277. En ese pasaje, %%en todos los sentidos%% (sabbaso) significa de toda manera posible o, alternativamente, todas sin excepci%%n. %%Percepciones de la forma%% se refiere tanto a los jhanas de la esfera de la forma (mencionados mediante su factor prominente, la percepci%%n) como a sus objetos. En efecto, el jhana de la esfera de la forma tambi%%n se denomina %%forma%% en pasajes como %%poseyendo formas, ve las formas%%, y su objeto tambi%%n se llama %%forma%% en pasajes como %%externamente ve formas, bellas o feas%%. Por tanto, aqu%% %%percepci%%n de la forma%% es una designaci%%n para el jhana de la esfera de la forma. Tambi%%n se le llama %%percepci%% de la forma%% porque su objeto es la forma (el kasi%%a), es decir, que tiene la forma como nombre. Debe entenderse que tambi%%n es una designaci%%n para su objeto, como el kasi%%a de tierra, etc. %%Superaci%%n%% significa desapego y cesaci%%n. %%%%Qu%% se quiere decir con esto? Que mediante el desapego y la cesaci%%n de estas quince percepciones de la forma (los quince jhanas: meritorios, resultantes y funcionales) y de las nueve percepciones de la forma como objetos (el kasi%%a de tierra, etc.), ya sea de toda manera o sin excepci%%n, el yogui alcanza y mora en la esfera de la infinitud del espacio a trav%%s de las causas del desapego y la cesaci%%n. Pues no es posible alcanzar y morar en este estado sin haber superado totalmente las percepciones de la forma.

ตตฺถ ยสฺมา อารมฺมเณ อวิรตฺตสฺส สญฺญาสมติกฺกโม น โหติ, สมติกฺกนฺตาสุ จ สญฺญาสุ อารมฺมณํ สมติกฺกนฺตเมว โหติ. ตสฺมา อารมฺมณสมติกฺกมํ อวตฺวา ‘‘ตตฺถ กตมา รูปสญฺญา? รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ[Pg.323], อิมา วุจฺจนฺติ รูปสญฺญาโย. อิมา รูปสญฺญาโย อติกฺกนฺโต โหติ วีติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต. เตน วุจฺจติ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติ (วิภ. ๖๐๒) เอวํ วิภงฺเค สญฺญานํเยว สมติกฺกโม วุตฺโต. ยสฺมา ปน อารมฺมณสมติกฺกเมน ปตฺตพฺพา เอตา สมาปตฺติโย, น เอกสฺมิญฺเญว อารมฺมเณ ปฐมชฺฌานาทีนิ วิย. ตสฺมา อยํ อารมฺมณสมติกฺกมวเสนาปิ อตฺถวณฺณนา กตาติ เวทิตพฺพา.

En cuanto a esto, dado que para quien no est%% libre de apego por el objeto no existe superaci%%n de la percepci%%n, y una vez que las percepciones han sido superadas, el objeto mismo queda superado, en lugar de mencionar la superaci%%n del objeto, el Vibha%%ga dice: %%%%All%%, %%qu%% son las percepciones de la forma%%? Es la percepci%%n, el acto de percibir, el estado de haber percibido de quien ha alcanzado una absorci%%n de la esfera de la forma, o de quien ha nacido en dicho reino, o de quien mora en la felicidad del estado presente [un Arahant]. Estas se denominan percepciones de la forma. El monje ha sobrepasado, trascendido y superado estas percepciones de la forma. Por eso se dice: %%por la superaci%%n total de las percepciones de la forma%%%%. As%%, el Vibha%%ga solo menciona la superaci%%n de las percepciones. No obstante, puesto que estas absorciones inmateriales deben alcanzarse mediante la superaci%%n del objeto (a diferencia del primer jhana, etc., que no requieren cambiar de objeto), debe entenderse que esta explicaci%%n del significado tambi%%n se ha realizado en t%%rminos de la superaci%%n del objeto.

๒๗๘. ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนํ อารมฺมณานญฺจ ปฏิฆาเตน สมุปฺปนฺนา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา. รูปสญฺญาทีนํ เอตมธิวจนํ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมา ปฏิฆสญฺญา? รูปสญฺญา สทฺทสญฺญา คนฺธสญฺญา รสสญฺญา โผฏฺฐพฺพสญฺญา, อิมา วุจฺจนฺติ ปฏิฆสญฺญาโย’’ติ (วิภ. ๖๐๓). ตาสํ กุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนํ, อกุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนนฺติ สพฺพโส ทสนฺนมฺปิ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา ปหานา อสมุปฺปาทา อปฺปวตฺตึ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

278. %%Con la desaparici%%n de las percepciones de resistencia%%: las percepciones de resistencia son aquellas que surgen por el impacto entre las bases sensoriales (ojo, etc.) y los objetos (formas, etc.). Este es un nombre para las percepciones de formas, sonidos, olores, sabores y contactos. Tal como se ha dicho: %%%%All%%, %%qu%% son las percepciones de resistencia%%? Son las percepciones de formas, sonidos, olores, sabores y contactos. Estas se llaman percepciones de resistencia%%. Se dice %%con su desaparici%%n%% para indicar que, mediante el abandono y la no producci%%n, se ha puesto fin a la actividad de estas diez percepciones de resistencia (cinco resultantes meritorias y cinco resultantes no meritorias).

กามญฺเจตา ปฐมชฺฌานาทีนิ สมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ. น หิ ตสฺมึ สมเย ปญฺจทฺวารวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ. เอวํ สนฺเตปิ อญฺญตฺถ ปหีนานํ สุขทุกฺขานํ จตุตฺถชฺฌาเน วิย, สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ตติยมคฺเค วิย จ อิมสฺมึ ฌาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ อิมสฺส ฌานสฺส ปสํสาวเสน เอตาสเมตฺถ วจนํ เวทิตพฺพํ.

Ciertamente, estas percepciones no est%%n presentes ni siquiera para quien ha alcanzado el primer jhana o niveles superiores, pues en ese momento la mente no funciona a trav%%s de las cinco puertas sensoriales. A pesar de ello, as%% como en el cuarto jhana se mencionan el placer y el dolor que ya hab%%an sido abandonados previamente, o como en el tercer sendero se mencionan la visi%%n de la identidad y otros grilletes ya abandonados, debe entenderse que aqu%% se mencionan estas percepciones con el fin de generar entusiasmo por este jhana y para alabarlo.

อถ วา กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรํ สมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ. น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา สํวตฺตติ, รูปายตฺตา จ เอตาสํ ปวตฺติ. อยํ ปน ภาวนา รูปวิราคาย สํวตฺตติ. ตสฺมา ตา เอตฺถ ปหีนาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. น เกวลญฺจ วตฺตุํ, เอกํเสเนว เอวํ ธาเรตุมฺปิ วฏฺฏติ. ตาสญฺหิ อิโต ปุพฺเพ อปฺปหีนตฺตาเยว ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท ‘‘กณฺฏโก’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๗๒) วุตฺโต ภควตา. อิธ จ ปหีนตฺตาเยว อรูปสมาปตฺตีนํ อาเนญฺชตา (วิภ. ๒๒๖) สนฺตวิโมกฺขตา (ม. นิ. ๑.๖๖) จ วุตฺตา. อาฬาโร จ กาลาโม อรูปสมาปนฺโน ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกมนฺตานิ เนว อทฺทส, น ปน สทฺทํ อสฺโสสีติ (ที. นิ. ๒.๑๙๒).

Por otra parte, aunque esas [percepciones de resistencia] no están presentes para quien ha alcanzado el [jhana] de la esfera de la forma, no están presentes simplemente por no haber sido abandonadas [completamente]. Pues el desarrollo de la esfera de la forma no conduce al desapego de la forma, y la existencia de estas [percepciones] depende de la forma. Sin embargo, este desarrollo [el de las esferas inmateriales] sí conduce al desapego de la forma. Por lo tanto, es apropiado decir que aquí han sido abandonadas. Y no solo es apropiado decirlo, sino que debe sostenerse firmemente de esta manera. Debido a que no habían sido abandonadas antes de esto, el Bienaventurado dijo que el sonido es una 'espina' para quien ha alcanzado el primer jhana. Pero debido a que aquí han sido abandonadas, se ha declarado la imperturbabilidad (āneñjatā) y la liberación pacífica (santavimokkhatā) de las absorciones inmateriales. Se dice que Āḷāra Kālāma, mientras estaba en la absorción inmaterial, no vio ni escuchó el sonido de unos quinientos carros que pasaban muy cerca de él.

๒๗๙. นานตฺตสญฺญานํ [Pg.324] อมนสิการาติ นานตฺเต วา โคจเร ปวตฺตานํ สญฺญานํ, นานตฺตานํ วา สญฺญานํ. ยสฺมา หิ เอตา ‘‘ตตฺถ กตมา นานตฺตสญฺญา? อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุสมงฺคิสฺส วา มโนวิญฺญาณธาตุสมงฺคิสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ, อิมา วุจฺจนฺติ นานตฺตสญฺญาโย’’ติ เอวํ วิภงฺเค (วิภ. ๖๐๔) วิภชิตฺวา วุตฺตา อิธ อธิปฺเปตา อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุสงฺคหิตา สญฺญา รูปสทฺทาทิเภเท นานตฺเต นานาสภาเว โคจเร ปวตฺตนฺติ, ยสฺมา เจตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, ทฺวาทสากุสลสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกุสลวิปากสญฺญา, ทฺเว อกุสลวิปากสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกิริยสญฺญาติ เอวํ จตุจตฺตาลีสมฺปิ สญฺญา นานตฺตา นานาสภาวา อญฺญมญฺญํ อสทิสา, ตสฺมา นานตฺตสญฺญาติ วุตฺตา. ตาสํ สพฺพโส นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนาวชฺชนา อสมนฺนาหารา อปจฺจเวกฺขณา. ยสฺมา ตา นาวชฺเชติ, น มนสิ กโรติ, น ปจฺจเวกฺขติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ.

279. 'Por la falta de atención a las percepciones de la diversidad' significa percepciones que ocurren en objetos diversos, o percepciones que son diversas en sí mismas. Como se define en el Vibhaṅga: '¿Cuáles son allí las percepciones de la diversidad? Es la percepción, el percibir, el estado de haber percibido de aquel que no está en absorción y posee el elemento de la mente (manodhātu) o el elemento de la conciencia mental (manoviññāṇadhātu); estas se llaman percepciones de la diversidad'. En este contexto de la esfera inmaterial, se refieren a las percepciones incluidas en el elemento de la mente y el elemento de la conciencia mental de quien no está en absorción, las cuales operan en objetos diversos con naturalezas distintas, como formas, sonidos, etc. Puesto que estas cuarenta y cuatro percepciones —a saber: ocho percepciones de lo saludable de la esfera del sentido, doce de lo no saludable, once de lo resultante saludable de la esfera del sentido, dos de lo resultante no saludable y once de lo funcional de la esfera del sentido— son diversas, tienen naturalezas distintas y son diferentes entre sí, se denominan 'percepciones de la diversidad'. 'Por la falta de atención' a todas esas percepciones de la diversidad significa por no advertirlas, no prestarles atención, no ocuparse de ellas y no reflexionarlas. Significa que no las advierte, no las trae a la mente y no las reflexiona.

ยสฺมา เจตฺถ ปุริมา รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา จ อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเวปิ น วิชฺชนฺติ. ปเคว ตสฺมึ ภเว อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณกาเล, ตสฺมา ตาสํ สมติกฺกมา อตฺถงฺคมาติ ทฺเวธาปิ อภาโวเยว วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยสฺมา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, นว กิริยสญฺญา, ทสากุสลสญฺญาติ อิมา สตฺตวีสติสญฺญา อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเว วิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตาสํ อมนสิการาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปิ หิ อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต ตาสํ อมนสิการาเยว อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตา ปน มนสิกโรนฺโต อสมาปนฺโน โหตีติ.

Puesto que aquí las anteriores percepciones de la forma y percepciones de resistencia no existen ni siquiera en el renacimiento producido por este jhana, y mucho menos en el momento de vivir habiendo alcanzado este jhana en ese renacimiento, su ausencia se describe de dos maneras: como 'superación' y como 'cesación'. Sin embargo, entre las percepciones de la diversidad, dado que estas veintisiete percepciones —ocho percepciones de lo saludable de la esfera del sentido, nueve de lo funcional y diez de lo no saludable— existen en el renacimiento producido por este jhana, debe entenderse que se dice 'por la falta de atención a ellas'. Pues incluso allí, quien permanece habiendo alcanzado este jhana, permanece habiéndolo alcanzado precisamente por no prestar atención a ellas; si les prestara atención, no estaría en la absorción.

สงฺเขปโต เจตฺถ รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติ อิมินา สพฺพรูปาวจรธมฺมานํ ปหานํ วุตฺตํ. ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการาติ อิมินา สพฺเพสํ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานํ ปหานญฺจ อมนสิกาโร จ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

En resumen, con la frase 'por la superación de las percepciones de la forma', se refiere al abandono de todos los fenómenos de la esfera de la forma. Con las frases 'por la cesación de las percepciones de resistencia' y 'por la falta de atención a las percepciones de la diversidad', debe entenderse que se refiere tanto al abandono como a la falta de atención a todos los estados mentales (citta y cetasika) de la esfera del sentido.

๒๘๐. อนนฺโต อากาโสติ เอตฺถ นาสฺส อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา ปญฺญายตีติ อนนฺโต. อากาโสติ กสิณุคฺฆาฏิมากาโส วุจฺจติ. มนสิการวเสนาปิ เจตฺถ อนนฺตตา เวทิตพฺพา. เตเนว [Pg.325] วิภงฺเค วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ อากาเส จิตฺตํ ฐเปติ, สณฺฐเปติ, อนนฺตํ ผรติ, เตน วุจฺจติ อนนฺโต อากาโส’’ติ (วิภ. ๖๐๕).

280. 'Espacio infinito': aquí se llama infinito porque no se percibe en él un límite de surgimiento ni un límite de desaparición. 'Espacio' se refiere al espacio que queda tras retirar el kasina (kasiṇugghāṭimākāsa). Su infinitud también debe entenderse por el modo de atención. Por eso se dice en el Vibhaṅga: 'En ese espacio enfoca la mente, la establece, se extiende infinitamente; por eso se llama espacio infinito'.

อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ ปน นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อากาสํ อนนฺตํ อากาสานนฺตํ, อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ, ตํ อากาสานญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ อากาสานญฺจายตนํ.

'Alcanza y permanece en la esfera del espacio infinito': aquí 'infinito' (ananta) significa que no tiene fin (anta). El espacio que es infinito es 'espacio-infinito' (ākāsānanta). 'Espacio-infinito' es lo mismo que 'espacio-infinitud' (ākāsānañca). Ese espacio-infinitud es la 'esfera' (āyatana) de este jhana y de sus estados asociados, en el sentido de ser su base, al igual que la morada de los devas (devāyatana) es para los devas; de ahí 'esfera del espacio infinito'.

อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ตมากาสานญฺจายตนํ ปตฺวา นิปฺผาเทตฺวา ตทนุรูเปน อิริยาปถวิหาเรน วิหรตีติ.

'Alcanza y permanece' significa que, tras haber llegado y realizado esa esfera del espacio infinito, vive en una postura y un modo de vida acordes con ella.

อยํ อากาสานญฺจายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา.

Esta es la explicación detallada sobre el tema de meditación de la esfera del espacio infinito.

วิญฺญาณญฺจายตนกถา

Explicación de la esfera de la conciencia infinita

๒๘๑. วิญฺญาณญฺจายตนํ ภาเวตุกาเมน ปน ปญฺจหากาเรหิ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยํ จิณฺณวสีภาเวน ‘‘อาสนฺนรูปาวจรชฺฌานปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺติ, โน จ วิญฺญาณญฺจายตนมิว สนฺตา’’ติ อากาสานญฺจายตเน อาทีนวํ ทิสฺวา ตตฺถ นิกนฺตึ ปริยาทาย วิญฺญาณญฺจายตนํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ตํ อากาสํ ผริตฺวา ปวตฺตวิญฺญาณํ ‘‘วิญฺญาณํ วิญฺญาณ’’นฺติ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชิตพฺพํ, มนสิกาตพฺพํ, ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ. ‘‘อนนฺตํ อนนฺต’’นฺติ ปน น มนสิกาตพฺพํ.

281. Aquel que desea desarrollar la esfera de la conciencia infinita, habiendo dominado la absorción de la esfera del espacio infinito mediante los cinco modos de maestría (vasī), debe ver el peligro en la esfera del espacio infinito pensando: 'Esta absorción está cerca del enemigo que es el jhana de la esfera de la forma, y no es tan pacífica como la esfera de la conciencia infinita'. Así, habiendo terminado con el apego a ella y trayendo a la mente la esfera de la conciencia infinita como algo pacífico, debe advertir, prestar atención, reflexionar y aplicar el pensamiento una y otra vez sobre la conciencia que operó extendiéndose por aquel espacio, diciendo: 'conciencia, conciencia'. Sin embargo, no debe prestar atención diciendo: 'infinito, infinito'.

ตสฺเสวํ ตสฺมึ นิมิตฺเต ปุนปฺปุนํ จิตฺตํ จาเรนฺตสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต อากาเส อากาสานญฺจายตนํ วิย อากาสผุเฏ วิญฺญาเณ วิญฺญาณญฺจายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. อปฺปนานโย ปเนตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙) วุจฺจติ.

A medida que dirige su mente una y otra vez hacia ese objeto, los obstáculos se suspenden, la atención se establece y la mente se concentra mediante el acceso (upacāra). Él cultiva, desarrolla y practica frecuentemente ese objeto. Mientras lo hace, así como el jhana de la esfera del espacio infinito se fijó en el espacio, así el jhana de la esfera de la conciencia infinita se fija (appeti) en la conciencia que se extendió por el espacio. El método de la absorción total (appanā) debe entenderse de la misma manera que ya se ha explicado. A este punto, se dice: 'Superando completamente la esfera del espacio infinito, pensando: "la conciencia es infinita", alcanza y permanece en la esfera de la conciencia infinita'.

๒๘๒. ตตฺถ สพฺพโสติ อิทํ วุตฺตนยเมว. อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถ ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ, อารมฺมณมฺปิ[Pg.326]. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุริมนเยเนว อากาสานญฺจญฺจ ตํ ปฐมสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากาสานญฺจายตนํ. ตถา อากาสานญฺจญฺจ ตํ ตสฺส ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา ‘‘กมฺโพชา อสฺสานํ อายตน’’นฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากาสานญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

282. En este contexto, el término 'sabbaso' (de todas las maneras) ya ha sido explicado anteriormente. En cuanto a 'trascendiendo la esfera de la infinitud del espacio' (ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma), segùn el método mencionado antes, 'esfera de la infinitud del espacio' se refiere tanto al jhana como a su objeto. El objeto es 'espacio infinito' y, por ser el objeto del primer jhana arūpa, se llama 'āyatana' en el sentido de base o morada, similar a cómo se dice 'la morada de los dioses' (devāyatana). Asimismo, es 'āyatana' en el sentido de lugar de origen, como en la expresión 'Kamboja es el lugar de origen de los caballos', porque es la causa del surgimiento de dicho jhana. Habiendo trascendido ambos, tanto el jhana como el objeto, mediante su no-activación y la falta de atención hacia ellos, uno debe alcanzar y permanecer en la esfera de la infinitud de la conciencia; por lo tanto, se debe entender que se dice 'trascendiendo la esfera de la infinitud del espacio' tratando a ambos como una unidad.

อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตํเยว อนนฺโต อากาโสติ เอวํ ผริตฺวา ปวตฺตวิญฺญาณํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ เอวํ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. มนสิการวเสน วา อนนฺตํ. โส หิ ตมากาสารมฺมณํ วิญฺญาณํ อนวเสสโต มนสิกโรนฺโต ‘‘อนนฺต’’นฺติ มนสิ กโรติ. ยํ ปน วิภงฺเค วุตฺตํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ, ตํเยว อากาสํ วิญฺญาเณน ผุฏํ มนสิ กโรติ, อนนฺตํ ผรติ, เตน วุจฺจติ อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ (วิภ. ๖๑๐).

'Conciencia infinita' significa que uno presta atención de esta manera: 'esa misma conciencia que se ha extendido y ha ocurrido considerando el espacio como infinito es conciencia infinita'. O bien, es 'infinita' en virtud de la atención. Pues el yogui, al prestar atención sin residuo a esa conciencia que tiene al espacio como objeto, la considera como 'infinita'. Con respecto a lo que se dice en el Vibhanga: 'Conciencia infinita significa que uno presta atención a ese mismo espacio compenetrado por la conciencia, se extiende infinitamente; por eso se dice conciencia infinita'.

ตตฺถ วิญฺญาเณนาติ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ อฏฺฐกถาจริยา ตสฺส อตฺถํ วณฺณยนฺติ, อนนฺตํ ผรติ ตญฺเญว อากาสํ ผุฏํ วิญฺญาณํ มนสิ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

Allí, en 'viññáṇenā' (por la conciencia), se debe entender el caso instrumental en el sentido del acusativo. Así lo explican los maestros comentaristas: 'se extiende infinitamente, es decir, presta atención a ese mismo espacio compenetrado por la conciencia'.

วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ ปน นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ. อนนฺตเมว อานญฺจํ. วิญฺญาณํ อานญฺจํ วิญฺญาณานญฺจนฺติ อวตฺวา วิญฺญาณญฺจนฺติ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ รูฬฺหีสทฺโท. ตํ วิญฺญาณญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

En 'alcanza y permanece en la esfera de la infinitud de la conciencia', 'ananta' (infinito) significa que no tiene fin. 'Ānañca' es lo mismo que 'ananta'. Se dice 'viññáṇañca' en lugar de 'viññáṇānañca'; este es un término convencional (rūḷhī). Esa 'infinitud de la conciencia' es 'āyatana' en el sentido de base para el jhana y sus factores asociados, al igual que la morada de los dioses es para los dioses; de ahí 'viññáṇañcāyatana'. El resto es igual a lo dicho anteriormente.

อยํ วิญฺญาณญฺจายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา.

Esta es la explicación detallada sobre el tema de meditación de la esfera de la infinitud de la conciencia.

อากิญฺจญฺญายตนกถา

Explicación de la esfera de la nada

๒๘๓. อากิญฺจญฺญายตนํ ภาเวตุกาเมน ปน ปญฺจหากาเรหิ วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยํ จิณฺณวสีภาเวน ‘‘อาสนฺนอากาสานญฺจายตนปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺติ, โน จ อากิญฺจญฺญายตนมิว สนฺตา’’ติ วิญฺญาณญฺจายตเน [Pg.327] อาทีนวํ ทิสฺวา ตตฺถ นิกนฺตึ ปริยาทาย อากิญฺจญฺญายตนํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ตสฺเสว วิญฺญาณญฺจายตนารมฺมณภูตสฺส อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณสฺส อภาโว สุญฺญตา วิวิตฺตากาโร มนสิกาตพฺโพ. กถํ? ตํ วิญฺญาณํ อมนสิกริตฺวา ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติ วา, ‘‘สุญฺญํ สุญฺญ’’นฺติ วา, ‘‘วิวิตฺตํ วิวิตฺต’’นฺติ วา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชิตพฺพํ, มนสิกาตพฺพํ, ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ.

283. Quien desee desarrollar la esfera de la nada, habiendo logrado la maestría en los cinco modos respecto a la consecución de la esfera de la infinitud de la conciencia, debe ver el peligro en ella: 'esta consecución tiene como enemigo cercano a la esfera de la infinitud del espacio y no es tan pacífica como la esfera de la nada'. Habiendo agotado el apego a ella y considerando la esfera de la nada como pacífica, debe prestar atención a la inexistencia, el vacío y el estado de ausencia de esa misma conciencia de la esfera de la infinitud del espacio, que fue el objeto de la esfera de la infinitud de la conciencia. ¿Kómo? Sin prestar atención a esa conciencia, debe advertir, considerar y reflexionar repetidamente: 'no hay nada, no hay nada', o 'vacío, vacío', o 'ausente, ausente', aplicándole el pensamiento y el examen.

ตสฺเสวํ ตสฺมึ นิมิตฺเต จิตฺตํ จาเรนฺตสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต อากาเส ผุเฏ มหคฺคตวิญฺญาเณ วิญฺญาณญฺจายตนํ วิย ตสฺเสว อากาสํ ผริตฺวา ปวตฺตสฺส มหคฺคตวิญฺญาณสฺส สุญฺญวิวิตฺตนตฺถิภาเว อากิญฺจญฺญายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. เอตฺถาปิ จ อปฺปนานโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Mientras dirige su mente hacia ese signo de esta manera, los obstáculos se suspenden, la atención plena se establece y la mente se concentra mediante la concentración de acceso. El yogui cultiva, desarrolla y multiplica ese signo repetidamente. Mientras lo hace, así como la esfera de la infinitud de la conciencia surge en la conciencia sublime (mahaggata) que compenetra el espacio, así también la mente de la esfera de la nada alcanza la absorción en la inexistencia, el vacío y la ausencia de esa misma conciencia sublime que se había extendido por el espacio. Aquí también, el método de la absorción debe entenderse segùn lo explicado anteriormente.

อยํ ปน วิเสโส, ตสฺมึ หิ อปฺปนาจิตฺเต อุปฺปนฺเน โส ภิกฺขุ ยถา นาม ปุริโส มณฺฑลมาฬาทีสุ เกนจิเทว กรณีเยน สนฺนิปติตํ ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา กตฺถจิ คนฺตฺวา สนฺนิปาตกิจฺจาวสาเนว อุฏฺฐาย ปกฺกนฺเตสุ ภิกฺขูสุ อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐตฺวา ปุน ตํ ฐานํ โอโลเกนฺโต สุญฺญเมว ปสฺสติ, วิวิตฺตเมว ปสฺสติ. นาสฺส เอวํ โหติ ‘‘เอตฺตกา นาม ภิกฺขู กาลงฺกตา วา ทิสาปกฺกนฺตา วา’’ติ, อถ โข สุญฺญมิทํ วิวิตฺตนฺติ นตฺถิภาวเมว ปสฺสติ, เอวเมว ปุพฺเพ อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณํ วิญฺญาณญฺจายตนชฺฌานจกฺขุนา ปสฺสนฺโต วิหริตฺวา ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติอาทินา ปริกมฺมมนสิกาเรน อนฺตรหิเต ตสฺมึ วิญฺญาเณ ตสฺส อปคมสงฺขาตํ อภาวเมว ปสฺสนฺโต วิหรติ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙) วุจฺจติ.

Pero esta es la distinción: cuando surge ese pensamiento de absorción, ese monje es como un hombre que, habiendo visto a una asamblea de monjes reunida en un pabellón circular por algùn asunto, se marcha a otro lugar y, al terminar el asunto de la asamblea y haberse marchado los monjes, regresa, se detiene en la puerta y, al mirar de nuevo ese lugar, lo ve solo como vacío, solo como desierto. No piensa: 'tantos monjes han muerto o se han ido a otras direcciones', sino que ve simplemente su inexistencia: 'esto está vacío, está desierto'. De la misma manera, habiendo permanecido viendo previamente con el ojo del jhana de la esfera de la infinitud de la conciencia a la conciencia que ocurrió en el espacio, cuando esa conciencia desaparece mediante la atención preparatoria de 'no hay nada, no hay nada', etc., él permanece viendo solo su inexistencia, descrita como su desaparición. Por todo esto se dice: 'trascendiendo por completo la esfera de la infinitud de la conciencia, pensando no hay nada, alcanza y permanece en la esfera de la nada'.

๒๘๔. อิธาปิ สพฺพโสติ อิทํ วุตฺตนยเมว. วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ เอตฺถาปิ จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุริมนเยเนว วิญฺญาณญฺจญฺจ ตํ ทุติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ[Pg.328]. ตถา วิญฺญาณญฺจญฺจ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา ‘‘กมฺโพชา อสฺสานํ อายตน’’นฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

284. Aquí también, 'sabbaso' ya ha sido explicado. En 'viññáṇañcāyatanaṃ', segùn el método anterior, 'esfera de la infinitud de la conciencia' se refiere tanto al jhana como al objeto. Pues el objeto es 'conciencia infinita' y, por ser el objeto del segundo jhana arūpa, se llama 'āyatana' por ser su base, como la morada de los dioses. Asimismo, es 'āyatana' en el sentido de lugar de origen, como 'Kamboja es el lugar de los caballos', porque es la causa del surgimiento de ese mismo jhana. Habiendo trascendido ambos, el jhana y el objeto, por no activarlos y no prestarles atención, se debe alcanzar y permanecer en esta esfera de la nada; por lo tanto, se debe entender que se dice 'trascendiendo la esfera de la infinitud de la conciencia' refiriéndose a ambos en conjunto.

นตฺถิ กิญฺจีติ นตฺถิ นตฺถิ, สุญฺญํ สุญฺญํ, วิวิตฺตํ วิวิตฺตนฺติ เอวํ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ยมฺปิ วิภงฺเค วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ กิญฺจีติ ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ วิภาเวติ อนฺตรธาเปติ นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสติ, เตน วุจฺจติ นตฺถิ กิญฺจี’’ติ, ตํ กิญฺจาปิ ขยโต สมฺมสนํ วิย วุตฺตํ, อถ ขฺวสฺส เอวเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ วิญฺญาณํ อนาวชฺเชนฺโต อมนสิกโรนฺโต อปจฺจเวกฺขนฺโต เกวลมสฺส นตฺถิภาวํ สุญฺญภาวํ วิวิตฺตภาวเมว มนสิกโรนฺโต อภาเวติ วิภาเวติ อนฺตรธาเปตีติ วุจฺจติ, น อญฺญถาติ.

Al decir 'no hay nada', se refiere a que se presta atención de la siguiente manera: 'no hay, no hay', 'vacío, vacío', 'apartado, apartado'. Lo que se dice en el Vibhaṅga —'con respecto a "no hay nada", él hace que esa misma conciencia [la del primer jhana inmaterial] sea inexistente, la hace desaparecer, la hace desvanecerse; ve que no hay nada, por eso se dice "no hay nada"'—, aunque se ha expresado como si fuera una contemplación de la disolución (khaya), su significado debe entenderse de esta manera: sin advertir, sin prestar atención y sin reflexionar sobre esa conciencia, sino prestando atención únicamente a su estado de inexistencia, de vacuidad y de estar apartada, se dice que 'la hace inexistente, la hace desaparecer, la hace desvanecerse', y no de otra forma.

อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ ปน นาสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ อสฺส อวสิฏฺฐํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณาปคมสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ อากิญฺจญฺญํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ อากิญฺจญฺญายตนํ. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ.

En la frase 'habiendo alcanzado la esfera de la nada, mora', 'nada' (akiñcana) significa que para él no hay 'algo' (kiñcana); se quiere decir que de esa conciencia no queda ni siquiera el rastro de su disolución. El estado de nada es la 'nada' (ākiñcañña), que es un término para la desaparición de la conciencia de la esfera del espacio infinito. Esa 'nada' es la 'esfera' (āyatana) de este jhana en el sentido de ser su base o lugar de establecimiento, tal como la esfera de los devas (devāyatana) es el lugar de los devas; por lo tanto, se llama 'esfera de la nada' (ākiñcaññāyatana). El resto es igual a lo dicho anteriormente.

อยํ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา.

Esta es la explicación detallada sobre el tema de meditación de la esfera de la nada.

เนวสญฺญานาสญฺญายตนกถา

Explicación de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción

๒๘๕. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ภาเวตุกาเมน ปน ปญฺจหากาเรหิ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยํ จิณฺณวสีภาเวน ‘‘อาสนฺนวิญฺญาณญฺจายตนปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺติ, โน จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ วิย สนฺตา’’ติ วา ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ, สญฺญา สลฺลํ, เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีตํ ยทิทํ เนวสญฺญานาสญฺญา’’ติ วา เอวํ อากิญฺจญฺญายตเน อาทีนวํ, อุปริ อานิสํสญฺจ ทิสฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิกนฺตึ ปริยาทาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ‘‘สาว อภาวํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติตา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ สนฺตา สนฺตา’’ติ [Pg.329] ปุนปฺปุนํ อาวชฺชิตพฺพา, มนสิกาตพฺพา, ปจฺจเวกฺขิตพฺพา, ตกฺกาหตา วิตกฺกาหตา กาตพฺพา.

285. Para aquel que desea desarrollar la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción, habiendo dominado los cinco tipos de maestría en el logro de la esfera de la nada, debe reflexionar y considerar repetidamente ese mismo logro de la esfera de la nada —el cual se produjo tomando como objeto la inexistencia— tratándolo como 'pacífico, pacífico', habiendo visto las desventajas en la esfera de la nada y las ventajas en lo superior, pensando: 'este logro tiene como enemigo cercano a la esfera de la infinitud de la conciencia y no es tan pacífico como la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción', o bien: 'la percepción es una enfermedad, la percepción es una llaga, la percepción es una flecha; esto es pacífico, esto es excelso, a saber, la ni-percepción-ni-no-percepción'. Así, tras agotar el apego por la esfera de la nada y prestando atención a la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción como algo pacífico, debe advertirla, considerarla y reflexionarla repetidamente, aplicándole el pensamiento y el examen una y otra vez.

ตสฺเสวํ ตสฺมึ นิมิตฺเต ปุนปฺปุนํ มานสํ จาเรนฺตสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต วิญฺญาณาปคเม อากิญฺจญฺญายตนํ วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติสงฺขาเตสุ จตูสุ ขนฺเธสุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. อปฺปนานโย ปเนตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙) วุจฺจติ.

Para aquel que dirige su mente repetidamente hacia ese objeto, los obstáculos se suprimen, la atención se establece y la mente se concentra en el nivel de acceso (upacāra). Él frecuenta, desarrolla y cultiva ese objeto repetidamente. Al actuar así, surge la absorción (appanā) de la mente de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción en los cuatro agregados que conforman el logro de la esfera de la nada, del mismo modo que la esfera de la nada surgió tras la desaparición de la conciencia anterior. El método de la absorción aquí debe entenderse de la misma manera que ya se ha explicado. Por todo esto se dice: 'trascendiendo por completo la esfera de la nada, habiendo alcanzado la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción, mora'.

๒๘๖. อิธาปิ สพฺพโสติ อิทํ วุตฺตนยเมว. อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ อากิญฺจญฺญายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุริมนเยเนว อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากิญฺจญฺญายตนํ. ตถา อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา กมฺโพชา อสฺสานํ อายตนนฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากิญฺจญฺญายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺมาติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

286. Aquí también, el término 'por completo' (sabbaso) tiene el mismo significado ya explicado. En 'trascendiendo la esfera de la nada', por el método ya mencionado anteriormente, tanto el jhana como su objeto se denominan 'esfera de la nada'. En efecto, el objeto es 'nada' (ākiñcañña) por el método previo, y es 'esfera' (āyatana) en el sentido de base, como la esfera de los devas, por ser el objeto del tercer jhana inmaterial; así es 'esfera de la nada'. Asimismo, es 'nada' y es 'esfera' en el sentido de lugar de origen, por ser la causa de la cual nace ese mismo jhana, de forma similar a como se dice 'Kamboja es la esfera (lugar de origen) de los caballos'; por ello también es 'esfera de la nada'. Puesto que se debe alcanzar y morar en esta esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción habiendo trascendido ambos —el jhana y su objeto— mediante el cese de su actividad y la falta de atención, debe entenderse que se dice 'trascendiendo la esfera de la nada' unificando ambos conceptos.

เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ เอตฺถ ปน ยาย สญฺญาย ภาวโต ตํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ วุจฺจติ. ยถา ปฏิปนฺนสฺส สา สญฺญา โหติ, ตํ ตาว ทสฺเสตุํ วิภงฺเค ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ อุทฺธริตฺวา ‘‘ตญฺเญว อากิญฺจญฺญายตนํ สนฺตโต มนสิ กโรติ, สงฺขาราวเสสสมาปตฺตึ ภาเวติ, เตน วุจฺจติ เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ (วิภ. ๖๑๙) วุตฺตํ. ตตฺถ สนฺตโต มนสิ กโรตีติ ‘‘สนฺตา วตายํ สมาปตฺติ, ยตฺร หิ นาม นตฺถิภาวมฺปิ อารมฺมณํ กริตฺวา ฐสฺสตี’’ติ เอวํ สนฺตารมฺมณตาย ตํ สนฺตาติ มนสิ กโรติ.

En cuanto a 'esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción', se llama así a aquel jhana debido a la presencia de una percepción de tal naturaleza. Para mostrar primero cómo es esa percepción para quien la practica, el Vibhaṅga, tras citar el término 'ni-percipiente-ni-no-percipiente', dice: 'él presta atención a esa misma esfera de la nada como pacífica, desarrolla el logro donde solo restan las formaciones, por eso se dice ni-percipiente-ni-no-percipiente'. Allí, 'presta atención como pacífica' significa que la considera como algo pacífico debido a que su objeto es pacífico, pensando: '¡qué pacífico es este logro, pues puede permanecer tomando como objeto incluso el estado de inexistencia!'.

สนฺตโต [Pg.330] เจ มนสิ กโรติ, กถํ สมติกฺกโม โหตีติ? อสมาปชฺชิตุกามตาย. โส หิ กิญฺจาปิ ตํ สนฺตโต มนสิ กโรติ, อถ ขฺวสฺส ‘‘อหเมตํ อาวชฺชิสฺสามิ, สมาปชฺชิสฺสามิ, อธิฏฺฐหิสฺสามิ, วุฏฺฐหิสฺสามิ, ปจฺจเวกฺขิสฺสามี’’ติ เอส อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร น โหติ. กสฺมา? อากิญฺจญฺญายตนโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส สนฺตตรปณีตตรตาย.

Si presta atención a ella como algo pacífico, ¿cómo ocurre la trascendencia? Ocurre por la ausencia de deseo de entrar en ella (asamāpajjitukāmatāya). Pues, aunque la considere pacífica, en él no surge el propósito, la disposición o la atención de decir: 'advertiré este logro, entraré en él, me mantendré en él, saldré de él o reflexionaré sobre él'. ¿Por qué? Porque la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción es más pacífica y más excelsa que la esfera de la nada.

ยถา หิ ราชา มหจฺจ ราชานุภาเวน หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครวีถิยํ วิจรนฺโต ทนฺตการาทโย สิปฺปิเก เอกํ วตฺถํ ทฬฺหํ นิวาเสตฺวา เอเกน สีสํ เวเฐตฺวา ทนฺตจุณฺณาทีหิ สโมกิณฺณคตฺเต อเนกานิ ทนฺตวิกติอาทีนิ สิปฺปานิ กโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘อโห วต เร เฉกา อาจริยา อีทิสานิปิ นาม สิปฺปานิ กริสฺสนฺตี’’ติ เอวํ เตสํ เฉกตาย ตุสฺสติ, น จสฺส เอวํ โหติ ‘‘อโห วตาหํ รชฺชํ ปหาย เอวรูโป สิปฺปิโก ภเวยฺย’’นฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? รชฺชสิริยา มหานิสํสตาย. โส สิปฺปิโน สมติกฺกมิตฺวาว คจฺฉติ. เอวเมว เอส กิญฺจาปิ ตํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิ กโรติ, อถ ขฺวสฺส ‘‘อหเมตํ สมาปตฺตึ อาวชฺชิสฺสามิ, สมาปชฺชิสฺสามิ, อธิฏฺฐหิสฺสามิ, วุฏฺฐหิสฺสามิ, ปจฺจเวกฺขิสฺสามี’’ติ เนว เอส อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร โหติ.

Es como un rey que, desplazándose por las calles de la ciudad sobre el lomo de un noble elefante con gran esplendor real, ve a artesanos del marfil y otros artífices vestidos con una sola prenda firmemente ajustada, con la cabeza envuelta en otra tela, sus cuerpos cubiertos de polvo de marfil, realizando diversas obras y tallas de marfil. Al verlos, se alegra por su habilidad pensando: '¡oh, qué diestros son estos maestros que pueden realizar tales artesanías!', pero no se le ocurre pensar: '¡oh, ojalá pudiera yo dejar el reino y convertirme en un artesano así!'. ¿Por qué razón? Por la gran ventaja y gloria que supone ser rey. Él simplemente pasa de largo de los artesanos. De la misma manera, aunque este yogui preste atención a ese logro como algo pacífico, no surge en él el propósito, la disposición o la atención de decir: 'advertiré este logro, entraré en él, me mantendré en él, saldré de él o reflexionaré sobre él'.

โส ตํ สนฺตโต มนสิกโรนฺโต ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ตํ ปรมสุขุมํ อปฺปนาปฺปตฺตํ สญฺญํ ปาปุณาติ, ยาย เนวสญฺญีนาสญฺญี นาม โหติ, สงฺขาราวเสสสมาปตฺตึ ภาเวตีติ วุจฺจติ. สงฺขาราวเสสสมาปตฺตินฺติ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺตสงฺขารํ จตุตฺถารุปฺปสมาปตฺตึ.

Ese [yogui], reflexionando sobre esa [atención a la nada] como algo pacífico de la manera mencionada anteriormente, alcanza esa percepción supremamente sutil que llega a la absorción, por la cual se denomina 'ni percipiente ni no percipiente', y se dice que cultiva la 'atención de las formaciones residuales'. La 'atención de las formaciones residuales' es la cuarta atención inmaterial, cuyas formaciones han alcanzado un estado de sutileza extrema.

๒๘๗. อิทานิ ยํ ตํ เอวมธิคตาย สญฺญาย วเสน เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ วุจฺจติ, ตํ อตฺถโต ทสฺเสตุํ ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา’’ติ (วิภ. ๖๒๐) วุตฺตํ. เตสุ อิธ สมาปนฺนสฺส จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อธิปฺเปตา. วจนตฺโถ ปเนตฺถ โอฬาริกาย สญฺญาย อภาวโต สุขุมาย จ ภาวโต เนวสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส สญฺญา นาสญฺญนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญํ. เนวสญฺญานาสญฺญญฺจ ตํ [Pg.331] มนายตนธมฺมายตนปริยาปนฺนตฺตา อายตนญฺจาติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. อถ วา ยายเมตฺถ สญฺญา, สา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญาติ เนวสญฺญานาสญฺญา. เนวสญฺญานาสญฺญา จ สา เสสธมฺมานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ.

287. Ahora, para mostrar el significado real de lo que se denomina 'esfera de la ni percepción ni no percepción' debido a esa percepción alcanzada de tal modo, se dice: 'La esfera de la ni percepción ni no percepción son los estados mentales y factores mentales de quien ha alcanzado la esfera de la ni percepción ni no percepción, o de quien ha renacido en ella, o de quien mora en la felicidad aquí y ahora'. Entre estos, se refieren aquí a los estados mentales y factores mentales de quien la ha alcanzado. En cuanto al significado de los términos, por la ausencia de percepción burda y la presencia de percepción sutil, este jhana con sus estados asociados no tiene percepción [burda] ni carece de percepción [sutil], por lo tanto es 'ni percepción ni no percepción'. Y al ser 'ni percepción ni no percepción' y ser una esfera por estar incluida en la esfera de la mente y la esfera de los fenómenos, es la 'esfera de la ni percepción ni no percepción'. O bien, la percepción que hay aquí no es percepción por su incapacidad para realizar la función clara de la percepción, y no es no-percepción por existir en un estado sutil de formaciones residuales; por tanto, es 'ni percepción ni no percepción'. Y siendo 'ni percepción ni no percepción', es una esfera por ser la base de los estados restantes; así, es la 'esfera de la ni percepción ni no percepción'.

น เกวลญฺเจตฺถ สญฺญาว เอทิสี, อถ โข เวทนาปิ เนวเวทนานาเวทนา, จิตฺตมฺปิ เนวจิตฺตํนาจิตฺตํ, ผสฺโสปิ เนวผสฺโสนาผสฺโส. เอส นโย เสสสมฺปยุตฺตธมฺเมสุ. สญฺญาสีเสน ปนายํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺพา. ปตฺตมกฺขนเตลปฺปภุตีหิ จ อุปมาหิ เอส อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ.

Y no solo la percepción es así aquí, sino que también la sensación es ni-sensación-ni-no-sensación, la mente es ni-mente-ni-no-mente, y el contacto es ni-contacto-ni-no-contacto. Este mismo método se aplica a los demás estados asociados. Sin embargo, debe entenderse que esta enseñanza se ha dado encabezada por la percepción. Este significado debe ilustrarse con el símil del aceite en el cuenco y otros similares.

สามเณโร กิร เตเลน ปตฺตํ มกฺเขตฺวา ฐเปสิ, ตํ ยาคุปานกาเล เถโร ปตฺตมาหราติ อาห. โส ‘‘ปตฺเต เตลมตฺถิ, ภนฺเต’’ติ อาห. ตโต ‘‘อาหร, สามเณร, เตลํ, นาฬึ ปูเรสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, เตล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา อนฺโตวุตฺถตฺตา ยาคุยา สทฺธึ อกปฺปิยฏฺเฐน ‘‘เตลมตฺถี’’ติ โหติ. นาฬิปูรณาทีนํ วเสน ‘‘นตฺถี’’ติ โหติ. เอวํ สาปิ สญฺญา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญา โหติ.

Se cuenta que un novicio, tras ungir un cuenco con aceite, lo dejó aparte. En el momento de tomar las gachas, el anciano le dijo: 'Trae el cuenco'. Él respondió: 'Señor, hay aceite en el cuenco'. Luego, cuando se le dijo: 'Tráelo, novicio, llenaré el recipiente de aceite con él', respondió: 'Señor, no hay aceite'. En este ejemplo, se dice 'hay aceite' por el hecho de ser inapropiado para mezclarlo con las gachas al haber permanecido allí; y se dice 'no hay' en el sentido de llenar un recipiente. Del mismo modo, esa percepción es 'ni percepción' por su incapacidad para realizar la función clara de la percepción, y es 'no no-percepción' por existir en un estado sutil de formaciones residuales.

กึ ปเนตฺถ สญฺญากิจฺจนฺติ? อารมฺมณสญฺชานนญฺเจว วิปสฺสนาย จ วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนํ. ทหนกิจฺจมิว หิ สุโขทเก เตโชธาตุ สญฺชานนกิจฺจํ เปสา ปฏุํ กาตุํ น สกฺโกติ. เสสสมาปตฺตีสุ สญฺญา วิย วิปสฺสนาย วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนมฺปิ กาตุํ น สกฺโกติ. อญฺเญสุ หิ ขนฺเธสุ อกตาภินิเวโส ภิกฺขุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกฺขนฺเธ สมฺมสิตฺวา นิพฺพิทํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ อปิจ อายสฺมา สาริปุตฺโต. ปกติวิปสฺสโก ปน มหาปญฺโญ สาริปุตฺตสทิโสว สกฺกุเณยฺย. โสปิ ‘‘เอวํ กิริเม ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๕) เอวํ กลาปสมฺมสนวเสเนว, โน อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน. เอวํ สุขุมตฺตํ คตา เอสา สมาปตฺติ.

¿Cuál es aquí la función de la percepción? Es el reconocimiento del objeto y la generación de desencanto al convertirse en objeto de la visión cabal (vipassana). Así como el elemento fuego en agua fría no puede realizar la función de quemar, esta percepción no puede realizar la función de reconocer con claridad. Tampoco puede generar desencanto convirtiéndose en objeto de la visión cabal, como lo hace la percepción en las otras absorciones. Pues no existe ningún monje que, sin haber practicado previamente la introspección en los otros agregados, sea capaz de alcanzar el desencanto tras investigar los agregados de la esfera de la ni percepción ni no percepción, excepto el venerable Sāriputta. Sin embargo, un practicante ordinario de la visión cabal que posea gran sabiduría similar a Sāriputta podría ser capaz. Pero incluso él solo podría hacerlo mediante la 'comprensión en grupos' (kalāpasammasana), pensando: 'Así, en verdad, estos estados surgen sin haber existido antes y desaparecen tras haber existido', y no mediante la 'visión cabal de los estados uno por uno' (anupadadhammavipassanā). Así de sutil es esta absorción.

ยถา [Pg.332] จ ปตฺตมกฺขนเตลูปมาย, เอวํ มคฺคุทกูปมายปิ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. มคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส กิร เถรสฺส ปุรโต คจฺฉนฺโต สามเณโร โถกํ อุทกํ ทิสฺวา ‘‘อุทกํ, ภนฺเต, อุปาหนา โอมุญฺจถา’’ติ อาห. ตโต เถเรน ‘‘สเจ อุทกมตฺถิ, อาหร นฺหานสาฏิกํ, นฺหายิสฺสามา’’ติ วุตฺเต ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต’’ติ อาห. ตตฺถ ยถา อุปาหนเตมนมตฺตฏฺเฐน ‘‘อุทกมตฺถี’’ติ โหติ, นฺหายนฏฺเฐน ‘‘นตฺถี’’ติ โหติ. เอวมฺปิ สา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญา โหติ.

Y así como con el símil del aceite en el cuenco, este significado también debe ilustrarse con el símil del agua en el camino. Se cuenta que un novicio que iba delante de un anciano que caminaba por una ruta vio un poco de agua y dijo: 'Señor, hay agua, quítese las sandalias'. Luego, cuando el anciano dijo: 'Si hay agua, trae el paño de baño, nos bañaremos', respondió: 'Señor, no hay'. En este ejemplo, se dice 'hay agua' en el sentido de que es suficiente para mojar las sandalias, y se dice 'no hay' en el sentido de bañarse. Del mismo modo, esa percepción es 'ni percepción' por su incapacidad para realizar la función clara de la percepción, y es 'no no-percepción' por existir en un estado sutil de formaciones residuales.

น เกวลญฺจ เอตาเหว, อญฺญาหิปิ อนุรูปาหิ อุปมาหิ เอส อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ อิทํ วุตฺตนยเมวาติ.

Y no solo mediante estos, sino también mediante otros símiles apropiados debe ilustrarse este significado. La frase 'alcanza y mora' (upasampajja viharati) debe entenderse de la misma manera que ya se ha explicado.

อยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา.

Esta es la exposición detallada sobre el tema de meditación de la esfera de la ni percepción ni no percepción.

ปกิณฺณกกถา

Exposición miscelánea.

๒๘๘. อสทิสรูโป นาโถ, อารุปฺปํ ยํ จตุพฺพิธํ อาห.

288. El Protector de forma incomparable explicó las cuatro clases de estados inmateriales.

ตํ อิติ ญตฺวา ตสฺมึ, ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา.

Habiéndolos comprendido así, debe conocerse también la exposición miscelánea sobre ellos.

๒๘๙. อารุปฺปสมาปตฺติโย หิ –

289. En cuanto a las absorciones inmateriales —

อารมฺมณาติกฺกมโต, จตสฺโสปิ ภวนฺติมา;

องฺคาติกฺกมเมตาสํ, น อิจฺฉนฺติ วิภาวิโน.

Estas cuatro surgen mediante la trascendencia del objeto; los sabios no aceptan para ellas la trascendencia de los factores.

เอตาสุ หิ รูปนิมิตฺตาติกฺกมโต ปฐมา, อากาสาติกฺกมโต ทุติยา, อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยา. อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณสฺส อปคมาติกฺกมโต จตุตฺถีติ สพฺพถา อารมฺมณาติกฺกมโต จตสฺโสปิ ภวนฺติมา อารุปฺปสมาปตฺติโยติ เวทิตพฺพา. องฺคาติกฺกมํ ปน เอตาสํ น อิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา. น หิ รูปาวจรสมาปตฺตีสุ วิย เอตาสุ องฺคาติกฺกโม อตฺถิ. สพฺพาสุปิ หิ เอตาสุ อุเปกฺขา, จิตฺเตกคฺคตาติ ทฺเว เอว ฌานงฺคานิ โหนฺติ.

En efecto, entre ellas, la primera surge por la trascendencia del signo de la forma, la segunda por la trascendencia del espacio, la tercera por la trascendencia de la conciencia que actuaba en el espacio, y la cuarta por la trascendencia de la desaparición de esa conciencia. Así, debe entenderse que estas cuatro absorciones inmateriales surgen en todos los casos mediante la trascendencia del objeto. Pero los sabios no aceptan para ellas la trascendencia de los factores. Pues en estas no hay trascendencia de factores como la hay en las absorciones de la esfera de la forma. En todas ellas solo hay dos factores del jhana: ecuanimidad y unificación de la mente.

๒๙๐. เอวํ สนฺเตปิ –

290. A pesar de esto —

สุปฺปณีตตรา โหนฺติ, ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อิธ;

อุปมา ตตฺถ วิญฺเญยฺยา, ปาสาทตลสาฏิกา.

Aquí, cada una de las absorciones posteriores es más sublime; en esto deben conocerse los símiles del piso del palacio y del paño.

ยถา [Pg.333] หิ จตุภูมิกสฺส ปาสาทสฺส เหฏฺฐิมตเล ทิพฺพนจฺจคีตวาทิตสุรภิคนฺธมาลาโภชนสยนจฺฉาทนาทิวเสน ปณีตา ปญฺจกามคุณา ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสุ. ทุติเย ตโต ปณีตตรา. ตติเย ตโต ปณีตตรา. จตุตฺเถ สพฺพปณีตตรา. ตตฺถ กิญฺจาปิ ตานิ จตฺตาริปิ ปาสาทตลาเนว, นตฺถิ เนสํ ปาสาทตลภาเวน วิเสโส. ปญฺจกามคุณสมิทฺธวิเสเสน ปน เหฏฺฐิมโต เหฏฺฐิมโต อุปริมํ อุปริมํ ปณีตตรํ โหติ.

Así como en el piso inferior de un palacio de cuatro niveles se presentan los cinco tipos de placeres sensuales, sublimes en términos de danzas celestiales, cantos, música, flores de fragancia divina, comida, lechos y vestiduras; en el segundo piso son más sublimes que en aquel; en el tercero, aún más sublimes; y en el cuarto, los más sublimes de todos. Allí, aunque los cuatro son pisos de palacio y no hay diferencia entre ellos en cuanto a ser pisos de palacio, sin embargo, por la excelencia en la abundancia de los cinco placeres sensuales, cada piso superior es más sublime que el inmediatamente inferior.

ยถา จ เอกาย อิตฺถิยา กนฺติตถูลสณฺหสณฺหตรสณฺหตมสุตฺตานํ จตุปลติปลทฺวิปลเอกปลสาฏิกา อสฺสุ อายาเมน จ วิตฺถาเรน จ สมปฺปมาณา. ตตฺถ กิญฺจาปิ ตา สาฏิกา จตสฺโสปิ อายามโต จ วิตฺถารโต จ สมปฺปมาณา, นตฺถิ ตาสํ ปมาณโต วิเสโส. สุขสมฺผสฺสสุขุมภาวมหคฺฆภาเวหิ ปน ปุริมาย ปุริมาย ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ปณีตตรา โหนฺติ, เอวเมว กิญฺจาปิ จตูสุ เอตาสุ อุเปกฺขา, จิตฺเตกคฺคตาติ เอตานิ ทฺเวเยว องฺคานิ โหนฺติ, อถ โข ภาวนาวิเสเสน เตสํ องฺคานิ ปณีตปณีตตรภาเวน สุปฺปณีตตรา โหนฺติ ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อิธาติ เวทิตพฺพา.

Así como cuatro telas tejidas por una mujer con hilos gruesos, finos, más finos y finísimos, que pesan cuatro, tres, dos y una pala respectivamente, podrían tener las mismas dimensiones en longitud y anchura. En ese ejemplo, aunque las cuatro telas sean iguales en longitud y anchura, y no haya diferencia en sus dimensiones, las posteriores son superiores a las anteriores en términos de suavidad al tacto, finura y gran valor; de la misma manera, aunque en estas cuatro atenciones inmateriales solo existan estos dos factores, a saber, la ecuanimidad y la unificación de la mente, debe entenderse que, debido a la distinción en el desarrollo mental, las posteriores son muy superiores a las anteriores en virtud de la excelencia progresiva de esos factores.

๒๙๑. เอวํ อนุปุพฺเพน ปณีตปณีตา เจตา –

291. De esta manera, estas cuatro atenciones, que son sucesivamente cada vez más superiores, se ilustran así:

อสุจิมฺหิ มณฺฑเป ลคฺโค, เอโก ตนฺนิสฺสิโต ปโร;

อญฺโญ พหิ อนิสฺสาย, ตํ ตํ นิสฺสาย จาปโร.

Uno se cuelga de un pabellón en un lugar impuro, otro se apoya en aquel; otro permanece fuera sin apoyarse en el pabellón, y otro se apoya en este último.

ฐิโต จตูหิ เอเตหิ, ปุริเสหิ ยถากฺกมํ;

สมานตาย ญาตพฺพา, จตสฺโสปิ วิภาวินา.

El sabio debe comprender que las cuatro atenciones son análogas a estos cuatro hombres, respectivamente, por su similitud.

ตตฺรายมตฺถโยชนา – อสุจิมฺหิ กิร เทเส เอโก มณฺฑโป, อเถโก ปุริโส อาคนฺตฺวา ตํ อสุจึ ชิคุจฺฉมาโน ตํ มณฺฑปํ หตฺเถหิ อาลมฺพิตฺวา ตตฺถ ลคฺโค ลคฺคิโต วิย อฏฺฐาสิ. อถาปโร อาคนฺตฺวา ตํ มณฺฑเป ลคฺคํ ปุริสํ นิสฺสิโต. อถญฺโญ อาคนฺตฺวา จินฺเตสิ ‘‘โย เอส มณฺฑปลคฺโค, โย จ ตนฺนิสฺสิโต, อุโภเปเต ทุฏฺฐิตา. ธุโว [Pg.334] จ เนสํ มณฺฑปปปาเต ปาโต, หนฺทาหํ พหิเยว ติฏฺฐามี’’ติ. โส ตนฺนิสฺสิตํ อนิสฺสาย พหิเยว อฏฺฐาสิ. อถาปโร อาคนฺตฺวา มณฺฑปลคฺคสฺส จ ตนฺนิสฺสิตสฺส จ อเขมภาวํ จินฺเตตฺวา พหิฏฺฐิตญฺจ สุฏฺฐิโตติ มนฺตฺวา ตํ นิสฺสาย อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อสุจิมฺหิ เทเส มณฺฑโป วิย กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ ทฏฺฐพฺพํ, อสุจิชิคุจฺฉาย มณฺฑปลคฺโค ปุริโส วิย รูปนิมิตฺตชิคุจฺฉาย อากาสารมฺมณํ อากาสานญฺจายตนํ, มณฺฑปลคฺคํ ปุริสํ นิสฺสิโต วิย อากาสารมฺมณํ อากาสานญฺจายตนํ อารพฺภ ปวตฺตํ วิญฺญาณญฺจายตนํ, เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ อเขมภาวํ จินฺเตตฺวา อนิสฺสาย ตํ มณฺฑปลคฺคํ พหิฏฺฐิโต วิย อากาสานญฺจายตนํ อารมฺมณํ อกตฺวา ตทภาวารมฺมณํ อากิญฺจญฺญายตนํ, มณฺฑปลคฺคสฺส ตนฺนิสฺสิตสฺส จ อเขมตํ จินฺเตตฺวา พหิฏฺฐิตญฺจ สุฏฺฐิโตติ มนฺตฺวา ตํ นิสฺสาย ฐิโต วิย วิญฺญาณาภาวสงฺขาเต พหิปเทเส ฐิตํ อากิญฺจญฺญายตนํ อารพฺภ ปวตฺตํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทฏฺฐพฺพํ.

Esta es la explicación del significado: Se dice que en un lugar impuro hay un pabellón. Entonces, un hombre llega y, por asco a la impureza, se agarra del pabellón con sus manos y permanece allí como si estuviera colgado de él. Luego, otro llega y se apoya en el hombre que está colgado del pabellón. Después, otro llega y piensa: 'Tanto el que está colgado del pabellón como el que se apoya en él están en una posición precaria. Si el pabellón se derrumba, su caída es segura; mejor me quedo afuera'. Así, sin apoyarse en el que dependía del primero, permaneció afuera. Luego, otro llega y, considerando el peligro tanto del que está colgado del pabellón como del que se apoya en él, y juzgando que el que está afuera está bien situado, se apoyó en él. En este ejemplo, el espacio obtenido al remover el objeto de meditación debe verse como el pabellón en el lugar impuro. La esfera del espacio infinito, que tiene el espacio como objeto debido al asco por los signos de la forma, debe verse como el hombre colgado del pabellón debido al asco por la impureza. La esfera de la conciencia infinita, que surge tomando como objeto la esfera del espacio infinito, debe verse como el hombre que se apoya en el que está colgado del pabellón. La esfera de la nada, que no toma la esfera del espacio infinito como objeto sino su ausencia, después de considerar el peligro de ambos y sin apoyarse en el que está colgado del pabellón como el hombre que permanece afuera, debe verse como tal. La esfera de ni percepción ni no percepción, que surge tomando como objeto la esfera de la nada, situada en el lugar exterior llamado la ausencia de conciencia, después de considerar el peligro del hombre colgado del pabellón y de su dependiente, y juzgando que el hombre de afuera está bien situado, debe verse como el hombre que se apoya en el que está afuera.

๒๙๒. เอวํ ปวตฺตมานญฺจ –

292. Y desarrollándose de esta manera:

อารมฺมณํ กโรเตว, อญฺญาภาเวน ตํ อิทํ;

ทิฏฺฐโทสมฺปิ ราชานํ, วุตฺติเหตุ ชโน ยถา.

Esta atención toma a aquel como su objeto debido a la ausencia de otro; al igual que la gente, por causa de su subsistencia, sirve a un rey a pesar de ver sus faltas.

อิทญฺหิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ‘‘อาสนฺนวิญฺญาณญฺจายตนปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐโทสมฺปิ ตํ อากิญฺจญฺญายตนํ อญฺญสฺส อารมฺมณสฺส อภาวา อารมฺมณํ กโรเตว. ยถา กึ? ทิฏฺฐโทสมฺปิ ราชานํ วุตฺติเหตุ ยถา ชโน. ยถา หิ อสํยตํ ผรุสกายวจีมโนสมาจารํ กญฺจิ สพฺพทิสมฺปตึ ราชานํ ‘‘ผรุสสมาจาโร อย’’นฺติ เอวํ ทิฏฺฐโทสมฺปิ อญฺญตฺถ วุตฺตึ อลภมาโน ชโน วุตฺติเหตุ นิสฺสาย วตฺตติ, เอวํ ทิฏฺฐโทสมฺปิ ตํ อากิญฺจญฺญายตนํ อญฺญํ อารมฺมณํ อลภมานมิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อารมฺมณํ กโรเตว.

En efecto, esta esfera de ni percepción ni no percepción, aunque ve la falta en la esfera de la nada, pensando: 'Esta atención tiene como enemigo cercano a la esfera de la conciencia infinita', aun así la toma como objeto por la ausencia de otro objeto adecuado. ¿Cómo qué? Como la gente que sirve a un rey por causa de su subsistencia a pesar de ver sus faltas. Pues así como la gente que, al no encontrar sustento en otra parte, depende y sirve por causa de su subsistencia a un rey que es dueño de todas las direcciones pero que carece de autocontrol y tiene una conducta cruel de cuerpo, palabra y mente, aun viendo sus faltas y pensando: 'Este hombre es de conducta cruel'; de la misma manera, esta esfera de ni percepción ni no percepción, al no encontrar otro objeto adecuado, toma como objeto a esa esfera de la nada a pesar de haber visto sus faltas.

๒๙๓. เอวํ กุรุมานญฺจ –

293. Y al hacer esto:

อารุฬฺโห ทีฆนิสฺเสณึ, ยถา นิสฺเสณิพาหุกํ;

ปพฺพตคฺคญฺจ อารุฬฺโห, ยถา ปพฺพตมตฺถกํ.

Como quien ha subido a una escalera alta se apoya en los largueros de la escalera; y como quien ha subido a la cima de una montaña se apoya en la misma cima de la montaña,

ยถา [Pg.335] วา คิริมารูฬฺโห, อตฺตโนเยว ชณฺณุกํ;

โอลุพฺภติ ตเถเวตํ, ฌานโมลุพฺภ วตฺตตีติ.

o como quien ha subido a un monte y, al tambalearse, se apoya en sus propias rodillas, de la misma manera este estado meditativo procede apoyándose en esa esfera de la nada.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así concluye en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de la gente virtuosa,

สมาธิภาวนาธิกาเร

en la sección sobre el desarrollo de la concentración,

อารุปฺปนิทฺเทโส นาม

la exposición de las atenciones inmateriales,

ทสโม ปริจฺเฉโท.

el décimo capítulo.

๑๑. สมาธินิทฺเทโส

11. Exposición de la concentración

อาหาเรปฏิกฺกูลภาวนา

El desarrollo de la percepción de lo repulsivo en la comida

๒๙๔. อิทานิ [Pg.336] อารุปฺปานนฺตรํ เอกา สญฺญาติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐาย อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญาย ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ อาหรตีติ อาหาโร. โส จตุพฺพิโธ กพฬีการาหาโร, ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหาโร, วิญฺญาณาหาโรติ.

294. Ahora, inmediatamente después de las atenciones inmateriales, ha llegado el turno de la exposición del desarrollo de la percepción de lo repulsivo en la comida, que fue mencionada brevemente como una percepción. En ese contexto, se llama nutriment a aquello que sustenta. Este es de cuatro clases: nutriment físico, nutriment del contacto, nutriment de la volición mental y nutriment de la conciencia.

โก ปเนตฺถ กิมาหรตีติ? กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกํ รูปํ อาหรติ. ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา อาหรติ. มโนสญฺเจตนาหาโร ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธึ อาหรติ. วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธิกฺขเณ นามรูปํ อาหรติ.

¿Qué sustenta cada uno de ellos? El nutriment físico sustenta la materia que tiene la esencia nutritiva como octavo componente. El nutriment del contacto sustenta las tres sensaciones. El nutriment de la volición mental sustenta el renacimiento en las tres esferas de existencia. El nutriment de la conciencia sustenta la mente y la materia en el momento del renacimiento.

เตสุ กพฬีการาหาเร นิกนฺติภยํ. ผสฺสาหาเร อุปคมนภยํ. มโนสญฺเจตนาหาเร อุปปตฺติภยํ. วิญฺญาณาหาเร ปฏิสนฺธิภยํ. เอวํ สปฺปฏิภเยสุ จ เตสุ กพฬีการาหาโร ปุตฺตมํสูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓) ทีเปตพฺโพ. ผสฺสาหาโร นิจฺจมฺมคาวูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓). มโนสญฺเจตนาหาโร องฺคารกาสูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓). วิญฺญาณาหาโร สตฺติสตูปเมนาติ (สํ. นิ. ๒.๖๓). อิเมสุ ปน จตูสุ อาหาเรสุ อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภโท กพฬีกาโร อาหาโรว อิมสฺมึ อตฺเถ อาหาโรติ อธิปฺเปโต. ตสฺมึ อาหาเร ปฏิกฺกูลาการคฺคหณวเสน อุปฺปนฺนา สญฺญา อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญา.

Entre ellos, en el nutriment físico reside el peligro del apego. En el nutriment del contacto, el peligro del acercamiento a los objetos. En el nutriment de la volición mental, el peligro de la aparición en una existencia. En el nutriment de la conciencia, el peligro del renacimiento. Así, estando estos cargados de peligro, el nutriment físico debe ilustrarse con el ejemplo de la carne del hijo; el nutriment del contacto con el ejemplo de la vaca sin piel; el nutriment de la volición mental con el ejemplo de la fosa de brasas; y el nutriment de la conciencia con el ejemplo de las cien lanzas. Sin embargo, en el contexto de este tema, se entiende por nutriment únicamente al nutriment físico, dividido en lo que se come, se bebe, se mastica y se lame. La percepción que surge al captar el aspecto repulsivo en dicho nutriment es la percepción de lo repulsivo en la comida.

ตํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ ภาเวตุกาเมน กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อุคฺคหโต เอกปทมฺปิ อวิรชฺฌนฺเตน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภเท กพฬีการาหาเร ทสหากาเรหิ ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. เสยฺยถิทํ, คมนโต, ปริเยสนโต, ปริโภคโต, อาสยโต, นิธานโต, อปริปกฺกโต, ปริปกฺกโต, ผลโต, นิสฺสนฺทโต, สมฺมกฺขนโตติ.

Aquel que desee desarrollar esa percepción de lo repulsivo en la comida, habiendo aprendido el tema de meditación y sin errar ni en una sola palabra de lo aprendido de su maestro, debe retirarse a un lugar solitario y reflexionar sobre la repulsividad en el nutriment físico —dividido en lo que se come, se bebe, se mastica y se lame— a través de diez aspectos. A saber: por el hecho de ir a buscarla, por la búsqueda, por el consumo, por el lugar de permanencia, por el depósito, por lo no digerido, por lo digerido, por el fruto, por la secreción y por el embadurnamiento.

๒๙๕. ตตฺถ คมนโตติ เอวํ มหานุภาเว นาม สาสเน ปพฺพชิเตน สกลรตฺตึ พุทฺธวจนสชฺฌายํ วา สมณธมฺมํ วา กตฺวา กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตฺวา ปริเวณํ [Pg.337] สมฺมชฺชิตฺวา สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา อาสนมารูยฺห วีสตึส วาเร กมฺมฏฺฐานํ มนสิกริตฺวา อุฏฺฐาย ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา นิชนสมฺพาธานิ ปวิเวกสุขานิ ฉายูทกสมฺปนฺนานิ สุจีนิ สีตลานิ รมณียภูมิภาคานิ ตโปวนานิ ปหาย อริยํ วิเวกรตึ อนเปกฺขิตฺวา สุสานาภิมุเขน สิงฺคาเลน วิย อาหารตฺถาย คามาภิมุเขน คนฺตพฺพํ.

295. En cuanto a la 'repulsividad por el ir' (gamanato), se explica así: un monje que ha renunciado en esta Dispensación de tan gran poder, después de haber pasado toda la noche recitando las palabras del Buda o practicando los deberes de un asceta, se levanta temprano por la mañana. Tras cumplir con sus deberes en el patio de la estupa y el patio del árbol Bodhi, preparar el agua potable y de uso, barrer los alrededores de su vivienda y atender su higiene personal, se sienta en su asiento y reflexiona sobre su objeto de meditación veinte o treinta veces. Luego, levantándose, toma su cuenco y sus mantos, y abandonando los bosques dedicados a la austeridad —lugares libres de la congestión de la gente, dotados de la felicidad del retiro, provistos de sombra y agua, puros, frescos y con terrenos encantadores—, sin anhelar el noble deleite de la soledad, debe dirigirse hacia la aldea en busca de alimento, tal como un chacal se dirige hacia un cementerio.

เอวํ คจฺฉตา จ มญฺจมฺหา วา ปีฐมฺหา วา โอตรณโต ปฏฺฐาย ปาทรชฆรโคลิกวจฺจาทิสมฺปริกิณฺณํ ปจฺจตฺถรณํ อกฺกมิตพฺพํ โหติ. ตโต อปฺเปกทา มูสิกชตุกวจฺจาทีหิ อุปหตตฺตา อนฺโตคพฺภโต ปฏิกฺกูลตรํ ปมุขํ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตโต อุลูกปาราวตาทิวจฺจสมฺมกฺขิตตฺตา อุปริมตลโต ปฏิกฺกูลตรํ เหฏฺฐิมตลํ. ตโต กทาจิ กทาจิ วาเตริเตหิ ปุราณติณปณฺเณหิ คิลานสามเณรานํ มุตฺตกรีสเขฬสิงฺฆาณิกาหิ วสฺสกาเล อุทกจิกฺขลฺลาทีหิ จ สํกิลิฏฺฐตฺตา เหฏฺฐิมตลโต ปฏิกฺกูลตรํ ปริเวณํ. ปริเวณโต ปฏิกฺกูลตรา วิหารรจฺฉา ทฏฺฐพฺพา โหติ.

Al ir de esta manera, desde el momento en que desciende de su lecho o taburete, debe pisar el suelo cubierto de polvo de pies, excrementos de lagartijas y otros desperdicios. Después, a veces, debe ver el porche de la vivienda, que es más repulsivo que el interior de la habitación debido a que está arruinado por excrementos de ratones, murciélagos y otros animales. Luego, debe ver el piso inferior, que es más repulsivo que el piso superior por estar manchado con excrementos de búhos, palomas y similares. Posteriormente, de vez en cuando, debe ver el patio de la vivienda, más repulsivo que el piso inferior por estar contaminado por la hierba vieja y las hojas secas traídas por el viento, por la orina, heces, saliva y mucosidad de los novicios enfermos, y en la estación de lluvias, por el lodo y el fango. Finalmente, debe ver el camino del monasterio, que es aún más repulsivo que el patio.

อนุปุพฺเพน ปน โพธิญฺจ เจติยญฺจ วนฺทิตฺวา วิตกฺกมาฬเก ฐิเตน มุตฺตราสิสทิสํ เจติยํ โมรปิญฺฉกลาปมโนหรํ โพธึ เทววิมานสมฺปตฺติสสฺสิรีกํ เสนาสนญฺจ อนปโลเกตฺวา เอวรูปํ นาม รมณียํ ปเทสํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา อาหารเหตุ คนฺตพฺพํ ภวิสฺสตีติ ปกฺกมิตฺวา คามมคฺคํ ปฏิปนฺเนน ขาณุกณฺฏกมคฺโคปิ อุทกเวคภินฺนวิสมมคฺโคปิ ทฏฺฐพฺโพ โหติ.

Después, habiendo rendido homenaje sucesivamente al árbol Bodhi y a la estupa, mientras permanece en el pabellón de deliberación, debe partir dando la espalda a un lugar tan encantador —sin mirar siquiera la estupa que parece un montón de perlas, el árbol Bodhi tan cautivador como el plumaje de un pavo real, ni la vivienda tan espléndida como un palacio celestial— pensando: 'Debo ir por causa del alimento'. Al emprender el camino hacia la aldea, debe ver senderos llenos de tocones y espinas, así como caminos desiguales y erosionados por la fuerza de las corrientes de agua.

ตโต คณฺฑํ ปฏิจฺฉาเทนฺเตน วิย นิวาสนํ นิวาเสตฺวา วณโจฬกํ พนฺธนฺเตน วิย กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา อฏฺฐิสงฺฆาตํ ปฏิจฺฉาเทนฺเตน วิย จีวรํ ปารุปิตฺวา เภสชฺชกปาลํ นีหรนฺเตน วิย ปตฺตํ นีหริตฺวา คามทฺวารสมีปํ ปาปุณนฺเตน หตฺถิกุณปอสฺสกุณปโคกุณปมหึสกุณปมนุสฺสกุณปอหิกุณปกุกฺกุรกุณปานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ ภวนฺติ. น เกวลญฺจ ทฏฺฐพฺพานิ, คนฺโธปิ เนสํ ฆานํ ปฏิหนมาโน อธิวาเสตพฺโพ โหติ. ตโต คามทฺวาเร ฐตฺวา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทิปริสฺสยปริวชฺชนตฺถํ คามรจฺฉา โอโลเกตพฺพา โหนฺติ.

Luego, poniéndose el manto inferior como quien cubre una llaga, atándose el cinturón como quien venda una herida, cubriéndose con el manto superior como quien oculta un montón de huesos y sacando el cuenco como quien extrae un recipiente de medicina, al llegar a las cercanías de la puerta de la aldea, debe ver cadáveres de elefantes, caballos, vacas, búfalos, seres humanos, serpientes y perros. Y no solo debe verlos, sino que debe soportar su olor que golpea la nariz. Luego, deteniéndose a la entrada de la aldea, debe observar las calles para evitar peligros como elefantes o caballos salvajes.

อิจฺเจตํ [Pg.338] ปจฺจตฺถรณาทิอเนกกุณปปริโยสานํ ปฏิกฺกูลํ อาหารเหตุ อกฺกมิตพฺพญฺจ ทฏฺฐพฺพญฺจ ฆายิตพฺพญฺจ โหติ. อโห วต โภ ปฏิกฺกูโล อาหาโรติ เอวํ คมนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

De este modo, por causa del alimento, uno debe pisar, ver y oler toda esta inmundicia que comienza con el polvo del suelo y termina con diversos cadáveres. '¡Oh, cuán repulsiva es, en verdad, la comida!', así debe reflexionarse sobre la repulsividad en relación con el ir.

๒๙๖. กถํ ปริเยสนโต? เอวํ คมนปฏิกฺกูลํ อธิวาเสตฺวาปิ คามํ ปวิฏฺเฐน สงฺฆาฏิปารุเตน กปณมนุสฺเสน วิย กปาลหตฺเถน ฆรปฏิปาฏิยา คามวีถีสุ จริตพฺพํ โหติ. ยตฺถ วสฺสกาเล อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน ยาว ปิณฺฑิกมํสาปิ อุทกจิกฺขลฺเล ปาทา ปวิสนฺติ, เอเกน หตฺเถน ปตฺตํ คเหตพฺพํ โหติ, เอเกน จีวรํ อุกฺขิปิตพฺพํ. คิมฺหกาเล วาตเวเคน สมุฏฺฐิเตหิ ปํสุติณรเชหิ โอกิณฺณสรีเรน จริตพฺพํ. ตํ ตํ เคหทฺวารํ ปตฺวา มจฺฉโธวนมํสโธวนตณฺฑุลโธวนเขฬสิงฺฆาณิกสุนขสูกรวจฺจาทีหิ สมฺมิสฺสานิ กิมิกุลากุลานิ นีลมกฺขิกปริกิณฺณานิ โอฬิคลฺลานิ เจว จนฺทนิกฏฺฐานานิ จ ทฏฺฐพฺพานิ โหนฺติ อกฺกมิตพฺพานิปิ. ยโต ตา มกฺขิกา อุฏฺฐหิตฺวา สงฺฆาฏิยมฺปิ ปตฺเตปิ สีเสปิ นิลียนฺติ.

296. ¿Cómo se reflexiona por la 'búsqueda' (pariyesanato)? Habiendo soportado la repulsividad del ir, al entrar en la aldea cubierto con el manto exterior, uno debe caminar de casa en casa por las calles de la aldea como un mendigo desvalido con un cuenco en la mano. Allí, en la estación de lluvias, en cada lugar que se pisa, los pies se hunden en el lodo hasta las pantorrillas; uno debe sostener el cuenco con una mano y levantar el manto con la otra. En la estación calurosa, uno debe caminar con el cuerpo cubierto por el polvo, la paja y el polvillo levantado por la fuerza del viento. Al llegar a las puertas de las casas, debe ver y pisar pozos de inmundicia y charcos de agua estancada mezclados con el agua de lavar pescado, carne y arroz, así como con saliva, mucosidad y excrementos de perros y cerdos, infestados de gusanos y rodeados de moscas azules. De allí, esas moscas se levantan y se posan tanto en el manto exterior como en el cuenco y en la cabeza.

ฆรํ ปวิฏฺฐสฺสาปิ เกจิ เทนฺติ, เกจิ น เทนฺติ. ททมานาปิ เอกจฺเจ หิยฺโย ปกฺกภตฺตมฺปิ ปุราณขชฺชกมฺปิ ปูติกุมฺมาสปูปาทีนิปิ ททนฺติ. อททมานาปิ เกจิเทว ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ วทนฺติ, เกจิ ปน อปสฺสมานา วิย ตุณฺหี โหนฺติ, เกจิ อญฺเญน มุขํ กโรนฺติ, เกจิ ‘‘คจฺฉ, เร มุณฺฑกา’’ติอาทีหิ ผรุสวาจาหิ สมุทาจรนฺติ. เอวํ กปณมนุสฺเสน วิย คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา นิกฺขมิตพฺพนฺติ.

Incluso al entrar en una casa, algunos dan y otros no dan. Entre los que dan, algunos ofrecen arroz cocido del día anterior, dulces viejos o pasteles de cebada descompuestos. Entre los que no dan, solo algunos dicen: 'Continúe, venerable', mientras que otros permanecen en silencio como si no lo vieran, otros vuelven la cara hacia otro lado y otros lo tratan con palabras ásperas como: '¡Vete de aquí, rapado!'. De esta manera, uno debe salir después de haber caminado por limosna en la aldea como un mendigo desvalido.

อิจฺเจตํ คามปฺปเวสนโต ปฏฺฐาย ยาว นิกฺขมนา อุทกจิกฺขลฺลาทิปฏิกฺกูลํ อาหารเหตุ อกฺกมิตพฺพญฺเจว ทฏฺฐพฺพญฺจ อธิวาเสตพฺพญฺจ โหติ. อโห วต โภ ปฏิกฺกูโล อาหาโรติ เอวํ ปริเยสนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

De este modo, desde la entrada a la aldea hasta la salida, uno debe pisar, ver y soportar esta repulsividad del lodo y lo demás por causa del alimento. '¡Oh, cuán repulsiva es, en verdad, la comida!', así debe reflexionarse sobre la repulsividad en relación con la búsqueda.

๒๙๗. กถํ ปริโภคโต? เอวํ ปริยิฏฺฐาหาเรน ปน พหิคาเม ผาสุกฏฺฐาเน สุขนิสินฺเนน ยาว ตตฺถ หตฺถํ น โอตาเรติ, ตาว ตถารูปํ ครุฏฺฐานิยํ ภิกฺขุํ วา ลชฺชิมนุสฺสํ วา ทิสฺวา นิมนฺเตตุมฺปิ สกฺกา โหติ. ภุญฺชิตุกามตาย ปเนตฺถ หตฺเถ โอตาริตมตฺเต ‘‘คณฺหถา’’ติ วทนฺเตน [Pg.339] ลชฺชิตพฺพํ โหติ. หตฺถํ ปน โอตาเรตฺวา มทฺทนฺตสฺส ปญฺจงฺคุลิอนุสาเรน เสโท ปคฺฆรมาโน สุกฺขถทฺธภตฺตมฺปิ เตเมนฺโต มุทุํ กโรติ.

297. ¿Cómo se reflexiona por el 'consumo' (paribhogato)? Una vez obtenido el alimento de esta manera, mientras el monje está sentado cómodamente en un lugar agradable fuera de la aldea, antes de meter la mano en el cuenco, todavía podría invitar a otro monje digno de respeto o a una persona virtuosa si los viera. Sin embargo, por el deseo de comer, en el momento en que mete la mano en ese alimento, sentiría vergüenza si tuviera que decir: 'Tomen esto'. Además, al meter la mano y mezclar el alimento, el sudor que fluye de sus cinco dedos humedece incluso el arroz seco y endurecido, ablandándolo.

อถ ตสฺมึ ปริมทฺทนมตฺเตนาปิ สมฺภินฺนโสเภ อาโลปํ กตฺวา มุเข ฐปิเต เหฏฺฐิมทนฺตา อุทุกฺขลกิจฺจํ สาเธนฺติ, อุปริมา มุสลกิจฺจํ, ชิวฺหา หตฺถกิจฺจํ. ตํ ตตฺถ สุวานโทณิยํ สุวานปิณฺฑมิว ทนฺตมุสเลหิ โกฏฺเฏตฺวา ชิวฺหาย สมฺปริวตฺติยมานํ ชิวฺหาคฺเค ตนุปสนฺนเขโฬ มกฺเขติ, เวมชฺฌโต ปฏฺฐาย พหลเขโฬ มกฺเขติ, ทนฺตกฏฺเฐน อสมฺปตฺตฏฺฐาเน ทนฺตคูถโก มกฺเขติ. โส เอวํ วิจุณฺณิตมกฺขิโต ตงฺขณญฺเญว อนฺตรหิตวณฺณคนฺธสงฺขารวิเสโส สุวานโทณิยํ ฐิตสุวานวมถุ วิย ปรมเชคุจฺฉภาวํ อุปคจฺฉติ. เอวรูโปปิ สมาโน จกฺขุสฺส อาปาถํ อตีตตฺตา อชฺโฌหริตพฺโพ โหตีติ เอวํ ปริโภคโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

Entonces, cuando ese bocado de comida, cuya belleza se ha desvanecido con solo ser masticado, se coloca en la boca, los dientes inferiores cumplen la función de un mortero, los superiores la de una mano de almirez y la lengua la de una mano humana. Allí, ese bocado de comida, similar a la comida de un perro en su cuenco, es triturado por los dientes-almirez y volteado por la lengua; la saliva fluida y clara de la punta de la lengua lo empapa, la saliva espesa de la parte media de la lengua lo empapa, y el sarro dental lo empapa en los lugares donde el palillo no llega. Así, triturado y empapado, perdiendo instantáneamente su distinción de color, aroma y preparación especial, llega a un estado de suprema repugnancia, como el vómito de un perro en su cuenco. Aun siendo de tal naturaleza, debe ser tragado porque ya no está a la vista de los ojos; de esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por el consumo.

๒๙๘. กถํ อาสยโต? เอวํ ปริโภคํ อุปคโต จ ปเนส อนฺโต ปวิสมาโน ยสฺมา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ รญฺโญปิ จกฺกวตฺติสฺส ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตาสเยสุ จตูสุ อญฺญตโร อาสโย โหติเยว. มนฺทปุญฺญานํ ปน จตฺตาโร อาสยา โหนฺติ. ตสฺมา ยสฺส ปิตฺตาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส พหลมธุกเตลมกฺขิโต วิย ปรมเชคุจฺโฉ โหติ. ยสฺส เสมฺหาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส นาคพลปณฺณรสมกฺขิโต วิย. ยสฺส ปุพฺพาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส ปูติตกฺกมกฺขิโต วิย. ยสฺส โลหิตาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส รชนมกฺขิโต วิย ปรมเชคุจฺโฉ โหตีติ เอวํ อาสยโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

298. ¿Cómo se contempla por su receptáculo (āsayato)? Incluso después de ser ingerido de esta manera, al entrar en el interior, puesto que incluso para los Buddhas, los Paccekabuddhas y los reyes universales, existe uno de los cuatro receptáculos —bilis, flema, pus o sangre—, mientras que para aquellos con pocos méritos existen los cuatro. Así, para aquel en quien predomina el receptáculo de la bilis, el alimento se vuelve sumamente repugnante, como si estuviera untado con aceite de madhuka espeso. Para quien predomina el de la flema, como si estuviera untado con jugo de hojas de nāgabala. Para quien predomina el del pus, como si estuviera untado con suero de leche putrefacto. Para quien predomina el de la sangre, como si estuviera untado con tinte rojo; así se vuelve sumamente repugnante. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su receptáculo.

๒๙๙. กถํ นิธานโต? โส อิเมสุ จตูสุ อาสเยสุ อญฺญตเรน อาสเยน มกฺขิโต อนฺโตอุทรํ ปวิสิตฺวา เนว สุวณฺณภาชเน น มณิรชตาทิภาชเนสุ นิธานํ คจฺฉติ. สเจ ปน ทสวสฺสิเกน อชฺโฌหริยติ ทส วสฺสานิ อโธตวจฺจกูปสทิเส โอกาเส ปติฏฺฐหติ. สเจ วีส, ตึส, จตฺตาลีส, ปญฺญาส, สฏฺฐิ, สตฺตติ, อสีติ, นวุติวสฺสิเกน, สเจ วสฺสสติเกน อชฺโฌหริยติ. วสฺสสตํ อโธตวจฺจกูปสทิเส [Pg.340] โอกาเส ปติฏฺฐหตีติ เอวํ นิธานโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

299. ¿Cómo se contempla por su lugar de depósito (nidhānato)? Ese alimento, untado por uno de estos cuatro receptáculos al entrar en el vientre, no va a depositarse en un recipiente de oro, ni de joyas o plata. Por el contrario, si es tragado por un niño de diez años, permanece durante diez años en un lugar similar a un pozo de letrina nunca lavado. Si es tragado por alguien de veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, setenta, ochenta o noventa años, o por alguien de cien años, permanece durante cien años en un lugar similar a un pozo de letrina nunca lavado. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su lugar de depósito.

๓๐๐. กถํ อปริปกฺกโต? โส ปนายมาหาโร เอวรูเป โอกาเส นิธานมุปคโต ยาว อปริปกฺโก โหติ, ตาว ตสฺมิญฺเญว ยถาวุตฺตปฺปกาเร ปรมนฺธการติมิเส นานากุณปคนฺธวาสิตปวนวิจริเต อติทุคฺคนฺธเชคุจฺเฉ ปเทเส ยถา นาม นิทาเฆ อกาลเมเฆน อภิวุฏฺฐมฺหิ จณฺฑาลคามทฺวารอาวาเฏ ปติตานิ ติณปณฺณกิลญฺชขณฺฑอหิกุกฺกุรมนุสฺสกุณปาทีนิ สูริยาตเปน สนฺตตฺตานิ เผณปุปฺผุฬกาจิตานิ ติฏฺฐนฺติ, เอวเมว ตํทิวสมฺปิ หิยฺโยปิ ตโต ปุริเม ทิวเสปิ อชฺโฌหโต สพฺโพ เอกโต หุตฺวา เสมฺหปฏลปริโยนทฺโธ กายคฺคิสนฺตาปกุถิตกุถนสญฺชาตเผณปุปฺผุฬกาจิโต ปรมเชคุจฺฉภาวํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ อปริปกฺกโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

300. ¿Cómo se contempla por su estado no digerido (aparipakkato)? Ese alimento depositado en tal lugar, mientras no está digerido, permanece en ese mismo lugar antes descrito: en una oscuridad absoluta y densa, recorrido por vientos impregnados de diversos olores a cadáveres, en un sitio sumamente maloliente y repugnante. Tal como en el verano, cuando cae una lluvia fuera de estación y los restos de hierba, hojas, esteras rotas, cadáveres de serpientes, perros y seres humanos caídos en un foso a la entrada de una aldea de parias, calentados por el calor del sol, permanecen cubiertos de espuma y burbujas; de la misma manera, todo el alimento tragado hoy, ayer o antes de ayer, mezclado en una sola masa y envuelto por una capa de flema, se vuelve sumamente repugnante, cubierto de espuma y burbujas producidas por la ebullición bajo el calor del fuego corporal, y así permanece. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su estado no digerido.

๓๐๑. กถํ ปริปกฺกโต? โส ตตฺตกายคฺคินา ปริปกฺโก สมาโน น สุวณฺณรชตาทิธาตุโย วิย สุวณฺณรชตาทิภาวํ อุปคจฺฉติ. เผณปุปฺผุฬเก ปน มุญฺจนฺโต สณฺหกรณิยํ ปิสิตฺวา นาฬิเก ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา วิย กรีสภาวํ อุปคนฺตฺวา ปกฺกาสยํ, มุตฺตภาวํ อุปคนฺตฺวา มุตฺตวตฺถิญฺจ ปูเรตีติ เอวํ ปริปกฺกโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

301. ¿Cómo se contempla por su estado digerido (paripakkato)? Cuando el alimento es digerido por el fuego corporal, no llega a convertirse en elementos como el oro o la plata. Por el contrario, emitiendo espuma y burbujas, llega al estado de excremento, como arcilla pálida introducida en un tubo de bambú tras ser molida en una piedra de moler, llenando el intestino grueso; o llega al estado de orina, llenando la vejiga. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su estado digerido.

๓๐๒. กถํ ผลโต? สมฺมา ปริปจฺจมาโน จ ปนายํ เกสโลมนขทนฺตาทีนิ นานากุณปานิ นิปฺผาเทติ อสมฺมาปริปจฺจมาโน ททฺทุกณฺฑุกจฺฉุกุฏฺฐกิลาสโสสกาสาติสารปฺปภุตีนิ โรคสตานิ, อิทมสฺส ผลนฺติ เอวํ ผลโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

302. ¿Cómo se contempla por su fruto (phalato)? Cuando se digiere correctamente, produce diversos elementos impuros como cabellos, vellos, uñas y dientes. Cuando no se digiere correctamente, produce cientos de enfermedades como herpes, sarna, eccema, lepra, vitíligo, tisis, tos y disentería. Este es su fruto. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su fruto.

๓๐๓. กถํ นิสฺสนฺทโต? อชฺโฌหริยมาโน เจส เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา นิสฺสนฺทมาโน อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก กณฺณมฺหา กณฺณคูถโกติอาทินา ปกาเรน อเนเกหิ ทฺวาเรหิ นิสฺสนฺทติ. อชฺโฌหรณสมเย เจส มหาปริวาเรนาปิ อชฺโฌหริยติ. นิสฺสนฺทนสมเย ปน อุจฺจารปสฺสาวาทิภาวํ อุปคโต เอกเกเนว นีหริยติ. ปฐมทิวเส จ [Pg.341] นํ ปริภุญฺชนฺโต หฏฺฐปหฏฺโฐปิ โหติ อุทคฺคุทคฺโค ปีติโสมนสฺสชาโต. ทุติยทิวเส นิสฺสนฺเทนฺโต ปิหิตนาสิโก โหติ วิกุณิตมุโข เชคุจฺฉี มงฺกุภูโต. ปฐมทิวเส จ นํ รตฺโต คิทฺโธ คธิโต มุจฺฉิโตปิ อชฺโฌหริตฺวา ทุติยทิวเส เอกรตฺติวาเสน วิรตฺโต อฏฺฏียมาโน หรายมาโน ชิคุจฺฉมาโน นีหรติ. เตนาหุ โปราณา –

303. ¿Cómo se contempla por su secreción (nissandato)? Al ser tragado, el alimento entra por una puerta y fluye hacia afuera de diversas formas: de los ojos como legañas, de los oídos como cerumen, y así a través de muchas aberturas. Al momento de ingerirlo, se consume acompañado de gran séquito; pero al momento de ser secretado, convertido en heces y orina, se expulsa en total soledad. El primer día, al consumirlo, uno está jubiloso, lleno de alegría, gozo y felicidad. El segundo día, al secretarlo, uno se tapa la nariz, con el rostro contraído, asqueado y abatido. El primer día, después de haberlo tragado con pasión, avidez, apego y fascinación, al segundo día, tras pasar solo una noche, se expulsa sin pasión, con aflicción, vergüenza y repugnancia. Por eso dijeron los antiguos:

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

เอกทฺวาเรน ปวิสิตฺวา, นวทฺวาเรหิ สนฺทติ.

«Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; entran por una sola puerta y fluyen por las nueve.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

ภุญฺชติ สปริวาโร, นิกฺขาเมนฺโต นิลียติ.

«Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; se comen con acompañamiento, pero se expulsan a escondidas.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

ภุญฺชติ อภินนฺทนฺโต, นิกฺขาเมนฺโต ชิคุจฺฉติ.

«Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; se comen con deleite, pero se expulsan con repugnancia.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ;

เอกรตฺติปริวาสา, สพฺพํ ภวติ ปูติก’’นฺติ.

«Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; tras permanecer solo una noche, todo se vuelve putrefacto».

เอวํ นิสฺสนฺทโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su secreción.

๓๐๔. กถํ สมฺมกฺขนโต? ปริโภคกาเลปิ เจส หตฺถโอฏฺฐชิวฺหาตาลูนิ สมฺมกฺเขติ. ตานิ เตน สมฺมกฺขิตตฺตา ปฏิกฺกูลานิ โหนฺติ, ยานิ โธตานิปิ คนฺธหรณตฺถํ ปุนปฺปุนํ โธวิตพฺพานิ โหนฺติ. ปริภุตฺโต สมาโน ยถา นาม โอทเน ปจฺจมาเน ถุสกณกุณฺฑกาทีนิ อุตฺตริตฺวา อุกฺขลิมุขวฏฺฏิปิธานิโย มกฺขนฺติ, เอวเมว สกลสรีรานุคเตน กายคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปจฺจิตฺวา อุตฺตรมาโน ทนฺเต ทนฺตมลภาเวน สมฺมกฺเขติ. ชิวฺหาตาลุปฺปภุตีนิ เขฬเสมฺหาทิภาเวน, อกฺขิกณฺณนาสอโธมคฺคาทิเก อกฺขิคูถกกณฺณคูถกสิงฺฆาณิกามุตฺตกรีสาทิภาเวน สมฺมกฺเขติ. เยน สมฺมกฺขิตานิ อิมานิ ทฺวารานิ ทิวเส ทิวเส โธวิยมานานิปิ เนว สุจีนิ, น มโนรมานิ โหนฺติ. เยสุ เอกจฺจํ โธวิตฺวา หตฺโถ ปุน อุทเกน โธวิตพฺโพ โหติ. เอกจฺจํ โธวิตฺวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โคมเยนปิ มตฺติกายปิ คนฺธจุณฺเณนปิ โธวโต ปาฏิกุลฺยตา วิคจฺฉตีติ เอวํ สมฺมกฺขนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา.

304. ¿Cómo es lo repulsivo por el hecho de untarse? Incluso durante el momento de su consumo, este [alimento] unta las manos, los labios, la lengua y el paladar. Debido a que estos son untados por dicho alimento, se vuelven repulsivos; incluso después de haber sido lavados, deben lavarse repetidamente para eliminar el olor. Cuando ha sido consumido, así como cuando se cocina arroz, el tamo, los granos rotos y el salvado se desbordan y untan el borde y la tapa de la olla; de la misma manera, mediante el calor corporal que impregna todo el cuerpo, el alimento se cocina produciendo espuma y, al subir, unta los dientes en forma de sarro dental. Unta la lengua, el paladar y otros en forma de saliva y flema; y unta los ojos, los oídos, la nariz y el tracto inferior en forma de legañas, cerumen, mucosidad, orina y excremento. Al ser untadas por esto, estas puertas, aunque se laven día tras día, no son puras ni agradables. Entre ellas, después de lavar algunas, la mano debe lavarse de nuevo con agua. Después de lavar otras, incluso si se lavan dos o tres veces con ceniza de estiércol de vaca, con arcilla o con polvo perfumado, la condición de repulsión no desaparece. De este modo, debe contemplarse la repulsividad por el hecho de untarse.

๓๐๕. ตสฺเสวํ [Pg.342] ทสหากาเรหิ ปฏิกฺกูลตํ ปจฺจเวกฺขโต ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรนฺตสฺส ปฏิกฺกูลาการวเสน กพฬีการาหาโร ปากโฏ โหติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ. กพฬีการาหารสฺส สภาวธมฺมตาย คมฺภีรตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺเตน อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาธิยติ. ปฏิกฺกูลาการคฺคหณวเสน ปเนตฺถ สญฺญา ปากฏา โหติ. ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญา อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

305. Al contemplar así la repulsividad de estas diez maneras, para aquel que lo analiza mediante la reflexión y el razonamiento constante, el alimento material se manifiesta bajo el aspecto de lo repulsivo. Él cultiva, desarrolla y practica frecuentemente esa señal. Al actuar así, los obstáculos se suprimen. Debido a que el alimento material es una realidad de naturaleza profunda, la mente se concentra mediante el samādhi de acceso, sin alcanzar la absorción total (appanā). Sin embargo, puesto que en esta meditación la percepción se manifiesta a través de la captación del aspecto repulsivo, esta práctica se conoce simplemente como «percepción de lo repulsivo en el alimento».

อิมญฺจ ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ อนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน รสตณฺหาย จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวฏฺฏติ. โส กนฺตารนิตฺถรณตฺถิโก วิย ปุตฺตมํสํ วิคตมโท อาหารํ อาหาเรติ ยาวเทว ทุกฺขสฺส นิตฺถรณตฺถาย. อถสฺส อปฺปกสิเรเนว กพฬีการาหารปริญฺญามุเขน ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญํ คจฺฉติ. โส ปญฺจกามคุณปริญฺญามุเขน รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ. อปริปกฺกาทิปฏิกฺกูลภาววเสน จสฺส กายคตาสติภาวนาปิ ปาริปูรึ คจฺฉติ, อสุภสญฺญาย อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. อิมํ ปน ปฏิปตฺตึ นิสฺสาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อมตปริโยสานตํ อนภิสมฺภุณนฺโต สุคติปรายโน โหตีติ.

Para el monje dedicado a esta percepción de lo repulsivo en el alimento, la mente se retrae, se aparta y se aleja del deseo por los sabores. Él consume el alimento sin vanidad, como quien desea cruzar un desierto y consume la carne de su propio hijo, solo con el fin de trascender el sufrimiento. Entonces, con poco esfuerzo, a través del conocimiento pleno del alimento material, el apego a los cinco hilos de los placeres sensuales alcanza el conocimiento pleno. A través del conocimiento pleno de los cinco hilos de los placeres sensuales, comprende plenamente el agregado de la forma. Debido a que comprende la condición repulsiva de lo que no está digerido, etc., su práctica de la atención plena dirigida al cuerpo también llega a su culminación, y se dice que ha emprendido el camino conforme a la percepción de lo impuro. Al apoyarse en esta práctica, si no alcanza el estado final de lo inmortal en esta misma vida, tendrá un destino afortunado.

อยํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญาภาวนาย วิตฺถารกถา.

Esta es la explicación detallada sobre el desarrollo de la percepción de lo repulsivo en el alimento.

จตุธาตุววตฺถานภาวนา

Desarrollo de la meditación sobre la definición de los cuatro elementos

๓๐๖. อิทานิ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญานนฺตรํ เอกํ ววตฺถานนฺติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐสฺส จตุธาตุววตฺถานสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ววตฺถานนฺติ สภาวูปลกฺขณวเสน สนฺนิฏฺฐานํ, จตุนฺนํ ธาตูนํ ววตฺถานํ จตุธาตุววตฺถานํ. ธาตุมนสิกาโร, ธาตุกมฺมฏฺฐานํ, จตุธาตุววตฺถานนฺติ อตฺถโต เอกํ. ตยิทํ ทฺวิธา อาคตํ สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ. สงฺเขปโต มหาสติปฏฺฐาเน อาคตํ. วิตฺถารโต มหาหตฺถิปทูปเม ราหุโลวาเท ธาตุวิภงฺเค จ. ตญฺหิ –

306. Ahora, después de la percepción de lo repulsivo en el alimento, ha llegado el turno de la exposición sobre el desarrollo de la «definición de los cuatro elementos», presentada como «una definición». Allí, «definición» significa la determinación por medio de la observación de las características propias; la definición de los cuatro elementos es la «definición de los cuatro elementos». «Atención a los elementos», «tema de meditación de los elementos» y «definición de los cuatro elementos» son lo mismo en cuanto a su significado. Esto se presenta de dos maneras: de forma resumida y de forma detallada. De forma resumida aparece en el Mahāsatipaṭṭhāna Sutta. De forma detallada aparece en el Mahāhatthipadūpama Sutta, en el Rāhulovāda Sutta y en el Dhātuvibhaṅga Sutta. Pues allí dice:

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา คาวึ วธิตฺวา จตุมหาปเถ พิลโส [Pg.343] วิภชิตฺวา นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ, อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’ติ –

«Monjes, así como un hábil carnicero o su aprendiz, tras haber matado una vaca, se sienta en una encrucijada de cuatro caminos después de haberla dividido en pedazos; de la misma manera, monjes, un monje contempla este mismo cuerpo, tal como está situado y dispuesto, según los elementos: “En este cuerpo hay el elemento tierra, el elemento agua, el elemento fuego y el elemento aire”».

เอวํ ติกฺขปญฺญสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส วเสน มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๓๗๘) สงฺเขปโต อาคตํ.

De esta manera, para quien practica el tema de meditación de los elementos y posee una sabiduría aguda, esta enseñanza aparece de forma resumida en el Mahāsatipaṭṭhāna.

ตสฺสตฺโถ – ยถา เฉโก โคฆาตโก วา ตสฺเสว วา ภตฺตเวตนภโต อนฺเตวาสิโก คาวึ วธิตฺวา วินิวิชฺฌิตฺวา จตสฺโส ทิสา คตานํ มหาปถานํ เวมชฺฌฏฺฐานสงฺขาเต จตุมหาปเถ โกฏฺฐาสํ กตฺวา นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว ภิกฺขุ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ เยน เกนจิ อากาเรน ฐิตตฺตา ยถาฐิตํ. ยถาฐิตตฺตาว ยถาปณิหิตํ กายํ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ…เป… วาโยธาตูติ เอวํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ.

Su significado es: así como un experto carnicero, o su aprendiz alimentado por él con comida y salario, tras haber matado una vaca y haberla diseccionado, se sienta en una encrucijada de cuatro caminos, definida como el punto central de los caminos que van hacia las cuatro direcciones, habiendo hecho porciones; de la misma manera, el monje contempla este cuerpo tal como está situado, debido a estar en cualquiera de las cuatro posturas, y tal como está dispuesto: «En este cuerpo está el elemento tierra... (pe)... el elemento aire», contemplando así según los elementos.

กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา โคฆาตกสฺส คาวึ โปเสนฺตสฺสปิ อาฆาตนํ อาหรนฺตสฺสปิ อาหริตฺวา ตตฺถ พนฺธิตฺวา ฐเปนฺตสฺสปิ วธนฺตสฺสปิ วธิตํ มตํ ปสฺสนฺตสฺสปิ ตาวเทว คาวีติสญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว นํ ปทาเลตฺวา พิลโส น วิภชติ. วิภชิตฺวา นิสินฺนสฺส ปน คาวีสญฺญา อนฺตรธายติ, มํสสญฺญา ปวตฺตติ. นาสฺส เอวํ โหติ ‘‘อหํ คาวึ วิกฺกิณามิ, อิเม คาวึ หรนฺตี’’ติ. อถ ขฺวสฺส ‘‘อหํ มํสํ วิกฺกิณามิ, อิเมปิ มํสํ หรนฺติ’’จฺเจว โหติ, เอวเมว อิมสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ พาลปุถุชฺชนกาเล คิหิภูตสฺสปิ ปพฺพชิตสฺสปิ ตาวเทว สตฺโตติ วา โปโสติ วา ปุคฺคโลติ วา สญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ธาตุโส น ปจฺจเวกฺขติ. ธาตุโส ปจฺจเวกฺขโต ปน สตฺตสญฺญา อนฺตรธายติ, ธาตุวเสเนว จิตฺตํ สนฺติฏฺฐติ. เตนาห ภควา ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข โคฆาตโก วา…เป… นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ…เป… วาโยธาตู’’ติ.

¿Qué se quiere decir con esto? Así como para el carnicero, mientras cría la vaca, mientras la lleva al matadero, mientras la amarra allí, mientras la mata o mientras observa el cadáver de la vaca muerta, la percepción de «vaca» no desaparece hasta que no la abre y la divide en pedazos. Pero para el que está sentado después de haberla dividido, la percepción de «vaca» desaparece y surge la percepción de «carne». No piensa: «estoy vendiendo una vaca, estos se llevan una vaca». Por el contrario, piensa: «estoy vendiendo carne, estos también se llevan carne». De la misma manera, para este monje, antes en su etapa de persona común ignorante, ya fuera como laico o como monje, la percepción de «ser», «persona» o «individuo» no desaparece hasta que no desglosa la compacidad de este mismo cuerpo, tal como está situado y dispuesto, y lo contempla según los elementos. Pero para quien lo contempla según los elementos, la percepción de «ser» desaparece y la mente se establece basándose únicamente en los elementos. Por eso dijo el Bienaventurado: «Monjes, así como un hábil carnicero... (pe)... se sienta; de la misma manera, monjes, un monje... (pe)... el elemento aire».

๓๐๗. มหาหตฺถิปทูปเม (ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย) ปน – ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ ขริคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ[Pg.344], เกสา โลมา…เป… อุทริยํ กรีสํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ ขริคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจติ, อาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตู’’ติ จ,

307. Pero en el Mahāhatthipadūpama Sutta dice: «¿Y cuál, amigos, es el elemento tierra interno? Lo que es interno, propio de uno mismo, sólido, rugoso y que ha sido apegado. A saber: cabellos, vellos, uñas, dientes, piel, carne, tendones, huesos, médula ósea, riñones, corazón, hígado, membranas, bazo, pulmones, intestinos, mesenterio, contenido del estómago, heces, o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, sólida, rugosa y que ha sido apegada; a esto, amigos, se le llama el elemento tierra interno».

‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา อาโปธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ อาโป อาโปคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, ปิตฺตํ…เป… มุตฺตํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ อาโป อาโปคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา อาโปธาตู’’ติ จ,

¿Y qué es, amigos, el elemento agua interno? Aquello que es interno, propio de uno mismo, agua, de naturaleza líquida y apegado (upādinna). A saber: bilis, flema, pus, sangre, sudor, grasa, lágrimas, aceite de la piel, saliva, mucosidad, líquido sinovial, orina; o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, que sea agua, de naturaleza líquida y apegada. Esto, amigos, se llama el elemento agua interno.

‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา เตโชธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ เตโช เตโชคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชีรียติ, เยน จ ปริฑยฺหติ, เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ เตโช เตโชคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา เตโชธาตู’’ติ จ,

¿Y qué es, amigos, el elemento fuego interno? Aquello que es interno, propio de uno mismo, fuego, de naturaleza ígnea y apegado. A saber: aquello por lo cual el cuerpo se calienta, por lo cual envejece, por lo cual se consume por la fiebre, y por lo cual lo ingerido, bebido, masticado y saboreado se digiere completamente; o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, que sea fuego, de naturaleza ígnea y apegada. Esto, amigos, se llama el elemento fuego interno.

‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา วาโยธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ วาโย วาโยคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, อุทฺธงฺคมา วาตา, อโธคมา วาตา, กุจฺฉิสยา วาตา, โกฏฺฐาสยา วาตา, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา, อสฺสาโส ปสฺสาโส อิติ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ วาโย วาโยคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา วาโยธาตู’’ติ จ –

¿Y qué es, amigos, el elemento aire interno? Aquello que es interno, propio de uno mismo, aire, de naturaleza gaseosa y apegado. A saber: vientos que suben, vientos que bajan, vientos en el vientre (fuera de los intestinos), vientos en los intestinos, vientos que recorren todos los miembros, la inhalación y la exhalación; o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, que sea aire, de naturaleza gaseosa y apegada. Esto, amigos, se llama el elemento aire interno.

เอวํ นาติติกฺขปญฺญสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส วเสน วิตฺถารโต อาคตํ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ราหุโลวาทธาตุวิภงฺเคสุปิ.

Así se presenta de forma detallada para el practicante de la meditación de los elementos cuya sabiduría no es muy aguda. Tal como se expone aquí, así también se encuentra en los discursos Rāhulovāda y Dhātuvibhaṅga, y en el tratado Dhātuvibhaṅga del Abhidhamma.

ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา, อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ อิทํ ตาว อุภยมฺปิ นิยกสฺส อธิวจนํ. นิยกํ นาม อตฺตนิ ชาตํ สสนฺตานปริยาปนฺนนฺติ อตฺโถ. ตยิทํ ยถา โลเก อิตฺถีสุ กถา อธิตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อตฺตนิ ปวตฺตตฺตา อชฺฌตฺตํ, อตฺตานํ ปฏิจฺจ ปฏิจฺจ ปวตฺตตฺตา ปจฺจตฺตนฺติปิ วุจฺจติ. กกฺขฬนฺติ ถทฺธํ. ขริคตนฺติ ผรุสํ. ตตฺถ ปฐมํ ลกฺขณวจนํ, ทุติยํ อาการวจนํ, กกฺขฬลกฺขณา หิ ปถวีธาตุ, สา ผรุสาการา โหติ, ตสฺมา ขริคตนฺติ [Pg.345] วุตฺตา. อุปาทินฺนนฺติ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, อหํ มมนฺติ เอวํ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, คหิตํ ปรามฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต. ตสฺส ตํ กตมนฺติ เจติ อตฺโถ. ตโต ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ มตฺถลุงฺคํ ปกฺขิปิตฺวา วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ นิทฺทิฏฺฐาติ เวทิตพฺพา. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อวเสเสสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ ปถวีธาตุ สงฺคหิตา.

Aquí sigue la explicación de los términos no evidentes: tanto 'interno' (ajjhattaṃ) como 'propio' (paccattaṃ) son sinónimos de lo que pertenece a uno mismo. 'Lo propio' (niyaka) significa lo surgido en uno mismo, lo incluido en la propia continuidad; este es el significado. Así como en el mundo se dice 'adhitthī' para referirse a una conversación sobre mujeres, así se llama 'interno' por ocurrir en uno mismo, y 'propio' por ocurrir en relación a cada uno de los aspectos de uno mismo. 'Kakkhaḷa' significa rígido o sólido. 'Kharigata' significa áspero. De estos, el primer término describe la característica y el segundo describe el modo de manifestarse; pues el elemento tierra tiene la característica de la rigidez y se manifiesta de modo áspero; por eso se dice 'kharigata'. 'Upādinna' significa lo que ha sido firmemente asido; es decir, lo que ha sido tomado, aferrado y malinterpretado firmemente como 'yo' y 'mío'. 'Seyyathidaṃ' es una partícula; su sentido es '¿qué es eso?'. Después de esto, queriendo mostrar la naturaleza del elemento tierra, mencionó 'cabello, vello', etc. Aquí debe entenderse que, al incluir el cerebro, el elemento tierra se describe a través de veinte aspectos. Con la frase 'o cualquier otra cosa', se incluye el elemento tierra presente en las otras tres secciones restantes (agua, fuego y aire).

วิสฺสนฺทนภาเวน ตํ ตํ ฐานํ อปฺโปตีติ อาโป. กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน นานาวิเธสุ อาเปสุ คตนฺติ อาโปคตํ. กึ ตํ? อาโปธาตุยา อาพนฺธนลกฺขณํ.

Se llama 'āpo' (agua) porque fluye o llega a diversos lugares debido a su naturaleza de fluidez. Se dice 'āpogata' porque está contenido en los diversos tipos de líquidos originados por el karma y otras causas. ¿Qué es eso? Es el elemento agua que posee la característica de cohesión (ābandhana) dentro de la totalidad de los elementos líquidos.

เตชนวเสน เตโช, วุตฺตนเยเนว เตเชสุ คตนฺติ เตโชคตํ. กึ ตํ? อุณฺหตฺตลกฺขณํ. เยน จาติ เยน เตโชธาตุคเตน กุปิเตน อยํ กาโย สนฺตปฺปติ, เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติ. เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชีรติ, อินฺทฺริยเวกลฺลตํ พลปริกฺขยํ วลิปลิตาทิภาวญฺจ ปาปุณาติ. เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปิเตน อยํ กาโย ฑยฺหติ. โส จ ปุคฺคโล ‘‘ฑยฺหามิ ฑยฺหามี’’ติ กนฺทนฺโต สตโธตสปฺปิโคสีสจนฺทนาทิเลปญฺเจว ตาลวณฺฏวาตญฺจ ปจฺจาสีสติ. เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตีติ เยเนตํ อสิตํ วา โอทนาทิ ปีตํ วา ปานกาทิ ขายิตํ วา ปิฏฺฐขชฺชกาทิ สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผาณิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุริมา ตโย เตโชธาตุสมุฏฺฐานา. ปจฺฉิโม กมฺมสมุฏฺฐาโนว.

Se llama 'tejo' (fuego) por su facultad de calentar o su agudeza. Según el método ya mencionado, se dice 'tejogata' por estar contenido en los diversos tipos de fuego. ¿Qué es eso? Es la característica de calor. 'Por lo cual se calienta' se refiere al calor perturbado contenido en el fuego por el cual este cuerpo se entibia, como sucede con las fiebres intermitentes. 'Por lo cual envejece' se refiere al fuego por el cual este cuerpo madura y llega al deterioro de las facultades, la pérdida de fuerza, las arrugas y las canas. 'Por lo cual se consume' se refiere al calor perturbado por el cual este cuerpo arde intensamente; la persona, clamando '¡me quemo, me quemo!', anhela la aplicación de mantequilla clarificada lavada cien veces, sándalo Gosīsa y el aire del abanico. 'Por lo cual lo ingerido... se digiere completamente' se refiere al fuego digestivo por el cual el arroz ingerido, las bebidas, los alimentos masticados y las exquisiteces saboreadas como el mango maduro o la miel se cocinan bien y se transforman en esencia nutricional, diferenciándose entre sí. Aquí, los tres primeros tipos de fuego se originan de las cuatro causas (karma, mente, temperatura y nutrición), mientras que el último, el fuego digestivo, se origina únicamente del karma.

วายนวเสน วาโย, วุตฺตนเยเนว วาเยสุ คตนฺติ วาโยคตํ. กึ ตํ? วิตฺถมฺภนลกฺขณํ. อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺกาทิปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรหณวาตา. อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหรณกา อโธ โอโรหณวาตา. กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตา. โกฏฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อนฺโตวาตา. องฺคมงฺคานุสาริโน วาตาติ ธมนิชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฏา สมิญฺชนปสารณาทินิพฺพตฺตกา วาตา. อสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนนาสิกวาโต. ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกวาโต. เอตฺถ จ ปุริมา ปญฺจ จตุสมุฏฺฐานา. อสฺสาสปสฺสาสา [Pg.346] จิตฺตสมุฏฺฐานาว. สพฺพตฺถ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อิมินา ปเทน อวเสสโกฏฺฐาเสสุ อาโปธาตุอาทโย สงฺคหิตา.

Se llama 'vāyo' (aire) por su facultad de movimiento o impulsión. Según el método ya mencionado, se dice 'vāyogata' por estar contenido en los diversos tipos de aire. ¿Qué es eso? Es la característica de soporte o distensión. 'Vientos que suben' son los que causan eructos, hipo, etc. 'Vientos que bajan' son los que expulsan los excrementos y la orina. 'Vientos en el vientre' son los que están fuera de los intestinos. 'Vientos en los intestinos' son los que están dentro de ellos. 'Vientos que recorren los miembros' son los que circulan por todo el cuerpo a través de la red de nervios y vasos, produciendo movimientos como flexionar, extender y otros gestos corporales. 'Inhalación' es el aire que entra por la nariz. 'Exhalación' es el aire que sale por la nariz. Aquí, los cinco primeros tipos de aire se originan de las cuatro causas. La inhalación y la exhalación se originan únicamente de la mente. En todas las secciones, con la frase 'o cualquier otra cosa', se incluyen los elementos correspondientes presentes en las secciones restantes.

อิติ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ทฺวาทสหิ อาโปธาตุ, จตูหิ เตโชธาตุ, ฉหิ วาโยธาตูติ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ จตสฺโส ธาตุโย วิตฺถาริตา โหนฺตีติ อยํ ตาเวตฺถ ปาฬิวณฺณนา.

Así, mediante veinte aspectos del elemento tierra, doce del elemento agua, cuatro del elemento fuego y seis del elemento aire, se detallan los cuatro elementos a través de cuarenta y dos aspectos. Esta es, en primer lugar, la explicación de las palabras del texto en este contexto de la meditación detallada de los elementos.

๓๐๘. ภาวนานเย ปเนตฺถ ติกฺขปญฺญสฺส ภิกฺขุโน เกสา ปถวีธาตุ, โลมา ปถวีธาตูติ เอวํ วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติ. ยํ ถทฺธลกฺขณํ, อยํ ปถวีธาตุ. ยํ อาพนฺธนลกฺขณํ, อยํ อาโปธาตุ. ยํ ปริปาจนลกฺขณํ, อยํ เตโชธาตุ. ยํ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ มนสิกโรโต ปนสฺส กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ. นาติติกฺขปญฺญสฺส ปน เอวํ มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ. ปุริมนเยน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ.

308. En cuanto al método de meditación, para un monje de sabiduría aguda, la aprehensión de los elementos de manera detallada como 'los cabellos son el elemento tierra, los vellos son el elemento tierra', etc., le resulta un proceso lento o prolijo. En cambio, cuando reflexiona de esta manera: 'lo que tiene la característica de rigidez es el elemento tierra; lo que tiene la característica de cohesión es el elemento agua; lo que tiene la característica de maduración es el elemento fuego; lo que tiene la característica de soporte es el elemento aire', el tema de meditación se le vuelve claro. Sin embargo, para quien no tiene una sabiduría muy aguda, reflexionar de esta última manera le resulta oscuro y confuso; para él, el tema de meditación se vuelve claro al reflexionar detalladamente según el método anterior, analizando las partes físicas.

กถํ? ยถา ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ พหุเปยฺยาลํ ตนฺตึ สชฺฌายนฺเตสุ ติกฺขปญฺโญ ภิกฺขุ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวา ตโต ปรํ อุภโตโกฏิวเสเนว สชฺฌายํ กโรนฺโต คจฺฉติ. ตตฺร นาติติกฺขปญฺโญ เอวํ วตฺตา โหติ ‘‘กึ สชฺฌาโย นาเมส โอฏฺฐปริยาหตมตฺตํ กาตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปคุณา ภวิสฺสตี’’ติ. โส อาคตาคตํ เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวาว สชฺฌายํ กโรติ. ตเมนํ อิตโร เอวมาห – ‘‘กึ สชฺฌาโย นาเมส ปริโยสานํ คนฺตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปริโยสานํ คมิสฺสตี’’ติ. เอวเมว ติกฺขปญฺญสฺส เกสาทิวเสน วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติ. ยํ ถทฺธลกฺขณํ, อยํ ปถวีธาตูติอาทินา นเยน สงฺเขปโต มนสิกโรโต กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ. อิตรสฺส ตถา มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ. เกสาทิวเสน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ.

¿Cómo? Así como cuando dos monjes están recitando un texto con muchas abreviaturas (peyyāla), el monje de agudo entendimiento, tras detallar el inicio de la abreviatura una o dos veces, continúa la recitación tomando solamente los dos extremos (inicio y final). En ese caso, el que no es de entendimiento tan agudo dice así: «¿Qué clase de recitación es esta? Este ni siquiera permite que los labios se toquen; si se recita de este modo, ¿cuándo se dominará el texto?». Y así, él recita detallando cada vez que aparece el inicio de una abreviatura. El otro le dice: «¿Qué clase de recitación es esta? Este no permite llegar al final; si se recita así, ¿cuándo llegará el texto a su conclusión?». Del mismo modo, para aquel de agudo entendimiento, el discernimiento de los elementos detalladamente por medio del cabello y demás partes se le presenta como una demora (papañca). Para quien reflexiona de manera resumida mediante el método de: «lo que tiene la característica de solidez es el elemento tierra», el objeto de meditación se le vuelve claro. Para el otro (el de entendimiento menos agudo), reflexionar así de forma resumida es como estar en la oscuridad, no se le manifiesta; solo se le vuelve claro cuando reflexiona detalladamente por medio del cabello y demás partes.

ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน ติกฺขปญฺเญน ตาว รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สกลมฺปิ อตฺตโน รูปกายํ อาวชฺเชตฺวา โย อิมสฺมึ กาเย ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตุ. โย อาพนฺธนภาโว [Pg.347] วา ทฺรวภาโว วา, อยํ อาโปธาตุ. โย ปริปาจนภาโว วา อุณฺหภาโว วา, อยํ เตโชธาตุ. โย วิตฺถมฺภนภาโว วา สมุทีรณภาโว วา, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ สํขิตฺเตน ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺมณตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติ.

Por lo tanto, aquel de agudo entendimiento que desee desarrollar este objeto de meditación, habiéndose retirado a la soledad y permaneciendo en reclusión, debe considerar todo su propio cuerpo físico así: «Cualquier estado de solidez o estado de aspereza que haya en este cuerpo, esto es el elemento tierra. Cualquier estado de cohesión o estado de liquidez, esto es el elemento agua. Cualquier estado de maduración o estado de calor, esto es el elemento fuego. Cualquier estado de soporte o estado de movimiento, esto es el elemento aire». Habiendo así discernido los elementos de forma resumida, debe considerarlos, prestarles atención y examinarlos repetidamente como «elemento tierra», «elemento agua», etc., simplemente como elementos, sin la noción de ser y sin la noción de alma. A quien se esfuerza de este modo, en poco tiempo le surge una concentración que es solo de acceso, que no alcanza la absorción plena debido a que tiene como objeto una realidad de naturaleza intrínseca, y que es abarcada por el conocimiento que ilumina la diferenciación de los elementos.

อถ วา ปน เย อิเม จตุนฺนํ มหาภูตานํ นิสฺสตฺตภาวทสฺสนตฺถํ ธมฺมเสนาปตินา ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) จตฺตาโร โกฏฺฐาสา วุตฺตา. เตสุ ตํ ตํ อนฺตรานุสารินา ญาณหตฺเถน วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา โย เอเตสุ ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตูติ ปุริมนเยเนว ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺมณตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติ. อยํ สงฺเขปโต อาคเต จตุธาตุววตฺถาเน ภาวนานโย.

O bien, están estas cuatro secciones mencionadas por el General del Dhamma (Sariputta) para mostrar la ausencia de un ser en los cuatro grandes elementos: «En dependencia de los huesos, en dependencia de los tendones, en dependencia de la carne y en dependencia de la piel, el espacio así circundado se conoce simplemente como forma (rûpa)». Entre estas secciones, separándolas repetidamente con la mano del conocimiento que penetra a través de cada intervalo, debe discernir los elementos según el método anterior: «Cualquier estado de solidez o estado de aspereza que haya en estos, esto es el elemento tierra». Debe considerar, prestar atención y examinar repetidamente como «elemento tierra», «elemento agua», etc., tratándolos solo como elementos, sin ser y sin alma. A quien se esfuerza de este modo, en poco tiempo le surge la concentración de acceso, abarcada por el conocimiento que ilumina la diferenciación de los elementos, la cual no alcanza la absorción plena por tener como objeto fenómenos de naturaleza intrínseca. Este es el método de desarrollo del discernimiento de los cuatro elementos cuando se presenta de forma resumida.

๓๐๙. วิตฺถารโต อาคเต ปน เอวํ เวทิตพฺโพ. อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน หิ นาติติกฺขปญฺเญน โยคินา อาจริยสนฺติเก ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ วิตฺถารโต ธาตุโย อุคฺคณฺหิตฺวา วุตฺตปฺปกาเร เสนาสเน วิหรนฺเตน กตสพฺพกิจฺเจน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สสมฺภารสงฺเขปโต, สสมฺภารวิภตฺติโต, สลกฺขณสงฺเขปโต, สลกฺขณวิภตฺติโตติ เอวํ จตูหากาเรหิ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตพฺพํ.

309. Sin embargo, cuando se presenta de forma detallada, debe entenderse así: El yogui que no es de entendimiento muy agudo y desea desarrollar este objeto de meditón, habiendo aprendido detalladamente los elementos en presencia de un maestro mediante cuarenta y dos modos, debe residir en un alojamiento con las características mencionadas, habiendo cumplido con todos sus deberes, retirado a la soledad y en reclusión. Debe desarrollar el objeto de meditón a través de estos cuatro modos: (1) por el resumen de sus componentes, (2) por la división de sus componentes, (3) por el resumen de sus características, y (4) por la división de sus características.

ตตฺถ กถํ สสมฺภารสงฺเขปโต ภาเวติ? อิธ ภิกฺขุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปติ. ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตํ อุทกสงฺขาตํ อาพนฺธนาการํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปติ. จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนกํ เตชํ เตโชธาตูติ ววตฺถเปติ[Pg.348]. ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนาการํ วาโยธาตูติ ววตฺถเปติ. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโตเยว ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

De estos, ¿cómo lo desarrolla mediante el resumen de sus componentes? Aquí, el monje define como «elemento tierra» el aspecto de solidez en las veinte partes (del cuerpo). Define como «elemento agua» el aspecto de cohesión en las doce partes que consisten en fluidos denominados agua. Define como «elemento fuego» el calor que produce la maduración en las cuatro partes. Define como «elemento aire» el aspecto de soporte en las seis partes. Mientras él define de este modo, los elementos se le vuelven manifiestos. Al considerar y prestar atención a estos repetidamente, surge la concentración de acceso según el método ya mencionado.

๓๑๐. ยสฺส ปน เอวํ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สสมฺภารวิภตฺติโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? เตน หิ ภิกฺขุนา ยํ ตํ กายคตาสติกมฺมฏฺฐานนิทฺเทเส สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ ทสธา มนสิการโกสลฺลญฺจ วุตฺตํ. ทฺวตฺตึสากาเร ตาว ตํ สพฺพํ อปริหาเปตฺวา ตจปญฺจกาทีนํ อนุโลมปฏิโลมโต วจสา สชฺฌายํ อาทึกตฺวา สพฺพํ ตตฺถ วุตฺตวิธานํ กาตพฺพํ. อยเมว หิ วิเสโส, ตตฺถ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน เกสาทโย มนสิกริตฺวาปิ ปฏิกฺกูลวเสน จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ, อิธ ธาตุวเสน. ตสฺมา วณฺณาทิวเสน ปญฺจธา ปญฺจธา เกสาทโย มนสิกริตฺวา อวสาเน เอวํ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ.

310. Sin embargo, para aquel a quien el objeto de meditón no se le completa mediante el desarrollo del resumen, este debe ser desarrollado mediante la división de sus componentes. ¿Cómo? Ese monje debe poner en práctica las siete habilidades en el aprendizaje y las diez habilidades en la atención que se mencionan en la explicación de la meditón sobre la atención al cuerpo. Primero, sin omitir nada de eso respecto a los treinta y dos aspectos, debe comenzar con la recitación verbal de los grupos de cinco que terminan en la piel (tacapañcaka) y demás, tanto en orden directo como inverso, y realizar todo el procedimiento allí descrito. Pero esta es la diferencia: allí (en la atención al cuerpo), después de considerar el cabello y demás partes por medio del color, la forma, la dirección, el lugar y la delimitación, la mente debe establecerse mediante el aspecto de lo repulsivo; aquí, debe hacerse mediante el aspecto de los elementos. Por lo tanto, después de considerar el cabello y demás partes de cinco en cinco según el color y demás aspectos, al final debe aplicarse la atención de la siguiente manera:

๓๑๑. อิเม เกสา นาม สีสกฏาหปลิเวฐนจมฺเม ชาตา. ตตฺถ ยถาวมฺมิกมตฺถเก ชาเตสุ กุณฺฐติเณสุ น วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานีติ, นปิ กุณฺฐติณานิ ชานนฺติ มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานีติ, เอวเมว น สีสกฏาหปลิเวฐนจมฺมํ ชานาติ มยิ เกสา ชาตาติ, นปิ เกสา ชานนฺติ มยํ สีสกฏาหเวฐนจมฺเม ชาตาติ, อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เกสา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

311. «Estos llamados cabellos han crecido sobre la piel que envuelve el cráneo. Allí, así como cuando crecen hierbas romas sobre la cima de un hormiguero, la cima del hormiguero no sabe: 'Sobre mí han crecido hierbas romas', ni las hierbas romas saben: 'Hemos crecido sobre la cima de un hormiguero'; de la misma manera, la piel que envuelve el cráneo no sabe: 'Sobre mí han crecido los cabellos', ni los cabellos saben: 'Hemos crecido sobre la piel que envuelve el cráneo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y examen mutuo. Por lo tanto, lo que se denomina cabellos es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, no es un ser, es sólida y es el elemento tierra».

๓๑๒. โลมา สรีรเวฐนจมฺเม ชาตา. ตตฺถ ยถา สุญฺญคามฏฺฐาเน ชาเตสุ ทพฺพติณเกสุ น สุญฺญคามฏฺฐานํ ชานาติ มยิ ทพฺพติณกานิ ชาตานีติ, นปิ ทพฺพติณกานิ ชานนฺติ มยํ สุญฺญคามฏฺฐาเน ชาตานีติ, เอวเมว น สรีรเวฐนจมฺมํ ชานาติ มยิ โลมา ชาตาติ. นปิ โลมา ชานนฺติ มยํ สรีรเวฐนจมฺเม ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา [Pg.349] เอเต ธมฺมา. อิติ โลมา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

312. Los vellos han crecido en la piel que envuelve el cuerpo. Allí, tal como cuando crecen las hierbas dabba en el terreno de una aldea desierta, el terreno de la aldea desierta no sabe: "las hierbas dabba han crecido en mí", ni tampoco las hierbas dabba saben: "hemos crecido en el terreno de una aldea desierta"; de la misma manera, la piel que envuelve el cuerpo no sabe: "los vellos han crecido en mí". Ni tampoco los vellos saben: "hemos crecido en la piel que envuelve el cuerpo". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama vello es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra.

๓๑๓. นขา องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ชาตา. ตตฺถ ยถา กุมารเกสุ ทณฺฑเกหิ มธุกฏฺฐิเก วิชฺฌิตฺวา กีฬนฺเตสุ น ทณฺฑกา ชานนฺติ อมฺเหสุ มธุกฏฺฐิกา ฐปิตาติ, นปิ มธุกฏฺฐิกา ชานนฺติ มยํ ทณฺฑเกสุ ฐปิตาติ, เอวเมว น องฺคุลิโย ชานนฺติ อมฺหากํ อคฺเคสุ นขา ชาตาติ. นปิ นขา ชานนฺติ มยํ องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ นขา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

313. Las uñas han crecido en las puntas de los dedos. Allí, tal como cuando unos niños juegan habiendo atravesado semillas de madhuka con palitos, los palitos no saben: "las semillas de madhuka están colocadas en nosotros", ni tampoco las semillas de madhuka saben: "estamos colocadas en los palitos"; de la misma manera, los dedos no saben: "las uñas han crecido en nuestras puntas". Ni tampoco las uñas saben: "hemos crecido en las puntas de los dedos". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama uña es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra.

๓๑๔. ทนฺตา หนุกฏฺฐิเกสุ ชาตา. ตตฺถ ยถา วฑฺฒกีหิ ปาสาณอุทุกฺขลเกสุ เกนจิเทว สิเลสชาเตน พนฺธิตฺวา ฐปิตถมฺเภสุ น อุทุกฺขลา ชานนฺติ อมฺเหสุ ถมฺภา ฐิตาติ. นปิ ถมฺภา ชานนฺติ มยํ อุทุกฺขเลสุ ฐิตาติ, เอวเมว น หนุกฏฺฐีนิ ชานนฺติ อมฺเหสุ ทนฺตา ชาตาติ. นปิ ทนฺตา ชานนฺติ มยํ หนุกฏฺฐีสุ ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ทนฺตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

314. Los dientes han crecido en los huesos de la mandíbula. Allí, tal como cuando unos carpinteros, habiendo atado con algún tipo de resina, colocan pilares en pequeños morteros de piedra, los morteros no saben: "los pilares están situados en nosotros", ni tampoco los pilares saben: "estamos situados en los morteros"; de la misma manera, los huesos de la mandíbula no saben: "los dientes han crecido en nosotros". Ni tampoco los dientes saben: "hemos crecido en los huesos de la mandíbula". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama diente es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra.

๓๑๕. ตโจ สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโต. ตตฺถ ยถา อลฺลโคจมฺมปริโยนทฺธาย มหาวีณาย น มหาวีณา ชานาติ อหํ อลฺลโคจมฺเมน ปริโยนทฺธาติ. นปิ อลฺลโคจมฺมํ ชานาติ มยา มหาวีณา ปริโยนทฺธาติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ อหํ ตเจน ปริโยนทฺธนฺติ. นปิ ตโจ ชานาติ มยา สรีรํ ปริโยนทฺธนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ตโจ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

315. La piel se encuentra envolviendo todo el cuerpo. Allí, tal como en un gran laúd cubierto con una piel de buey húmeda, el gran laúd no sabe: "estoy cubierto por una piel de buey húmeda", ni tampoco la piel de buey húmeda sabe: "por mí el gran laúd está cubierto"; de la misma manera, el cuerpo no sabe: "estoy envuelto por la piel". Ni tampoco la piel sabe: "por mí el cuerpo está envuelto". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama piel es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra.

๓๑๖. มํสํ อฏฺฐิสงฺฆาฏํ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา มหามตฺติกลิตฺตาย ภิตฺติยา น ภิตฺติ ชานาติ อหํ มหามตฺติกาย ลิตฺตาติ. นปิ [Pg.350] มหามตฺติกา ชานาติ มยา ภิตฺติ ลิตฺตาติ, เอวเมว น อฏฺฐิสงฺฆาโฏ ชานาติ อหํ นวเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน ลิตฺโตติ. นปิ มํสํ ชานาติ มยา อฏฺฐิสงฺฆาโฏ ลิตฺโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มํสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

316. La carne se encuentra recubriendo el conjunto de los huesos. Allí, tal como respecto a una pared revocada con arcilla espesa, la pared no sabe: "estoy revocada con arcilla espesa", ni tampoco la arcilla sabe: "por mí la pared está revocada"; de la misma manera, el conjunto de los huesos no sabe: "estoy recubierto por la carne en sus novecientas porciones", ni tampoco la carne sabe: "por mí el conjunto de los huesos está recubierto". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama carne es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra.

๓๑๗. นฺหารุ สรีรพฺภนฺตเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตา. ตตฺถ ยถา วลฺลีหิ วินทฺเธสุ กุฏฺฏทารูสุ น กุฏฺฏทารูนิ ชานนฺติ มยํ วลฺลีหิ วินทฺธานีติ. นปิ วลฺลิโย ชานนฺติ อมฺเหหิ กุฏฺฏทารูนิ วินทฺธานีติ, เอวเมว น อฏฺฐีนิ ชานนฺติ มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานีติ. นปิ นฺหารู ชานนฺติ อมฺเหหิ อฏฺฐีนิ อาพทฺธานีติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ นฺหารุ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

317. Los tendones se encuentran ligando los huesos dentro del cuerpo. Allí, tal como cuando las maderas de una pared están ligadas con enredaderas, las maderas de la pared no saben: "estamos ligadas con enredaderas", ni tampoco las enredaderas saben: "por nosotras las maderas de la pared están ligadas"; de la misma manera, los huesos no saben: "estamos ligados por los tendones", ni tampoco los tendones saben: "por nosotros los huesos están ligados". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama tendón es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra.

๓๑๘. อฏฺฐีสุ ปณฺหิกฏฺฐิ โคปฺผกฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. โคปฺผกฏฺฐิ ชงฺฆฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ชงฺฆฏฺฐิ อูรุฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. อูรุฏฺฐิ กฏิฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. กฏิฏฺฐิ ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ, ปิฏฺฐิกณฺฏโก คีวฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต. คีวฏฺฐิ สีสฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. สีสฏฺฐิ คีวฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. คีวฏฺฐิ ปิฏฺฐิกณฺฏเก ปติฏฺฐิตํ. ปิฏฺฐิกณฺฏโก กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิโต. กฏิฏฺฐิ อูรุฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. อูรุฏฺฐิ ชงฺฆฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. ชงฺฆฏฺฐิ โคปฺผกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. โคปฺผกฏฺฐิ ปณฺหิกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ.

318. Entre los huesos, el hueso del talón se encuentra sosteniendo al hueso del tobillo. El hueso del tobillo se encuentra sosteniendo al hueso de la pierna. El hueso de la pierna se encuentra sosteniendo al hueso del muslo. El hueso del muslo se encuentra sosteniendo al hueso de la cadera. El hueso de la cadera se encuentra sosteniendo a la columna vertebral; la columna vertebral se encuentra sosteniendo al hueso del cuello. El hueso del cuello se encuentra sosteniendo al hueso de la cabeza. El hueso de la cabeza descansa sobre el hueso del cuello. El hueso del cuello descansa sobre la columna vertebral. La columna vertebral descansa sobre el hueso de la cadera. El hueso de la cadera descansa sobre el hueso del muslo. El hueso del muslo descansa sobre el hueso de la pierna. El hueso de la pierna descansa sobre el hueso del tobillo. El hueso del tobillo descansa sobre el hueso del talón.

ตตฺถ ยถา อิฏฺฐกทารุโคมยาทิสญฺจเยสุ น เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ชานนฺติ มยํ อุปริเม อุปริเม อุกฺขิปิตฺวา ฐิตาติ. นปิ อุปริมา อุปริมา ชานนฺติ มยํ เหฏฺฐิเมสุ เหฏฺฐิเมสุ ปติฏฺฐิตาติ, เอวเมว น ปณฺหิกฏฺฐิ ชานาติ อหํ โคปฺผกฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น โคปฺผกฏฺฐิ ชานาติ อหํ ชงฺฆฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น ชงฺฆฏฺฐิ ชานาติ อหํ อูรุฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น อูรุฏฺฐิ ชานาติ อหํ กฏิฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น กฏิฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น ปิฏฺฐิกณฺฏโก ชานาติ อหํ คีวฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น คีวฏฺฐิ ชานาติ อหํ สีสฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น สีสฏฺฐิ ชานาติ อหํ คีวฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น คีวฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปิฏฺฐิกณฺฏเก [Pg.351] ปติฏฺฐิตนฺติ. น ปิฏฺฐิกณฺฏโก ชานาติ อหํ กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิโตติ. น กฏิฏฺฐิ ชานาติ อหํ อูรุฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น อูรุฏฺฐิ ชานาติ อหํ ชงฺฆฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น ชงฺฆฏฺฐิ ชานาติ อหํ โคปฺผกฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น โคปฺผกฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปณฺหิกฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อฏฺฐิ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

Allí, tal como en montones de ladrillos, madera, estiércol de vaca, etc., los que están más abajo no saben: "nosotros nos encontramos sosteniendo a los que están más arriba", ni tampoco los que están más arriba saben: "nosotros descansamos sobre los que están más abajo"; de la misma manera, el hueso del talón no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso del tobillo". El hueso del tobillo no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso de la pierna". El hueso de la pierna no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso del muslo". El hueso del muslo no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso de la cadera". El hueso de la cadera no sabe: "me encuentro sosteniendo a la columna vertebral". La columna vertebral no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso del cuello". El hueso del cuello no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso de la cabeza". El hueso de la cabeza no sabe: "descanso sobre el hueso del cuello". El hueso del cuello no sabe: "descanso sobre la columna vertebral". La columna vertebral no sabe: "descanso sobre el hueso de la cadera". El hueso de la cadera no sabe: "descanso sobre el hueso del muslo". El hueso del muslo no sabe: "descanso sobre el hueso de la pierna". El hueso de la pierna no sabe: "descanso sobre el hueso del tobillo". El hueso del tobillo no sabe: "descanso sobre el hueso del talón". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama hueso es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra.

๓๑๙. อฏฺฐิมิญฺชํ เตสํ เตสํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา เวฬุปพฺพาทีนํ อนฺโต ปกฺขิตฺตฉินฺนเวตฺตคฺคาทีสุ น เวฬุปพฺพาทีนิ ชานนฺติ อมฺเหสุ เวตฺตคฺคาทีนิ ปกฺขิตฺตานีติ. นปิ เวตฺตคฺคาทีนิ ชานนฺติ มยํ เวฬุปพฺพาทีสุ ฐิตานีติ, เอวเมว น อฏฺฐีนิ ชานนฺติ อมฺหากํ อนฺโต มิญฺชํ ฐิตนฺติ. นาปิ มิญฺชํ ชานาติ อหํ อฏฺฐีนํ อนฺโต ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อฏฺฐิมิญฺชํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

319. La médula ósea se encuentra en el interior de los diversos huesos. En este sentido, tal como cuando se introducen brotes de mimbre hervidos en el interior de nudos de bambú, los nudos de bambú no saben: 'Los brotes de mimbre están dentro de nosotros'; ni los brotes de mimbre saben: 'Estamos dentro de los nudos de bambú'; del mismo modo, los huesos no saben: 'La médula está dentro de nosotros'; ni la médula sabe: 'Estoy dentro de los huesos'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, la médula ósea es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๐. วกฺกํ คลวาฏกโต นิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา วณฺฏุปนิพทฺเธ อมฺพผลทฺวเย น วณฺฏํ ชานาติ มยา อมฺพผลทฺวยํ อุปนิพทฺธนฺติ. นปิ อมฺพผลทฺวยํ ชานาติ อหํ วณฺเฏน อุปนิพทฺธนฺติ, เอวเมว น ถูลนฺหารุ ชานาติ มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธนฺติ. นปิ วกฺกํ ชานาติ อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ วกฺกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

320. Los riñones están unidos por un grueso tendón que nace de la garganta, avanza un poco y se divide en dos, rodeando la carne del corazón. En este caso, tal como cuando dos mangos están unidos por un tallo, el tallo no sabe: 'He unido a dos mangos'; ni los mangos saben: 'Estamos unidos por un tallo'; del mismo modo, el grueso tendón no sabe: 'He unido los riñones'; ni los riñones saben: 'Estoy unido por el grueso tendón'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, los riñones son una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๑. หทยํ สรีรพฺภนฺตเร อุรฏฺฐิปญฺชรมชฺฌํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรํ นิสฺสาย ฐปิตาย มํสเปสิยา น สนฺทมานิกปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ มํ นิสฺสาย มํสเปสิ ฐิตาติ. นปิ มํสเปสิ ชานาติ อหํ ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น อุรฏฺฐิปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ มํ นิสฺสาย หทยํ ฐิตนฺติ. นปิ หทยํ ชานาติ อหํ อุรฏฺฐิปญฺชรํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต [Pg.352] ธมฺมา. อิติ หทยํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

321. El corazón se encuentra en el interior del cuerpo, apoyado en el centro de la cavidad torácica. En este caso, tal como cuando se coloca un trozo de carne apoyado en el armazón de una litera vieja, el interior del armazón de la litera no sabe: 'Un trozo de carne se apoya en mí'; ni el trozo de carne sabe: 'Estoy apoyado en el armazón de una litera vieja'; del mismo modo, el interior de la cavidad torácica no sabe: 'El corazón se apoya en mí'; ni el corazón sabe: 'Estoy apoyado en la cavidad torácica'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el corazón es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๒. ยกนํ อนฺโตสรีเร ทฺวินฺนํ ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา อุกฺขลิกปาลปสฺสมฺหิ ลคฺเค ยมกมํสปิณฺเฑ น อุกฺขลิกปาลปสฺสํ ชานาติ มยิ ยมกมํสปิณฺโฑ ลคฺโคติ. นปิ ยมกมํสปิณฺโฑ ชานาติ อหํ อุกฺขลิกปาลปสฺเส ลคฺโคติ, เอวเมว น ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิตนฺติ. นปิ ยกนํ ชานาติ อหํ ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ยกนํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

322. El hígado se encuentra en el interior del cuerpo, entre los dos pechos, apoyado en el lado derecho. En este caso, tal como cuando una masa doble de carne está adherida al costado de una vasija, el costado de la vasija no sabe: 'Una masa doble de carne está adherida a mí'; ni la masa doble de carne sabe: 'Estoy adherida al costado de una vasija'; del mismo modo, el lado derecho entre los pechos no sabe: 'El hígado se apoya en mí'; ni el hígado sabe: 'Estoy apoyado en el lado derecho entre los pechos'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el hígado es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๓. กิโลมเกสุ ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา ฐิตํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปิโลติกปลิเวฐิเต มํเส น มํสํ ชานาติ อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิตนฺติ. นปิ ปิโลติกา ชานาติ มยา มํสํ ปลิเวฐิตนฺติ, เอวเมว น วกฺกหทยานิ สกลสรีเร จ มํสํ ชานาติ อหํ กิโลมเกน ปฏิจฺฉนฺนนฺติ. นปิ กิโลมกํ ชานาติ มยา วกฺกหทยานิ สกลสรีเร จ มํสํ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ กิโลมกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

323. Entre las membranas, la membrana oculta se encuentra rodeando el corazón y los riñones. La membrana no oculta se encuentra envolviendo la carne por debajo de la piel en todo el cuerpo. En este caso, tal como cuando la carne está envuelta en un trapo viejo, la carne no sabe: 'Estoy envuelta en un trapo viejo'; ni el trapo sabe: 'He envuelto la carne'; del mismo modo, los riñones, el corazón y la carne de todo el cuerpo no saben: 'Estamos cubiertos por la membrana'; ni la membrana sabe: 'He cubierto los riñones, el corazón y la carne de todo el cuerpo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, la membrana es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๔. ปิหกํ หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตาย โคมยปิณฺฑิยา น โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ ชานาติ โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตาติ. นปิ โคมยปิณฺฑิ ชานาติ อหํ โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. นปิ ปิหกํ ชานาติ อหํ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปิหกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

324. El bazo se encuentra al lado izquierdo del corazón, apoyado en la parte superior del revestimiento abdominal. En este caso, tal como cuando una masa de estiércol de vaca está apoyada en la parte superior de un granero, la parte superior del granero no sabe: 'Una masa de estiércol de vaca se apoya en mí'; ni la masa de estiércol sabe: 'Estoy apoyada en la parte superior de un granero'; del mismo modo, la parte superior del revestimiento abdominal no sabe: 'El bazo se apoya en mí'; ni el bazo sabe: 'Estoy apoyado en la parte superior del revestimiento abdominal'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el bazo es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๕. ปปฺผาสํ [Pg.353] สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานมนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาเน สกุณกุลาวเก น ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ สกุณกุลาวโก ลมฺพมาโน ฐิโตติ. นปิ สกุณกุลาวโก ชานาติ อหํ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน ฐิโตติ, เอวเมว น ตํ สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ ปปฺผาสํ ลมฺพมานํ ฐิตนฺติ. นปิ ปปฺผาสํ ชานาติ อหํ เอวรูเป สรีรพฺภนฺตเร ลมฺพมานํ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปปฺผาสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

325. Los pulmones se encuentran en el interior del cuerpo, entre los dos pechos, colgando y cubriendo por encima al corazón y al hígado. En este caso, tal como cuando un nido de pájaro cuelga en el interior de un granero viejo, el interior del granero viejo no sabe: 'Un nido de pájaro cuelga en mí'; ni el nido de pájaro sabe: 'Estoy colgando en el interior de un granero viejo'; del mismo modo, el interior del cuerpo no sabe: 'Los pulmones cuelgan en mí'; ni los pulmones saben: 'Estoy colgando en tal interior del cuerpo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, los pulmones son una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๖. อนฺตํ คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิกาย โอภุชิตฺวา ฐปิเต ฉินฺนสีสธมฺมนิกเฬวเร น โลหิตโทณิ ชานาติ มยิ ธมฺมนิกเฬวรํ ฐิตนฺติ. นปิ ธมฺมนิกเฬวรํ ชานาติ อหํ โลหิตโทณิยา ฐิตนฺติ, เอวเมว น สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ อนฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ อนฺตํ ชานาติ อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อนฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

326. El intestino se encuentra en el interior del cuerpo, extendiéndose desde la garganta hasta el conducto de excreción. En este caso, tal como cuando el cuerpo de una serpiente decapitada se coloca enroscado en un recipiente con sangre, el recipiente con sangre no sabe: 'El cuerpo de la serpiente está en mí'; ni el cuerpo de la serpiente sabe: 'Estoy en un recipiente con sangre'; del mismo modo, el interior del cuerpo no sabe: 'El intestino está en mí'; ni el intestino sabe: 'Estoy en el interior del cuerpo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el intestino es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๗. อนฺตคุณํ อนฺตนฺตเร เอกวีสติอนฺตโภเค พนฺธิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺเพตฺวา ฐิเตสุ รชฺชุเกสุ น ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ รชฺชุกา มํ สิพฺพิตฺวา ฐิตาติ. นปิ รชฺชุกา ชานนฺติ มยํ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิตฺวา ฐิตาติ, เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ อนฺตคุณํ ชานาติ อหํ อนฺตํ อาพนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อนฺตคุณํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

327. El mesenterio [membrana intestinal] se encuentra sujetando las veintiuna circunvoluciones del intestino grueso. En este caso, así como en un anillo de cuerda para limpiarse los pies cosido con cordeles pequeños, el anillo de cuerda no sabe: 'Los cordeles me mantienen cosido', ni los cordeles saben: 'Mantenemos cosido el anillo de cuerda'; del mismo modo, el intestino grueso no sabe: 'El mesenterio me mantiene sujeto', ni el mesenterio sabe: 'Mantengo sujeto al intestino grueso'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado mesenterio es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๘. อุทริยํ อุทเร ฐิตํ อสิตปีตขายิตสายิตํ. ตตฺถ ยถา สุวานโทณิยํ ฐิเต สุวานวมถุมฺหิ น สุวานโทณิ ชานาติ มยิ สุวานวมถุ ฐิโตติ. นปิ สุวานวมถุ ชานาติ อหํ สุวานโทณิยํ ฐิโตติ, เอวเมว น อุทรํ ชานาติ มยิ อุทริยํ ฐิตนฺติ[Pg.354]. นปิ อุทริยํ ชานาติ อหํ อุทเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อุทริยํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

328. El contenido estomacal [alimento no digerido] se encuentra en el estómago, consistiendo en lo que ha sido comido, bebido, masticado y lamido. En este caso, así como cuando hay vómito de perro en un comedero para perros, el comedero no sabe: 'El vómito del perro está en mí', ni el vómito del perro sabe: 'Estoy en el comedero para perros'; del mismo modo, el estómago no sabe: 'El contenido estomacal está en mí', ni el contenido estomacal sabe: 'Estoy en el estómago'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado contenido estomacal es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๒๙. กรีสํ ปกฺกาสยสงฺขาเต อฏฺฐงฺคุลเวฬุปพฺพสทิเส อนฺตปริโยสาเน ฐิตํ. ตตฺถ ยถา เวฬุปพฺเพ โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตาย สณฺหปณฺฑุมตฺติกาย น เวฬุปพฺพํ ชานาติ มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตาติ. นปิ ปณฺฑุมตฺติกา ชานาติ อหํ เวฬุปพฺเพ ฐิตาติ, เอวเมว น ปกฺกาสโย ชานาติ มยิ กรีสํ ฐิตนฺติ. นปิ กรีสํ ชานาติ อหํ ปกฺกาสเย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ กรีสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

329. Las heces [materia fecal] se encuentran al final del intestino grueso, en el lugar llamado receptáculo de lo digerido, que es similar a un nudo de bambú de ocho dedos de longitud. En este caso, así como cuando se introduce arcilla fina y pálida tras haber sido amasada en un nudo de bambú, el nudo de bambú no sabe: 'La arcilla pálida está en mí', ni la arcilla pálida sabe: 'Estoy en el nudo de bambú'; del mismo modo, el receptáculo de lo digerido no sabe: 'Las heces están en mí', ni las heces saben: 'Estoy en el receptáculo de lo digerido'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, las llamadas heces son una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๓๐. มตฺถลุงฺคํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฏาเห ปกฺขิตฺตาย ปิฏฺฐปิณฺฑิยา น ลาพุกฏาหํ ชานาติ มยิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ฐิตาติ. นปิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ชานาติ อหํ ลาพุกฏาเห ฐิตาติ, เอวเมว น สีสกฏาหพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิตนฺติ. นปิ มตฺถลุงฺคํ ชานาติ อหํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มตฺถลุงฺคํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ.

330. El cerebro se encuentra en el interior del cráneo. En este caso, así como cuando se coloca una masa de harina en la cáscara de una calabaza vieja, la cáscara de calabaza no sabe: 'La masa de harina está en mí', ni la masa de harina sabe: 'Estoy en la cáscara de calabaza'; del mismo modo, el interior del cráneo no sabe: 'El cerebro está en mí', ni el cerebro sabe: 'Estoy en el interior del cráneo'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado cerebro es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra.

๓๓๑. ปิตฺเตสุ อพทฺธปิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธํ สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ. พทฺธปิตฺตํ ปิตฺตโกสเก ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิเต เตเล น ปูวํ ชานาติ เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. ยถา วสฺโสทเกน ปุณฺเณ โกสาตกิโกสเก น โกสาตกิโกสโก ชานาติ มยิ วสฺโสทกํ ฐิตนฺติ. นปิ วสฺโสทกํ ชานาติ อหํ โกสาตกิโกสเก ฐิตนฺติ, เอวเมว น ปิตฺตโกสโก ชานาติ มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ พทฺธปิตฺตํ ชานาติ อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา[Pg.355]. อิติ ปิตฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

331. De las dos clases de bilis, la bilis no confinada está vinculada a la facultad de la vida y se encuentra impregnando todo el cuerpo. La bilis confinada se encuentra en la vesícula biliar. En este caso, así como cuando el aceite impregna un pastel, el pastel no sabe: 'El aceite me impregna', ni el aceite sabe: 'Impregno el pastel'; del mismo modo, el cuerpo no sabe: 'La bilis no confinada me impregna', ni la bilis no confinada sabe: 'Impregno el cuerpo'. Así como cuando la cáscara de una calabaza amarga está llena de agua de lluvia, la cáscara no sabe: 'El agua de lluvia está en mí', ni el agua de lluvia sabe: 'Estoy en la cáscara'; del mismo modo, la vesícula biliar no sabe: 'La bilis confinada está en mí', ni la bilis confinada sabe: 'Estoy en la vesícula biliar'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, la llamada bilis es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, de naturaleza fluida, con función de cohesión y perteneciente al elemento agua.

๓๓๒. เสมฺหํ เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ อุทรปฏเล ฐิตํ. ตตฺถ ยถา อุปริ สญฺชาตเผณปฏลาย จนฺทนิกาย น จนฺทนิกา ชานาติ มยิ เผณปฏลํ ฐิตนฺติ. นปิ เผณปฏลํ ชานาติ อหํ จนฺทนิกาย ฐิตนฺติ, เอวเมว น อุทรปฏลํ ชานาติ มยิ เสมฺหํ ฐิตนฺติ. นปิ เสมฺหํ ชานาติ อหํ อุทรปฏเล ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เสมฺหํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

332. La flema, en una cantidad aproximada de un cuenco, se encuentra en la membrana del estómago. En este caso, así como cuando se forma una capa de espuma sobre un pozo de aguas residuales, el pozo no sabe: 'La capa de espuma está sobre mí', ni la capa de espuma sabe: 'Estoy sobre el pozo de aguas residuales'; del mismo modo, la membrana del estómago no sabe: 'La flema está en mí', ni la flema sabe: 'Estoy en la membrana del estómago'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, la llamada flema es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, de naturaleza fluida, con función de cohesión y perteneciente al elemento agua.

๓๓๓. ปุพฺโพ อนิพทฺโธกาโส ยตฺถ ยตฺเถว ขาณุกณฺฏกปฺปหรณอคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปีฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ ติฏฺฐติ. ตตฺถ ยถา ผรสุปฺปหาราทิวเสน ปคฺฆริตนิยฺยาเส รุกฺเข น รุกฺขสฺส ปหาราทิปฺปเทสา ชานนฺติ อมฺเหสุ นิยฺยาโส ฐิโตติ, นปิ นิยฺยาโส ชานาติ อหํ รุกฺขสฺส ปหาราทิปฺปเทเสสุ ฐิโตติ, เอวเมว น สรีรสฺส ขาณุกณฺฏกาทีหิ อภิหตปฺปเทสา ชานนฺติ อมฺเหสุ ปุพฺโพ ฐิโตติ. นปิ ปุพฺโพ ชานาติ อหํ เตสุ ปเทเสสุ ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปุพฺโพ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

333. El pus no tiene un lugar fijo; se encuentra en cualquier parte del cuerpo donde la sangre se estanca y se descompone al ser herida por astillas, espinas, armas, llamas de fuego, etc., o donde surgen abscesos y pústulas. En este caso, así como cuando fluye resina de un árbol debido a un hachazo o similar, las partes del árbol heridas no saben: 'La resina está en nosotros', ni la resina sabe: 'Estoy en las partes heridas del árbol'; del mismo modo, las partes del cuerpo heridas por astillas, espinas, etc., no saben: 'El pus está en nosotros', ni el pus sabe: 'Estoy en esas partes'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado pus es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, de naturaleza fluida, con función de cohesión y perteneciente al elemento agua.

๓๓๔. โลหิเตสุ สํสรณโลหิตํ ปิตฺตํ วิย สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนฏฺฐานสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺถปูรมตฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาสานิ เตเมนฺตํ ฐิตํ. ตตฺถ สํสรณโลหิเต อพทฺธปิตฺตสทิโสว วินิจฺฉโย. อิตรํ ปน ยถา ชชฺชรกปาเล โอวฏฺเฐ อุทเก เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตมยมาเน น เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ ชานนฺติ มยํ อุทเกน เตมิยมานาติ. นปิ อุทกํ ชานาติ อหํ [Pg.356] เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมมีติ, เอวเมว น ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคฏฺฐานํ วกฺกาทีนิ วา ชานนฺติ มยิ โลหิตํ ฐิตํ อมฺเห วา เตมยมานํ ฐิตนฺติ. นปิ โลหิตํ ชานาติ อหํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา วกฺกาทีนิ เตมยมานํ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ โลหิตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

334. De la sangre, la sangre que circula permanece difundida por todo el cuerpo como la bilis. La sangre acumulada permanece llenando la parte inferior de la zona del hígado, en una cantidad aproximada de un cuenco, humedeciendo los riñones, el corazón, el hígado y los pulmones. Respecto a ellas, la determinación sobre la sangre que circula es igual a la de la bilis no adherida. En cuanto a la otra, así como cuando llueve sobre un cuenco de barro agrietado, el agua que humedece los trozos de ladrillo debajo no sabe: 'Los trozos de ladrillo están siendo humedecidos por mí', ni los trozos de ladrillo saben: 'Estamos siendo humedecidos por el agua'; del mismo modo, ni la parte inferior del hígado ni los riñones, etc., saben: 'La sangre está en mí' o 'nos está humedeciendo'. Ni la sangre sabe: 'Estoy llenando la parte inferior del hígado y humedeciendo los riñones, etc.'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, la llamada sangre es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua.

๓๓๕. เสโท อคฺคิสนฺตาปาทิกาเลสุ เกสโลมกูปวิวรานิ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ เจว ปคฺฆรติ จ. ตตฺถ ยถา อุทกา อพฺพูฬฺหมตฺเตสุ ภิสมุฬาลกุมุทนาฬกลาเปสุ น ภิสาทิกลาปวิวรานิ ชานนฺติ อมฺเหหิ อุทกํ ปคฺฆรตีติ. นปิ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ ชานาติ อหํ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามีติ, เอวเมว น เกสโลมกูปวิวรานิ ชานนฺติ อมฺเหหิ เสโท ปคฺฆรตีติ. นปิ เสโท ชานาติ อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามีติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เสโท นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

335. El sudor, en momentos como el calor del fuego, permanece llenando las aberturas de los poros de los cabellos y vellos, y fluye hacia afuera. Al respecto, así como cuando se sacan del agua manojos de fibras y tallos de loto, las aberturas de los manojos de fibras, etc., no saben: 'El agua fluye a través de nosotros', ni el agua que fluye a través de las aberturas sabe: 'Estoy fluyendo a través de las aberturas de las fibras de loto'; del mismo modo, las aberturas de los poros de los cabellos y vellos no saben: 'El sudor fluye a través de nosotros', ni el sudor sabe: 'Estoy fluyendo a través de las aberturas de los poros'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, el llamado sudor es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua.

๓๓๖. เมโท ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนสิเนโห. ตตฺถ ยถา หลิทฺทิปิโลติกปฏิจฺฉนฺเน มํสปุญฺเช น มํสปุญฺโช ชานาติ มํ นิสฺสาย หลิทฺทิปิโลติกา ฐิตาติ. นปิ หลิทฺทิปิโลติกา ชานาติ อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ชานาติ มํ นิสฺสาย เมโท ฐิโตติ. นปิ เมโท ชานาติ อหํ สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เมโท นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปตฺถินฺนยูโส อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

336. La grasa es un aceite denso que, en una persona obesa, se extiende por todo el cuerpo, y en una persona delgada, permanece apoyada en los músculos de las pantorrillas, etc. Al respecto, así como cuando un montón de carne está cubierto por un trapo teñido de cúrcuma, el montón de carne no sabe: 'El trapo de cúrcuma permanece apoyado en mí', ni el trapo de cúrcuma sabe: 'Permanezco apoyado en un montón de carne'; del mismo modo, la carne en todo el cuerpo o en las pantorrillas, etc., no sabe: 'La grasa permanece apoyada en mí', ni la grasa sabe: 'Permanezco apoyada en la carne de todo el cuerpo o de las pantorrillas, etc.'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, la llamada grasa es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, un jugo denso, de naturaleza vinculante, el elemento agua.

๓๓๗. อสฺสุ [Pg.357] ยทา สญฺชายติ ตทา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. ตตฺถ ยถา อุทกปุณฺเณสุ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ น ตรุณตาลฏฺฐิกูปกา ชานนฺติ อมฺเหสุ อุทกํ ฐิตนฺติ. นปิ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ อุทกํ ชานาติ อหํ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิตนฺติ, เอวเมว น อกฺขิกูปกา ชานนฺติ อมฺเหสุ อสฺสุ ฐิตนฺติ. นปิ อสฺสุ ชานาติ อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อสฺสุ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

337. Las lágrimas, cuando surgen, permanecen llenando las cuencas de los ojos o fluyen. Al respecto, así como en las cavidades de las semillas de palma jóvenes llenas de agua, las cavidades no saben: 'El agua está en nosotras', ni el agua en las cavidades sabe: 'Estoy en las cavidades de las semillas de palma'; del mismo modo, las cuencas de los ojos no saben: 'Las lágrimas están en nosotras', ni las lágrimas saben: 'Estoy en las cuencas de los ojos'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, las llamadas lágrimas son una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua.

๓๓๘. วสา อคฺคิสนฺตาปาทิกาเล หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐิ นาสาปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตวิลีนสฺเนโห. ตตฺถ ยถา ปกฺขิตฺตเตเล อาจาเม น อาจาโม ชานาติ มํ เตลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ อาจามํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น หตฺถตลาทิปฺปเทโส ชานาติ มํ วสา อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาติ. นปิ วสา ชานาติ อหํ หตฺถตลาทิปฺปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ วสา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

338. El sebo es un aceite derretido que se encuentra en las palmas y dorsos de las manos, en las plantas y dorsos de los pies, en las aletas de la nariz, en la frente y en los hombros en momentos como el calor del fuego. Al respecto, así como cuando se vierte aceite sobre la costra del arroz, la costra no sabe: 'El aceite permanece cubriéndome', ni el aceite sabe: 'Permanezco cubriendo la costra del arroz'; del mismo modo, el área de las palmas de las manos, etc., no sabe: 'El sebo permanece cubriéndome', ni el sebo sabe: 'Permanezco cubriendo el área de las palmas de las manos, etc.'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, el llamado sebo es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua.

๓๓๙. เขโฬ ตถารูเป เขฬุปฺปตฺติปจฺจเย สติ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล ติฏฺฐติ. ตตฺถ ยถา อพฺโพจฺฉินฺนอุทกนิสฺสนฺเท นทีตีรกูปเก น กูปตลํ ชานาติ มยิ อุทกํ สนฺติฏฺฐตีติ. นปิ อุทกํ ชานาติ อหํ กูปตเล สนฺติฏฺฐามีติ, เอวเมว น ชิวฺหาตลํ ชานาติ มยิ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ ฐิโตติ. นปิ เขโฬ ชานาติ อหํ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เขโฬ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

339. La saliva, cuando existen las condiciones para su surgimiento, desciende de ambos lados de las mejillas y permanece sobre la superficie de la lengua. Al respecto, así como en un pequeño pozo excavado en la orilla de un río donde el agua fluye continuamente, el fondo del pozo no sabe: 'El agua permanece en mí', ni el agua sabe: 'Permanezco en el fondo del pozo'; del mismo modo, la superficie de la lengua no sabe: 'La saliva, descendiendo de ambos lados de las mejillas, permanece en mí', ni la saliva sabe: 'Habiendo descendido de ambos lados de las mejillas, permanezco sobre la superficie de la lengua'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, la llamada saliva es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua.

๓๔๐. สิงฺฆาณิกา [Pg.358] ยทา สญฺชายติ, ตทา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. ตตฺถ ยถา ปูติทธิภริตาย สิปฺปิกาย น สิปฺปิกา ชานาติ มยิ ปูติทธิ ฐิตนฺติ. นปิ ปูติทธิ ชานาติ อหํ สิปฺปิกาย ฐิตนฺติ, เอวเมว น นาสาปุฏา ชานนฺติ อมฺเหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตาติ. นปิ สิงฺฆาณิกา ชานาติ อหํ นาสาปุเฏสุ ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ สิงฺฆาณิกา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

340. El moco nasal, cuando surge, permanece llenando las fosas nasales o fluye. Al respecto, así como en una concha de ostra llena de cuajada podrida, la concha no sabe: 'La cuajada podrida está en mí', ni la cuajada podrida sabe: 'Estoy en la concha'; del mismo modo, las fosas nasales no saben: 'El moco está en nosotras', ni el moco sabe: 'Estoy en las fosas nasales'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, el llamado moco nasal es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua.

๓๔๑. ลสิกา อฏฺฐิกสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีสุ ฐิตา. ตตฺถ ยถา เตลพฺภญฺชิเต อกฺเข น อกฺโข ชานาติ มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น อสีติสตสนฺธโย ชานนฺติ ลสิกา อมฺเห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตาติ. นปิ ลสิกา ชานาติ อหํ อสีติสตสนฺธโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ลสิกา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

341. El líquido sinovial se encuentra en las ciento ochenta articulaciones, cumpliendo la función de lubricar las uniones óseas. En esto, así como cuando un eje está lubricado con aceite, el eje no sabe: 'Estoy aquí porque el aceite me ha lubricado', ni el aceite sabe: 'Estoy aquí habiendo lubricado el eje'; de la misma manera, las ciento ochenta articulaciones no saben: 'Estamos aquí porque el líquido sinovial nos ha lubricado', ni el líquido sinovial sabe: 'Estoy aquí habiendo lubricado las ciento ochenta articulaciones'. Estos fenómenos carecen de reflexión o consideración mutua. Así, el llamado líquido sinovial es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, una sustancia fluida, y es el elemento agua en su modo de cohesión.

๓๔๒. มุตฺตํ วตฺถิสฺส อพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข รวณฆเฏ น รวณฆโฏ ชานาติ มยิ จนฺทนิการโส ฐิโตติ. นปิ จนฺทนิการโส ชานาติ อหํ รวณฆเฏ ฐิโตติ, เอวเมว น วตฺถิ ชานาติ มยิ มุตฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ มุตฺตํ ชานาติ อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มุตฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ.

342. La orina se encuentra en el interior de la vejiga. En esto, así como cuando una vasija sin abertura se arroja en un pozo de aguas residuales, la vasija no sabe: 'El fluido del pozo está en mí', ni el fluido del pozo sabe: 'Estoy en la vasija'; de la misma manera, la vejiga no sabe: 'La orina está en mí', ni la orina sabe: 'Estoy en la vejiga'. Estos fenómenos carecen de reflexión o consideración mutua. Así, la llamada orina es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, una sustancia fluida, y es el elemento agua en su modo de cohesión.

๓๔๓. เอวํ เกสาทีสุ มนสิการํ ปวตฺเตตฺวา เยน สนฺตปฺปติ, อยํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ, เยน ชีรียติ, เยน [Pg.359] ปริฑยฺหติ, เยน อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อยํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ เอวํ เตโชโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ.

343. Habiendo aplicado así la atención mental sobre los cabellos y demás partes, se debe contemplar aquello por lo cual el cuerpo se calienta: 'Esta es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, y es el elemento fuego en su modo de maduración'; aquello por lo cual el cuerpo envejece; aquello por lo cual el cuerpo arde febrilmente; aquello por lo cual lo ingerido, bebido, masticado y degustado se digiere completamente: 'Esta es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, y es el elemento fuego en su modo de maduración'. Así debe aplicarse la atención mental a las porciones del elemento fuego.

๓๔๔. ตโต อุทฺธงฺคเม วาเต อุทฺธงฺคมวเสน ปริคฺคเหตฺวา อโธคเม อโธคมวเสน, กุจฺฉิสเย กุจฺฉิสยวเสน, โกฏฺฐาสเย โกฏฺฐาสยวเสน, องฺคมงฺคานุสาริมฺหิ องฺคมงฺคานุสาริวเสน, อสฺสาสปสฺสาเส อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปริคฺคเหตฺวา อุทฺธงฺคมา วาตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ, อโธคมา วาตา นาม, กุจฺฉิสยา วาตา นาม, โกฏฺฐาสยา วาตา นาม, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา นาม, อสฺสาสปสฺสาสา วาตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ เอวํ วาโยโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. ตสฺเสวํ ปวตฺตมนสิการสฺส ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

344. Después de esto, habiendo comprendido los aires ascendentes como tales, los aires descendentes como tales, los aires en la cavidad abdominal como tales, los aires en los intestinos como tales, los aires que recorren los miembros como tales, y los aires de la inhalación y exhalación como tales; se debe contemplar: 'Los llamados aires ascendentes son una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, y son el elemento aire en su modo de distensión'; y de la misma manera para los aires descendentes, los abdominales, los intestinales, los que recorren los miembros y los de la respiración: 'Son una parte distinta en este cuerpo... y son el elemento aire en su modo de distensión'. Así debe aplicarse la atención mental a las porciones del elemento aire. Para aquel que así aplica la atención mental, los elementos se vuelven manifiestos. Al reflexionar y prestar atención mental a ellos una y otra vez, surge la concentración de acceso (upacārasamādhi) según el método ya descrito.

๓๔๕. ยสฺส ปน เอวํ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สลกฺขณสงฺเขปโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ.

345. Sin embargo, para aquel que, aun meditando así, el tema de meditación no se perfecciona, debe meditar mediante la síntesis de sus características propias. ¿Cómo? En las veinte porciones [de tierra], se debe definir la característica de dureza como 'elemento tierra'. En esas mismas porciones, la característica de cohesión es el 'elemento agua'; la característica de maduración es el 'elemento fuego'; la característica de distensión es el 'elemento aire'.

ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ.

En las doce porciones [de agua], se debe definir la característica de cohesión como 'elemento agua'. En esas mismas porciones, la característica de maduración es el 'elemento fuego'; la característica de distensión es el 'elemento aire'; la característica de dureza es el 'elemento tierra'.

จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. เตน อวินิภุตฺตํ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ. อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ.

En las cuatro porciones [de fuego], se debe definir la característica de maduración como 'elemento fuego'. Inseparable de este, la característica de distensión es el 'elemento aire'; la característica de dureza es el 'elemento tierra'; la característica de cohesión es el 'elemento agua'.

ฉสุ [Pg.360] โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ. อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

En las seis porciones [de aire], se debe definir la característica de distensión como 'elemento aire'. En esas mismas porciones, la característica de dureza es el 'elemento tierra'; la característica de cohesión es el 'elemento agua'; la característica de maduración es el 'elemento fuego'. Para aquel que así define los elementos, estos se vuelven manifiestos. Al reflexionar y prestar atención mental a ellos una y otra vez, surge la concentración de acceso según el método ya descrito.

๓๔๖. ยสฺส ปน เอวมฺปิ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สลกฺขณวิภตฺติโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เกสาทโย ปริคฺคเหตฺวา เกสมฺหิ ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. เอวํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส จตสฺโส จตสฺโส ธาตุโย ววตฺถเปตพฺพา. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ.

346. Pero para aquel que, aun meditando de esta manera, el tema de meditación no se perfecciona, debe meditar mediante la diferenciación de sus características propias. ¿Cómo? Habiendo comprendido los cabellos y demás partes según el método descrito anteriormente, en un cabello se debe definir la característica de dureza como 'elemento tierra'. En ese mismo cabello, la característica de cohesión es el 'elemento agua'; la característica de maduración es el 'elemento fuego'; la característica de distensión es el 'elemento aire'. Así, en cada una de todas las porciones del cuerpo, se deben definir los cuatro elementos. Para aquel que así los define, los elementos se vuelven manifiestos. Al reflexionar y prestar atención mental a ellos una y otra vez, surge la concentración de acceso según el método ya descrito.

อปิจ โข ปน วจนตฺถโต, กลาปโต, จุณฺณโต, ลกฺขณาทิโต, สมุฏฺฐานโต, นานตฺเตกตฺตโต, วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต, สภาควิสภาคโต, อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต, สงฺคหโต, ปจฺจยโต, อสมนฺนาหารโต, ปจฺจยวิภาคโตติ อิเมหิปิ อากาเรหิ ธาตุโย มนสิกาตพฺพา.

Además, los elementos deben ser considerados a través de estos trece modos: por el significado de los términos, por grupos (kalāpa), por partículas diminutas, por sus características y demás propiedades, por su origen (samuṭṭhāna), por su diversidad y unidad, por su separabilidad e inseparabilidad, por su semejanza y desemejanza, por la distinción entre lo interno y lo externo, por su inclusión (saṅgaha), por sus condiciones, por la falta de un agente consciente (asamannāhāra), y por la diferenciación de sus condiciones.

๓๔๗. ตตฺถ วจนตฺถโต มนสิกโรนฺเตน ปตฺถฏตฺตา ปถวี. อปฺโปติ อาปิยติ อปฺปายตีติ วา อาโป. เตชตีติ เตโช. วายตีติ วาโย. อวิเสเสน ปน สลกฺขณธารณโต ทุกฺขาทานโต ทุกฺขาธานโต จ ธาตูติ. เอวํ วิเสสสามญฺญวเสน วจนตฺถโต มนสิกาตพฺพา.

347. En cuanto al significado de los términos, para quien medita: es 'tierra' (pathavī) por su cualidad de extenderse; es 'agua' (āpo) porque fluye, se humedece o se expande; es 'fuego' (tejo) porque calienta o consume; es 'aire' (vāyo) porque sopla o se mueve. En términos generales, se denominan 'elementos' (dhātu) porque sostienen su propia naturaleza, porque producen el sufrimiento de la existencia o porque son meramente la disposición del sufrimiento. Así deben ser considerados por el significado de sus términos, tanto en su aspecto específico como general.

๓๔๘. กลาปโตติ ยา อยํ เกสา โลมาติอาทินา นเยน วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ปิตฺตํ เสมฺหนฺติ จ อาทินา นเยน ทฺวาทสหากาเรหิ อาโปธาตุ นิทฺทิฏฺฐา, ตตฺถ ยสฺมา –

348. En cuanto al modo por grupos (kalāpato): el elemento tierra ha sido explicado en veinte modos como los cabellos, los vellos, etc., y el elemento agua ha sido explicado en doce modos como la bilis, la flema, etc. En este contexto, dado que —

วณฺโณ [Pg.361] คนฺโธ รโส โอชา, จตสฺโส จาปิ ธาตุโย;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, โหติ เกสาติ สมฺมุติ;

เตสํเยว วินิพฺโภคา, นตฺถิ เกสาติ สมฺมุติ.

Color, olor, sabor y esencia nutritiva, junto con los cuatro elementos; por la combinación de estos ocho fenómenos surge la designación convencional de 'cabello'. Al desintegrar estos mismos componentes, la designación convencional de 'cabello' deja de existir.

ตสฺมา เกสาปิ อฏฺฐธมฺมกลาปมตฺตเมว. ตถา โลมาทโยติ. โย ปเนตฺถ กมฺมสมุฏฺฐาโน โกฏฺฐาโส, โส ชีวิตินฺทฺริเยน จ ภาเวน จ สทฺธึ ทสธมฺมกลาโปปิ โหติ. อุสฺสทวเสน ปน ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ สงฺขํ คโต. เอวํ กลาปโต มนสิกาตพฺพา.

Por lo tanto, los cabellos son meramente un grupo de ocho elementos (aṭṭhadhammakalāpa). Del mismo modo ocurre con los vellos, etc. Sin embargo, en cuanto a la parte (koṭṭhāsa) que surge del kamma, esta consiste incluso en un grupo de diez elementos (dasadhammakalāpa), junto con la facultad de la vida (jīvitindriya) y el carácter sexual (bhāva). No obstante, debido a su predominancia, se designan como elemento tierra y elemento agua. De esta manera, deben ser considerados en términos de grupos (kalāpa).

๓๔๙. จุณฺณโตติ อิมสฺมึ หิ สรีเร มชฺฌิเมน ปมาเณน ปริคฺคยฺหมานา ปรมาณุเภทสญฺจุณฺณา สุขุมรชภูตา ปถวีธาตุ โทณมตฺตา สิยา. สา ตโต อุปฑฺฒปฺปมาณาย อาโปธาตุยา สงฺคหิตา, เตโชธาตุยา อนุปาลิตา วาโยธาตุยา วิตฺถมฺภิตา น วิกิริยติ น วิทฺธํสิยติ, อวิกิริยมานา อวิทฺธํสิยมานา อเนกวิธํ อิตฺถิปุริสลิงฺคาทิภาววิกปฺปํ อุปคจฺฉติ, อณุถูลทีฆรสฺสถิรกถินาทิภาวญฺจ ปกาเสติ.

349. En cuanto a la consideración por medio de partículas diminutas (cuṇṇato): si en este cuerpo de tamaño promedio se examinara el elemento tierra, reducido a partículas microscópicas y convertido en polvo fino, este tendría la medida de una doṇa (una vasija). Dicho elemento tierra, cohesionado por el elemento agua en la mitad de esa proporción, protegido por el elemento fuego y sostenido por el elemento aire, no se dispersa ni se desintegra. Al no dispersarse ni desintegrarse, asume diversas variaciones como la forma masculina o femenina, y manifiesta estados como lo pequeño o lo grande, lo largo o lo corto, y lo firme o lo duro.

ยูสคตา อาพนฺธนาการภูตา ปเนตฺถ อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตชานุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา น ปคฺฆรติ น ปริสฺสวติ, อปคฺฆรมานา อปริสฺสวมานา ปีณิตปีณิตภาวํ ทสฺเสติ.

Además, en este cuerpo, el elemento agua, que se presenta en forma líquida y actúa como factor de cohesión, se apoya en el elemento tierra, es protegido por el elemento fuego y sostenido por el elemento aire; de este modo, no gotea ni fluye hacia fuera. Al no gotear ni fluir, manifiesta un estado de plenitud y lozanía.

อสิตปีตาทิปาจกา เจตฺถ อุสุมาการภูตา อุณฺหตฺตลกฺขณา เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา อิมํ กายํ ปริปาเจติ, วณฺณสมฺปตฺติญฺจสฺส อาวหติ. ตาย จ ปน ปริปาจิโต อยํ กาโย น ปูติภาวํ ทสฺเสติ.

Asimismo, el elemento fuego en este cuerpo, que actúa como el calor que digiere lo ingerido, bebido, etc., y posee la característica del calor, se apoya en el elemento tierra, es cohesionado por el elemento agua y sostenido por el elemento aire, permitiendo que este cuerpo madure y procese los alimentos, y produce la belleza de la complexión. Además, este cuerpo, al ser procesado por dicho elemento fuego, no manifiesta un estado de putrefacción.

องฺคมงฺคานุสฏา เจตฺถ สมุทีรณวิตฺถมฺภนลกฺขณา วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตชานุปาลิตา อิมํ กายํ วิตฺถมฺเภติ. ตาย จ ปน วิตฺถมฺภิโต อยํ กาโย น ปริปตติ, อุชุกํ สณฺฐาติ. อปราย วาโยธาตุยา สมพฺภาหโต คมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนอิริยาปเถสุ วิญฺญตฺตึ ทสฺเสติ, สมิญฺเชติ, สมฺปสาเรติ, หตฺถปาทํ ลาเฬติ. เอวเมตํ อิตฺถิปุริสาทิภาเวน พาลชนวญฺจนํ มายารูปสทิสํ ธาตุยนฺตํ ปวตฺตตีติ เอวํ จุณฺณโต มนสิกาตพฺพา.

Además, el elemento aire en este cuerpo, que se extiende por todos los miembros y posee las características de movimiento y soporte, se apoya en el elemento tierra, es cohesionado por el elemento agua y protegido por el elemento fuego, sosteniendo así este cuerpo. Sostenido por dicho elemento aire, este cuerpo no se desploma, sino que se mantiene erguido. Impulsado por otra forma del elemento aire, manifiesta la expresión (viññatti) en las posturas de caminar, estar de pie, sentarse y acostarse; encoge y extiende los miembros, y mueve las manos y los pies. De esta manera, esta máquina de elementos (dhātuyanta), similar a una ilusión óptica que engaña a los ignorantes bajo la apariencia de hombre o mujer, continúa su proceso. Así debe ser considerada en términos de partículas diminutas.

๓๕๐. ลกฺขณาทิโตติ [Pg.362] ปถวีธาตุ กึ ลกฺขณา, กึ รสา, กึ ปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ จตสฺโสปิ ธาตุโย อาวชฺเชตฺวา ปถวีธาตุ กกฺขฬตฺตลกฺขณา, ปติฏฺฐานรสา, สมฺปฏิจฺฉนปจฺจุปฏฺฐานา. อาโปธาตุ ปคฺฆรณลกฺขณา, พฺรูหนรสา, สงฺคหปจฺจุปฏฺฐานา. เตโชธาตุ อุณฺหตฺตลกฺขณา, ปริปาจนรสา, มทฺทวานุปฺปทานปจฺจุปฏฺฐานา. วาโยธาตุ วิตฺถมฺภนลกฺขณา, สมุทีรณรสา. อภินีหารปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ ลกฺขณาทิโต มนสิกาตพฺพา.

350. En cuanto a la consideración por sus características, etc. (lakkhaṇāditoti): tras reflexionar sobre los cuatro elementos según su característica, función y manifestación, se entiende que: el elemento tierra tiene la característica de la dureza, la función de ser el soporte (de los elementos asociados) y la manifestación de recibir (dichos elementos). El elemento agua tiene la característica de la fluidez, la función de acrecentar y la manifestación de la cohesión. El elemento fuego tiene la característica del calor, la función de la maduración (digestión) y la manifestación de conferir suavidad. El elemento aire tiene la característica del soporte, la función del movimiento y la manifestación de la conducción o desplazamiento. De esta manera, deben ser considerados por sus características y demás propiedades.

๓๕๑. สมุฏฺฐานโตติ เย อิเม ปถวีธาตุอาทีนํ วิตฺถารโต ทสฺสนวเสน เกสาทโย ทฺวาจตฺตาลีส โกฏฺฐาสา ทสฺสิตา. เตสุ อุทริยํ กรีสํ ปุพฺโพ มุตฺตนฺติ อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาสา อุตุสมุฏฺฐานาว. อสฺสุ เสโท เขโฬ สิงฺฆาณิกาติ อิเม จตฺตาโร อุตุจิตฺตสมุฏฺฐานา. อสิตาทิปริปาจโก เตโช กมฺมสมุฏฺฐาโนว. อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานาว. อวเสสา สพฺเพปิ จตุสมุฏฺฐานาติ เอวํ สมุฏฺฐานโต มนสิกาตพฺพา.

351. En cuanto a la consideración por su origen (samuṭṭhānatoti): se han mostrado las cuarenta y dos partes del cuerpo, como el cabello y demás, mediante la exposición detallada de los elementos tierra y otros. Entre ellas, estas cuatro partes: el contenido del estómago, las heces, el pus y la orina, surgen únicamente del clima (utusamuṭṭhāna). Estas otras cuatro: las lágrimas, el sudor, la saliva y los mocos, surgen tanto del clima como de la mente (utucittasamuṭṭhāna). El fuego digestivo que procesa lo ingerido surge únicamente del kamma. El aliento inspirado y espirado surge únicamente de la mente. Todas las partes restantes surgen de los cuatro orígenes (catusamuṭṭhāna). De esta manera, deben ser considerados por su origen.

๓๕๒. นานตฺเตกตฺตโตติ สพฺพาสมฺปิ ธาตูนํ สลกฺขณาทิโต นานตฺตํ. อญฺญาเนว หิ ปถวีธาตุยา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานานิ. อญฺญานิ อาโปธาตุอาทีนํ. เอวํ ลกฺขณาทิวเสน ปน กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จ นานตฺตภูตานมฺปิ เอตาสํ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตํ โหติ. สพฺพาปิ หิ ธาตุโย รุปฺปนลกฺขณํ อนตีตตฺตา รูปานิ. มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตานิ.

352. En cuanto a la consideración por su diversidad y unidad (nānattekattatoti): existe diversidad en todos los elementos debido a sus propias características y demás propiedades. Pues las características, funciones y manifestaciones del elemento tierra son unas, y las del elemento agua y los demás son otras. Sin embargo, aunque son diversos por sus características, etc., y por su origen en el kamma, etc., poseen unidad en cuanto a su naturaleza de materia (rūpa), grandes elementos (mahābhūta), elementos (dhātu), fenómenos (dhamma) e impermanencia (anicca). Pues todos los elementos son materia (rūpa) porque no trascienden la característica de ser perturbados (ruppana). Son grandes elementos (mahābhūta) por razones como su manifestación en gran escala, entre otras.

มหนฺตปาตุภาวาทีหีติ เอตา หิ ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวโต, มหาภูตสามญฺญโต, มหาปริหารโต, มหาวิการโต, มหตฺตา ภูตตฺตา จาติ อิเมหิ การเณหิ มหาภูตานีติ วุจฺจนฺติ.

Respecto a 'por su manifestación en gran escala, etc.': estos elementos son llamados 'grandes elementos' (mahābhūta) por estas razones: por su manifestación en gran escala, por su similitud con los seres mágicos (mahābhūta), por requerir gran sustento, por sus grandes alteraciones, por su inmensidad y por ser realidades existentes.

ตตฺถ มหนฺตปาตุภาวโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนสนฺตาเนปิ อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ. เตสํ อนุปาทินฺนสนฺตาเน –

En ese contexto, 'por su manifestación en gran escala' significa que estos elementos se manifiestan de forma inmensa tanto en las continuidades no apropiadas por el kamma (materia inerte) como en las continuidades apropiadas por el kamma (seres vivos). En la continuidad no apropiada:

ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธราติ. –

'Doscientas mil y cuarenta mil leguas; tal es la medida de la espesura con que se define esta tierra'.

อาทินา นเยน มหนฺตปาตุภาวตา พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตาว.

Mediante este método y otros similares, ya se ha expuesto su manifestación en gran escala en la sección de la Recordación del Buddha (Buddhānussati).

อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ [Pg.363] มจฺฉกจฺฉปเทวทานวาทิสรีรวเสน มหนฺตาเนว ปาตุภูตานิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท โยชนสติกาปิ อตฺตภาวา’’ติอาทิ.

Incluso en la continuidad apropiada por el kamma, se manifiestan de forma inmensa a través de los cuerpos de peces, tortugas, deidades y asuras. Pues se ha dicho: 'Existen, monjes, en el gran océano, seres con una estructura corporal de hasta cien leguas'.

มหาภูตสามญฺญโตติ เอตานิ หิ ยถา มายากาโร อมณึเยว อุทกํ มณึ กตฺวา ทสฺเสติ, อสุวณฺณํเยว เลฑฺฑุํ สุวณฺณํ กตฺวา ทสฺเสติ.

En cuanto a la 'similitud con los seres mágicos': así como un mago muestra como una joya lo que no es una joya, como el agua, o muestra como oro lo que no es oro, como un terrón de tierra;

ยถา จ สยํ เนว ยกฺโข น ยกฺขี สมาโน ยกฺขภาวมฺปิ ยกฺขิภาวมฺปิ ทสฺเสติ, เอวเมว สยํ อนีลาเนว หุตฺวา นีลํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺติ, อปีตานิ อโลหิตานิ อโนทาตาเนว หุตฺวา โอทาตํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺตีติ มายาการมหาภูตสามญฺญโต มหาภูตานิ.

y así como él mismo, sin ser un ogro ni una ogresa, muestra la apariencia de un ogro o una ogresa; del mismo modo, estos elementos, sin ser azules por sí mismos, muestran la materia derivada (upādārūpa) de color azul; sin ser amarillos, rojos ni blancos por sí mismos, muestran la materia derivada de color blanco. Por esta similitud con los magos (mahābhūta), se denominan grandes elementos.

ยถา จ ยกฺขาทีนิ มหาภูตานิ ยํ คณฺหนฺติ, เนว เนสํ ตสฺส อนฺโต น พหิ ฐานํ อุปลพฺภติ, น จ ตํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺติ, เอวเมว ตานิปิ เนว อญฺญมญฺญสฺส อนฺโต น พหิ ฐิตานิ หุตฺวา อุปลพฺภนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺตีติ อจินฺเตยฺยฏฺฐานตาย ยกฺขาทิมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิ. ยถา จ ยกฺขินีสงฺขาตานิ มหาภูตานิ มนาเปหิ วณฺณสณฺฐานวิกฺเขเปหิ อตฺตโน ภยานกภาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา สตฺเต วญฺเจนฺติ, เอวเมว เอตานิปิ อิตฺถิปุริสสรีราทีสุ มนาเปน ฉวิวณฺเณน มนาเปน อตฺตโน องฺคปจฺจงฺคสณฺฐาเนน มนาเปน จ หตฺถปาทงฺคุลิภมุกวิกฺเขเปน อตฺตโน กกฺขฬตฺตาทิเภทํ สรสลกฺขณํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา พาลชนํ วญฺเจนฺติ, อตฺตโน สภาวํ ทฏฺฐุํ น เทนฺตีติ วญฺจกตฺเตน ยกฺขินีมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิ.

Y así como respecto a los seres mágicos como los ogros (yakkhā), no se encuentra su ubicación ni dentro ni fuera del ser al que poseen, pero tampoco existen sin depender de él; del mismo modo, estos elementos no se encuentran situados ni dentro ni fuera unos de otros, pero tampoco existen sin depender unos de otros. Por poseer una ubicación inconcebible, se denominan grandes elementos por su similitud con los ogros. Y así como las ogresas (yakkhinī), ocultan su naturaleza aterradora mediante formas, colores y movimientos agradables para engañar a los seres; del mismo modo, estos elementos, en los cuerpos de hombres y mujeres, ocultan sus características intrínsecas como la dureza y demás, mediante la agradable complexión de la piel, la belleza de los miembros y los movimientos agraciados de manos, pies, dedos y cejas, engañando así a los ignorantes y no permitiéndoles ver su verdadera naturaleza. Por esta capacidad de engaño, se denominan grandes elementos debido a su similitud con las ogresas.

มหาปริหารโตติ มหนฺเตหิ ปจฺจเยหิ ปริหริตพฺพโต. เอตานิ หิ ทิวเส ทิวเส อุปเนตพฺพตฺตา มหนฺเตหิ ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภูตานิ ปวตฺตานีติ มหาภูตานิ. มหาปริหารานิ วา ภูตานีติปิ มหาภูตานิ.

Se denominan 'grandes elementos' (mahābhūtāni) debido a su 'gran mantenimiento' (mahāparihāra), pues deben ser mantenidos por grandes medios. Ciertamente, debido a que estos deben ser provistos día tras día con grandes cantidades de alimento, ropa y demás para su continuidad, se les llama mahābhūtāni. O también, se llaman así porque son elementos que requieren gran mantenimiento.

มหาวิการโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนานิปิ อุปาทินฺนานิปิ มหาวิการานิ โหนฺติ. ตตฺถ อนุปาทินฺนานํ กปฺปวุฏฺฐาเน วิการมหตฺตํ ปากฏํ โหติ. อุปาทินฺนานํ ธาตุกฺโขภกาเล. ตถา หิ –

Se denominan así por su 'gran alteración' (mahāvikāra), pues estos elementos, ya sean inanimados (anupādinnā) o animados (upādinnā), presentan grandes alteraciones. En el caso de los inanimados, la magnitud de la alteración es manifiesta durante la destrucción del ciclo del mundo (kappavuṭṭhāne). En los animados, se manifiesta en el momento de la perturbación de los elementos (dhātukkhobhakāle). Pues así se dice:

ภูมิโต [Pg.364] วุฏฺฐิตา ยาว, พฺรหฺมโลกา วิธาวติ;

อจฺจิ อจฺจิมโต โลเก, ฑยฺหมานมฺหิ เตชสา.

Cuando el mundo es consumido por el fuego, la llama ardiente, surgiendo de la tierra, se eleva y corre hasta el mundo de Brahma.

โกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิลียติ;

กุปิเตน ยทา โลโก, สลิเลน วินสฺสติ.

Cuando el mundo perece por el agua enfurecida, un billón de sistemas de mundos se disuelve (como la sal).

โกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิกีรติ;

วาโยธาตุปฺปโกเปน, ยทา โลโก วินสฺสติ.

Cuando el mundo perece por la perturbación del elemento viento, un billón de sistemas de mundos se dispersa.

ปตฺถทฺโธ ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ กฏฺฐมุเขน วา;

ปถวีธาตุปฺปโกเปน, โหติ กฏฺฐมุเขว โส.

El cuerpo se vuelve rígido cuando es mordido por la serpiente kaṭṭhamukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento tierra, el cuerpo se vuelve rígido como si estuviera en las fauces de una kaṭṭhamukha.

ปูติโย ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ ปูติมุเขน วา;

อาโปธาตุปฺปโกเปน, โหติ ปูติมุเขว โส.

El cuerpo se vuelve putrefacto cuando es mordido por la serpiente pūtimukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento agua, el cuerpo se vuelve putrefacto como si estuviera en las fauces de una pūtimukha.

สนฺตตฺโต ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ อคฺคิมุเขน วา;

เตโชธาตุปฺปโกเปน, โหติ อคฺคิมุเขว โส.

El cuerpo se vuelve febril cuando es mordido por la serpiente aggimukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento fuego, el cuerpo se vuelve febril como si estuviera en las fauces de una aggimukha.

สญฺฉินฺโน ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ สตฺถมุเขน วา;

วาโยธาตุปฺปโกเปน, โหติ สตฺถมุเขว โส.

El cuerpo es destrozado cuando es mordido por la serpiente satthamukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento viento, el cuerpo es destrozado como si estuviera en las fauces de una satthamukha.

อิติ มหาวิการานิ ภูตานีติ มหาภูตานิ.

De esta manera, se denominan mahābhūtāni por ser elementos que presentan grandes alteraciones.

มหตฺตา ภูตตฺตา จาติ เอตานิ หิ มหนฺตานิ มหตา วายาเมน ปริคฺคเหตพฺพตฺตา ภูตานิ วิชฺชมานตฺตาติ มหตฺตา ภูตตฺตา จ มหาภูตานิ.

Por su 'grandeza' (mahattā) y por ser 'elementos' (bhūtattā): ciertamente, son grandes porque deben ser aprehendidos con gran esfuerzo, y son elementos porque son fenómenos existentes; así, por su grandeza y por ser elementos, se llaman mahābhūtāni.

เอวํ สพฺพาเปตา ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตานิ.

De esta manera, todos estos elementos son llamados mahābhūtāni por razones tales como su gran manifestación, entre otras.

สลกฺขณธารณโต ปน ทุกฺขาทานโต จ ทุกฺขาธานโต จ สพฺพาปิ ธาตุลกฺขณํ อนตีตตฺตา ธาตุโย. สลกฺขณธารเณน จ อตฺตโน ขณานุรูปธารเณน จ ธมฺมา. ขยฏฺเฐน อนิจฺจา. ภยฏฺเฐน ทุกฺขา. อสารกฏฺเฐน อนตฺตา.

Por otra parte, se llaman 'elementos' (dhātuyo) porque mantienen su propia naturaleza intrínseca, porque producen el sufrimiento y porque no exceden las características de un elemento. Son 'fenómenos' (dhammā) porque mantienen sus propias características y porque duran según sus respectivos momentos. Son 'impermanentes' (aniccā) por su naturaleza de agotarse. Son 'sufrimiento' (dukkhā) por su naturaleza temible. Son 'no-yo' (anattā) por su naturaleza carente de esencia.

อิติ สพฺพาสมฺปิ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตนฺติ เอวํ นานตฺเตกตฺตโต มนสิกาตพฺพา.

Así, debe reflexionarse sobre todos ellos bajo los aspectos de diversidad y unidad, considerando su unidad bajo los conceptos de materia, grandes elementos, elementos, fenómenos, impermanencia, etc.

๓๕๓. วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโตติ [Pg.365] สหุปฺปนฺนาว เอตา เอเกกสฺมึ สพฺพปริยนฺติเม สุทฺธฏฺฐกาทิกลาเปปิ ปเทเสน อวินิพฺภุตฺตา. ลกฺขเณน ปน วินิพฺภุตฺตาติ เอวํ วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต มนสิกาตพฺพา.

353. En cuanto a 'separación y no-separación' (vinibbhogāvinibbhogato): incluso en el conjunto más pequeño de materia pura de ocho factores (suddhaṭṭhaka) que surge simultáneamente, estos elementos no pueden separarse espacialmente. Sin embargo, se separan por sus características; de esta manera debe reflexionarse por vía de la separación y la no-separación.

๓๕๔. สภาควิสภาคโตติ เอวํ อวินิพฺภุตฺตาสุ จาปิ เอตาสุ ปุริมา ทฺเว ครุกตฺตา สภาคา. ตถา ปจฺฉิมา ลหุกตฺตา. ปุริมา ปน ปจฺฉิมาหิ ปจฺฉิมา จ ปุริมาหิ วิสภาคาติ เอวํ สภาควิสภาคโต มนสิกาตพฺพา.

354. En cuanto a 'similares y disímiles' (sabhāga-visabhāgatoti): aunque no son separables de esa manera, entre estos cuatro elementos, los dos primeros (tierra y agua) son similares por su cualidad de pesadez. Asimismo, los dos últimos (fuego y viento) son similares por su ligereza. Sin embargo, los dos primeros son disímiles respecto a los dos últimos, y los dos últimos respecto a los dos primeros; así debe reflexionarse por vía de lo similar y lo disímil.

๓๕๕. อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโตติ อชฺฌตฺติกา ธาตุโย วิญฺญาณวตฺถุวิญฺญตฺติอินฺทฺริยานํ นิสฺสยา โหนฺติ, สอิริยาปถา, จตุสมุฏฺฐานา. พาหิรา วุตฺตวิปรีตปฺปการาติ เอวํ อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต มนสิกาตพฺพา.

355. En cuanto a 'la distinción entre lo interno y lo externo' (ajjhattikabāhiravisesato): los elementos internos son el soporte de la base de la conciencia, de las expresiones y de las facultades; ocurren junto con las posturas corporales y son producidos por las cuatro causas. Los externos presentan las características opuestas a las mencionadas; así debe reflexionarse por la distinción entre lo interno y lo externo.

๓๕๖. สงฺคหโตติ กมฺมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ กมฺมสมุฏฺฐานาหิ อิตราหิ เอกสงฺคหา โหติ สมุฏฺฐานนานตฺตาภาวโต. ตถา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานาหีติ เอวํ สงฺคหโต มนสิกาตพฺพา.

356. En cuanto a la 'agrupación' (saṅgahato): el elemento tierra nacido del kamma se agrupa en una sola categoría con los otros elementos nacidos del kamma por no haber diferencia en su origen. Lo mismo ocurre con los nacidos de la mente y demás causas; de esta manera debe reflexionarse por vía de la agrupación.

๓๕๗. ปจฺจยโตติ ปถวีธาตุ อาโปสงฺคหิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ อาพนฺธนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ ปริปาจนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตโชปริปาจิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ วิตฺถมฺภนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหตีติ เอวํ ปจฺจยโต มนสิกาตพฺพา.

357. En cuanto a la 'condición' (paccayatoti): el elemento tierra, cohesionado por el agua, preservado por el fuego y sostenido por el viento, actúa como condición al ser la base de los otros tres grandes elementos. El elemento agua, basado en la tierra, preservado por el fuego y sostenido por el viento, actúa como condición al ser la cohesión de los otros tres. El elemento fuego, basado en la tierra, cohesionado por el agua y sostenido por el viento, actúa como condición al ser la maduración de los otros tres. El elemento viento, basado en la tierra, cohesionado por el agua y madurado por el fuego, actúa como condición al ser el sostén de los otros tres; así debe reflexionarse por vía de la condición.

๓๕๘. อสมนฺนาหารโตติ ปถวีธาตุ เจตฺถ ‘‘อหํ ปถวีธาตู’’ติ วา, ‘‘ติณฺณํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหมี’’ติ วา น ชานาติ. อิตรานิปิ ตีณิ ‘‘อมฺหากํ ปถวีธาตุ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหตี’’ติ น ชานนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถาติ เอวํ อสมนฺนาหารโต มนสิกาตพฺพา.

358. En cuanto a la 'ausencia de reflexión' (asamannāhāratoti): el elemento tierra en este contexto no sabe: 'Yo soy el elemento tierra', ni tampoco: 'Actúo como condición siendo la base de los tres grandes elementos'. Los otros tres elementos tampoco saben: 'El elemento tierra actúa como condición siendo nuestra base'. Este principio se aplica en todos los casos; de esta manera debe reflexionarse por la ausencia de reflexión.

๓๕๙. ปจฺจยวิภาคโตติ [Pg.366] ธาตูนํ หิ กมฺมํ, จิตฺตํ, อาหาโร, อุตูติ จตฺตาโร ปจฺจยา. ตตฺถ กมฺมสมุฏฺฐานานํ กมฺมเมว ปจฺจโย โหติ, น จิตฺตาทโย. จิตฺตาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ จิตฺตาทโยว ปจฺจยา โหนฺติ, น อิตเร. กมฺมสมุฏฺฐานานญฺจ กมฺมํ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ ปริยายโต อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. จิตฺตสมุฏฺฐานานํ จิตฺตํ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. อาหารสมุฏฺฐานานํ อาหาโร ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ อาหารปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. อุตุสมุฏฺฐานานํ อุตุ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. กมฺมสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ กมฺมสมุฏฺฐานานมฺปิ มหาภูตานํ ปจฺจโย โหติ จิตฺตาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ. ตถา จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อาหารสมุฏฺฐานํ. อุตุสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ อุตุสมุฏฺฐานานมฺปิ มหาภูตานํ ปจฺจโย โหติ กมฺมาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ.

359. En cuanto a la 'clasificación de las condiciones' (paccayavibhāgatoti): los elementos tienen cuatro condiciones: kamma, mente, alimento y clima. Entre ellas, para los elementos originados por el kamma, solo el kamma es la condición, no la mente ni los otros. Para los originados por la mente y demás, solo la mente y los otros son condiciones, no el kamma. Además, el kamma es la condición productora (janakapaccayo) para los elementos nacidos del kamma, y es condición de apoyo fuerte (upanissayapaccayo) indirectamente para el resto. Para los nacidos de la mente, la mente es la condición productora, y para el resto es condición de surgimiento posterior, de presencia y de no-desaparición. Para los nacidos del alimento, el alimento es la condición productora, y para el resto es condición de alimento, de presencia y de no-desaparición. Para los nacidos del clima, el clima es la condición productora, y para el resto es condición de presencia y de no-desaparición. Un gran elemento nacido del kamma es condición tanto para otros grandes elementos nacidos del kamma como para los nacidos de la mente, etc. Lo mismo ocurre con los nacidos de la mente, del alimento y del clima.

ตตฺถ กมฺมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ กมฺมสมุฏฺฐานานํ อิตราสํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน เจว ปติฏฺฐาวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติมหาภูตานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน ปจฺจโย โหติ, น ปติฏฺฐาวเสน น ชนกวเสน. อาโปธาตุ เจตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว อาพนฺธนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น อาพนฺธนวเสน น ชนกวเสน. เตโชธาตุเปตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว ปริปาจนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น ปริปาจนวเสน, น ชนกวเสน. วาโยธาตุเปตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว วิตฺถมฺภนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น วิตฺถมฺภนวเสน, น ชนกวเสน. จิตฺตอาหารอุตุสมุฏฺฐานปถวีธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย.

En ese contexto, el elemento tierra originado por el kamma es una condición para los otros elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento, mutuidad, base, presencia y no-desaparición, y por vía de ser el apoyo (fundamento), pero no por vía de producción (generación). Es una condición para los otros grandes elementos de las tres continuidades (originados por el pensamiento, la temperatura y el alimento) por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de apoyo ni de producción. En este caso, el elemento agua es una condición para los otros tres elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento y similares, y por vía de cohesión (atadura), pero no por vía de producción. Para los otros grandes elementos de las tres continuidades, es una condición solo por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de cohesión ni de producción. Asimismo, el elemento fuego es una condición para los otros tres elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento y similares, y por vía de maduración (calentamiento), pero no por vía de producción. Para los otros de las tres continuidades, es una condición solo por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de maduración ni de producción. El elemento aire también es una condición para los otros tres elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento y similares, y por vía de apuntalamiento (estabilidad), pero no por vía de producción. Para los otros de las tres continuidades, es una condición solo por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de apuntalamiento ni de producción. Este mismo método debe aplicarse también a los elementos tierra y demás originados por el pensamiento, el alimento y la temperatura.

เอวํ สหชาตาทิปจฺจยวสปฺปวตฺตาสุ จ ปเนตาสุ ธาตูสุ –

Y en estos elementos que se producen así por la fuerza de condiciones tales como el co-nacimiento, debe entenderse además esta distinción:

เอกํ ปฏิจฺจ ติสฺโส, จตุธา ติสฺโส ปฏิจฺจ เอโก จ;

ทฺเว ธาตุโย ปฏิจฺจ, ทฺเว ฉทฺธา สมฺปวตฺตนฺติ.

Tres dependen de uno de cuatro maneras; uno depende de tres de cuatro maneras; y dos elementos dependen de otros dos de seis maneras; así se producen.

ปถวีอาทีสุ [Pg.367] หิ เอเกกํ ปฏิจฺจ อิตรา ติสฺโส ติสฺโสติ เอวํ เอกํ ปฏิจฺจ ติสฺโส จตุธา สมฺปวตฺตนฺติ. ตถา ปถวีธาตุอาทีสุ เอเกกา อิตรา ติสฺโส ติสฺโส ปฏิจฺจาติ เอวํ ติสฺโส ปฏิจฺจ เอกา จตุธา สมฺปวตฺตติ. ปุริมา ปน ทฺเว ปฏิจฺจ ปจฺฉิมา, ปจฺฉิมา จ ทฺเว ปฏิจฺจ ปุริมา, ปฐมตติยา ปฏิจฺจ ทุติยจตุตฺถา, ทุติยจตุตฺถา ปฏิจฺจ ปฐมตติยา, ปฐมจตุตฺถา ปฏิจฺจ ทุติยตติยา, ทุติยตติยา ปฏิจฺจ ปฐมจตุตฺถาติ เอวํ ทฺเว ธาตุโย ปฏิจฺจ ทฺเว ฉธา สมฺปวตฺตนฺติ.

Pues entre el elemento tierra y los demás, dependiendo de cada uno, los otros tres elementos se producen de esa manera: tres dependen de uno de cuatro maneras. Asimismo, cada uno de los elementos tierra y demás dependen de los otros tres: así, uno depende de tres de cuatro maneras. Además, los últimos dos dependen de los primeros dos, los primeros dos dependen de los últimos dos; el primero y el tercero dependen del segundo y el cuarto; el segundo y el cuarto dependen del primero y el tercero; el primero y el cuarto dependen del segundo y el tercero; el segundo y el tercero dependen del primero y el cuarto: así, dos elementos dependen de otros dos y se producen de seis maneras.

ตาสุ ปถวีธาตุ อภิกฺกมปฏิกฺกมาทิกาเล อุปฺปีฬนสฺส ปจฺจโย โหติ. สาว อาโปธาตุยา อนุคตา ปติฏฺฐาปนสฺส. ปถวีธาตุยา ปน อนุคตา อาโปธาตุ อวกฺเขปนสฺส. วาโยธาตุยา อนุคตา เตโชธาตุ อุทฺธรณสฺส. เตโชธาตุยา อนุคตา วาโยธาตุ อติหรณวีติหรณานํ ปจฺจโย โหตีติ เอวํ ปจฺจยวิภาคโต มนสิกาตพฺพา.

Entre estos elementos, el elemento tierra es la condición para la presión en el momento de avanzar y retroceder. Ese mismo elemento, acompañado por el elemento agua, es la condición para el posicionamiento del pie. El elemento agua, acompañado por el elemento tierra, es la condición para el descenso. El elemento fuego, acompañado por el elemento aire, es la condición para la elevación. El elemento aire, acompañado por el elemento fuego, es la condición para el desplazamiento hacia adelante y el movimiento lateral. De esta manera, se debe prestar atención mediante el análisis de las condiciones.

เอวํ วจนตฺถาทิวเสน มนสิ กโรนฺตสฺสาปิ หิ เอเกเกน มุเขน ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ. สฺวายํ จตุนฺนํ ธาตูนํ ววตฺถาปกสฺส ญาณสฺสานุภาเวน อุปฺปชฺชนโต จตุธาตุววตฺถานนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

En efecto, para quien reflexiona de esta manera mediante el significado de los términos y otros métodos, los elementos se vuelven manifiestos a través de cualquiera de estas puertas. Para aquel que reflexiona y considera esto repetidamente, surge la concentración de acceso (upacāra-samādhi) por el método ya mencionado. Este mismo, debido a que surge por el poder del conocimiento que define los cuatro elementos, se conoce precisamente como 'definición de los cuatro elementos' (catudhātuvavatthāna).

๓๖๐. อิทญฺจ ปน จตุธาตุววตฺถานํ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สุญฺญตํ อวคาหติ, สตฺตสญฺญํ สมุคฺฆาเตติ. โส สตฺตสญฺญาย สมูหตตฺตา วาฬมิคยกฺขรกฺขสาทิวิกปฺปํ อนาวชฺชมาโน ภยเภรวสโห โหติ, อรติรติสโห, น อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อุคฺฆาตนิคฺฆาตํ ปาปุณาติ. มหาปญฺโญ จ ปน โหติ อมตปริโยสาโน วา สุคติปรายโน วาติ.

360. Y el monje que se dedica a esta definición de los cuatro elementos se sumerge en la vacuidad y erradica la percepción de un ser. Debido a que la percepción de un ser ha sido eliminada, no cae en la concepción imaginaria de fieras, animales, yaksas o rakshasas, y es capaz de soportar el miedo y el terror, así como el descontento y el placer sensual; no se ve afectado por la exaltación o el abatimiento ante lo deseable o indeseable. Además, se vuelve poseedor de gran sabiduría y tiene como fin último el estado inmortal (Nibbāna) o un destino afortunado.

เอวํ มหานุภาวํ, โยคิวรสหสฺส กีฬิตํ เอตํ;

จตุธาตุววตฺถานํ, นิจฺจํ เสเวถ เมธาวีติ.

Así, esta definición de los cuatro elementos, que posee gran poder y es el campo de acción de miles de nobles yoguis, debe ser practicada constantemente por el sabio.

อยํ จตุธาตุววตฺถานสฺส ภาวนานิทฺเทโส.

Esta es la exposición del desarrollo de la definición de los cuatro elementos.

๓๖๑. เอตฺตาวตา จ ยํ สมาธิสฺส วิตฺถารํ ภาวนานยญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘โก สมาธิ, เกนฏฺเฐน สมาธี’’ติอาทินา นเยน ปญฺหากมฺมํ กตํ, ตตฺถ ‘‘กถํ [Pg.368] ภาเวตพฺโพ’’ติ อิมสฺส ปทสฺส สพฺพปฺปการโต อตฺถวณฺณนา สมตฺตา โหติ.

361. Hasta este punto, se ha completado la explicación detallada en todos sus aspectos de la frase '¿cómo debe ser desarrollado?', dentro del cuestionario propuesto para mostrar la extensión y el método de desarrollo de la concentración, mediante preguntas como '¿qué es la concentración? ¿en qué sentido es concentración?', etc.

ทุวิโธเยว หยํ อิธ อธิปฺเปโต อุปจารสมาธิ เจว อปฺปนาสมาธิ จ. ตตฺถ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ, อปฺปนาปุพฺพภาคจิตฺเตสุ จ เอกคฺคตา อุปจารสมาธิ. อวเสสกมฺมฏฺฐาเนสุ จิตฺเตกคฺคตา อปฺปนาสมาธิ. โส ทุวิโธปิ เตสํ กมฺมฏฺฐานานํ ภาวิตตฺตา ภาวิโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘กถํ ภาเวตพฺโพติ อิมสฺส ปทสฺส สพฺพปฺปการโต อตฺถวณฺณนา สมตฺตา’’ติ.

Pues aquí se consideran solo dos tipos: la concentración de acceso y la concentración de absorción. Entre ellos, la unificación de la mente en los diez temas de meditación y en los momentos previos a la absorción se llama concentración de acceso. En los restantes temas de meditación, la unificación de la mente es la concentración de absorción. Ambos tipos se consideran desarrollados mediante el desarrollo de esos temas de meditación. Por eso se dijo: 'Se ha completado la explicación detallada en todos sus aspectos de la frase: ¿cómo debe ser desarrollado?'.

สมาธิอานิสํสกถา

Explicación de los beneficios de la concentración

๓๖๒. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สมาธิภาวนาย โก อานิสํโส’’ติ, ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราทิปญฺจวิโธ สมาธิภาวนาย อานิสํโส. ตถา หิ เย อรหนฺโต ขีณาสวา สมาปชฺชิตฺวา เอกคฺคจิตฺตา สุขํ ทิวสํ วิหริสฺสามาติ สมาธึ ภาเวนฺติ, เตสํ อปฺปนาสมาธิภาวนา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา ‘‘น โข ปเนเต, จุนฺท, อริยสฺส วินเย สลฺเลขา วุจฺจนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา เอเต อริยสฺส วินเย วุจฺจนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๒).

362. En cuanto a lo que se preguntó: '¿Cuál es el beneficio del desarrollo de la concentración?', el beneficio del desarrollo de la concentración es quíntuple, comenzando por una morada feliz en esta misma vida. Pues los Arahants, cuyas impurezas se han extinguido, desarrollan la concentración pensando: 'Entraremos en absorción y, con la mente unificada, moraremos felices durante el día'; para ellos, el desarrollo de la concentración de absorción tiene como beneficio una morada feliz en esta misma vida. Por eso dijo el Bendito: 'Sin embargo, Cunda, estas no son llamadas formas de eliminación en la disciplina del Noble; estas son llamadas moradas felices en esta misma vida en la disciplina del Noble'.

เสกฺขปุถุชฺชนานํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสิสฺสามาติ ภาวยตํ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนาปิ สมฺพาเธ โอกาสาธิคมนเยน อุปจารสมาธิภาวนาปิ วิปสฺสนานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕).

Para los aprendices (sekha) y los hombres comunes (puthujjana) que, tras emerger de la absorción, desarrollan la concentración pensando: 'Practicaremos la visión cabal (vipassanā) con la mente concentrada', el desarrollo de la concentración de absorción —e incluso el desarrollo de la concentración de acceso al obtener una oportunidad en medio de las limitaciones— tiene como beneficio la visión cabal, por ser su causa próxima. Por eso dijo el Bendito: 'Monjes, desarrollen la concentración. El monje que está concentrado comprende las cosas tal como son'.

เย ปน อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติ วุตฺตนยา อภิญฺญาโย ปตฺเถนฺโต นิพฺพตฺเตนฺติ, เตสํ สติ สติ อายตเน อภิญฺญาปทฏฺฐานตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนา อภิญฺญานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘โส ยสฺส ยสฺส อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺส ธมฺมสฺส [Pg.369] จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยาย, ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติ อายตเน’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๕๘; อ. นิ. ๓.๑๐๒).

Para aquellos que, habiendo producido las ocho realizaciones y entrado en el jhana que sirve de base para el conocimiento directo, emergen de la absorción y producen los conocimientos directos anhelados, según el método descrito como 'siendo uno, se vuelve muchos', su desarrollo de la concentración de absorción tiene como beneficio el conocimiento directo, por ser su causa próxima siempre que exista la base necesaria. Por eso dijo el Bendito: 'Cualquier estado realizable mediante el conocimiento directo hacia el cual él incline su mente para realizarlo por conocimiento directo, alcanza la capacidad de atestiguarlo en ese mismo aspecto, siempre que exista la base necesaria'.

เย อปริหีนชฺฌานา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามาติ พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ ปตฺเถนฺตา อปตฺถยมานา วาปิ ปุถุชฺชนา สมาธิโต น ปริหายนฺติ, เตสํ ภววิเสสาวหตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนา ภววิเสสานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา กตฺถ อุปปชฺชนฺติ. พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชนฺตี’’ติอาทิ (วิภ. ๑๐๒๔).

Aquellos mundanos que no han decaído de sus jhanas, ya sea que anhelen renacer en el mundo de Brahma diciendo: «Renaceremos en el mundo de Brahma», o que no lo anhelen, no se apartan de su concentración; para ellos, el desarrollo de la concentración de absorción (appanāsamādhi) tiene como beneficio un estado especial de existencia, por ser el medio para alcanzar dicha existencia especial. Por eso dijo el Bienaventurado: «Habiendo desarrollado el primer jhana de forma limitada, ¿dónde renacen? Renacen en compañía de los devas Brahmapārisajja», etc.

อุปจารสมาธิภาวนาปิ ปน กามาวจรสุคติภววิเสสํ อาวหติเยว.

Sin embargo, el desarrollo de la concentración de acceso (upacārasamādhi) también conduce ciertamente a un estado especial de existencia en los destinos felices del reino de los sentidos (kāmāvacarasugati).

เย ปน อริยา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สตฺต ทิวสานิ อจิตฺตา หุตฺวา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิโรธํ นิพฺพานํ ปตฺวา สุขํ วิหริสฺสามาติ สมาธึ ภาเวนฺติ, เตสํ อปฺปนาสมาธิภาวนา นิโรธานิสํสา โหติ. เตนาห – ‘‘โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตา ปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยา ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๔).

Por otra parte, aquellos Nobles que, habiendo alcanzado los ocho logros (samāpatti), entran en el logro de la cesación (nirodhasamāpatti) y permanecen sin conciencia durante siete días, diciendo: «Moraremos felices habiendo alcanzado en esta misma vida la cesación, que es el Nibbana», para ellos el desarrollo de la concentración de absorción tiene como beneficio la cesación. Por eso se dijo: «El conocimiento de la maestría a través de dieciséis tipos de conducta del conocimiento y nueve tipos de conducta de la concentración es el conocimiento del logro de la cesación».

เอวมยํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราทิ ปญฺจวิโธ สมาธิภาวนาย อานิสํโส –

De esta manera, este es el quíntuple beneficio del desarrollo de la concentración, que comienza con el morar felizmente en la vida presente:

‘‘ตสฺมา เนกานิสํสมฺหิ, กิเลสมลโสธเน;

สมาธิภาวนาโยเค, นปฺปมชฺเชยฺย ปณฺฑิโต’’ติ.

«Por lo tanto, en la práctica del desarrollo de la concentración, que posee múltiples beneficios y purifica las impurezas de las aflicciones (kilesas), el sabio no debe ser negligente».

๓๖๓. เอตฺตาวตา จ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิเต วิสุทฺธิมคฺเค สมาธิปิ ปริทีปิโต โหติ.

363. Y con esto, en el Camino de la Purificación (Visuddhimagga), expuesto bajo los encabezados de la virtud, la concentración y la sabiduría a partir del verso «El hombre sabio, establecido en la virtud...», la concentración también ha sido plenamente explicada.

อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค

Así, en el Camino de la Purificación, compuesto para la alegría de las personas de bien,

สมาธินิทฺเทโส นาม

la llamada Exposición de la Concentración,

เอกาทสโม ปริจฺเฉโท.

Undécimo capítulo.

๓๖๔. ปฐโม [Pg.370] สีลนิทฺเทโส. ทุติโย ธุตงฺคนิทฺเทโส;. ตติโย กมฺมฏฺฐานคฺคหณนิทฺเทโส. จตุตฺโถ ปถวีกสิณนิทฺเทโส. ปญฺจโม เสสกสิณนิทฺเทโส. ฉฏฺโฐ อสุภนิทฺเทโส. สตฺตโม ฉอนุสฺสตินิทฺเทโส. อฏฺฐโม เสสานุสฺสตินิทฺเทโส. นวโม พฺรหฺมวิหารนิทฺเทโส. ทสโม อารุปฺปนิทฺเทโส. ปฏิกฺกูลสญฺญาธาตุววตฺถานทฺวยนิทฺเทโส เอกาทสโมติ.

364. Primero, la exposición de la virtud. Segundo, la exposición de las prácticas ascéticas. Tercero, la exposición de la toma de un tema de meditación. Cuarto, la exposición del kasiṇa de tierra. Quinto, la exposición de los restantes kasiṇas. Sexto, la exposición de lo impuro. Séptimo, la exposición de los seis recuerdos. Octavo, la exposición de los restantes recuerdos. Noveno, la exposición de las moradas divinas. Décimo, la exposición de lo inmaterial. El undécimo es la exposición doble de la percepción de lo repulsivo y la definición de los elementos.

วิสุทฺธิมคฺคสฺส ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.

Aquí concluye la primera parte del Camino de la Purificación.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homenaje a Él, el Bendito, el Noble, el Perfectamente Iluminado por Sí Mismo. วิสุทฺธิมคฺโค El Camino de la Purificación (Visuddhimagga). (ปฐโม ภาโค) (Primera parte). นิทานาทิกถา Explicación de la introducción y otros temas. ๑. 1. สีเล [Pg.1] ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ; อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓); 1. Habiéndose establecido en la virtud, el hombre sabio que desarrolla la mente y la sabiduría, el monje ardiente y prudente, él puede desenredar este enredo. อิติ หิทํ วุตฺตํ, กสฺมา ปเนตํ วุตฺตํ, ภควนฺตํ กิร สาวตฺถิยํ วิหรนฺตํ รตฺติภาเค อญฺญตโร เทวปุตฺโต อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน สํสยสมุคฺฆาฏตฺถํ – Así fue dicho esto. Pero, ¿por qué fue dicho? Se dice que, mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, durante la noche, cierto joven de los dioses se le acercó para eliminar su propia duda. อนฺโตชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา; ตํ ตํ โคตม ปุจฺฉามิ, โก อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓) – «Un enredo interno, un enredo externo; los seres están enredados por el enredo. Te pregunto esto, Gotama: ¿quién puede desenredar este enredo?». อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – ชฏาติ ตณฺหาย ชาลินิยา เอตํ อธิวจนํ. สา หิ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ เหฏฺฐุปริยวเสน ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สํสิพฺพนฏฺเฐน เวฬุคุมฺพาทีนํ สาขาชาลสงฺขาตา ชฏา วิยาติ ชฏา, สา ปเนสา สกปริกฺขารปรปริกฺขาเรสุ สกอตฺตภาวปรอตฺตภาเวสุ อชฺฌตฺติกายตนพาหิรายตเนสุ จ อุปฺปชฺชนโต อนฺโตชฏา พหิชฏาติ วุจฺจติ. ตาย เอวํ อุปฺปชฺชมานาย ชฏาย ชฏิตา ปชา. ยถา นาม เวฬุคุมฺพชฏาทีหิ เวฬุอาทโย, เอวํ ตาย ตณฺหาชฏาย สพฺพาปิ อยํ สตฺตนิกายสงฺขาตา ปชา ชฏิตา วินทฺธา, สํสิพฺพิตาติ อตฺโถ. ยสฺมา จ เอวํ ชฏิตา. ตํ ตํ โคตม ปุจฺฉามีติ ตสฺมา ตํ ปุจฺฉามิ. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. โก อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ อิมํ เอวํ เตธาตุกํ ชเฏตฺวา ฐิตํ ชฏํ โก วิชเฏยฺย, วิชเฏตุํ โก สมตฺโถติ ปุจฺฉติ. Él planteó esta pregunta. He aquí su significado breve: «enredo» es un nombre para la avidez que es como una red. En efecto, debido a que surge repetidamente respecto a los objetos como las formas visibles y demás, hacia arriba y hacia abajo, en el sentido de entrelazar, es un enredo similar a la maraña de ramas de una arboleda de bambú. Se llama «enredo interno» y «enredo externo» porque surge respecto a las pertenencias propias y ajenas, respecto a los agregados (cuerpos) propios y ajenos, y respecto a las bases internas y externas. Los seres están enredados por este enredo que así surge. Así como el bambú y otros están enredados por la maraña de la arboleda de bambú, así todos estos seres, denominados la asamblea de los seres, están enredados, amarrados y entrelazados por este enredo de la avidez; este es el significado. «Por eso te pregunto esto, Gotama»: puesto que están así enredados, por eso te pregunto a ti. Con el nombre «Gotama», se dirige al Bienaventurado por su linaje. «¿Quién puede desenredar este enredo?»: pregunta quién podría desenredar, quién sería capaz de desenredar este enredo que se mantiene enredando a los tres mundos. เอวํ [Pg.2] ปุฏฺโฐ ปนสฺส สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณจาโร เทวเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา จตุเวสารชฺชวิสารโท ทสพลธโร อนาวรณญาโณ สมนฺตจกฺขุ ภควา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺโต – [2] Habiendo sido así interrogado, el Bienaventurado —cuya sabiduría fluye sin obstáculos por todos los fenómenos, dios de los dioses, superior a los Sakkas, superior a los Brahmas, valiente por las cuatro clases de intrepidez, poseedor de los diez poderes, dueño del conocimiento sin velos y del ojo de la omnisciencia— queriendo explicar el significado, dijo: สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ; อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ. – «Habiéndose establecido en la virtud, el hombre sabio que desarrolla la mente y la sabiduría, el monje ardiente y prudente, él puede desenredar este enredo». อิมํ คาถมาห. Recitó esta estrofa. ๒. 2. อิมิสฺสา ทานิ คาถาย, กถิตาย มเหสินา; วณฺณยนฺโต ยถาภูตํ, อตฺถํ สีลาทิเภทนํ. 2. Ahora, de este verso pronunciado por el Gran Sabio, describiré el significado real, tal como es, clasificando la virtud y demás. สุทุลฺลภํ ลภิตฺวาน, ปพฺพชฺชํ ชินสาสเน; สีลาทิสงฺคหํ เขมํ, อุชุํ มคฺคํ วิสุทฺธิยา. Habiendo obtenido la vida monástica en la enseñanza del Victorioso, tan difícil de alcanzar, [describiré] el camino recto hacia la purificación, seguro y que comprende la virtud y demás. ยถาภูตํ อชานนฺตา, สุทฺธิกามาปิ เย อิธ; วิสุทฺธึ นาธิคจฺฉนฺติ, วายมนฺตาปิ โยคิโน. Aquellos yoguis que aquí, aun deseando la pureza y esforzándose, no alcanzan la purificación por no conocerla tal como es; เตสํ ปาโมชฺชกรณํ, สุวิสุทฺธวินิจฺฉยํ; มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิตํ. para causarles alegría y deleite, basándome en el método de enseñanza de los grandes ancianos que residen en el Mahāvihāra, el cual posee juicios muy puros, วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสํ, ตํ เม สกฺกจฺจ ภาสโต; วิสุทฺธิกามา สพฺเพปิ, นิสามยถ สาธโวติ. expondré el Camino de la Purificación. Escúchenme todos ustedes, hombres de bien que desean la purificación, mientras hablo con atención. ๓. ตตฺถ วิสุทฺธีติ สพฺพมลวิรหิตํ อจฺจนฺตปริสุทฺธํ นิพฺพานํ เวทิตพฺพํ. ตสฺสา วิสุทฺธิยา มคฺโคติ วิสุทฺธิมคฺโค. มคฺโคติ อธิคมูปาโย วุจฺจติ. ตํ วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสามีติ อตฺโถ. 3. 3. En ese contexto, por «purificación» debe entenderse el Nibbāna, que es absolutamente puro y está libre de toda mancha. El camino hacia esa purificación es el «Camino de la Purificación» (Visuddhimagga). Por «camino» se entiende el medio para la obtención. «Expondré ese camino de la purificación» es el sentido. โส ปนายํ วิสุทฺธิมคฺโค กตฺถจิ วิปสฺสนามตฺตวเสเนว เทสิโต. ยถาห – Este Camino de la Purificación es enseñado en algunos discursos únicamente mediante el poder de la visión cabal (vipassanā). Como se dice: ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ; อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๗); «Cuando uno ve con sabiduría que todas las formaciones son impermanentes, entonces se desencanta del sufrimiento; este es el camino hacia la purificación» (Dhp. 277). กตฺถจิ ฌานปญฺญาวเสน. ยถาห – En algunos discursos, mediante el poder de la absorción (jhāna) y la sabiduría. Como se dice: ‘‘ยมฺหิ ฌานญฺจ ปญฺญา จ, ส เว นิพฺพานสนฺติเก’’ติ. (ธ. ป. ๓๗๒); «En aquel en quien hay absorción y sabiduría, ese está verdaderamente cerca del Nibbāna» (Dhp. 372). กตฺถจิ กมฺมาทิวเสน. ยถาห – En algunos discursos, mediante el poder del kamma y otros factores. Como se dice: ‘‘กมฺมํ [Pg.3] วิชฺชา จ ธมฺโม จ, สีลํ ชีวิตมุตฺตมํ; เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺติ, น โคตฺเตน ธเนน วา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๓๘๗; สํ. นิ. ๑.๔๘); [3] «El kamma, el conocimiento, el Dhamma, la virtud y la vida noble: por esto los mortales se purifican, no por el linaje ni por la riqueza» (MN 3.387; SN 1.48). กตฺถจิ สีลาทิวเสน. ยถาห – En algunos discursos, mediante el poder de la virtud y otros factores. Como se dice: ‘‘สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน, ปญฺญวา สุสมาหิโต; อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, โอฆํ ตรติ ทุตฺตร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๖); «Aquel que es siempre perfecto en la virtud, poseedor de sabiduría, bien concentrado, con energía esforzada y resuelto, cruza el torrente difícil de cruzar» (SN 1.96). กตฺถจิ สติปฏฺฐานาทิวเสน. ยถาห – En algunos discursos, mediante el poder de los fundamentos de la atención (satipaṭṭhāna) y otros factores. Como se dice: ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา…เป… นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๗๓). «Monjes, este es el único camino para la purificación de los seres... para la realización del Nibbāna, a saber: los cuatro fundamentos de la atención» (DN 2.373). สมฺมปฺปธานาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ ปน ปญฺหาพฺยากรเณ สีลาทิวเสน เทสิโต. Lo mismo se aplica a los esfuerzos correctos y demás. Pero en la respuesta a esta pregunta, se enseña mediante la virtud y otros factores. ๔. ตตฺรายํ สงฺเขปวณฺณนา – สีเล ปติฏฺฐายาติ สีเล ฐตฺวา, สีลํ ปริปูรยมาโนเยว เจตฺถ สีเล ฐิโตติ วุจฺจติ. ตสฺมา สีลปริปูรเณน สีเล ปติฏฺฐหิตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. นโรติ สตฺโต. สปญฺโญติ กมฺมชติเหตุกปฏิสนฺธิปญฺญาย ปญฺญวา. จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยนฺติ สมาธิญฺเจว วิปสฺสนญฺจ ภาวยมาโน, จิตฺตสีเสน เหตฺถ สมาธิ นิทฺทิฏฺโฐ. ปญฺญานาเมน จ วิปสฺสนาติ. อาตาปีติ วีริยวา. วีริยญฺหิ กิเลสานํ อาตาปนปริตาปนฏฺเฐน อาตาโปติ วุจฺจติ. ตทสฺส อตฺถีติ อาตาปี. นิปโกติ เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. อิมินา ปเทน ปาริหาริกปญฺญํ ทสฺเสติ. อิมสฺมิญฺหิ ปญฺหาพฺยากรเณ ติกฺขตฺตุํ ปญฺญา อาคตา. ตตฺถ ปฐมา ชาติปญฺญา, ทุติยา วิปสฺสนาปญฺญา, ตติยา สพฺพกิจฺจปริณายิกา ปาริหาริกปญฺญา. สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติ ภิกฺขุ. โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ โส อิมินา จ สีเลน อิมินา จ จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺฐสมาธินา อิมาย จ ติวิธาย ปญฺญาย อิมินา จ อาตาเปนาติ ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ. เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส ปถวิยํ ปติฏฺฐาย [Pg.4] สุนิสิตํ สตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา มหนฺตํ เวฬุคุมฺพํ วิชเฏยฺย, เอวเมว สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สมาธิสิลายํ สุนิสิตํ วิปสฺสนาปญฺญาสตฺถํ วีริยพลปคฺคหิเตน ปาริหาริกปญฺญาหตฺเถน อุกฺขิปิตฺวา สพฺพมฺปิ ตํ อตฺตโน สนฺตาเน ปติตํ ตณฺหาชฏํ วิชเฏยฺย สญฺฉินฺเทยฺย สมฺปทาเลยฺย. มคฺคกฺขเณ ปเนส ตํ ชฏํ วิชเฏติ นาม. ผลกฺขเณ วิชฏิตชโฏ สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ. เตนาห ภควา – 4. 4. Esta es la explicación resumida: «Habiéndose establecido en la virtud» significa permanecer en la virtud; aquel que está perfeccionando la virtud se dice aquí que «está establecido en la virtud». Por lo tanto, el sentido aquí es: habiéndose establecido en la virtud mediante el perfeccionamiento de la misma. «El hombre» se refiere al ser. «Sabio» significa poseedor de sabiduría por la raíz del renacimiento resultante del kamma. «Desarrolla la mente y la sabiduría» significa que desarrolla la concentración y la visión cabal; con el término «mente» se indica aquí la concentración, y con el nombre «sabiduría», la visión cabal. «Ardiente» significa que posee energía; pues la energía se llama ardor en el sentido de quemar y consumir las impurezas (kilesas). Quien posee eso es ardiente. «Prudente» se refiere a la sabiduría práctica o prudencia; el sentido es que está dotado de ella. Con esta palabra muestra la sabiduría que dirige los asuntos. En esta respuesta a la pregunta, la sabiduría aparece tres veces: la primera es la sabiduría innata (al nacer), la segunda es la sabiduría de la visión cabal y la tercera es la sabiduría práctica que dirige todos los asuntos. «Monje» es aquel que ve el peligro en el ciclo de renacimientos. «Él puede desenredar este enredo» significa que aquel monje dotado de estas seis cualidades —la virtud, la concentración indicada por el término mente, las tres clases de sabiduría y el ardor— [puede desenredarlo]. Así como un hombre, apoyado sobre la tierra, levanta un arma bien afilada y desenreda una gran maraña de bambú, del mismo modo, apoyado sobre la tierra de la virtud, levantando con la mano de la sabiduría práctica sostenida por la fuerza de la energía el arma de la sabiduría de la visión cabal, bien afilada sobre la piedra de la concentración, él desenreda, corta y desgarra todo ese enredo de la avidez que ha caído sobre su propia continuidad. Se dice que él desenreda ese enredo en el momento del sendero (magga), y en el momento del fruto (phala) es alguien que ha desenredado el enredo y es digno de las ofrendas más elevadas del mundo con sus dioses. Por eso dijo el Bienaventurado: ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ; อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓); “Establecido en la virtud, el hombre sabio, cultivando la mente y la sabiduría; el monje ardiente y prudente, él desenreda este enredo” (Saṃ. Ni. 1.23). ๕. ตตฺรายํ ยาย ปญฺญาย สปญฺโญติ วุตฺโต, ตตฺราสฺส กรณียํ นตฺถิ. ปุริมกมฺมานุภาเวเนว หิสฺส สา สิทฺธา. อาตาปี นิปโกติ เอตฺถ วุตฺตวีริยวเสน ปน เตน สาตจฺจการินา ปญฺญาวเสน จ สมฺปชานการินา หุตฺวา สีเล ปติฏฺฐาย จิตฺตปญฺญาวเสน วุตฺตา สมถวิปสฺสนา ภาเวตพฺพาติ อิมมตฺร ภควา สีลสมาธิปญฺญามุเขน วิสุทฺธิมคฺคํ ทสฺเสติ. 5. En este verso, con respecto a la sabiduría por la cual se dice que es 'sabio' (la sabiduría innata), el yogui no tiene nada que hacer allí, pues esta se ha completado en él por el poder de su karma previo. Sin embargo, mediante el esfuerzo mencionado en el término 'ardiente' (ātāpī) —siendo alguien que se esfuerza con constancia— y mediante la sabiduría mencionada en el término 'prudente' (nipako) —siendo alguien que actúa con plena comprensión (sampajañña)—, debe cultivar la tranquilidad (samatha) y la introspección (vipassanā), indicadas por los términos 'mente y sabiduría', habiéndose establecido en la virtud. De este modo, el Bienaventurado muestra el Camino de la Purificación (Visuddhimagga) a través de la virtud, la concentración y la sabiduría. เอตฺตาวตา หิ ติสฺโส สิกฺขา, ติวิธกลฺยาณํ สาสนํ, เตวิชฺชตาทีนํ อุปนิสฺสโย, อนฺตทฺวยวชฺชนมชฺฌิมปฏิปตฺติเสวนานิ, อปายาทิสมติกฺกมนุปาโย, ตีหากาเรหิ กิเลสปฺปหานํ, วีติกฺกมาทีนํ ปฏิปกฺโข, สํกิเลสตฺตยวิโสธนํ, โสตาปนฺนาทิภาวสฺส จ การณํ ปกาสิตํ โหติ. Con esto se declaran las tres enseñanzas (sikkhā), la dispensación (sāsana) con sus tres tipos de bondad, el fundamento para el logro de las tres ciencias (tevijjā) y otros logros similares, el evitar los dos extremos y la práctica del camino medio, el medio para superar los estados de miseria y otros reinos, el abandono de las impurezas (kilesas) de tres formas, la oposición a las transgresiones (vītikkama) y otras etapas, la purificación de las tres contaminaciones y la causa para alcanzar los estados de aquel que ha entrado en la corriente (sotāpanna) y los demás frutos. กถํ? เอตฺถ หิ สีเลน อธิสีลสิกฺขา ปกาสิตา โหติ, สมาธินา อธิจิตฺตสิกฺขา, ปญฺญาย อธิปญฺญาสิกฺขา. ¿Cómo es esto? Aquí, con la 'virtud' se declara el entrenamiento en la virtud superior (adhisīlasikkhā); con la 'concentración' se declara el entrenamiento en la mente superior (adhicittasikkhā); y con la 'sabiduría' se declara el entrenamiento en la sabiduría superior (adhipaññāsikkhā). สีเลน จ สาสนสฺส อาทิกลฺยาณตา ปกาสิตา โหติ. ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธ’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙) หิ วจนโต, ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๐) อาทิวจนโต จ สีลํ สาสนสฺส อาทิ, ตญฺจ กลฺยาณํ, อวิปฺปฏิสาราทิคุณาวหตฺตา. สมาธินา มชฺเฌกลฺยาณตา ปกาสิตา โหติ. ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๐) อาทิวจนโต หิ สมาธิ สาสนสฺส มชฺเฌ, โส จ กลฺยาโณ, อิทฺธิวิธาทิคุณาวหตฺตา. ปญฺญาย สาสนสฺส ปริโยสานกลฺยาณตา ปกาสิตา โหติ. ‘‘สจิตฺตปริโยทาปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๐) หิ วจนโต, ปญฺญุตฺตรโต [Pg.5] จ ปญฺญา สาสนสฺส ปริโยสานํ, สา จ กลฺยาณํ, อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ตาทิภาวาวหนโต. Además, con la virtud se declara la bondad inicial de la Enseñanza. Pues, según las palabras: '¿Cuál es el comienzo de los estados saludables? La virtud bien purificada' (Saṃ. Ni. 5.369), y 'No cometer ningún mal' (Dī. Ni. 2.90), la virtud es el comienzo de la Enseñanza; y es buena porque conlleva beneficios como la ausencia de remordimientos. Con la concentración se declara la bondad intermedia. Pues, según las palabras: 'La realización de lo saludable' (Dī. Ni. 2.90), la concentración es el intermedio de la Enseñanza; y es buena porque conlleva beneficios como los poderes sobrenaturales (iddhividha). Con la sabiduría se declara la bondad final de la Enseñanza. Pues, según las palabras: 'La purificación de la propia mente, esta es la enseñanza de los Budas' (Dī. Ni. 2.90), y debido a que la sabiduría es lo supremo, la sabiduría es el final de la Enseñanza; y es buena porque conlleva la ecuanimidad ante lo deseado y lo no deseado (tādibhāva). ‘‘เสโล ยถา เอกฆโน, วาเตน น สมีรติ; เอวํ นินฺทาปสํสาสุ, น สมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา’’ติ. (ธ. ป. ๘๑); – “Como una roca sólida no es sacudida por el viento, así los sabios no se conmueven ante la crítica o el elogio” (Dha. Pa. 81). หิ วุตฺตํ. Porque se ha dicho. ตถา สีเลน เตวิชฺชตาย อุปนิสฺสโย ปกาสิโต โหติ. สีลสมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาติ, น ตโต ปรํ. สมาธินา ฉฬภิญฺญตาย อุปนิสฺสโย ปกาสิโต โหติ. สมาธิสมฺปทญฺหิ นิสฺสาย ฉ อภิญฺญา ปาปุณาติ, น ตโต ปรํ. ปญฺญาย ปฏิสมฺภิทาปเภทสฺส อุปนิสฺสโย ปกาสิโต โหติ. ปญฺญาสมฺปตฺติญฺหิ นิสฺสาย จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ปาปุณาติ, น อญฺเญน การเณน. Asimismo, con la virtud se declara el fundamento para las tres ciencias (tevijjā). Pues, apoyándose en la perfección de la virtud, se alcanzan las tres ciencias, pero no más allá de eso. Con la concentración se declara el fundamento para los seis conocimientos superiores (chaḷabhiññā). Pues, apoyándose en la perfección de la concentración, se alcanzan los seis conocimientos superiores, pero no más allá de eso. Con la sabiduría se declara el fundamento para las distinciones de los conocimientos analíticos (paṭisambhidā). Pues, apoyándose en la perfección de la sabiduría, se alcanzan los cuatro conocimientos analíticos, y no por otra causa. สีเลน จ กามสุขลฺลิกานุโยคสงฺขาตสฺส อนฺตสฺส วชฺชนํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา อตฺตกิลมถานุโยคสงฺขาตสฺส. ปญฺญาย มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา เสวนํ ปกาสิตํ โหติ. Con la virtud se declara el abandono del extremo conocido como la entrega a los placeres sensuales (kāmasukhallikānuyoga). Con la concentración se declara el abandono del extremo conocido como la entrega a la auto-mortificación (attakilamathānuyoga). Con la sabiduría se declara la práctica del camino medio (majjhimā paṭipatti). ตถา สีเลน อปายสมติกฺกมนุปาโย ปกาสิโต โหติ, สมาธินา กามธาตุสมติกฺกมนุปาโย, ปญฺญาย สพฺพภวสมติกฺกมนุปาโย. Del mismo modo, con la virtud se declara el medio para superar los estados de miseria (apāya). Con la concentración se declara el medio para superar la esfera de los sentidos (kāmadhātu). Con la sabiduría se declara el medio para superar todas las formas de existencia (bhavas). สีเลน จ ตทงฺคปฺปหานวเสน กิเลสปฺปหานํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา วิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน, ปญฺญาย สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน. Con la virtud se declara el abandono de las impurezas mediante el abandono parcial (tadaṅgappahāna). Con la concentración se declara el abandono mediante la supresión (vikkhambhanappahāna). Con la sabiduría se declara el abandono mediante la erradicación definitiva (samucchedappahāna). ตถา สีเลน กิเลสานํ วีติกฺกมปฏิปกฺโข ปกาสิโต โหติ, สมาธินา ปริยุฏฺฐานปฏิปกฺโข, ปญฺญาย อนุสยปฏิปกฺโข. Asimismo, con la virtud se declara la oposición a las transgresiones (vītikkama) de las impurezas. Con la concentración se declara la oposición a las manifestaciones (pariyuṭṭhāna) de las impurezas en la mente. Con la sabiduría se declara la oposición a las tendencias latentes (anusaya). สีเลน จ ทุจฺจริตสํกิเลสวิโสธนํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา ตณฺหาสํกิเลสวิโสธนํ, ปญฺญาย ทิฏฺฐิสํกิเลสวิโสธนํ. Con la virtud se declara la purificación de la contaminación de la mala conducta (duccarita). Con la concentración se declara la purificación de la contaminación del deseo (taṇhā). Con la sabiduría se declara la purificación de la contaminación de los puntos de vista erróneos (diṭṭhi). ตถา สีเลน โสตาปนฺนสกทาคามิภาวสฺส การณํ ปกาสิตํ โหติ, สมาธินา อนาคามิภาวสฺส, ปญฺญาย อรหตฺตสฺส. โสตาปนฺโน หิ ‘‘สีเลสุ ปริปูรการี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๗) วุตฺโต, ตถา สกทาคามี. อนาคามี [Pg.6] ปน ‘‘สมาธิสฺมึ ปริปูรการี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๗). อรหา ปน ‘‘ปญฺญาย ปริปูรการี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๗). Asimismo, con la virtud se declara la causa para los estados de 'Aquel que ha entrado en la corriente' (sotāpanna) y del 'Que retorna una vez' (sakadāgāmī). Con la concentración se declara la causa para el estado del 'Que no retorna' (anāgāmī). Con la sabiduría se declara la causa para el estado de Arahant. Pues se dice que el Sotāpanna es 'aquel que cumple plenamente con las virtudes' (A. Ni. 3.87), y lo mismo para el Sakadāgāmī. El Anāgāmī es 'aquel que cumple plenamente con la concentración' (A. Ni. 3.87). Y el Arahant es 'aquel que cumple plenamente con la sabiduría' (A. Ni. 3.87). เอวํ เอตฺตาวตา ติสฺโส สิกฺขา, ติวิธกลฺยาณํ สาสนํ, เตวิชฺชตาทีนํ อุปนิสฺสโย, อนฺตทฺวยวชฺชนมชฺฌิมปฏิปตฺติเสวนานิ, อปายาทิสมติกฺกมนุปาโย, ตีหากาเรหิ กิเลสปฺปหานํ, วีติกฺกมาทีนํ ปฏิปกฺโข, สํกิเลสตฺตยวิโสธนํ, โสตาปนฺนาทิภาวสฺส จ การณนฺติ อิเม นว, อญฺเญ จ เอวรูปา คุณตฺติกา ปกาสิตา โหนฺตีติ. Así, mediante lo dicho, se declaran estas nueve tríadas de cualidades: 1) las tres enseñanzas, 2) la bondad triple de la dispensación, 3) el fundamento para las tres ciencias y otros logros, 4) el abandono de los dos extremos y la práctica del camino medio, 5) el medio para superar los estados de miseria y otros, 6) el abandono de las impurezas de tres formas, 7) la oposición a las transgresiones y demás, 8) la purificación de las tres contaminaciones, y 9) la causa para los estados de Sotāpanna y los demás; así como otras tríadas de cualidades similares. ๑. สีลนิทฺเทโส 1. I. EXPLICACIÓN DE LA VIRTUD (Sīlaniddesa) สีลสรูปาทิกถา Disertación sobre la naturaleza de la virtud y otros aspectos ๖. เอวํ [Pg.7] อเนกคุณสงฺคาหเกน สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิโตปิ ปเนส วิสุทฺธิมคฺโค อติสงฺเขปเทสิโตเยว โหติ. ตสฺมา นาลํ สพฺเพสํ อุปการายาติ วิตฺถารมสฺส ทสฺเสตุํ สีลํ ตาว อารพฺภ อิทํ ปญฺหากมฺมํ โหติ. 6. Aunque este Camino de la Purificación (Visuddhimagga) ha sido enseñado a través de la virtud, la concentración y la sabiduría, que comprenden numerosas cualidades, se ha expuesto de forma muy resumida. Por lo tanto, dado que no es suficiente para el beneficio de todos, se presentan las siguientes preguntas comenzando por la virtud, con el fin de mostrar su explicación detallada: กึ สีลํ, เกนฏฺเฐน สีลํ, กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ, กิมานิสํสํ สีลํ, กติวิธํ เจตํ สีลํ, โก จสฺส สํกิเลโส, กึ โวทานนฺติ. ¿Qué es la virtud? ¿En qué sentido es virtud? ¿Cuáles son sus características, su función, su manifestación y su causa próxima? ¿Cuáles son los beneficios de la virtud? ¿De cuántas clases es la virtud? ¿Qué es su contaminación y qué es su purificación? ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ. กึ สีลนฺติ ปาณาติปาตาทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนาทโย ธมฺมา. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กึ สีลนฺติ เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๙). ตตฺถ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนา. เจตสิกํ สีลํ นาม ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วิรติ. อปิจ เจตนา สีลํ นาม ปาณาติปาตาทีนิ ปชหนฺตสฺส สตฺต กมฺมปถเจตนา. เจตสิกํ สีลํ นาม ‘‘อภิชฺฌํ ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑๗) อาทินา นเยน วุตฺตา อนภิชฺฌาพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิธมฺมา. สํวโร สีลนฺติ เอตฺถ ปญฺจวิเธน สํวโร เวทิตพฺโพ ปาติโมกฺขสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ. ตตฺถ อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโตติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ ปาติโมกฺขสํวโร. รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติ (ที. นิ. ๑.๒๑๓) อยํ สติสํวโร. Esta es la respuesta a esa pregunta: ¿Qué es la virtud (sīla)? Son los estados como la voluntad (cetanā), etc., de quien se abstiene de matar seres vivos, etc., o de quien cumple con los deberes y las prácticas (vatta-paṭipatti). Así se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga: '¿Qué es la virtud? La voluntad es virtud, el factor mental es virtud, el autocontrol es virtud, la no transgresión es virtud'. Allí, la virtud de la voluntad es la intención de quien se abstiene de matar seres, etc., o de quien cumple con sus deberes. La virtud como factor mental es la abstención (virati) de quien se aparta de matar seres, etc. O bien, la virtud de la voluntad son las siete voluntades de los caminos de la acción (kammapatha) de quien abandona el matar seres, etc. La virtud como factor mental son los estados de no codicia (anabhijjhā), no malevolencia (abyāpāda) y visión correcta (sammādiṭṭhi), descritos de esta manera: 'Habiendo abandonado la codicia, mora con la mente libre de codicia', etc. En cuanto a 'el autocontrol es virtud', aquí el autocontrol (saṃvara) debe entenderse de cinco tipos: autocontrol del Pātimokkha, autocontrol de la atención (sati), autocontrol del conocimiento (ñāṇa), autocontrol de la paciencia (khanti) y autocontrol de la energía (vīriya). De ellos, 'estar dotado y bien provisto de este autocontrol del Pātimokkha' es el autocontrol del Pātimokkha. 'Protege el sentido del ojo, logra el autocontrol en el sentido del ojo' es el autocontrol de la atención. ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา; )สติ เตสํ นิวารณํ; โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเรติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑); Cualesquiera corrientes que haya en el mundo, (oh Ajita, dijo el Bendito), la atención es su obstrucción. Yo llamo a la atención el cierre de las corrientes; por medio de la sabiduría estas se cierran. อยํ [Pg.8] ญาณสํวโร. ปจฺจยปฏิเสวนมฺปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติ. โย ปนายํ ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสาติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน อาคโต, อยํ ขนฺติสํวโร นาม. โย จายํ อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตีติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๖.๕๘) นเยน อาคโต, อยํ วีริยสํวโร นาม. อาชีวปาริสุทฺธิปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติ. อิติ อยํ ปญฺจวิโธปิ สํวโร, ยา จ ปาปภีรุกานํ กุลปุตฺตานํ สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรติ, สพฺพมฺเปตํ สํวรสีลนฺติ เวทิตพฺพํ. อวีติกฺกโม สีลนฺติ สมาทินฺนสีลสฺส กายิกวาจสิโก อนติกฺกโม. อิทํ ตาว กึ สีลนฺติ ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชนํ. Este es el autocontrol del conocimiento (ñāṇasaṃvaro). El uso reflexivo de los requisitos (paccaya) también se incluye en este. Aquel que es paciente ante el frío y el calor, etc., se llama autocontrol de la paciencia (khantisaṃvaro). Aquel que no tolera los pensamientos sensuales surgidos, etc., se llama autocontrol de la energía (vīriyasaṃvaro). La pureza del medio de vida (ājīvapārisuddhi) también se incluye aquí. Así, estos cinco tipos de autocontrol, junto con la abstención (virati) de los hijos de buena familia temerosos del mal ante las situaciones que se presentan, todo ello debe entenderse como virtud de autocontrol. La no transgresión como virtud es la no violación corporal y verbal de quien ha emprendido los preceptos. Esta es la respuesta a la pregunta: '¿Qué es la virtud?'. ๗. อวเสเสสุ เกนฏฺเฐน สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลนํ นาม. สมาธานํ วา, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อุปธารณํ วา, กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. เอตเทว เหตฺถ อตฺถทฺวยํ สทฺทลกฺขณวิทู อนุชานนฺติ. อญฺเญ ปน สิรฏฺโฐ สีลตฺโถ, สีตลฏฺโฐ สีลตฺโถติ เอวมาทินาปิ นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺณยนฺติ. 7. Respecto a las demás preguntas: (b) '¿En qué sentido es virtud (sīla)?', es virtud en el sentido de armonizar o fundamentar (sīlana). ¿Qué es este armonizar? Es la composición (samādhāna), es decir, el estado de no estar disperso en las acciones corporales y verbales debido a la buena conducta. O bien es el sostén (upadhāraṇa), es decir, el estado de ser el fundamento donde se establecen los estados saludables. Solo estos dos sentidos son aceptados aquí por los expertos en gramática. Otros, sin embargo, explican el significado de virtud en el sentido de 'cabeza' (sira), o en el sentido de 'frescura' (sītala), y así sucesivamente. ๘. อิทานิ กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ – 8. Ahora, respecto a la pregunta: (c) '¿Cuáles son sus características, funciones, manifestaciones y causas próximas?' — สีลนํ ลกฺขณํ ตสฺส, ภินฺนสฺสาปิ อเนกธา; สนิทสฺสนตฺตํ รูปสฺส, ยถา ภินฺนสฺสเนกธา. La armonización es su característica, aunque la virtud sea de muchos tipos, así como la visibilidad es la característica de la forma, aunque esta sea de muchos tipos. ยถา หิ นีลปีตาทิเภเทน อเนกธา ภินฺนสฺสาปิ รูปายตนสฺส สนิทสฺสนตฺตํ ลกฺขณํ, นีลาทิเภเทน ภินฺนสฺสาปิ สนิทสฺสน ภาวานติกฺกมนโต. ตถา สีลสฺส เจตนาทิเภเทน อเนกธา ภินฺนสฺสาปิ ยเทตํ กายกมฺมาทีนํ สมาธานวเสน กุสลานญฺจ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน วุตฺตํ สีลนํ, ตเทว ลกฺขณํ, เจตนาทิเภเทน ภินฺนสฺสาปิ สมาธานปติฏฺฐานภาวานติกฺกมนโต. เอวํ ลกฺขณสฺส ปนสฺส – Pues así como la visibilidad es la característica del objeto de la forma, aunque se divida en muchos tipos como azul, amarillo, etc., porque no trasciende la naturaleza de ser visible a pesar de sus variaciones; del mismo modo, aunque la virtud se divida en muchos tipos como voluntad, etc., esa armonización mencionada en el sentido de composición de las acciones corporales, etc., y en el sentido de ser el fundamento de los estados saludables, es su característica, pues no trasciende el estado de composición y fundamento a pesar de sus variaciones. En cuanto a esta virtud que tiene tal característica — ทุสฺสีลฺยวิทฺธํสนตา, อนวชฺชคุโณ ตถา; กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถน, รโส นาม ปวุจฺจติ. La destrucción de la mala conducta y la cualidad de ser irreprochable se denominan su 'función' (rasa), en el sentido de tarea y en el sentido de logro, respectivamente. ตสฺมา [Pg.9] อิทํ สีลํ นาม กิจฺจฏฺเฐน รเสน ทุสฺสีลฺยวิทฺธํสนรสํ, สมฺปตฺติอตฺเถน รเสน อนวชฺชรสนฺติ เวทิตพฺพํ. ลกฺขณาทีสุ หิ กิจฺจเมว สมฺปตฺติ วา รโสติ วุจฺจติ. Por lo tanto, debe entenderse que esta virtud tiene la función de destruir la mala conducta en el sentido de tarea (kicca), y la función de ser irreprochable en el sentido de logro (sampatti). En las explicaciones de características, etc., tanto la tarea como el logro se denominan 'función' (rasa). โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ตยิทํ ตสฺส วิญฺญุหิ; โอตฺตปฺปญฺจ หิรี เจว, ปทฏฺฐานนฺติ วณฺณิตํ. Su manifestación es la pureza; y los sabios describen el temor moral y la vergüenza moral como su causa próxima. ตยิทํ สีลํ กายโสเจยฺยํ วจีโสเจยฺยํ มโนโสเจยฺยนฺติ (อ. นิ. ๓.๑๒๑) เอวํ วุตฺตโสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, โสเจยฺยภาเวน ปจฺจุปฏฺฐาติ คหณภาวํ คจฺฉติ. หิโรตฺตปฺปญฺจ ปนสฺส วิญฺญูหิ ปทฏฺฐานนฺติ วณฺณิตํ, อาสนฺนการณนฺติ อตฺโถ. หิโรตฺตปฺเป หิ สติ สีลํ อุปฺปชฺชติ เจว ติฏฺฐติ จ. อสติ เนว อุปฺปชฺชติ, น ติฏฺฐตีติ. เอวํ สีลสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ เวทิตพฺพานิ. Esta virtud tiene como manifestación la pureza, descrita como 'pureza corporal, pureza verbal y pureza mental'; aparece bajo el aspecto de pureza en el conocimiento de quienes la observan. Además, los sabios han descrito la vergüenza y el temor moral como su causa próxima; 'causa próxima' significa la causa inmediata. Pues cuando hay vergüenza y temor moral, la virtud surge y permanece; cuando no los hay, ni surge ni permanece. Así deben entenderse la característica, la función, la manifestación y la causa próxima de la virtud. สีลานิสํสกถา Discusión sobre los beneficios de la virtud ๙. กิมานิสํสํ สีลนฺติ อวิปฺปฏิสาราทิอเนกคุณปฏิลาภานิสํสํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อวิปฺปฏิสารตฺถานิ โข, อานนฺท, กุสลานิ สีลานิ อวิปฺปฏิสารานิสํสานี’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑). 9. ¿Qué beneficio tiene la virtud? Tiene como beneficio la obtención de muchas cualidades, como la ausencia de remordimiento, etc. Pues así se ha dicho: 'Ānanda, las virtudes saludables tienen como propósito la ausencia de remordimiento y como beneficio la ausencia de remordimiento'. อปรมฺปิ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา สีลวโต สีลสมฺปทาย. กตเม ปญฺจ? อิธ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน อปฺปมาทาธิกรณํ มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ, อยํ ปฐโม อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวโต สีลสมฺปนฺนสฺส กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, อยํ ทุติโย อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน ยญฺญเทว ปริสํ อุปสงฺกมติ ยทิ ขตฺติยปริสํ ยทิ พฺราหฺมณปริสํ ยทิ คหปติปริสํ ยทิ สมณปริสํ, วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต, อยํ ตติโย อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, อยํ จตุตฺโถ อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทาย. ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา [Pg.10] สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ, อยํ ปญฺจโม อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทายา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๐; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕). También se ha dicho: 'Dueños de casa, estos cinco son los beneficios para la persona virtuosa por su perfección en la virtud. ¿Cuáles cinco? Aquí, dueños de casa, una persona virtuosa, perfecta en la virtud, adquiere una gran masa de riqueza debido a su diligencia, este es el primer beneficio de la perfección en la virtud. Además, una buena reputación se difunde ampliamente, este es el segundo beneficio. Además, cuando se acerca a cualquier asamblea —ya sea de nobles, de brahmanes, de dueños de casa o de ascetas— se acerca con confianza y con el rostro sereno, este es el tercer beneficio. Además, la persona virtuosa muere sin confusión, este es el cuarto beneficio. Además, la persona virtuosa, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, renace en un destino feliz, en el mundo celestial, este es el quinto beneficio de la perfección en la virtud'. อปเรปิ ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จ อสฺสํ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จาติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๖๕) นเยน ปิยมนาปตาทโย อาสวกฺขยปริโยสานา อเนกา สีลานิสํสา วุตฺตา. เอวํ อวิปฺปฏิสาราทิอเนกคุณานิสํสํ สีลํ. อปิจ – Además, se han declarado muchos beneficios de la virtud, comenzando por el afecto y el aprecio y terminando con la destrucción de las impurezas (āsava), según el método: 'Monjes, si un monje deseara: «Que sea amado y apreciado por mis compañeros en la vida santa, respetado y estimado», debe cumplir plenamente las virtudes' (MN 1.65). Así, la virtud tiene como beneficio muchas cualidades, como la ausencia de remordimiento. Y además — สาสเน กุลปุตฺตานํ, ปติฏฺฐา นตฺถิ ยํ วินา; อานิสํสปริจฺเฉทํ, ตสฺส สีลสฺส โก วเท. En la enseñanza, no existe otro fundamento para los hijos de buena familia fuera de ella [la virtud]; ¿quién podría expresar el límite de los beneficios de esa virtud? น คงฺคา ยมุนา จาปิ, สรภู วา สรสฺวตี; นินฺนคา วาจิรวตี, มหี วาปิ มหานที. Ni el Ganges, ni el Yamuna, ni el Sarabhu, ni el Sarasvati; ni los ríos Aciravati o Mahi, ni los grandes ríos, สกฺกุณนฺติ วิโสเธตุํ, ตํ มลํ อิธ ปาณินํ; วิโสธยติ สตฺตานํ, ยํ เว สีลชลํ มลํ. pueden purificar esa mancha de los seres vivos aquí; lo que verdaderamente purifica la mancha de los seres es el agua de la virtud (Sila). น ตํ สชลทา วาตา, น จาปิ หริจนฺทนํ; เนว หารา น มณโย, น จนฺทกิรณงฺกุรา. Ni los vientos cargados de lluvia, ni el sándalo amarillo; ni los collares de perlas, ni las gemas, ni los rayos de la luna, สมยนฺตีธ สตฺตานํ, ปริฬาหํ สุรกฺขิตํ; ยํ สเมติ อิทํ อริยํ, สีลํ อจฺจนฺตสีตลํ. Esta noble virtud, bien resguardada y sumamente fresca, apacigua en este mundo el ardor de los seres; aquello que calma es esta noble conducta moral, que es absolutamente refrescante. สีลคนฺธสโม คนฺโธ, กุโต นาม ภวิสฺสติ; โย สมํ อนุวาเต จ, ปฏิวาเต จ วายติ. ¿De dónde podría provenir un aroma igual al aroma de la virtud, que se difunde por igual a favor y en contra del viento? สคฺคาโรหณโสปานํ, อญฺญํ สีลสมํ กุโต; ทฺวารํ วา ปน นิพฺพาน, นครสฺส ปเวสเน. ¿Dónde existe otra escalera igual a la virtud para ascender al cielo, o una puerta igual para entrar en la ciudad del Nibbana? โสภนฺเตวํ น ราชาโน, มุตฺตามณิวิภูสิตา; ยถา โสภนฺติ ยติโน, สีลภูสนภูสิตา. Los reyes adornados con perlas y gemas no brillan tanto como brillan los ascetas adornados con el ornamento de la virtud. อตฺตานุวาทาทิภยํ, วิทฺธํสยติ สพฺพโส; ชเนติ กิตฺติหาสญฺจ, สีลํ สีลวตํ สทา. La virtud destruye por completo temores como el del autorreproche, y siempre genera fama y alegría para los virtuosos. คุณานํ [Pg.11] มูลภูตสฺส, โทสานํ พลฆาติโน; อิติ สีลสฺส วิญฺเญยฺยํ, อานิสํสกถามุขนฺติ. Así debe entenderse esta introducción a los beneficios de la virtud, que es la raíz de las cualidades y la destructora de la fuerza de los defectos. สีลปฺปเภทกถา Explicación de las divisiones de la virtud ๑๐. อิทานิ ยํ วุตฺตํ กติวิธํ เจตํ สีลนฺติ, ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ. สพฺพเมว ตาว อิทํ สีลํ อตฺตโน สีลนลกฺขเณน เอกวิธํ. 10. Ahora, en cuanto a lo que se dijo: '¿De cuántas clases es la virtud?', he aquí la respuesta. En primer lugar, toda esta virtud es de una sola clase por su característica de conducta ética (sīlana). จาริตฺตวาริตฺตวเสน ทุวิธํ. ตถา อาภิสมาจาริกอาทิพฺรหฺมจริยกวเสน, วิรติอวิรติวเสน, นิสฺสิตานิสฺสิตวเสน, กาลปริยนฺตอาปาณโกฏิกวเสน, สปริยนฺตาปริยนฺตวเสน, โลกิยโลกุตฺตรวเสน จ. Es de dos clases según el cumplimiento (cāritta) y la evitación (vāritta). Asimismo, según la conducta menor (ābhisamācārika) y la conducta esencial para la vida santa (ādibrahmacariyaka), según la abstención y la no abstención, según lo dependiente y lo independiente, según lo limitado en el tiempo y lo que dura hasta el fin de la vida, según lo finito y lo infinito, y según lo mundano y lo supramundano. ติวิธํ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน. ตถา อตฺตาธิปเตยฺยโลกาธิปเตยฺยธมฺมาธิปเตยฺยวเสน, ปรามฏฺฐาปรามฏฺฐปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน, วิสุทฺธาวิสุทฺธเวมติกวเสน, เสกฺขาเสกฺขเนวเสกฺขนาเสกฺขวเสน จ. Es de tres clases según lo inferior, lo medio y lo superior. Asimismo, según la predominancia de uno mismo, la predominancia del mundo y la predominancia del Dhamma; según lo que es mal interpretado, lo no mal interpretado y lo apaciguado; según lo puro, lo impuro y lo dudoso; y según la virtud del que está en formación (sekkha), la del que ya no está en formación (asekkha) y la del que no es ninguno de los dos. จตุพฺพิธํ หานภาคิยฐิติภาคิยวิเสสภาคิยนิพฺเพธภาคิยวเสน. ตถา ภิกฺขุภิกฺขุนีอนุปสมฺปนฺนคหฏฺฐสีลวเสน, ปกติอาจารธมฺมตาปุพฺพเหตุกสีลวเสน, ปาติโมกฺขสํวรอินฺทฺริยสํวรอาชีวปาริสุทฺธิปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลวเสน จ. Es de cuatro clases según lo que conduce al declive, a la estabilidad, a la distinción y a la penetración. Asimismo, según la virtud de los monjes, de las monjas, de los no ordenados y de los laicos; según la virtud natural, la de las costumbres, la de la naturaleza de las cosas y la debida a causas previas; y según la virtud del autocontrol del Pātimokkha, del control de los sentidos, de la pureza del medio de vida y la relacionada con el uso de los requisitos. ปญฺจวิธํ ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลาทิวเสน. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘ปญฺจ สีลานิ – ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ, อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ, ปริปุณฺณปาริสุทฺธิสีลํ, อปรามฏฺฐปาริสุทฺธิสีลํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธิสีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๗). ตถา ปหานเวรมณีเจตนาสํวราวีติกฺกมวเสน. Es de cinco clases según la virtud de pureza limitada, etc. Esto también se ha dicho en el Paṭisambhidā: 'Hay cinco virtudes: la virtud de pureza limitada, la virtud de pureza ilimitada, la virtud de pureza perfecta, la virtud de pureza no mal interpretada y la virtud de pureza apaciguada' (Ps. I, 37). Asimismo, según el abandono, la abstención, la volición, el autocontrol y la no transgresión. ๑๑. ตตฺถ เอกวิธโกฏฺฐาเส อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ทุวิธโกฏฺฐาเส ยํ ภควตา ‘‘อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทปูรณํ, ตํ จาริตฺตํ. ยํ ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตสฺส อกรณํ, ตํ วาริตฺตํ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. จรนฺติ ตสฺมึ สีเลสุ ปริปูรการิตาย ปวตฺตนฺตีติ จาริตฺตํ. วาริตํ ตายนฺติ รกฺขนฺติ เตนาติ วาริตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาวีริยสาธนํ จาริตฺตํ, สทฺธาสาธนํ วาริตฺตํ. เอวํ จาริตฺตวาริตฺตวเสน ทุวิธํ. 11. En cuanto a esto, el significado de la clasificación de una sola clase debe entenderse tal como se ha explicado. En la clasificación de dos clases, el cumplimiento de las reglas de entrenamiento prescritas por el Bienaventurado como 'esto debe hacerse' es la virtud del cumplimiento (cāritta). No hacer lo prohibido como 'esto no debe hacerse' es la virtud de la evitación (vāritta). Aquí está el significado de los términos: se llama cāritta porque se actúa (caranti) en ella mediante el cumplimiento pleno de las virtudes. Se llama vāritta porque a través de ella se protege (rakkhanti) lo evitado (vārita). En esto, el cāritta se logra mediante la fe y la energía, mientras que el vāritta se logra mediante la fe. Así, es de dos clases según el cumplimiento y la evitación. ทุติยทุเก [Pg.12] อภิสมาจาโรติ อุตฺตมสมาจาโร. อภิสมาจาโร เอว อาภิสมาจาริกํ. อภิสมาจารํ วา อารพฺภ ปญฺญตฺตํ อาภิสมาจาริกํ, อาชีวฏฺฐมกโต อวเสสสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภาวภูตนฺติ อาทิพฺรหฺมจริยกํ, อาชีวฏฺฐมกสีลสฺเสตํ อธิวจนํ. ตญฺหิ มคฺคสฺส อาทิภาวภูตํ, ปุพฺพภาเคเยว ปริโสเธตพฺพโต. เตนาห – ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓๑). ยานิ วา สิกฺขาปทานิ ขุทฺทานุขุทฺทกานีติ วุตฺตานิ, อิทํ อาภิสมาจาริกสีลํ. เสสํ อาทิพฺรหฺมจริยกํ. อุภโตวิภงฺคปริยาปนฺนํ วา อาทิพฺรหฺมจริยกํ. ขนฺธกวตฺตปริยาปนฺนํ อาภิสมาจาริกํ. ตสฺส สมฺปตฺติยา อาทิพฺรหฺมจริยกํ สมฺปชฺชติ. เตเนวาห – ‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ อปริปูเรตฺวา อาทิพฺรหฺมจริยกํ ธมฺมํ ปริปูเรสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๒๑). เอวํ อาภิสมาจาริกอาทิพฺรหฺมจริยกวเสน ทุวิธํ. En el segundo par, abhisamācāra significa conducta superior. Ábhisamācārika es lo mismo que abhisamācāra, o se refiere a lo prescrito respecto a la conducta superior; este es un término para la virtud restante, aparte de la virtud que tiene el medio de vida como octavo (ājīvaṭṭhamaka). Se llama ādibrahmacariyaka porque constituye el inicio de la vida santa del Camino; este es un término para la virtud que tiene el medio de vida como octavo. Pues ella es el comienzo del Camino, ya que debe ser purificada en la etapa previa. Por eso se dijo: 'Anteriormente, su acción corporal, su acción verbal y su medio de vida ya están bien purificados' (MN 3.431). O bien, las reglas de entrenamiento que se llaman menores y secundarias son la virtud ābhisamācārika; el resto es la virtud ādibrahmacariyaka. O lo que pertenece a los dos Vibhangas es ādibrahmacariyaka, y lo que pertenece a los deberes de los Khandhakas es ābhisamācārika. Al lograrse esa [virtud ābhisamācārika], se logra la virtud ādibrahmacariyaka. Por eso se dijo: 'Monjes, no es posible que aquel monje que no ha cumplido el factor de la conducta menor (ābhisamācārika) cumpla el factor de la conducta inicial de la vida santa (ādibrahmacariyaka)' (AN 5.21). Así, es de dos clases según lo ābhisamācārika y lo ādibrahmacariyaka. ตติยทุเก ปาณาติปาตาทีหิ เวรมณิมตฺตํ วิรติสีลํ. เสสํ เจตนาทิ อวิรติสีลนฺติ เอวํ วิรติอวิรติวเสน ทุวิธํ. En el tercer par, la mera abstención de matar seres vivos y demás es la virtud de la abstención (virati). El resto, como la volición y otros factores, es la virtud de la no abstención (avirati); así es de dos clases según la abstención y la no abstención. จตุตฺถทุเก นิสฺสโยติ ทฺเว นิสฺสยา ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ. ตตฺถ ยํ ‘‘อิมินาหํ สีเลน เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖; อ. นิ. ๕.๒๐๖; ๗.๕๐) เอวํ ภวสมฺปตฺตึ อากงฺขมาเนน ปวตฺติตํ, อิทํ ตณฺหานิสฺสิตํ. ยํ ‘‘สีเลน สุทฺธี’’ติ เอวํ สุทฺธิทิฏฺฐิยา ปวตฺติตํ, อิทํ ทิฏฺฐินิสฺสิตํ. ยํ ปน โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ ตสฺเสว สมฺภารภูตํ, อิทํ อนิสฺสิตนฺติ เอวํ นิสฺสิตานิสฺสิตวเสน ทุวิธํ. En el cuarto par, el apoyo (nissaya) es de dos tipos: el apoyo en el deseo (taṇhā) y el apoyo en los puntos de vista (diṭṭhi). En ese sentido, la virtud que se practica anhelando la prosperidad en una existencia futura, diciendo: 'Mediante esta virtud me convertiré en un dios o en un ser divino superior' (DN 3.320, MN 1.186, etc.), es la dependiente del deseo. La que se practica con la visión de la purificación diciendo: 'La purificación se alcanza mediante la virtud', es la dependiente de los puntos de vista. Por el contrario, la virtud supramundana y la mundana que sirve de preparación para ella son las independientes; así es de dos clases según lo dependiente y lo independiente. ปญฺจมทุเก กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา สมาทินฺนํ สีลํ กาลปริยนฺตํ. ยาวชีวํ สมาทิยิตฺวา ตเถว ปวตฺติตํ อาปาณโกฏิกนฺติ เอวํ กาลปริยนฺตอาปาณโกฏิกวเสน ทุวิธํ. En el quinto par, la virtud asumida estableciendo un límite de tiempo es la virtud de tiempo limitado. La que se asume para toda la vida y se mantiene de esa manera es la virtud hasta el fin de la vida; así es de dos clases según lo limitado en el tiempo y lo que dura hasta el fin de la vida. ฉฏฺฐทุเก ลาภยสญาติองฺคชีวิตวเสน ทิฏฺฐปริยนฺตํ สปริยนฺตํ นาม. วิปรีตํ อปริยนฺตํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กตมํ ตํ สีลํ สปริยนฺตํ? อตฺถิ สีลํ ลาภปริยนฺตํ, อตฺถิ สีลํ ยสปริยนฺตํ, อตฺถิ [Pg.13] สีลํ ญาติปริยนฺตํ, อตฺถิ สีลํ องฺคปริยนฺตํ, อตฺถิ สีลํ ชีวิตปริยนฺตํ. กตมํ ตํ สีลํ ลาภปริยนฺตํ? อิเธกจฺโจ ลาภเหตุ ลาภปจฺจยา ลาภการณา ยถาสมาทินฺนํ สิกฺขาปทํ วีติกฺกมติ, อิทํ ตํ สีลํ ลาภปริยนฺต’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๘). เอเตเนว อุปาเยน อิตรานิปิ วิตฺถาเรตพฺพานิ. อปริยนฺตวิสฺสชฺชเนปิ วุตฺตํ ‘‘กตมํ ตํ สีลํ น ลาภปริยนฺตํ? อิเธกจฺโจ ลาภเหตุ ลาภปจฺจยา ลาภการณา ยถาสมาทินฺนํ สิกฺขาปทํ วีติกฺกมาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, กึ โส วีติกฺกมิสฺสติ, อิทํ ตํ สีลํ น ลาภปริยนฺต’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๘). เอเตเนวุปาเยน อิตรานิปิ วิตฺถาเรตพฺพานิ. เอวํ สปริยนฺตาปริยนฺตวเสน ทุวิธํ. En el sexto par, la virtud que se ve limitada por causa de las ganancias, la fama, los parientes, los miembros del cuerpo o la vida se denomina sapariyanta (limitada). Lo opuesto es apariyanta (ilimitada). Así se dice también en el Paṭisambhidāmagga: '¿Cuál es la virtud limitada? Existe la virtud limitada por las ganancias, existe la virtud limitada por la fama, existe la virtud limitada por los parientes, existe la virtud limitada por los miembros del cuerpo y existe la virtud limitada por la vida. ¿Cuál es la virtud limitada por las ganancias? En este mundo, cierta persona, por causa de las ganancias, debido a las ganancias, por motivo de las ganancias, transgrede un precepto de entrenamiento que ha asumido; esta es la virtud limitada por las ganancias'. De esta misma manera deben explicarse detalladamente las otras. También en la explicación de la virtud ilimitada se dice: '¿Cuál es la virtud que no está limitada por las ganancias? En este mundo, cierta persona, por causa de las ganancias, debido a las ganancias, por motivo de las ganancias, ni siquiera permite que surja el pensamiento de transgredir un precepto de entrenamiento que ha asumido; ¿cómo habría de transgredirlo? Esta es la virtud que no está limitada por las ganancias'. De la misma forma deben explicarse detalladamente las otras. Así, es de dos clases según sea limitada o ilimitada. สตฺตมทุเก สพฺพมฺปิ สาสวํ สีลํ โลกิยํ. อนาสวํ โลกุตฺตรํ. ตตฺถ โลกิยํ ภววิเสสาวหํ โหติ ภวนิสฺสรณสฺส จ สมฺภาโร. ยถาห – ‘‘วินโย สํวรตฺถาย, สํวโร อวิปฺปฏิสารตฺถาย, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชตฺถาย, ปาโมชฺชํ ปีตตฺถาย, ปีติ ปสฺสทฺธตฺถาย, ปสฺสทฺธิ สุขตฺถาย, สุขํ สมาธตฺถาย, สมาธิ ยถาภูตญาณทสฺสนตฺถาย, ยถาภูตญาณทสฺสนํ นิพฺพิทตฺถาย, นิพฺพิทา วิราคตฺถาย, วิราโค วิมุตฺตตฺถาย, วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนตฺถาย, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถาย, เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถา มนฺตนา, เอตทตฺถา อุปนิสา, เอตทตฺถํ โสตาวธานํ, ยทิทํ อนุปาทาจิตฺตสฺส วิโมกฺโข’’ติ (ปริ. ๓๖๖). โลกุตฺตรํ ภวนิสฺสรณาวหํ โหติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส จ ภูมีติ เอวํ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิธํ. En el séptimo par, toda virtud acompañada de los influjos (sāsava) es lokiya (mundana). La que está libre de influjos (anāsava) es lokuttara (supramundana). Entre ellas, la virtud mundana conduce a una existencia superior y es el fundamento para la liberación de la existencia. Como se ha dicho: 'El Vinaya tiene como propósito el autocontrol; el autocontrol, la ausencia de remordimiento; la ausencia de remordimiento, la alegría; la alegría, el regocijo; el regocijo, la tranquilidad; la tranquilidad, la felicidad; la felicidad, la concentración; la concentración, el conocimiento y la visión de las cosas tal como son; el conocimiento y la visión de las cosas tal como son, el desencanto; el desencanto, el desapasionamiento; el desapasionamiento, la liberación; la liberación, el conocimiento y la visión de la liberación; el conocimiento y la visión de la liberación tiene como propósito el Parinibbāna final sin apegos. Con este fin son las pláticas, con este fin son las deliberaciones, con este fin son las causas, con este fin es prestar atención: es decir, la liberación de la mente por el no apego'. La virtud supramundana conduce a la liberación de la existencia y es la base del conocimiento de revisión (paccavekkhaṇañāṇa). Así, es de dos clases según sea mundana o supramundana. ๑๒. ติเกสุ ปฐมตฺติเก หีเนน ฉนฺเทน จิตฺเตน วีริเยน วีมํสาย วา ปวตฺติตํ หีนํ. มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. ปณีเตหิ ปณีตํ. ยสกามตาย วา สมาทินฺนํ หีนํ. ปุญฺญผลกามตาย มชฺฌิมํ. กตฺตพฺพเมวิทนฺติ อริยภาวํ นิสฺสาย สมาทินฺนํ ปณีตํ. ‘‘อหมสฺมิ สีลสมฺปนฺโน, อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา’’ติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ วา หีนํ. อนุปกฺกิลิฏฺฐํ โลกิยํ สีลํ มชฺฌิมํ. โลกุตฺตรํ ปณีตํ. ตณฺหาวเสน วา ภวโภคตฺถาย ปวตฺติตํ หีนํ. อตฺตโน วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. สพฺพสตฺตานํ วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ ปารมิตาสีลํ ปณีตนฺติ เอวํ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน ติวิธํ. 12. En cuanto a los tríos, en el primer trío: la virtud practicada con un deseo (chanda), mente (citta), energía (vīriya) o investigación (vīmaṃsā) inferiores se llama hīna (inferior). La practicada con deseo, etc., medianos es majjhima (mediana). La practicada con los superiores es paṇīta (superior). O bien, la asumida por el deseo de fama es inferior. La asumida por el deseo de los frutos del mérito es mediana. La asumida basándose en el estado de nobleza, pensando 'esto simplemente debe hacerse', es superior. Asimismo, la virtud que está manchada por la exaltación de uno mismo y el desprecio hacia los demás, pensando 'yo soy virtuoso, pero estos otros monjes son inmorales y de mala conducta', es inferior. La virtud mundana no manchada es mediana. La virtud supramundana es superior. Además, la virtud practicada bajo el poder del deseo para obtener existencia y goces es inferior. La practicada para la propia liberación es mediana. La virtud de perfección (pāramitā-sīla) practicada para la liberación de todos los seres es superior. Así, es de tres clases según sea inferior, mediana o superior. ทุติยตฺติเก [Pg.14] อตฺตโน อนนุรูปํ ปชหิตุกาเมน อตฺตครุนา อตฺตนิคารเวน ปวตฺติตํ อตฺตาธิปเตยฺยํ. โลกาปวาทํ ปริหริตุกาเมน โลกครุนา โลเก คารเวน ปวตฺติตํ โลกาธิปเตยฺยํ. ธมฺมมหตฺตํ ปูเชตุกาเมน ธมฺมครุนา ธมฺมคารเวน ปวตฺติตํ ธมฺมาธิปเตยฺยนฺติ เอวํ อตฺตาธิปเตยฺยาทิวเสน ติวิธํ. En el segundo trío: la virtud practicada por el deseo de abandonar lo que es impropio para uno mismo, dándose importancia a sí mismo y con respeto hacia uno mismo, es attādhipateyya (basada en el respeto a uno mismo). La virtud practicada con el deseo de evitar el reproche del mundo, dándole importancia al mundo y con respeto hacia el mundo, es lokādhipateyya (basada en el respeto al mundo). La virtud practicada con el deseo de honrar la grandeza del Dhamma, dándole importancia al Dhamma y con respeto hacia el Dhamma, es dhammādhipateyya (basada en el respeto al Dhamma). Así, es de tres clases según esté basada en el respeto a uno mismo, etc. ตติยตฺติเก ยํ ทุเกสุ นิสฺสิตนฺติ วุตฺตํ, ตํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปรามฏฺฐตฺตา ปรามฏฺฐํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส มคฺคสมฺภารภูตํ เสกฺขานญฺจ มคฺคสมฺปยุตฺตํ อปรามฏฺฐํ. เสกฺขาเสกฺขานํ ผลสมฺปยุตฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺติ เอวํ ปรามฏฺฐาทิวเสน ติวิธํ. En el tercer trío: lo que en los pares se llamó 'virtud dependiente', debido a que es tomada erróneamente por el deseo y los puntos de vista, se denomina parāmaṭṭha (asociada al apego). La virtud del hombre común virtuoso (kalyāṇa-puthujjana) que es el fundamento para el camino, y la virtud de los aprendices (sekkhā) asociada con el camino, es aparāmaṭṭha (no asociada al apego). La virtud de los aprendices y de los consumados (asekkha) asociada con el fruto se llama paṭippassaddha (apaciguada). Así, es de tres clases según sea asociada al apego, etc. จตุตฺถตฺติเก ยํ อาปตฺตึ อนาปชฺชนฺเตน ปูริตํ, อาปชฺชิตฺวา วา ปุน กตปฏิกมฺมํ, ตํ วิสุทฺธํ. อาปตฺตึ อาปนฺนสฺส อกตปฏิกมฺมํ อวิสุทฺธํ. วตฺถุมฺหิ วา อาปตฺติยา วา อชฺฌาจาเร วา เวมติกสฺส สีลํ เวมติกสีลํ นาม. ตตฺถ โยคินา อวิสุทฺธสีลํ วิโสเธตพฺพํ, เวมติเก วตฺถุชฺฌาจารํ อกตฺวา วิมติ ปฏิวิเนตพฺพา ‘‘อิจฺจสฺส ผาสุ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ วิสุทฺธาทิวเสน ติวิธํ. En el cuarto trío: la virtud que se cumple sin cometer ofensas, o que tras cometerlas se ha purificado mediante la expiación, es visuddha (pura). La virtud de quien ha cometido una ofensa y no la ha expiado es avisuddha (impura). La virtud del monje que tiene dudas sobre el objeto, la ofensa o la transgresión se llama vematika (dudosa). En este caso, el yogui debe purificar la virtud impura y, en caso de duda, debe disipar la duda evitando la transgresión del objeto; así tendrá una práctica confortable. De esta manera, es de tres clases según sea pura, etc. ปญฺจมตฺติเก จตูหิ อริยมคฺเคหิ ตีหิ จ สามญฺญผเลหิ สมฺปยุตฺตํ สีลํ เสกฺขํ. อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตํ อเสกฺขํ. เสสํ เนวเสกฺขนาเสกฺขนฺติ เอวํ เสกฺขาทิวเสน ติวิธํ. En el quinto trío: la virtud asociada con los cuatro caminos nobles y con los tres frutos inferiores de la vida monástica (sāmaññaphala) se llama sekkha (del aprendiz). La asociada con el fruto del Arahantado es asekkha (del consumado). El resto es nevasekkhanāsekka (ni del aprendiz ni del consumado). Así, es de tres clases según sea del aprendiz, etc. ปฏิสมฺภิทายํ ปน ยสฺมา โลเก เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปกติปิ สีลนฺติ วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย ‘‘อยํ สุขสีโล, อยํ ทุกฺขสีโล, อยํ กลหสีโล, อยํ มณฺฑนสีโล’’ติ ภณนฺติ, ตสฺมา เตน ปริยาเยน ‘‘ตีณิ สีลานิ, กุสลสีลํ อกุสลสีลํ อพฺยากตสีลนฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๙). เอวํ กุสลาทิวเสนปิ ติวิธนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อกุสลํ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปตสฺส สีลสฺส ลกฺขณาทีสุ เอเกนปิ น สเมตีติ อิธ น อุปนีตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนวสฺส ติวิธตา เวทิตพฺพา. Sin embargo, en el Paṭisambhidāmagga, dado que en el mundo el carácter natural de diversos seres también se llama 'sīla' (hábito), y refiriéndose a esto se dice: 'este es de carácter agradable, este es de carácter desagradable, este es de carácter pendenciero, este es de carácter presumido', por esa razón se enseña metafóricamente que: 'Hay tres clases de virtud: la virtud saludable, la virtud no saludable y la virtud indeterminada'. Así, se ha dicho que también es de tres clases según sea saludable, etc. En este contexto, la virtud no saludable no concuerda con ninguna de las características de la virtud que se pretende definir aquí, por lo tanto, no se incluye. Por consiguiente, su triple naturaleza debe entenderse únicamente de la manera explicada anteriormente. ๑๓. จตุกฺเกสุ ปฐมจตุกฺเก – 13. Entre los cuartetos, en el primer cuarteto: โยธ เสวติ ทุสฺสีเล, สีลวนฺเต น เสวติ; วตฺถุวีติกฺกเม โทสํ, น ปสฺสติ อวิทฺทสุ. Aquel que se asocia con los inmorales y no se asocia con los virtuosos; que, siendo ignorante, no ve el peligro en la transgresión de las reglas. มิจฺฉาสงฺกปฺปพหุโล[Pg.15], อินฺทฺริยานิ น รกฺขติ; เอวรูปสฺส เว สีลํ, ชายเต หานภาคิยํ. Que está lleno de pensamientos erróneos y no protege sus facultades sensoriales; ciertamente, la virtud de tal tipo de persona se vuelve hānabhāgiya (tendente al declive). โย ปนตฺตมโน โหติ, สีลสมฺปตฺติยา อิธ; กมฺมฏฺฐานานุโยคมฺหิ, น อุปฺปาเทติ มานสํ. Pero aquel que se siente satisfecho simplemente con la perfección de su virtud en este mundo, y no inclina su mente hacia la práctica del objeto de meditación (kammaṭṭhāna). ตุฏฺฐสฺส สีลมตฺเตน, อฆฏนฺตสฺส อุตฺตริ; ตสฺส ตํ ฐิติภาคิยํ, สีลํ ภวติ ภิกฺขุโน. De ese monje que está contento solo con la virtud y no se esfuerza más allá; su virtud es ṭhitibhāgiya (tendente al estancamiento). สมฺปนฺนสีโล ฆฏติ, สมาธตฺถาย โย ปน; วิเสสภาคิยํ สีลํ, โหติ เอตสฺส ภิกฺขุโน. Pero aquel que, poseyendo una virtud perfecta, se esfuerza por alcanzar la concentración; la virtud de este monje es visesabhāgiya (tendente a la distinción). อตุฏฺโฐ สีลมตฺเตน, นิพฺพิทํ โยนุยุญฺชติ; โหติ นิพฺเพธภาคิยํ, สีลเมตสฺส ภิกฺขุโนติ. Aquel que, no satisfecho solo con la virtud, se dedica con diligencia al desencanto (vipassanā); la virtud de este monje es nibbedhabhāgiya (tendente a la penetración). เอวํ หานภาคิยาทิวเสน จตุพฺพิธํ. Así, es de cuatro clases según sea tendente al declive, etc. ทุติยจตุกฺเก ภิกฺขู อารพฺภ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทานิ, ยานิ จ เนสํ ภิกฺขุนีนํ ปญฺญตฺติโต รกฺขิตพฺพานิ, อิทํ ภิกฺขุสีลํ. ภิกฺขุนิโย อารพฺภ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทานิ, ยานิ จ ตาสํ ภิกฺขูนํ ปญฺญตฺติโต รกฺขิตพฺพานิ, อิทํ ภิกฺขุนิสีลํ. สามเณรสามเณรีนํ ทสสีลานิ อนุปสมฺปนฺนสีลํ. อุปาสกอุปาสิกานํ นิจฺจสีลวเสน ปญฺจสิกฺขาปทานิ, สติ วา อุสฺสาเห ทส, อุโปสถงฺควเสน อฏฺฐาติ อิทํ คหฏฺฐสีลนฺติ เอวํ ภิกฺขุสีลาทิวเสน จตุพฺพิธํ. En el segundo cuarteto, los preceptos prescritos en relación con los monjes, y aquellos que deben guardar de las prescripciones hechas para las monjas, constituyen la virtud del monje (bhikkhusīla). Los preceptos prescritos en relación con las monjas, y aquellos que deben guardar de las prescripciones hechas para los monjes, constituyen la virtud de la monja (bhikkhunisīla). Los diez preceptos de los novicios y novicias constituyen la virtud de los no ordenados (anupasampannasīla). Los cinco preceptos de los laicos y laicas según la virtud permanente, o diez si tienen el esfuerzo necesario, o los ocho según los factores del día de observancia (uposatha), constituyen la virtud de los laicos (gahaṭṭhasīla). De esta manera, la virtud es de cuatro tipos: la del monje y demás. ตติยจตุกฺเก อุตฺตรกุรุกานํ มนุสฺสานํ อวีติกฺกโม ปกติสีลํ. กุลเทสปาสณฺฑานํ อตฺตโน อตฺตโน มริยาทาจาริตฺตํ อาจารสีลํ. ‘‘ธมฺมตา เอสา, อานนฺท, ยทา โพธิสตฺโต มาตุกุจฺฉึ โอกฺกนฺโต โหติ น โพธิสตฺตมาตุ ปุริเสสุ มานสํ อุปฺปชฺชิ กามคุณูปสํหิต’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ โพธิสตฺตมาตุสีลํ ธมฺมตาสีลํ. มหากสฺสปาทีนํ ปน สุทฺธสตฺตานํ, โพธิสตฺตสฺส จ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ สีลํ ปุพฺพเหตุกสีลนฺติ เอวํ ปกติสีลาทิวเสน จตุพฺพิธํ. En el tercer cuarteto, la no transgresión de los seres humanos de Uttarakuru es la virtud natural (pakatisīla). Los límites y conductas propias de cada linaje, región o secta constituyen la virtud de conducta (ācārasīla). La virtud de la madre del Bodhisatta, de la cual se dice: «Es una ley natural (dhammatā), Ananda, que cuando el Bodhisatta ha descendido al vientre de su madre, en la madre del Bodhisatta no surgen pensamientos relacionados con los placeres de los sentidos hacia los hombres», se denomina virtud de ley natural (dhammatāsīla). La virtud de los seres puros como Mahākassapa y otros, y la del Bodhisatta en sus diversas existencias, es la virtud de causas previas (pubbahetukasīla). De esta manera, la virtud es de cuatro tipos: la natural y demás. จตุตฺถจตุกฺเก ยํ ภควตา ‘‘อิธ ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย [Pg.16] สิกฺขติ สิกฺขาปเทสู’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๑.๑๙๓) วํ วุตฺตํ สีลํ, อิทํ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ นาม. ยํ ปน ‘‘โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี, ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี…เป… มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๒, ๔๑๑; ที. นิ. ๑.๒๑๓; อ. นิ. ๔.๑๙๘) วุตฺตํ, อิทํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ. ยา ปน อาชีวเหตุปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ วีติกฺกมสฺส, ‘‘กุหนา ลปนา เนมิตฺติกตา นิปฺเปสิกตา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา’’ติ เอวมาทีนญฺจ ปาปธมฺมานํ วเสน ปวตฺตา มิจฺฉาชีวา วิรติ, อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรํ ปฏิเสวติ, ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓; อ. นิ. ๖.๕๘) อาทินา นเยน วุตฺโต ปฏิสงฺขานปริสุทฺโธ จตุปจฺจยปริโภโค ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ นาม. En el cuarto cuarteto, la virtud descrita por el Bendito de esta manera: «Aquí, un monje vive restringido por la restricción del Pātimokkha, dotado de buena conducta y lugar de recurso, viendo peligro incluso en las faltas más pequeñas, se entrena asumiendo los preceptos de entrenamiento», se llama virtud de restricción del Pātimokkha. Aquella descrita como: «Él, habiendo visto una forma con el ojo, no se aferra a sus signos generales ni a sus detalles secundarios; puesto que, si viviera con la facultad del ojo sin restricción, podrían invadirlo estados malvados y perjudiciales como la codicia y el pesar, se aplica a su restricción, protege la facultad del ojo y alcanza la restricción en la facultad del ojo. Habiendo escuchado un sonido con el oído... habiendo olido un aroma con la nariz... habiendo saboreado un sabor con la lengua... habiendo tocado un objeto tangible con el cuerpo... habiendo conocido un fenómeno con la mente, no se aferra a sus signos generales... alcanza la restricción en la facultad de la mente», es la virtud de restricción de los sentidos (indriyasaṃvarasīla). La abstención del medio de vida incorrecto que ocurre mediante la transgresión de los seis preceptos prescritos por causa del sustento, y de estados malvados como «el engaño, la lisonja, la insinuación, la extorsión y la búsqueda de ganancias mediante ganancias», es la virtud de la pureza del medio de vida (ājīvapārisuddhisīla). El uso de los cuatro requisitos purificado por la reflexión, descrito mediante el método: «Reflexionando sabiamente, utiliza el manto, solo para protegerse del frío...», se llama virtud relacionada con los requisitos (paccayasannissitasīla). ปาติโมกฺขสํวรสีลํ Virtud de Restricción del Pātimokkha ๑๔. ตตฺรายํ อาทิโต ปฏฺฐาย อนุปุพฺพปทวณฺณนาย สทฺธึ วินิจฺฉยกถา. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ภิกฺขูติ สํสาเร ภยํ อิกฺขณตาย วา ภินฺนปฏธราทิตาย วา เอวํ ลทฺธโวหาโร สทฺธาปพฺพชิโต กุลปุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ เอตฺถ ปาติโมกฺขนฺติ สิกฺขาปทสีลํ. ตญฺหิ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมจยติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหิ, ตสฺมา ปาติโมกฺขนฺติ วุจฺจติ. สํวรณํ สํวโร, กายิกวาจสิกสฺส อวีติกฺกมสฺเสตํ นามํ. ปาติโมกฺขเมว สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร. เตน ปาติโมกฺขสํวเรน สํวุโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต, อุปคโต สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. วิหรตีติ อิริยติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติอาทีนมตฺโถ ปาฬิยํ อาคตนเยเนว เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ – 14. En este contexto, empezando desde el principio, esta es la exposición de la determinación junto con la explicación palabra por palabra en orden. «Aquí» (idha) significa en esta Dispensación. «Monje» (bhikkhu) es el hijo de familia que se ha ordenado por fe y ha recibido este nombre, ya sea por ver el peligro en el ciclo de nacimientos (saṃsāra) o por vestir mantos de trapos remendados, etc. En la expresión «pātimokkhasaṃvarasaṃvuto», «Pātimokkha» es la virtud de los preceptos de entrenamiento. Pues a aquel que lo protege (pāti), a ese lo libera (mokkheti) de los sufrimientos de los estados de privación y otros; por eso se llama Pātimokkha. «Restricción» (saṃvara) significa cerramiento; es el nombre para la no transgresión física y verbal. El Pātimokkha mismo es la restricción, por tanto, «restricción del Pātimokkha». Estar «restringido por la restricción del Pātimokkha» significa que ha accedido a ella o que está dotado de ella. «Vive» (viharati) significa que mantiene su existencia. El significado de «dotado de buena conducta y lugar de recurso» y demás debe entenderse según el método que aparece en el texto canónico. Pues se ha dicho: ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติ อตฺถิ อาจาโร, อตฺถิ อนาจาโร; «Dotado de buena conducta y lugar de recurso»: existe la buena conducta y existe la mala conducta. ตตฺถ [Pg.17] กตโม อนาจาโร? กายิโก วีติกฺกโม วาจสิโก วีติกฺกโม กายิกวาจสิโก วีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ อนาจาโร. สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยํ อนาจาโร. อิเธกจฺโจ เวฬุทาเนน วา ปตฺตทาเนน วา ปุปฺผผลสินานทนฺตกฏฺฐทาเนน วา จาฏุกมฺยตาย วา มุคฺคสูปฺยตาย วา ปาริภฏฺยตาย วา ชงฺฆเปสนิเกน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา พุทฺธปฏิกุฏฺเฐน มิจฺฉาอาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ วุจฺจติ อนาจาโร. ¿Cuál es la mala conducta (anācāro)? La transgresión física, la transgresión verbal o la transgresión física y verbal; esto se llama mala conducta. Toda inmoralidad es mala conducta. Aquí, cierta persona se gana la vida mediante un medio de vida incorrecto reprochado por los Budas, ya sea dando bambú, o dando hojas, o dando flores, frutos, cosméticos o palitos de dientes; o mediante la lisonja, la charla hipócrita, la crianza de niños ajenos, el servicio como mensajero, o cualquier otro medio de vida incorrecto; esto se llama mala conducta. ตตฺถ กตโม อาจาโร? กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ อาจาโร. สพฺโพปิ สีลสํวโร อาจาโร. อิเธกจฺโจ น เวฬุทาเนน วา น ปตฺตน ปุปฺผน ผลน สินานน ทนฺตกฏฺฐทาเนน วา น จาฏุกมฺยตาย วา น มุคฺคสูปฺยตาย วา น ปาริภฏฺยตาย วา น ชงฺฆเปสนิเกน วา น อญฺญตรญฺญตเรน วา พุทฺธปฏิกุฏฺเฐน มิจฺฉาอาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ วุจฺจติ อาจาโร. ¿Cuál es la buena conducta (ācāro)? La no transgresión física, la no transgresión verbal o la no transgresión física y verbal; esto se llama buena conducta. Toda restricción de la virtud es buena conducta. Aquí, cierta persona no se gana la vida mediante un medio de vida incorrecto reprochado por los Budas, ya sea dando bambú, o hojas, o flores, o frutos, o cosméticos, o palitos de dientes; ni mediante la lisonja, ni la charla hipócrita, ni la crianza de niños ajenos, ni el servicio como mensajero, ni mediante cualquier otro medio de vida incorrecto; esto se llama buena conducta. โคจโรติ อตฺถิ โคจโร อตฺถิ อโคจโร. «Lugar de recurso» (gocara): existe el lugar de recurso apropiado y existe el lugar de recurso inapropiado. ตตฺถ กตโม อโคจโร? อิเธกจฺโจ เวสิยาโคจโร วา โหติ วิธวา, ถุลฺลกุมาริกา, ปณฺฑก, ภิกฺขุนี, ปานาคารโคจโร วา โหติ, สํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ อสฺสทฺธานิ อปฺปสนฺนานิ อโนปานภูตานิ อกฺโกสกปริภาสกานิ อนตฺถกามานิ อหิตกามานิ อผาสุกกามานิ อโยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ, อยํ วุจฺจติ อโคจโร. ¿Cuál es el lugar de recurso inapropiado (agocaro)? Aquí, cierta persona tiene como recurso a las prostitutas, o a las viudas, a las solteronas, a los eunucos, a las monjas, o las tabernas; o vive en asociación inapropiada con reyes, ministros de estado, ascetas de otras sectas o sus discípulos; o frecuenta, sirve y visita a familias que no tienen fe, que no son devotas, que no son como fuentes de provisión, que son abusivas y difamadoras, que desean lo que no es beneficioso, lo que es perjudicial, lo que no es cómodo y lo que no es seguro para los monjes, monjas, laicos y laicas; esto se llama lugar de recurso inapropiado. ตตฺถ กตโม โคจโร? อิเธกจฺโจ น เวสิยาโคจโร วา โหติ…เป… น ปานาคารโคจโร วา โหติ, อสํสฏฺโฐ วิหรติ ราชูหิ…เป… ติตฺถิยสาวเกหิ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน, ยานิ วา ปน ตานิ กุลานิ สทฺธานิ ปสนฺนานิ โอปานภูตานิ กาสาวปชฺโชตานิ อิสิวาตปฏิวาตานิ อตฺถกามานิ…เป… โยคกฺเขมกามานิ ภิกฺขูนํ…เป… อุปาสิกานํ, ตถารูปานิ กุลานิ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ, อยํ วุจฺจติ โคจโร. อิติ อิมินา จ อาจาเรน อิมินา จ โคจเรน อุเปโต [Pg.18] โหติ สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต อุปปนฺโน สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติ (วิภ. ๕๑๑). ¿Cuál es allí el campo de acción apropiado (gocara)? Aquí, cierto monje no tiene a una prostituta como su campo de acción... o no tiene una taberna como su campo de acción; no vive en asociación inapropiada con reyes... o con discípulos de otras sectas de una manera no conforme (a la disciplina). Por el contrario, frecuenta, asocia y sirve a aquellas familias que son fieles, devotas, que son como pozos de agua (para la comunidad), que brillan con el color del hábito, que son como brisa para los ascetas, que desean el bienestar... y desean la seguridad frente al yugo (yogakkhema) de los monjes y monjas. Tal tipo de familias es lo que se llama campo de acción apropiado. Así, estando dotado, plenamente dotado, poseído, plenamente poseído, provisto, enriquecido y equipado con esta conducta y este campo de acción, por eso se dice que está 'dotado de conducta y campo de acción' (ācāragocarasampanno). อปิ เจตฺถ อิมินาปิ นเยน อาจารโคจรา เวทิตพฺพา. ทุวิโธ หิ อนาจาโร กายิโก วาจสิโก จ. ตตฺถ กตโม กายิโก อนาจาโร? อิเธกจฺโจ สงฺฆคโตปิ อจิตฺตีการกโต เถเร ภิกฺขู ฆฏฺฏยนฺโตปิ ติฏฺฐติ, ฆฏฺฏยนฺโตปิ นิสีทติ, ปุรโตปิ ติฏฺฐติ, ปุรโตปิ นิสีทติ, อุจฺเจปิ อาสเน นิสีทติ, สสีสมฺปิ ปารุปิตฺวา นิสีทติ, ฐิตโกปิ ภณติ, พาหาวิกฺเขปโกปิ ภณติ, เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาหนานํ จงฺกมนฺตานํ สอุปาหโน จงฺกมติ, นีเจ จงฺกเม จงฺกมนฺตานํ อุจฺเจ จงฺกเม จงฺกมติ, ฉมาย จงฺกมนฺตานํ จงฺกเม จงฺกมติ, เถเร ภิกฺขู อนุปขชฺชาปิ ติฏฺฐติ, อนุปขชฺชาปิ นิสีทติ, นเวปิ ภิกฺขู อาสเนน ปฏิพาหติ, ชนฺตาฆเรปิ เถเร ภิกฺขู อนาปุจฺฉา กฏฺฐํ ปกฺขิปติ, ทฺวารํ ปิทหติ, อุทกติตฺเถปิ เถเร ภิกฺขู ฆฏฺฏยนฺโตปิ โอตรติ, ปุรโตปิ โอตรติ, ฆฏฺฏยนฺโตปิ นฺหายติ, ปุรโตปิ นฺหายติ, ฆฏฺฏยนฺโตปิ อุตฺตรติ, ปุรโตปิ อุตฺตรติ, อนฺตรฆรํ ปวิสนฺโตปิ เถเร ภิกฺขู ฆฏฺฏยนฺโตปิ คจฺฉติ, ปุรโตปิ คจฺฉติ, โวกฺกมฺม จ เถรานํ ภิกฺขูนํ ปุรโต ปุรโต คจฺฉติ, ยานิปิ ตานิ โหนฺติ กุลานํ โอวรกานิ คูฬฺหานิ จ ปฏิจฺฉนฺนานิ จ ยตฺถ กุลิตฺถิโย กุลกุมาริโย นิสีทนฺติ, ตตฺถปิ สหสา ปวิสติ, กุมารกสฺสปิ สีสํ ปรามสติ, อยํ วุจฺจติ กายิโก อนาจาโร. También en este contexto, la conducta y el campo de acción deben entenderse de la siguiente manera. La mala conducta (anācāra) es de dos tipos: física y verbal. ¿Cuál es la mala conducta física? Aquí, cierto monje, incluso estando en medio de la comunidad (Sangha), actúa sin respeto; se queda de pie o se sienta rozando a los monjes mayores, se pone de pie o se sienta justo delante de ellos, se sienta en un asiento más alto, se sienta con la cabeza cubierta, habla estando de pie o gesticulando con los brazos. Cuando los monjes mayores caminan descalzos en el sendero de meditación, él camina calzado. Camina en un sendero elevado cuando ellos lo hacen en uno bajo, o camina en el sendero de meditación cuando ellos lo hacen por el suelo. Se queda de pie o se sienta empujando a los monjes mayores, e incluso impide el asiento a los monjes nuevos. En la casa de baños (sauna), echa leña al fuego sin pedir permiso a los monjes mayores o cierra la puerta. En el lugar del agua, desciende empujando a los monjes mayores o se adelanta a ellos. Se baña o sale del agua empujándolos o adelantándose. Al entrar en el pueblo, camina empujándolos o adelantándose, o los sobrepasa para ir delante de ellos. Entra precipitadamente en las habitaciones privadas de las familias que están ocultas o cerradas, donde se encuentran mujeres o jóvenes, y toca la cabeza de un niño. Esto se llama mala conducta física. ตตฺถ กตโม วาจสิโก อนาจาโร? อิเธกจฺโจ สงฺฆคโตปิ อจิตฺตีการกโต เถเร ภิกฺขู อนาปุจฺฉา ธมฺมํ ภณติ. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสติ, ฐิตโกปิ ภณติ, พาหาวิกฺเขปโกปิ ภณติ, อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐปิ อิตฺถึ วา กุมารึ วา เอวมาห – ‘‘อิตฺถนฺนาเม อิตฺถํโคตฺเต กึ อตฺถิ, ยาคุ อตฺถิ, ภตฺตํ อตฺถิ, ขาทนียํ อตฺถิ, กึ ปิวิสฺสาม, กึ ขาทิสฺสาม, กึ ภุญฺชิสฺสาม. กึ วา เม ทสฺสถา’’ติ วิปฺปลปติ, อยํ วุจฺจติ วาจสิโก อนาจาโร (มหานิ. ๘๗). ปฏิปกฺขวเสน ปนสฺส อาจาโร เวทิตพฺโพ. ¿Cuál es la mala conducta verbal? Aquí, cierto monje, incluso estando en medio de la comunidad, actúa sin respeto y enseña el Dhamma, responde preguntas o recita el Patimokkha sin pedir permiso a los monjes mayores. Habla de pie o gesticulando con los brazos. Al entrar en el pueblo, dice esto a una mujer o a una joven: 'Fulanita de tal nombre y tal clan, ¿qué hay? ¿hay gachas? ¿hay arroz? ¿hay comida? ¿qué beberemos? ¿qué comeremos? ¿qué masticaremos? ¿qué me darán?', charlando de esta manera. Esto se llama mala conducta verbal. Por el contrario, la buena conducta (ācāra) debe entenderse mediante la oposición a esta mala conducta. อปิจ [Pg.19] ภิกฺขุ สคารโว สปฺปติสฺโส หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยมนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ อารทฺธวีริโย อาภิสมาจาริเกสุ สกฺกจฺจการี ครุจิตฺตีการพหุโล วิหรติ, อยํ วุจฺจติ อาจาโร. เอวํ ตาว อาจาโร เวทิตพฺโพ. Además, un monje vive con respeto y deferencia, dotado de vergüenza y temor moral (hiri-ottappa), bien vestido y cubierto (con sus hábitos), con una presencia inspiradora al avanzar y retroceder, al mirar al frente o a los lados, al doblar o extender los miembros, con la mirada baja, dotado de una postura digna, con las puertas de sus facultades sensoriales custodiadas, con moderación en la comida, dedicado a la vigilancia, dotado de atención consciente y clara comprensión, con pocos deseos, satisfecho, con esfuerzo persistente, actuando con esmero en las reglas de buena conducta (ābhisamācārika) y con gran estima y respeto hacia sus superiores. Todo esto se llama conducta (ācāra). Así es como debe entenderse primero la conducta. โคจโร ปน ติวิโธ อุปนิสฺสยโคจโร อารกฺขโคจโร อุปนิพนฺธโคจโรติ. ตตฺถ กตโม อุปนิสฺสยโคจโร? ทสกถาวตฺถุคุณสมนฺนาคโต กลฺยาณมิตฺโต, ยํ นิสฺสาย อสฺสุตํ สุณาติ, สุตํ ปริโยทเปติ, กงฺขํ วิตรติ, ทิฏฺฐึ อุชุํ กโรติ, จิตฺตํ ปสาเทติ. ยสฺส วา ปน อนุสิกฺขมาโน สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย วฑฺฒติ, อยํ วุจฺจติ อุปนิสฺสยโคจโร. El campo de acción (gocara) es de tres tipos: el campo de acción de dependencia (upanissaya-gocara), el campo de acción de protección (ārakkhagocara) y el campo de acción de anclaje (upanibandhagocara). ¿Cuál es el campo de acción de dependencia? Es el amigo noble (kalyāṇamitta) dotado de las cualidades de los diez temas de conversación, dependiendo de quien uno escucha lo que no ha oído, clarifica lo que ha oído, disipa las dudas, endereza su visión y aclara su mente. O también, aquel siguiendo cuyo ejemplo uno crece en fe, en virtud, en aprendizaje, en generosidad y en sabiduría. Esto se llama campo de acción de dependencia. กตโม อารกฺขโคจโร? อิธ ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสาวี สุสํวุโต คจฺฉติ, น หตฺถึ โอโลเกนฺโต, น อสฺสํ, น รถํ, น ปตฺตึ, น อิตฺถึ, น ปุริสํ โอโลเกนฺโต, น อุทฺธํ อุลฺโลเกนฺโต, น อโธ โอโลเกนฺโต, น ทิสาวิทิสํ เปกฺขมาโน คจฺฉติ, อยํ วุจฺจติ อารกฺขโคจโร. ¿Cuál es el campo de acción de protección? Aquí, un monje, al entrar en el pueblo y seguir su camino, camina con la mirada baja, mirando solo a una distancia de un yugo (cuatro codos), bien controlado; no camina mirando elefantes, ni caballos, ni carros, ni soldados, ni mujeres, ni hombres; no mira hacia arriba, ni hacia abajo, ni observa las direcciones y subdirecciones. Esto se llama campo de acción de protección. กตโม อุปนิพนฺธโคจโร? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ยตฺถ จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย? ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๒), อยํ วุจฺจติ อุปนิพนฺธโคจโร. อิติ อิมินา จ อาจาเรน อิมินา จ โคจเรน อุเปโต…เป… สมนฺนาคโต. เตนปิ วุจฺจติ อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ. ¿Cuál es el campo de acción de anclaje? Son los cuatro fundamentos de la atención consciente (satipaṭṭhāna) donde se ancla la mente. Pues así fue dicho por el Sublime: 'Monjes, ¿cuál es el campo de acción de un monje, su propio dominio ancestral? Son estos cuatro fundamentos de la atención'. Esto se llama campo de acción de anclaje. Así, estando dotado de esta conducta y de este campo de acción... plenamente dotado. Por eso se dice que está 'dotado de conducta y campo de acción'. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ อณุปฺปมาเณสุ อสญฺจิจฺจ อาปนฺนเสขิยอกุสลจิตฺตุปฺปาทาทิเภเทสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสนสีโล. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทาย สิกฺขติ. เอตฺถ จ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ เอตฺตาวตา [Pg.20] จ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ปาติโมกฺขสํวรสีลํ ทสฺสิตํ. ‘‘อาจารโคจรสมฺปนฺโน’’ติอาทิ ปน สพฺพํ ยถาปฏิปนฺนสฺส ตํ สีลํ สมฺปชฺชติ, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 'Viendo el peligro en la más mínima falta' significa que tiene el hábito de ver el peligro en faltas del tamaño de un átomo, como las ofensas menores de entrenamiento (sekhiya) cometidas sin intención, o el surgimiento de estados mentales inhábiles. 'Se entrena asumiendo las reglas de entrenamiento' significa que asume plenamente y se entrena en todo lo que debe ser practicado en las reglas de entrenamiento. En este pasaje, con la frase 'restringido por la restricción del Patimokkha', se muestra la virtud de la restricción del Patimokkha mediante una enseñanza centrada en la persona (puggalādhiṭṭhāna). Todo lo demás, comenzando por 'dotado de conducta y campo de acción', debe entenderse como dicho para mostrar la práctica a través de la cual se perfecciona dicha virtud. อินฺทฺริยสํวรสีลํ La virtud de la restricción de las facultades sensoriales (Indriyasaṃvara-sīla). ๑๕. ยํ ปเนตํ ตทนนฺตรํ ‘‘โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติอาทินา นเยน ทสฺสิตํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ, ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวรสีเล ฐิโต ภิกฺขุ. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ ‘‘จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ, อจิตฺตกตฺตา, จิตฺตํ น ปสฺสติ, อจกฺขุกตฺตา, ทฺวารารมฺมณสงฺฆฏฺเฏ ปน จกฺขุปสาทวตฺถุเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา ‘ธนุนา วิชฺฌตี’ติอาทีสุ วิย สสมฺภารกถา นาม โหติ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ’’ติ. น นิมิตฺตคฺคาหีติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ วา สุภนิมิตฺตาทิกํ วา กิเลสวตฺถุภูตํ นิมิตฺตํ น คณฺหาติ, ทิฏฺฐมตฺเตเยว สณฺฐาติ. นานุพฺยญฺชนคฺคาหีติ กิเลสานํ อนุอนุพฺยญฺชนโต ปากฏภาวกรณโต อนุพฺยญฺชนนฺติ ลทฺธโวหารํ หตฺถปาทสิตหสิตกถิตวิโลกิตาทิเภทํ อาการํ น คณฺหาติ, ยํ ตตฺถ ภูตํ, ตเทว คณฺหาติ, เจติยปพฺพตวาสี มหาติสฺสตฺเถโร วิย. 15. Además, respecto a esta virtud del refrenamiento de los sentidos (indriyasaṃvarasīla) que se muestra a continuación mediante el método que comienza con 'él, viendo una forma con el ojo', en este contexto, 'él' (so) se refiere al monje que está establecido en la virtud del refrenamiento del Patimokkha. 'Viendo una forma con el ojo' significa ver una forma con la conciencia visual que es capaz de ver formas y que recibe el nombre de 'ojo' debido a su causa. Los antiguos maestros decían: 'El ojo no ve las formas porque carece de mente; la mente no ve porque carece de ojo. Pero cuando ocurre el impacto entre la puerta y el objeto, uno ve a través de la mente que tiene como base la sensibilidad ocular (cakkhupasāda)'. Esta es una expresión basada en sus componentes (sasambhārakathā), similar a decir 'dispara con el arco'; por lo tanto, el significado aquí es simplemente 'viendo una forma con la conciencia visual'. 'No captar las señales' (na nimittaggāhī) significa que no toma la señal de mujer o de hombre, ni la señal de lo bello ni ninguna otra señal que sea base para las impurezas (kilesas), sino que se detiene únicamente en lo que es visto. 'No captar los detalles' (nānubyañjanaggāhī) significa que no toma los rasgos secundarios que, al manifestarse repetidamente, provocan el surgimiento de las impurezas, tales como las manos, los pies, la sonrisa, el habla, la mirada directa o la mirada de soslayo; solo toma aquello que es real en ese objeto (como los elementos o la impureza del cuerpo), tal como el anciano Mahātissa, que residía en Cetiyapabbata. เถรํ กิร เจติยปพฺพตา อนุราธปุรํ ปิณฺฑจารตฺถาย อาคจฺฉนฺตํ อญฺญตรา กุลสุณฺหา สามิเกน สทฺธึ ภณฺฑิตฺวา สุมณฺฑิตปสาธิตา เทวกญฺญา วิย กาลสฺเสว อนุราธปุรโต นิกฺขมิตฺวา ญาติฆรํ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ทิสฺวา วิปลฺลตฺถจิตฺตา มหาหสิตํ หสิ. เถโร กิเมตนฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺสา ทนฺตฏฺฐิเก อสุภสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – Se cuenta que, mientras el anciano se dirigía de Cetiyapabbata a Anuradhapura para recoger limosna, una mujer de familia, tras haber reñido con su esposo y estando elegantemente ataviada y adornada como una ninfa celestial, salió temprano de Anuradhapura hacia la casa de sus parientes. Al ver al anciano en el camino, con la mente trastornada por la pasión, soltó una gran carcajada. El anciano, mirando para ver qué era aquello, al percibir la impureza (asubhasaññā) en los huesos de sus dientes, alcanzó el estado de Arahant. Por eso se dijo: ‘‘ตสฺสา ทนฺตฏฺฐิกํ ทิสฺวา, ปุพฺพสญฺญํ อนุสฺสริ; ตตฺเถว โส ฐิโต เถโร, อรหตฺตํ อปาปุณี’’ติ. «Al ver los huesos de sus dientes, recordó su percepción previa (de lo impuro); allí mismo, permaneciendo firme, el anciano alcanzó el estado de Arahant». สามิโกปิ [Pg.21] โข ปนสฺสา อนุมคฺคํ คจฺฉนฺโต เถรํ ทิสฺวา ‘‘กิญฺจิ, ภนฺเต, อิตฺถึ ปสฺสถา’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ เถโร อาห – El esposo de la mujer, que la seguía por el mismo camino, al ver al anciano, le preguntó: «Venerable señor, ¿ha visto pasar a alguna mujer?». El anciano le respondió: ‘‘นาภิชานามิ อิตฺถี วา, ปุริโส วา อิโต คโต; อปิจ อฏฺฐิสงฺฆาโฏ, คจฺฉเตส มหาปเถ’’ติ. «No sé si fue una mujer o un hombre quien pasó por aquí; solo sé que un conjunto de huesos va caminando por el gran camino». ยตฺวาธิกรณเมนนฺติอาทิมฺหิ ยํการณา ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ เอตํ ปุคฺคลํ สติกวาเฏน จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ อปิหิตจกฺขุทฺวารํ หุตฺวา วิหรนฺตํ เอเต อภิชฺฌาทโย ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ อนุพนฺเธยฺยุํ. ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถาย ปฏิปชฺชติ. เอวํ ปฏิปชฺชนฺโตเยว จ รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติปิ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโร วา อสํวโร วา นตฺถิ. น หิ จกฺขุปสาทํ นิสฺสาย สติ วา มุฏฺฐสจฺจํ วา อุปฺปชฺชติ. อปิจ ยทา รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตทา ภวงฺเค ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ. ตโต วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ. ตโต วิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ. ตโต กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตทนนฺตรํ ชวนํ ชวติ. En la frase que comienza con 'por cuya causa' (yatvādhikaraṇamenaṃ), el significado es: por la causa de la falta de refrenamiento de la facultad del ojo, estos estados perjudiciales como la codicia y otros podrían fluir tras esa persona que vive con la puerta del ojo abierta, sin haberla cerrado con la puerta de la atención (sati). 'Practica para su refrenamiento' significa que practica para cerrar la facultad del ojo con la puerta de la atención. De quien practica así se dice que protege la facultad del ojo y que logra el refrenamiento en dicha facultad. En este proceso, estrictamente hablando, no hay refrenamiento ni falta del mismo en la facultad del ojo en sí, pues ni la atención ni la negligencia surgen dependiendo meramente de la sensibilidad ocular. No obstante, cuando un objeto visible entra en el campo de visión del ojo, después de que el proceso del subconsciente (bhavaṅga) ocurre dos veces y cesa, surge y cesa el elemento de mente funcional (āvajjanakicca) realizando la función de advertencia. Luego, surge la conciencia visual realizando la función de ver; luego, el elemento de mente resultante (sampaṭicchanakicca) realizando la función de recepción; luego, el elemento de conciencia mental resultante (santīraṇakicca) realizando la función de investigación; luego, el elemento de conciencia mental funcional (voṭṭhabbanakicca) realizando la función de determinación; e inmediatamente después, se producen los momentos de impulsión (javana). ตตฺราปิ เนว ภวงฺคสมเย, น อาวชฺชนาทีนํ อญฺญตรสมเย สํวโร วา อสํวโร วา อตฺถิ. ชวนกฺขเณ ปน สเจ ทุสฺสีลฺยํ วา มุฏฺฐสจฺจํ วา อญฺญาณํ วา อกฺขนฺติ วา โกสชฺชํ วา อุปฺปชฺชติ, อสํวโร โหติ. เอวํ โหนฺโต ปน โส จกฺขุนฺทฺริเย อสํวโรติ วุจฺจติ. กสฺมา? ยสฺมา ตสฺมึ สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ. ยถา กึ? ยถา นคเร จตูสุ ทฺวาเรสุ อสํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆรทฺวารโกฏฺฐกคพฺภาทโย สุสํวุตา โหนฺติ, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ อรกฺขิตํ อโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรน หิ ปวิสิตฺวา โจรา ยทิจฺฉนฺติ, ตํ กเรยฺยุํ, เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ. En este proceso, ni en el momento del subconsciente, ni en el momento de la advertencia u otros, existe el refrenamiento o la falta del mismo. Pero si en el momento de la impulsión (javana) surge la inmoralidad, la negligencia, la ignorancia, la impaciencia o la pereza, entonces ocurre la falta de refrenamiento. Aunque esto ocurre en el momento de javana, se denomina 'falta de refrenamiento en la facultad del ojo'. ¿Por qué? Porque cuando esto ocurre, la puerta no está protegida, ni el subconsciente, ni los pensamientos del proceso como la advertencia y otros. ¿A qué se parece? Es como una ciudad donde las cuatro puertas principales están abiertas; aunque las puertas de las casas, almacenes y cámaras internas dentro de la ciudad estén bien cerradas, toda la propiedad dentro de la ciudad queda desprotegida y sin custodia. Pues los ladrones, al entrar por las puertas de la ciudad, pueden hacer lo que deseen. Del mismo modo, cuando surge la inmoralidad y otros estados en el javana, al haber falta de refrenamiento, la puerta, el subconsciente y los pensamientos del proceso como la advertencia quedan desprotegidos. ตสฺมึ [Pg.22] ปน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ. ยถา กึ? ยถา นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา โหนฺติ, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภณฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติ. นครทฺวาเรสุ หิ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ, เอวเมว ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิ. ตสฺมา ชวนกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโรติ วุตฺโต. Por el contrario, cuando surge la virtud y otros estados similares en ese javana, la puerta queda protegida, al igual que el subconsciente y los pensamientos del proceso. ¿A qué se parece? Es como cuando las puertas de la ciudad están bien cerradas; aunque las puertas de las casas y demás dentro de la ciudad no estén cerradas, toda la propiedad dentro de la ciudad está bien protegida y custodiada. Pues si las puertas de la ciudad están cerradas, los ladrones no pueden entrar. De igual manera, cuando surge la virtud en el javana, la puerta, el subconsciente y los demás pensamientos del proceso están protegidos. Por lo tanto, aunque ocurra en el momento de la impulsión (javana), se le llama 'refrenamiento en la facultad del ojo'. โสเตน สทฺทํ สุตฺวาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวมิทํ สงฺเขปโต รูปาทีสุ กิเลสานุพนฺธนิมิตฺตาทิคฺคาหปริวชฺชนลกฺขณํ อินฺทฺริยสํวรสีลนฺติ เวทิตพฺพํ. Este mismo método se aplica a 'escuchando un sonido con el oído', etc. En resumen, esta virtud que tiene la característica de evitar el aferramiento a las señales y detalles que permiten que las impurezas sigan a los objetos como las formas y otros, debe entenderse como la 'virtud del refrenamiento de los sentidos' (indriyasaṃvarasīla). อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ Virtud de la pureza del medio de vida (Ājīvapārisuddhisīla) ๑๖. อิทานิ อินฺทฺริยสํวรสีลานนฺตรํ วุตฺเต อาชีวปาริสุทฺธิสีเล อาชีวเหตุ ปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานนฺติ ยานิ ตานิ ‘‘อาชีวเหตุ อาชีวการณา ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ‘โย เต วิหาเร วสติ โส ภิกฺขุ อรหา’ติ ภณติ, ปฏิวิชานนฺตสฺส อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุ ปณีตโภชนานิ อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา ภิกฺขุนี ปณีตโภชนานิ อคิลานา อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาฏิเทสนียสฺส. อาชีวเหตุ อาชีวการณา สูปํ วา โอทนํ วา อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปริ. ๒๘๗) เอวํ ปญฺญตฺตานิ ฉ สิกฺขาปทานิ, อิเมสํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ. 16. Ahora, a continuación de la conducta ética de la restricción de las facultades (indriyasaṃvarasīla), con respecto a la conducta ética de la pureza de los medios de vida (ājīvapārisuddhisīla), se presentan los seis preceptos establecidos por causa de los medios de vida: (1) ‘Si por causa de los medios de vida, por motivo de la subsistencia, un monje de deseos malvados y abrumado por la codicia, proclama falsamente un estado humano superior (jhāna, magga o phala) que no posee, incurre en una ofensa de derrota (pārājika). (2) Si por motivo de la subsistencia actúa como intermediario (en asuntos de hombres y mujeres), incurre en una ofensa de suspensión formal (saṅghādisesa). (3) Si por motivo de la subsistencia dice: “Aquel que vive en tu monasterio es un arahant” (refiriéndose a sí mismo), si el interlocutor lo comprende, incurre en una ofensa grave (thullaccaya). (4) Si por motivo de la subsistencia, un monje que no está enfermo solicita y come alimentos exquisitos para su propio beneficio, incurre en una ofensa que requiere confesión (pācittiya). (5) Si por motivo de la subsistencia, una monja que no está enferma solicita y come alimentos exquisitos para su propio beneficio, incurre en una ofensa que debe ser reconocida (pāṭidesanīya). (6) Si por motivo de la subsistencia, un monje que no está enfermo solicita y come curry o arroz para su propio beneficio, incurre en una ofensa de mala conducta (dukkaṭa)’. Estos son los seis preceptos así establecidos. กุหนาติอาทีสุ อยํ ปาฬิ, ‘‘ตตฺถ กตมา กุหนา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยา ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน วา สามนฺตชปฺปิเตน วา อิริยาปถสฺส วา อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ กุหนา. En relación con el término ‘fingimiento’ (kuhanā) y otros, este es el texto del Vibhaṅga: ‘Allí, ¿qué es el fingimiento? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el acto de impresionar mediante el rechazo de los requisitos (paccayapaṭisevana), mediante el discurso indirecto (sāmantajappita), o mediante la disposición, el mantenimiento y la configuración cuidadosa de la postura física (iriyāpatha), junto con el ceño fruncido, el estado de fruncir el ceño, el acto de fingir, el proceso de fingimiento y el estado de ser un fingidor; esto se llama fingimiento’. ‘‘ตตฺถ [Pg.23] กตมา ลปนา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยา ปเรสํ อาลปนา ลปนา สลฺลปนา อุลฺลปนา สมุลฺลปนา อุนฺนหนา สมุนฺนหนา อุกฺกาจนา สมุกฺกาจนา อนุปฺปิยภาณิตา จาฏุกมฺยตา มุคฺคสูปฺยตา ปาริภฏฺยตา, อยํ วุจฺจติ ลปนา. ‘Allí, ¿qué es la lisonja (lapanā)? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el acto de dirigirse a otros, parlotear, susurrar, adular, hablar de manera excesiva, exaltar, hablar para complacer, ser servil, hablar como una sopa de frijoles (muggasūpyatā —mezclando verdades y mentiras) y actuar como un cuidador de niños (pāribhaṭyatā —hablando con excesiva ternura para obtener algo); esto se llama lisonja’. ‘‘ตตฺถ กตมา เนมิตฺติกตา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยํ ปเรสํ นิมิตฺตํ นิมิตฺตกมฺมํ โอภาโส โอภาสกมฺมํ สามนฺตชปฺปา ปริกถา, อยํ วุจฺจติ เนมิตฺติกตา. ‘Allí, ¿qué es la insinuación (nemittikatā)? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el uso de señales, el acto de hacer señas, la alusión, el acto de aludir, el discurso indirecto y la charla persistente (sobre los requisitos); esto se llama insinuación’. ‘‘ตตฺถ กตมา นิปฺเปสิกตา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยา ปเรสํ อกฺโกสนา วมฺภนา ครหนา อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา ขิปนา สํขิปนา ปาปนา สมฺปาปนา อวณฺณหาริกา ปรปิฏฺฐิมํสิกตา, อยํ วุจฺจติ นิปฺเปสิกตา. ‘Allí, ¿qué es la denigración (nippesikatā)? Para aquel que depende de las ganancias, los honores y el renombre, que posee deseos malvados y está abrumado por la codicia, es el acto de insultar a otros, despreciar, reprochar, expulsar, difamar, lanzar pullas, ridiculizar, atribuir faltas, difundir mala fama y el acto de comer la carne de la espalda ajena (parapiṭṭhimaṃsikatā —criticar en ausencia); esto se llama denigración’. ‘‘ตตฺถ กตมา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิโต ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อิโต ลทฺธํ อามิสํ อมุตฺร หรติ, อมุตฺร วา ลทฺธํ อามิสํ อิธ อาหรติ. ยา เอวรูปา อามิเสน อามิสสฺส เอฏฺฐิ คเวฏฺฐิ ปริเยฏฺฐิ เอสนา คเวสนา ปริเยสนา, อยํ วุจฺจติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา’’ติ (วิภ. ๘๖๒-๘๖๕). ‘Allí, ¿qué es buscar ganancia mediante la ganancia (lābhena lābhaṃ nijigīsanatā)? El monje de deseos malvados y abrumado por la codicia, que depende de ganancias, honores y renombre, lleva lo que ha obtenido en una casa a otra casa, o trae aquí lo obtenido allá. Tal búsqueda, rastreo, investigación profunda y afán de obtener ofrendas mediante otras ofrendas ya recibidas se llama buscar ganancia mediante la ganancia’. ๑๗. อิมิสฺสา ปน ปาฬิยา เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. กุหนนิทฺเทเส ตาว ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺสาติ ลาภญฺจ สกฺการญฺจ กิตฺติสทฺทญฺจ สนฺนิสฺสิตสฺส, ปตฺถยนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปาปิจฺฉสฺสาติ อสนฺตคุณทีปนกามสฺส. อิจฺฉาปกตสฺสาติ อิจฺฉาย อปกตสฺส, อุปทฺทุตสฺสาติ อตฺโถ. 17. El significado de este texto debe entenderse de la siguiente manera: En la explicación del fingimiento, ‘dependiente de ganancias, honores y renombre’ se refiere a aquel que se apoya en o anhela (patthayanta) las ganancias ordinarias, los honores especiales y la fama. ‘De deseos malvados’ se refiere a quien desea mostrar cualidades como la fe o la virtud que no posee. ‘Abrumado por el deseo’ (icchāpakata) significa alguien que ha sido perjudicado u oprimido (upadduta) por sus deseos. อิโต ปรํ ยสฺมา ปจฺจยปฏิเสวนสามนฺตชปฺปนอิริยาปถสนฺนิสฺสิตวเสน มหานิทฺเทเส ติวิธํ กุหนวตฺถุ อาคตํ. ตสฺมา ติวิธมฺเปตํ ทสฺเสตุํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน วาติ เอวมาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ จีวราทีหิ นิมนฺติตสฺส ตทตฺถิกสฺเสว สโต ปาปิจฺฉตํ นิสฺสาย ปฏิกฺขิปเนน, เต จ คหปติเก อตฺตนิ สุปฺปติฏฺฐิตสทฺเธ ญตฺวา ปุน เตสํ ‘‘อโห อยฺโย อปฺปิจฺโฉ น กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อิจฺฉติ, สุลทฺธํ วต โน อสฺส สเจ อปฺปมตฺตกมฺปิ กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺเหยฺยา’’ติ นานาวิเธหิ อุปาเยหิ ปณีตานิ จีวราทีนิ [Pg.24] อุปเนนฺตานํ ตทนุคฺคหกามตํเยว อาวิกตฺวา ปฏิคฺคหเณน จ ตโต ปภุติ อปิ สกฏภาเรหิ อุปนามนเหตุภูตํ วิมฺหาปนํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ มหานิทฺเทเส – A partir de aquí, dado que en el Mahāniddesa se mencionan tres tipos de objetos de fingimiento (kuhanavatthu) basados en el rechazo de requisitos, el discurso indirecto y la postura física, se inicia la explicación con ‘mediante lo que se denomina rechazo de requisitos’, etc., para mostrar estos tres tipos. Allí, cuando a un monje se le ofrecen túnicas y otros requisitos, deseándolos pero motivado por sus malos deseos, los rechaza para aparentar pocos deseos. Una vez que percibe que los laicos tienen una fe firme en él, pensando: ‘¡Oh, este venerable tiene pocos deseos, no quiere aceptar nada! Sería un gran beneficio para nosotros si aceptara aunque fuera algo pequeño’, y le presentan túnicas exquisitas mediante diversos métodos, él las acepta manifestando únicamente el deseo de favorecerlos. El acto de impresionar que se convierte en la causa de que, a partir de ese día, le traigan ofrendas incluso en cargas de carretas, se conoce como el objeto de fingimiento denominado ‘rechazo de requisitos’. Así se ha dicho en el Mahāniddesa— ‘‘กตมํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิธ คหปติกา ภิกฺขุํ นิมนฺเตนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ. โส ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อตฺถิโก จีวร…เป… ปริกฺขารานํ ภิยฺโยกมฺยตํ อุปาทาย จีวรํ ปจฺจกฺขาติ. ปิณฺฑปาตํ…เป… เสนาสนํ. คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปจฺจกฺขาติ. โส เอวมาห – ‘กึ สมณสฺส มหคฺเฆน จีวเรน, เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ สุสานา วา สงฺการกูฏา วา ปาปณิกา วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน ปิณฺฑปาเตน เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ อุญฺฉาจริยาย ปิณฺฑิยาโลเปน ชีวิกํ กปฺเปยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน เสนาสเนน, เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ รุกฺขมูลิโก วา อสฺส อพฺโภกาสิโก วา. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน, เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ ปูติมุตฺเตน วา หริฏกีขณฺเฑน วา โอสธํ กเรยฺยา’ติ. ตทุปาทาย ลูขํ จีวรํ ธาเรติ, ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, ลูขํ เสนาสนํ ปฏิเสวติ, ลูขํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิเสวติ, ตเมนํ คหปติกา เอวํ ชานนฺติ ‘อยํ สมโณ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อารทฺธวีริโย ธุตวาโท’ติ. ภิยฺโย ภิยฺโย นิมนฺเตนฺติ จีวร…เป… ปริกฺขาเรหิ. โส เอวมาห – ‘ติณฺณํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. สทฺธาย สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. เทยฺยธมฺมสฺส…เป… ทกฺขิเณยฺยานํ สมฺมุขีภาวาสทฺโธกุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. ตุมฺหากญฺเจวายํ สทฺธา อตฺถิ, เทยฺยธมฺโม จ สํวิชฺชติ, อหญฺจ ปฏิคฺคาหโก, สเจหํ น ปฏิคฺคเหสฺสามิ, เอวํ ตุมฺเห ปุญฺเญน ปริพาหิรา ภวิสฺสนฺติ, น มยฺหํ อิมินา อตฺโถ. อปิจ ตุมฺหากํเยว อนุกมฺปาย ปฏิคฺคณฺหามี’ติ. ตทุปาทาย พหุมฺปิ จีวรํ ปฏิคฺคณฺหาติ. พหุมฺปิ ปิณฺฑปาตํ…เป… เภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิคฺคณฺหาติ[Pg.25]. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ (มหานิ. ๘๗). “¿Qué es el fundamento de la hipocresía llamado rechazo de los requisitos? En este mundo, los donantes laicos invitan a un monje con túnicas, limosnas, alojamiento y medicinas para los enfermos. Ese monje, teniendo malos deseos, dominado por la codicia y deseando la abundancia de requisitos, rechaza la túnica, rechaza la limosna, rechaza el alojamiento y rechaza la medicina. Él dice: ‘¿De qué le sirve a un asceta una túnica costosa? Es apropiado que un asceta recoja trapos viejos de un cementerio, de un montón de basura o de una tienda, y confeccione su túnica con ellos. ¿De qué le sirve a un asceta una comida costosa? Es apropiado que viva de las sobras obtenidas mediante la mendicidad. ¿De qué le sirve a un asceta un alojamiento costoso? Es apropiado que viva al pie de un árbol o al aire libre. ¿De qué le sirve a un asceta una medicina costosa? Es apropiado que use orina de vaca o trozos de mirobálano como medicina’. Basándose en esas palabras, usa túnicas humildes, consume limosnas humildes, utiliza alojamientos precarios y medicinas básicas. Al verlo actuar de forma tan humilde, los laicos lo reconocen diciendo: ‘Este monje es de pocos deseos, está satisfecho, es solitario, no se mezcla con otros, es diligente y habla de la eliminación de las impurezas’. Por ello, lo invitan cada vez más con túnicas, comida, alojamiento y medicinas. Entonces él dice: ‘Por la presencia de tres factores, un hijo de buena familia con fe genera mucho mérito: por la presencia de la fe, por la presencia del objeto de donación y por la presencia de personas dignas de recibir la ofrenda. Ustedes tienen esta fe, el objeto está presente y yo soy el receptor; si no aceptara, ustedes quedarían fuera del mérito. Yo no deseo estos objetos, pero los acepto solo por compasión hacia ustedes’. Basándose en esto, acepta muchas túnicas, mucha comida, mucho alojamiento y mucha medicina. Tal fruncimiento de ceño, el estado de fruncir el ceño, el asombro, el causar asombro y el estado de quien causa asombro, es lo que se llama fundamento de la hipocresía mediante el rechazo de los requisitos”. ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาธิคมปริทีปนวาจาย ตถา ตถา วิมฺหาปนํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ยถาห – Además, se debe entender como el fundamento de la hipocresía llamado charla indirecta (insinuación) al acto de causar asombro de diversas maneras por parte de un monje de malos deseos, mediante palabras que sugieren el logro de estados sobrehumanos. Como se dice: ‘‘กตมํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’ติ อริยธมฺมสนฺนิสฺสิตํ วาจํ ภาสติ ‘โย เอวรูปํ จีวรํ ธาเรติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ. ‘โย เอวรูปํ ปตฺตํ โลหถาลกํ. ธมฺมกรณํ ปริสฺสาวนํ กุญฺจิกํ, กายพนฺธนํ อุปาหนํ ธาเรติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ. ยสฺส เอวรูโป อุปชฺฌาโย อาจริโย สมานุปชฺฌายโก, สมานาจริยโก มิตฺโต สนฺทิฏฺโฐ สมฺภตฺโต สหาโย. โย เอวรูเป วิหาเร วสติ อฑฺฒโยเค ปาสาเท หมฺมิเย คุหายํ เลเณ กุฏิยา กูฏาคาเร อฏฺเฏ มาเฬ อุทฺทณฺเฑ อุปฏฺฐานสาลายํ มณฺฑเป รุกฺขมูเล วสติ, โส สมโณ มเหสกฺโข’ติ ภณติ. อถ วา ‘โกรชิกโกรชิโก ภากุฏิกภากุฏิโก กุหกกุหโก ลปกลปโก มุขสมฺภาวิโก, อยํ สมโณ อิมาสํ เอวรูปานํ สนฺตานํ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี’ติ ตาทิสํ คมฺภีรํ คูฬฺหํ นิปุณํ ปฏิจฺฉนฺนํ โลกุตฺตรํ สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตํ กถํ กเถสิ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ (มหานิ. ๘๗). “¿Qué es el fundamento de la hipocresía llamado charla indirecta? Aquí, cierto monje de malos deseos, dominado por la codicia y con el propósito de ser estimado, pensando ‘así la gente me estimará’, habla palabras relacionadas con el estado de un Noble. Dice: ‘Aquel monje que usa tal tipo de túnica es de gran poder’. Dice: ‘Aquel que usa tal tipo de cuenco, tazón de metal, filtro de agua, llave, cinturón o calzado es de gran poder’. Dice que su preceptor o maestro es de tal tipo, o que sus compañeros, amigos o conocidos son de tal tipo, o que vive en tal tipo de monasterio, palacio, cueva, cabaña o al pie de un árbol, diciendo: ‘Ese monje es de gran poder’. O bien, siendo alguien que finge austeridad y frunce el ceño para causar asombro, hablando con exageración para ser elogiado, habla de temas profundos, ocultos, sutiles y trascendentales relacionados con la vacuidad y el Nibbana, diciendo: ‘Este monje alcanza tales estados de calma y logros meditativos’. Tal fruncimiento de ceño, el estado de fruncir el ceño, el asombro, el causar asombro y el estado de quien causa asombro, es lo que se llama fundamento de la hipocresía mediante charla indirecta”. ปาปิจฺฉสฺเสว ปน สโต สมฺภาวนาธิปฺปายกเตน อิริยาปเถน วิมฺหาปนํ อิริยาปถสนฺนิสฺสิตํ กุหนวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. ยถาห – ‘‘กตมํ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ. อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’ติ คมนํ สณฺฐเปติ, ฐานํ [Pg.26] สณฺฐเปติ, นิสชฺชํ สณฺฐเปติ, สยนํ สณฺฐเปติ, ปณิธาย คจฺฉติ, ปณิธาย ติฏฺฐติ, ปณิธาย นิสีทติ, ปณิธาย เสยฺยํ กปฺเปติ, สมาหิโต วิย คจฺฉติ, สมาหิโต วิย ติฏฺฐติ, นิสีทติ, เสยฺยํ กปฺเปติ, อาปาถกชฺฌายี จ โหติ, ยา เอวรูปา อิริยาปถสฺส อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ วุจฺจติ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถู’’ติ (มหานิ. ๘๗). Se debe entender como el fundamento de la hipocresía basado en la postura al acto de causar asombro mediante la postura corporal, realizado con el deseo de ser estimado por parte de un monje de malos deseos. Como se dice: ‘¿Qué es el fundamento de la hipocresía llamado postura? Aquí, cierto monje de malos deseos, dominado por la codicia y deseando ser estimado, pensando: “si actúo de esta manera, la gente me estimará”, compone cuidadosamente su caminar, su estar de pie, su sentarse y su acostarse. Camina con intención, se para con intención, se sienta con intención y se acuesta con intención; camina, se para, se sienta y se acuesta como si estuviera concentrado, y actúa como si estuviera en meditación profunda ante los demás. Tal disposición, mantenimiento y arreglo de la postura, junto con el fruncimiento de ceño, el asombro y el causar asombro, es lo que se llama fundamento de la hipocresía basado en la postura’.”}, { ตตฺถ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตนาติ ปจฺจยปฏิเสวนนฺติ เอวํ สงฺขาเตน ปจฺจยปฏิเสวเนน วา สงฺขาเตน. สามนฺตชปฺปิเตนาติ สมีปภณิเตน. อิริยาปถสฺส วาติ จตุอิริยาปถสฺส. อฏฺฐปนาติอาทิ ฐปนา, อาทเรน วา ฐปนา. ฐปนาติ ฐปนากาโร. สณฺฐปนาติ อภิสงฺขรณา, ปาสาทิกภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภากุฏิกาติ ปธานปุริมฏฺฐิตภาวทสฺสเนน ภากุฏิกรณํ, มุขสงฺโกโจติ วุตฺตํ โหติ. ภากุฏิกรณํ สีลมสฺสาติ ภากุฏิโก. ภากุฏิกสฺส ภาโว ภากุฏิยํ. กุหนาติ วิมฺหาปนา. กุหสฺส อายนา กุหายนา. กุหิตสฺส ภาโว กุหิตตฺตนฺติ. En ese contexto, 'conocido por el uso de los requisitos' significa lo que se conoce como el uso de los requisitos, o bien, conocido mediante el uso de los requisitos. 'Por charla indirecta' significa por lo hablado en la cercanía de otros para inducir una donación. 'De la postura' se refiere a las cuatro posturas corporales. 'Establecimiento' (aṭṭhapana) y otros términos similares significan colocar inicialmente o colocar con esmero. 'Colocación' (ṭhapana) es el modo o la manera de colocar. 'Establecimiento firme' (saṇṭhapana) es la preparación o arreglo, lo que significa actuar de manera que inspire confianza o agrado. 'Fruncir el ceño' (bhākuṭika) es el acto de fruncir el ceño para mostrar un estado de estar absorto en el esfuerzo espiritual, lo que significa una contracción del rostro. Aquel cuya naturaleza es fruncir el ceño es un 'fruncidor de ceño' (bhākuṭiko). El estado o la cualidad del que frunce el ceño es 'el acto de fruncir el ceño' (bhākuṭiya). 'Engaño' (kuhana) es causar asombro o maravilla. El acto de provocar asombro es 'el proceso de engañar' (kuhāyanā). El estado de quien engaña es 'la condición de impostura' (kuhitatta). ลปนานิทฺเทเส อาลปนาติ วิหารํ อาคเต มนุสฺเส ทิสฺวา ‘‘กิมตฺถาย โภนฺโต อาคตา, กึ ภิกฺขู นิมนฺติตุํ, ยทิ เอวํ คจฺฉถ เร, อหํ ปจฺฉโต ปตฺตํ คเหตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ เอวํ อาทิโตว ลปนา. อถ วา อตฺตานํ อุปเนตฺวา ‘‘อหํ ติสฺโส, มยิ ราชา ปสนฺโน, มยิ อสุโก จ อสุโก จ ราชมหามตฺโต ปสนฺโน’’ติ เอวํ อตฺตุปนายิกา ลปนา อาลปนา. ลปนาติ ปุฏฺฐสฺส สโต วุตฺตปฺปการเมว ลปนํ. สลฺลปนาติ คหปติกานํ อุกฺกณฺฐเน ภีตสฺส โอกาสํ ทตฺวา ทตฺวา สุฏฺฐุ ลปนา. อุลฺลปนาติ มหากุฏุมฺพิโก มหานาวิโก มหาทานปตีติ เอวํ อุทฺธํ กตฺวา ลปนา. สมุลฺลปนาติ สพฺพโตภาเคน อุทฺธํ กตฺวา ลปนา. En la explicación de lapanā (hablar con segundas intenciones), ālapanā se refiere a hablar primero al ver a personas que llegan al monasterio, diciendo: «¿Para qué han venido, señores? ¿Para invitar a los monjes? Si es así, vayan adelante; yo tomaré el cuenco y los seguiré». Esto es hablar de manera proactiva desde el principio. O bien, hablar de uno mismo diciendo: «Yo soy Tissa; el rey tiene confianza en mí, y tal y tal gran ministro del rey también confía en mí». Tal forma de hablar para presentarse a uno mismo se denomina ālapanā. Lapanā propiamente dicha consiste en hablar de la manera ya descrita pero cuando se le pregunta. Sallapanā es hablar bien y repetidamente, dando oportunidad de hablar a los laicos, por temor a que se aburran o se cansen. Ullapanā es hablar exaltando a otros diciendo: «¡Gran hacendado! ¡Gran navegante! ¡Gran benefactor!». Samullapanā es hablar exaltando de todas las formas posibles. อุนฺนหนาติ ‘‘อุปาสกา ปุพฺเพ อีทิเส กาเล นวทานํ เทถ, อิทานิ กึ น เทถา’’ติ เอวํ ยาว ‘‘ทสฺสาม, ภนฺเต, โอกาสํ น ลภามา’’ติอาทีนิ วทนฺติ, ตาว อุทฺธํ อุทฺธํ นหนา, เวฐนาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อุจฺฉุหตฺถํ [Pg.27] ทิสฺวา ‘‘กุโต อาภตํ อุปาสกา’’ติ ปุจฺฉติ. อุจฺฉุเขตฺตโต, ภนฺเตติ. กึ ตตฺถ อุจฺฉุ มธุรนฺติ. ขาทิตฺวา, ภนฺเต, ชานิตพฺพนฺติ. ‘‘น, อุปาสก, ภิกฺขุสฺส อุจฺฉุํ เทถา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ. ยา เอวรูปา นิพฺเพเฐนฺตสฺสาปิ เวฐนกถา, สา อุนฺนหนา. สพฺพโตภาเคน ปุนปฺปุนํ อุนฺนหนา สมุนฺนหนา. Unnahanā significa hablar vinculando o «atando» a los devotos, diciendo: «Upāsakas, en el pasado, en esta época, solían dar la ofrenda de la cosecha nueva; ¿por qué no la dan ahora?», continuando así hasta que ellos dicen: «Daremos, venerable, pero aún no hemos tenido oportunidad». A esto se le llama atar o envolver repetidamente. O bien, al ver caña de azúcar en manos de alguien, preguntar: «¿De dónde la trajeron, upāsakas?». Ellos responden: «Del campo de caña, venerable». El monje pregunta: «¿Es dulce la caña allí?». Responden: «Venerable, hay que probarla para saberlo». El monje dice: «Upāsaka, no es apropiado decirle a un monje: 'tome caña de azúcar'». Tal conversación, que envuelve a la persona incluso cuando intenta evadirse, es unnahanā. Atar o envolver repetidamente en todos los sentidos es samunnahanā. อุกฺกาจนาติ ‘‘เอตํ กุลํ มํเยว ชานาติ. สเจ เอตฺถ เทยฺยธมฺโม อุปฺปชฺชติ, มยฺหเมว เทตี’’ติ เอวํ อุกฺขิปิตฺวา กาจนา อุกฺกาจนา, อุทฺทีปนาติ วุตฺตํ โหติ. เตลกนฺทริกวตฺถุ เจตฺถ วตฺตพฺพํ. สพฺพโตภาเคน ปน ปุนปฺปุนํ อุกฺกาจนา สมุกฺกาจนา. Ukkācanā significa jactarse o exhibir méritos propios, diciendo: «Esa familia solo me conoce a mí. Si surge alguna ofrenda allí, me la dan solo a mí». Esto significa «mostrar mediante la exaltación». Aquí debe relatarse la historia de Telakandarikā. Exaltar o jactarse repetidamente en todos los sentidos es samukkācanā. อนุปฺปิยภาณิตาติ สจฺจานุรูปํ ธมฺมานุรูปํ วา อนปโลเกตฺวา ปุนปฺปุนํ ปิยภณนเมว. จาฏุกมฺยตาติ นีจวุตฺติตา อตฺตานํ เหฏฺฐโต เหฏฺฐโต ฐเปตฺวา วตฺตนํ. มุคฺคสูปฺยตาติ มุคฺคสูปสทิสตา. ยถา หิ มุคฺเคสุ ปจฺจมาเนสุ โกจิเทว น ปจฺจติ, อวเสสา ปจฺจนฺติ, เอวํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส วจเน กิญฺจิเทว สจฺจํ โหติ, เสสํ อลีกํ, อยํ ปุคฺคโล มุคฺคสูปฺโยติ วุจฺจติ. ตสฺส ภาโว มุคฺคสูปฺยตา. ปาริภฏฺยตาติ ปาริภฏฺยภาโว. โย หิ กุลทารเก ธาติ วิย องฺเกน วา ขนฺเธน วา ปริภฏติ, ธาเรตีติ อตฺโถ. ตสฺส ปริภฏสฺส กมฺมํ ปาริภฏฺยุํ. ปาริภฏฺยสฺส ภาโว ปาริภฏฺยตาติ. Anuppiyabhāṇitā es el acto de decir palabras agradables repetidamente, sin considerar si son verdaderas o acordes al Dhamma. Cāṭukamyatā es la actitud servil, comportándose de manera humilde al ponerse a sí mismo en una posición inferior. Muggasūpyatā es la semejanza con la sopa de frijol mungo. Así como cuando se cocinan frijoles mungo, algunos pocos no se cocinan mientras que el resto sí, de la misma manera, en el discurso de tal persona solo una pequeña parte es verdad y el resto es falso; a esta persona se le llama «parecido a la sopa de frijol mungo». Su estado o forma de hablar es muggasūpyatā. Pāribhaṭyatā es el estado de actuar como un cuidador de niños. Pues el monje que cuida a los niños de las familias, como una niñera, llevándolos en la cadera o sobre los hombros, se dice que los «lleva». El acto de tal cuidador es pāribhaṭya, y la condición de realizar ese acto es pāribhaṭyatā. เนมิตฺติกตานิทฺเทเส นิมิตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ ปเรสํ ปจฺจยทานสญฺญาชนกํ กายวจีกมฺมํ. นิมิตฺตกมฺมนฺติ ขาทนียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ‘‘กึ ขาทนียํ ลภิตฺถา’’ติอาทินา นเยน นิมิตฺตกรณํ. โอภาโสติ ปจฺจยปฏิสํยุตฺตกถา. โอภาสกมฺมนฺติ วจฺฉปาลเก ทิสฺวา ‘‘กึ อิเม วจฺฉา ขีรโควจฺฉา อุทาหุ ตกฺกโควจฺฉา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ขีรโควจฺฉา, ภนฺเต’’ติ วุตฺเต ‘‘น ขีรโควจฺฉา, ยทิ ขีรโควจฺฉา สิยุํ, ภิกฺขูปิ ขีรํ ลเภยฺยุ’’นฺติ เอวมาทินา นเยน เตสํ ทารกานํ มาตาปิตูนํ นิเวเทตฺวา ขีรทาปนาทิกํ โอภาสกรณํ. สามนฺตชปฺปาติ สมีปํ กตฺวา ชปฺปนํ. กุลูปกภิกฺขุ วตฺถุ เจตฺถ วตฺตพฺพํ. En la explicación de nemittikatā (insinuaciones), nimitta es cualquier acción corporal o verbal que genera en otros la noción de dar requisitos. Nimittakamma es hacer una señal; por ejemplo, al ver a personas que llevan alimentos, preguntar: «¿Qué alimentos han obtenido?», y así sucesivamente. Obhāsa es hablar en relación con los requisitos. Obhāsakamma es hacer una indirecta; por ejemplo, al ver a pastores de terneros, preguntar: «¿Son estos terneros que beben leche o terneros que beben suero?». Si responden: «Son terneros que beben leche, venerable», el monje dice: «No pueden ser terneros que beben leche; si lo fueran, los monjes también recibirían leche». De esta manera, al informar a los padres de esos niños, se les induce a dar leche; esto es hacer una insinuación. Sāmantajappā es hablar de manera cercana o indirecta (rodeos). Aquí debe relatarse la historia del monje allegado a una familia. กุลูปโก [Pg.28] กิร ภิกฺขุ ภุญฺชิตุกาโม เคหํ ปวิสิตฺวา นิสีทิ. ตํ ทิสฺวา อทาตุกามา ฆรณี ‘‘ตณฺฑุลา นตฺถี’’ติ ภณนฺตี ตณฺฑุเล อาหริตุกามา วิย ปฏิวิสฺสกฆรํ คตา. ภิกฺขุปิ อนฺโตคพฺภํ ปวิสิตฺวา โอโลเกนฺโต กวาฏโกเณ อุจฺฉุํ, ภาชเน คุฬํ, ปิฏเก โลณมจฺฉผาเล, กุมฺภิยํ ตณฺฑุเล, ฆเฏ ฆตํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา นิสีทิ. ฆรณี ‘‘ตณฺฑุเล นาลตฺถ’’นฺติ อาคตา. ภิกฺขุ ‘‘อุปาสิเก ‘อชฺช ภิกฺขา น สมฺปชฺชิสฺสตี’ติ ปฏิกจฺเจว นิมิตฺตํ อทฺทส’’นฺติ อาห. กึ, ภนฺเตติ. กวาฏโกเณ นิกฺขิตฺตํ อุจฺฉุํ วิย สปฺปํ อทฺทสํ, ‘ตํ ปหริสฺสามี’ติ โอโลเกนฺโต ภาชเน ฐปิตํ คุฬปิณฺฑํ วิย ปาสาณํ, เลฑฺฑุเกน ปหเฏน สปฺเปน กตํ ปิฏเก นิกฺขิตฺตโลณมจฺฉผาลสทิสํ ผณํ, ตสฺส ตํ เลฑฺฑุํ ฑํสิตุกามสฺส กุมฺภิยา ตณฺฑุลสทิเส ทนฺเต, อถสฺส กุปิตสฺส ฆเฏ ปกฺขิตฺตฆตสทิสํ มุขโต นิกฺขมนฺตํ วิสมิสฺสกํ เขฬนฺติ. สา ‘‘น สกฺกา มุณฺฑกํ วญฺเจตุ’’นฺติ อุจฺฉุํ ทตฺวา โอทนํ ปจิตฺวา ฆตคุฬมจฺเฉหิ สทฺธึ สพฺพํ อทาสีติ. เอวํ สมีปํ กตฺวา ชปฺปนํ สามนฺตชปฺปาติ เวทิตพฺพํ. ปริกถาติ ยถา ตํ ลภติ ตสฺส ปริวตฺเตตฺวา กถนนฺติ. Se cuenta que un monje allegado a una familia, deseando comer, entró en una casa y se sentó. Al verlo, la dueña de casa, no queriendo darle nada, dijo: «No hay arroz», y fingiendo que iba a buscar arroz, fue a casa de una vecina. El monje entró en la habitación interior y, al mirar, vio caña de azúcar en el rincón de la puerta, melaza en un recipiente, trozos de pescado seco en una cesta, arroz en una tinaja y mantequilla clarificada (ghee) en un cántaro; luego salió y se sentó. La dueña de casa regresó lamentándose de que «no consiguió arroz». El monje dijo: «Upāsikā, vi un presagio temprano de que hoy no habría limosnas». Ella preguntó: «¿Qué vio, venerable?». Él dijo: «Vi una serpiente parecida a la caña de azúcar dejada en el rincón de la puerta. Al mirar para golpearla, vi piedras parecidas a los trozos de melaza en el recipiente. El capuchón de la serpiente golpeada por la piedra se parecía a los trozos de pescado seco en la cesta. Sus dientes, al querer morder la piedra, eran como el arroz en la tinaja. Y la saliva mezclada con veneno que salía de la boca de la serpiente enfurecida era como el ghee en el cántaro». Ella pensó: «No se puede engañar a este rapado», y tras darle la caña de azúcar, cocinó el arroz y se lo entregó todo junto con el ghee, la melaza y el pescado. Debe entenderse que tal forma de hablar indirecta es sāmantajappā. Parikathā es hablar de forma circular o indirecta para obtener lo que se desea. นิปฺเปสิกตานิทฺเทเส อกฺโกสนาติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนํ. วมฺภนาติ ปริภวิตฺวา กถนํ. ครหณาติ อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโนติอาทินา นเยน โทสาโรปนา. อุกฺเขปนาติ มา เอตํ เอตฺถ กเถถาติ วาจาย อุกฺขิปนํ. สพฺพโตภาเคน สวตฺถุกํ สเหตุกํ กตฺวา อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา. อถ วา อเทนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อโห ทานปตี’’ติ เอวํ อุกฺขิปนํ อุกฺเขปนา. มหาทานปตีติ เอวํ สุฏฺฐุ อุกฺเขปนา สมุกฺเขปนา. ขิปนาติ กึ อิมสฺส ชีวิตํ พีชโภชิโนติ เอวํ อุปฺปณฺฑนา. สํขิปนาติ กึ อิมํ อทายโกติ ภณถ, โย นิจฺจกาลํ สพฺเพสมฺปิ นตฺถีติ วจนํ เทตีติ สุฏฺฐุตรํ อุปฺปณฺฑนา. ปาปนาติ อทายกตฺตสฺส อวณฺณสฺส วา ปาปนํ. สพฺพโตภาเคน ปาปนา สมฺปาปนา. อวณฺณหาริกาติ เอวํ เม อวณฺณภยาปิ ทสฺสตีติ เคหโต เคหํ คามโต คามํ ชนปทโต ชนปทํ อวณฺณหรณํ. ปรปิฏฺฐิมํสิกตาติ ปุรโต มธุรํ ภณิตฺวา ปรมฺมุเข อวณฺณภาสิตา. เอสา หิ อภิมุขํ โอโลเกตุํ [Pg.29] อสกฺโกนฺตสฺส ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสํ ขาทนมิว โหติ, ตสฺมา ปรปิฏฺฐิมํสิกตาติ วุตฺตา. อยํ วุจฺจติ นิปฺเปสิกตาติ อยํ ยสฺมา เวฬุเปสิกาย วิย อพฺภงฺคํ ปรสฺส คุณํ นิปฺเปเสติ นิปุญฺฉติ, ยสฺมา วา คนฺธชาตํ นิปิสิตฺวา คนฺธมคฺคนา วิย ปรคุเณ นิปิสิตฺวา วิจุณฺเณตฺวา เอสา ลาภมคฺคนา โหติ, ตสฺมา นิปฺเปสิกตาติ วุจฺจตีติ. En la exposición de nippesikatā (el acto de 'raspar' las virtudes ajenas), 'insultar' se refiere a insultar mediante los diez fundamentos de injuria. 'Despreciar' es hablar con menosprecio. 'Reprochar' es atribuir faltas diciendo: 'no tiene fe' o 'no es devoto', y de formas similares. 'Enaltecer' (ukkhepana) es excluir mediante la palabra, diciendo: 'no habléis de este [donante] respecto a esta ofrenda'. 'Enaltecer completamente' (samukkhepana) es excluirlo totalmente con sus motivos y circunstancias. O bien, 'enaltecer' es hablar con ironía al ver a alguien que no da, diciendo: '¡Oh, qué gran benefactor!'. 'Enaltecer plenamente' es decir con gran énfasis: '¡Qué gran señor de la generosidad!'. 'Ridiculizar' (khipana) es burlarse diciendo: '¿Qué sentido tiene la vida de este hombre que consume sus propias semillas?', y expresiones similares. 'Ridiculizar plenamente' (saṃkhipana) es burlarse con más fuerza diciendo: '¿Por qué decís que este hombre no es generoso? ¿Acaso no está siempre dando a todos los que piden la palabra "no hay"?'. 'Difamar' (pāpana) es llevar a alguien al estado de no donante o al desprestigio. 'Difamar totalmente' es sampāpana. 'Propagar el desprestigio' (avaṇṇahārikā) es llevar la mala fama de casa en casa, de aldea en aldea o de distrito en distrito, esperando que 'por miedo a que hable mal de mí, me dará algo'. 'Despellejar por la espalda' (parapiṭṭhimaṃsikatā) es hablar dulcemente frente a la persona y decir cosas desfavorables en su ausencia. Pues tal forma de hablar es como comer la carne de la espalda de quienes no pueden mirar de frente por no atreverse, por eso se llama 'comer la carne de la espalda ajena'. Todo esto se llama nippesikatā porque, al igual que se raspa un ungüento del cuerpo con una astilla de bambú, esto raspa y elimina las virtudes de otro; o bien, así como se muelen perfumes para extraer su esencia, esto busca ganancias triturando y pulverizando las virtudes ajenas. ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตานิทฺเทเส นิชิคีสนตาติ มคฺคนา. อิโต ลทฺธนฺติ อิมมฺหา เคหา ลทฺธํ. อมุตฺราติ อมุกมฺหิ เคเห. เอฏฺฐีติ อิจฺฉนา. คเวฏฺฐีติ มคฺคนา. ปริเยฏฺฐีติ ปุนปฺปุนํ มคฺคนา. อาทิโต ปฏฺฐาย ลทฺธํ ลทฺธํ ภิกฺขํ ตตฺร ตตฺร กุลทารกานํ ทตฺวา อนฺเต ขีรยาคุํ ลภิตฺวา คตภิกฺขุวตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํ. เอสนาติอาทีนิ เอฏฺฐิอาทีนเมว เววจนานิ, ตสฺมา เอฏฺฐีติ เอสนา. คเวฏฺฐีติ คเวสนา, ปริเยฏฺฐีติ ปริเยสนา. อิจฺเจวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. อยํ กุหนาทีนํ อตฺโถ. En la exposición de 'anhelar ganancia mediante la ganancia', 'anhelar' significa buscar. 'Obtenido de aquí' significa obtenido de esta casa. 'Allá' significa en tal casa. 'Deseo' (eṭṭhī) es la voluntad. 'Búsqueda' (gaveṭṭhī) es buscar. 'Búsqueda exhaustiva' (pariyeṭṭhī) es buscar repetidamente. Aquí debe relatarse la historia del monje que, desde la primera casa, daba cada limosna obtenida a los niños de cada familia y finalmente se marchaba tras obtener solo una papilla de leche. Los términos esanā, etc., son sinónimos de eṭṭhi, etc.; por tanto, eṭṭhī es esanā, gaveṭṭhī es gavesanā y pariyeṭṭhī es pariyesanā. Así debe entenderse la construcción aquí. Este es el significado de 'engaño' (kuhanā) y los demás términos. อิทานิ เอวมาทีนญฺจ ปาปธมฺมานนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ, องฺคํ, นิมิตฺตํ, อุปฺปาตํ, สุปินํ, ลกฺขณํ, มูสิกจฺฉินฺนํ, อคฺคิโหมํ, ทพฺพิโหม’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๑) อาทินา นเยน พฺรหฺมชาเล วุตฺตานํ อเนเกสํ ปาปธมฺมานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. อิติ ยฺวายํ อิเมสํ อาชีวเหตุ ปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ วีติกฺกมวเสน, อิเมสญฺจ ‘‘กุหนา ลปนา เนมิตฺติกตา นิปฺเปสิกตา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา’’ติ เอวมาทีนํ ปาปธมฺมานํ วเสน ปวตฺโต มิจฺฉาชีโว, ยา ตสฺมา สพฺพปฺปการาปิ มิจฺฉาชีวา วิรติ, อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. เอตํ อาคมฺม ชีวนฺตีติ อาชีโว. โก โส, ปจฺจยปริเยสนวายาโม. ปาริสุทฺธีติ ปริสุทฺธตา. อาชีวสฺส ปาริสุทฺธิ อาชีวปาริสุทฺธิ. Ahora, en cuanto a 'y de tales otros estados malvados', mediante la palabra 'tales' debe entenderse la inclusión de los numerosos estados malvados mencionados en el Brahma-jāla Sutta: 'Como cuando algunos honorables ascetas y brahmanes, habiendo consumido alimentos ofrecidos con fe, se ganan la vida mediante medios de vida erróneos a través de artes bajas (tiracchānavijjā), tales como la lectura de los miembros, interpretación de señales, de presagios, de sueños, de marcas corporales, de telas roídas por ratones, ofrendas al fuego, ofrendas con cucharón', etc. Así, el medio de vida erróneo que surge por la transgresión de las seis reglas de entrenamiento prescritas debido al sustento, y a través de tales estados malvados como 'engaño, charlatanería, dar señales, denigración y búsqueda de ganancia mediante ganancia'; la abstención de toda forma de tal medio de vida erróneo es la 'moralidad de la pureza del medio de vida' (ājīvapārisuddhisīla). En cuanto al significado de los términos: aquello por lo que viven es el medio de vida (ājīvo). ¿Qué es eso? Es el esfuerzo por buscar los requisitos. 'Pureza' (pārisuddhi) es el estado de estar purificado. La pureza del medio de vida, o del esfuerzo por buscar requisitos, es ājīvapārisuddhi. ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ Moralidad relacionada con el uso de los requisitos (Paccayasannissitasīla). ๑๘. ยํ ปเนตํ ตทนนฺตรํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ วุตฺตํ, ตตฺถ ปฏิสงฺขา โยนิโสติ อุปาเยน ปเถน ปฏิสงฺขาย ญตฺวา, ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อตฺโถ[Pg.30]. เอตฺถ จ สีตสฺส ปฏิฆาตายาติอาทินา นเยน วุตฺตปจฺจเวกฺขณเมว ‘‘โยนิโส ปฏิสงฺขา’’ติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ จีวรนฺติ อนฺตรวาสกาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชติ, นิวาเสติ วา ปารุปติ วา. ยาวเทวาติ ปโยชนาวธิปริจฺเฉทนิยมวจนํ, เอตฺตกเมว หิ โยคิโน จีวรปฏิเสวเน ปโยชนํ ยทิทํ สีตสฺส ปฏิฆาตายาติอาทิ, น อิโต ภิยฺโย. สีตสฺสาติ อชฺฌตฺตธาตุกฺโขภวเสน วา พหิทฺธาอุตุปริณามนวเสน วา อุปฺปนฺนสฺส ยสฺส กสฺสจิ สีตสฺส. ปฏิฆาตายาติ ปฏิหนนตฺถํ. ยถา สรีเร อาพาธํ น อุปฺปาเทติ, เอวํ ตสฺส วิโนทนตฺถํ. สีตพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิตฺโต โยนิโส ปทหิตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา สีตสฺส ปฏิฆาตาย จีวรํ ปฏิเสวิตพฺพนฺติ ภควา อนุญฺญาสิ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เกวลญฺเหตฺถ อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺส. ตสฺส วนทาหาทีสุ สมฺภโว เวทิตพฺโพ. ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานนฺติ เอตฺถ ปน ฑํสาติ ฑํสนมกฺขิกา, อนฺธมกฺขิกาติปิ วุจฺจนฺติ. มกสา มกสา เอว. วาตาติ สรชอรชาทิเภทา. อาตโปติ สูริยาตโป. สรีสปาติ เย เกจิ สรนฺตา คจฺฉนฺติ ทีฆชาติกา สปฺปาทโย, เตสํ ทฏฺฐสมฺผสฺโส จ ผุฏฺฐสมฺผสฺโส จาติ ทุวิโธ สมฺผสฺโส, โสปิ จีวรํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนํ น พาธติ, ตสฺมา ตาทิเสสุ ฐาเนสุ เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย ปฏิเสวติ. ยาวเทวาติ ปุน เอตสฺส วจนํ นิยตปโยชนาวธิปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ, หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนญฺหิ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ กทาจิ โหนฺติ. ตตฺถ หิริโกปีนนฺติ ตํ ตํ สมฺพาธฏฺฐานํ. ยสฺมึ ยสฺมิญฺหิ องฺเค วิวริยมาเน หิรี กุปฺปติ วินสฺสติ, ตํ ตํ หิรึ โกปนโต หิริโกปีนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺส จ หิริโกปีนสฺส ปฏิจฺฉาทนตฺถนฺติ หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนตฺถํ. หิริโกปีนํ ปฏิจฺฉาทนตฺถนฺติปิ ปาโฐ. 18. En cuanto a lo que se llama 'moralidad relacionada con el uso de los requisitos' que sigue a continuación, 'reflexionando sabiamente' (paṭisaṅkhā yoniso) significa conocer tras haber reflexionado por el método y camino correctos. Aquí, la reflexión mencionada como 'para protegerse del frío', etc., debe entenderse como 'reflexionar sabiamente'. En ese contexto, 'el manto' (cīvaraṃ) se refiere a cualquiera de ellos, como el manto interior, etc. 'Utiliza' (paṭisevati) significa que lo usa, ya sea vistiéndolo o cubriéndose con él. 'Solo para' (yāvadeva) es una expresión que define el límite del propósito; pues este es el único propósito para el cual el practicante utiliza el manto, a saber, 'para protegerse del frío', etc., y nada más. 'Del frío' (sītassa) se refiere a cualquier tipo de frío que surja, ya sea por el trastorno de los elementos internos o por el cambio de estación externo. 'Para protegerse' (paṭighātāyā) significa con el fin de eliminarlo; esto es, para eliminarlo de tal modo que no cause enfermedad en el cuerpo. Pues si el cuerpo es afligido por el frío, la mente se distrae y uno no puede esforzarse sabiamente; por ello, el Bienaventurado permitió: 'se debe utilizar el manto para protegerse del frío'. Este método se aplica en todo. La única diferencia aquí es 'del calor' (uṇhassa), que se refiere al calor del fuego; su posibilidad debe entenderse en incendios forestales y casos similares. En la frase 'el contacto de tábanos, mosquitos, viento, sol y reptiles', 'tábanos' (ḍaṃsā) son las moscas que pican, también llamadas moscas ciegas. 'Mosquitos' (makasā) son simplemente mosquitos. 'Viento' (vātā) se refiere a los diversos tipos de viento, con polvo o sin polvo. 'Sol' (ātapo) es el calor del sol. 'Reptiles' (sarīsapā) son todos los seres de cuerpo largo que se desplazan arrastrándose, como las serpientes; el contacto con ellos es de dos tipos: el contacto por mordedura y el contacto por roce. Ni siquiera estos molestan al monje que está sentado cubierto con su manto; por lo tanto, en tales lugares, lo utiliza para protegerse de ellos. El uso repetido de la palabra 'solo para' (yāvadeva) es para mostrar la definición del límite del propósito constante; pues cubrir las partes que causan vergüenza es un propósito constante, mientras que los otros ocurren ocasionalmente. Allí, 'partes que causan vergüenza' (hirikopīnaṃ) se refiere a las diversas partes pudendas. Pues en cualquier parte del cuerpo que, al quedar descubierta, la vergüenza (hirī) se pierde, esa parte se llama hirikopīna por alterar la vergüenza. Debido a que sirve para cubrir esas partes, se llama 'con el fin de cubrir las partes que causan vergüenza' (hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ). También existe la variante hirikopīnaṃ paṭicchādanatthaṃ. ปิณฺฑปาตนฺติ ยํกิญฺจิ อาหารํ. โย หิ โกจิ อาหาโร ภิกฺขุโน ปิณฺโฑลฺเยน ปตฺเต ปติตตฺตา ปิณฺฑปาโตติ วุจฺจติ. ปิณฺฑานํ วา ปาโต ปิณฺฑปาโต, ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธานํ ภิกฺขานํ สนฺนิปาโต สมูโหติ วุตฺตํ โหติ. เนว ทวายาติ น คามทารกาทโย วิย ทวตฺถํ, กีฬานิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. น มทายาติ น มุฏฺฐิกมลฺลาทโย วิย มทตฺถํ, พลมทนิมิตฺตํ โปริสมทนิมิตฺตญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. น มณฺฑนายาติ น อนฺเตปุริกเวสิยาทโย [Pg.31] วิย มณฺฑนตฺถํ, องฺคปจฺจงฺคานํ ปีณภาวนิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. น วิภูสนายาติ น นฏนจฺจกาทโย วิย วิภูสนตฺถํ, ปสนฺนจฺฉวิวณฺณตานิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ เนว ทวายาติ เอตํ โมหูปนิสฺสยปฺปหานตฺถํ วุตฺตํ. น มทายาติ เอตํ โทสูปนิสฺสยปฺปหานตฺถํ. น มณฺฑนาย น วิภูสนายาติ เอตํ ราคูปนิสฺสยปฺปหานตฺถํ. เนว ทวาย น มทายาติ เจตํ อตฺตโน สํโยชนุปฺปตฺติปฏิเสธนตฺถํ. น มณฺฑนาย น วิภูสนายาติ เอตํ ปรสฺสปิ สํโยชนุปฺปตฺติปฏิเสธนตฺถํ. จตูหิปิ เจเตหิ อโยนิโส ปฏิปตฺติยา กามสุขลฺลิกานุโยคสฺส จ ปหานํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. "Piṇḍapāta" (almsfood) se refiere a cualquier tipo de alimento. Se llama "piṇḍapāta" porque cualquier alimento cae (patita) en el cuenco del monje mediante el acto de recolectar limosnas (piṇḍolya). Alternativamente, piṇḍapāta es la caída (pāta) de los bocados (piṇḍa), lo que significa una colección o conjunto de limosnas obtenidas aquí y allá. "No para la diversión" (neva davāya) significa que no es con el propósito de jugar como los niños de la aldea; se refiere al motivo del juego. "No para la embriaguez" (na madāya) significa que no es con el propósito de la embriaguez como los boxeadores o luchadores; se refiere al orgullo por la fuerza física o la virilidad. "No para el embellecimiento" (na maṇḍanāya) significa que no es para el propósito de embellecerse como las mujeres del harén o las prostitutas; se refiere al motivo de hacer que los miembros del cuerpo sean carnosos. "No para la ornamentación" (na vibhūsanāya) significa que no es para el propósito de ornamentarse como los actores o bailarines; se refiere al motivo de tener una tez clara y radiante. Aquí, "no para la diversión" se dice para abandonar el apoyo de la delusión (moha). "No para la embriaguez" se dice para abandonar el apoyo del odio (dosa). "No para el embellecimiento ni para la ornamentación" se dice para abandonar el apoyo del deseo sensual (rāga). Además, "no para la diversión ni para la embriaguez" sirve para prevenir el surgimiento de grilletes (saṃyojana) en uno mismo. "No para el embellecimiento ni para la ornamentación" sirve para prevenir el surgimiento de grilletes en los demás. Debe entenderse que, con estos cuatro puntos, se describe el abandono de la búsqueda del placer sensual mediante la práctica incorrecta. ยาวเทวาติ วุตฺตตฺถเมว. อิมสฺส กายสฺสาติ เอตสฺส จตุมหาภูติกสฺส รูปกายสฺส. ฐิติยาติ ปพนฺธฏฺฐิตตฺถํ. ยาปนายาติ ปวตฺติยา อวิจฺเฉทตฺถํ, จิรกาลฏฺฐิตตฺถํ วา. ฆรูปตฺถมฺภมิว หิ ชิณฺณฆรสามิโก, อกฺขพฺภญฺชนมิว จ สากฏิโก กายสฺส ฐิตตฺถํ ยาปนตฺถญฺเจส ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวติ, น ทวมทมณฺฑนวิภูสนตฺถํ. อปิจ ฐิตีติ ชีวิตินฺทฺริยสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺมา อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนายาติ เอตฺตาวตา เอตสฺส กายสฺส ชีวิตินฺทฺริยปวตฺตาปนตฺถนฺติปิ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. วิหึสูปรติยาติ วิหึสา นาม ชิฆจฺฉา อาพาธฏฺเฐน. ตสฺสา อุปรมตฺถมฺเปส ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวติ, วณาเลปนมิว อุณฺหสีตาทีสุ ตปฺปฏิการํ วิย จ. พฺรหฺมจริยานุคฺคหายาติ สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส จ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส จ อนุคฺคหตฺถํ. อยญฺหิ ปิณฺฑปาตปฏิเสวนปจฺจยา กายพลํ นิสฺสาย สิกฺขตฺตยานุโยควเสน ภวกนฺตารนิตฺถรณตฺถํ ปฏิปชฺชนฺโต พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย ปฏิเสวติ, กนฺตารนิตฺถรณตฺถิกา ปุตฺตมํสํ (สํ. นิ. ๒.๖๓) วิย, นทีนิตฺถรณตฺถิกา กุลฺลํ (ม. นิ. ๑.๒๔๐) วิย, สมุทฺทนิตฺถรณตฺถิกา นาวมิว จ. "Solo para" (yāvadeva) tiene el significado ya explicado. "Para este cuerpo" (imassa kāyassa) se refiere a este cuerpo físico compuesto por los cuatro grandes elementos. "Para su sustento" (ṭhitiyā) significa para la continuidad de la sucesión de la materia. "Para su mantenimiento" (yāpanāyā) significa para que el proceso de la vida no se interrumpa, o para que dure largo tiempo. Así como el dueño de una casa vieja la apuntala para que no se derrumbe, o como un carretero engrasa el eje para que ruede suavemente, el monje consume la comida de limosna para el sustento y el mantenimiento del cuerpo, y no para la diversión, la embriaguez, el embellecimiento o la ornamentación. Además, "sustento" (ṭhiti) es un sinónimo de la facultad vital (jīvitindriya); por lo tanto, con las palabras "para el sustento y mantenimiento de este cuerpo", debe entenderse que también se refiere al propósito de dar continuidad a la facultad vital de este cuerpo. "Para el cese de la aflicción" (vihiṃsūparatiyā) significa que el hambre se llama "vihiṃsā" (aflicción/daño) debido a su naturaleza opresiva. El monje consume la comida de limosna para el cese de esa aflicción del hambre, tal como alguien con una herida aplica un ungüento, o como alguien usa el frío o el calor para contrarrestar las inclemencias del clima. "Para el apoyo de la vida santa" (brahmacariyānuggahāya) significa para apoyar la vida santa de toda la enseñanza (sāsana-brahmacariya) y la vida santa del noble camino (magga-brahmacariya). Pues este monje, basándose en la fuerza física obtenida por el consumo de la limosna, practica con diligencia los tres entrenamientos (sikkhā) para cruzar el desierto del renacimiento, consumiendo el alimento para apoyar la vida santa; al igual que aquellos que desean cruzar un desierto consumen la carne de su propio hijo (sin apego), o los que desean cruzar un río usan una balsa, o los que desean cruzar el océano usan un barco. อิติปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามีติ เอตํ อิมินา ปิณฺฑปาตปฏิเสวเนน ปุราณญฺจ ชิฆจฺฉาเวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ อปริมิตโภชนปจฺจยํ อาหรหตฺถกอลํสาฏกตตฺรวฏฺฏกกากมาสกภุตฺตวมิตกพฺราหฺมณานํ อญฺญตโร วิย น อุปฺปาเทสฺสามีติปิ ปฏิเสวติ, เภสชฺชมิว คิลาโน. อถ วา ยา อธุนา อสปฺปายาปริมิตโภชนํ นิสฺสาย ปุราณกมฺมปจฺจยวเสน อุปฺปชฺชนโต ปุราณเวทนาติ [Pg.32] วุจฺจติ. สปฺปายปริมิตโภชเนน ตสฺสา ปจฺจยํ วินาเสนฺโต ตํ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ. ยา จายํ อธุนา กตํ อยุตฺตปริโภคกมฺมูปจยํ นิสฺสาย อายตึ อุปฺปชฺชนโต นวเวทนาติ วุจฺจติ. ยุตฺตปริโภควเสน ตสฺสา มูลํ อนิพฺพตฺเตนฺโต ตํ นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺตาวตา ยุตฺตปริโภคสงฺคโห อตฺตกิลมถานุโยคปฺปหานํ ธมฺมิกสุขาปริจฺจาโค จ ทีปิโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. "Así, eliminaré la sensación antigua y no daré lugar a una sensación nueva": esto significa que, mediante este consumo de limosna, el monje elimina la antigua sensación de hambre y no da lugar a una nueva sensación causada por comer en exceso, evitando ser como uno de esos brahmanes que comen hasta que deben ser levantados de la mano, o que no pueden ceñirse el manto, o que ruedan por el suelo por la pesadez, o que los cuervos pueden picotear de sus bocas, o que vomitan lo ingerido; el monje consume el alimento como un enfermo toma su medicina. O bien, la sensación dolorosa que surge ahora debido al consumo de alimentos inadecuados o excesivos, pero condicionada por acciones pasadas, se llama "sensación antigua". Al destruir la causa de esa sensación antigua mediante el consumo de alimentos adecuados y moderados, "eliminaré la sensación antigua". Y lo que se llama "sensación nueva" es el dolor futuro que surgiría de la acumulación de acciones de consumo inadecuado (sin reflexión) realizadas en el presente. Al no dar origen a la raíz de esa sensación nueva mediante el consumo adecuado, "no daré lugar a una sensación nueva". Así debe entenderse el significado en este pasaje. Con esto, queda demostrado que se incluye el consumo adecuado, el abandono de la auto-mortificación y el no renunciar a la felicidad conforme al Dhamma. ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสตีติ ปริมิตปริโภเคน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกสฺส อิริยาปถภญฺชกสฺส วา ปริสฺสยสฺส อภาวโต จิรกาลคมนสงฺขาตา ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อิมสฺส ปจฺจยายตฺตวุตฺติโน กายสฺสาติปิ ปฏิเสวติ, ยาปฺยโรคี วิย ตปฺปจฺจยํ. อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จาติ อยุตฺตปริเยสนปฏิคฺคหณปริโภคปริวชฺชเนน อนวชฺชตา, ปริมิตปริโภเคน ผาสุวิหาโร. อสปฺปายาปริมิตปริโภคปจฺจยา อรติตนฺทีวิชมฺภิตา. วิญฺญูครหาทิโทสาภาเวน วา อนวชฺชตา, สปฺปายปริมิตโภชนปจฺจยา กายพลสมฺภเวน ผาสุวิหาโร. ยาวทตฺถอุทราวเทหกโภชนปริวชฺชเนน วา เสยฺยสุขปสฺสสุขมิทฺธสุขานํ ปหานโต อนวชฺชตา, จตุปญฺจาโลปมตฺตอูนโภชเนน จตุอิริยาปถโยคฺยภาวปฏิปาทนโต ผาสุวิหาโร จ เม ภวิสฺสตีติปิ ปฏิเสวติ. วุตฺตมฺปิ เหตํ – "Y tendré continuidad" (yātrā ca me bhavissatīti) significa que, debido a la ausencia de peligros que corten la facultad vital o perturben las posturas corporales gracias al consumo moderado, el monje reflexiona y consume la limosna pensando: "tendré continuidad, es decir, el mantenimiento de este cuerpo que depende de condiciones, permitiéndome avanzar durante largo tiempo"; como un enfermo que se mantiene gracias a su tratamiento. "E irreprochabilidad y bienestar" (anavajjatā ca phāsuvihāro ca): la irreprochabilidad proviene de evitar la búsqueda, recepción y consumo incorrectos; el bienestar proviene del consumo moderado. Alternativamente, la irreprochabilidad surge por la ausencia de faltas como el descontento, la pereza, el letargo, el estiramiento de los miembros y el reproche de los sabios (que resultan del consumo inadecuado); el bienestar surge de la fuerza física producida por el consumo adecuado y moderado. O bien, la irreprochabilidad proviene de abandonar el placer de dormir y la somnolencia al evitar comer hasta la saciedad total; el bienestar proviene de lograr la agilidad en las cuatro posturas al comer cuatro o cinco bocados menos de lo habitual. Así reflexiona al consumir la limosna. Pues se ha dicho: ‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว; อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (เถรคา. ๙๘๓); "Habiendo dejado de comer cuatro o cinco bocados, se debe beber agua; esto es suficiente para el bienestar de un monje resuelto [dedicado al Nibbāna]". (Theragāthā 983). เอตฺตาวตา จ ปโยชนปริคฺคโห มชฺฌิมา จ ปฏิปทา ทีปิตา โหตีติ เวทิตพฺพา. Debe entenderse que con todo este pasaje se describe tanto la comprensión del propósito como la práctica del camino medio. เสนาสนนฺติ เสนญฺจ อาสนญฺจ. ยตฺถ ยตฺถ หิ เสติ วิหาเร วา อฑฺฒโยคาทิมฺหิ วา, ตํ เสนํ. ยตฺถ ยตฺถ อาสติ นิสีทติ, ตํ อาสนํ. ตํ เอกโต กตฺวา เสนาสนนฺติ วุจฺจติ. อุตุปริสฺสยวิโนทนปฏิสลฺลานารามตฺถนฺติ ปริสหนฏฺเฐน อุตุเยว อุตุปริสฺสโย. อุตุปริสฺสยสฺส [Pg.33] วิโนทนตฺถญฺจ ปฏิสลฺลานารามตฺถญฺจ. โย สรีราพาธจิตฺตวิกฺเขปกโร อสปฺปาโย อุตุ เสนาสนปฏิเสวเนน วิโนเทตพฺโพ โหติ, ตสฺส วิโนทนตฺถํ เอกีภาวสุขตฺถญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. กามญฺจ สีตปฏิฆาตาทินาว อุตุปริสฺสยวิโนทนํ วุตฺตเมว. ยถา ปน จีวรปฏิเสวเน หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนํ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ กทาจิ ภวนฺตีติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ นิยตํ อุตุปริสฺสยวิโนทนํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา อยํ วุตฺตปฺปกาโร อุตุ อุตุเยว. ปริสฺสโย ปน ทุวิโธ ปากฏปริสฺสโย จ, ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย จ (มหานิ. ๕). ตตฺถ ปากฏปริสฺสโย สีหพฺยคฺฆาทโย. ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสโย ราคโทสาทโย. เย ยตฺถ อปริคุตฺติยา จ อสปฺปายรูปทสฺสนาทินา จ อาพาธํ น กโรนฺติ, ตํ เสนาสนํ เอวํ ชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฏิเสวนฺโต ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส เสนาสนํ อุตุปริสฺสยวิโนทนตฺถํ ปฏิเสวตีติ เวทิตพฺโพ. «Senāsana» (alojamiento) significa una cama (sena) y un asiento (āsana). El lugar donde uno duerme, ya sea en un monasterio (vihāra), en un edificio de techo inclinado (aḍḍhayoga), etc., es «sena»; y el lugar donde uno se sienta, es «āsana». El conjunto de ambos se denomina «senāsana». Respecto a «utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṃ», el clima (utu) mismo se denomina «peligro del clima» (utuparissaya) por su naturaleza opresiva. Esto significa con el propósito de disipar el peligro del clima y para deleitarse en el retiro solitario (paṭisallāna). Lo que se quiere decir es que un clima inadecuado, que causa aflicción corporal y distracción mental, debe ser contrarrestado mediante el uso del alojamiento, con el fin de disiparlo y obtener el bienestar de la soledad. Ciertamente, al mencionar la protección contra el frío, etc., ya se ha indicado el propósito de contrarrestar los peligros del clima. Sin embargo, así como en el uso de los mantos el propósito constante es cubrir las partes privadas por pudor, mientras que contrarrestar el frío o el calor es ocasional; del mismo modo, debe entenderse que aquí se menciona para resaltar el propósito constante del alojamiento de contrarrestar los peligros del clima. Alternativamente, el clima antes mencionado es simplemente clima; pero el «peligro» (parissaya) es de dos tipos: manifiesto y oculto. Los peligros manifiestos son leones, tigres, etc. Los peligros ocultos son la codicia, el odio, etc. Aquel monje que, reflexionando y comprendiendo que en un alojamiento bien resguardado tales peligros no pueden afligirlo por falta de protección o por la visión de objetos inadecuados, lo utiliza, se dice que «utiliza el alojamiento reflexionando sabiamente con el propósito de contrarrestar los peligros del clima». คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารนฺติ เอตฺถ โรคสฺส ปฏิอยนฏฺเฐน ปจฺจโย, ปจฺจนีกคมนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ยสฺส กสฺสจิ สปฺปายสฺเสตํ อธิวจนํ. ภิสกฺกสฺส กมฺมํ เตน อนุญฺญาตตฺตาติ เภสชฺชํ. คิลานปจฺจโยว เภสชฺชํ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ, ยํกิญฺจิ คิลานสฺส สปฺปายํ ภิสกฺกกมฺมํ เตลมธุผาณิตาทีติ วุตฺตํ โหติ. ปริกฺขาโรติ ปน ‘‘สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗) อาทีสุ ปริวาโร วุจฺจติ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) อาทีสุ อลงฺกาโร. ‘‘เย จ โข อิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) อาทีสุ สมฺภาโร. อิธ ปน สมฺภาโรปิ ปริวาโรปิ วฏฺฏติ. ตญฺหิ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ ชีวิตสฺส ปริวาโรปิ โหติ, ชีวิตนาสกาพาธุปฺปตฺติยา อนฺตรํ อทตฺวา รกฺขณโต สมฺภาโรปิ. ยถา จิรํ ปวตฺตติ, เอวมสฺส การณภาวโต, ตสฺมา ปริกฺขาโรติ วุจฺจติ. เอวํ คิลานปจฺจยเภสชฺชญฺจ ตํ ปริกฺขาโร จาติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร. ตํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ. คิลานสฺส ยํกิญฺจิ สปฺปายํ ภิสกฺกานุญฺญาตํ เตลมธุผาณิตาทิ ชีวิตปริกฺขารนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนานนฺติ [Pg.34] ชาตานํ ภูตานํ นิพฺพตฺตานํ. เวยฺยาพาธิกานนฺติ เอตฺถ พฺยาพาโธติ ธาตุกฺโขโภ, ตํสมุฏฺฐานา จ กุฏฺฐคณฺฑปีฬกาทโย. พฺยาพาธโต อุปฺปนฺนตฺตา เวยฺยาพาธิกา. เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนา อกุสลวิปากเวทนา. ตาสํ เวยฺยาพาธิกานํ เวทนานํ. อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมตาย. ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ ตาวาติ อตฺโถ. En la frase «gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ» (medicinas y provisiones para los enfermos), la palabra «paccaya» se refiere a aquello que actúa en oposición (paṭi-ayana) a la enfermedad, en el sentido de contrarrestarla. Este es un término para cualquier cosa adecuada (para la curación). «Bhesajja» es la medicina, llamada así por ser la labor del médico (bhisakka) y por haber sido permitida por él. La medicina misma es el apoyo para el enfermo, por lo tanto, es «gilānapaccayabhesajja», refiriéndose a cualquier cosa adecuada para el enfermo como aceite, miel, melaza, etc. En cuanto a «parikkhāra», se usa en el sentido de «resguardo» en pasajes como «bien resguardada por las siete defensas de la ciudad»; como «ornamento» en «el carro que tiene la virtud como ornamento»; y como «equipo» o «requisito» en «estos requisitos para la vida que deben ser provistos por el renunciante». Aquí son válidos tanto el sentido de equipo como el de resguardo. Pues tal medicina para el enfermo es un resguardo para la vida, al protegerla sin dar oportunidad a que surjan enfermedades que la destruyan, y es un equipo por ser la causa de que la vida continúe por largo tiempo. Por lo tanto, se llama «parikkhāra». Así, es tanto medicina para el enfermo como requisito, de ahí «gilānapaccayabhesajjaparikkhāra». Esto significa cualquier medicina adecuada permitida por el médico, como aceite, miel, melaza, etc., que sirve como requisito para la vida. «Uppannānaṃ» significa surgidas, producidas, manifestadas. En «veyyābādhikānaṃ», «byābādha» se refiere a la perturbación de los elementos corporales y a las aflicciones que de ella surgen, como la lepra, forúnculos, pústulas, etc. Se llaman «veyyābādhika» por haber surgido de tal aflicción. «Vedanānaṃ» se refiere a las sensaciones dolorosas resultantes de la maduración de acciones no saludables (akusala-vipāka). «Abyābajjhaparamatāyā» significa con el fin de alcanzar el estado supremo de estar libre de dolor; es decir, se utiliza hasta que todo ese sufrimiento sea eliminado. เอวมิทํ สงฺเขปโต ปฏิสงฺขา โยนิโส ปจฺจยปริโภคลกฺขณํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ เวทิตพฺพํ. วจนตฺโถ ปเนตฺถ – จีวราทโย หิ ยสฺมา เต ปฏิจฺจ นิสฺสาย ปริภุญฺชมานา ปาณิโน อยนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปจฺจยาติ วุจฺจนฺติ. เต ปจฺจเย สนฺนิสฺสิตนฺติ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ. De este modo, en resumen, debe entenderse la moralidad relacionada con los requisitos (paccayasannissita-sīla), caracterizada por el uso de los mismos reflexionando sabiamente. En cuanto al significado de los términos: se llaman «paccaya» (requisitos) porque los seres dependen (paccaya) de ellos y, al utilizarlos, continúan viviendo (ayanti). Lo que se apoya en esos requisitos es «paccayasannissita». จตุปาริสุทฺธิสมฺปาทนวิธิ Método para completar la cuádruple pureza de la moralidad. ๑๙. เอวเมตสฺมึ จตุพฺพิเธ สีเล สทฺธาย ปาติโมกฺขสํวโร สมฺปาเทตพฺโพ. สทฺธาสาธโน หิ โส, สาวกวิสยาตีตตฺตา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยาจนปฏิกฺเขโป เจตฺถ นิทสฺสนํ. ตสฺมา ยถา ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ อนวเสสํ สทฺธาย สมาทิยิตฺวา ชีวิเตปิ อเปกฺขํ อกโรนฺเตน สาธุกํ สมฺปาเทตพฺพํ. วุตฺตมฺปิ เหตํ – 19. De esta manera, en esta moralidad de cuatro clases, la restricción del Pātimokkha debe completarse mediante la fe (saddhā). Pues tal restricción se logra a través de la fe, ya que el establecimiento de las reglas de entrenamiento (sikkhāpada) está más allá del alcance del conocimiento de los discípulos. El rechazo del Buda a la petición de Sariputta para establecer las reglas es una prueba de esto. Por lo tanto, habiendo asumido por fe cada regla de entrenamiento tal como fue prescrita, sin omitir ninguna, debe completarse perfectamente, incluso sin tener apego por la propia vida. Pues así se ha dicho: ‘‘กิกีว อณฺฑํ จมรีว วาลธึ,ปิยํว ปุตฺตํ นยนํว เอกกํ; ตเถว สีลํ อนุรกฺขมานกา,สุเปสลา โหถ สทา สคารวา’’ติ. «Como el ave kikī protege su huevo, como el yak su cola, como una madre a su único hijo amado, o como quien tiene un solo ojo lo cuida; así también ustedes, protegiendo siempre su moralidad, sean sumamente virtuosos y siempre respetuosos». อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘เอวเมว โข ปหาราท ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๙). อิมสฺมึ จ ปนตฺเถ อฏวิยํ โจเรหิ พทฺธเถรานํ วตฺถูนิ เวทิตพฺพานิ. También se ha dicho: «Del mismo modo, Pahārāda, las reglas de entrenamiento que he prescrito para mis discípulos, ellos no las transgredirían ni siquiera por salvar su vida». En este sentido, deben conocerse las historias de los monjes ancianos que fueron atados por ladrones en el bosque. มหาวตฺตนิอฏวิยํ กิร เถรํ โจรา กาฬวลฺลีหิ พนฺธิตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. เถโร ยถานิปนฺโนว สตฺตทิวสานิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิผลํ ปาปุณิตฺวา ตตฺเถว กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. Se cuenta que, en el bosque de Mahāvattani, unos ladrones ataron a un monje anciano con enredaderas negras y lo dejaron allí tendido. El anciano, permaneciendo tal como estaba tendido, desarrolló la visión cabal (vipassanā) durante siete días, alcanzó el fruto de no-retorno (anāgāmi-phala) y, falleciendo allí mismo, renació en el mundo de Brahma. อปรมฺปิ [Pg.35] เถรํ ตมฺพปณฺณิทีเป ปูติลตาย พนฺธิตฺวา นิปชฺชาเปสุํ. โส วนทาเห อาคจฺฉนฺเต วลฺลึ อจฺฉินฺทิตฺวาว วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. ทีฆภาณกอภยตฺเถโร ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อาคจฺฉนฺโต ทิสฺวา เถรสฺส สรีรํ ฌาเปตฺวา เจติยํ การาเปสิ. ตสฺมา อญฺโญปิ สทฺโธ กุลปุตฺโต – Asimismo, en la isla de Tambapaṇṇi (Sri Lanka), unos ladrones ataron a otro anciano con enredaderas pūti y lo dejaron tendido. Mientras se acercaba un incendio forestal, él, sin cortar las enredaderas, estableció la visión cabal y, convirtiéndose en un «samasīsī» (alcanzando la liberación en el momento de morir), alcanzó el parinibbāna. El monje anciano Abhaya, recitador del Dīgha Nikāya, al llegar con quinientos monjes y ver el cuerpo del anciano, hizo que lo cremaran y mandó construir una estupa. Por lo tanto, cualquier otro hijo de buena familia que tenga fe: ปาติโมกฺขํ วิโสเธนฺโต, อปฺเปว ชีวิตํ ชเห; ปญฺญตฺตํ โลกนาเถน, น ภินฺเท สีลสํวรํ. Al purificar el Pātimokkha, uno debería incluso renunciar a su propia vida; no se debe quebrantar la restricción de la virtud prescrita por el Protector del Mundo. ยถา จ ปาติโมกฺขสํวโร สทฺธาย, เอวํ สติยา อินฺทฺริยสํวโร สมฺปาเทตพฺโพ. สติสาธโน หิ โส, สติยา อธิฏฺฐิตานํ อินฺทฺริยานํ อภิชฺฌาทีหิ อนนฺวาสฺสวนียโต. ตสฺมา ‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕) อาทินา นเยน อาทิตฺตปริยายํ สมนุสฺสริตฺวา รูปาทีสุ วิสเยสุ จกฺขุทฺวาราทิปวตฺตสฺส วิญฺญาณสฺส อภิชฺฌาทีหิ อนฺวาสฺสวนียํ นิมิตฺตาทิคฺคาหํ อสมฺมุฏฺฐาย สติยา นิเสเธนฺเตน เอส สาธุกํ สมฺปาเทตพฺโพ. เอวํ อสมฺปาทิเต หิ เอตสฺมึ ปาติโมกฺขสํวรสีลมฺปิ อนทฺธนิยํ โหติ อจิรฏฺฐิติกํ, อสํวิหิตสาขาปริวารมิว สสฺสํ. หญฺญเต จายํ กิเลสโจเรหิ, วิวฏทฺวาโร วิย คาโม ปรสฺส หารีหิ. จิตฺตญฺจสฺส ราโค สมติวิชฺฌติ, ทุจฺฉนฺนมคารํ วุฏฺฐิ วิย. วุตฺตมฺปิ เหตํ – Así como la restricción del Pātimokkha se logra mediante la fe, de la misma manera la restricción de las facultades (indriyasaṃvara) debe lograrse mediante la atención plena (sati). Pues la atención plena es su medio de realización, ya que las facultades dirigidas por la atención plena no pueden ser infiltradas por la codicia y otros estados aflictivos. Por lo tanto, recordando la enseñanza del Discurso sobre el Fuego (Ādittapariyāya Sutta), que comienza así: 'Monjes, sería mejor perforar la facultad del ojo con una vara de hierro ardiente, encendida y resplandeciente, que captar las características generales o los detalles secundarios de las formas cognoscibles por el ojo' (Saṃ. Ni. 4.235), aquel que restringe con atención plena inquebrantable el surgimiento de la codicia y otros estados aflictivos al captar las señales de las formas y otros objetos que aparecen en la puerta del ojo y demás, debe cumplir plenamente con esta restricción. Pues si esta no se cumple, incluso la virtud de la restricción del Pātimokkha no es duradera ni estable, como un cultivo sin una cerca de ramas adecuadamente dispuesta. Y tal persona es atacada por los ladrones de las impurezas (kilesas), como una aldea con las puertas abiertas es atacada por saqueadores. Además, la pasión penetra en su mente, como la lluvia en una casa mal techada. Por eso se ha dicho: ‘‘รูเปสุ สทฺเทสุ อโถ รเสสุ,คนฺเธสุ ผสฺเสสุ จ รกฺข อินฺทฺริยํ; เอเต หิ ทฺวารา วิวฏา อรกฺขิตา,หนนฺติ คามํว ปรสฺส หาริโน’’. 'En las formas, los sonidos, los sabores, los olores y los contactos, protege las facultades; pues estas puertas, cuando están abiertas y desprotegidas, destruyen a la persona como los saqueadores a una aldea'. ‘‘ยถา อคารํ ทุจฺฉนฺนํ, วุฏฺฐี สมติวิชฺฌติ; เอวํ อภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค สมติวิชฺฌตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๓); 'Así como en una casa mal techada la lluvia penetra, así también en una mente no desarrollada la pasión penetra'. สมฺปาทิเต ปน ตสฺมึ ปาติโมกฺขสํวรสีลมฺปิ อทฺธนิยํ โหติ จิรฏฺฐิติกํ, สุสํวิหิตสาขาปริวารมิว สสฺสํ. น หญฺญเต จายํ กิเลสโจเรหิ[Pg.36], สุสํวุตทฺวาโร วิย คาโม ปรสฺส หารีหิ. น จสฺส จิตฺตํ ราโค สมติวิชฺฌติ, สุจฺฉนฺนมคารํ วุฏฺฐิ วิย. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Sin embargo, cuando se cumple con esta restricción, incluso la virtud de la restricción del Pātimokkha se vuelve duradera y estable, como un cultivo con una cerca de ramas bien dispuesta. No es atacado por los ladrones de las impurezas, como una aldea con las puertas bien cerradas no es atacada por saqueadores. Y la pasión no penetra en su mente, como la lluvia no penetra en una casa bien techada. Por eso se ha dicho: ‘‘รูเปสุ สทฺเทสุ อโถ รเสสุ,คนฺเธสุ ผสฺเสสุ จ รกฺข อินฺทฺริยํ; เอเต หิ ทฺวารา ปิหิตา สุสํวุตา,น หนฺติ คามํว ปรสฺส หาริโน’’. 'En las formas, los sonidos, los sabores, los olores y los contactos, protege las facultades; pues estas puertas, cuando están cerradas y bien protegidas, no destruyen a la persona, como los saqueadores no destruyen la aldea'. ‘‘ยถา อคารํ สุจฺฉนฺนํ, วุฏฺฐี น สมติวิชฺฌติ; เอวํ สุภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค น สมติวิชฺฌตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๔); 'Así como en una casa bien techada la lluvia no penetra, así también en una mente bien desarrollada la pasión no penetra'. อยํ ปน อติอุกฺกฏฺฐเทสนา. Esta es, no obstante, una enseñanza en su grado más excelente (atiukkaṭṭha). จิตฺตํ นาเมตํ ลหุปริวตฺตํ, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ ราคํ อสุภมนสิกาเรน วิโนเทตฺวา อินฺทฺริยสํวโร สมฺปาเทตพฺโพ, อธุนาปพฺพชิเตน วงฺคีสตฺเถเรน วิย. Esta mente es, por naturaleza, de cambio rápido; por lo tanto, habiendo disipado la pasión surgida mediante la atención a lo impuro (asubha-manasikāra), se debe cumplir con la restricción de las facultades, tal como lo hizo el anciano Vaṅgīsa poco después de su ordenación. เถรสฺส กิร อธุนาปพฺพชิตสฺส ปิณฺฑาย จรโต เอกํ อิตฺถึ ทิสฺวา ราโค อุปฺปชฺชติ. ตโต อานนฺทตฺเถรํ อาห – Se dice que, cuando el anciano acababa de ordenarse, mientras caminaba en busca de limosna, vio a una mujer y surgió en él la pasión. Entonces, le dijo al anciano Ānanda: ‘‘กามราเคน ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ; สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตมา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๒; เถรคา. ๑๒๓๒); 'Ardo por el deseo sensual, mi mente está en llamas; por favor, Gotama, por compasión, dime cómo extinguirlo'. เถโร อาห – El anciano respondió: ‘‘สญฺญาย วิปริเยสา, จิตฺตํ เต ปริฑยฺหติ; นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ, สุภํ ราคูปสญฺหิตํ; อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๒; เถรคา. ๑๒๓๓-๑๒๓๔); 'Tu mente arde debido a una perversión de la percepción; evita la señal de lo bello que está asociada con la pasión. Desarrolla tu mente en lo impuro (asubha), manteniéndola enfocada y bien concentrada'. ‘‘สงฺขาเร ปรโต ปสฺส, ทุกฺขโต โน จ อตฺตโต; นิพฺพาเปหิ มหาราคํ, มา ฑยฺหิตฺโถ ปุนปฺปุน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๒); 'Mira las formaciones (saṅkhāras) como algo ajeno, como sufrimiento y no como un yo; extingue la gran pasión, para que no vuelvas a arder una y otra vez'. เถโร ราคํ วิโนเทตฺวา ปิณฺฑาย จริ. อปิจ อินฺทฺริยสํวรปูรเกน ภิกฺขุนา กุรณฺฑกมหาเลณวาสินา จิตฺตคุตฺตตฺเถเรน วิย โจรกมหาวิหารวาสินา มหามิตฺตตฺเถเรน วิย จ ภวิตพฺพํ. กุรณฺฑกมหาเลเณ กิร สตฺตนฺนํ พุทฺธานํ อภินิกฺขมนจิตฺตกมฺมํ มโนรมํ อโหสิ, สมฺพหุลา ภิกฺขู เสนาสนจาริกํ อาหิณฺฑนฺตา จิตฺตกมฺมํ ทิสฺวา ‘‘มโนรมํ, ภนฺเต[Pg.37], จิตฺตกมฺม’’นฺติ อาหํสุ. เถโร อาห ‘‘อติเรกสฏฺฐิ เม, อาวุโส, วสฺสานิ เลเณ วสนฺตสฺส จิตฺตกมฺมํ อตฺถีติปิ น ชานามิ, อชฺช ทานิ จกฺขุมนฺเต นิสฺสาย ญาต’’นฺติ. เถเรน กิร เอตฺตกํ อทฺธานํ วสนฺเตน จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา เลณํ น อุลฺโลกิตปุพฺพํ. เลณทฺวาเร จสฺส มหานาครุกฺโขปิ อโหสิ. โสปิ เถเรน อุทฺธํ น อุลฺโลกิตปุพฺโพ. อนุสํวจฺฉรํ ภูมิยํ เกสรนิปาตํ ทิสฺวาวสฺส ปุปฺผิตภาวํ ชานาติ. El anciano, tras disipar la pasión, continuó su ronda de limosna. Además, un monje que desee cumplir con la restricción de las facultades debería ser como el anciano Cittagutta, quien residía en la gran cueva de Kuraṇḍaka, o como el anciano Mahāmitta, quien residía en el monasterio de Coraka. Se dice que en la gran cueva de Kuraṇḍaka había una pintura encantadora que representaba la gran renuncia de los siete Budas. Muchos monjes, mientras recorrían las viviendas, vieron la pintura y exclamaron: 'Señor, ¡qué pintura tan encantadora!'. El anciano respondió: 'Amigos, he vivido en esta cueva por más de sesenta años y ni siquiera sabía que había una pintura; recién hoy me entero por ustedes que tienen buena vista'. Se dice que durante todo ese tiempo que vivió allí, el anciano nunca abrió los ojos para mirar hacia arriba en la cueva. En la entrada de la cueva había también un gran árbol Nāga (mesua ferrea), y el anciano nunca lo había mirado hacia arriba; solo sabía que el árbol había florecido al ver los estambres caídos en el suelo cada año. ราชา เถรสฺส คุณสมฺปตฺตึ สุตฺวา วนฺทิตุกาโม ติกฺขตฺตุํ เปเสตฺวา อนาคจฺฉนฺเต เถเร ตสฺมึ คาเม ตรุณปุตฺตานํ อิตฺถีนํ ถเน พนฺธาเปตฺวา ลญฺชาเปสิ ‘‘ตาว ทารกา ถญฺญํ มา ลภึสุ, ยาว เถโร น อาคจฺฉตี’’ติ. เถโร ทารกานํ อนุกมฺปาย มหาคามํ อคมาสิ. ราชา สุตฺวา ‘‘คจฺฉถ ภเณ, เถรํ ปเวเสถ สีลานิ คณฺหิสฺสามี’’ติ อนฺเตปุรํ อภิหราเปตฺวา วนฺทิตฺวา โภเชตฺวา ‘‘อชฺช, ภนฺเต, โอกาโส นตฺถิ, สฺเว สีลานิ คณฺหิสฺสามีติ เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา โถกํ อนุคนฺตฺวา เทวิยา สทฺธึ วนฺทิตฺวา นิวตฺติ. เถโร ราชา วา วนฺทตุ เทวี วา, ‘‘สุขี โหตุ, มหาราชา’’ติ วทติ. เอวํ สตฺตทิวสา คตา. ภิกฺขู อาหํสุ ‘‘กึ, ภนฺเต, ตุมฺเห รญฺเญปิ วนฺทมาเน เทวิยาปิ วนฺทมานาย ‘‘สุขี โหตุ, มหาราช’’อิจฺเจว วทถาติ. เถโร ‘‘นาหํ, อาวุโส, ราชาติ วา เทวีติ วา ววตฺถานํ กโรมี’’ติ วตฺวา สตฺตาหาติกฺกเมน ‘‘เถรสฺส อิธ วาโส ทุกฺโข’’ติ รญฺญา วิสฺสชฺชิโต กุรณฺฑกมหาเลณํ คนฺตฺวา รตฺติภาเค จงฺกมํ อารูหิ. นาครุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ทณฺฑทีปิกํ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. อถสฺส กมฺมฏฺฐานํ อติปริสุทฺธํ ปากฏํ อโหสิ. เถโร ‘‘กึ นุ เม อชฺช กมฺมฏฺฐานํ อติวิย ปกาสตี’’ติ อตฺตมโน มชฺฌิมยามสมนนฺตรํ สกลํ ปพฺพตํ อุนฺนาทยนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตสฺมา อญฺโญปิ อตฺตตฺถกาโม กุลปุตฺโต – El rey (Kākavaṇṇatissa), al oír sobre la perfección de las virtudes del anciano y deseando rendirle homenaje, lo invitó tres veces, pero al no acudir el anciano, hizo vendar los pechos de las mujeres que tenían hijos pequeños en la aldea y puso su sello real diciendo: 'Que los niños no reciban leche materna hasta que el anciano venga'. Por compasión hacia los niños, el anciano fue a la gran aldea. El rey, al enterarse, dijo: 'Vayan, señores, hagan pasar al anciano, recibiré los preceptos', y lo hizo entrar en el palacio. Tras rendirle homenaje y ofrecerle comida, el rey dijo: 'Señor, hoy no hay oportunidad, mañana recibiré los preceptos'. Tomó el cuenco del anciano, lo acompañó un corto trecho, le rindió homenaje junto con la reina y regresó. El anciano, ya fuera que lo saludara el rey o la reina, solo decía: 'Que el gran rey sea feliz'. Así pasaron siete días. Los monjes le preguntaron: 'Señor, ¿por qué cuando el rey o la reina le rinden homenaje, usted solo dice: "Que el gran rey sea feliz"?'. El anciano respondió: 'Amigos, yo no hago distinción entre si es el rey o la reina'. Al cabo de siete días, pensando que 'la estancia aquí es penosa para el anciano', el rey lo despidió. El anciano regresó a la gran cueva de Kuraṇḍaka y, durante la noche, subió al lugar de meditación caminando (caṅkama). La deidad que habitaba en el árbol Nāga se quedó allí sosteniendo una antorcha. En ese momento, su objeto de meditación se volvió extremadamente puro y claro. El anciano, regocijado pensando: '¿Por qué mi meditación resplandece tanto hoy?', alcanzó el estado de Arahat tras la medianoche, haciendo resonar toda la montaña. Por lo tanto, cualquier otro joven de buena familia que busque su propio bienestar: มกฺกโฏว อรญฺญมฺหิ, วเน ภนฺตมิโค วิย; พาโล วิย จ อุตฺรสฺโต, น ภเว โลลโลจโน. 'No debe ser de ojos inquietos, como un mono en la selva, como un ciervo errante en el bosque o como un niño asustado'. อโธ ขิเปยฺย จกฺขูนิ, ยุคมตฺตทโส สิยา; วนมกฺกฏโลลสฺส, น จิตฺตสฺส วสํ วเช. 'Debe dirigir la mirada hacia abajo, mirando solo al espacio de un yugo de distancia; no debe dejarse llevar por la voluntad de una mente inquieta como un mono del bosque'. มหามิตฺตตฺเถรสฺสาปิ [Pg.38] มาตุ วิสคณฺฑกโรโค อุปฺปชฺชิ, ธีตาปิสฺสา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตา โหติ. สา ตํ อาห – ‘‘คจฺฉ อยฺเย, ภาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา มม อผาสุกภาวํ อาโรเจตฺวา เภสชฺชมาหรา’’ติ. สา คนฺตฺวา อาโรเจสิ. เถโร อาห – ‘‘นาหํ มูลเภสชฺชาทีนิ สํหริตฺวา เภสชฺชํ ปจิตุํ ชานามิ, อปิจ เต เภสชฺชํ อาจิกฺขิสฺสํ – ‘‘อหํ ยโต ปพฺพชิโต, ตโต ปฏฺฐาย น มยา โลภสหคเตน จิตฺเตน อินฺทฺริยานิ ภินฺทิตฺวา วิสภาครูปํ โอโลกิตปุพฺพํ, อิมินา สจฺจวจเนน มาตุยา เม ผาสุ โหตุ, คจฺฉ อิทํ วตฺวา อุปาสิกาย สรีรํ ปริมชฺชา’’ติ. สา คนฺตฺวา อิมมตฺถํ อาโรเจตฺวา ตถา อกาสิ. อุปาสิกาย ตํขณํเยว คณฺโฑ เผณปิณฺโฑ วิย วิลียิตฺวา อนฺตรธายิ, สา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สเจ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธเรยฺย, กสฺมา มม ปุตฺตสทิสสฺส ภิกฺขุโน ชาลวิจิตฺเรน หตฺเถน สีสํ น ปรามเสยฺยา’’ติ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ. ตสฺมา – También a la madre del venerable Mahāmitta le surgió una llaga venenosa [o un absceso mamario]; su hija se había ordenado como monja. Ella le dijo: «Ve, venerable, ve ante tu hermano, infórmale de mi enfermedad y trae medicina». Ella fue e informó. El Thera dijo: «Yo no sé recolectar raíces y demás para preparar medicinas, pero te diré una medicina: "Desde que me ordené, nunca he mirado la forma de una mujer rompiendo mis facultades sensoriales con una mente acompañada de codicia; por esta declaración de verdad, que mi madre sane". Ve, di esto y acaricia el cuerpo de la seguidora laica». Ella fue, informó de este asunto y así lo hizo. En ese mismo instante, la llaga de la seguidora laica se disolvió y desapareció como una bola de espuma; ella se levantó y exclamó con alegría: «Si el Perfecto Despierto estuviera vivo, ¿por qué no habría de acariciar con su mano dorada, adornada con el signo de la red, la cabeza de un monje como mi hijo?». Por eso — กุลปุตฺตมานิ อญฺโญปิ, ปพฺพชิตฺวาน สาสเน; มิตฺตตฺเถโรว ติฏฺเฐยฺย, วเร อินฺทฺริยสํวเร. Cualquier otro hijo de buena familia, habiéndose ordenado en la Enseñanza, debería establecerse como el Thera Mitta en la noble restricción de los sentidos. ยถา ปน อินฺทฺริยสํวโร สติยา, ตถา วีริเยน อาชีวปาริสุทฺธิ สมฺปาเทตพฺพา. วีริยสาธนา หิ สา, สมฺมารทฺธวีริยสฺส มิจฺฉาชีวปฺปหานสมฺภวโต. ตสฺมา อเนสนํ อปฺปติรูปํ ปหาย วีริเยน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ สมฺมา เอสนาหิ เอสา สมฺปาเทตพฺพา ปริสุทฺธุปฺปาเทเยว ปจฺจเย ปฏิเสวมาเนน อปริสุทฺธุปฺปาเท อาสีวิเส วิย ปริวชฺชยตา. ตตฺถ อปริคฺคหิตธุตงฺคสฺส สงฺฆโต, คณโต, ธมฺมเทสนาทีหิ จสฺส คุเณหิ ปสนฺนานํ คิหีนํ สนฺติกา อุปฺปนฺนา ปจฺจยา ปริสุทฺธุปฺปาทา นาม. ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ ปน อติปริสุทฺธุปฺปาทาเยว. ปริคฺคหิตธุตงฺคสฺส ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ ธุตคุเณ จสฺส ปสนฺนานํ สนฺติกา ธุตงฺคนิยมานุโลเมน อุปฺปนฺนา ปริสุทฺธุปฺปาทา นาม. เอกพฺยาธิวูปสมตฺถญฺจสฺส ปูติหริฏกีจตุมธุเรสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘จตุมธุรํ อญฺเญปิ สพฺรหฺมจาริโน ปริภุญฺชิสฺสนฺตี’’ติ จินฺเตตฺวา หริฏกีขณฺฑเมว ปริภุญฺชมานสฺส ธุตงฺคสมาทานํ ปติรูปํ โหติ. เอส หิ ‘‘อุตฺตมอริยวํสิโก ภิกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เย ปเนเต จีวราทโย ปจฺจยา, เตสุ ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุโน อาชีวํ ปริโสเธนฺตสฺส [Pg.39] จีวเร จ ปิณฺฑปาเต จ นิมิตฺโตภาสปริกถาวิญฺญตฺติโย น วฏฺฏนฺติ. เสนาสเน ปน อปริคฺคหิตธุตงฺคสฺส นิมิตฺโตภาสปริกถา วฏฺฏนฺติ. ตตฺถ นิมิตฺตํ นาม เสนาสนตฺถํ ภูมิปริกมฺมาทีนิ กโรนฺตสฺส ‘‘กึ, ภนฺเต, กริยติ, โก การาเปตี’’ติ คิหีหิ วุตฺเต ‘‘น โกจิ’’ติ ปฏิวจนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ นิมิตฺตกมฺมํ. โอภาโส นาม ‘‘อุปาสกา ตุมฺเห กุหึ วสถา’’ติ. ปาสาเท, ภนฺเตติ. ‘‘ภิกฺขูนํ ปน อุปาสกา ปาสาโท น วฏฺฏตี’’ติ วจนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ เอวรูปํ โอภาสกมฺมํ. ปริกถา นาม ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส เสนาสนํ สมฺพาธ’’นฺติ วจนํ, ยา วา ปนญฺญาปิ เอวรูปา ปริยายกถา. เภสชฺเช สพฺพมฺปิ วฏฺฏติ. ตถา อุปฺปนฺนํ ปน เภสชฺชํ โรเค วูปสนฺเต ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, น วฏฺฏตีติ. Así como la restricción de los sentidos se logra mediante la atención plena, la purificación del medio de vida debe lograrse mediante el esfuerzo. Pues esta tiene como medio el esfuerzo, debido a que el abandono del medio de vida incorrecto es posible para quien ha iniciado correctamente el esfuerzo. Por tanto, abandonando la búsqueda impropia e inadecuada, esta [purificación] debe lograrse mediante búsquedas correctas como la práctica de la ronda de limosnas, aceptando solo requisitos obtenidos de forma pura y evitando los obtenidos de forma impura como si fueran serpientes venenosas. En ese contexto, para un monje que no ha adoptado las prácticas ascéticas (dhutaṅga), los requisitos surgidos del Saṅgha, de un grupo o de laicos que tienen fe en sus cualidades como la enseñanza del Dhamma, se denominan de origen puro; pero los obtenidos mediante la ronda de limosnas y medios similares son de origen sumamente puro. Para quien ha adoptado las prácticas ascéticas, los obtenidos mediante la ronda de limosnas o de laicos que tienen fe en sus virtudes ascéticas de acuerdo con las reglas de dichas prácticas, se denominan de origen puro. Específicamente, si para aliviar una enfermedad surgen agallas de mirobálano podridas y el remedio de los cuatro dulces (catumadhura), y él piensa: «Los otros compañeros de vida santa disfrutarán del catumadhura», y consume solo el trozo de mirobálano, su observancia de la práctica ascética es apropiada. Tal monje es llamado «un seguidor del noble linaje supremo». En cuanto a estos requisitos como los hábitos y demás, para cualquier monje que purifique su medio de vida, no son lícitas las insinuaciones (nimitta), las alusiones (obhāsa), las charlas indirectas (parikathā) ni las peticiones directas (viññatti) respecto a los hábitos y la comida de limosna. Sin embargo, respecto al alojamiento, para un monje que no ha adoptado las prácticas ascéticas, son lícitas las insinuaciones, alusiones y charlas indirectas. Allí, «insinuación» (nimitta) se refiere a que, cuando alguien está preparando el terreno para un alojamiento y los laicos preguntan: «Venerable, ¿qué se está haciendo? ¿Quién lo manda a hacer?», él responde: «Nadie», o cualquier otro acto de insinuación similar. «Alusión» (obhāsa) es decir: «Seguidores laicos, ¿dónde viven ustedes?». Si responden: «En un palacio, venerable», él dice: «Seguidores laicos, ¿acaso un palacio no es adecuado para los monjes?», o cualquier otro acto de alusión similar. «Charla indirecta» (parikathā) es decir: «El alojamiento para el Saṅgha de monjes es estrecho», o cualquier otra charla indirecta similar. Respecto a las medicinas, todo es lícito. Sin embargo, surge la pregunta de si es lícito o no consumir la medicina obtenida de ese modo una vez que la enfermedad ha sido curada. ตตฺถ วินยธรา ‘‘ภควตา ทฺวารํ ทินฺนํ, ตสฺมา วฏฺฏตี’’ติ วทนฺติ. สุตฺตนฺติกา ปน ‘‘กิญฺจาปิ อาปตฺติ น โหติ, อาชีวํ ปน โกเปติ, ตสฺมา น วฏฺฏติ’’จฺเจว วทนฺติ. Al respecto, los maestros expertos en el Vinaya dicen: «Es lícito porque el Bienaventurado ha dado permiso». Pero los maestros expertos en los Suttas dicen: «Aunque no constituya una transgresión (āpatti), corrompe el medio de vida; por lo tanto, no es lícito [para quien practica el ascetismo estricto]». โย ปน ภควตา อนุญฺญาตาปิ นิมิตฺโตภาสปริกถาวิญฺญตฺติโย อกโรนฺโต อปฺปิจฺฉตาทิคุเณเยว นิสฺสาย ชีวิตกฺขเยปิ ปจฺจุปฏฺฐิเต อญฺญตฺเรว โอภาสาทีหิ อุปฺปนฺนปจฺจเย ปฏิเสวติ, เอส ‘‘ปรมสลฺเลขวุตฺตี’’ติ วุจฺจติ, เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต. Pero aquel que, a pesar de estar permitidas por el Bienaventurado, no hace uso de insinuaciones, alusiones, charlas indirectas ni peticiones directas, apoyándose únicamente en virtudes como el desear poco, y que incluso ante el fin de la vida hace uso solo de requisitos obtenidos sin alusiones ni otros medios similares, a este se le llama «alguien de conducta supremamente austera», tal como el Thera Sāriputta. โส กิรายสฺมา เอกสฺมึ สมเย ปวิเวกํ พฺรูหยมาโน มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน สทฺธึ อญฺญตรสฺมึ อรญฺเญ วิหรติ, อถสฺส เอกสฺมึ ทิวเส อุทรวาตาพาโธ อุปฺปชฺชิตฺวา อติทุกฺขํ ชเนสิ. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร สายนฺหสมเย ตสฺสายสฺมโต อุปฏฺฐานํ คโต เถรํ นิปนฺนํ ทิสฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปุพฺเพ เต, อาวุโส, เกน ผาสุ โหตี’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร อาห, ‘‘คิหิกาเล เม, อาวุโส, มาตา สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ โยเชตฺวา อสมฺภินฺนขีรปายาสํ อทาสิ, เตน เม ผาสุ อโหสี’’ติ. โสปิ อายสฺมา ‘‘โหตุ, อาวุโส, สเจ มยฺหํ วา ตุยฺหํ วา ปุญฺญํ อตฺถิ, อปฺเปว นาม สฺเว ลภิสฺสามา’’ติ อาห. Se dice que en una ocasión ese venerable, cultivando el retiro, residía en cierto bosque junto con el venerable Mahāmoggallāna; entonces, un día, le surgió un malestar de viento en el vientre que le causó un gran dolor. El venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido al atardecer a asistir a aquel venerable, al verlo acostado le preguntó por lo sucedido y dijo: «Amigo, anteriormente, ¿con qué te sentías aliviado?». El Thera respondió: «Amigo, en mi época de laico, mi madre solía preparar arroz con leche pura mezclado con mantequilla clarificada, miel, azúcar y demás; con eso me sentía aliviado». El venerable [Moggallāna] dijo: «Que así sea, amigo; si hay mérito, ya sea tuyo o mío, quizás mañana lo obtengamos». อิมํ ปน เนสํ กถาสลฺลาปํ จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา สุตฺวา ‘‘สฺเว อยฺยสฺส ปายาสํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ตาวเทว เถรสฺส อุปฏฺฐากกุลํ [Pg.40] คนฺตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส สรีรํ อาวิสิตฺวา ปีฬํ ชเนสิ. อถสฺส ติกิจฺฉานิมิตฺตํ สนฺนิปติเต ญาตเก อาห – ‘‘สเจ สฺเว เถรสฺส เอวรูปํ นาม ปายาสํ ปฏิยาเทถ, ตํ มุญฺจิสฺสามี’’ติ. เต ‘‘ตยา อวุตฺเตปิ มยํ เถรานํ นิพทฺธํ ภิกฺขํ เทมา’’ติ วตฺวา ทุติยทิวเส ตถารูปํ ปายาสํ ปฏิยาทิยึสุ. Una deidad que moraba en un árbol al final del camino de meditación escuchó esta conversación de ellos y pensó: «Mañana proporcionaré el arroz con leche al venerable». De inmediato fue a la casa de la familia que asistía al Thera, entró en el cuerpo del hijo mayor y le causó aflicción. Entonces, a los parientes que se habían reunido para tratarlo, les dijo: «Si mañana preparan para el Thera un arroz con leche de tal clase, lo soltaré». Ellos respondieron: «Incluso sin que lo digas, nosotros siempre ofrecemos comida a los Theras», y al día siguiente prepararon un arroz con leche de esa clase. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปาโตว อาคนฺตฺวา ‘‘อาวุโส, ยาว อหํ ปิณฺฑาย จริตฺวา อาคจฺฉามิ, ตาว อิเธว โหหี’’ติ วตฺวา คามํ ปาวิสิ. เต มนุสฺสา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เถรสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตปฺปการสฺส ปายาสสฺส ปูเรตฺวา อทํสุ. เถโร คมนาการํ ทสฺเสสิ. เต ‘‘ภุญฺชถ – ภนฺเต, ตุมฺเห, อปรมฺปิ ทสฺสามา’’ติ เถรํ โภเชตฺวา ปุน ปตฺตปูรํ อทํสุ. เถโร คนฺตฺวา ‘‘หนฺทาวุโส สาริปุตฺต, ปริภุญฺชา’’ติ อุปนาเมสิ. เถโรปิ ตํ ทิสฺวา ‘‘อติมนาโป ปายาโส, กถํ นุ โข อุปฺปนฺโน’’ติ จินฺเตนฺโต ตสฺส อุปฺปตฺติมูลํ ทิสฺวา อาห – ‘‘อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อปริโภคารโห ปิณฺฑปาโต’’ติ. โสปายสฺมา ‘‘มาทิเสน นาม อาภตํ ปิณฺฑปาตํ น ปริภุญฺชตี’’ติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา เอกวจเนเนว ปตฺตํ มุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา เอกมนฺเต นิกุชฺเชสิ. ปายาสสฺส สห ภูมิยํ ปติฏฺฐานา เถรสฺส อาพาโธ อนฺตรธายิ, ตโต ปฏฺฐาย ปญฺจจตฺตาลีส วสฺสานิ น ปุน อุปฺปชฺชิ. ตโต มหาโมคฺคลฺลานํ อาห – ‘‘อาวุโส, วจีวิญฺญตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน ปายาโส อนฺเตสุ นิกฺขมิตฺวา ภูมิยํ จรนฺเตสุปิ ปริภุญฺชิตุํ อยุตฺตรูโป’’ติ. อิมญฺจ อุทานํ อุทาเนสิ – El Venerable Mahāmoggallāna, habiendo llegado temprano por la mañana, dijo: "Amigo Sāriputta, quédate aquí mismo hasta que yo regrese de pedir limosna", y entró en la aldea. Aquellas personas salieron a su encuentro, tomaron el cuenco del Thera y lo llenaron con el arroz con leche del tipo ya mencionado. El Thera mostró intención de marcharse, pero ellos dijeron: "Coma, venerable señor, y le daremos más", y tras darle de comer al Thera, llenaron de nuevo su cuenco. El Thera regresó y se lo ofreció diciendo: "Toma, amigo Sāriputta, consúmelo". El Thera [Sāriputta], al verlo, pensó: "Este arroz con leche es muy agradable, ¿cómo se habrá obtenido?", y al ver el origen de su obtención, vio que la comida no era apta para el uso y dijo: "Amigo Moggallāna, esta comida de limosna no es digna de ser consumida". El venerable [Moggallāna], sin permitir que surgiera ni siquiera el pensamiento: "Él no consume la comida traída por alguien como yo", con solo esa palabra, tomó el cuenco por el borde y lo volcó en un lugar a un lado. Tan pronto como el arroz con leche tocó el suelo, la dolencia del Thera desapareció y no volvió a surgir durante cuarenta y cinco años. Entonces le dijo a Mahāmoggallāna: "Amigo Moggallāna, el arroz con leche obtenido mediante una señal verbal, incluso si las propias entrañas se salieran y se arrastraran por el suelo, no es apropiado consumirlo". Y expresó esta exclamación (Udāna): ‘‘วจีวิญฺญตฺติวิปฺผารา, อุปฺปนฺนํ มธุปายสํ; สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ, สาชีโว ครหิโต มม. "Si yo comiera el dulce arroz con leche obtenido por medio de la difusión de una señal verbal, mi medio de vida sería censurado por los sabios." ‘‘ยทิปิ เม อนฺตคุณํ, นิกฺขมิตฺวา พหิ จเร; เนว ภินฺเทยฺยํ อาชีวํ, จชมาโนปิ ชีวิตํ. "Incluso si mis entrañas se salieran y se extendieran hacia afuera, no rompería mi medio de vida, aun a costa de perder la vida." ‘‘อาราเธมิ สกํ จิตฺตํ, วิวชฺเชมิ อเนสนํ; นาหํ พุทฺธปฺปฏิกุฏฺฐํ, กาหามิ จ อเนสน’’นฺติ. "Satisfaré mi propia mente, evitaré la búsqueda indebida; no realizaré una búsqueda indebida, la cual es detestada por el Buddha." จิรคุมฺพวาสิกอมฺพขาทกมหาติสฺสตฺเถรวตฺถุปิ เจตฺถ กเถตพฺพํ. เอวํ สพฺพถาปิ. Aquí también debe relatarse la historia del Venerable Mahātissa, residente de Ciragumba, quien no comía mangos [que no le pertenecían]. Así, en todos los aspectos: ‘‘อเนสนาย [Pg.41] จิตฺตมฺปิ, อชเนตฺวา วิจกฺขโณ; อาชีวํ ปริโสเธยฺย, สทฺธาปพฺพชิโต ยตี’’ติ. "Sin permitir que surja ni siquiera el pensamiento de una búsqueda indebida, el sabio asceta que ha renunciado por fe debe purificar su medio de vida." ยถา จ วีริเยน อาชีวปาริสุทฺธิ, ตถา ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ ปญฺญาย สมฺปาเทตพฺพํ. ปญฺญาสาธนํ หิ ตํ, ปญฺญวโต ปจฺจเยสุ อาทีนวานิสํสทสฺสนสมตฺถภาวโต. ตสฺมา ปหาย ปจฺจยเคธํ ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺเน ปจฺจเย ยถาวุตฺเตน วิธินา ปญฺญาย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺเตน สมฺปาเทตพฺพํ. Y así como la pureza del medio de vida se logra mediante el esfuerzo, la virtud relacionada con los requisitos (paccayasannissitasīla) debe cumplirse mediante la sabiduría. Pues esta tiene a la sabiduría como su medio de realización, ya que quien posee sabiduría es capaz de ver los peligros y los beneficios en los requisitos. Por lo tanto, abandonando el apego a los requisitos, estos deben consumirse tras haber reflexionado con sabiduría según el método mencionado, cuando han sido obtenidos de manera justa y equitativa." ตตฺถ ทุวิธํ ปจฺจเวกฺขณํ ปจฺจยานํ ปฏิลาภกาเล, ปริโภคกาเล จ. ปฏิลาภกาเลปิ หิ ธาตุวเสน วา ปฏิกูลวเสน วา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ฐปิตานิ จีวราทีนิ ตโต อุตฺตริ ปริภุญฺชนฺตสฺส อนวชฺโชว ปริโภโค, ปริโภคกาเลปิ. ตตฺรายํ สนฺนิฏฺฐานกโร วินิจฺฉโย – En este contexto, la reflexión es de dos tipos: en el momento de la obtención de los requisitos y en el momento de su uso. Pues si las túnicas y demás elementos se guardan tras haber reflexionado sobre ellos en el momento de su obtención, ya sea por su naturaleza de elementos o por su naturaleza repulsiva, su uso posterior por parte del monje carece de falta; y lo mismo ocurre en el momento del uso. Al respecto, esta es la decisión concluyente: จตฺตาโร หิ ปริโภคา เถยฺยปริโภโค, อิณปริโภโค, ทายชฺชปริโภโค, สามิปริโภโคติ. ตตฺร สงฺฆมชฺเฌปิ นิสีทิตฺวา ปริภุญฺชนฺตสฺส ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นาม. สีลวโต อปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริโภโค อิณปริโภโค นาม. ตสฺมา จีวรํ ปริโภเค ปริโภเค ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, ปิณฺฑปาโต อาโลเป อาโลเป, ตถา อสกฺโกนฺเตน ปุเรภตฺตปจฺฉาภตฺตปุริมยามมชฺฌิมยามปจฺฉิมยาเมสุ. สจสฺส อปจฺจเวกฺขโตว อรุณํ อุคฺคจฺฉติ, อิณปริโภคฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. เสนาสนมฺปิ ปริโภเค ปริโภเค ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. เภสชฺชสฺส ปฏิคฺคหเณปิ ปริโภเคปิ สติปจฺจยตาว วฏฺฏติ. เอวํ สนฺเตปิ ปฏิคฺคหเณ สตึ กตฺวา ปริโภเค อกโรนฺตสฺเสว อาปตฺติ, ปฏิคฺคหเณ ปน สตึ อกตฺวา ปริโภเค กโรนฺตสฺส อนาปตฺติ. Existen cuatro tipos de uso: uso como robo (theyyaparibhoga), uso como deuda (iṇaparibhoga), uso como herencia (dāyajjaparibhoga) y uso como dueño (sāmiparibhoga). Entre ellos, el uso por parte de una persona de mala conducta, incluso si se sienta en medio de la comunidad para consumir, se llama uso como robo. El uso por parte de una persona virtuosa sin reflexionar se llama uso como deuda. Por lo tanto, la túnica debe ser reflexionada en cada momento de uso, la comida de limosna en cada bocado; y si no se puede de esa manera, debe hacerse antes de la comida, después de la comida, en la primera vigilia, en la vigilia media o en la última vigilia. Si el alba surge antes de que haya reflexionado, se encuentra en el estado de uso como deuda. El alojamiento también debe ser reflexionado en cada momento de uso. En cuanto a la medicina, es apropiado estar atento tanto al recibirla como al usarla. Aun así, si se está atento al recibirla pero no al usarla, hay una falta; pero si no se estuvo atento al recibirla pero sí al usarla, no hay falta." จตุพฺพิธา หิ สุทฺธิ เทสนาสุทฺธิ, สํวรสุทฺธิ, ปริเยฏฺฐิสุทฺธิ, ปจฺจเวกฺขณสุทฺธีติ. ตตฺถ เทสนาสุทฺธิ นาม ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. ตญฺหิ เทสนาย สุชฺฌนโต เทสนาสุทฺธีติ วุจฺจติ. สํวรสุทฺธิ นาม อินฺทฺริยสํวรสีลํ. ตญฺหิ ‘‘น ปุน เอวํ กริสฺสามี’’ติ จิตฺตาธิฏฺฐานสํวเรเนว สุชฺฌนโต สํวรสุทฺธีติ วุจฺจติ. ปริเยฏฺฐิสุทฺธิ นาม อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ตญฺหิ อเนสนํ ปหาย ธมฺเมน สเมน ปจฺจเย อุปฺปาเทนฺตสฺส ปริเยสนาย สุทฺธตฺตา ปริเยฏฺฐิสุทฺธีติ [Pg.42] วุจฺจติ. ปจฺจเวกฺขณสุทฺธิ นาม ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ. ตญฺหิ วุตฺตปฺปกาเรน ปจฺจเวกฺขเณน สุชฺฌนโต ปจฺจเวกฺขณสุทฺธีติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปฏิคฺคหเณ ปน สตึ อกตฺวา ปริโภเค กโรนฺตสฺส อนาปตฺตี’’ติ. Hay cuatro tipos de pureza: pureza por confesión (desanāsuddhi), pureza por moderación (saṃvarasuddhi), pureza por búsqueda (pariyeṭṭhisuddhi) y pureza por reflexión (paccavekkhanasuddhi). Entre ellas, la virtud de moderación del Pātimokkha se llama pureza por confesión, ya que se purifica mediante la confesión. La virtud de moderación de las facultades se llama pureza por moderación, ya que se purifica mediante la moderación de la determinación mental de "no volveré a hacerlo". La virtud de la pureza del medio de vida se llama pureza por búsqueda, ya que se purifica mediante la búsqueda por parte de quien obtiene los requisitos de manera justa y equitativa, abandonando la búsqueda indebida. La virtud relacionada con los requisitos se llama pureza por reflexión, ya que se purifica mediante la reflexión de la manera mencionada. Por eso se dijo: "si no se estuvo atento al recibirla pero sí al usarla, no hay falta". สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ปจฺจยปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. เต หิ ภควโต ปุตฺตา, ตสฺมา ปิตุสนฺตกานํ ปจฺจยานํ ทายาทา หุตฺวา เต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ. กึปเนเต ภควโต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, อุทาหุ คิหีนํ ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตีติ. คิหีหิ ทินฺนาปิ ภควตา อนุญฺญาตตฺตา ภควโต สนฺตกา โหนฺติ, ตสฺมา ภควโต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตีติ เวทิตพฺพา. ธมฺมทายาทสุตฺตญฺเจตฺถ สาธกํ. El uso de los requisitos por parte de los siete tipos de Sekhas (discípulos en entrenamiento) se llama uso como herencia. Pues ellos son hijos del Bienaventurado; por lo tanto, siendo herederos de los requisitos que pertenecen a su padre, consumen esos requisitos. ¿Pero consumen ellos los requisitos del Bienaventurado o los requisitos de los laicos? Aunque sean entregados por laicos, al haber sido autorizados por el Bienaventurado, pasan a ser propiedad del Bienaventurado; por lo tanto, debe entenderse que consumen los requisitos del Bienaventurado. El Dhammadāyāda Sutta es la prueba de esto aquí. ขีณาสวานํ ปริโภโค สามิปริโภโค นาม. เต หิ ตณฺหาย ทาสพฺยํ อตีตตฺตา สามิโน หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ. El uso por parte de los Khīṇāsavas (Arahants) se llama uso como dueño. Pues ellos, al haber superado la esclavitud del deseo, consumen siendo dueños. อิเมสุ ปริโภเคสุ สามิปริโภโค จ ทายชฺชปริโภโค จ สพฺเพสํ วฏฺฏติ. อิณปริโภโค น วฏฺฏติ. เถยฺยปริโภเค กถาเยว นตฺถิ. โย ปนายํ สีลวโต ปจฺจเวกฺขิตปริโภโค, โส อิณปริโภคสฺส ปจฺจนีกตฺตา อาณณฺยปริโภโค วา โหติ, ทายชฺชปริโภเคเยว วา สงฺคหํ คจฺฉติ. สีลวาปิ หิ อิมาย สิกฺขาย สมนฺนาคตตฺตา เสกฺโขตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. อิเมสุ ปน ปริโภเคสุ ยสฺมา สามิปริโภโค อคฺโค, ตสฺมา ตํ ปตฺถยมาเนน ภิกฺขุนา วุตฺตปฺปการาย ปจฺจเวกฺขณาย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺเตน ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ สมฺปาเทตพฺพํ. เอวํ กโรนฺโต หิ กิจฺจการี โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Entre estos tipos de uso, el uso como dueño y el uso como herencia son apropiados para todos [los practicantes nobles y virtuosos]. El uso como deuda no es apropiado. Sobre el uso como robo, no hay nada que decir. En cambio, este uso reflexivo por parte de una persona virtuosa, al ser opuesto al uso como deuda, es uso libre de deuda (āṇaṇya) o se incluye dentro del uso como herencia. Pues el virtuoso, al estar dotado de este entrenamiento, se cuenta como un Sekha. Entre estos tipos de uso, puesto que el uso como dueño es el superior, el monje que aspire a él debe cumplir la virtud relacionada con los requisitos consumiéndolos tras reflexionar mediante la reflexión del tipo mencionado. Al actuar así, cumple con su deber. También se ha dicho esto: ‘‘ปิณฺฑํ วิหารํ สยนาสนญฺจ,อาปญฺจ สงฺฆาฏิรชูปวาหนํ; สุตฺวาน ธมฺมํ สุคเตน เทสิตํ,สงฺขาย เสเว วรปญฺญสาวโก. “Habiendo escuchado el Dhamma enseñado por el Sugata (el Buda), el discípulo de gran sabiduría debe usar, reflexionando adecuadamente, la comida de limosna, la vivienda, el asiento y el lecho, el agua y el manto que protege de la suciedad”. ‘‘ตสฺมา [Pg.43] หิ ปิณฺเฑ สยนาสเน จ,อาเป จ สงฺฆาฏิรชูปวาหเน; เอเตสุ ธมฺเมสุ อนูปลิตฺโต,ภิกฺขุ ยถา โปกฺขเร วาริพินฺทุ. (สุ. นิ. ๓๙๓-๓๙๔); “Por lo tanto, en la comida de limosna, en el asiento y lecho, en el agua y en el manto que protege de la suciedad, el monje permanece sin apego a estas cosas, tal como una gota de agua sobre una hoja de loto” (Sutta Nipāta, Dhammika Sutta). ‘‘กาเลน ลทฺธา ปรโต อนุคฺคหา,ขชฺเชสุ โภชฺเชสุ จ สายเนสุ จ; มตฺตํ ส ชญฺญา สตตํ อุปฏฺฐิโต,วณสฺส อาเลปนรูหเน ยถา. “Habiendo obtenido en el momento adecuado el favor de otros, debe conocer la medida en las comidas duras, blandas y lamedoras, estando siempre atento, como quien aplica ungüento para sanar una herida”. ‘‘กนฺตาเร ปุตฺตมํสํว, อกฺขสฺสพฺภญฺชนํ ยถา; เอวํ อาหาเร อาหารํ, ยาปนตฺถมมุจฺฉิโต’’ติ. “Como quien come la carne de su propio hijo en el desierto, o como quien engrasa el eje de un carro; así debe consumir el alimento, sin codicia, solo con el propósito de sostener el cuerpo”. อิมสฺส จ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลสฺส ปริปูรการิตาย ภาคิเนยฺยสงฺฆรกฺขิตสามเณรสฺส วตฺถุ กเถตพฺพํ. โส หิ สมฺมา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชิ. ยถาห – Para ilustrar el cumplimiento de esta moralidad basada en el uso de los requisitos (paccayasannissitasīla), debe relatarse la historia del novicio Saṅgharakkhita, sobrino del Gran Saṅgharakkhita. Pues él consumía reflexionando correctamente. Como se ha dicho: ‘‘อุปชฺฌาโย มํ ภุญฺชมานํ, สาลิกูรํ สุนิพฺพุตํ; มา เหว ตฺวํ สามเณร, ชิวฺหํ ฌาเปสิ อสญฺญโต. “Mi preceptor, al verme comer arroz de calidad bien preparado, me dijo: ‘Novicio, no dejes que tu lengua se queme por falta de autocontrol (al comer sin reflexión)’.” ‘‘อุปชฺฌายสฺส วโจ สุตฺวา, สํเวคมลภึ ตทา; เอกาสเน นิสีทิตฺวา, อรหตฺตํ อปาปุณึ. “Al oír las palabras del preceptor, experimenté urgencia espiritual (saṃvega) en ese momento; sentado en ese mismo lugar, alcancé el estado de Arahant”. ‘‘โสหํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา; สพฺพาสวปริกฺขีโณ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. “Yo, con mis aspiraciones cumplidas, como la luna en su decimoquinto día, habiendo agotado todos los efluvios (āsava), no tendré más renacimiento”. ‘‘ตสฺมา อญฺโญปิ ทุกฺขสฺส, ปตฺถยนฺโต ปริกฺขยํ; โยนิโส ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ปฏิเสเวถ ปจฺจเย’’ติ. “Por lo tanto, cualquier otro que desee el fin del sufrimiento, debe usar los requisitos reflexionando sabiamente”. เอวํ ปาติโมกฺขสํวรสีลาทิวเสน จตุพฺพิธํ. De esta manera, la moralidad es de cuatro tipos, comenzando por el autocontrol del Patimokkha. ปฐมสีลปญฺจกํ Primer grupo de cinco virtudes ๒๐. ปญฺจวิธโกฏฺฐาสสฺส ปฐมปญฺจเก อนุปสมฺปนฺนสีลาทิวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ – 20. En el primer grupo de cinco partes de la moralidad, el significado debe entenderse según la moralidad de los no ordenados y otros. Pues se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga: ‘‘กตมํ [Pg.44] ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ? อนุปสมฺปนฺนานํ ปริยนฺตสิกฺขาปทานํ, อิทํ ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ? อุปสมฺปนฺนานํ อปริยนฺตสิกฺขาปทานํ, อิทํ อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ ปริปุณฺณปาริสุทฺธิสีลํ? ปุถุชฺชนกลฺยาณกานํ กุสลธมฺเม ยุตฺตานํ เสกฺขปริยนฺเต ปริปูรการีนํ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขานํ ปริจฺจตฺตชีวิตานํ, อิทํ ปริปุณฺณปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ อปรามฏฺฐปาริสุทฺธิสีลํ? สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ, อิทํ อปรามฏฺฐปาริสุทฺธิสีลํ. กตมํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธิสีลํ? ตถาคตสาวกานํ ขีณาสวานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ตถาคตานํ อรหนฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธิสีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๗). “¿Qué es la moralidad de pureza limitada (pariyantapārisuddhisīla)? Es la moralidad de los no ordenados (laicos y novicios) cuyos preceptos son limitados en número. ¿Qué es la moralidad de pureza ilimitada (apariyantapārisuddhisīla)? Es la moralidad de los ordenados cuyos preceptos son ilimitados. ¿Qué es la moralidad de pureza completa (paripuṇṇapārisuddhisīla)? Es la de aquellos laicos excelentes (puthujjanakalyāṇaka) dedicados a las cualidades saludables, que cumplen plenamente hasta el límite de los alumnos (sekkha), y que han renunciado a su vida sin apego al cuerpo ni a la existencia. ¿Qué es la moralidad de pureza no mancillada (aparāmaṭṭhapārisuddhisīla)? Es la de los siete tipos de alumnos (sekkha). ¿Qué es la moralidad de pureza por el apaciguamiento (paṭippassaddhipārisuddhisīla)? Es la de los discípulos del Tathāgata que han destruido los efluvios, la de los Paccekabuddhas, y la de los Tathāgatas Arahants, Sammāsambuddhas”. ตตฺถ อนุปสมฺปนฺนานํ สีลํ คณนวเสน สปริยนฺตตฺตา ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลนฺติ เวทิตพฺพํ. อุปสมฺปนฺนานํ – Allí, la moralidad de los no ordenados debe entenderse como ‘moralidad de pureza limitada’ debido a que es limitada por el número. En cuanto a los ordenados: ‘‘นว โกฏิสหสฺสานิ, อสีติสตโกฏิโย; ปญฺญาสสตสหสฺสานิ, ฉตฺตึสา จ ปุนาปเร. “Hay nueve mil ciento ochenta crores de preceptos (91.800.000.000), y además cincuenta y cinco millones treinta y seis mil”. ‘‘เอเต สํวรวินยา, สมฺพุทฺเธน ปกาสิตา; เปยฺยาลมุเขน นิทฺทิฏฺฐา, สิกฺขา วินยสํวเร’’ติ. – “Estas son las disciplinas de autocontrol declaradas por el Buda; se indican de forma resumida en la disciplina del autocontrol del Vinaya”. เอวํ คณนวเสน สปริยนฺตมฺปิ อนวเสสวเสน สมาทานภาวญฺจ ลาภยสญาติองฺคชีวิตวเสน อทิฏฺฐปริยนฺตภาวญฺจ สนฺธาย อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลนฺติ วุตฺตํ, จิรคุมฺพวาสิกอมฺพขาทกมหาติสฺสตฺเถรสฺส สีลมิว. ตถา หิ โส อายสฺมา – Incluso siendo limitada por el número, se denomina ‘moralidad de pureza ilimitada’ refiriéndose al compromiso de observarla íntegramente y al hecho de no ver límites frente a la ganancia, la fama, los parientes, la integridad física o la vida misma; como la moralidad del Thera Mahātissa, residente en Ciragumba, quien no consumió mangos (no ofrecidos). Pues aquel venerable: ‘‘ธนํ จเช องฺควรสฺส เหตุ, องฺคํ จเช ชีวิตํ รกฺขมาโน; องฺคํ ธนํ ชีวิตญฺจาปิ สพฺพํ, จเช นโร ธมฺมมนุสฺสรนฺโต’’ติ. – “Un hombre debe sacrificar sus riquezas por un miembro del cuerpo; debe sacrificar un miembro para proteger su vida; pero debe sacrificarlo todo —miembros, riquezas y vida misma— aquel que recuerda el Dhamma”. อิมํ สปฺปุริสานุสฺสตึ อวิชหนฺโต ชีวิตสํสเยปิ สิกฺขาปทํ อวีติกฺกมฺม ตเทว อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ นิสฺสาย อุปาสกสฺส ปิฏฺฐิคโตว อรหตฺตํ ปาปุณิ. ยถาห – Sin abandonar este recuerdo de los hombres de bien, incluso ante el peligro de muerte y sin transgredir el precepto, apoyado en esa misma moralidad de pureza ilimitada, alcanzó el estado de Arahant mientras era transportado sobre la espalda de un devoto. Como se ha dicho: ‘‘น ปิตา นปิ เต มาตา, น ญาติ นปิ พนฺธโว; กโรเตตาทิสํ กิจฺจํ, สีลวนฺตสฺส การณา. “Ni tu padre, ni tu madre, ni tus parientes ni tus amigos realizan tal servicio; lo hacen debido a tu virtud”. สํเวคํ [Pg.45] ชนยิตฺวาน, สมฺมสิตฺวาน โยนิโส; ตสฺส ปิฏฺฐิคโต สนฺโต, อรหตฺตํ อปาปุณี’’ติ. “Habiendo generado urgencia espiritual e investigado sabiamente, alcanzó el estado de Arahant mientras aún estaba sobre la espalda de aquel hombre”. ปุถุชฺชนกลฺยาณกานํ สีลํ อุปสมฺปทโต ปฏฺฐาย สุโธตชาติมณิ วิย สุปริกมฺมกตสุวณฺณํ วิย จ อติปริสุทฺธตฺตา จิตฺตุปฺปาทมตฺตเกนปิ มเลน วิรหิตํ อรหตฺตสฺเสว ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ปริปุณฺณปาริสุทฺธีติ วุจฺจติ, มหาสงฺฆรกฺขิตภาคิเนยฺยสงฺฆรกฺขิตตฺเถรานํ วิย. La moralidad de los laicos excelentes (puthujjanakalyāṇaka), desde su ordenación en adelante, por ser extremadamente pura como una gema genuina bien lavada o como oro refinado, estando libre de mácula incluso en un solo surgimiento de pensamiento (impuro), se convierte en la causa próxima (padaṭṭhāna) para el fruto del Arahant. Por eso se llama ‘pureza completa’, como en el caso del Thera Mahāsaṅgharakkhita y su sobrino Cūḷasaṅgharakkhita. มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถรํ กิร อติกฺกนฺตสฏฺฐิวสฺสํ มรณมญฺเจ นิปนฺนํ ภิกฺขุสงฺโฆ โลกุตฺตราธิคมํ ปุจฺฉิ. เถโร ‘‘นตฺถิ เม โลกุตฺตรธมฺโม’’ติ อาห. อถสฺส อุปฏฺฐาโก ทหรภิกฺขุ อาห – ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ปรินิพฺพุตาติ สมนฺตา ทฺวาทสโยชนา มนุสฺสา สนฺนิปติตา, ตุมฺหากํ ปุถุชฺชนกาลกิริยาย มหาชนสฺส วิปฺปฏิสาโร ภวิสฺสตี’’ติ. อาวุโส, อหํ ‘‘เมตฺเตยฺยํ ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ น วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสึ. เตน หิ มํ นิสีทาเปตฺวา โอกาสํ กโรหีติ. โส เถรํ นิสีทาเปตฺวา พหิ นิกฺขนฺโต. เถโร ตสฺส สห นิกฺขมนาว อรหตฺตํ ปตฺวา อจฺฉริกาย สญฺญํ อทาสิ. สงฺโฆ สนฺนิปติตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, เอวรูเป มรณกาเล โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตนฺตา ทุกฺกรํ กริตฺถา’’ติ. นาวุโส เอตํ ทุกฺกรํ, อปิจ โว ทุกฺกรํ อาจิกฺขิสฺสามิ – ‘‘อหํ, อาวุโส, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย อสติยา อญฺญาณปกตํ กมฺมํ นาม น ปสฺสามี’’ติ. ภาคิเนยฺโยปิสฺส ปญฺญาสวสฺสกาเล เอวเมว อรหตฺตํ ปาปุณีติ. Se dice que cuando el Thera Mahāsaṅgharakkhita, con más de sesenta años de monje, estaba en su lecho de muerte, la asamblea de monjes le preguntó sobre sus logros supramundanos. El Thera dijo: “No tengo ningún logro supramundano”. Entonces, su servidor, un joven monje, dijo: “Venerable, personas de doce leguas a la redonda se han reunido sabiendo que usted va a partir; si fallece como un hombre común (puthujjana), mucha gente se sentirá desolada”. El Thera respondió: “Amigo, planeaba ver al Buda Metteyya y por eso no practiqué la visión cabal (vipassanā). Pero si es así, ayúdame a incorporarme y dame un momento”. El joven monje lo incorporó y salió de la habitación. Tan pronto como salió, el Thera alcanzó el estado de Arahant y dio una señal tronando los dedos. La comunidad se reunió y dijo: “Venerable, alcanzar el logro supramundano en este momento final es algo difícil de hacer”. El Thera dijo: “Amigos, alcanzarlo en el momento de la muerte no es lo más difícil; les diré qué es realmente difícil: Amigos, desde que me ordené, no recuerdo haber realizado ninguna acción sin atención plena o con ignorancia”. ‘‘อปฺปสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ อสมาหิโต; อุภเยน นํ ครหนฺติ, สีลโต จ สุเตน จ. “Si alguien tiene poco conocimiento y no está establecido en la virtud, los sabios lo censuran por ambos: por su falta de virtud y por su falta de conocimiento”. ‘‘อปฺปสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ สุสมาหิโต; สีลโต นํ ปสํสนฺติ, ตสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ. “Si alguien tiene poco conocimiento pero está bien establecido en la virtud, lo alaban por su virtud; su conocimiento (aunque sea poco) se considera completo”. ‘‘พหุสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ อสมาหิโต; สีลโต นํ ครหนฺติ, นาสฺส สมฺปชฺชเต สุตํ. “Si alguien tiene mucho conocimiento pero no está establecido en la virtud, lo censuran por su falta de virtud; su conocimiento no se considera completo”. ‘‘พหุสฺสุโตปิ เจ โหติ, สีเลสุ สุสมาหิโต; อุภเยน นํ ปสํสนฺติ, สีลโต จ สุเตน จ. “Si alguien tiene mucho conocimiento y está bien establecido en la virtud, lo alaban por ambos: por su virtud y por su conocimiento”. ‘‘พหุสฺสุตํ [Pg.46] ธมฺมธรํ, สปฺปญฺญํ พุทฺธสาวกํ; เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว, โก ตํ นินฺทิตุมรหติ; เทวาปิ นํ ปสํสนฺติ, พฺรหฺมุนาปิ ปสํสิโต’’ติ. (อ. นิ. ๔.๖); ¿Quién es digno de criticar a tal discípulo del Buddha, que es muy instruido, conocedor de la Enseñanza (Dhamma), sabio y seguidor del Buddha? Es como una moneda de oro purísimo de Jambu; incluso los dioses lo alaban, e incluso por Brahma es elogiado. เสกฺขานํ ปน สีลํ ทิฏฺฐิวเสน อปรามฏฺฐตฺตา, ปุถุชฺชนานํ วา ปน ราควเสน อปรามฏฺฐสีลํ อปรามฏฺฐปาริสุทฺธีติ เวทิตพฺพํ, กุฏุมฺพิยปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สีลํ วิย. โส หิ อายสฺมา ตถารูปํ สีลํ นิสฺสาย อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุกาโม เวริเก อาห – Además, debe entenderse como virtud de la pureza no empañada (aparāmaṭṭhapārisuddhi-sīla) a la virtud de los discípulos en entrenamiento (sekhas), por no estar contaminada por puntos de vista erróneos, o a la virtud de los mundanos (puthujjanas), por no estar contaminada por el deseo de renacer a través del deseo por la existencia. Tal es la virtud del anciano Tissa, hijo de un terrateniente. Pues aquel venerable, deseando establecerse en el estado de Arahant basándose en tal virtud, dijo a sus enemigos: ‘‘อุโภ ปาทานิ ภินฺทิตฺวา, สญฺญเปสฺสามิ โว อหํ; อฏฺฏิยามิ หรายามิ, สราคมรณํ อห’’นฺติ. 'Habiendo roto mis dos piernas, os daré seguridad (de que no huiré); pues me horroriza y me avergüenza morir con deseo (pasión)'. ‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, สมฺมสิตฺวาน โยนิโส; สมฺปตฺเต อรุณุคฺคมฺหิ, อรหตฺตํ อปาปุณิ’’นฺติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓); 'Habiendo reflexionado de este modo y contemplado con atención sabia (yoniso manasikāra), al llegar el amanecer, alcancé el estado de Arahant'. อญฺญตโรปิ มหาเถโร พาฬฺหคิลาโน สหตฺถา อาหารมฺปิ ปริภุญฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน สมฺปริวตฺตติ, ตํ ทิสฺวา อญฺญตโร ทหโร ‘‘อโห ทุกฺขา ชีวิตสงฺขารา’’ติ อาห. ตเมนํ มหาเถโร อาห – ‘‘อหํ, อาวุโส, อิทานิ มิยฺยมาโน สคฺคสมฺปตฺตึ ลภิสฺสามิ, นตฺถิ เม เอตฺถ สํสโย, อิมํ ปน สีลํ ภินฺทิตฺวา ลทฺธสมฺปตฺติ นาม สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ปฏิลทฺธคิหิภาวสทิสี’’ติ วตฺวา ‘‘สีเลเนว สทฺธึ มริสฺสามี’’ติ ตตฺเถว นิปนฺโน ตเมว โรคํ สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Otro gran anciano estaba gravemente enfermo y, no pudiendo alimentarse por su propia mano, yacía revolviéndose en su propia orina y excrementos. Al verlo, un joven monje exclamó: '¡Ay, qué dolorosas son las formaciones de la vida!'. El gran anciano le dijo: 'Amigo, si muriera ahora, obtendría la felicidad celestial, de eso no tengo duda. Sin embargo, la felicidad obtenida rompiendo esta virtud sería como recuperar el estado de laico habiendo renunciado al entrenamiento. Moriré junto con mi virtud'. Permaneciendo allí acostado, contemplando esa misma enfermedad, alcanzó el estado de Arahant y lo declaró a la comunidad de monjes con estos versos: ‘‘ผุฏฺฐสฺส เม อญฺญตเรน พฺยาธินา,โรเคน พาฬฺหํ ทุขิตสฺส รุปฺปโต; ปริสุสฺสติ ขิปฺปมิทํ กเฬวรํ,ปุปฺผํ ยถา ปํสุนิ อาตเป กตํ. 'Afectado por una enfermedad, sufriendo intensamente por el dolor que me oprime, este cuerpo se marchita rápidamente, como una flor arrojada sobre el polvo bajo el calor del sol'. ‘‘อชญฺญํ ชญฺญสงฺขาตํ, อสุจึ สุจิสมฺมตํ; นานากุณปปริปูรํ, ชญฺญรูปํ อปสฺสโต. 'Aquello que no es noble es considerado noble (por los ignorantes), lo impuro es tenido por puro; está lleno de diversas inmundicias, pero quien no ve la verdadera naturaleza lo considera algo bello'. ‘‘ธิรตฺถุ [Pg.47] มํ อาตุรํ ปูติกายํ, ทุคฺคนฺธิยํ อสุจิ พฺยาธิธมฺมํ; ยตฺถปฺปมตฺตา อธิมุจฺฉิตา ปชา, หาเปนฺติ มคฺคํ สุคตูปปตฺติยา’’ติ. '¡Maldito sea este cuerpo enfermo y putrefacto, maloliente, impuro y sujeto a la enfermedad! En él, los seres negligentes y obcecados por el deseo pierden el camino que conduce a un buen renacimiento'. ¡Que surja en vosotros la repugnancia hacia este cuerpo putrefacto, doloroso, fétido, desprovisto de pureza y de naturaleza enfermiza! อรหนฺตาทีนํ ปน สีลํ สพฺพทรถปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ปริสุทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธีติ เวทิตพฺพํ. เอวํ ปริยนฺตปาริสุทฺธิอาทิวเสน ปญฺจวิธํ. En cuanto a la virtud de los Arahants, Paccekabuddhas y Buddhas, debe entenderse como la virtud de la pureza por la tranquilidad (paṭippassaddhipārisuddhi-sīla), debido a la completa pacificación de toda angustia de las defilaciones y a su total pureza. De este modo, la virtud es de cinco tipos según la pureza limitada y las otras categorías. ทุติยสีลปญฺจกํ Segundo Pentáculo de la Virtud ทุติยปญฺจเก ปาณาติปาตาทีนํ ปหานาทิวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ – En el segundo pentáculo, el significado debe entenderse según el abandono y otros aspectos de matar seres vivos, etc. Pues así se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga: ‘‘ปญฺจ สีลานิ ปาณาติปาตสฺส ปหานํ สีลํ, เวรมณี สีลํ, เจตนา สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีลํ. อทินฺนาทานสฺส, กาเมสุมิจฺฉาจารสฺส, มุสาวาทสฺส, ปิสุณาย วาจาย, ผรุสาย วาจาย, สมฺผปฺปลาปสฺส, อภิชฺฌาย, พฺยาปาทสฺส, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา, เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทสฺส, อพฺยาปาเทน พฺยาปาทสฺส, อาโลกสญฺญาย ถินมิทฺธสฺส, อวิกฺเขเปน อุทฺธจฺจสฺส, ธมฺมววตฺถาเนน วิจิกิจฺฉาย, ญาเณน อวิชฺชาย, ปาโมชฺเชน อรติยา, ปฐเมน ฌาเนน นีวรณานํ, ทุติเยน ฌาเนน วิตกฺกวิจารานํ, ตติเยน ฌาเนน ปีติยา, จตุตฺเถน ฌาเนน สุขทุกฺขานํ, อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยา รูปสญฺญาย ปฏิฆสญฺญาย นานตฺตสญฺญาย, วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยา อากาสานญฺจายตนสญฺญาย, อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยา วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาย, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาย, อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาย, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาย, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิยา, วิราคานุปสฺสนาย ราคสฺส, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยสฺส, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานสฺส, ขยานุปสฺสนาย ฆนสญฺญาย, วยานุปสฺสนาย อายูหนสฺส, วิปริณามานุปสฺสนาย ธุวสญฺญาย, อนิมิตฺตานุปสฺสนาย นิมิตฺตสฺส, อปฺปณิหิตานุปสฺสนาย ปณิธิยา, สุญฺญตานุปสฺสนาย อภินิเวสสฺส, อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย สาราทานาภินิเวสสฺส, ยถาภูตญาณทสฺสเนน สมฺโมหาภินิเวสสฺส, อาทีนวานุปสฺสนาย อาลยาภินิเวสสฺส, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย อปฺปฏิสงฺขาย, วิวฏฺฏนานุปสฺสนาย สญฺโญคาภินิเวสสฺส, โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺเฐกฏฺฐานํ [Pg.48] กิเลสานํ, สกทาคามิมคฺเคน โอฬาริกานํ กิเลสานํ, อนาคามิมคฺเคน อณุสหคตานํ กิเลสานํ, อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ ปหานํ สีลํ, เวรมณี, เจตนา, สํวโร, อวีติกฺกโม สีลํ. เอวรูปานิ สีลานิ จิตฺตสฺส อวิปฺปฏิสาราย สํวตฺตนฺติ, ปาโมชฺชาย สํวตฺตนฺติ, ปีติยา สํวตฺตนฺติ, ปสฺสทฺธิยา สํวตฺตนฺติ, โสมนสฺสาย สํวตฺตนฺติ, อาเสวนาย สํวตฺตนฺติ, ภาวนาย สํวตฺตนฺติ, พหุลีกมฺมาย สํวตฺตนฺติ, อลงฺการาย สํวตฺตนฺติ, ปริกฺขาราย สํวตฺตนฺติ, ปริวาราย สํวตฺตนฺติ, ปาริปูริยา สํวตฺตนฺติ, เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๑). 'Las virtudes son cinco: el abandono (pahāna) de matar seres vivos es virtud, la abstención (veramaṇī) es virtud, la voluntad (cetanā) es virtud, el autocontrol (saṃvara) es virtud, la no transgresión (avītikkamo) es virtud. (Lo mismo para) tomar lo que no es dado, la conducta sexual ilícita, el hablar falso, el habla maliciosa, el habla áspera, el habla frívola, la codicia, la malevolencia, la visión errónea; el abandono del deseo sensorial mediante la renuncia (nekkhamme); el abandono de la malevolencia mediante la buena voluntad; el abandono de la pereza y el letargo mediante la percepción de la luz; el abandono de la agitación mediante la no distracción; el abandono de la duda mediante la delimitación de los fenómenos (dhamma-vavatthāna); el abandono de la ignorancia mediante el conocimiento; el abandono del descontento mediante el gozo; el abandono de los obstáculos mediante el primer jhana; el abandono de la aplicación inicial y sostenida mediante el segundo jhana; el abandono del rapto mediante el tercer jhana; el abandono del placer y el dolor mediante el cuarto jhana; el abandono de la percepción de la forma, de la percepción del impacto y de la percepción de la diversidad mediante la consecución de la esfera del espacio infinito; el abandono de la percepción de la esfera del espacio infinito mediante la consecución de la esfera de la conciencia infinita; el abandono de la percepción de la esfera de la conciencia infinita mediante la consecución de la esfera de la nada; el abandono de la percepción de la esfera de la nada mediante la consecución de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción; el abandono de la percepción de permanencia mediante la contemplación de la impermanencia; el abandono de la percepción de felicidad mediante la contemplación del sufrimiento; el abandono de la percepción de un yo mediante la contemplación del no-yo; el abandono del deleite mediante la contemplación del desencanto; el abandono de la pasión mediante la contemplación del desapego; el abandono del surgimiento mediante la contemplación del cese; el abandono del aferramiento mediante la contemplación del renunciamiento; el abandono de la percepción de solidez mediante la contemplación del agotamiento; el abandono de la acumulación mediante la contemplación de la desaparición; el abandono de la percepción de estabilidad mediante la contemplación del cambio; el abandono de las señales mediante la contemplación de lo sin-señal; el abandono del deseo mediante la contemplación de lo sin-deseo; el abandono del involucramiento mediante la contemplación de la vacuidad; el abandono del involucramiento en la esencia mediante la visión de los fenómenos con la sabiduría superior; el abandono del involucramiento en la confusión mediante el conocimiento y visión según la realidad; el abandono del involucramiento en el refugio mediante la contemplación del peligro; el abandono de la falta de reflexión mediante la contemplación reflexiva; el abandono del involucramiento en los vínculos mediante la contemplación del desprendimiento (vivaṭṭana); el abandono de las defilaciones que residen en el mismo nivel que la visión errónea mediante el sendero de la entrada en la corriente (sotāpatti-magga); el abandono de las defilaciones groseras mediante el sendero del que retorna una vez; el abandono de las defilaciones sutiles mediante el sendero del que no retorna; el abandono de todas las defilaciones mediante el sendero del Arahant es virtud, la abstención es virtud, la voluntad es virtud, el autocontrol es virtud, la no transgresión es virtud. Tales formas de virtud conducen a la ausencia de remordimiento de la mente, conducen al gozo, al rapto, a la tranquilidad, a la felicidad, a la práctica repetida, al desarrollo, al cultivo frecuente, al ornamento (de la mente), al equipo (necesario), al séquito (de facultades), a la plenitud, y finalmente conducen al desencanto absoluto, al desapego, al cese, a la paz, al conocimiento superior, a la iluminación y al Nibbana'. เอตฺถ จ ปหานนฺติ โกจิ ธมฺโม นาม นตฺถิ อญฺญตฺร วุตฺตปฺปการานํ ปาณาติปาตาทีนํ อนุปฺปาทมตฺตโต. ยสฺมา ปน ตํ ตํ ปหานํ ตสฺส ตสฺส กุสลธมฺมสฺส ปติฏฺฐานฏฺเฐน อุปธารณํ โหติ, วิกมฺปาภาวกรเณน จ สมาทานํ. ตสฺมา ปุพฺเพ วุตฺเตเนว อุปธารณสมาธานสงฺขาเตน สีลนฏฺเฐน สีลนฺติ วุตฺตํ. อิตเร จตฺตาโร ธมฺมา ตโต ตโต เวรมณิวเสน, ตสฺส ตสฺส สํวรวเสน, ตทุภยสมฺปยุตฺตเจตนาวเสน, ตํ ตํ อวีติกฺกมนฺตสฺส อวีติกฺกมนวเสน จ เจตโส ปวตฺติสพฺภาวํ สนฺธาย วุตฺตา. สีลฏฺโฐ ปน เตสํ ปุพฺเพ ปกาสิโตเยวาติ. เอวํ ปหานสีลาทิวเสน ปญฺจวิธํ. Y en este contexto, el 'abandono' no es un fenómeno en sí mismo, aparte del mero hecho del no surgimiento de los ya mencionados actos de matar, etc. Sin embargo, dado que dicho abandono sirve de fundamento (upadhāraṇa) para el establecimiento de cada estado saludable respectivo, y es una correcta disposición (samādhāna) al eliminar la vacilación, se denomina 'virtud' en el sentido de virtud definido anteriormente como fundamentación y disposición. Los otros cuatro fenómenos (abstención, voluntad, autocontrol y no transgresión) se mencionan en relación con la continuidad del proceso mental, en virtud de la abstención de tal o cual acto, del control sobre el mismo, de la voluntad asociada a ambos, y de la no transgresión de quien no transgrede tales actos. El significado de 'virtud' para ellos ya ha sido explicado anteriormente. De esta manera, la virtud es de cinco tipos según el abandono y los demás aspectos. เอตฺตาวตา จ กึ สีลํ? เกนฏฺเฐน สีลํ? กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ? กิมานิสํสํ สีลํ? กติวิธํ เจตํ สีลนฺติ? อิเมสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนํ นิฏฺฐิตํ. Con esto concluye la respuesta a estas preguntas: ¿Qué es la virtud? ¿En qué sentido es virtud? ¿Cuáles son sus características, función, manifestación y causa próxima? ¿Cuáles son los beneficios de la virtud? ¿Y de cuántas clases es la virtud? สีลสํกิเลสโวทานํ La impureza y la pureza de la virtud ๒๑. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘โก จสฺส สํกิเลโส, กึ โวทาน’’นฺติ. ตตฺร วทาม – ขณฺฑาทิภาโว สีลสฺส สํกิเลโส, อขณฺฑาทิภาโว โวทานํ. โส ปน ขณฺฑาทิภาโว ลาภยสาทิเหตุเกน เภเทน จ สตฺตวิธเมถุนสํโยเคน จ สงฺคหิโต. 21. En cuanto a lo que se ha dicho: '¿Cuál es su impureza y qué es su pureza?', decimos lo siguiente: el estado de ser fragmentado, etc., es la impureza de la virtud, y el estado de ser no fragmentado, etc., es su pureza. Ese estado de ser fragmentado, etc., se produce tanto por la ruptura motivada por la ganancia, la fama, etc., como por los siete tipos de vínculos sexuales. ตถา หิ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย ขณฺฑํ นาม [Pg.49] โหติ. ยสฺส ปน เวมชฺเฌ ภินฺนํ, ตสฺส มชฺเฌ ฉิทฺทสาฏโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติ. ยสฺส ปฏิปาฏิยา ทฺเว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฏฺฐิยา วา กุจฺฉิยา วา อุฏฺฐิเตน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรสรีรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติ. ยสฺส อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส อนฺตรนฺตรา วิสภาควณฺณพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติ. เอวํ ตาว ลาภาทิเหตุเกน เภเทน ขณฺฑาทิภาโว โหติ. Pues si para alguien se rompe una regla de entrenamiento al principio o al final de los siete grupos de ofensas, su virtud se llama 'fragmentada' (khaṇḍa), como un manto cortado en el borde. Si se rompe en el medio, se llama 'perforada' (chidda), como un manto con un agujero en medio. Si dos o tres reglas se rompen sucesivamente, se llama 'manchada' (sabala), como una vaca cuyo cuerpo tiene un color discordante como el negro o el rojo que surge en su lomo o vientre. Si se rompen intermitentemente, se llama 'moteada' (kammāsa), como una vaca decorada con manchas de colores discordantes. Así es el estado de ser fragmentado, etc., debido a la ruptura motivada por la ganancia, etc. เอวํ สตฺตวิธเมถุนสํโยควเสน. วุตฺตญฺหิ ภควตา – Así ocurre también mediante los siete tipos de vínculos sexuales. Pues el Bienaventurado ha dicho (en el Methuna Sutta): ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา สมฺมา พฺรหฺมจารี ปฏิชานมาโน น เหว โข มาตุคาเมน สทฺธึ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, อปิจ โข มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ สาทิยติ, โส ตทสฺสาเทติ, ตํ นิกาเมติ, เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ, อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยสฺส ขณฺฑมฺปิ ฉิทฺทมฺปิ สพลมฺปิ กมฺมาสมฺปิ. อยํ วุจฺจติ, พฺราหฺมณ, อปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรติ สํยุตฺโต เมถุเนน สํโยเคน, น ปริมุจฺจติ ชาติยา. ชราย มรเณน…เป… น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. “Aquí, Brahmin, cierto asceta o Brahmin, aunque se declara un practicante perfecto de la vida santa y no llega a la consumación del acto sexual con una mujer, sin embargo, consiente en que una mujer lo unte, lo masajee, lo bañe o lo frote. Él disfruta eso, lo desea y encuentra satisfacción en ello. Esto, Brahmin, es una fragmentación, una perforación, una mancha y un moteado de la vida santa. De tal asceta o Brahmin se dice que lleva una vida santa impura, vinculado por la unión sexual; digo que no se libera del nacimiento, de la vejez, de la muerte, de la aflicción, de los lamentos, del sufrimiento físico, del pesar ni de la desesperación; no se libera del sufrimiento, digo yo. (1)” ‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… ปฏิชานมาโน น เหว โข มาตุคาเมน สทฺธึ ทฺวยํ ทฺวยสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. นปิ มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนํ…เป… สาทิยติ. อปิจ โข มาตุคาเมน สทฺธึ สญฺชคฺฆติ สํกีฬติ สํเกลายติ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. “Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni consiente en que lo unten... pero ríe, juega y se divierte con una mujer. Él disfruta eso, lo desea y encuentra satisfacción en ello... no se libera del sufrimiento, digo yo. (2)” ‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน สทฺธึ ทฺวยํ ทฺวยสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. นปิ มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนํ…เป… สาทิยติ. นปิ มาตุคาเมน สทฺธึ สญฺชคฺฆติ สํกีฬติ สํเกลายติ. อปิจ โข มาตุคามสฺส จกฺขุนา จกฺขุํ อุปนิชฺฌายติ เปกฺขติ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. “Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni ríe ni juega... pero mira fijamente a los ojos de una mujer, observándola cara a cara o de reojo. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (3)” ‘‘ปุน [Pg.50] จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส… นปิ มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส…เป… เปกฺขติ. อปิจ โข มาตุคามสฺส สทฺทํ สุณาติ ติโรกุฏฺฏา วา ติโรปาการา วา หสนฺติยา วา ภณนฺติยา วา คายนฺติยา วา โรทนฺติยา วา, โส ตทสฺสาเทติ…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. “Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni mira fijamente... pero escucha el sonido de una mujer a través de una pared o un muro, ya sea que ría, hable, cante o llore. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (4)” ‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส… นปิ มาตุคาเมน… นปิ มาตุคามสฺส…เป… โรทนฺติยา วา. อปิจ โข ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ มาตุคาเมน สทฺธึ หสิตลปิตกีฬิตานิ, ตานิ อนุสฺสรติ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. “Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni escucha sonidos... pero recuerda las risas, conversaciones y juegos que tuvo con mujeres en el pasado. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (5)” ‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน…เป… นปิ มาตุคามสฺส…เป… นปิ ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ มาตุคาเมน สทฺธึ หสิตลปิตกีฬิตานิ, ตานิ อนุสฺสรติ. อปิจ โข ปสฺสติ คหปตึ วา คหปติปุตฺตํ วา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตํ สมงฺคีภูตํ ปริจารยมานํ, โส ตทสฺสาเทติ…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. “Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni recuerda el pasado... pero observa a un jefe de hogar o al hijo de un jefe de hogar provisto y dotado de los cinco hilos del placer sensual, disfrutándolos. Él disfruta eso... no se libera del sufrimiento, digo yo. (6)” ‘‘ปุน จปรํ, พฺราหฺมณ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา…เป… น เหว โข มาตุคาเมน…เป… นปิ ปสฺสติ คหปตึ วา คหปติปุตฺตํ วา…เป… ปริจารยมานํ. อปิจ โข อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรติ ‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’ติ. โส ตทสฺสาเทติ, ตํ นิกาเมติ, เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ. อิทมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยสฺส ขณฺฑมฺปิ ฉิทฺทมฺปิ สพลมฺปิ กมฺมาสมฺปี’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๐). “Nuevamente, Brahmin, cierto asceta o Brahmin... aunque no llega a la consumación... ni observa a otros disfrutando... sino que lleva la vida santa aspirando a renacer en alguna clase de reino celestial, pensando: 'Por medio de esta virtud, o práctica, o austeridad, o vida santa, me convertiré en un dios mayor o en un dios menor'. Él disfruta eso, lo desea y encuentra satisfacción en ello. Esto también, Brahmin, es una fragmentación, una perforación, una mancha y un moteado de la vida santa. De tal asceta o Brahmin se dice que lleva una vida santa impura... digo que no se libera del sufrimiento. (7)” เอวํ ลาภาทิเหตุเกน เภเทน จ สตฺตวิธเมถุนสํโยเคน จ ขณฺฑาทิภาโว สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ. Debe entenderse que el estado de ser fragmentado, etc., se incluye así tanto por la ruptura motivada por la ganancia, etc., como por los siete tipos de vínculos sexuales. อขณฺฑาทิภาโว ปน สพฺพโส สิกฺขาปทานํ อเภเทน, ภินฺนานญฺจ สปฺปฏิกมฺมานํ ปฏิกมฺมกรเณน, สตฺตวิธเมถุนสํโยคาภาเวน จ, อปราย [Pg.51] จ ‘‘โกโธ อุปนาโห มกฺโข ปฬาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเถยฺยํ ถมฺโภ สารมฺโภ มาโน อติมาโน มโท ปมาโท’’ติอาทีนํ ปาปธมฺมานํ อนุปฺปตฺติยา, อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาสลฺเลขตาทีนญฺจ คุณานํ อุปฺปตฺติยา สงฺคหิโต. El estado de ser no fragmentado, etc., por el contrario, se incluye por la integridad total de las reglas de entrenamiento, por la reparación de aquellas que se han roto y son reparables, por la ausencia de los siete tipos de vínculos sexuales, y además, por la no aparición de estados perjudiciales como el enojo, la malicia, el desprecio, la insolencia, la envidia, la tacañería, el engaño, el fraude, la obstinación, la presunción, el orgullo, la arrogancia, la vanidad y la negligencia; y por la aparición de cualidades como poseer pocos deseos, el contentamiento y la austeridad (sallekha). ยานิ หิ สีลานิ ลาภาทีนมฺปิ อตฺถาย อภินฺนานิ, ปมาทโทเสน วา ภินฺนานิปิ ปฏิกมฺมกตานิ, เมถุนสํโยเคหิ วา โกธุปนาหาทีหิ วา ปาปธมฺเมหิ อนุปหตานิ, ตานิ สพฺพโส อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานีติ วุจฺจนฺติ. ตานิเยว ภุชิสฺสภาวกรณโต จ ภุชิสฺสานิ, วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปสตฺถานิ, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตา อปรามฏฺฐานิ, อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานิ จ โหนฺติ. ตสฺมา เนสํ เอส ‘อขณฺฑาทิภาโว โวทาน’นฺติ เวทิตพฺโพ. Aquellas virtudes que no se rompen ni siquiera por causa de la ganancia, etc., o que, habiéndose roto por negligencia, han sido reparadas, y que no son dañadas por los vínculos sexuales ni por estados perjudiciales como el enojo y la malicia, se denominan totalmente no fragmentadas, no perforadas, no manchadas y no moteadas. Estas mismas son llamadas 'liberadoras' (bhujissa) porque otorgan libertad de la esclavitud del anhelo; 'elogiadas por los sabios' (viññupasattha) por ser alabadas por los entendidos; 'no aferradas' (aparāmaṭṭha) por no estar contaminadas por el anhelo o los puntos de vista; y 'conducentes a la concentración' (samādhisaṃvattanika) porque producen la concentración de acceso o la concentración plena. Por lo tanto, debe entenderse que este estado de ser no fragmentado, etc., constituye la 'pureza' de la virtud. ตํ ปเนตํ โวทานํ ทฺวีหากาเรหิ สมฺปชฺชติ สีลวิปตฺติยา จ อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา จ อานิสํสทสฺสเนน. ตตฺถ ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, อาทีนวา ทุสฺสีลสฺส สีลวิปตฺติยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๙; อ. นิ. ๕.๒๑๓) เอวมาทิสุตฺตนเยน สีลวิปตฺติยา อาทีนโว ทฏฺฐพฺโพ. Esta purificación se logra de dos maneras: viendo los peligros del fracaso en la virtud y viendo los beneficios de la perfección en la virtud. Respecto a esto, el peligro del fracaso en la virtud debe entenderse según el método de los suttas que comienzan con: "Monjes, estos cinco son los peligros para el que carece de virtud debido a su fracaso en la virtud". อปิจ ทุสฺสีโล ปุคฺคโล ทุสฺสีลฺยเหตุ อมนาโป โหติ เทวมนุสฺสานํ, อนนุสาสนีโย สพฺรหฺมจารีนํ, ทุกฺขิโต ทุสฺสีลฺยครหาสุ, วิปฺปฏิสารี สีลวตํ ปสํสาสุ, ตาย จ ปน ทุสฺสีลฺยตาย สาณสาฏโก วิย ทุพฺพณฺโณ โหติ. เย โข ปนสฺส ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ทีฆรตฺตํ อปายทุกฺขาวหนโต ทุกฺขสมฺผสฺโส. เยสํ เทยฺยธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ, เตสํ นมหปฺผลกรณโต อปฺปคฺโฆ. อเนกวสฺสคณิกคูถกูโป วิย ทุพฺพิโสธโน. ฉวาลาตมิว อุภโต ปริพาหิโร. ภิกฺขุภาวํ ปฏิชานนฺโตปิ อภิกฺขุเยว โคคณํ อนุพนฺธคทฺรโภ วิย. สตตุพฺพิคฺโค สพฺพเวริกปุริโส วิย. อสํวาสารโห มตกเฬวรํ วิย. สุตาทิคุณยุตฺโตปิ สพฺรหฺมจารีนํ อปูชารโห สุสานคฺคิ วิย พฺราหฺมณานํ. อภพฺโพ วิเสสาธิคเม อนฺโธ วิย รูปทสฺสเน. นิราโส สทฺธมฺเม จณฺฑาลกุมารโก วิย รชฺเช. สุขิโตสฺมีติ มญฺญมาโนปิ ทุกฺขิโตว อคฺคิกฺขนฺธปริยาเย วุตฺตทุกฺขภาคิตาย. Además, una persona inmoral, debido a su falta de virtud, es desagradable para los dioses y los hombres, es difícil de instruir por sus compañeros de vida santa, sufre ante las críticas a su inmoralidad y siente remordimiento cuando se alaba a los virtuosos. Debido a esa falta de virtud, es como un trapo de cáñamo, de apariencia desagradable. Para quienes siguen su ejemplo, es de contacto doloroso, pues los conduce al sufrimiento de los estados de privación por largo tiempo. Para quienes le ofrecen donaciones, es de poco valor, pues no permite que sus ofrendas den gran fruto. Es difícil de limpiar, como un pozo de estiércol de muchos años. Es como un tizón de una pira funeraria, excluido de ambos mundos. Aunque pretenda ser un monje, no lo es realmente, siendo como un asno que sigue a un rebaño de vacas. Siempre está ansioso, como un hombre con muchos enemigos. No es apto para la convivencia, como un cadáver. Aunque posea cualidades como el conocimiento, no es digno de la adoración de sus compañeros, como el fuego de un cementerio para los brahmanes. Es incapaz de alcanzar distinciones espirituales, como un ciego que intenta ver formas. No tiene esperanzas en el Dhamma, como un niño de casta baja respecto al trono. Aunque crea ser feliz, es en realidad un sufriente, por participar del dolor descrito en el discurso sobre la masa de fuego (Aggikkhandhopama Sutta). ทุสฺสีลานญฺหิ [Pg.52] ปญฺจกามคุณปริโภควนฺทนมานนาทิสุขสฺสาทคธิตจิตฺตานํ ตปฺปจฺจยํ อนุสฺสรณมตฺเตนาปิ หทยสนฺตาปํ ชนยิตฺวา อุณฺหโลหิตุคฺคารปฺปวตฺตนสมตฺถํ อติกฏุกํ ทุกฺขํ ทสฺเสนฺโต สพฺพากาเรน ปจฺจกฺขกมฺมวิปาโก ภควา อาห – Pues bien, para mostrar el sufrimiento extremadamente agudo y difícil de soportar de los inmorales, cuyas mentes están apegadas al disfrute de los placeres de los cinco sentidos y al deleite de ser reverenciados y honrados —sufrimiento que, con solo recordarlo, provoca angustia en el corazón y es capaz de hacer vomitar sangre caliente—, el Bienaventurado, que ve los resultados de las acciones en todos sus aspectos, dijo: ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูต’นฺติ? เอวํ, ภนฺเตติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อาลิงฺเคตฺวา อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา, ยํ ขตฺติยกญฺญํ วา พฺราหฺมณกญฺญํ วา คหปติกญฺญํ วา มุทุตลุนหตฺถปาทํ อาลิงฺเคตฺวา อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วาติ. เอตเทว, ภนฺเต, วรํ ยํ ขตฺติยกญฺญํ วา…เป… อุปนิปชฺเชยฺย วา. ทุกฺขํ เหตํ, ภนฺเต, ยํ อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ…เป… อุปนิปชฺเชยฺย วาติ. อาโรจยามิ โว, ภิกฺขเว, ปฏิเวทยามิ โว, ภิกฺขเว, ยถา เอตเทว ตสฺส วรํ ทุสฺสีลสฺส ปาปธมฺมสฺส อสุจิสงฺกสฺสรสมาจารสฺส ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส อสฺสมณสฺส สมณปฏิญฺญสฺส อพฺรหฺมจาริสฺส พฺรหฺมจาริปฏิญฺญสฺส อนฺโตปูติกสฺส อวสฺสุตสฺส กสมฺพุชาตสฺส ยํ อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ…เป… อุปนิปชฺเชยฺย วา. ตํ กิสฺส เหตุ? ตโตนิทานํ หิ โส, ภิกฺขเว, มรณํ วา นิคจฺเฉยฺย มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ, น ตฺเวว ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๗.๗๒). «¿Ven ustedes, monjes, esa gran masa de fuego, encendida, ardiente y resplandeciente?». «Sí, venerable señor». «¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: abrazar esa gran masa de fuego, encendida, ardiente y resplandeciente, y sentarse o acostarse sobre ella; o abrazar a una joven de la casta noble, de la casta brahmánica o de la casta de los ciudadanos, de manos y pies suaves y tiernos, y sentarse o acostarse con ella?». «Esto último es mejor, señor, abrazar a una joven... pues aquello otro sería doloroso, señor, abrazar esa gran masa de fuego...». «Les digo, monjes, les aseguro, monjes, que para aquel que es inmoral, de mala conducta, impuro, de comportamiento sospechoso, de acciones ocultas, que no es asceta pero pretende serlo, que no lleva una vida santa pero pretende llevarla, podrido por dentro, lleno de deseos y como un montón de basura, sería mejor abrazar esa gran masa de fuego... ¿Por qué razón? Porque debido a ello, monjes, podría sufrir la muerte o un dolor mortal, pero no por esa causa, tras la disolución del cuerpo después de la muerte, renacería en un estado de privación, en un mal destino, en la perdición o en el infierno». เอวํ อคฺคิกฺขนฺธุปมาย อิตฺถิปฏิพทฺธปญฺจกามคุณปริโภคปจฺจยํ ทุกฺขํ ทสฺเสตฺวา เอเตเนว อุปาเยน – Habiendo mostrado así, mediante el símil de la masa de fuego, el sufrimiento causado por el disfrute de los placeres sensuales vinculados a las mujeres, por el mismo método (dijo): ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ทฬฺหาย วาฬรชฺชุยา อุโภ ชงฺฆา เวเฐตฺวา ฆํเสยฺย, สา ฉวึ ฉินฺเทยฺย, ฉวึ เฉตฺวา จมฺมํ ฉินฺเทยฺย, จมฺมํ เฉตฺวา มํสํ ฉินฺเทยฺย, มํสํ เฉตฺวา นฺหารุํ ฉินฺเทยฺย, นฺหารุํ เฉตฺวา อฏฺฐึ ฉินฺเทยฺย, อฏฺฐึ เฉตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ติฏฺเฐยฺย, ยํ วา ขตฺติยมหาสาลานํ [Pg.53] วา พฺราหฺมณมหาสาลานํ วา คหปติมหาสาลานํ วา อภิวาทนํ สาทิเยยฺยา’’ติ จ. «¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte envuelva ambas piernas con una cuerda de crin resistente y las frote hasta que la cuerda corte la piel, luego la dermis, luego la carne, luego los tendones, luego el hueso y se detenga al llegar a la médula ósea; o aceptar la reverencia de los nobles prominentes, de los brahmanes prominentes o de los ciudadanos prominentes?». ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ติณฺหาย สตฺติยา เตลโธตาย ปจฺโจรสฺมึ ปหเรยฺย, ยํ วา ขตฺติยมหาสาลานํ วา พฺราหฺมณมหาสาลานํ วา คหปติมหาสาลานํ วา อญฺชลิกมฺมํ สาทิเยยฺยา’’ติ จ. «¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte le atraviese el pecho con una lanza afilada y untada en aceite; o aceptar el saludo con las manos unidas de los nobles prominentes, de los brahmanes prominentes o de los ciudadanos prominentes?». ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ตตฺเตน อโยปฏฺเฏน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน กายํ สมฺปลิเวเฐยฺย, ยํ วา ขตฺติยมหาสาลานํ วา พฺราหฺมณมหาสาลานํ วา คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ จีวรํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จ. «¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte envuelva el cuerpo con una lámina de hierro candente, encendida, ardiente y resplandeciente; o usar mantos ofrecidos con fe por los nobles prominentes, por los brahmanes prominentes o por los ciudadanos prominentes?». ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส ตตฺเตน อโยสงฺกุนา อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน มุขํ วิวริตฺวา ตตฺตํ โลหคุฬํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ มุเข ปกฺขิเปยฺย, ตํ ตสฺส โอฏฺฐมฺปิ ฑเหยฺย, มุขมฺปิ, ชิวฺหมฺปิ, กณฺฐมฺปิ, อุทรมฺปิ ฑเหยฺย, อนฺตมฺปิ อนฺตคุณมฺปิ อาทาย อโธภาคํ นิกฺขเมยฺย, ยํ วา ขตฺติย… พฺราหฺมณ… คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จ. «¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte le abra la boca con unas tenazas de hierro candentes, encendidas, ardientes y resplandeciente, y le introduzca en la boca una bola de hierro fundido, encendida, ardiente y resplandeciente, la cual le queme los labios, la boca, la lengua, la garganta y el estómago, y saliera por la parte inferior llevándose consigo los intestinos y las entrañas; o comer limosnas ofrecidas con fe por los nobles prominentes, por los brahmanes prominentes o por los ciudadanos prominentes?». ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส สีเส วา คเหตฺวา ขนฺเธ วา คเหตฺวา ตตฺตํ อโยมญฺจํ วา อโยปีฐํ วา อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อภินิสีทาเปยฺย วา อภินิปชฺชาเปยฺย วา, ยํ วา ขตฺติย… พฺราหฺมณ… คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ มญฺจปีฐํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จ. «¿Qué piensan, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte, agarrándole por la cabeza o por los hombros, le obligue a sentarse o a acostarse sobre un lecho de hierro o un taburete de hierro candente, encendido, ardiente y resplandeciente; o usar un lecho o un taburete ofrecido con fe por los nobles prominentes, por los brahmanes prominentes o por los ciudadanos prominentes?». ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ พลวา ปุริโส อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา ตตฺตาย อโยกุมฺภิยา ปกฺขิเปยฺย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย[Pg.54], โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจมาโน สกิมฺปิ อุทฺธํ คจฺเฉยฺย, สกิมฺปิ อโธ คจฺเฉยฺย, สกิมฺปิ ติริยํ คจฺเฉยฺย, ยํ วา ขตฺติย… พฺราหฺมณ… คหปติมหาสาลานํ วา สทฺธาเทยฺยํ วิหารํ ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ จาติ (อ. นิ. ๗.๗๒). “¿Qué pensáis, monjes? ¿Qué es mejor: que un hombre fuerte, agarrando a alguien por los pies y la cabeza, lo arroje en una gran olla de hierro al rojo vivo, ardiente, incandescente y en llamas, donde sea cocinado subiendo y bajando entre espumas hirvientes, ora hacia arriba, ora hacia abajo, ora hacia los lados; o que [el monje de mala conducta] disfrute del monasterio ofrecido con fe por nobles, brahmanes o grandes hacendados?”. อิมาหิ วาฬรชฺชุติณฺหสตฺติอโยปฏฺฏอโยคุฬอโยมญฺจอโยปีฐอโยกุมฺภีอุปมาหิ อภิวาทนอญฺชลิกมฺมจีวรปิณฺฑปาตมญฺจปีฐวิหารปริโภคปจฺจยํ ทุกฺขํ ทสฺเสสิ. ตสฺมา – A través de estas parábolas —la cuerda de crin, la lanza afilada, la plancha de hierro, la bola de hierro, el lecho de hierro, la silla de hierro y la olla de hierro—, mostró el sufrimiento que tiene como causa el aceptar reverencias, el saludo con las manos juntas y el uso de mantos, limosnas, lechos, asientos y monasterios. Por lo tanto: อคฺคิกฺขนฺธาลิงฺคนทุกฺขาธิกทุกฺขกฏุกผลํ; อวิชหโต กามสุขํ, สุขํ กุโต ภินฺนสีลสฺส. Para aquel que no renuncia a los placeres sensuales y posee una virtud quebrantada, ¿dónde habrá felicidad? Sus actos tienen el amargo fruto de un sufrimiento mayor que el de abrazar una masa de fuego. อภิวาทนสาทิยเน, กึ นาม สุขํ วิปนฺนสีลสฺส; ทฬฺหวาฬรชฺชุฆํสนทุกฺขาธิกทุกฺขภาคิสฺส. Para quien ha fallado en su virtud, ¿qué felicidad puede haber en recibir reverencias? Esto solo le depara una parte de sufrimiento mayor que el dolor de ser frotado con una áspera y dura cuerda de crin. สทฺธานมญฺชลิกมฺมสาทิยเน กึ สุขํ อสีลสฺส; สตฺติปฺปหารทุกฺขาธิมตฺตทุกฺขสฺส ยํเหตุ. Para el que carece de virtud, ¿qué felicidad hay en aceptar el saludo respetuoso de los fieles? Por causa de ello, sufrirá un dolor más extremo que el de ser atravesado por una lanza. จีวรปริโภคสุขํ, กึ นาม อสํยตสฺส; เยน จิรํ อนุภวิตพฺโพ, นิรเย ชลิตอโยปฏฺฏสมฺผสฺโส. ¿Qué felicidad puede haber en el uso de mantos para el que no tiene autocontrol? Por ello, tendrá que experimentar durante mucho tiempo en el infierno el contacto con planchas de hierro ardientes. มธุโรปิ ปิณฺฑปาโต, หลาหลวิสูปโม อสีลสฺส; อาทิตฺตา คิลิตพฺพา, อโยคุฬา เยน จิรรตฺตํ. Incluso si el alimento recibido es dulce, para el que no tiene virtud es como el veneno halāhala; pues debido a ello, deberá tragar bolas de hierro al rojo vivo por largo tiempo. สุขสมฺมโตปิ ทุกฺโข, อสีลิโน มญฺจปีฐปริโภโค; ยํ พาธิสฺสนฺติ จิรํ, ชลิตอโยมญฺจปีฐานิ. El uso de lechos y asientos, aunque se considere una comodidad, es un sufrimiento para el que carece de virtud; pues durante mucho tiempo será oprimido por camas y sillas de hierro incandescente. ทุสฺสีลสฺส วิหาเร, สทฺธาเทยฺยมฺหิ กา นิวาส รติ; ชลิเตสุ นิวสิตพฺพํ, เยน อโยกุมฺภิมชฺเฌสุ. ¿Qué deleite puede haber para el inmoral en residir en un monasterio donado con fe, si por ello tendrá que morar en medio de ollas de hierro ardientes? สงฺกสรสมาจาโร, กสมฺพุชาโต อวสฺสุโต ปาโป; อนฺโตปูตีติ จ ยํ, นินฺทนฺโต อาห โลกครุ. El Maestro, el Venerable del Mundo, lo censuró llamándolo 'aquel de conducta sospechosa', 'nacido de la basura', 'filtrado por las pasiones', 'malvado' y 'podrido por dentro'. ธี ชีวิตํ อสญฺญตสฺส, ตสฺส สมณชนเวสธาริสฺส; อสฺสมณสฺส อุปหตํ, ขตมตฺตานํ วหนฺตสฺส. ¡Despreciable es la vida del que no tiene autocontrol, de aquel que viste el hábito de monje sin ser un verdadero monje, que está arruinado y que solo carga con un ser destruido! คูถํ [Pg.55] วิย กุณปํ วิย, มณฺฑนกามา วิวชฺชยนฺตีธ; ยํ นาม สีลวนฺโต, สนฺโต กึ ชีวิตํ ตสฺส. Así como en este mundo quienes desean adornarse evitan el excremento o un cadáver, los virtuosos y santos evitan al inmoral. ¿Qué provecho tiene la vida de tal persona? สพฺพภเยหิ อมุตฺโต, มุตฺโต สพฺเพหิ อธิคมสุเขหิ; สุปิหิตสคฺคทฺวาโร, อปายมคฺคํ สมารูฬฺโห. No está libre de ningún temor y está privado de todas las felicidades de los logros espirituales; tiene cerradas las puertas del cielo y ha emprendido el camino que conduce a los estados de miseria. กรุณาย วตฺถุภูโต, การุณิกชนสฺส นาม โก อญฺโญ; ทุสฺสีลสโม ทุสฺสี, ลตาย อิติ พหุวิธา โทสาติ. ¿Quién otro podría ser objeto de la compasión de los compasivos sino el inmoral? De esta manera, el estado de inmoralidad conlleva múltiples tipos de faltas. เอวมาทินา ปจฺจเวกฺขเณน สีลวิปตฺติยํ อาทีนวทสฺสนํ วุตฺตปฺปการวิปรีตโต สีลสมฺปตฺติยา อานิสํสทสฺสนญฺจ เวทิตพฺพํ. อปิจ – Mediante tal reflexión, debe comprenderse el peligro en la pérdida de la virtud y, por el contrario, el beneficio en la perfección de la virtud. Además: ตสฺส ปาสาทิกํ โหติ, ปตฺตจีวรธารณํ; ปพฺพชฺชา สผลา ตสฺส, ยสฺส สีลํ สุนิมฺมลํ. Para aquel cuya virtud es inmaculada, el portar el cuenco y los mantos resulta inspirador; su renuncia a la vida mundana rinde frutos. อตฺตานุวาทาทิภยํ, สุทฺธสีลสฺส ภิกฺขุโน; อนฺธการํ วิย รวึ, หทยํ นาวคาหติ. El temor al autorreproche y otros miedos no penetran en el corazón del monje de virtud pura, tal como la oscuridad no penetra en el sol. สีลสมฺปตฺติยา ภิกฺขุ, โสภมาโน ตโปวเน; ปภาสมฺปตฺติยา จนฺโท, คคเน วิย โสภติ. El monje que resplandece por su perfección en la virtud en el bosque de las prácticas ascéticas, brilla como la luna en el firmamento por su esplendor. กายคนฺโธปิ ปาโมชฺชํ, สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน; กโรติ อปิ เทวานํ, สีลคนฺเธ กถาว กา. Incluso el aroma corporal de un monje virtuoso deleita a los propios dioses; ¿qué decir entonces de la fragancia de su virtud? สพฺเพสํ คนฺธชาตานํ, สมฺปตฺตึ อภิภุยฺยติ; อวิฆาตี ทิสา สพฺพา, สีลคนฺโธ ปวายติ. La fragancia de la virtud supera la excelencia de todos los demás perfumes; sin obstáculos, se difunde en todas las direcciones. อปฺปกาปิ กตา การา, สีลวนฺเต มหปฺผลา; โหนฺตีติ สีลวา โหติ, ปูชาสกฺการภาชนํ. Incluso los pequeños servicios rendidos a los virtuosos producen grandes frutos; por ello, el virtuoso es un digno receptáculo de ofrendas y respeto. สีลวนฺตํ น พาธนฺติ, อาสวา ทิฏฺฐธมฺมิกา; สมฺปรายิกทุกฺขานํ, มูลํ ขนติ สีลวา. Las aflicciones de la vida presente no agobian al virtuoso, y este extirpa la raíz de los sufrimientos en las vidas futuras. ยา มนุสฺเสสุ สมฺปตฺติ, ยา จ เทเวสุ สมฺปทา; น สา สมฺปนฺนสีลสฺส, อิจฺฉโต โหติ ทุลฺลภา. Cualquier éxito entre los humanos o prosperidad entre los dioses no es difícil de obtener para el que posee una virtud perfecta, si así lo desea. อจฺจนฺตสนฺตา ปน ยา, อยํ นิพฺพานสมฺปทา; มโน สมฺปนฺนสีลสฺส, ตเมว อนุธาวติ. Y hacia aquella perfección del Nibbana, que es supremamente pacífica, se encamina naturalmente la mente de quien posee una virtud perfecta. สพฺพสมฺปตฺติมูลมฺหิ[Pg.56], สีลมฺหิ อิติ ปณฺฑิโต; อเนกาการโวการํ, อานิสํสํ วิภาวเยติ. De esta manera, el sabio debe discernir los múltiples beneficios de la virtud, que es la raíz de todo éxito. Aquí concluye este punto. เอวญฺหิ วิภาวยโต สีลวิปตฺติโต อุพฺพิชฺชิตฺวา สีลสมฺปตฺตินินฺนํ มานสํ โหติ. ตสฺมา ยถาวุตฺตํ อิมํ สีลวิปตฺติยา อาทีนวํ อิมญฺจ สีลสมฺปตฺติยา อานิสํสํ ทิสฺวา สพฺพาทเรน สีลํ โวทาเปตพฺพนฺติ. Pues para quien reflexiona de este modo, su mente se aparta con horror de la pérdida de la virtud y se inclina hacia su perfección. Por lo tanto, viendo este peligro en la falta de virtud y este beneficio en su cumplimiento, se debe purificar la virtud con todo esmero. เอตฺตาวตา จ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิเต วิสุทฺธิมคฺเค สีลํ ตาว ปริทีปิตํ โหติ. Con esta secuencia de enseñanzas, en este Visuddhimagga (Camino de la Purificación) que muestra el sendero hacia el Nibbana a través de la virtud, la concentración y la sabiduría —según la estrofa: 'El hombre sabio, establecido en la virtud'—, se ha expuesto primero detalladamente la virtud. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el tratado del Visuddhimagga, compuesto para el regocijo de las personas de bien: สีลนิทฺเทโส นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท. El primer capítulo, titulado 'Descripción de la Virtud' (Sīlaniddesa). Aquí termina la descripción de la virtud. ๒. ธุตงฺคนิทฺเทโส 2. Segundo Capítulo: Descripción de las Prácticas Ascéticas (Dhutaṅganiddesa). ๒๒. อิทานิ [Pg.57] เยหิ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาทีหิ คุเณหิ วุตฺตปฺปการสฺส สีลสฺส โวทานํ โหติ, เต คุเณ สมฺปาเทตุํ ยสฺมา สมาทินฺนสีเลน โยคินา ธุตงฺคสมาทานํ กาตพฺพํ. เอวญฺหิสฺส อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาสลฺเลขปวิเวกาปจยวีริยารมฺภสุภรตาทิคุณสลิลวิกฺขาลิตมลํ สีลญฺเจว สุปริสุทฺธํ ภวิสฺสติ, วตานิ จ สมฺปชฺชิสฺสนฺติ. อิติ อนวชฺชสีลพฺพตคุณปริสุทฺธสพฺพสมาจาโร โปราเณ อริยวํสตฺตเย ปติฏฺฐาย จตุตฺถสฺส ภาวนารามตาสงฺขาตสฺส อริยวํสสฺส อธิคมารโห ภวิสฺสติ. ตสฺมา ธุตงฺคกถํ อารภิสฺสาม. 22. Ahora bien, dado que la purificación de la virtud del tipo ya mencionado se logra mediante cualidades como el poco deseo, el contentamiento, etc., el yogui que ha asumido la virtud debe emprender la asunción de las prácticas ascéticas (dhutaṅga) para perfeccionar dichas cualidades. Pues así, su virtud tendrá sus impurezas lavadas por el agua de cualidades tales como el poco deseo, el contentamiento, la austeridad, el aislamiento, la disminución de las impurezas, el inicio de la energía y la facilidad de ser sustentado; por lo cual será plenamente pura y sus votos se cumplirán. Así, aquel cuya conducta completa es pura por la virtud irreprochable y las cualidades de los votos, habiéndose establecido en el triple linaje de los nobles (ariyavaṃsa) tradicional, será digno de alcanzar el cuarto linaje de los nobles, conocido como el deleite en el desarrollo de la meditación. Por lo tanto, comenzaremos la explicación de las prácticas ascéticas. ภควตา หิ ปริจฺจตฺตโลกามิสานํ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขานํ อนุโลมปฏิปทํเยว อาราเธตุกามานํ กุลปุตฺตานํ เตรสธุตงฺคานิ อนุญฺญาตานิ. เสยฺยถิทํ – ปํสุกูลิกงฺคํ, เตจีวริกงฺคํ, ปิณฺฑปาติกงฺคํ, สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ, ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ, อารญฺญิกงฺคํ, รุกฺขมูลิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคํ, โสสานิกงฺคํ, ยถาสนฺถติกงฺคํ, เนสชฺชิกงฺคนฺติ. ตตฺถ – En efecto, el Bendito autorizó trece prácticas ascéticas para los hijos de buena familia que han renunciado a los cebos mundanos y, sin consideración por su cuerpo ni por su vida, desean perfeccionar la práctica que está en conformidad con el camino. Estas son: la práctica del que viste harapos (paṃsukūlikaṅga), la práctica de los tres mantos (tecīvarikaṅga), la práctica de la comida recolectada (piṇḍapātikaṅga), la práctica de ir por orden de casa en casa (sapadānacārikaṅga), la práctica de una sola sesión para comer (ekāsanikaṅga), la práctica de comer solo del cuenco (pattapiṇḍikaṅga), la práctica de no comer después de haber terminado (khalupacchābhattikaṅga), la práctica de vivir en el bosque (āraññikaṅga), la práctica de vivir al pie de un árbol (rukkhamūlikaṅga), la práctica de vivir al aire libre (abbhokāsikaṅga), la práctica de vivir en un cementerio (sosānikaṅga), la práctica de aceptar cualquier asiento que se asigne (yathāsanthatikaṅga) y la práctica de permanecer sentado sin acostarse (nesajjikaṅga). En este contexto: อตฺถโต ลกฺขณาทีหิ, สมาทานวิธานโต; ปเภทโต เภทโต จ, ตสฺส ตสฺสานิสํสโต. Se debe conocer la determinación por medio del significado, de las características y demás términos; por el modo de asunción y de observancia; por su clasificación y su ruptura; y por los beneficios de cada una de ellas. กุสลตฺติกโต เจว, ธุตาทีนํ วิภาคโต; สมาสพฺยาสโต จาปิ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. Asimismo, la determinación debe entenderse por la tríada de lo beneficioso (kusalatika), por la clasificación de 'sacudido' (dhuta) y demás términos, y también de manera resumida y detallada. ๒๓. ตตฺถ อตฺถโตติ ตาว รถิกสุสานสงฺการกูฏาทีนํ ยตฺถ กตฺถจิ ปํสูนํ อุปริ ฐิตตฺตา อพฺภุคฺคตฏฺเฐน เตสุ เตสุ ปํสุกูลมิวาติ ปํสุกูลํ, อถ วา ปํสุ วิย กุจฺฉิตภาวํ อุลตีติ ปํสุกูลํ, กุจฺฉิตภาวํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ลทฺธนิพฺพจนสฺส ปํสุกูลสฺส ธารณํ ปํสุกูลํ, ตํ สีลมสฺสาติ ปํสุกูลิโก. ปํสุกูลิกสฺส องฺคํ ปํสุกูลิกงฺคํ. องฺคนฺติ การณํ วุจฺจติ. ตสฺมา เยน สมาทาเนน โส ปํสุกูลิโก โหติ, ตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. 23. En cuanto al 'significado': primero, se llama 'trapo de polvo' (paṃsukūla) porque, al estar situado encima del polvo en cualquier lugar como caminos, cementerios o vertederos de basura, sobresale en esos sitios como si fuera polvo mismo; o bien, se llama 'paṃsukūla' porque llega (ulati) a un estado despreciable (kucchita) como el polvo; se dice que 'va' hacia un estado despreciable. El vestir un trapo de polvo así definido es la práctica del trapo de polvo; aquel que tiene esto por hábito es un 'paṃsukūlika'. El factor de ese practicante es el factor del paṃsukūlika (paṃsukūlikaṅga). 'Factor' (aṅga) significa causa. Por lo tanto, debe entenderse que este término designa la voluntad de asunción por la cual uno se convierte en un paṃsukūlika. เอเตเนว นเยน สงฺฆาฏิอุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสกสงฺขาตํ ติจีวรํ สีลมสฺสาติ เตจีวริโก. เตจีวริกสฺส องฺคํ เตจีวริกงฺคํ. Por este mismo método, aquel que tiene por hábito usar solo tres mantos, conocidos como el manto exterior (saṅghāṭi), el manto superior (uttarāsaṅga) y el manto inferior (antaravāsaka), es un 'tecīvariko'. El factor del que usa tres mantos es el factor de los tres mantos (tecīvarikaṅga). ภิกฺขาสงฺขาตานํ [Pg.58] ปน อามิสปิณฺฑานํ ปาโตติ ปิณฺฑปาโต, ปเรหิ ทินฺนานํ ปิณฺฑานํ ปตฺเต นิปตนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปิณฺฑปาตํ อุญฺฉติ ตํ ตํ กุลํ อุปสงฺกมนฺโต คเวสตีติ ปิณฺฑปาติโก. ปิณฺฑาย วา ปติตุํ วตเมตสฺสาติ ปิณฺฑปาตี, ปติตุนฺติ จริตุํ, ปิณฺฑปาตี เอว ปิณฺฑปาติโก. ปิณฺฑปาติกสฺส องฺคํ ปิณฺฑปาติกงฺคํ. Por otro lado, la caída de trozos de comida material conocidos como limosnas es 'piṇḍapāta'; se refiere a la caída en el cuenco de los trozos de comida dados por otros. Aquel que recolecta (uñchati) esa limosna, buscándola al acercarse a diversas familias, es un 'piṇḍapātiko'. O bien, su voto es el de ir a recoger limosnas, por lo que es un 'piṇḍapātī'; 'caer' significa recorrer; el 'piṇḍapātī' es lo mismo que 'piṇḍapātiko'. El factor del que recolecta limosnas es el factor de la comida recolectada (piṇḍapātikaṅga). ทานํ วุจฺจติ อวขณฺฑนํ, อเปตํ ทานโตติ อปทานํ, อนวขณฺฑนนฺติ อตฺโถ. สห อปทาเนน สปทานํ, อวขณฺฑนรหิตํ อนุฆรนฺติ วุตฺตํ โหติ. สปทานํ จริตุํ อิทมสฺส สีลนฺติ สปทานจารี, สปทานจารี เอว สปทานจาริโก. ตสฺส องฺคํ สปทานจาริกงฺคํ. Se llama 'dāna' a la interrupción; aquello que está libre de interrupción es 'apadāna', que significa sin omisiones. 'Sapadāna' es aquello que tiene 'apadāna', es decir, ir de casa en casa sin omitir ninguna. Aquel cuya conducta es recorrer de esta manera ininterrumpida es un 'sapadānacārī'; el 'sapadānacārī' es lo mismo que 'sapadānacāriko'. Su factor es el factor de ir por orden de casa en casa (sapadānacārikaṅga). เอกาสเน โภชนํ เอกาสนํ, ตํ สีลมสฺสาติ เอกาสนิโก. ตสฺส องฺคํ เอกาสนิกงฺคํ. Comer en un solo asiento es 'ekāsana'; aquel que tiene esto por hábito es un 'ekāsaniko'. Su factor es el factor de comer en una sola sesión (ekāsanikaṅga). ทุติยภาชนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา เกวลํ เอกสฺมึเยว ปตฺเต ปิณฺโฑ ปตฺตปิณฺโฑ. อิทานิ ปตฺตปิณฺฑคหเณ ปตฺตปิณฺฑสญฺญํ กตฺวา ปตฺตปิณฺโฑ สีลมสฺสาติ ปตฺตปิณฺฑิโก. ตสฺส องฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ. Debido a que se rechaza un segundo recipiente, la comida que está solamente en un único cuenco es 'pattapiṇḍa'. Ahora bien, aquel que, tras tomar la determinación de recibir comida solo en el cuenco, tiene esto por hábito, es un 'pattapiṇḍiko'. Su factor es el factor de comer solo del cuenco (pattapiṇḍikaṅga). ขลูติ ปฏิเสธนตฺเถ นิปาโต. ปวาริเตน สตา ปจฺฉา ลทฺธํ ภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ นาม, ตสฺส ปจฺฉาภตฺตสฺส โภชนํ ปจฺฉาภตฺตโภชนํ, ตสฺมึ ปจฺฉาภตฺตโภชเน ปจฺฉาภตฺตสญฺญํ กตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สีลมสฺสาติ ปจฺฉาภตฺติโก. น ปจฺฉาภตฺติโก ขลุปจฺฉาภตฺติโก. สมาทานวเสน ปฏิกฺขิตฺตาติริตฺตโภชนสฺเสตํ นามํ. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ ขลูติ เอโก สกุโณ. โส มุเขน ผลํ คเหตฺวา ตสฺมึ ปติเต ปุน อญฺญํ น ขาทติ. ตาทิโส อยนฺติ ขลุปจฺฉาภตฺติโก. ตสฺส องฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ. 'Khalu' es una partícula con sentido de negación. Se llama 'pacchābhatta' a la comida recibida después de que uno ya ha dado señales de haber terminado (pavārita). El acto de comer esa comida es 'pacchābhattabhojana'; aquel que, tomando la determinación respecto a este acto, tiene por hábito no comer después de haber terminado, es un 'pacchābhattiko'. Aquel que 'no es un pacchābhattiko' (en el sentido de no aceptar más comida) es un 'khalupacchābhattiko'. Este es el nombre de quien rechaza la comida adicional mediante el poder de su asunción. En el Comentario se dice que el 'khalu' es un tipo de pájaro que, tras tomar un fruto con el pico, si este se le cae, no vuelve a comer otro fruto. Este practicante es similar a él, por eso se llama 'khalupacchābhattiko'. Su factor es el factor de no comer después de haber terminado (khalupacchābhattikaṅga). อรญฺเญ นิวาโส สีลมสฺสาติ อารญฺญิโก. ตสฺส องฺคํ อารญฺญิกงฺคํ. Aquel que tiene por hábito vivir en el bosque es un 'āraññiko'. Su factor es el factor del que vive en el bosque (āraññikaṅga). รุกฺขมูเล นิวาโส รุกฺขมูลํ, ตํ สีลมสฺสาติ รุกฺขมูลิโก. รุกฺขมูลิกสฺส องฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ. อพฺโภกาสิกโสสานิกงฺเคสุปิ เอเสว นโย. Vivir al pie de un árbol es 'rukkhamūla'; aquel que tiene esto por hábito es un 'rukkhamūliko'. El factor del que vive al pie de un árbol es el factor de vivir al pie de un árbol (rukkhamūlikaṅga). El mismo método se aplica para la práctica de vivir al aire libre (abbhokāsika) y la de vivir en un cementerio (sosānika). ยเทว [Pg.59] สนฺถตํ ยถาสนฺถตํ, อิทํ ตุยฺหํ ปาปุณาตีติ เอวํ ปฐมํ อุทฺทิฏฺฐเสนาสนสฺเสตํ อธิวจนํ. ตสฺมึ ยถาสนฺถเต วิหริตุํ สีลมสฺสาติ ยถาสนฺถติโก. ตสฺส องฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคํ. Cualquier asiento que sea extendido es 'yathāsanthata'. Este es un término para el alojamiento que se asigna primero diciendo: 'Este te corresponde a ti'. Aquel que tiene por hábito residir en ese asiento tal como se asignó es un 'yathāsanthatiko'. Su factor es el factor del que acepta el asiento asignado (yathāsanthatikaṅga). สยนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา นิสชฺชาย วิหริตุํ สีลมสฺสาติ เนสชฺชิโก. ตสฺส องฺคํ เนสชฺชิกงฺคํ. Aquel que tiene por hábito vivir sentado, rechazando acostarse, es un 'nesajjiko'. Su factor es el factor del que permanece sentado (nesajjikaṅga). สพฺพาเนว ปเนตานิ เตน เตน สมาทาเนน ธุตกิเลสตฺตา ธุตสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ, กิเลสธุนนโต วา ธุตนฺติ ลทฺธโวหารํ ญาณํ องฺคํ เอเตสนฺติ ธุตงฺคานิ. อถ วา ธุตานิ จ ตานิ ปฏิปกฺขนิทฺธุนนโต องฺคานิ จ ปฏิปตฺติยาติปิ ธุตงฺคานิ. เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. Todas estas son 'factores' (aṅga) del monje que es 'sacudido' (dhuta), porque mediante cada una de esas asunciones ha sacudido sus impurezas. O bien, el conocimiento que ha recibido el nombre de 'dhuta' por sacudir las impurezas es el 'factor' (aṅga) de estas prácticas; de ahí 'dhutaṅga'. O bien, se llaman 'dhutaṅga' porque son tanto 'dhuta' (sacudidos), por sacudir lo que es opuesto a ellos, como 'aṅga' (factores) de la práctica. Así debe entenderse la determinación por medio del significado. สพฺพาเนว ปเนตานิ สมาทานเจตนาลกฺขณานิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘โย สมาทิยติ, โส ปุคฺคโล. เยน สมาทิยติ, จิตฺตเจตสิกา เอเต ธมฺมา. ยา สมาทานเจตนา, ตํ ธุตงฺคํ. ยํ ปฏิกฺขิปติ, ตํ วตฺถู’’ติ. สพฺพาเนว จ โลลุปฺปวิทฺธํสนรสานิ, นิลฺโลลุปฺปภาวปจฺจุปฏฺฐานานิ อปฺปิจฺฉตาทิอริยธมฺมปทฏฺฐานานิ. เอวเมตฺถ ลกฺขณาทีหิ เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโย. Todas ellas tienen como característica la voluntad de asunción. Al respecto se ha dicho: 'Aquel que asume es la persona. Aquello por lo cual se asume son estos estados de la mente y los factores mentales. Aquello que es la voluntad de asunción es la práctica ascética. Aquello que se rechaza es el objeto'. Todas tienen como función la destrucción de la avidez, se manifiestan como el estado de ausencia de avidez y tienen como causa próxima los nobles estados como el poco deseo. Así debe entenderse aquí la determinación por medio de las características y demás términos. สมาทานวิธานโตติอาทีสุ ปน ปญฺจสุ สพฺพาเนว ธุตงฺคานิ ธรมาเน ภควติ ภควโตว สนฺติเก สมาทาตพฺพานิ. ปรินิพฺพุเต มหาสาวกสฺส สนฺติเก. ตสฺมึ อสติ ขีณาสวสฺส, อนาคามิสฺส, สกทาคามิสฺส, โสตาปนฺนสฺส, ติปิฏกสฺส, ทฺวิปิฏกสฺส, เอกปิฏกสฺส, เอกสงฺคีติกสฺส, อฏฺฐกถาจริยสฺส. ตสฺมึ อสติ ธุตงฺคธรสฺส, ตสฺมิมฺปิ อสติ เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก วทนฺเตน วิย สมาทาตพฺพานิ, อปิจ สยมฺปิ สมาทาตุํ วฏฺฏติ เอว. เอตฺถ จ เจติยปพฺพเต ทฺเว ภาติกตฺเถรานํ เชฏฺฐกภาตุ ธุตงฺคปฺปิจฺฉตาย วตฺถุ กเถตพฺพํ. อยํ ตาว สาธารณกถา. En cuanto a los cinco puntos, comenzando con el procedimiento de compromiso (samādānavidhāna), todas las prácticas ascéticas (dhutaṅgas) deben emprenderse en presencia del Bienaventurado mientras Él vive. Tras su Parinibbāna, deben emprenderse ante un Gran Discípulo. Si no hay ninguno presente, ante un Arahant (khīṇāsava), un No-Retornante (anāgāmī), un Retornante-Una-Vez (sakadāgāmī), un Entrado-en-la-Corriente (sotāpanna), uno que conozca los tres Piṭakas, uno que conozca dos Piṭakas, uno que conozca un Piṭaka, uno que conozca una de las colecciones (saṅgītikassa), o ante un maestro de los Comentarios (aṭṭhakathācariya). Si no hay ninguno presente, ante un practicante de los dhutaṅgas. Si tampoco hay ninguno presente, uno debe limpiar el patio de una estupa (cetiya), sentarse en cuclillas y emprenderlas como si hablara ante el Buda Completamente Iluminado; además, también es válido emprenderlas por uno mismo. En este punto, se debe relatar la historia de dos hermanos ancianos en la montaña Cetiyapabbata con respecto a la modestia (appicchatā) de los dhutaṅgas del hermano mayor. Esta es la explicación general inicial. ๑. ปํสุกูลิกงฺคกถา 1. Explicación de la práctica de los mantos hechos de trapos de desecho (paṃsukūlikaṅga). ๒๔. อิทานิ เอเกกสฺส สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํเส วณฺณยิสฺสาม. ปํสุกูลิกงฺคํ ตาว ‘‘คหปติทานจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ, ปํสุกูลิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ [Pg.60] อิเมสุ ทฺวีสุ วจเนสุ อญฺญตเรน สมาทินฺนํ โหติ. อิทํ ตาเวตฺถ สมาทานํ. 24. A continuación, describiremos el procedimiento de compromiso, las clasificaciones, la ruptura y los beneficios de cada práctica. Primero, la práctica de los mantos de desecho (paṃsukūlikaṅga) se considera emprendida a través de una de estas dos fórmulas: “Rechazo el manto ofrecido por un jefe de hogar (gahapatidāna)” o “Emprendo la práctica del uso de mantos de desecho”. Esto constituye el compromiso inicial para esta práctica. เอวํ สมาทินฺนธุตงฺเคน ปน เตน โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยโจฬํ, สงฺการโจฬํ, โสตฺถิยํ, นฺหานโจฬํ, ติตฺถโจฬํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิฑฑฺฒํ, โคขายิตํ, อุปจิกาขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสาจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปจีวรํ, สมณจีวรํ, อาภิเสกิกํ, อิทฺธิมยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, เทวทตฺติยํ, สามุทฺทิยนฺติเอเตสุ อญฺญตรํ จีวรํ คเหตฺวา ผาเลตฺวา ทุพฺพลฏฺฐานํ ปหาย ถิรฏฺฐานานิ โธวิตฺวา จีวรํ กตฺวา โปราณํ คหปติจีวรํ อปเนตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ. Habiendo emprendido la práctica, el monje debe recoger cualquiera de estos tipos de telas: una de un cementerio, de una tienda, de una calle, de un basurero, de restos de un parto, de un baño ritual, de un lugar de lavado, una que ha ido y vuelto (del cementerio), una quemada por el fuego, una masticada por el ganado, por las termitas o por los ratones, una tela rota en el medio o en los bordes, una usada como bandera, un manto de una estupa, un manto de un monje, una de una consagración real, una producida por poder psíquico, una hallada en el camino, una arrastrada por el viento, una dada por los devas o una arrojada por el mar. Habiendo recogido cualquiera de estas telas, debe rasgarla, descartar las partes débiles, lavar las partes resistentes y confeccionar su manto; habiendo quitado el antiguo manto dado por un jefe de hogar, debe usar este. ตตฺถ โสสานิกนฺติ สุสาเน ปติตกํ. ปาปณิกนฺติ อาปณทฺวาเร ปติตกํ. รถิยโจฬนฺติ ปุญฺญตฺถิเกหิ วาตปานนฺตเรน รถิกาย ฉฑฺฑิตโจฬกํ. สงฺการโจฬนฺติ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺฑิตโจฬกํ. โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลํ ปุญฺฉิตฺวา ฉฑฺฑิตวตฺถํ. ติสฺสามจฺจมาตา กิร สตคฺฆนเกน วตฺเถน คพฺภมลํ ปุญฺฉาเปตฺวา ปํสุกูลิกา คณฺหิสฺสนฺตีติ ตาลเวฬิมคฺเค ฉฑฺฑาเปสิ. ภิกฺขู ชิณฺณกฏฺฐานตฺถเมว คณฺหนฺติ. นฺหานโจฬนฺติ ยํ ภูตเวชฺเชหิ สสีสํ นฺหาปิตา กาฬกณฺณิโจฬนฺติ ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ. Al respecto, 'de cementerio' significa hallada en un lugar de cremación. 'De tienda' es la que cae en la puerta de un mercado. 'De la calle' es la tela arrojada a la vía pública a través de las ventanas por quienes buscan mérito. 'De basurero' es la arrojada en un vertedero. 'De parto' es la tela arrojada tras limpiar las impurezas del nacimiento. Se dice que la madre del ministro Tissa hizo limpiar las impurezas de su parto con una tela de gran valor y la hizo arrojar en el camino de Tālaveḷi, pensando que los buscadores de trapos de desecho la recogerían. Los monjes la recogen solo para remendar partes viejas. 'Del baño ritual' es la tela arrojada y abandonada por quienes se han bañado, incluyendo la cabeza, por indicación de exorcistas para alejar la mala fortuna. ติตฺถโจฬนฺติ นฺหานติตฺเถ ฉฑฺฑิตปิโลติกา. คตปจฺจาคตนฺติ ยํ มนุสฺสา สุสานํ คนฺตฺวา ปจฺจาคตา นฺหตฺวา ฉฑฺเฑนฺติ. อคฺคิฑฑฺฒนฺติ อคฺคินา ฑฑฺฒปฺปเทสํ. ตญฺหิ มนุสฺสา ฉฑฺเฑนฺติ. โคขายิตาทีนิ ปากฏาเนว. ตาทิสานิปิ หิ มนุสฺสา ฉฑฺเฑนฺติ. ธชาหฏนฺติ นาวํ อาโรหนฺตา ธชํ พนฺธิตฺวา อารูหนฺติ. ตํ เตสํ ทสฺสนาติกฺกเม คเหตุํ วฏฺฏติ. ยมฺปิ ยุทฺธภูมิยํ ธชํ พนฺธิตฺวา ฐปิตํ, ตํ ทฺวินฺนมฺปิ เสนานํ คตกาเล คเหตุํ วฏฺฏติ. 'De lugar de lavado' son los harapos abandonados en los vados de los ríos. 'Que ha ido y vuelto' es la tela que la gente usa para ir al cementerio y que, al regresar, abandonan tras bañarse. 'Quemada por el fuego' es la que tiene partes chamuscadas, pues la gente suele descartarla. 'Masticada por el ganado', etc., son casos evidentes; la gente también descarta tales telas. 'Usada como bandera' es la tela atada como estandarte por quienes suben a un barco; es lícito recogerla cuando ya no está a la vista de los dueños. Asimismo, una bandera colocada en un campo de batalla puede ser recogida una vez que ambos ejércitos se han retirado. ถูปจีวรนฺติ วมฺมิกํ ปริกฺขิปิตฺวา พลิกมฺมํ กตํ. สมณจีวรนฺติ ภิกฺขุสนฺตกํ. อาภิเสกิกนฺติ รญฺโญ อภิเสกฏฺฐาเน ฉฑฺฑิตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. ปนฺถิกนฺติ อนฺตรามคฺเค ปติตกํ. ยํ ปน สามิกานํ สติสมฺโมเสน ปติตํ, ตํ โถกํ รกฺขิตฺวา คเหตพฺพํ. วาตาหฏนฺติ วาเตน ปหริตฺวา ทูเร ปาติตํ, ตํ ปน สามิเก อปสฺสนฺเตน [Pg.61] คเหตุํ วฏฺฏติ. เทวทตฺติยนฺติ อนุรุทฺธตฺเถรสฺส วิย เทวตาหิ ทินฺนกํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถเล อุสฺสาริตํ. 'Manto de estupa' es la tela colocada alrededor de un hormiguero como ofrenda. 'Manto de monje' es la que pertenece a un monje. 'De consagración' es la tela descartada en el lugar donde un rey ha sido ungido. 'Producida por poder psíquico' es el manto de un monje 'Ehibhikkhu'. 'De camino' es la que cae en medio de una ruta; si ha caído por descuido del dueño, debe aguardarse un poco antes de recogerla. 'Arrastrada por el viento' es la impulsada por el aire y caída a lo lejos; es lícito tomarla si no se ve al dueño. 'Dada por los devas' es como la tela dada por las deidades al Venerable Anuruddha. 'Del mar' es la que las olas han arrojado a la orilla. ยํ ปน สงฺฆสฺส เทมาติ ทินฺนํ, โจฬกภิกฺขาย วา จรมาเนหิ ลทฺธํ, น ตํ ปํสุกูลํ. ภิกฺขุทตฺติเยปิ ยํ วสฺสคฺเคน คาเหตฺวา วา ทียติ, เสนาสนจีวรํ วา โหติ, น ตํ ปํสุกูลํ. โน คาหาเปตฺวา ทินฺนเมว ปํสุกูลํ. ตตฺรปิ ยํ ทายเกหิ ภิกฺขุสฺส ปาทมูเล นิกฺขิตฺตํ, เตน ปน ภิกฺขุนา ปํสุกูลิกสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา ทินฺนํ, ตํ เอกโตสุทฺธิกํ นาม. ยํ ภิกฺขุโน หตฺเถ ฐเปตฺวา ทินฺนํ, เตน ปน ปาทมูเล ฐปิตํ, ตมฺปิ เอกโตสุทฺธิกํ. ยํ ภิกฺขุโนปิ ปาทมูเล ฐปิตํ, เตนาปิ ตเถว ทินฺนํ, ตํ อุภโตสุทฺธิกํ. ยํ หตฺเถ ฐเปตฺวา ลทฺธํ, หตฺเถเยว ฐปิตํ, ตํ อนุกฺกฏฺฐจีวรํ นาม. อิติ อิมํ ปํสุกูลเภทํ ญตฺวา ปํสุกูลิเกน จีวรํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อิทเมตฺถ วิธานํ. Sin embargo, lo que se da diciendo “lo damos al Sangha”, o lo que se obtiene mendigando telas, no es paṃsukūla. Entre las telas dadas por monjes, si se dan siguiendo el orden de antigüedad o si es un manto destinado al alojamiento, tampoco es paṃsukūla. Solo es paṃsukūla si se da sin obligar a recibirlo. Incluso en ese caso, si un donante la coloca a los pies de un monje, y ese monje la pone en las manos de un practicante de paṃsukūla, se llama “pura por un lado”. Si se pone en manos del monje y este la deja a los pies del practicante, también es “pura por un lado”. Si el donante la deja a los pies del monje y este la entrega de igual modo, es “pura por ambos lados”. Lo que se recibe en la mano y se mantiene en la mano, se llama “manto no-excelente”. Así, conociendo estas divisiones, el practicante debe usar el manto. Este es el procedimiento al respecto. อยํ ปน ปเภโท, ตโย ปํสุกูลิกา อุกฺกฏฺโฐ มชฺฌิโม มุทูติ. ตตฺถ โสสานิกํเยว คณฺหนฺโต อุกฺกฏฺโฐ โหติ. ปพฺพชิตา คณฺหิสฺสนฺตีติ ฐปิตกํ คณฺหนฺโต มชฺฌิโม. ปาทมูเล ฐเปตฺวา ทินฺนกํ คณฺหนฺโต มุทูติ. Estas son las clasificaciones: hay tres tipos de practicantes: el estricto, el medio y el moderado. Aquel que solo recoge telas de cementerio es el estricto. Aquel que recoge telas dejadas con el pensamiento de que “los renunciantes las tomarán” es el medio. Aquel que recoge telas dadas al ser colocadas a sus pies es el moderado. เตสุ ยสฺส กสฺสจิ อตฺตโน รุจิยา คิหิทินฺนกํ สาทิตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para cualquiera de estos tres, la práctica se rompe en el momento en que acepta, por voluntad propia, un manto ofrecido por un laico. Esta es la ruptura al respecto. อยํ ปนานิสํโส, ‘‘ปํสุกูลจีวรํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติ (มหาว. ๑๒๘) วจนโต นิสฺสยานุรูปปฏิปตฺติสพฺภาโว, ปฐเม อริยวํเส ปติฏฺฐานํ, อารกฺขทุกฺขาภาโว, อปรายตฺตวุตฺติตา, โจรภเยน อภยตา, ปริโภคตณฺหาย อภาโว, สมณสารุปฺปปริกฺขารตา, ‘‘อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ ตานิ จ อนวชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๗; อิติวุ. ๑๐๑) ภควตา สํวณฺณิตปจฺจยตา, ปาสาทิกตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ ผลนิปฺผตฺติ, สมฺมาปฏิปตฺติยา อนุพฺรูหนํ, ปจฺฉิมาย ชนตาย ทิฏฺฐานุคติอาปาทนนฺติ. Estos son los beneficios: la conformidad con la conducta acorde a la dependencia (nissaya), según las palabras “la vida monástica depende de los mantos hechos de trapos de desecho”; el establecimiento en el primero de los cuatro linajes de los nobles (ariyavaṃsa); la ausencia del sufrimiento por tener que protegerlo; la independencia de otros para el sustento; la seguridad frente al temor a los ladrones; la ausencia de deseo por el disfrute; el poseer un requisito adecuado para un asceta; el poseer un requisito elogiado por el Bienaventurado como “de poco valor, fácil de obtener y libre de falta”; el ser inspirador (pāsādika); el logro de resultados como la modestia (appicchatā); el fomento de la práctica correcta y el servir de ejemplo para las generaciones futuras. มารเสนวิฆาตาย, ปํสุกูลธโร ยติ; สนฺนทฺธกวโจ ยุทฺเธ, ขตฺติโย วิย โสภติ. Para destruir al ejército de Māra, el asceta que viste trapos de desecho brilla como un guerrero con su armadura puesta en la batalla. ปหาย [Pg.62] กาสิกาทีนิ, วรวตฺถานิ ธาริตํ; ยํ โลกครุนา โก ตํ, ปํสุกูลํ น ธารเย. Habiendo rechazado las finas telas de Kāsī y otras, el Maestro del Mundo vistió este paṃsukūla; ¿qué monje no lo vestiría? ตสฺมา หิ อตฺตโน ภิกฺขุ, ปฏิญฺญํ สมนุสฺสรํ; โยคาจารานุกูลมฺหิ, ปํสุกูเล รโต สิยาติ. Por lo tanto, recordando su propia promesa, el monje debe deleitarse en el uso de los trapos de desecho, que son acordes a la práctica del yoga. อยํ ตาว ปํสุกูลิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre la asunción, la práctica, la clasificación, la ruptura y los beneficios del factor del que viste con mantos de trapos desechados. ๒. เตจีวริกงฺคกถา 2. Explicación del factor del que posee los tres mantos (Tecīvarikaṅga) ๒๕. ตทนนฺตรํ ปน เตจีวริกงฺคํ ‘‘จตุตฺถกจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ, เตจีวริกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 25. Inmediatamente después, el factor del que posee los tres mantos se asume mediante una de estas dos declaraciones: "Rechazo un cuarto manto" o "Asumo el factor del que posee los tres mantos". เตน ปน เตจีวริเกน จีวรทุสฺสํ ลภิตฺวา ยาว อผาสุกภาเวน กาตุํ วา น สกฺโกติ, วิจารกํ วา น ลภติ, สูจิอาทีสุ วาสฺส กิญฺจิ น สมฺปชฺชติ, ตาว นิกฺขิปิตพฺพํ. นิกฺขิตฺตปจฺจยา โทโส นตฺถิ. รชิตกาลโต ปน ปฏฺฐาย นิกฺขิปิตุํ น วฏฺฏติ, ธุตงฺคโจโร นาม โหติ. อิทมสฺส วิธานํ. Aquel que posee los tres mantos, habiendo obtenido tela para mantos, puede guardarla mientras no pueda confeccionarlos por enfermedad, o no encuentre a alguien que lo ayude, o no tenga agujas y demás implementos necesarios; por guardarla así no hay falta. Sin embargo, no es lícito guardarla después del tiempo en que fue teñida; si lo hiciera, sería un "ladrón del dhutaṅga". Este es el procedimiento para este factor. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน รชนกาเล ปฐมํ อนฺตรวาสกํ วา อุตฺตราสงฺคํ วา รชิตฺวา ตํ นิวาเสตฺวา อิตรํ รชิตพฺพํ. ตํ ปารุปิตฺวา สงฺฆาฏิ รชิตพฺพา. สงฺฆาฏึ ปน นิวาเสตุํ น วฏฺฏติ. อิทมสฺส คามนฺตเสนาสเน วตฺตํ. อารญฺญเก ปน ทฺเว เอกโต โธวิตฺวา รชิตุํ วฏฺฏติ. ยถา ปน กญฺจิ ทิสฺวา สกฺโกติ กาสาวํ อากฑฺฒิตฺวา อุปริกาตุํ, เอวํ อาสนฺเน ฐาเน นิสีทิตพฺพํ. มชฺฌิมสฺส รชนสาลายํ รชนกาสาวํ นาม โหติ, ตํ นิวาเสตฺวา วา ปารุปิตฺวา วา รชนกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส สภาคภิกฺขูนํ จีวรานิ นิวาเสตฺวา วา ปารุปิตฺวา วา รชนกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ. ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณมฺปิ ตสฺส วฏฺฏติ. ปริหริตุํ ปน น วฏฺฏติ. สภาคภิกฺขูนํ จีวรมฺปิ อนฺตรนฺตรา ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ธุตงฺคเตจีวริกสฺส ปน จตุตฺถํ วตฺตมานํ อํสกาสาวเมว วฏฺฏติ. ตญฺจ โข วิตฺถารโต วิทตฺถิ, ทีฆโต ติหตฺถเมว วฏฺฏติ. En cuanto a su clasificación, este también es de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto, al momento de teñir, debe teñir primero el manto interior o el superior y, habiéndose puesto ese, teñir el otro. Una vez puesto ese segundo, debe teñir el manto exterior doble, pero no es lícito ponerse el manto exterior doble como prenda inferior. Este es el procedimiento en un monasterio cerca de una aldea. En un monasterio en el bosque, es lícito lavar y teñir dos mantos a la vez, pero debe sentarse cerca, de modo que si ve a alguien, pueda tomar el manto y cubrirse. Para el practicante medio, existe en la sala de teñido un manto llamado "manto de teñido", el cual es lícito ponerse o cubrirse para realizar el trabajo de teñido. Para el practicante leve, es lícito ponerse o cubrirse los mantos de monjes afines para realizar el trabajo de teñido. También es lícito para él usar una manta de cama que se encuentre allí, pero no es lícito llevársela consigo. También es lícito usar de vez en cuando el manto de monjes afines. Sin embargo, para el monje que sigue el factor de los tres mantos, cuando aparece un cuarto manto, solo es lícita la pieza de tela para el hombro, y esta debe ser de un palmo de ancho y tres codos de largo. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ จตุตฺถกจีวรํ สาทิตกฺขเณเยว ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos de personas, el dhutaṅga se rompe en el mismo instante en que aceptan un cuarto manto para usarlo. Esta es la ruptura en este caso. อยํ [Pg.63] ปนานิสํโส, เตจีวริโก ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน. เตนสฺส ปกฺขิโน วิย สมาทาเยว คมนํ, อปฺปสมารมฺภตา, วตฺถสนฺนิธิปริวชฺชนํ, สลฺลหุกวุตฺติตา, อติเรกจีวรโลลุปฺปปฺปหานํ, กปฺปิเย มตฺตการิตาย สลฺเลขวุตฺติตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ ผลนิปฺผตฺตีติ เอวมาทโย คุณา สมฺปชฺชนฺตีติ. Estos son los beneficios: el monje de los tres mantos está satisfecho con los mantos que cubren su cuerpo. Por ello, posee virtudes tales como: irse a cualquier lugar llevando solo lo que tiene puesto, como un ave; tener pocos asuntos; evitar el almacenamiento de telas; tener un modo de vida ligero; abandonar la codicia por mantos adicionales; vivir con austeridad al limitarse a la medida permitida de tres mantos; y alcanzar los frutos de tener pocos deseos, entre otros. อติเรกวตฺถตณฺหํ, ปหาย สนฺนิธิวิวชฺชิโต ธีโร; สนฺโตสสุขรสญฺญู, ติจีวรธโร ภวติ โยคี. Habiendo abandonado el deseo por telas adicionales y evitando el almacenamiento, el sabio; conocedor del sabor de la felicidad de la satisfacción, el yogui se convierte en un portador de tres mantos. ตสฺมา สปตฺตจรโณ, ปกฺขีว สจีวโรว โยคิวโร; สุขมนุวิจริตุกาโม, จีวรนิยเม รตึ กยิราติ. Por lo tanto, como un ave que viaja con sus alas, el excelente yogui que viaja solo con sus mantos; deseando moverse con felicidad donde quiera, debería deleitarse en la restricción de los mantos. อยํ เตจีวริกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre la asunción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios del factor del que posee los tres mantos. ๓. ปิณฺฑปาติกงฺคกถา 3. Explicación del factor del que se alimenta solo de limosnas (Piṇḍapātikaṅga) ๒๖. ปิณฺฑปาติกงฺคมฺปิ ‘‘อติเรกลาภํ ปฏิกฺขิปามิ, ปิณฺฑปาติกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 26. El factor del que se alimenta solo de limosnas se asume mediante una de estas dos declaraciones: "Rechazo las ganancias adicionales" o "Asumo el factor del que se alimenta solo de limosnas". เตน ปน ปิณฺฑปาติเกน ‘‘สงฺฆภตฺตํ, อุทฺเทสภตฺตํ, นิมนฺตนภตฺตํ, สลากภตฺตํ, ปกฺขิกํ, อุโปสถิกํ, ปาฏิปทิกํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, คมิกภตฺตํ, คิลานภตฺตํ, คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ, วิหารภตฺตํ, ธุรภตฺตํ, วารกภตฺต’’นฺติ เอตานิ จุทฺทส ภตฺตานิ น สาทิตพฺพานิ. สเจ ปน ‘‘สงฺฆภตฺตํ คณฺหถา’’ติอาทินา นเยน อวตฺวา ‘‘อมฺหากํ เคเห สงฺโฆ ภิกฺขํ คณฺหาตุ, ตุมฺเหปิ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ วตฺวา ทินฺนานิ โหนฺติ, ตานิ สาทิตุํ วฏฺฏนฺติ. สงฺฆโต นิรามิสสลากาปิ วิหาเร ปกฺกภตฺตมฺปิ วฏฺฏติเยวาติ อิทมสฺส วิธานํ. Aquel que se alimenta solo de limosnas no debe aceptar estos catorce tipos de comidas: comida para la Sangha, comida por designación, comida por invitación, comida por sorteo, comida de quincena, comida de día de observancia, comida del primer día de la quincena, comida para visitantes, comida para viajeros, comida para enfermos, comida para quienes cuidan enfermos, comida para el monasterio, comida establecida en la primera casa o comida por turno. Sin embargo, si en lugar de decir "acepten comida para la Sangha", etc., dicen "que la Sangha tome limosnas en nuestra casa; tomen ustedes también limosnas", y así se ofrecen, es lícito aceptarlas. También es lícito el boleto de sorteo para medicinas y demás obtenido de la Sangha, o la comida cocinada en el monasterio. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ อาหฏภิกฺขํ คณฺหติ, ปตฺตทฺวาเร ฐตฺวา ปตฺตํ คณฺหนฺตานมฺปิ เทติ, ปฏิกฺกมนํ อาหริตฺวา ทินฺนภิกฺขมฺปิ คณฺหติ, ตํ ทิวสํ ปน นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ น คณฺหติ. มชฺฌิโม ตํ ทิวสํ นิสีทิตฺวาปิ คณฺหติ, สฺวาตนาย ปน นาธิวาเสติ. มุทุโกสฺวาตนายปิ ปุนทิวสายปิ ภิกฺขํ อธิวาเสติ. เต อุโภปิ เสริวิหารสุขํ น ลภนฺติ, อุกฺกฏฺโฐว ลภติ. เอกสฺมึ กิร [Pg.64] คาเม อริยวํโส โหติ, อุกฺกฏฺโฐ อิตเร อาห – ‘‘อายามาวุโส, ธมฺมสวนายา’’ติ. เตสุ เอโก เอเกนมฺหิ, ภนฺเต, มนุสฺเสน นิสีทาปิโตติ อาห. อปโร มยา, ภนฺเต, สฺวาตนาย เอกสฺส ภิกฺขา อธิวาสิตาติ. เอวํ เต อุโภ ปริหีนา. อิตโร ปาโตว ปิณฺฑาย จริตฺวา คนฺตฺวา ธมฺมรสํ ปฏิสํเวเทสิ. En cuanto a su clasificación, este también es de tres tipos. El practicante estricto acepta comida traída tanto de una casa de adelante como de una de atrás; entrega su cuenco a quienes lo toman estando él a la puerta de la casa; y acepta la comida que traen al refectorio. Pero no se queda sentado esperando recibir comida ese día. El practicante medio acepta comida incluso quedándose sentado ese día, pero no acepta invitaciones para el día siguiente. El practicante leve acepta comida tanto para el día siguiente como para el día posterior. Ambos no obtienen la felicidad de vivir con total libertad; solo el estricto la obtiene. Se cuenta que en una aldea se celebraba una enseñanza del Ariyavaṃsa Sutta; el monje estricto dijo a los otros: "Vayamos, amigos, a escuchar el Dhamma". Uno de ellos dijo: "Venerable señor, un hombre me ha pedido que me quede sentado". El otro dijo: "Venerable señor, he aceptado la comida de alguien para mañana". Así, ambos perdieron la oportunidad. El otro, después de haber caminado para pedir limosna temprano por la mañana, fue y experimentó el sabor del Dhamma. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ สงฺฆภตฺตาทิอติเรกลาภํ สาทิตกฺขเณว ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos de personas, el dhutaṅga se rompe en el mismo instante en que aceptan una ganancia adicional como la comida para la Sangha, etc. Esta es la ruptura en este caso. อยํ ปนานิสํโส, ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๗; อิติวุ. ๑๐๑) วจนโต นิสฺสยานุรูปปฏิปตฺติสพฺภาโว, ทุติเย อริยวํเส ปติฏฺฐานํ, อปรายตฺตวุตฺติตา, ‘‘อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ ตานิ จ อนวชฺชานี’’ติ ภควตา สํวณฺณิตปจฺจยตา, โกสชฺชนิมฺมทฺทนตา, ปริสุทฺธาชีวตา, เสขิยปฏิปตฺติปูรณํ, อปรโปสิตา, ปรานุคฺคหกิริยา, มานปฺปหานํ, รสตณฺหานิวารณํ, คณโภชนปรมฺปรโภชนจาริตฺตสิกฺขาปเทหิ อนาปตฺติตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตา, สมฺมาปฏิปตฺติพฺรูหนํ, ปจฺฉิมชนตานุกมฺปนนฺติ. Estos son los beneficios: vivir de acuerdo con el soporte adecuado, según las palabras: "la vida monástica depende de la comida recibida como limosna"; establecerse en el segundo linaje de los nobles; tener un modo de vida que no dependa de otros; poseer requisitos de los que el Buddha elogió diciendo "son de poco valor, fáciles de obtener y no conllevan falta"; someter la pereza; tener un medio de vida puro; cumplir con las reglas de entrenamiento; no tener que mantener a otros; favorecer a otros; abandonar el orgullo; prevenir el deseo por los sabores; no incurrir en faltas relacionadas con las reglas de comer en grupo, comer por turnos o las reglas de conducta; vivir de acuerdo con tener pocos deseos, fomentar la práctica correcta y mostrar compasión hacia las generaciones futuras. ปิณฺฑิยาโลปสนฺตุฏฺโฐ, อปรายตฺตชีวิโก; ปหีนาหารโลลุปฺโป, โหติ จาตุทฺทิโส ยติ. Satisfecho con los bocados de comida recibidos como limosna, con un medio de vida que no depende de otros, y habiendo abandonado la codicia por la comida, el monje puede ir a las cuatro direcciones sin impedimento. วิโนทยติ โกสชฺชํ, อาชีวสฺส วิสุชฺฌติ; ตสฺมา หิ นาติมญฺเญยฺย, ภิกฺขาจริยาย สุเมธโส. Elimina la pereza y su medio de vida se purifica; por lo tanto, el monje dotado de sabiduría no debería despreciar la práctica de pedir limosna. เอวรูปสฺส หิ – Pues para uno de tal naturaleza: ‘‘ปิณฺฑปาติกสฺส ภิกฺขุโน,อตฺตภรสฺส อนญฺญโปสิโน; เทวาปิ ปิหยนฺติ ตาทิโน,โน เจ ลาภสิโลกนิสฺสิโต’’ติ. "Del monje que se alimenta de limosnas, que se mantiene a sí mismo y no mantiene a otros; incluso los dioses sienten afecto por tal ser, si no depende de las ganancias y la fama". อยํ ปิณฺฑปาติกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre la asunción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios del factor del que se alimenta solo de limosnas. ๔. สปทานจาริกงฺคกถา 4. Explicación del factor del que camina de casa en casa sin omitir ninguna (Sapadānacārikaṅga) ๒๗. สปทานจาริกงฺคมฺปิ [Pg.65] ‘‘โลลุปฺปจารํ ปฏิกฺขิปามิ, สปทานจาริกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 27. La práctica del buscador de limosnas casa por casa (sapadānacārikaṅga) también se emprende mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo el deambular codicioso' o 'Asumo la práctica del buscador de limosnas casa por casa'. เตน ปน สปทานจาริเกน คามทฺวาเร ฐตฺวา ปริสฺสยาภาโว สลฺลกฺเขตพฺโพ. ยสฺสา รจฺฉาย วา คาเม วา ปริสฺสโย โหติ, ตํ ปหาย อญฺญตฺถ จริตุํ วฏฺฏติ. ยสฺมึ ฆรทฺวาเร วา รจฺฉาย วา คาเม วา กิญฺจิ น ลภติ, อคามสญฺญํ กตฺวา คนฺตพฺพํ. ยตฺถ กิญฺจิ ลภติ, ตํ ปหาย คนฺตุํ น วฏฺฏติ. อิมินา จ ภิกฺขุนา กาลตรํ ปวิสิตพฺพํ, เอวญฺหิ อผาสุกฏฺฐานํ ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุํ สกฺขิสฺสติ. สเจ ปนสฺส วิหาเร ทานํ เทนฺตา อนฺตรามคฺเค วา อาคจฺฉนฺตา มนุสฺสา ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาตํ เทนฺติ วฏฺฏติ. อิมินา จ มคฺคํ คจฺฉนฺเตนาปิ ภิกฺขาจารเวลายํ สมฺปตฺตคามํ อนติกฺกมิตฺวา จริตพฺพเมว. ตตฺถ อลภิตฺวา วา โถกํ ลภิตฺวา วา คามปฏิปาฏิยา จริตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ. Ese monje que practica la búsqueda casa por casa debe detenerse en la entrada de la aldea y observar si hay ausencia de peligros. Si hay peligro en una calle o en una aldea, es lícito dejarla e ir a otro lugar. En cualquier puerta de casa, calle o aldea donde no reciba nada, debe marcharse considerándolo como si no fuera una aldea. Donde reciba algo, no es lícito dejarlo y marcharse a otro lugar. Este monje debe entrar a mendigar temprano; pues así podrá dejar un lugar incómodo o peligroso e ir a otro sitio. Si, mientras se dirige a la aldea, personas que están ofreciendo comida en el monasterio o que vienen por el camino toman su cuenco y le dan comida de limosna, es lícito recibirla. Incluso cuando va por el camino, si llega el momento de la ronda de limosna, debe mendigar sin saltarse la aldea a la que ha llegado. Si no recibe nada allí o recibe poco, debe mendigar siguiendo el orden de las casas de la aldea. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ปุรโต อาหฏภิกฺขมฺปิ ปจฺฉโต อาหฏภิกฺขมฺปิ ปฏิกฺกมนํ อาหริตฺวา ทิยฺยมานมฺปิ น คณฺหติ, ปตฺตทฺวาเร ปน ปตฺตํ วิสฺสชฺเชติ. อิมสฺมิญฺหิ ธุตงฺเค มหากสฺสปตฺเถเรน สทิโส นาม นตฺถิ. ตสฺสปิ ปตฺตวิสฺสฏฺฐฏฺฐานเมว ปญฺญายติ. มชฺฌิโม ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อาหฏมฺปิ ปฏิกฺกมนํ อาหฏมฺปิ คณฺหติ, ปตฺตทฺวาเรปิ ปตฺตํ วิสฺสชฺเชติ, น ปน ภิกฺขํ อาคมยมาโน นิสีทติ. เอวํ โส อุกฺกฏฺฐปิณฺฑปาติกสฺส อนุโลเมติ. มุทุโก ตํ ทิวสํ นิสีทิตฺวา อาคเมติ. En cuanto a su clasificación, esta práctica también es de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto no acepta la limosna traída desde adelante (antes de llegar a la casa), ni la traída desde atrás (después de pasarla), ni la comida que se trae al refectorio; sino que entrega su cuenco para recibir la limosna solo en la puerta de la casa. En efecto, en esta práctica no hay nadie igual al venerable Mahākassapa. Incluso de él, solo se conoce el hecho de haber entregado el cuenco en la puerta de la casa. El practicante medio acepta la comida traída desde adelante o desde atrás, o la comida traída al refectorio, y también entrega su cuenco en la puerta de la casa, pero no se queda sentado esperando la comida de limosna. De este modo, se ajusta al nivel del buscador de limosnas estricto. El practicante moderado se sienta y espera por la comida ese día si se le solicita. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ โลลุปฺปจาเร อุปฺปนฺนมตฺเต ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos de personas, la práctica se rompe en el momento en que surge el deambular codicioso (saltándose casas por el deseo de mejor comida). Esta es la ruptura en este caso. อยํ ปนานิสํโส, กุเลสุ นิจฺจนวกตา, จนฺทูปมตา, กุลมจฺเฉรปฺปหานํ, สมานุกมฺปิตา, กุลูปกาทีนวาภาโว, อวฺหานานภินนฺทนา, อภิหาเรน อนตฺถิกตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: ser siempre un extraño para las familias, ser como la luna (claro y distante), el abandono de la avaricia respecto a las familias, tener compasión por todos por igual, estar libre de los peligros de frecuentar demasiado a las familias, no deleitarse en las invitaciones, no desear que le envíen comida y vivir en conformidad con la frugalidad y otras virtudes. จนฺทูปโม [Pg.66] นิจฺจนโว กุเลสุ,อมจฺฉรี สพฺพสมานุกมฺโป; กุลูปกาทีนววิปฺปมุตฺโต,โหตีธ ภิกฺขุ สปทานจารี. Como la luna, siempre nuevo entre las familias, sin avaricia y con compasión por todos por igual; libre de los peligros de frecuentar familias, así es el monje que aquí practica la búsqueda de limosna casa por casa. โลลุปฺปจารญฺจ ปหาย ตสฺมา,โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสี; อากงฺขมาโน ภุวิ เสริจารํ,จเรยฺย ธีโร สปทานจารนฺติ. Por lo tanto, abandonando el deambular codicioso, con la mirada baja y viendo solo a la distancia de un yugo, deseando vagar libremente por la tierra, el sabio debe practicar la búsqueda de limosna casa por casa. อยํ สปทานจาริกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica del buscador de limosnas casa por casa. ๕. เอกาสนิกงฺคกถา 5. Explicación de la práctica de comer en una sola sesión (Ekāsanikaṅga) ๒๘. เอกาสนิกงฺคมฺปิ ‘‘นานาสนโภชนํ ปฏิกฺขิปามิ, เอกาสนิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 28. La práctica de comer en una sola sesión también se emprende mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo comer en varios asientos' o 'Asumo la práctica de comer en una sola sesión'. เตน ปน เอกาสนิเกน อาสนสาลายํ นิสีทนฺเตน เถราสเน อนิสีทิตฺวา ‘‘อิทํ มยฺหํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ปติรูปํ อาสนํ สลฺลกฺเขตฺวา นิสีทิตพฺพํ. สจสฺส วิปฺปกเต โภชเน อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา อาคจฺฉติ, อุฏฺฐาย วตฺตํ กาตุํ วฏฺฏติ. ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร ปนาห ‘‘อาสนํ วา รกฺเขยฺย โภชนํ วา, อยญฺจ วิปฺปกตโภชโน, ตสฺมา วตฺตํ กโรตุ, โภชนํ ปน มา ภุญฺชตู’’ติ. อิทมสฺส วิธานํ. Aquel que practica el comer en una sola sesión, al sentarse en el refectorio, no debe sentarse en el asiento de los monjes mayores, sino que debe observar y sentarse en un asiento apropiado pensando: 'Este me corresponderá'. Si mientras su comida está incompleta llega su maestro o su preceptor, es lícito levantarse para cumplir con sus deberes de servicio. Sin embargo, el venerable Tipiṭaka Cūḷābhaya dijo: 'O bien se debe proteger el asiento o bien la comida; y como este monje tiene su comida incompleta, que cumpla con su deber, pero que no vuelva a comer'. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ อปฺปํ วา โหตุ พหุ วา, ยมฺหิ โภชเน หตฺถํ โอตาเรติ, ตโต อญฺญํ คณฺหิตุํ น ลภติ. สเจปิ มนุสฺสา ‘‘เถเรน น กิญฺจิ ภุตฺต’’นฺติ สปฺปิอาทีนิ อาหรนฺติ, เภสชฺชตฺถเมว วฏฺฏนฺติ, น อาหารตฺถํ. มชฺฌิโม ยาว ปตฺเต ภตฺตํ น ขียติ, ตาว อญฺญํ คณฺหิตุํ ลภติ. อยญฺหิ โภชนปริยนฺติโก นาม โหติ. มุทุโก ยาว อาสนา น วุฏฺฐาติ ตาว ภุญฺชิตุํ ลภติ. โส หิ อุทกปริยนฺติโก วา โหติ ยาว ปตฺตโธวนํ น คณฺหาติ ตาว ภุญฺชนโต, อาสนปริยนฺติโก วา ยาว น วุฏฺฐาติ ตาว ภุญฺชนโต. En cuanto a su clasificación, esta práctica también es de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto, sea poco o mucho, una vez que pone su mano sobre la comida para comenzar, no le es lícito tomar nada más. Si la gente trae mantequilla clarificada u otros alimentos pensando: 'El monje mayor no ha comido nada', le es lícito solo con fines medicinales, no con fines nutricionales. El practicante medio puede tomar otros alimentos mientras la comida en su cuenco no se haya terminado. Este se llama 'aquel cuyo límite es el fin de la comida'. El practicante moderado puede comer mientras no se levante de su asiento. Pues él tiene como límite el agua (mientras no tome agua para lavar el cuenco) o tiene como límite el asiento (mientras no se levante). อิเมสํ [Pg.67] ปน ติณฺณมฺปิ นานาสนโภชนํ ภุตฺตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos de personas, la práctica se rompe en el momento en que se come en varios asientos. Esta es la ruptura en este caso. อยํ ปนานิสํโส, อปฺปาพาธตา, อปฺปาตงฺกตา, ลหุฏฺฐานํ, พลํ, ผาสุวิหาโร, อนติริตฺตปจฺจยา อนาปตฺติ, รสตณฺหาวิโนทนํ อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: estar libre de enfermedades, estar libre de aflicciones, ligereza para levantarse, fuerza, una vida cómoda, no incurrir en ofensas por comer comida que no es sobrante (anatiritta), la eliminación del deseo por los sabores y vivir en conformidad con la frugalidad y otras virtudes. เอกาสนโภชเน รตํ,น ยตึ โภชนปจฺจยา รุชา; วิสหนฺติ รเส อโลลุโป,ปริหาเปติ น กมฺมมตฺตโน. Al monje que se deleita en comer en una sola sesión, las enfermedades debidas a la comida no lo oprimen; no siendo codicioso por los sabores, no descuida sus deberes espirituales. อิติ ผาสุวิหารการเณ,สุจิสลฺเลขรตูปเสวิเต; ชนเยถ วิสุทฺธมานโส,รติเมกาสนโภชเน ยตีติ. Así, en la causa de una vida cómoda, practicada por los nobles que se deleitan en la purificación, el monje de mente pura debe generar deleite en comer en una sola sesión. อยํ เอกาสนิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica de comer en una sola sesión. ๖. ปตฺตปิณฺฑิกงฺคกถา 6. Explicación de la práctica de comer de un solo cuenco (Pattapiṇḍikaṅga) ๒๙. ปตฺตปิณฺฑิกงฺคมฺปิ ‘‘ทุติยกภาชนํ ปฏิกฺขิปามิ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 29. La práctica de comer de un solo cuenco también se emprende mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo un segundo recipiente' o 'Asumo la práctica de comer de un solo cuenco'. เตน ปน ปตฺตปิณฺฑิเกน ยาคุปานกาเล ภาชเน ฐเปตฺวา พฺยญฺชเน ลทฺเธ พฺยญฺชนํ วา ปฐมํ ขาทิตพฺพํ, ยาคุ วา ปาตพฺพา. สเจ ปน ยาคุยํ ปกฺขิปติ, ปูติมจฺฉกาทิมฺหิ พฺยญฺชเน ปกฺขิตฺเต ยาคุ ปฏิกูลา โหติ, อปฺปฏิกูลเมว จ กตฺวา ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมา ตถารูปํ พฺยญฺชนํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ. ยํ ปน มธุสกฺกราทิกํ อปฺปฏิกูลํ โหติ, ตํ ปกฺขิปิตพฺพํ. คณฺหนฺเตน จ ปมาณยุตฺตเมว คณฺหิตพฺพํ. อามกสากํ หตฺเถน คเหตฺวา ขาทิตุํ วฏฺฏติ. ตถา ปน อกตฺวา ปตฺเตเยว ปกฺขิปิตพฺพํ. ทุติยกภาชนสฺส ปน ปฏิกฺขิตฺตตฺตา อญฺญํ รุกฺขปณฺณมฺปิ น วฏฺฏตีติ อิทมสฺส วิธานํ. Por lo tanto, por aquel [monje] que observa la práctica de comer en un solo cuenco, al momento de beber gachas, habiéndolas puesto en el recipiente, si recibe acompañamientos, debe comer primero el acompañamiento o beber primero las gachas. Pero si se vierten en las gachas, al verterse un acompañamiento como pescado podrido y otros similares, las gachas se vuelven repulsivas, y se debe actuar de modo que se coma solo lo que no sea repulsivo. Por eso se ha dicho esto con referencia a tal tipo de acompañamiento. Sin embargo, lo que no es repulsivo, como la miel, el azúcar, etc., debe ser vertido en ellas. Y al tomarlo, debe tomarse solo en la medida adecuada. Es lícito tomar verduras crudas con la mano para comerlas; pero si no se hace así, deben ponerse únicamente en el cuenco. Debido al rechazo de un segundo recipiente, ni siquiera es lícita otra hoja de árbol; esta es su regla. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐสฺส อญฺญตฺร อุจฺฉุขาทนกาลา กจวรมฺปิ ฉฑฺเฑตุํ น วฏฺฏติ. โอทนปิณฺฑมจฺฉมํสปูเวปิ ภินฺทิตฺวา [Pg.68] ขาทิตุํ น วฏฺฏติ. มชฺฌิมสฺส เอเกน หตฺเถน ภินฺทิตฺวา ขาทิตุํ วฏฺฏติ, หตฺถโยคี นาเมส. มุทุโก ปน ปตฺตโยคี นาม โหติ, ตสฺส ยํ สกฺกา โหติ ปตฺเต ปกฺขิปิตุํ, ตํ สพฺพํ หตฺเถน วา ทนฺเตหิ วา ภินฺทิตฺวา ขาทิตุํ วฏฺฏติ. En cuanto a sus variedades, esta práctica es también de tres tipos. Entre ellos, para el practicante estricto, excepto en el momento de masticar caña de azúcar, no es lícito desechar ni siquiera los restos. Tampoco le es lícito partir trozos de bolas de arroz, pescado, carne o pasteles para comerlos. Para el practicante medio, es lícito partirlos con una mano; este es llamado el que usa una mano. El practicante leve es llamado el que usa el cuenco; para él, es lícito partir con la mano o con los dientes todo aquello que se pueda poner en el cuenco para comerlo. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ทุติยกภาชนํ สาทิตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos de practicantes, el voto se rompe en el momento en que aceptan con agrado un segundo recipiente. Esta es la ruptura en este caso. อยํ ปนานิสํโส, นานารสตณฺหาวิโนทนํ. อตฺริจฺฉตาย ปหานํ, อาหาเร ปโยชนมตฺตทสฺสิตา, ถาลกาทิปริหรณเขทาภาโว, อวิกฺขิตฺตโภชิตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: la eliminación del deseo por los diversos sabores; el abandono del deseo de tener diversos recipientes; el ver el alimento solo por su propósito necesario; la ausencia del cansancio causado por llevar platos y otros utensilios adicionales; el comer sin distracción; y el vivir en conformidad con las virtudes de poseer pocos deseos y otras cualidades. นานาภาชนวิกฺเขปํ, หิตฺวา โอกฺขิตฺตโลจโน; ขณนฺโต วิย มูลานิ, รสตณฺหาย สุพฺพโต. Habiendo abandonado la distracción de los diversos recipientes, con la mirada fija en el cuenco, el practicante de buena conducta destruye las raíces del deseo por el sabor, como si las estuviera excavando. สรูปํ วิย สนฺตุฏฺฐึ, ธารยนฺโต สุมานโส; ปริภุญฺเชยฺย อาหารํ, โก อญฺโญ ปตฺตปิณฺฑิโกติ. Llevando consigo la satisfacción como si fuera su propio cuerpo, con mente serena, debería consumir su alimento. ¿Quién más sino el que come de un solo cuenco podría comer de esta manera? Esta es la instrucción. อยํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las variedades, la ruptura y los beneficios del factor del practicante de comer de un solo cuenco. ๗. ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคกถา 7. Explicación del factor del practicante que no acepta comida posterior ๓๐. ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคมฺปิ ‘‘อติริตฺตโภชนํ ปฏิกฺขิปามิ, ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 30. El factor del practicante que no acepta comida posterior se asume mediante una de estas dos fórmulas: “Rechazo la comida adicional” o “Asumo el factor del practicante que no acepta comida después de haber rehusado”. เตน ปน ขลุปจฺฉาภตฺติเกน ปวาเรตฺวา ปุน โภชนํ กปฺปิยํ กาเรตฺวา น ภุญฺชิตพฺพํ. อิทมสฺส วิธานํ. El practicante de este factor, habiendo rehusado ya el alimento, no debe comer de nuevo haciendo que la comida se vuelva permitida por medios rituales. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ยสฺมา ปฐมปิณฺเฑ ปวารณา นาม นตฺถิ, ตสฺมึ ปน อชฺโฌหริยมาเน อญฺญํ ปฏิกฺขิปโต โหติ, ตสฺมา เอวํ ปวาริโต ปฐมปิณฺฑํ อชฺโฌหริตฺวา ทุติยปิณฺฑํ น ภุญฺชติ. มชฺฌิโม ยสฺมึ โภชเน ปวาริโต, ตเทว ภุญฺชติ. มุทุโก ปน ยาว อาสนา น วุฏฺฐาติ ตาว ภุญฺชติ. En cuanto a sus variedades, esta práctica es también de tres tipos. Entre ellos, el practicante estricto, dado que no hay rechazo formal en el primer bocado, si al tragarlo rechaza más comida, habiendo rechazado así, tras tragar el primer bocado no come un segundo bocado. El practicante medio come solo aquella comida durante la cual ocurrió el rechazo. El practicante leve come mientras no se levante de su asiento. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ปวาริตานํ กปฺปิยํ การาเปตฺวา ภุตฺตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos de practicantes, el voto se rompe en el momento en que comen habiendo hecho que la comida sea permitida después de haber rehusado. Esta es la ruptura en este caso. อยํ [Pg.69] ปนานิสํโส, อนติริตฺตโภชนาปตฺติยา ทูรภาโว, โอทริกตฺตาภาโว, นิรามิสสนฺนิธิตา, ปุน ปริเยสนาย อภาโว, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: estar lejos de la falta de comer comida no permitida; la ausencia de glotonería; el no almacenar requisitos materiales; la ausencia de una nueva búsqueda de alimento; y el vivir en conformidad con las virtudes de poseer pocos deseos y otras cualidades. ปริเยสนาย เขทํ, น ยาติ น กโรติ สนฺนิธึ ธีโร; โอทริกตฺตํ ปชหติ, ขลุปจฺฉาภตฺติโก โยคี. El sabio no sufre el cansancio de buscar alimento de nuevo ni realiza almacenamientos; el yogui que no acepta comida posterior abandona la glotonería. ตสฺมา สุคตปสตฺถํ, สนฺโตสคุณาทิวุฑฺฒิสญฺชนนํ; โทเส วิธุนิตุกาโม, ภเชยฺย โยคี ธุตงฺคมิทนฺติ. Por lo tanto, el yogui que desee sacudirse las faltas como el gran deseo, debe cultivar esta práctica de no aceptar comida posterior, la cual es alabada por el Buda y genera el crecimiento de virtudes como el contentamiento. Esta es la instrucción. อยํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las variedades, la ruptura y los beneficios del factor del practicante que no acepta comida posterior. ๘. อารญฺญิกงฺคกถา 8. Explicación del factor del practicante que vive en el bosque ๓๑. อารญฺญิกงฺคมฺปิ ‘‘คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปามิ, อารญฺญิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 31. El factor del practicante que vive en el bosque se asume mediante una de estas dos fórmulas: “Rechazo las moradas situadas en los límites de una aldea” o “Asumo el factor del practicante que vive en el bosque”. เตน ปน อารญฺญิเกน คามนฺตเสนาสนํ ปหาย อรญฺเญ อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ. ตตฺถ สทฺธึ อุปจาเรน คาโมเยว คามนฺตเสนาสนํ. El practicante que vive en el bosque debe abandonar las moradas situadas en los límites de una aldea y dejar que el amanecer ocurra en el bosque. En este contexto, la aldea junto con su periferia se denomina morada en los límites de una aldea. คาโม นาม โย โกจิ เอกกุฏิโก วา อเนกกุฏิโก วา ปริกฺขิตฺโต วา อปริกฺขิตฺโต วา สมนุสฺโส วา อมนุสฺโส วา อนฺตมโส อติเรกจาตุมาสนิวิฏฺโฐ โย โกจิ สตฺโถปิ. Se denomina aldea a cualquier lugar que tenga una sola cabaña o muchas cabañas, esté cercado o no, tenga habitantes o no, e incluso a cualquier caravana que se haya establecido por más de cuatro meses. คามูปจาโร นาม ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส สเจ อนุราธปุรสฺเสว ทฺเว อินฺทขีลา โหนฺติ, อพฺภนฺตริเม อินฺทขีเล ฐิตสฺส ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส เลฑฺฑุปาโต. ตสฺส ลกฺขณํ ยถา ตรุณมนุสฺสา อตฺตโน พลํ ทสฺเสนฺตา พาหํ ปสาเรตฺวา เลฑฺฑุํ ขิปนฺติ, เอวํ ขิตฺตสฺส เลฑฺฑุสฺส ปตนฏฺฐานพฺภนฺตรนฺติ วินยธรา. สุตฺตนฺติกา ปน กากนิวารณนิยเมน ขิตฺตสฺสาติ วทนฺติ. อปริกฺขิตฺตคาเม ยํ สพฺพปจฺจนฺติมสฺส ฆรสฺส ทฺวาเร ฐิโต มาตุคาโม ภาชเนน อุทกํ ฉฑฺเฑติ, ตสฺส ปตนฏฺฐานํ ฆรูปจาโร. ตโต วุตฺตนเยน เอโก เลฑฺฑุปาโต คาโม, ทุติโย คามูปจาโร. La periferia de la aldea se define así: en una aldea cercada, si hay dos postes principales como en Anuradhapura, es la distancia de un lanzamiento de piedra de un hombre de fuerza media situado en el poste interior. Los expertos en Vinaya definen este límite como el lugar de caída de una piedra lanzada por jóvenes extendiendo el brazo para mostrar su fuerza. Los maestros de los Suttas dicen que es la distancia de un lanzamiento de piedra para ahuyentar cuervos. En una aldea no cercada, el lugar donde cae el agua que una mujer arroja desde la puerta de la casa más externa es la periferia de la casa. Desde allí, según el método mencionado, la distancia de un primer lanzamiento de piedra es el límite de la aldea, y la de un segundo lanzamiento de piedra es la periferia de la aldea. อรญฺญํ ปน วินยปริยาเย ตาว ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจ สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (ปารา. ๙๒) วุตฺตํ. อภิธมฺมปริยาเย ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ [Pg.70] อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺตนฺติกปริยาเย ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ อิทํ ลกฺขณํ. ตํ อาโรปิเตน อาจริยธนุนา ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อินฺทขีลโต อปริกฺขิตฺตสฺส ปฐมเลฑฺฑุปาตโต ปฏฺฐาย ยาว วิหารปริกฺเขปา มินิตฺวา ววตฺถเปตพฺพํ. En cuanto al bosque, según el método del Vinaya, se dice que “exceptuando la aldea y su periferia, todo lo demás es bosque”. Según el método del Abhidhamma, se dice que “todo lo que está fuera del umbral de la puerta es bosque”. Pero en este contexto del método de los Suttas, la característica es que “una morada en el bosque está al menos a quinientos arcos de distancia”. Esta distancia debe medirse y delimitarse comenzando desde el poste principal si la aldea está cercada, o desde el primer lanzamiento de piedra si no lo está, hasta el recinto del monasterio, utilizando el arco de un maestro con la cuerda tensada. สเจ ปน วิหาโร อปริกฺขิตฺโต โหติ, ยํ สพฺพปฐมํ เสนาสนํ วา ภตฺตสาลา วา ธุวสนฺนิปาตฏฺฐานํ วา โพธิ วา เจติยํ วา ทูเร เจปิ เสนาสนโต โหติ, ตํ ปริจฺเฉทํ กตฺวา มินิตพฺพนฺติ วินยฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน วิหารสฺสปิ คามสฺเสว อุปจารํ นีหริตฺวา อุภินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺตรา มินิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. อิทเมตฺถ ปมาณํ. Si el monasterio no está cercado, se debe medir tomando como límite el primer edificio que se encuentre, ya sea una habitación, un comedor, un lugar de reunión, un árbol Bodhi o una estupa, incluso si está lejos de las celdas principales, según se indica en los comentarios del Vinaya. Sin embargo, en el comentario del Majjhima Nikaya se dice que se debe medir el espacio entre los dos lanzamientos de piedra, aplicando a la periferia del monasterio el mismo criterio que a la periferia de la aldea. Esta última explicación es la medida estándar en este caso. สเจปิ อาสนฺเน คาโม โหติ, วิหาเร ฐิเตหิ มานุสกานํ สทฺโท สุยฺยติ, ปพฺพตนทีอาทีหิ ปน อนฺตริตตฺตา น สกฺกา อุชุํ คนฺตุํ. โย ตสฺส ปกติมคฺโค โหติ, สเจปิ นาวาย สญฺจริตพฺโพ, เตน มคฺเคน ปญฺจธนุสติกํ คเหตพฺพํ. โย ปน อาสนฺนคามสฺส องฺคสมฺปาทนตฺถํ ตโต ตโต มคฺคํ ปิทหติ, อยํ ธุตงฺคโจโร โหติ. Aunque la aldea esté cerca y se escuchen las voces de las personas desde el monasterio, si no es posible ir directamente debido a la interposición de montañas, ríos, etc., se debe tomar la distancia de quinientos arcos por el camino habitual, incluso si se debe cruzar en bote. Pero aquel monje que bloquea los caminos aquí y allá para cumplir artificialmente con el requisito de la distancia del bosque, es llamado un ladrón de la práctica ascética. สเจ ปน อารญฺญิกสฺส ภิกฺขุโน อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา คิลาโน โหติ, เตน อรญฺเญ สปฺปายํ อลภนฺเตน คามนฺตเสนาสนํ เนตฺวา อุปฏฺฐาตพฺโพ. กาลสฺเสว ปน นิกฺขมิตฺวา องฺคยุตฺตฏฺฐาเน อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ. สเจ อรุณุฏฺฐานเวลายํ เตสํ อาพาโธ วฑฺฒติ, เตสํเยว กิจฺจํ กาตพฺพํ. น ธุตงฺคสุทฺธิเกน ภวิตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ. Si el preceptor o el maestro de un monje que vive en el bosque está enfermo y no se encuentran las medicinas adecuadas en el bosque, el monje debe llevarlo a una morada en una aldea para cuidarlo. No obstante, debe partir muy temprano para que el amanecer ocurra en un lugar que cumpla con los requisitos del bosque. Si al momento del amanecer la enfermedad de sus maestros empeora, debe realizar los deberes necesarios para ellos y no debe preocuparse por la purificación de su práctica ascética. Este es el procedimiento en este caso. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน สพฺพกาลํ อรญฺเญ อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ. มชฺฌิโม จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส คามนฺเต วสิตุํ ลภติ. มุทุโก เหมนฺติเกปิ. En cuanto a su clasificación, este morador del bosque es también de tres tipos. Entre ellos, el de práctica estricta debe pasar el amanecer en el bosque en todo momento (durante las tres estaciones). El de práctica media puede residir en los alrededores de una aldea durante los cuatro meses de la estación de lluvias. El de práctica moderada puede hacerlo también durante los cuatro meses de la estación fría (además de la estación de lluvias). อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ยถา ปริจฺฉินฺเน กาเล อรญฺญโต อาคนฺตฺวา คามนฺตเสนาสเน ธมฺมสฺสวนํ สุณนฺตานํ อรุเณ อุฏฺฐิเตปิ ธุตงฺคํ น ภิชฺชติ. สุตฺวา คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค อุฏฺฐิเตปิ น ภิชฺชติ. สเจ ปน อุฏฺฐิเตปิ ธมฺมกถิเก มุหุตฺตํ นิปชฺชิตฺวา คมิสฺสามาติ นิทฺทายนฺตานํ อรุณํ อุฏฺฐหติ, อตฺตโน วา รุจิยา คามนฺตเสนาสเน อรุณํ อุฏฺฐเปนฺติ, ธุตงฺคํ ภิชฺชตีติ อยเมตฺถ เภโท. Sin embargo, para los tres tipos, la práctica ascética no se rompe si el amanecer llega mientras vienen del bosque a un alojamiento de los alrededores de la aldea para escuchar una enseñanza de Dhamma, ni se rompe si el amanecer llega en el camino mientras regresan después de haber escuchado el Dhamma. Pero si el amanecer llega mientras duermen pensando: 'Dormiremos un momento después de que el predicador del Dhamma se haya ido y luego nos iremos', o si por su propia voluntad hacen que el amanecer llegue mientras están en un alojamiento cercano a la aldea (en los periodos prescritos según su tipo), entonces la práctica ascética se rompe. Esta es la ruptura en este caso. อยํ [Pg.71] ปนานิสํโส, อารญฺญิโก ภิกฺขุ อรญฺญสญฺญํ มนสิกโรนฺโต ภพฺโพ อลทฺธํ วา สมาธึ ปฏิลทฺธุํ ลทฺธํ วา รกฺขิตุํ, สตฺถาปิสฺส อตฺตมโน โหติ. ยถาห – ‘‘เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตมโน โหมิ อรญฺญวิหาเรนา’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๒; ๘.๘๖). ปนฺตเสนาสนวาสิโน จสฺส อสปฺปายรูปาทโย จิตฺตํ น วิกฺขิปนฺติ, วิคตสนฺตาโส โหติ, ชีวิตนิกนฺตึ ชหติ, ปวิเวกสุขรสํ อสฺสาเทติ, ปํสุกูลิกาทิภาโวปิ จสฺส ปติรูโป โหตีติ. Estos son los beneficios: un monje morador del bosque, al mantener en su mente la percepción del bosque, es capaz de alcanzar la concentración (samādhi) aún no obtenida o de proteger la ya alcanzada; además, el Maestro se siente complacido con él. Como Él dijo: 'Por eso, Nāgita, me siento complacido con ese monje por su morada en el bosque'. Para quien reside en alojamientos remotos, las formas inapropiadas y otros objetos no distraen su mente; está libre de temor, abandona el apego a la vida, saborea el deleite de la reclusión, y el estado de ser un usuario de mantos de trapos y otras prácticas le resultan apropiadas. ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ, ปนฺตเสนาสเน รโต; อาราธยนฺโต นาถสฺส, วนวาเสน มานสํ. Recluido, sin mezclarse con la gente, deleitándose en alojamientos remotos; complaciendo el corazón del Protector mediante su morada en la selva. เอโก อรญฺเญ นิวสํ, ยํ สุขํ ลภเต ยติ; รสํ ตสฺส น วินฺทนฺติ, อปิ เทวา สอินฺทกา. La felicidad que un asceta obtiene viviendo solo en el bosque es un deleite que ni siquiera los dioses con su señor Indra pueden experimentar. ปํสุกูลญฺจ เอโสว, กวจํ วิย ธารยํ; อรญฺญสงฺคามคโต, อวเสสธุตายุโธ. Vistiendo el manto de trapos como una armadura y teniendo las demás prácticas ascéticas como armas, habiendo entrado en el campo de batalla del bosque, สมตฺโถ นจิรสฺเสว, เชตุํ มารํ สวาหินึ; ตสฺมา อรญฺญวาสมฺหิ, รตึ กยิราถ ปณฺฑิโตติ. será capaz, en poco tiempo, de vencer a Māra junto con su ejército. Por lo tanto, el sabio debe encontrar deleite en la morada en el bosque. อยํ อารญฺญิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el modo de adopción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador del bosque. ๙. รุกฺขมูลิกงฺคกถา 9. Explicación de la práctica del morador al pie de un árbol ๓๒. รุกฺขมูลิกงฺคมฺปิ ‘‘ฉนฺนํ ปฏิกฺขิปามิ, รุกฺขมูลิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 32. La práctica del morador al pie de un árbol también se adopta mediante una de estas dos frases: 'Rechazo un refugio cubierto' o 'Adopto la práctica del morador al pie de un árbol'. เตน ปน รุกฺขมูลิเกน สีมนฺตริกรุกฺขํ, เจติยรุกฺขํ, นิยฺยาสรุกฺขํ, ผลรุกฺขํ, วคฺคุลิรุกฺขํ, สุสิรรุกฺขํ, วิหารมชฺเฌ ฐิตรุกฺขนฺติ อิเม รุกฺเข วิวชฺเชตฺวา วิหารปจฺจนฺเต ฐิตรุกฺโข คเหตพฺโพติ อิทมสฺส วิธานํ. Este morador al pie de un árbol debe evitar los siguientes árboles: un árbol en la frontera de dos reinos, un árbol sagrado (venerado por la gente), un árbol del que se extrae resina, un árbol frutal, un árbol donde habitan murciélagos, un árbol con cavidades y un árbol situado en medio de un monasterio. Debe elegir un árbol situado en los límites del monasterio. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ ยถารุจิตํ รุกฺขํ คเหตฺวา ปฏิชคฺคาเปตุํ น ลภติ. ปาเทน ปณฺณสฏํ อปเนตฺวา วสิตพฺพํ. มชฺฌิโม ตํ ฐานํ สมฺปตฺเตหิเยว ปฏิชคฺคาเปตุํ ลภติ. มุทุเกน อารามิกสมณุทฺเทเส ปกฺโกสิตฺวา โสธาเปตฺวา สมํ การาเปตฺวา วาลุกํ โอกิราเปตฺวา ปาการปริกฺเขปํ การาเปตฺวา ทฺวารํ [Pg.72] โยชาเปตฺวา วสิตพฺพํ. มหทิวเส ปน รุกฺขมูลิเกน ตตฺถ อนิสีทิตฺวา อญฺญตฺถ ปฏิจฺฉนฺเน ฐาเน นิสีทิตพฺพํ. En cuanto a su clasificación, este es también de tres tipos. De ellos, el de práctica estricta, tras elegir un árbol de su agrado, no puede pedir que lo limpien; debe vivir allí apartando las hojas secas solo con sus pies. El de práctica media puede pedir que limpien el lugar a quienes lleguen allí. El de práctica moderada puede llamar a los trabajadores del monasterio o a los novicios y pedirles que limpien el lugar, lo nivelen, esparzan arena, construyan un muro protector y le pongan una puerta para vivir allí. En los días de gran ceremonia (o días de observancia), el morador al pie de un árbol no debe sentarse allí (para no mostrar su práctica), sino que debe sentarse en otro lugar oculto. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ ฉนฺเน วาสํ กปฺปิตกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. ชานิตฺวา ฉนฺเน อรุณํ อุฏฺฐาปิตมตฺเตติ องฺคุตฺตรภาณกา. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos, la práctica ascética se rompe en el momento en que aceptan una morada bajo un refugio cubierto con la intención de residir allí. Los recitadores del Aṅguttara Nikāya dicen que se rompe por el mero hecho de que, sabiendo que es un lugar cubierto, el amanecer les sorprenda allí. Esta es la ruptura en este caso. อยํ ปนานิสํโส, รุกฺขมูลเสนาสนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาติ (มหาว. ๑๒๘) วจนโต นิสฺสยานุรูปปฏิปตฺติสพฺภาโว, อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ ตานิ จ อนวชฺชานีติ (อ. นิ. ๔.๒๗; อิติวุ. ๑๐๑) ภควตา สํวณฺณิตปจฺจยตา, อภิณฺหํ ตรุปณฺณวิการทสฺสเนน อนิจฺจสญฺญาสมุฏฺฐาปนตา, เสนาสนมจฺเฉรกมฺมารามตานํ อภาโว, เทวตาหิ สหวาสิตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: conforme a las palabras (del Buda): 'La vida monástica depende de la morada al pie de un árbol' (Mahāvagga), existe la práctica acorde con el apoyo (nissaya); el poseer requisitos que el Bendito elogió como 'de poco valor, fáciles de obtener y libres de falta'; el surgimiento de la percepción de la impermanencia al ver constantemente el cambio de las hojas de los árboles; la ausencia de egoísmo por el alojamiento y de apego a nuevas construcciones; el habitar junto con las deidades; y el vivir en conformidad con la frugalidad y otras virtudes. วณฺณิโต พุทฺธเสฏฺเฐน, นิสฺสโยติ จ ภาสิโต; นิวาโส ปวิวิตฺตสฺส, รุกฺขมูลสโม กุโต. Elogiado por el Buda Supremo y declarado como un apoyo (para la vida monástica); ¿qué morada para alguien que busca la reclusión es comparable al pie de un árbol? อาวาสมจฺเฉรหเร, เทวตา ปริปาลิเต; ปวิวิตฺเต วสนฺโต หิ, รุกฺขมูลมฺหิ สุพฺพโต. Viviendo en la soledad del pie de un árbol, que elimina el egoísmo por la morada y es protegido por deidades, el asceta de buena conducta, อภิรตฺตานิ นีลานิ, ปณฺฑูนิ ปติตานิ จ; ปสฺสนฺโต ตรุปณฺณานิ, นิจฺจสญฺญํ ปนูทติ. al observar las hojas de los árboles que se vuelven muy rojas, verdes, amarillentas y luego caen, disipa la percepción de permanencia. ตสฺมา หิ พุทฺธทายชฺชํ, ภาวนาภิรตาลยํ; วิวิตฺตํ นาติมญฺเญยฺย, รุกฺขมูลํ วิจกฺขโณติ. Por lo tanto, el monje sabio no debe despreciar, sino valorar altamente la reclusión al pie de un árbol, que es la herencia del Buda y el deleite de quienes se dedican a la meditación. อยํ รุกฺขมูลิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el modo de adopción, el procedimiento, la clasificación, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador al pie de un árbol. ๑๐. อพฺโภกาสิกงฺคกถา 10. Explicación de la práctica del morador a la intemperie ๓๓. อพฺโภกาสิกงฺคมฺปิ ‘‘ฉนฺนญฺจ รุกฺขมูลญฺจ ปฏิกฺขิปามิ, อพฺโภกาสิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 33. La práctica del morador a la intemperie también se adopta mediante una de estas dos frases: 'Rechazo un refugio cubierto y la base de un árbol' o 'Adopto la práctica del morador a la intemperie'. ตสฺส ปน อพฺโภกาสิกสฺส ธมฺมสฺสวนาย วา อุโปสถตฺถาย วา อุโปสถาคารํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ. สเจ ปวิฏฺฐสฺส เทโว วสฺสติ, เทเว วสฺสมาเน อนิกฺขมิตฺวา วสฺสูปรเม นิกฺขมิตพฺพํ. โภชนสาลํ วา อคฺคิสาลํ วา ปวิสิตฺวา วตฺตํ กาตุํ, โภชนสาลาย เถเร ภิกฺขู ภตฺเตน อาปุจฺฉิตุํ, อุทฺทิสนฺเตน วา อุทฺทิสาเปนฺเตน วา ฉนฺนํ ปวิสิตุํ, พหิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ มญฺจปีฐาทีนิ อนฺโต ปเวเสตุญฺจ วฏฺฏติ. สเจ มคฺคํ คจฺฉนฺเตน วุฑฺฒตรานํ [Pg.73] ปริกฺขาโร คหิโต โหติ, เทเว วสฺสนฺเต มคฺคมชฺเฌ ฐิตํ สาลํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ. สเจ น กิญฺจิ คหิตํ โหติ, สาลาย ฐสฺสามีติ เวเคน คนฺตุํ น วฏฺฏติ. ปกติคติยา คนฺตฺวา ปวิฏฺเฐน ปน ยาว วสฺสูปรมา ฐตฺวา คนฺตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ. รุกฺขมูลิกสฺสาปิ เอเสว นโย. Para este morador a la intemperie, le está permitido entrar en la sala de enseñanza o en la sala de Uposatha para escuchar el Dhamma o para el acto de Uposatha. Si mientras está dentro empieza a llover, no debe salir mientras llueva, sino salir cuando la lluvia cese. Le está permitido entrar en el comedor o en la sala del fuego para cumplir con sus deberes; en el comedor puede entrar para pedir permiso a los monjes mayores sobre la comida; le está permitido entrar bajo techado para enseñar o recibir instrucción; y le está permitido meter bajo techado camas, sillas, etc., que hayan quedado mal puestas afuera. Si mientras viaja lleva los implementos de monjes mayores y empieza a llover, le está permitido entrar en una sala (cobertizo) situada en medio del camino. Si no lleva nada, no debe apresurarse con la intención de refugiarse en la sala, sino que debe caminar a su paso normal y, tras entrar, esperar a que cese la lluvia antes de partir. Este es su procedimiento. Este mismo método se aplica también al morador al pie de un árbol. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐสฺส รุกฺขํ วา ปพฺพตํ วา เคหํ วา อุปนิสฺสาย วสิตุํ น วฏฺฏติ. อพฺโภกาเสเยว จีวรกุฏึ กตฺวา วสิตพฺพํ. มชฺฌิมสฺส รุกฺขปพฺพตเคหานิ อุปนิสฺสาย อนฺโต อปฺปวิสิตฺวา วสิตุํ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส อจฺฉนฺนมริยาทํ ปพฺภารมฺปิ สาขามณฺฑโปปิ ปีฐปโฏปิ เขตฺตรกฺขกาทีหิ ฉฑฺฑิตา ตตฺรฏฺฐกกุฏิกาปิ วฏฺฏตีติ. En cuanto a su clasificación, este es también de tres tipos. De ellos, al de práctica estricta no le está permitido vivir apoyándose en un árbol, una montaña o una casa; debe vivir en un espacio abierto habiendo hecho una choza con sus mantos. Al de práctica media le está permitido vivir apoyándose en un árbol, montaña o casa, siempre que no entre dentro. Al de práctica moderada le está permitido usar un saliente de montaña que no tenga un refugio delimitado, un pabellón de ramas, un toldo de tela encerada, o incluso una choza abandonada por los guardias del campo en ese lugar. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ วาสตฺถาย ฉนฺนํ วา รุกฺขมูลํ วา ปวิฏฺฐกฺขเณ ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. ชานิตฺวา ตตฺถ อรุณํ อุฏฺฐาปิตมตฺเตติ องฺคุตฺตรภาณกา. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos, la práctica ascética se rompe en el momento en que entran bajo un refugio cubierto o al pie de un árbol con el fin de residir allí. Los recitadores del Aṅguttara Nikāya dicen que se rompe por el mero hecho de que, sabiendo que es así, el amanecer les sorprenda allí. Esta es la ruptura en este caso. อยํ ปนานิสํโส, อาวาสปลิโพธุปจฺเฉโท, ถินมิทฺธปนูทนํ, ‘‘มิคา วิย อสงฺคจาริโน, อนิเกตา วิหรนฺติ ภิกฺขโว’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๒๔) ปสํสาย อนุรูปตา, นิสฺสงฺคตา, จาตุทฺทิสตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: el corte del impedimento de la morada, la eliminación de la pereza y el letargo, la conformidad con el elogio que dice 'como ciervos vagan sin apegos, los monjes viven sin hogar', la ausencia de apego, la libertad de movimiento en las cuatro direcciones y la vida en conformidad con cualidades como el tener pocos deseos. อนคาริยภาวสฺส, อนุรูเป อทุลฺลเภ; ตารามณิวิตานมฺหิ, จนฺททีปปฺปภาสิเต. En el espacio abierto, iluminado por la lámpara de la luna y bajo un dosel de estrellas como joyas, que es fácil de obtener y apropiado para el estado de quien no tiene hogar, อพฺโภกาเส วสํ ภิกฺขุ, มิคภูเตน เจตสา; ถินมิทฺธํ วิโนเทตฺวา, ภาวนารามตํ สิโต. el monje que vive al aire libre con una mente similar a la de un ciervo, habiendo disipado la pereza y el letargo, se apoya en el deleite de la meditación. ปวิเวกรสสฺสาทํ, นจิรสฺเสว วินฺทติ; ยสฺมา ตสฺมา หิ สปฺปญฺโญ, อพฺโภกาสรโต สิยาติ. En poco tiempo, él encuentra el disfrute del sabor de la reclusión. Por lo tanto, el sabio debe deleitarse en el espacio abierto. อยํ อพฺโภกาสิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las categorías, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador al aire libre. ๑๑. โสสานิกงฺคกถา 11. Explicación de la práctica del morador del cementerio (sosānikaṅga). ๓๔. โสสานิกงฺคมฺปิ [Pg.74] ‘‘น สุสานํ ปฏิกฺขิปามิ, โสสานิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 34. La práctica del morador del cementerio también se asume mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo lo que no es un cementerio' o 'Asumo el factor del morador del cementerio'. เตน ปน โสสานิเกน ยํ มนุสฺสา คามํ นิเวสนฺตา ‘‘อิทํ สุสาน’’นฺติ ววตฺถเปนฺติ, น ตตฺถ วสิตพฺพํ. น หิ มตสรีเร อชฺฌาปิเต ตํ สุสานํ นาม โหติ, ฌาปิตกาลโต ปน ปฏฺฐาย สเจปิ ทฺวาทสวสฺสานิ ฉฑฺฑิตํ, ตํ สุสานเมว. Aquel que practica esto no debe vivir en un lugar que los hombres simplemente han designado como 'esto es un cementerio' al fundar una aldea. Pues mientras un cadáver no haya sido incinerado allí, no se llama cementerio. Sin embargo, a partir del momento en que se ha incinerado un cuerpo, aunque el lugar haya sido abandonado por doce años, sigue siendo un cementerio. ตสฺมึ ปน วสนฺเตน จงฺกมมณฺฑปาทีนิ กาเรตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญเปตฺวา ปานียปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ธมฺมํ วาเจนฺเตน น วสิตพฺพํ. ครุกํ หิ อิทํ ธุตงฺคํ, ตสฺมา อุปฺปนฺนปริสฺสยวิฆาตตฺถาย สงฺฆตฺเถรํ วา ราชยุตฺตกํ วา ชานาเปตฺวา อปฺปมตฺเตน วสิตพฺพํ. จงฺกมนฺเตน อทฺธกฺขิเกน อาฬาหนํ โอโลเกนฺเตน จงฺกมิตพฺพํ. Quien vive allí no debe hacerlo mandando construir pabellones para caminar, disponiendo camas o asientos, preparando agua para beber o usar, ni enseñando el Dhamma. Esta práctica austera es difícil; por lo tanto, para evitar peligros que puedan surgir, debe informar al monje principal de la comunidad o a una autoridad oficial y vivir con diligencia. Al caminar en meditación, debe hacerlo mirando el lugar de la cremación con los ojos a medio abrir. สุสานํ คจฺฉนฺเตนาปิ มหาปถา อุกฺกมฺม อุปฺปถมคฺเคน คนฺตพฺพํ. ทิวาเยว อารมฺมณํ ววตฺถเปตพฺพํ. เอวญฺหิสฺส ตํ รตฺตึ ภยานกํ น ภวิสฺสติ, อมนุสฺสา รตฺตึ วิรวิตฺวา วิรวิตฺวา อาหิณฺฑนฺตาปิ น เกนจิ ปหริตพฺพา. เอกทิวสมฺปิ สุสานํ อคนฺตุํ น วฏฺฏติ. มชฺฌิมยามํ สุสาเน เขเปตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิกฺกมิตุํ วฏฺฏตีติ องฺคุตฺตรภาณกา. อมนุสฺสานํ ปิยํ ติลปิฏฺฐมาสภตฺตมจฺฉมํสขีรเตลคุฬาทิขชฺชโภชฺชํ น เสวิตพฺพํ. กุลเคหํ น ปวิสิตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํ. Incluso al ir al cementerio, debe dejar el camino principal e ir por una ruta secundaria. Debe observar los objetos durante el día, para que no le resulten aterradores por la noche. Aunque los seres no humanos (espíritus) griten y deambulen por la noche, no se les debe arrojar nada. No es apropiado dejar de ir al cementerio ni siquiera por un solo día. Los recitadores del Anguttara dicen que es apropiado pasar la vigilia media en el cementerio y retirarse en la vigilia final. No se deben consumir alimentos que agradan a los seres no humanos, como sésamo molido, arroz con legumbres, pescado, carne, leche, aceite, melaza y otros manjares. No se debe entrar en casas de familias al regresar del cementerio. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน ยตฺถ ธุวฑาหธุวกุณปธุวโรทนานิ อตฺถิ, ตตฺเถว วสิตพฺพํ. มชฺฌิมสฺส ตีสุ เอกสฺมิมฺปิ สติ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส วุตฺตนเยน สุสานลกฺขณํ ปตฺตมตฺเต วฏฺฏติ. En cuanto a sus categorías, esta práctica también es de tres tipos. El practicante estricto debe vivir solo donde haya cremaciones constantes, olor constante a cadáveres y llanto constante. Para el practicante medio, es suficiente si existe una de estas tres condiciones. Para el practicante moderado, es suficiente vivir en un lugar que posea las características de un cementerio según se ha descrito. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ น สุสานมฺหิ วาสํ กปฺปเนน ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. สุสานํ อคตทิวเสติ องฺคุตฺตรภาณกา. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos, la práctica austera se rompe si se establece la vivienda en un lugar que no sea un cementerio. Los recitadores del Anguttara dicen que se rompe en el día en que no se va al cementerio. Esta es la ruptura. อยํ ปนานิสํโส มรณสฺสติปฏิลาโภ, อปฺปมาทวิหาริตา, อสุภนิมิตฺตาธิคโม, กามราควิโนทนํ, อภิณฺหํ กายสภาวทสฺสนํ, สํเวคพหุลตา [Pg.75] อาโรคฺยมทาทิปฺปหานํ, ภยเภรวสหนตา, อมนุสฺสานํ ครุภาวนียตา, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: el logro de la recordación de la muerte, vivir con diligencia, el logro de la señal de lo impuro (asubha), la eliminación del deseo sensual, la visión frecuente de la verdadera naturaleza del cuerpo, abundancia de urgencia espiritual (samvega), el abandono de la vanidad basada en la salud y otros factores, la capacidad de soportar miedos y terrores, ser respetado y honrado por seres no humanos y vivir en conformidad con cualidades como el tener pocos deseos. โสสานิกญฺหิ มรณานุสติปฺปภาวา,นิทฺทาคตมฺปิ น ผุสนฺติ ปมาทโทสา; สมฺปสฺสโต จ กุณปานิ พหูนิ ตสฺส,กามานุภาววสคมฺปิ น โหติ จิตฺตํ. Debido al poder de la recordación de la muerte, los defectos de la negligencia no afectan al morador del cementerio incluso mientras duerme. Al contemplar muchos cadáveres, su mente no cae bajo el control del poder de los deseos sensuales. สํเวคเมติ วิปุลํ น มทํ อุเปติ,สมฺมา อโถ ฆฏติ นิพฺพุติเมสมาโน; โสสานิกงฺคมิติเนกคุณาวหตฺตา,นิพฺพานนินฺนหทเยน นิเสวิตพฺพนฺติ. Él alcanza una gran urgencia espiritual y no cae en la vanidad; además, se esfuerza correctamente buscando la extinción (Nibbana). Por lo tanto, dado que la práctica del morador del cementerio trae muchas virtudes, debe ser cultivada por aquel cuyo corazón se inclina hacia el Nibbana. อยํ โสสานิกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las categorías, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador del cementerio. ๑๒. ยถาสนฺถติกงฺคกถา 12. Explicación de la práctica del morador en cualquier asiento que se le asigne (yathāsanthatikaṅga). ๓๕. ยถาสนฺถติกงฺคมฺปิ ‘‘เสนาสนโลลุปฺปํ ปฏิกฺขิปามิ, ยถาสนฺถติกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 35. La práctica del morador en el asiento asignado también se asume mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo la codicia por los alojamientos' o 'Asumo el factor del morador en el asiento asignado'. เตน ปน ยถาสนฺถติเกน ยทสฺส เสนาสนํ ‘‘อิทํ ตุยฺหํ ปาปุณาตี’’ติ คาหิตํ โหติ, เตเนว ตุฏฺฐพฺพํ, น อญฺโญ อุฏฺฐาเปตพฺโพ. อิทมสฺส วิธานํ. El practicante de esta disciplina debe estar satisfecho con el alojamiento que se le asigne diciendo 'esto te corresponde', y no debe hacer que otro monje se retire de su lugar. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺโฐ อตฺตโน ปตฺตเสนาสนํ ทูเรติ วา อจฺจาสนฺเนติ วา อมนุสฺสทีฆชาติกาทีหิ อุปทฺทุตนฺติ วา อุณฺหนฺติ วา สีตลนฺติ วา ปุจฺฉิตุํ น ลภติ. มชฺฌิโม ปุจฺฉิตุํ ลภติ. คนฺตฺวา ปน โอโลเกตุํ น ลภติ. มุทุโก คนฺตฺวา โอโลเกตฺวา สจสฺส ตํ น รุจฺจติ, อญฺญํ คเหตุํ ลภติ. En cuanto a sus categorías, esta práctica también es de tres tipos. El practicante estricto no tiene permitido preguntar si el alojamiento que le ha correspondido está lejos o cerca, si está infestado por seres no humanos o serpientes, o si es caluroso o frío. El practicante medio tiene permitido preguntar, pero no ir a verlo. El practicante moderado puede ir a verlo y, si no le agrada por falta de comodidad o salud, tiene permitido tomar otro. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ เสนาสนโลลุปฺเป อุปฺปนฺนมตฺเต ธุตงฺคํ ภิชฺชตีติ อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos, la práctica austera se rompe en el momento en que surge la codicia por los alojamientos. Esta es la ruptura. อยํ ปนานิสํโส, ‘‘ยํ ลทฺธํ เตน ตุฏฺฐพฺพ’’นฺติ (ชา. ๑.๑.๑๓๖; ปาจิ. ๗๙๓) วุตฺโตวาทกรณํ, สพฺรหฺมจารีนํ หิเตสิตา, หีนปณีตวิกปฺปปริจฺจาโค, อนุโรธวิโรธปฺปหานํ, อตฺริจฺฉตาย ทฺวารปิทหนํ, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติ. Estos son los beneficios: seguir el consejo de 'uno debe estar satisfecho con lo que obtenga', desear el bienestar de los compañeros de vida santa, abandonar la discriminación entre lo inferior y lo superior, eliminar la preferencia y el rechazo, cerrar la puerta a la codicia excesiva y vivir en conformidad con cualidades como el tener pocos deseos. ยํ [Pg.76] ลทฺธํ เตน สนฺตุฏฺโฐ, ยถาสนฺถติโก ยติ; นิพฺพิกปฺโป สุขํ เสติ, ติณสนฺถรเกสุปิ. Satisfecho con lo que obtiene, el asceta que acepta el asiento asignado descansa felizmente sin discriminación, incluso sobre lechos de hierba. น โส รชฺชติ เสฏฺฐมฺหิ, หีนํ ลทฺธา น กุปฺปติ; สพฺรหฺมจารินวเก, หิเตน อนุกมฺปติ. No se apega a lo excelente ni se disgusta al recibir lo inferior; por compasión, busca el bienestar de los nuevos compañeros de vida santa. ตสฺมา อริยสตาจิณฺณํ, มุนิปุงฺคววณฺณิตํ; อนุยุญฺเชถ เมธาวี, ยถาสนฺถตรามตนฺติ. Por lo tanto, el sabio debe practicar el deleite en el asiento asignado, una práctica frecuentada por los nobles y elogiada por el más excelso de los sabios. อยํ ยถาสนฺถติกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre el compromiso, el procedimiento, las categorías, la ruptura y los beneficios de la práctica del morador en el asiento asignado. ๑๓. เนสชฺชิกงฺคกถา 13. Explicación de la práctica de permanecer sentado (nesajjikaṅga). ๓๖. เนสชฺชิกงฺคมฺปิ ‘‘เสยฺยํ ปฏิกฺขิปามิ, เนสชฺชิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติ. 36. La práctica de permanecer sentado también se asume mediante una de estas dos declaraciones: 'Rechazo el acostarme' o 'Asumo el factor de quien permanece sentado'. เตน ปน เนสชฺชิเกน รตฺติยา ตีสุ ยาเมสุ เอกํ ยามํ อุฏฺฐาย จงฺกมิตพฺพํ. อิริยาปเถสุ หิ นิปชฺชิตุเมว น วฏฺฏติ. อิทมสฺส วิธานํ. El practicante de esta disciplina debe levantarse y caminar en meditación durante una de las tres vigilias de la noche. De las posturas corporales, solo el acostarse es lo que no está permitido. Este es su procedimiento. ปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐสฺส เนว อปสฺเสนํ, น ทุสฺสปลฺลตฺถิกา, น อาโยคปฏฺโฏ วฏฺฏติ. มชฺฌิมสฺส อิเมสุ ตีสุ ยํกิญฺจิ วฏฺฏติ. มุทุกสฺส อปสฺเสนมฺปิ ทุสฺสปลฺลตฺถิกาปิ อาโยคปฏฺโฏปิ พิพฺโพหนมฺปิ ปญฺจงฺโคปิ สตฺตงฺโคปิ วฏฺฏติ. ปญฺจงฺโค ปน ปิฏฺฐิอปสฺสเยน สทฺธึ กโต. สตฺตงฺโค นาม ปิฏฺฐิอปสฺสเยน จ อุภโตปสฺเสสุ อปสฺสเยหิ จ สทฺธึ กโต. ตํ กิร มิฬาภยตฺเถรสฺส อกํสุ. เถโร อนาคามี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. En cuanto a su clasificación, este practicante de la postura sentada también es de tres tipos. Para el practicante estricto, no se permite un respaldo, ni envolverse con una tela, ni usar una correa de yoga. Para el practicante medio, cualquiera de estos tres es permitido. Para el practicante moderado, se permite el respaldo, envolverse con una tela, la correa de yoga, un cojín, y también un asiento de cinco o de siete miembros. El de cinco miembros está hecho con un respaldo para la espalda. El de siete miembros está hecho con un respaldo para la espalda y apoyos laterales para los brazos en ambos lados. Se dice que hicieron uno de esos para el élder Miḷābhaya. El élder, habiéndose convertido en un Anāgāmī, alcanzó el Parinirvana. อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ เสยฺยํ กปฺปิตมตฺเต ธุตงฺคํ ภิชฺชติ. อยเมตฺถ เภโท. Para estos tres tipos de practicantes, la práctica de purificación se rompe en el momento en que se recuestan para dormir. Esta es la ruptura en este caso. อยํ ปนานิสํโส, ‘‘เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) วุตฺตสฺส เจตโส วินิพนฺธสฺส อุปจฺเฉทนํ, สพฺพกมฺมฏฺฐานานุโยคสปฺปายตา, ปาสาทิกอิริยาปถตา, วีริยารมฺภานุกูลตา, สมฺมาปฏิปตฺติยา อนุพฺรูหนนฺติ. Estos son los beneficios: el corte del vínculo mental que se ha descrito como 'vivir entregado al placer del sueño, al placer de recostarse y al placer de la pereza'; la idoneidad para la dedicación a todos los temas de meditación; una postura que inspira fe; la conformidad con el inicio del esfuerzo; y el fomento de la práctica correcta. อาภุชิตฺวาน ปลฺลงฺกํ, ปณิธาย อุชุํ ตนุํ; นิสีทนฺโต วิกมฺเปติ, มารสฺส หทยํ ยติ. Habiendo cruzado las piernas y manteniendo el cuerpo erguido, el monje que se sienta así hace temblar el corazón de Māra. เสยฺยสุขํ [Pg.77] มิทฺธสุขํ, หิตฺวา อารทฺธวีริโย; นิสชฺชาภิรโต ภิกฺขุ, โสภยนฺโต ตโปวนํ. Abandonando el placer del sueño y el placer de la pereza, con el esfuerzo iniciado, el monje que se deleita en la postura sentada embellece el bosque de la austeridad. นิรามิสํ ปีติสุขํ, ยสฺมา สมธิคจฺฉติ; ตสฺมา สมนุยุญฺเชยฺย, ธีโร เนสชฺชิกํ วตนฺติ. Puesto que se alcanza una alegría y felicidad espirituales, el sabio debe dedicarse con esmero a la práctica del que se mantiene sentado. อยํ เนสชฺชิกงฺเค สมาทาน วิธานปฺปเภท เภทานิสํสวณฺณนา. Esta es la explicación sobre la asunción, las reglas, las clasificaciones, la ruptura y los beneficios de la práctica del que se mantiene sentado. ธุตงฺคปกิณฺณกกถา Discusión miscelánea sobre las prácticas de purificación (dhutaṅgas). ๓๗. อิทานิ – 37. Ahora – กุสลตฺติกโต เจว, ธุตาทีนํ วิภาคโต; สมาสพฺยาสโต จาปิ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยติ. – "La decisión debe conocerse mediante la tríada de lo saludable, mediante la división de los términos como 'purificado', etc., y también de forma resumida y detallada". อิมิสฺสา คาถาย วเสน วณฺณนา โหติ. Esta es la explicación según este verso. ตตฺถ กุสลตฺติกโตติ สพฺพาเนว หิ ธุตงฺคานิ เสกฺขปุถุชฺชนขีณาสวานํ วเสน สิยา กุสลานิ, สิยา อพฺยากตานิ, นตฺถิ ธุตงฺคํ อกุสลนฺติ. En ese contexto, 'mediante la tríada de lo saludable' significa que todas las prácticas de purificación pueden ser saludables o indeterminadas, según se trate de aprendices, personas comunes o aquellos que han destruido las impurezas. Se debe notar que no existe ninguna práctica de purificación que sea perjudicial. โย ปน วเทยฺย ‘‘ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อารญฺญิโก โหตีติ อาทิวจนโต (อ. นิ. ๕.๑๘๑; ปริ. ๓๒๕) อกุสลมฺปิ ธุตงฺค’’นฺติ. โส วตฺตพฺโพ – น มยํ ‘‘อกุสลจิตฺเตน อรญฺเญ น วสตี’’ติ วทาม. ยสฺส หิ อรญฺเญ นิวาโส, โส อารญฺญิโก. โส จ ปาปิจฺโฉ วา ภเวยฺย อปฺปิจฺโฉ วา. อิมานิ ปน เตน เตน สมาทาเนน ธุตกิเลสตฺตา ธุตสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ, กิเลสธุนนโต วา ธุตนฺติ ลทฺธโวหารํ ญาณํ องฺคเมเตสนฺติ ธุตงฺคานิ. อถ วา ธุตานิ จ ตานิ ปฏิปกฺขนิทฺธุนนโต องฺคานิ จ ปฏิปตฺติยาติปิ ธุตงฺคานีติ วุตฺตํ. น จ อกุสเลน โกจิ ธุโต นาม โหติ, ยสฺเสตานิ องฺคานิ ภเวยฺยุํ, น จ อกุสลํ กิญฺจิ ธุนาติ, เยสํ ตํ องฺคนฺติกตฺวา ธุตงฺคานีติ วุจฺเจยฺยุํ. นาปิ อกุสลํ จีวรโลลุปฺปาทีนิ เจว นิทฺธุนาติ ปฏิปตฺติยา จ องฺคํ โหติ. ตสฺมา สุวุตฺตมิทํ ‘‘นตฺถิ อกุสลํ ธุตงฺค’’นฺติ. Si alguien dijera: 'Existe también una práctica de purificación perjudicial, basándose en palabras de las escrituras como "alguien de malos deseos y dominado por el deseo habita en el bosque", etc.', se le debe responder: No decimos que uno no habite en el bosque con una mente perjudicial. Aquel cuyo hogar está en el bosque es un habitante del bosque. Y él puede ser de malos deseos o de pocos deseos. Sin embargo, estas prácticas son miembros del monje purificado porque las impurezas han sido sacudidas por cada una de esas asunciones; o bien, el conocimiento que ha obtenido el nombre de 'purificado' por sacudir las impurezas es el miembro de estas asunciones, por lo que son dhutaṅgas. O bien, se denominan dhutaṅgas porque son purificadas por sacudir lo opuesto y son miembros de la práctica. Nadie es llamado 'purificado' por algo perjudicial, para quien estas prácticas pudieran ser sus miembros; ni lo perjudicial sacude ninguna impureza para que estas prácticas se llamen dhutaṅgas basándose en ello. Tampoco lo perjudicial sacude la codicia por los mantos, etc., ni es un miembro de la práctica. Por lo tanto, se ha dicho correctamente: 'No existe una práctica de purificación que sea perjudicial'. ‘‘เยสมฺปิ [Pg.78] กุสลตฺติกวินิมุตฺตํ ธุตงฺคํ, เตสํ อตฺถโต ธุตงฺคเมว นตฺถิ. อสนฺตํ กสฺส ธุนนโต ธุตงฺคํ นาม ภวิสฺสติ. ธุตคุเณ สมาทาย วตฺตตีติ วจนวิโรโธปิ จ เนสํ อาปชฺชติ, ตสฺมา ตํ น คเหตพฺพ’’นฺติ อยํ ตาว กุสลตฺติกโต วณฺณนา. "Incluso para aquellos en cuya doctrina la práctica de purificación está fuera de la tríada de lo saludable, en realidad la práctica de purificación no existe para ellos. Al no existir realmente, ¿cómo podría llamarse dhutaṅga por sacudir algo? Además, también incurren en una contradicción con las palabras de las escrituras: 'asume y practica las virtudes de purificación'. Por lo tanto, su opinión no debe aceptarse". Esta es la primera explicación según la tríada de lo saludable. ธุตาทีนํ วิภาคโตติ ธุโต เวทิตพฺโพ. ธุตวาโท เวทิตพฺโพ. ธุตธมฺมา เวทิตพฺพา. ธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานิ. กสฺส ธุตงฺคเสวนา สปฺปายาติ เวทิตพฺพํ. Con respecto a 'mediante la división de los términos como purificado, etc.': se debe conocer quién es 'purificado', quién es el que 'proclama la purificación', qué son los 'estados de purificación', qué son las 'prácticas de purificación', y la respuesta a la pregunta de para quién es adecuada la práctica de estas disciplinas. ตตฺถ ธุโตติ ธุตกิเลโส วา ปุคฺคโล กิเลสธุนโน วา ธมฺโม. En este contexto, 'purificado' es o bien la persona que ha sacudido las impurezas, o bien el estado mental que las sacude. ธุตวาโทติ เอตฺถ ปน อตฺถิ ธุโต น ธุตวาโท, อตฺถิ น ธุโต ธุตวาโท, อตฺถิ เนว ธุโต น ธุตวาโท, อตฺถิ ธุโต เจว ธุตวาโท จ. En cuanto al término 'quien proclama la purificación', hay quien es 'purificado' pero no 'proclama la purificación'; hay quien no es 'purificado' pero 'proclama la purificación'; hay quien ni es 'purificado' ni 'proclama la purificación'; y hay quien es 'purificado' y también 'proclama la purificación'. ตตฺถ โย ธุตงฺเคน อตฺตโน กิเลเส ธุนิ, ปรํ ปน ธุตงฺเคน น โอวทติ, นานุสาสติ พากุลตฺเถโร วิย, อยํ ธุโต น ธุตวาโท. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา พากุโล ธุโต น ธุตวาโท’’ติ. โย ปน น ธุตงฺเคน อตฺตโน กิเลเส ธุนิ, เกวลํ อญฺเญ ธุตงฺเคน โอวทติ อนุสาสติ อุปนนฺทตฺเถโร วิย, อยํ น ธุโต ธุตวาโท. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต น ธุโต ธุตวาโท’’ติ. โย อุภยวิปนฺโน ลาฬุทายี วิย, อยํ เนว ธุโต น ธุตวาโท. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา ลาฬุทายี เนว ธุโต น ธุตวาโท’’ติ. โย ปน อุภยสมฺปนฺโน ธมฺมเสนาปติ วิย, อยํ ธุโต เจว ธุตวาโท จ. ยถาห, ‘‘ตยิทํ อายสฺมา สาริปุตฺโต ธุโต เจว ธุตวาโท จาติ. De estos cuatro, aquel que ha sacudido sus propias impurezas mediante la práctica, pero no aconseja ni instruye a otros en ella, como el élder Bākula, es 'purificado' pero no 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Bākula es purificado pero no proclamador'. Aquel que no ha sacudido sus propias impurezas mediante la práctica, sino que simplemente aconseja e instruye a otros, como el élder Upananda, no es 'purificado' pero es 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Upananda Sakyaputta no es purificado pero es proclamador'. Aquel que falla en ambos, como Lāḷudāyī, ni es 'purificado' ni es 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Lāḷudāyī ni es purificado ni es proclamador'. Pero aquel que posee ambos, como el General de la Doctrina, es tanto 'purificado' como 'proclamador'. Como se dijo: 'Este venerable Sāriputta es purificado y también proclamador'. ธุตธมฺมา เวทิตพฺพาติ อปฺปิจฺฉตา, สนฺตุฏฺฐิตา, สลฺเลขตา, ปวิเวกตา, อิทมตฺถิตาติ อิเม ธุตงฺคเจตนาย ปริวารกา ปญฺจ ธมฺมา ‘‘อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสายา’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๕.๑๘๑; ปริ. ๓๒๕) ธุตธมฺมา นาม, ตตฺถ อปฺปิจฺฉตา จ สนฺตุฏฺฐิตา จ อโลโภ. สลฺเลขตา จ ปวิเวกตา จ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ อนุปตนฺติ อโลเภ จ อโมเห จ. อิทมตฺถิตา ญาณเมว. ตตฺถ [Pg.79] จ อโลเภน ปฏิกฺเขปวตฺถูสุ โลภํ, อโมเหน เตสฺเวว อาทีนวปฏิจฺฉาทกํ โมหํ ธุนาติ. อโลเภน จ อนุญฺญาตานํ ปฏิเสวนมุเขน ปวตฺตํ กามสุขานุโยคํ, อโมเหน ธุตงฺเคสุ อติสลฺเลขมุเขน ปวตฺตํ อตฺตกิลมถานุโยคํ ธุนาติ. ตสฺมา อิเม ธมฺมา ธุตธมฺมาติ เวทิตพฺพา. Los 'estados de purificación' que deben conocerse son: el desear poco, el estar satisfecho, la austeridad, el alejamiento y la determinación ('esto es lo que hay que hacer'). Estos cinco estados acompañan a la voluntad de la práctica de purificación y se denominan estados de purificación por palabras de las escrituras como 'basándose solo en el desear poco', etc. Entre ellos, el desear poco y la satisfacción son, en esencia, la ausencia de codicia. La austeridad y el alejamiento pertenecen a dos estados: la ausencia de codicia y la ausencia de engaño. La determinación es el conocimiento mismo. Allí, mediante la ausencia de codicia, uno sacude la codicia por las cosas rechazadas; mediante la ausencia de engaño, uno sacude el engaño que oculta los peligros en esas mismas cosas. Mediante la ausencia de codicia, uno sacude el apego al placer sensorial que surge por el uso de cosas permitidas; mediante la ausencia de engaño, uno sacude el apego a la auto-mortificación que surge a través de una austeridad excesiva en las prácticas. Por lo tanto, estos estados deben conocerse como estados de purificación. ธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานีติ เตรส ธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานิ ปํสุกูลิกงฺคํ…เป… เนสชฺชิกงฺคนฺติ. ตานิ อตฺถโต ลกฺขณาทีหิ จ วุตฺตาเนว. Se deben conocer las trece prácticas de purificación: la práctica de usar mantos de vertedero... y así sucesivamente hasta la práctica del que se mantiene sentado. Estas ya han sido explicadas anteriormente mediante su significado y sus características. กสฺส ธุตงฺคเสวนา สปฺปายาติ ราคจริตสฺส เจว โมหจริตสฺส จ. กสฺมา? ธุตงฺคเสวนา หิ ทุกฺขาปฏิปทา เจว สลฺเลขวิหาโร จ. ทุกฺขาปฏิปทญฺจ นิสฺสาย ราโค วูปสมฺมติ. สลฺเลขํ นิสฺสาย อปฺปมตฺตสฺส โมโห ปหียติ. อารญฺญิกงฺครุกฺขมูลิกงฺคปฏิเสวนา วา เอตฺถ โทสจริตสฺสาปิ สปฺปายา. ตตฺถ หิสฺส อสงฺฆฏฺฏิยมานสฺส วิหรโต โทโสปิ วูปสมฺมตีติ อยํ ธุตาทีนํ วิภาคโต วณฺณนา. ¿Para quién es adecuado practicar las dhutaṅgas? Es adecuado tanto para alguien con un temperamento de apego (rāga) como para alguien con un temperamento de confusión (moha). ¿Por qué? Porque la práctica de las dhutaṅgas es un sendero de práctica difícil (dukkhāpaṭipadā) y es un modo de vida de efaicacia de las impurezas (sallekha). Basándose en la práctica difícil, el apego se calma. Basándose en la efaicacia, la confusión se abandona en aquel que es diligente. Asimismo, la práctica de vivir en el bosque o al pie de un árbol es adecuada aquí también para alguien con un temperamento de ira (dosa). Pues para tal persona, al vivir sin fricciones con los demás, la ira también se calma. Esta es la explicación de las dhutaṅgas y otros aspectos según su clasificación. สมาสพฺยาสโตติ อิมานิ ปน ธุตงฺคานิ สมาสโต ตีณิ สีสงฺคานิ, ปญฺจ อสมฺภินฺนงฺคานีติ อฏฺเฐว โหนฺติ. ตตฺถ สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคนฺติ อิมานิ ตีณิ สีสงฺคานิ. สปทานจาริกงฺคญฺหิ รกฺขนฺโต ปิณฺฑปาติกงฺคมฺปิ รกฺขิสฺสติ. เอกาสนิกงฺคญฺจ รกฺขโต ปตฺตปิณฺฑิกงฺคขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคานิปิ สุรกฺขนียานิ ภวิสฺสนฺติ. อพฺโภกาสิกงฺคํ รกฺขนฺตสฺส กึ อตฺถิ รุกฺขมูลิกงฺคยถาสนฺถติกงฺเคสุ รกฺขิตพฺพํ นาม. อิติ อิมานิ ตีณิ สีสงฺคานิ, อารญฺญิกงฺคํ, ปํสุกูลิกงฺคํ, เตจีวริกงฺคํ, เนสชฺชิกงฺคํ, โสสานิกงฺคนฺติ อิมานิ ปญฺจ อสมฺภินฺนงฺคานิ จาติ อฏฺเฐว โหนฺติ. En cuanto a su resumen y detalle, estas dhutaṅgas son brevemente ocho: tres factores principales (sīsaṅga) y cinco factores no mezclados (asambhinnaṅga). Entre ellos, la práctica de ir de casa en casa (sapadānacārikaṅga), la práctica de una sola sesión (ekāsanikaṅga) y la práctica al aire libre (abbhokāsikaṅga) son los tres factores principales. Pues quien protege la práctica de ir de casa en casa, también protegerá la práctica de limosna recibida en el cuenco. Y para quien protege la práctica de una sola sesión, la práctica de comer solo de su cuenco y la práctica de no aceptar comida posterior serán fácilmente protegidas. Para quien protege la práctica al aire libre, ¿qué necesidad hay de proteger la práctica al pie de un árbol o la práctica de cualquier asiento disponible? Así, estas tres son los factores principales; y la práctica del bosque, la práctica de usar mantos de trapos, la práctica de los tres mantos, la práctica del que siempre está sentado y la práctica del cementerio son los cinco factores no mezclados. Así, son solo ocho. ปุน ทฺเว จีวรปฏิสํยุตฺตานิ, ปญฺจ ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานิ, ปญฺจ เสนาสนปฏิสํยุตฺตานิ, เอกํ วีริยปฏิสํยุตฺตนฺติ เอวํ จตฺตาโรว โหนฺติ. ตตฺถ เนสชฺชิกงฺคํ วีริยปฏิสํยุตฺตํ. อิตรานิ ปากฏาเนว. Nuevamente, hay cuatro categorías: dos relacionadas con el manto, cinco relacionadas con la comida de limosna, cinco relacionadas con el alojamiento y una relacionada con el esfuerzo. De ellas, la práctica del que siempre está sentado está relacionada con el esfuerzo. Las otras son ya conocidas. ปุน สพฺพาเนว นิสฺสยวเสน ทฺเว โหนฺติ ปจฺจยนิสฺสิตานิ ทฺวาทส, วีริยนิสฺสิตํ เอกนฺติ. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพวเสนปิ ทฺเวเยว โหนฺติ. ยสฺส หิ ธุตงฺคํ เสวนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ วฑฺฒติ, เตน เสวิตพฺพานิ. ยสฺส เสวโต หายติ, เตน น เสวิตพฺพานิ. ยสฺส ปน เสวโตปิ อเสวโตปิ วฑฺฒเตว, น หายติ, เตนาปิ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปนฺเตน เสวิตพฺพานิ. ยสฺสาปิ [Pg.80] เสวโตปิ อเสวโตปิ น วฑฺฒติ, เตนาปิ เสวิตพฺพานิเยว อายตึ วาสนตฺถายาติ. Nuevamente, según su base, todas son de dos tipos: doce dependen de los requisitos y una depende del esfuerzo. Según si deben ser practicadas o no, también son de dos tipos. Pues para aquel que, al practicar una dhutaṅga, su tema de meditación (kammaṭṭhāna) aumenta, debe practicarlas. Para aquel que, al practicarlas, este disminuye, no debe practicarlas. Pero para aquel que, ya sea practicándolas o no, su meditación aumenta de todos modos y no disminuye, también debe practicarlas por compasión hacia las generaciones futuras. Incluso para aquel que, practicándolas o no, su meditación no aumenta, debe practicarlas con el fin de crear un hábito o tendencia para el futuro. เอวํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพวเสน ทุวิธานิปิ สพฺพาเนว เจตนาวเสน เอกวิธานิ โหนฺติ. เอกเมว หิ ธุตงฺคํ สมาทานเจตนาติ. อฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺตํ ‘‘ยา เจตนา, ตํ ธุตงฺคนฺติ วทนฺตี’’ติ. Así, aunque son de dos tipos según si deben practicarse o no, todas son de un solo tipo según la voluntad (cetanā). Pues la dhutaṅga es una sola voluntad de emprender la práctica. En el Comentario (Aṭṭhakathā) también se ha dicho: 'Aquella voluntad que emprende, a eso llaman dhutaṅga'. พฺยาสโต ปน ภิกฺขูนํ เตรส, ภิกฺขุนีนํ อฏฺฐ, สามเณรานํ ทฺวาทส, สิกฺขมานสามเณรีนํ สตฺต, อุปาสกอุปาสิกานํ ทฺเวติ ทฺวาจตฺตาลีส โหนฺติ. สเจ ปน อพฺโภกาเส อารญฺญิกงฺคสมฺปนฺนํ สุสานํ โหติ, เอโกปิ ภิกฺขุ เอกปฺปหาเรน สพฺพธุตงฺคานิ ปริภุญฺชิตุํ สกฺโกติ. ภิกฺขุนีนํ ปน อารญฺญิกงฺคํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคญฺจ ทฺเวปิ สิกฺขาปเทเนว ปฏิกฺขิตฺตานิ, อพฺโภกาสิกงฺคํ, รุกฺขมูลิกงฺคํ, โสสานิกงฺคนฺติ อิมานิ ตีณิ ทุปฺปริหารานิ. ภิกฺขุนิยา หิ ทุติยิกํ วินา วสิตุํ น วฏฺฏติ. เอวรูเป จ ฐาเน สมานจฺฉนฺทา ทุติยิกา ทุลฺลภา. สเจปิ ลเภยฺย สํสฏฺฐวิหารโต น มุจฺเจยฺย. เอวํ สติ ยสฺสตฺถาย ธุตงฺคํ เสเวยฺย, สฺเววสฺสา อตฺโถ น สมฺปชฺเชยฺย. เอวํ ปริภุญฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปญฺจ หาเปตฺวา ภิกฺขุนีนํ อฏฺเฐว โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ยถาวุตฺเตสุ ปน ฐเปตฺวา เตจีวริกงฺคํ เสสานิ ทฺวาทส สามเณรานํ, สตฺต สิกฺขมานสามเณรีนํ เวทิตพฺพานิ. อุปาสกอุปาสิกานํ ปน เอกาสนิกงฺคํ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคนฺติ อิมานิ ทฺเว ปติรูปานิ เจว สกฺกา จ ปริภุญฺชิตุนฺติ ทฺเว ธุตงฺคานีติ เอวํ พฺยาสโต ทฺเวจตฺตาลีส โหนฺตีติ อยํ สมาสพฺยาสโต วณฺณนา. En detalle, son cuarenta y dos: trece para los monjes (bhikkhu), ocho para las monjas (bhikkhunī), doce para los novicios (sāmaṇera), siete para las probacionistas y novicias, y dos para los laicos y laicas. Si en un lugar abierto existe un cementerio con las características de un bosque, incluso un solo monje puede practicar todas las dhutaṅgas simultáneamente. Para las monjas, la práctica del bosque y la de no aceptar comida posterior están prohibidas por la misma regla disciplinaria; la práctica al aire libre, al pie de un árbol y en el cementerio son tres difíciles de mantener, ya que no es lícito que una monja viva sin una compañera. Y en tales lugares, es difícil encontrar una compañera de igual disposición. Incluso si la encontrara, no se libraría de una vida de socialización excesiva. Siendo así, el propósito de retiro por el cual se practica la dhutaṅga no se cumpliría para ella. Por ser imposibles de practicar de ese modo, eliminando cinco, se debe entender que hay ocho para las monjas. De las mencionadas, excluyendo la práctica de los tres mantos, las doce restantes son para los novicios y siete para las probacionistas y novicias. Para los laicos y laicas, la práctica de una sola sesión y la de comer solo del cuenco son las dos adecuadas y posibles de practicar; por lo tanto, tienen dos dhutaṅgas. Así, en detalle, son cuarenta y dos. Esta es la explicación según el resumen y el detalle. เอตฺตาวตา จ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิเต วิสุทฺธิมคฺเค เยหิ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาทีหิ คุเณหิ วุตฺตปฺปการสฺส สีลสฺส โวทานํ โหติ, เตสํ สมฺปาทนตฺถํ สมาทาตพฺพธุตงฺคกถา ภาสิตา โหติ. Con esto, en este Visuddhimagga expuesto mediante la virtud, la concentración y la sabiduría a partir del verso 'El hombre sabio, establecido en la virtud...', se ha expuesto el discurso sobre las dhutaṅgas que deben ser emprendidas para perfeccionar las cualidades de pocos deseos, satisfacción, etc., mediante las cuales se produce la purificación de la virtud de la clase ya descrita. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Visuddhimagga, compuesto para la alegría de las personas virtuosas, ธุตงฺคนิทฺเทโส นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท. El segundo capítulo, titulado Descripción de las Prácticas Ascéticas (Dhutaṅganiddesa). ๓. กมฺมฏฺฐานคฺคหณนิทฺเทโส 3. Exposición sobre la Recepción del Tema de Meditación (Kammaṭṭhānaggahaṇaniddesa) ๓๘. อิทานิ [Pg.81] ยสฺมา เอวํ ธุตงฺคปริหรณสมฺปาทิเตหิ อปฺปิจฺฉตาทีหิ คุเณหิ ปริโยทาเต อิมสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิเตน ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ วจนโต จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺโฐ สมาธิ ภาเวตพฺโพ. โส จ อติสงฺเขปเทสิตตฺตา วิญฺญาตุมฺปิ ตาว น สุกโร, ปเคว ภาเวตุํ, ตสฺมา ตสฺส วิตฺถารญฺจ ภาวนานยญฺจ ทสฺเสตุํ อิทํ ปญฺหากมฺมํ โหติ. 38. Ahora bien, puesto que el monje establecido en esta virtud, purificada por las cualidades de pocos deseos y otras virtudes perfeccionadas mediante la observancia de las dhutaṅgas, debe desarrollar la concentración —la cual ha sido señalada bajo el encabezado de 'mente' (citta) en el verso 'El hombre sabio, establecido en la virtud, que desarrolla la mente y la sabiduría'—, y puesto que dicha concentración ha sido expuesta de forma extremadamente breve, no es fácil ni siquiera de comprender, y mucho menos de desarrollar. Por lo tanto, para mostrar su detalle y el método de desarrollo, se presenta la siguiente serie de preguntas. โก สมาธิ? เกนฏฺเฐน สมาธิ? กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ? กติวิโธ สมาธิ? โก จสฺส สํกิเลโส? กึ โวทานํ? กถํ ภาเวตพฺโพ? สมาธิภาวนาย โก อานิสํโสติ? ¿Qué es la concentración? ¿En qué sentido es concentración? ¿Cuáles son sus características, funciones, manifestaciones y causas próximas? ¿De cuántos tipos es la concentración? ¿Cuál es su corrupción? ¿Cuál es su purificación? ¿Cómo debe desarrollarse? ¿Cuál es el beneficio del desarrollo de la concentración? ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ. โก สมาธีติ สมาธิ พหุวิโธ นานปฺปการโก. ตํ สพฺพํ วิภาวยิตุํ อารพฺภมานํ วิสฺสชฺชนํ อธิปฺเปตญฺเจว อตฺถํ น สาเธยฺย, อุตฺตริ จ วิกฺเขปาย สํวตฺเตยฺย, ตสฺมา อิธาธิปฺเปตเมว สนฺธาย วทาม, กุสลจิตฺเตกคฺคตา สมาธิ. Aquí está la respuesta. En cuanto a '¿Qué es la concentración?': la concentración tiene muchas clases y diversos modos. Si se intentara explicar todo eso, la respuesta no cumpliría el propósito deseado y, además, conduciría a una distracción innecesaria. Por lo tanto, hablaremos refiriéndonos solo a la concentración que se pretende aquí: la unidireccionalidad de la mente saludable (kusalacittekaggatā) es la concentración. เกนฏฺเฐน สมาธีติ สมาธานฏฺเฐน สมาธิ. กิมิทํ สมาธานํ นาม? เอการมฺมเณ จิตฺตเจตสิกานํ สมํ สมฺมา จ อาธานํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ยสฺส ธมฺมสฺสานุภาเวน เอการมฺมเณ จิตฺตเจตสิกา สมํ สมฺมา จ อวิกฺขิปมานา อวิปฺปกิณฺณา จ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อิทํ สมาธานนฺติ เวทิตพฺพํ. Sobre '¿En qué sentido es concentración?': es concentración en el sentido de estabilización (samādhāna). ¿Qué es esta llamada estabilización? Se refiere a la colocación (ādhāna) o fijación (ṭhapana) de la mente y los factores mentales de manera equilibrada y correcta en un solo objeto. Por lo tanto, debe entenderse como estabilización a aquel estado por cuya influencia la mente y los factores mentales permanecen en un solo objeto de forma equilibrada y correcta, sin distraerse ni dispersarse. กานสฺส ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ ปน อวิกฺเขปลกฺขโณ สมาธิ, วิกฺเขปวิทฺธํสนรโส, อวิกมฺปนปจฺจุปฏฺฐาโน. ‘‘สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ วจนโต ปน สุขมสฺส ปทฏฺฐานํ. En cuanto a '¿Cuáles son sus características, funciones, manifestaciones y causas próximas?': en este contexto, la concentración tiene como característica la no distracción; su función es la destrucción de la distracción; se manifiesta como un estado de no vacilación; y puesto que se ha dicho que 'la mente de quien es feliz se concentra', la felicidad (sukha) es su causa próxima. ๓๙. กติวิโธ สมาธีติ อวิกฺเขปลกฺขเณน ตาว เอกวิโธ. อุปจารอปฺปนาวเสน ทุวิโธ, ตถา โลกิยโลกุตฺตรวเสน สปฺปีติกนิปฺปีติกวเสน สุขสหคตอุเปกฺขาสหคตวเสน จ. ติวิโธ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน[Pg.82], ตถา สวิตกฺกสวิจาราทิวเสน ปีติสหคตาทิวเสน ปริตฺตมหคฺคตปฺปมาณวเสน จ. จตุพฺพิโธ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิวเสน, ตถา ปริตฺตปริตฺตารมฺมณาทิวเสน จตุฌานงฺควเสน หานภาคิยาทิวเสน กามาวจราทิวเสน อธิปติวเสน จ. ปญฺจวิโธ ปญฺจกนเย ปญฺจฌานงฺควเสนาติ. 39. En cuanto a la pregunta: "¿De cuántas clases es la concentración (samādhi)?", en primer lugar, es de una sola clase por su característica de no distracción. Es de dos clases según el acceso (upacāra) y la absorción (appanā); igualmente, de dos clases según lo mundano (lokiya) y lo supramundano (lokuttara), según si tiene arrebato (pīti) o no, y según si está acompañada de felicidad (sukha) o de ecuanimidad (upekkhā). Es de tres clases según sea inferior, media o superior; igualmente, de tres clases según si tiene pensamiento y examen (vitakka-vicāra), etc., según si está acompañada de arrebato, etc., y según si es limitada (paritta), ampliada (mahaggata) o inconmensurable (appamāṇa). Es de cuatro clases según el progreso doloroso con conocimiento directo lento (dukkhāpaṭipadā-dandhābhiññā), etc.; e igualmente de cuatro clases según sea limitada con un objeto limitado, etc., según los factores de los cuatro jhānas, según la parte que conduce a la disminución (hānabhāgiya), etc., según la esfera de los sentidos (kāmāvacara), etc., y según el predominio (adhipati). Es de cinco clases en el sistema de cinco etapas (pañcakanaya) según los factores de los cinco jhānas. สมาธิเอกกทุกวณฺณนา Explicación de la concentración en grupos de uno y de dos ตตฺถ เอกวิธโกฏฺฐาโส อุตฺตานตฺโถเยว. ทุวิธโกฏฺฐาเส ฉนฺนํ อนุสฺสติฏฺฐานานํ มรณสฺสติยา อุปสมานุสฺสติยา อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาย จตุธาตุววตฺถานสฺสาติ อิเมสํ วเสน ลทฺธจิตฺเตกคฺคตา, ยา จ อปฺปนาสมาธีนํ ปุพฺพภาเค เอกคฺคตา, อยํ อุปจารสมาธิ. ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปริกมฺมํ ปฐมสฺส ฌานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อาทิวจนโต ปน ยา ปริกมฺมานนฺตรา เอกคฺคตา, อยํ อปฺปนาสมาธีติ เอวํ อุปจารปฺปนาวเสน ทุวิโธ. Entre ellos, la sección de una clase tiene un significado evidente. En la sección de dos clases, la unificación de la mente obtenida mediante estos diez temas: las seis recordaciones (anussati), la recordación de la muerte, la recordación de la paz (upasama), la percepción de la repulsividad en los alimentos y el análisis de los cuatro elementos; así como la unificación que ocurre en la etapa previa a las concentraciones de absorción, se denomina concentración de acceso (upacāra-samādhi). Pero según la declaración: "La preparación (parikamma) del primer jhāna es una condición por la condición de proximidad (anantara-paccaya) para el primer jhāna", etc., la unificación que sigue inmediatamente a la preparación (o al cambio de linaje) se denomina concentración de absorción (appanā-samādhi). Así es de dos clases según el acceso y la absorción. ทุติยทุเก ตีสุ ภูมีสุ กุสลจิตฺเตกคฺคตา โลกิโย สมาธิ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา เอกคฺคตา โลกุตฺตโร สมาธีติ เอวํ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิโธ. En el segundo par: la unificación de la mente sana en los tres planos (esferas de los sentidos, de la forma y sin forma) es la concentración mundana. La unificación asociada con el Noble Camino es la concentración supramundana. Así es de dos clases según lo mundano y lo supramundano. ตติยทุเก จตุกฺกนเย ทฺวีสุ ปญฺจกนเย ตีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา สปฺปีติโก สมาธิ. อวเสเสสุ ทฺวีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา นิปฺปีติโก สมาธิ. อุปจารสมาธิ ปน สิยา สปฺปีติโก, สิยา นิปฺปีติโกติ เอวํ สปฺปีติกนิปฺปีติกวเสน ทุวิโธ. En el tercer par: la unificación en los dos primeros jhānas según el sistema de cuatro y en los tres primeros según el sistema de cinco es la concentración con arrebato (sappītika). La unificación en los dos jhānas restantes es la concentración sin arrebato (nippītika). Sin embargo, la concentración de acceso puede ser con arrebato o sin arrebato. Así es de dos clases según si tiene arrebato o no. จตุตฺถทุเก จตุกฺกนเย ตีสุ ปญฺจกนเย จตูสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา สุขสหคโต สมาธิ. อวเสสสฺมึ อุเปกฺขาสหคโต สมาธิ. อุปจารสมาธิ ปน สิยา สุขสหคโต, สิยา อุเปกฺขาสหคโตติ เอวํ สุขสหคตอุเปกฺขาสหคตวเสน ทุวิโธ. En el cuarto par: la unificación en los tres primeros jhānas según el sistema de cuatro y en los cuatro primeros según el sistema de cinco es la concentración acompañada de felicidad (sukhasahagata). La unificación en el jhāna restante es la concentración acompañada de ecuanimidad (upekkhāsahagata). La concentración de acceso puede ser acompañada de felicidad o de ecuanimidad. Así es de dos clases según si está acompañada de felicidad o de ecuanimidad. สมาธิติกวณฺณนา Explicación de la concentración en grupos de tres ติเกสุ ปฐมตฺติเก ปฏิลทฺธมตฺโต หีโน, นาติสุภาวิโต มชฺฌิโม, สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต ปณีโตติ เอวํ หีนมชฺฌิมปณีตวเสน ติวิโธ. En los grupos de tres, en la primera tríada: la concentración que recién se ha obtenido es inferior; la que no se ha cultivado mucho es media; y la que se ha cultivado bien y ha alcanzado la maestría (vasippatta) es superior. Así es de tres clases según sea inferior, media o superior. ทุติยตฺติเก [Pg.83] ปฐมชฺฌานสมาธิ สทฺธึ อุปจารสมาธินา สวิตกฺกสวิจาโร. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺกวิจารมตฺโต. โย หิ วิตกฺกมตฺเตเยว อาทีนวํ ทิสฺวา วิจาเร อทิสฺวา เกวลํ วิตกฺกปฺปหานมตฺตํ อากงฺขมาโน ปฐมชฺฌานํ อติกฺกมติ, โส อวิตกฺกวิจารมตฺตํ สมาธึ ปฏิลภติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. จตุกฺกนเย ปน ทุติยาทีสุ ปญฺจกนเย ตติยาทีสุ ตีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา อวิตกฺกาวิจาโร สมาธีติ เอวํ สวิตกฺกสวิจาราทิวเสน ติวิโธ. En la segunda tríada: la concentración del primer jhāna junto con la concentración de acceso es con pensamiento y examen (savitakka-savicāra). En el sistema de cinco, la concentración del segundo jhāna es sin pensamiento y con solo examen (avitakka-vicāramatta). Pues aquel que, viendo el peligro solo en el pensamiento pero no en el examen, desea únicamente abandonar el pensamiento y trasciende el primer jhāna, obtiene una concentración sin pensamiento y con solo examen; a esto se refiere lo dicho. En cuanto a la unificación de la mente en los tres jhānas restantes, es decir, del segundo en adelante en el sistema de cuatro, y del tercero en adelante en el sistema de cinco, es la concentración sin pensamiento ni examen (avitakka-avicāra). Así es de tres clases según si tiene pensamiento y examen, etc. ตติยตฺติเก จตุกฺกนเย อาทิโต ทฺวีสุ ปญฺจกนเย จ ตีสุ ฌาเนสุ เอกคฺคตา ปีติสหคโต สมาธิ. เตสฺเวว ตติเย จ จตุตฺเถ จ ฌาเน เอกคฺคตา สุขสหคโต สมาธิ. อวสาเน อุเปกฺขาสหคโต. อุปจารสมาธิ ปน ปีติสุขสหคโต วา โหติ อุเปกฺขาสหคโต วาติ เอวํ ปีติสหคตาทิวเสน ติวิโธ. En la tercera tríada: la unificación en los dos primeros jhānas según el sistema de cuatro y en los tres primeros según el sistema de cinco es la concentración acompañada de arrebato (pītisahagata). En esos mismos sistemas, la unificación en el tercer jhāna (del sistema de cuatro) y en el cuarto jhāna (del sistema de cinco) es la concentración acompañada de felicidad (sukhasahagata). En el último jhāna, es acompañada de ecuanimidad. La concentración de acceso, por su parte, es acompañada de arrebato y felicidad, o bien de ecuanimidad. Así es de tres clases según si está acompañada de arrebato, etc. จตุตฺถตฺติเก อุปจารภูมิยํ เอกคฺคตา ปริตฺโต สมาธิ. รูปาวจรารูปาวจรกุสเล เอกคฺคตา มหคฺคโต สมาธิ. อริยมคฺคสมฺปยุตฺตา เอกคฺคตา อปฺปมาโณ สมาธีติ เอวํ ปริตฺตมหคฺคตปฺปมาณวเสน ติวิโธ. En la cuarta tríada: la unificación en el nivel de acceso es la concentración limitada. La unificación en lo sano de la esfera de la forma (rūpāvacara) y de la esfera sin forma (arūpāvacara) es la concentración ampliada. La unificación asociada con el Noble Camino es la concentración inconmensurable. Así es de tres clases según sea limitada, ampliada o inconmensurable. สมาธิจตุกฺกวณฺณนา Explicación de la concentración en grupos de cuatro จตุกฺเกสุ ปฐมจตุกฺเก อตฺถิ สมาธิ ทุกฺขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ, อตฺถิ ทุกฺขาปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ, อตฺถิ สุขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ, อตฺถิ สุขาปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญติ. En los grupos de cuatro, en el primero de ellos: existe la concentración de progreso doloroso con conocimiento directo lento, existe la concentración de progreso doloroso con conocimiento directo rápido, existe la concentración de progreso agradable con conocimiento directo lento y existe la concentración de progreso agradable con conocimiento directo rápido. ตตฺถ ปฐมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย ยาว ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารํ อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺตา สมาธิภาวนา ปฏิปทาติ วุจฺจติ. อุปจารโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อปฺปนา, ตาว ปวตฺตา ปญฺญา อภิญฺญาติ วุจฺจติ. สา ปเนสา ปฏิปทา เอกจฺจสฺส ทุกฺขา โหติ, นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺมสมุทาจารคหณตาย กิจฺฉา อสุขาเสวนาติ อตฺโถ. เอกจฺจสฺส ตทภาเวน สุขา. อภิญฺญาปิ เอกจฺจสฺส ทนฺธา โหติ มนฺทา อสีฆปฺปวตฺติ. เอกจฺจสฺส ขิปฺปา อมนฺทา สีฆปฺปวตฺติ. Al respecto, el desarrollo de la concentración que ocurre desde la advertencia inicial hasta que surge el acceso a cada jhāna respectivo se denomina "progreso" (paṭipadā). El conocimiento que ocurre desde el acceso hasta la absorción se denomina "conocimiento directo" (abhiññā). Ese progreso es doloroso para algunos, lo que significa que es difícil y no se practica con facilidad debido a la densa ocurrencia de estados adversos como los obstáculos (nīvaraṇa). Para otros es agradable debido a la ausencia de estos. El conocimiento directo también es lento para algunos, siendo débil y sin un suceso rápido; para otros es rápido, no siendo débil y teniendo un suceso veloz. ตตฺถ ยานิ ปรโต สปฺปายาสปฺปายานิ จ ปลิโพธุปจฺเฉทาทีนิ ปุพฺพกิจฺจานิ จ อปฺปนาโกสลฺลานิ จ วณฺณยิสฺสาม, เตสุ โย อสปฺปายเสวี [Pg.84] โหติ, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธา จ อภิญฺญา โหติ. สปฺปายเสวิโน สุขา ปฏิปทา ขิปฺปา จ อภิญฺญา. โย ปน ปุพฺพภาเค อสปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค สปฺปายเสวี โหติ, ปุพฺพภาเค วา สปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค อสปฺปายเสวี, ตสฺส โวมิสฺสกตา เวทิตพฺพา. ตถา ปลิโพธุปจฺเฉทาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ อสมฺปาเทตฺวา ภาวนมนุยุตฺตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. วิปริยาเยน สุขา. อปฺปนาโกสลฺลานิ ปน อสมฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธา อภิญฺญา โหติ. สมฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปา. Entre estos, describiremos más adelante las condiciones adecuadas e inadecuadas (sappāya-asappāya), las tareas preliminares como cortar los impedimentos (palibodha), y la habilidad en la absorción (appanā-kosalla). De entre ellos, quien frecuenta lo inadecuado tiene un progreso doloroso y un conocimiento directo lento. Quien frecuenta lo adecuado tiene un progreso agradable y un conocimiento directo rápido. Sin embargo, para aquel que frecuenta lo inadecuado en la etapa inicial pero lo adecuado en la etapa posterior, o viceversa, se debe entender que hay una mezcla de ambas. Del mismo modo, para aquel que se dedica al desarrollo sin haber cumplido las tareas preliminares como cortar los impedimentos, el progreso es doloroso; en el caso contrario, es agradable. Para aquel que no posee habilidad en la absorción, el conocimiento directo es lento; para quien la posee, es rápido. อปิจ ตณฺหาอวิชฺชาวเสน สมถวิปสฺสนาธิการวเสน จาปิ เอตาสํ ปเภโท เวทิตพฺโพ. ตณฺหาภิภูตสฺส หิ ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. อนภิภูตสฺส สุขา. อวิชฺชาภิภูตสฺส จ ทนฺธา อภิญฺญา โหติ. อนภิภูตสฺส ขิปฺปา. โย จ สมเถ อกตาธิกาโร, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. กตาธิการสฺส สุขา. โย ปน วิปสฺสนาย อกตาธิกาโร โหติ, ตสฺส ทนฺธา อภิญฺญา โหติ, กตาธิการสฺส ขิปฺปา. กิเลสินฺทฺริยวเสน จาปิ เอตาสํ ปเภโท เวทิตพฺโพ. ติพฺพกิเลสสฺส หิ มุทินฺทฺริยสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ ทนฺธา จ อภิญฺญา, ติกฺขินฺทฺริยสฺส ปน ขิปฺปา อภิญฺญา. มนฺทกิเลสสฺส จ มุทินฺทฺริยสฺส สุขา ปฏิปทา โหติ ทนฺธา จ อภิญฺญา. ติกฺขินฺทฺริยสฺส ปน ขิปฺปา อภิญฺญาติ. Además, la distinción de estas [prácticas y conocimientos directos] debe entenderse según la influencia del deseo y la ignorancia, y según la práctica previa de la serenidad y el discernimiento. Para aquel que está dominado por el deseo, la práctica es dolorosa; para el que no está dominado, es placentera. Para aquel que está dominado por la ignorancia, el conocimiento directo es lento; para el que no está dominado, es rápido. Aquel que no ha practicado previamente la serenidad tiene una práctica dolorosa; el que la ha practicado tiene una práctica placentera. Aquel que no ha practicado previamente el discernimiento tiene un conocimiento directo lento; el que lo ha practicado tiene un conocimiento directo rápido. Asimismo, su distinción debe entenderse por la intensidad de las impurezas y la agudeza de las facultades. Para aquel con impurezas intensas y facultades débiles, la práctica es dolorosa y el conocimiento directo lento, pero para aquel con facultades agudas, el conocimiento directo es rápido. Para aquel con impurezas leves y facultades débiles, la práctica es placentera y el conocimiento directo lento, pero para aquel con facultades agudas, el conocimiento directo es rápido. อิติ อิมาสุ ปฏิปทาอภิญฺญาสุ โย ปุคฺคโล ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาย จ อภิญฺญาย สมาธึ ปาปุณาติ, ตสฺส โส สมาธิ ทุกฺขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญติ วุจฺจติ. เอส นโย เสสตฺตเยปีติ เอวํ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิวเสน จตุพฺพิโธ. Así, entre estas combinaciones de práctica y conocimiento directo, cuando una persona alcanza la concentración mediante una práctica dolorosa y un conocimiento directo lento, su concentración se denomina 'concentración de práctica dolorosa y conocimiento directo lento'. El mismo método se aplica a los otros tres casos; de este modo, existen cuatro tipos basados en la práctica dolorosa y el conocimiento directo lento, etc. ทุติยจตุกฺเก อตฺถิ สมาธิ ปริตฺโต ปริตฺตารมฺมโณ, อตฺถิ ปริตฺโต อปฺปมาณารมฺมโณ, อตฺถิ อปฺปมาโณ ปริตฺตารมฺมโณ, อตฺถิ อปฺปมาโณ อปฺปมาณารมฺมโณติ. ตตฺถ โย สมาธิ อปฺปคุโณ อุปริฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อยํ ปริตฺโต. โย ปน อวฑฺฒิเต อารมฺมเณ ปวตฺโต, อยํ ปริตฺตารมฺมโณ. โย ปคุโณ สุภาวิโต, อุปริฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกติ, อยํ อปฺปมาโณ. โย จ วฑฺฒิเต อารมฺมเณ ปวตฺโต, อยํ อปฺปมาณารมฺมโณ. วุตฺตลกฺขณโวมิสฺสตาย ปน โวมิสฺสกนโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปริตฺตปริตฺตารมฺมณาทิวเสน จตุพฺพิโธ. En el segundo grupo de cuatro, existe la concentración limitada con un objeto limitado, la concentración limitada con un objeto ilimitado, la concentración ilimitada con un objeto limitado y la concentración ilimitada con un objeto ilimitado. Aquí, aquella concentración que no es experta y no puede servir de base para un jhana superior es 'limitada'. Aquella que se produce sobre un objeto que no ha sido expandido es de 'objeto limitado'. La que es experta, está bien desarrollada y puede servir de base para un jhana superior es 'ilimitada'. La que se produce sobre un objeto expandido es de 'objeto ilimitado'. El método de combinación debe entenderse mediante la mezcla de las características mencionadas. De este modo, es de cuatro tipos según lo limitado con objeto limitado, etc. ตติยจตุกฺเก [Pg.85] วิกฺขมฺภิตนีวรณานํ วิตกฺกวิจารปีติสุขสมาธีนํ วเสน ปญฺจงฺคิกํ ปฐมํ ฌานํ, ตโต วูปสนฺตวิตกฺกวิจารํ ติวงฺคิกํ ทุติยํ, ตโต วิรตฺตปีติกํ ทุวงฺคิกํ ตติยํ, ตโต ปหีนสุขํ อุเปกฺขาเวทนาสหิตสฺส สมาธิโน วเสน ทุวงฺคิกํ จตุตฺถํ. อิติ อิเมสํ จตุนฺนํ ฌานานํ องฺคภูตา จตฺตาโร สมาธี โหนฺติ. เอวํ จตุฌานงฺควเสน จตุพฺพิโธ. En el tercer grupo de cuatro, el primer jhana posee cinco factores (pensamiento aplicado, pensamiento sostenido, júbilo, felicidad y concentración) mediante el alejamiento de los obstáculos; después de este, el segundo jhana posee tres factores al calmarse el pensamiento aplicado y el sostenido; tras este, el tercer jhana posee dos factores al desvanecerse el júbilo; y después de este, el cuarto jhana posee dos factores mediante la concentración acompañada de sensación de ecuanimidad, habiéndose abandonado la felicidad. Así, existen cuatro concentraciones que constituyen los factores de estos cuatro jhanas. De este modo, es de cuatro tipos según los factores de los cuatro jhanas. จตุตฺถจตุกฺเก อตฺถิ สมาธิ หานภาคิโย, อตฺถิ ฐิติภาคิโย, อตฺถิ วิเสสภาคิโย, อตฺถิ นิพฺเพธภาคิโย. ตตฺถ ปจฺจนีกสมุทาจารวเสน หานภาคิยตา, ตทนุธมฺมตาย สติยา สณฺฐานวเสน ฐิติภาคิยตา, อุปริวิเสสาธิคมวเสน วิเสสภาคิยตา, นิพฺพิทาสหคตสญฺญามนสิการสมุทาจารวเสน นิพฺเพธภาคิยตา จ เวทิตพฺพา. ยถาห, ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ หานภาคินี ปญฺญา. ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ ฐิติภาคินี ปญฺญา. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิเสสภาคินี ปญฺญา. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสญฺหิตา นิพฺเพธภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙). ตาย ปน ปญฺญาย สมฺปยุตฺตา สมาธีปิ จตฺตาโร โหนฺตีติ. เอวํ หานภาคิยาทิวเสน จตุพฺพิโธ. En el cuarto grupo de cuatro, existe la concentración que conduce a la disminución, la que conduce al estancamiento, la que conduce a la distinción y la que conduce a la penetración. Aquí, la condición de disminución debe entenderse por el surgimiento de estados adversos; la condición de estancamiento, por la firmeza de la atención adecuada a ese estado; la condición de distinción, por la consecución de un logro superior; y la condición de penetración, por el surgimiento constante de la percepción y la atención acompañadas de desencanto. Como se ha dicho: 'Para quien posee el primer jhana, si surgen percepciones y atención relacionadas con el deseo, su sabiduría conduce a la disminución. Si se establece la atención adecuada a dicho estado, su sabiduría conduce al estancamiento. Si surgen percepciones y atención sin pensamiento aplicado, su sabiduría conduce a la distinción. Si surgen percepciones y atención acompañadas de desencanto y vinculadas al desapego, su sabiduría conduce a la penetración'. Las concentraciones asociadas con estos cuatro tipos de sabiduría también son cuatro. De este modo, es de cuatro tipos según lo que conduce a la disminución, etc. ปญฺจมจตุกฺเก กามาวจโร สมาธิ, รูปาวจโร สมาธิ, อรูปาวจโร สมาธิ, อปริยาปนฺโน สมาธีติ เอวํ จตฺตาโร สมาธี. ตตฺถ สพฺพาปิ อุปจาเรกคฺคตา กามาวจโร สมาธิ. ตถา รูปาวจราทิกุสลจิตฺเตกคฺคตา อิตเร ตโยติ เอวํ กามาวจราทิวเสน จตุพฺพิโธ. En el quinto grupo de cuatro, se encuentran la concentración de la esfera del sentido, la de la esfera de la forma, la de la esfera sin forma y la concentración no incluida [supramundana]. Así son las cuatro concentraciones. Aquí, toda unificación de la mente en el nivel de acceso es concentración de la esfera del sentido. Del mismo modo, la unificación de la mente en los estados saludables de la esfera de la forma, etc., constituyen las otras tres. De este modo, es de cuatro tipos según la esfera del sentido, etc. ฉฏฺฐจตุกฺเก ‘‘ฉนฺทํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธึ, ลภติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ, อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธิ…เป… วีริยํ เจ ภิกฺขุ…เป… จิตฺตํ เจ ภิกฺขุ…เป… วีมํสํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธึ, ลภติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ, อยํ วุจฺจติ วีมํสาสมาธี’’ติ (วิภ. ๔๓๒; สํ. นิ. ๓.๘๒๕) เอวํ อธิปติวเสน จตุพฺพิโธ. En el sexto grupo de cuatro: 'Si un monje, haciendo de la voluntad el factor predominante, obtiene la concentración y la unificación de la mente, esto se llama concentración de voluntad... si un monje hace de la energía... si un monje hace de la mente... si un monje, haciendo de la investigación el factor predominante, obtiene la concentración y la unificación de la mente, esto se llama concentración de investigación'. De este modo, es de cuatro tipos según el factor predominante. ปญฺจเก [Pg.86] ยํ จตุกฺกเภเท วุตฺตํ ทุติยํ ฌานํ, ตํ วิตกฺกมตฺตาติกฺกเมน ทุติยํ, วิตกฺกวิจาราติกฺกเมน ตติยนฺติ เอวํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปญฺจ ฌานานิ เวทิตพฺพานิ. เตสํ องฺคภูตา จ ปญฺจ สมาธีติ เอวํ ปญฺจฌานงฺควเสน ปญฺจวิธตา เวทิตพฺพา. En el grupo de cinco, el segundo jhana mencionado en la división cuádruple se divide en dos: el segundo jhana mediante la superación únicamente del pensamiento aplicado, y el tercer jhana mediante la superación tanto del pensamiento aplicado como del sostenido; así deben entenderse los cinco jhanas. Las concentraciones que son factores de estos también son cinco. De este modo, debe entenderse el carácter quíntuple de la concentración según los factores de los cinco jhanas. ๔๐. โก จสฺส สํกิเลโส กึ โวทานนฺติ เอตฺถ ปน วิสฺสชฺชนํ วิภงฺเค วุตฺตเมว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘สํกิเลสนฺติ หานภาคิโย ธมฺโม. โวทานนฺติ วิเสสภาคิโย ธมฺโม’’ติ (วิภ. ๘๒๘). ตตฺถ ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ หานภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อิมินา นเยน หานภาคิยธมฺโม เวทิตพฺโพ. ‘‘อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิเสสภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) อิมินา นเยน วิเสสภาคิยธมฺโม เวทิตพฺโพ. 40. En cuanto a '¿cuál es su corrupción y cuál su purificación?', la respuesta ya ha sido dada en el Vibhanga. Pues allí se dice: 'La corrupción es el estado que conduce a la disminución. La purificación es el estado que conduce a la distinción'. En ese contexto, el estado que conduce a la disminución debe entenderse mediante el método: 'Para quien posee el primer jhana, si surgen percepciones y atención relacionadas con el deseo, su sabiduría conduce a la disminución'. El estado que conduce a la distinción debe entenderse mediante el método: 'Si surgen percepciones y atención sin pensamiento aplicado, su sabiduría conduce a la distinción'. ทสปลิโพธวณฺณนา Explicación de los diez impedimentos ๔๑. กถํ ภาเวตพฺโพติ เอตฺถ ปน โย ตาว อยํ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิโธติอาทีสุ อริยมคฺคสมฺปยุตฺโต สมาธิ วุตฺโต, ตสฺส ภาวนานโย ปญฺญาภาวนานเยเนว สงฺคหิโต. ปญฺญาย หิ ภาวิตาย โส ภาวิโต โหติ. ตสฺมา ตํ สนฺธาย เอวํ ภาเวตพฺโพติ น กิญฺจิ วิสุํ วทาม. 41. En cuanto a '¿cómo debe desarrollarse?', de entre los tipos de concentración mencionados anteriormente como de dos tipos según lo mundano y supramundano, etc., el método de desarrollo de la concentración asociada con el camino noble ya está incluido en el método de desarrollo de la sabiduría. Pues una vez que la sabiduría ha sido desarrollada, dicha concentración también queda desarrollada. Por lo tanto, con respecto a esa concentración del camino, no decimos nada por separado. โย ปนายํ โลกิโย, โส วุตฺตนเยน สีลานิ วิโสเธตฺวา สุปริสุทฺเธ สีเล ปติฏฺฐิเตน ยฺวาสฺส ทสสุ ปลิโพเธสุ ปลิโพโธ อตฺถิ, ตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน จริยานุกูลํ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหรนฺเตน ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา สพฺพํ ภาวนาวิธานํ อปริหาเปนฺเตน ภาเวตพฺโพติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. En cuanto a esta concentración mundana, habiendo purificado la virtud según el método mencionado y establecido en una virtud bien pura, aquel que tenga cualquiera de los diez obstáculos debe cortarlo, acercarse a un buen amigo que otorgue un tema de meditación, recibir uno de los cuarenta temas de meditación adecuado a su propio temperamento, abandonar un monasterio inapropiado para el desarrollo de la concentración y, viviendo en un monasterio adecuado, habiendo cortado los pequeños obstáculos, debe desarrollarla sin descuidar ningún procedimiento de meditación; este es el resumen sobre este punto. อยํ ปน วิตฺถาโร, ยํ ตาว วุตฺตํ ‘‘ยฺวาสฺส ทสสุ ปลิโพเธสุ ปลิโพโธ อตฺถิ, ตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา’’ติ, เอตฺถ – Esta es la explicación detallada. En lo que respecta a lo dicho anteriormente: «aquel que tenga cualquiera de los diez obstáculos debe cortarlo», aquí [se explica]: อาวาโส จ กุลํ ลาโภ, คโณ กมฺมญฺจ ปญฺจมํ; อทฺธานํ ญาติ อาพาโธ, คนฺโถ อิทฺธีติ เต ทสาติ. – «El lugar de residencia, la familia, la ganancia, el grupo y, en quinto lugar, el trabajo; el viaje, los parientes, la enfermedad, el estudio y los poderes [psíquicos]: estos son los diez». อิเม [Pg.87] ทส ปลิโพธา นาม. ตตฺถ อาวาโสเยว อาวาสปลิโพโธ. เอส นโย กุลาทีสุ. Estos diez se llaman obstáculos. Entre ellos, el lugar de residencia mismo es el obstáculo del lugar de residencia. Este mismo principio se aplica a la familia y demás. ตตฺถ อาวาโสติ เอโกปิ โอวรโก วุจฺจติ เอกมฺปิ ปริเวณํ สกโลปิ สงฺฆาราโม. สฺวายํ น สพฺพสฺเสว ปลิโพโธ โหติ. โย ปเนตฺถ นวกมฺมาทีสุ อุสฺสุกฺกํ วา อาปชฺชติ, พหุภณฺฑสนฺนิจโย วา โหติ, เยน เกนจิ วา การเณน อเปกฺขวา ปฏิพทฺธจิตฺโต, ตสฺเสว ปลิโพโธ โหติ, น อิตรสฺส. Allí, por «lugar de residencia» se entiende una sola habitación, un recinto o todo un monasterio. Este no es un obstáculo para todos. Sin embargo, es un obstáculo para aquel que se dedica a obras de construcción o similares, o que acumula muchos bienes, o que por cualquier razón tiene apego y su mente está ligada a él; pero no para otro. ตตฺริทํ วตฺถุ – ทฺเว กิร กุลปุตฺตา อนุราธปุรา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ถูปาราเม ปพฺพชึสุ. เตสุ เอโก ทฺเว มาติกา ปคุณา กตฺวา ปญฺจวสฺสิโก หุตฺวา ปวาเรตฺวา ปาจินขณฺฑราชึ นาม คโต. เอโก ตตฺเถว วสติ. ปาจินขณฺฑราชิคโต ตตฺถ จิรํ วสิตฺวา เถโร หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘ปฏิสลฺลานสารุปฺปมิทํ ฐานํ, หนฺท นํ สหายกสฺสาปิ อาโรเจมี’’ติ. ตโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน ถูปารามํ ปาวิสิ. ปวิสนฺตํเยว จ นํ ทิสฺวา สมานวสฺสิกตฺเถโร ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตจีวรํ ปฏิคฺคเหตฺวา วตฺตํ อกาสิ. อาคนฺตุกตฺเถโร เสนาสนํ ปวิสิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ เม สหาโย สปฺปึ วา ผาณิตํ วา ปานกํ วา เปเสสฺสติ. อยญฺหิ อิมสฺมึ นคเร จิรนิวาสี’’ติ. โส รตฺตึ อลทฺธา ปาโต จินฺเตสิ ‘‘อิทานิ อุปฏฺฐาเกหิ คหิตํ ยาคุขชฺชกํ เปเสสฺสตี’’ติ. ตมฺปิ อทิสฺวา ‘‘ปหิณนฺตา นตฺถิ, ปวิฏฺฐสฺส มญฺเญ ทสฺสตี’’ติ ปาโตว เตน สทฺธึ คามํ ปาวิสิ. เต ทฺเว เอกํ วีถึ จริตฺวา อุฬุงฺกมตฺตํ ยาคุํ ลภิตฺวา อาสนสาลายํ นิสีทิตฺวา ปิวึสุ. ตโต อาคนฺตุโก จินฺเตสิ ‘‘นิพทฺธยาคุ มญฺเญ นตฺถิ, ภตฺตกาเล อิทานิ มนุสฺสา ปณีตํ ภตฺตํ ทสฺสนฺตี’’ติ, ตโต ภตฺตกาเลปิ ปิณฺฑาย จริตฺวา ลทฺธเมว ภุญฺชิตฺวา อิตโร อาห – ‘‘กึ, ภนฺเต, สพฺพกาลํ เอวํ ยาเปถา’’ติ? อามาวุโสติ. ภนฺเต, ปาจินขณฺฑราชิ ผาสุกา, ตตฺถ คจฺฉามาติ. เถโร นครโต ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมนฺโต กุมฺภการคามมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. อิตโร อาห – ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, อิมํ มคฺคํ ปฏิปนฺนตฺถา’’ติ? นนุ ตฺวมาวุโส, ปาจินขณฺฑราชิยา วณฺณํ อภาสีติ? กึ ปน, ภนฺเต, ตุมฺหากํ เอตฺตกํ กาลํ วสิตฏฺฐาเน น โกจิ อติเรกปริกฺขาโร อตฺถีติ? อามาวุโส มญฺจปีฐํ สงฺฆิกํ, ตํ ปฏิสามิตเมว, อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถีติ. มยฺหํ ปน, ภนฺเต[Pg.88], กตฺตรทณฺโฑ เตลนาฬิ อุปาหนตฺถวิกา จ ตตฺเถวาติ. ตยาวุโส, เอกทิวสํ วสิตฺวา เอตฺตกํ ฐปิตนฺติ? อาม, ภนฺเต. โส ปสนฺนจิตฺโต เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ตุมฺหาทิสานํ, ภนฺเต, สพฺพตฺถ อรญฺญวาโสเยว. ถูปาราโม จตุนฺนํ พุทฺธานํ ธาตุนิธานฏฺฐานํ, โลหปาสาเท สปฺปายํ ธมฺมสฺสวนํ มหาเจติยทสฺสนํ เถรทสฺสนญฺจ ลพฺภติ, พุทฺธกาโล วิย ปวตฺตติ. อิเธว ตุมฺเห วสถา’’ติ ทุติยทิวเส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา สยเมว อคมาสีติ. อีทิสสฺส อาวาโส น ปลิโพโธ โหติ. Al respecto, existe esta historia: se dice que dos jóvenes de buena familia salieron de Anurādhapura y, en orden, se ordenaron en Thūpārāme. Entre ellos, uno dominó los dos códigos (mātikā) y, al cumplir cinco años de monje y realizar la invitación de fin de retiro (pavāretvā), se dirigió a un lugar llamado Pācinakhaṇḍarāji. El otro se quedó en el mismo Thūpārāme. El que fue a Pācinakhaṇḍarāji vivió allí mucho tiempo y, habiéndose convertido en un anciano (thero), pensó: «Este lugar es adecuado para el retiro solitario; bien, se lo haré saber también a mi compañero». Salió de allí y, siguiendo su camino, entró en Thūpārāme. Al verlo entrar, el anciano de su misma antigüedad salió a recibirlo, tomó su cuenco y mantos, y cumplió con los deberes de hospitalidad. El anciano visitante entró en el alojamiento y pensó: «Ahora mi compañero me enviará mantequilla clarificada, o melaza, o alguna bebida, pues él ha residido en esta ciudad por mucho tiempo». Al no recibir nada durante la noche, pensó por la mañana: «Ahora me enviará gachas y comida sólida recibida de sus benefactores». Al no ver eso tampoco, pensó: «No hay nadie que lo envíe; supongo que me lo dará cuando entre [al pueblo]». Por la mañana temprano entró en el pueblo con él. Los dos recorrieron una calle y, tras recibir apenas un cucharón de gachas, se sentaron en el salón y bebieron. Luego el visitante pensó: «Supongo que no hay gachas de forma regular; ahora, a la hora de la comida, la gente dará comida excelente». A la hora de comer, después de caminar por limosna y comer solo lo recibido, el otro le preguntó: «¿Venerable señor, siempre se mantiene de esta manera?». «Sí, amigo». «Venerable señor, Pācinakhaṇḍarāji es un lugar agradable, vayamos allá». El anciano, saliendo de la ciudad por la puerta sur, tomó el camino hacia la aldea de los alfareros. El otro le preguntó: «¿Pero por qué, venerable señor, ha tomado este camino?». «¿Acaso tú, amigo, no elogiaste Pācinakhaṇḍarāji?». «¿Pero es que, venerable señor, no tiene usted ninguna pertenencia extra en el lugar donde ha vivido tanto tiempo?». «Sí, amigo, la cama y la silla pertenecen a la comunidad, y ya están guardadas; no hay nada más». «Pero para mí, venerable señor, mi bastón, mi tubo de aceite y mi bolsa para sandalias están todavía allí [en el monasterio]». «¿Amigo, habiendo vivido allí un solo día, has dejado tanto?». «Sí, venerable señor». Él, con el corazón lleno de fe, se inclinó ante el anciano y dijo: «Venerable señor, para personas como usted, cualquier lugar es una vida en el bosque. Thūpārāme es el lugar donde se guardan las reliquias de cuatro Budas; en el Lohapāsāda se tiene la oportunidad de escuchar el Dhamma de forma adecuada, de ver la Gran Estupa (Mahācetiya) y de ver a los ancianos; es como si fuera el tiempo del Buda. Quédense ustedes aquí mismo». Al día siguiente, tomó su cuenco y mantos y se marchó solo. Así es la historia. Para alguien como él, el lugar de residencia no es un obstáculo. กุลนฺติ ญาติกุลํ วา อุปฏฺฐากกุลํ วา. เอกจฺจสฺส หิ อุปฏฺฐากกุลมฺปิ ‘‘สุขิเตสุ สุขิโต’’ติอาทินา (วิภ. ๘๘๘; สํ. นิ. ๔.๒๔๑) นเยน สํสฏฺฐสฺส วิหรโต ปลิโพโธ โหติ, โส กุลมานุสเกหิ วินา ธมฺมสฺสวนาย สามนฺตวิหารมฺปิ น คจฺฉติ. เอกจฺจสฺส มาตาปิตโรปิ ปลิโพธา น โหนฺติ, โกรณฺฑกวิหารวาสิตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺยทหรภิกฺขุโน วิย. «Familia» se refiere tanto a la familia de parientes como a la familia de benefactores. Pues, para aquel que vive enredado bajo el lema «feliz cuando ellos son felices», incluso una familia de benefactores es un obstáculo; tal persona no puede ir ni siquiera a un monasterio cercano a escuchar el Dhamma sin los miembros de la familia. Para otros, ni siquiera sus propios padres son obstáculos, como en el caso del joven monje sobrino del anciano que residía en el monasterio de Koraṇḍaka. โส กิร อุทฺเทสตฺถํ โรหณํ อคมาสิ. เถรภคินีปิ อุปาสิกา สทา เถรํ ตสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉติ. เถโร เอกทิวสํ ทหรํ อาเนสฺสามีติ โรหณาภิมุโข ปายาสิ. ทหโรปิ ‘‘จิรํ เม อิธ วุตฺถํ, อุปชฺฌายํ ทานิ ปสฺสิตฺวา อุปาสิกาย จ ปวตฺตึ ญตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ โรหณโต นิกฺขมิ. เต อุโภปิ คงฺคาตีเร สมาคจฺฉึสุ. โส อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล เถรสฺส วตฺตํ กตฺวา ‘‘กุหึ ยาสี’’ติ ปุจฺฉิโต ตมตฺถํ อาโรเจสิ. เถโร สุฏฺฐุ เต กตํ, อุปาสิกาปิ สทา ปุจฺฉติ, อหมฺปิ เอตทตฺถเมว อาคโต, คจฺฉ ตฺวํ, อหํ ปน อิเธว อิมํ วสฺสํ วสิสฺสามีติ ตํ อุยฺโยเชสิ. โส วสฺสูปนายิกทิวเสเยว ตํ วิหารํ ปตฺโต. เสนาสนมฺปิสฺส ปิตรา การิตเมว ปตฺตํ. Se dice que él fue a Rohaṇa con el propósito de estudiar. La hermana del anciano, una seguidora laica, siempre preguntaba al anciano por las noticias de él. Un día, el anciano partió hacia Rohaṇa pensando: «Traeré al joven». El joven también salió de Rohaṇa pensando: «He vivido aquí mucho tiempo; ahora, después de ver a mi preceptor y conocer las noticias de la seguidora laica, regresaré». Ambos se encontraron a orillas del río Ganges. Él, tras cumplir con sus deberes hacia el anciano bajo un árbol, al ser preguntado: «¿A dónde vas?», le explicó el motivo. El anciano dijo: «Has hecho bien; la seguidora laica siempre pregunta por ti. Yo también he venido con ese mismo propósito. Ve tú; yo, por mi parte, me quedaré aquí para este retiro de las lluvias». Y lo despidió. Él llegó a aquel monasterio precisamente el día de la entrada al retiro de las lluvias. Se le asignó un alojamiento que había sido construido por su propio padre. อถสฺส ปิตา ทุติยทิวเส อาคนฺตฺวา ‘‘กสฺส, ภนฺเต, อมฺหากํ เสนาสนํ ปตฺต’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘อาคนฺตุกสฺส ทหรสฺสา’’ติ สุตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต, อมฺหากํ เสนาสเน วสฺสํ อุปคตสฺส วตฺตํ อตฺถี’’ติ. กึ อุปาสกาติ? เตมาสํ อมฺหากํเยว ฆเร ภิกฺขํ คเหตฺวา ปวาเรตฺวา คมนกาเล อาปุจฺฉิตพฺพนฺติ. โส ตุณฺหิภาเวน อธิวาเสสิ. อุปาสโกปิ ฆรํ คนฺตฺวา ‘‘อมฺหากํ อาวาเส เอโก [Pg.89] อาคนฺตุโก อยฺโย อุปคโต สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาตพฺโพ’’ติ อาห. อุปาสิกา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาเทสิ. ทหโรปิ ภตฺตกาเล ญาติฆรํ อคมาสิ. น นํ โกจิ สญฺชานิ. Entonces, su padre acudió al monasterio al día siguiente y, al preguntar: «Venerables, ¿a qué monje le ha correspondido nuestra vivienda?», y escuchar que «al joven monje visitante», se acercó a él, le rindió homenaje y dijo: «Venerable, existe un deber para aquel que ha pasado el retiro de las lluvias en nuestra vivienda». Al ser preguntado: «¿Qué deber, devoto?», respondió: «Durante los tres meses, debe tomar sus alimentos únicamente en nuestra casa y, tras realizar la ceremonia de Pavāraṇā, al momento de partir, debe informarnos». Él aceptó mediante el silencio. El devoto, tras regresar a su casa, dijo: «En nuestra vivienda se ha establecido un noble monje visitante; debe ser atendido con esmero». La devota, aceptando con un «está bien», preparó exquisitos alimentos sólidos y blandos. El joven monje, a la hora de la comida, se dirigió a la casa de sus familiares. Nadie lo reconoció. โส เตมาสมฺปิ ตตฺถ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา วสฺสํวุตฺโถ ‘‘อหํ คจฺฉามี’’ติ อาปุจฺฉิ. อถสฺส ญาตกา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, คจฺฉถา’’ติ ทุติยทิวเส ฆเรเยว โภเชตฺวา เตลนาฬึ ปูเรตฺวา เอกํ คุฬปิณฺฑํ นวหตฺถญฺจ สาฏกํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ อาหํสุ. โส อนุโมทนํ กตฺวา โรหณาภิมุโข ปายาสิ. Él consumió allí su comida de limosna durante los tres meses y, habiendo completado el retiro de las lluvias, solicitó permiso diciendo: «Me marcho». Entonces sus familiares le dijeron: «Venerable, marche mañana», y al día siguiente, tras alimentarlo en la propia casa, llenaron un recipiente con aceite y, dándole un trozo de azúcar y una tela de nueve codos, dijeron: «Venerable, puede marcharse». Él, tras expresar su regocijo, partió con rumbo hacia Rohaṇa. อุปชฺฌาโยปิสฺส ปวาเรตฺวา ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺโต ปุพฺเพ ทิฏฺฐฏฺฐาเนเยว ตํ อทฺทส. โส อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล เถรสฺส วตฺตํ อกาสิ. อถ นํ เถโร ปุจฺฉิ ‘‘กึ, ภทฺทมุข, ทิฏฺฐา เต อุปาสิกา’’ติ? โส ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ สพฺพํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา เตน เตเลน เถรสฺส ปาเท มกฺเขตฺวา คุเฬน ปานกํ กตฺวา ตมฺปิ สาฏกํ เถรสฺเสว ทตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, โรหณํเยว สปฺปาย’’นฺติ อคมาสิ. เถโรปิ วิหารํ อาคนฺตฺวา ทุติยทิวเส โกรณฺฑกคามํ ปาวิสิ. Su preceptor, tras realizar la Pavāraṇā, venía por el camino en dirección opuesta y lo encontró en el mismo lugar donde se habían visto antes. Él cumplió con sus deberes hacia el monje anciano bajo la sombra de un árbol. Entonces el anciano le preguntó: «¿Has visto, joven de semblante bondadoso, a la devota?». Él respondió: «Sí, venerable», y tras relatarle todo lo sucedido, ungió los pies del anciano con aquel aceite, preparó una bebida con el azúcar y, entregando también aquella tela al propio anciano, le rindió homenaje y dijo: «Venerable, para mí solo Rohaṇa es adecuado», y partió. El anciano, por su parte, llegó al monasterio y, al día siguiente, entró en la aldea de Koraṇḍaka. อุปาสิกาปิ ‘‘มยฺหํ ภาตา มม ปุตฺตํ คเหตฺวา อิทานิ อาคจฺฉตี’’ติ สทา มคฺคํ โอโลกยมานาว ติฏฺฐติ. สา ตํ เอกกเมว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘มโต เม มญฺเญ ปุตฺโต, อยํ เถโร เอกโกว อาคจฺฉตี’’ติ เถรสฺส ปาทมูเล นิปติตฺวา ปริเทวมานา โรทิ. เถโร ‘‘นูน ทหโร อปฺปิจฺฉตาย อตฺตานํ อชานาเปตฺวาว คโต’’ติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา สพฺพํ ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา ปตฺตตฺถวิกโต ตํ สาฏกํ นีหริตฺวา ทสฺเสติ. La devota también permanecía mirando siempre el camino, pensando: «Mi hermano vendrá trayendo a mi hijo». Al ver al anciano venir completamente solo, pensó: «Creo que mi hijo ha muerto, pues este anciano viene solo», y postrándose a los pies del anciano, lloró lamentándose profundamente. El anciano pensó: «Seguramente el joven monje, debido a su poca ambición y para no darse a conocer, se ha marchado», y tras consolarla y relatarle todo lo sucedido, sacó aquella tela de la bolsa de su cuenco y se la mostró. อุปาสิกา ปสีทิตฺวา ปุตฺเตน คตทิสาภิมุขา อุเรน นิปชฺชิตฺวา นมสฺสมานา อาห – ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสทิสํ วต มญฺเญ ภิกฺขุํ กายสกฺขึ กตฺวา ภควา รถวินีตปฏิปทํ (ม. นิ. ๑.๒๕๒ อาทโย), นาลกปฏิปทํ (สุ. นิ. ๖๘๔ อาทโย), ตุวฏฺฏกปฏิปทํ (สุ. นิ. ๙๒๑ อาทโย), จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามตาทีปกํ มหาอริยวํสปฏิปทญฺจ (อ. นิ. ๔.๒๘; ที. นิ. ๓.๓๐๙) เทเสสิ. วิชาตมาตุยา นาม เคเห เตมาสํ ภุญฺชมาโนปิ ‘อหํ [Pg.90] ปุตฺโต ตฺวํ มาตา’ติ น วกฺขติ, อโห อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ. เอวรูปสฺส มาตาปิตโรปิ ปลิโพธา น โหนฺติ, ปเคว อญฺญํ อุปฏฺฐากกุล’’นฺติ. La devota, llena de fe y postrándose sobre su pecho hacia la dirección en la que su hijo se había marchado, dijo rindiendo homenaje: «¡Qué asombroso! Creo que el Bienaventurado enseñó la práctica del Rathavinīta, la práctica de Nālaka, la práctica de Tuvaṭṭaka y la gran práctica de los Ariyavaṃsa —que muestra el deleite en la meditación y el contentamiento con los cuatro requisitos— tomando como testigo vivo a un monje como mi hijo. Aun comiendo durante tres meses en la casa de la madre que lo dio a luz, no dijo: 'Yo soy el hijo, tú eres la madre'. ¡Oh, qué hombre tan extraordinario!». Para un hombre de tal naturaleza, incluso los padres no son un obstáculo (palibodha), cuánto menos cualquier otra familia que lo asista. ลาโภติ จตฺตาโร ปจฺจยา. เต กถํ ปลิโพธา โหนฺติ? ปุญฺญวนฺตสฺส หิ ภิกฺขุโน คตคตฏฺฐาเน มนุสฺสา มหาปริวาเร ปจฺจเย เทนฺติ. โส เตสํ อนุโมเทนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺโต สมณธมฺมํ กาตุํ น โอกาสํ ลภติ. อรุณุคฺคมนโต ยาว ปฐมยาโม, ตาว มนุสฺสสํสคฺโค น อุปจฺฉิชฺชติ. ปุน พลวปจฺจูเสเยว พาหุลฺลิกปิณฺฑปาติกา อาคนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, อสุโก อุปาสโก อุปาสิกา อมจฺโจ อมจฺจธีตา ตุมฺหากํ ทสฺสนกามา’’ติ วทนฺติ, โส คณฺหาวุโส, ปตฺตจีวรนฺติ คมนสชฺโชว โหตีติ นิจฺจพฺยาวโฏ, ตสฺเสว เต ปจฺจยา ปลิโพธา โหนฺติ. เตน คณํ ปหาย ยตฺถ นํ น ชานนฺติ, ตตฺถ เอกเกน จริตพฺพํ. เอวํ โส ปลิโพโธ อุปจฺฉิชฺชตีติ. La ganancia (lābha) se refiere a los cuatro requisitos. ¿Cómo se convierten estos en obstáculos? En el caso de un monje de gran mérito, las personas en cada lugar al que va le ofrecen requisitos con gran séquito. Él, al expresar su regocijo y enseñar el Dhamma a esas personas, no encuentra oportunidad para realizar sus deberes monásticos (samaṇadhamma). Desde el amanecer hasta la primera vigilia de la noche, el contacto con la gente no cesa. De nuevo, al alba, llegan monjes que desean abundancia de limosnas y dicen: «Venerable, tal devoto, tal devota, el ministro o la hija del ministro desean veros». Él, diciendo: «Toma, amigo, el cuenco y el manto», está siempre listo para partir, estando así constantemente ocupado; para él, esos requisitos son obstáculos. Por ello, dejando al grupo, debe morar solo en un lugar donde no lo conozcan. De esta manera, ese obstáculo se corta. คโณติ สุตฺตนฺติกคโณ วา อาภิธมฺมิกคโณ วา, โย ตสฺส อุทฺเทสํ วา ปริปุจฺฉํ วา เทนฺโต สมณธมฺมสฺส โอกาสํ น ลภติ, ตสฺเสว คโณ ปลิโพโธ โหติ, เตน โส เอวํ อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ. สเจ เตสํ ภิกฺขูนํ พหุ คหิตํ โหติ, อปฺปํ อวสิฏฺฐํ, ตํ นิฏฺฐเปตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตพฺพํ. สเจ อปฺปํ คหิตํ, พหุ อวสิฏฺฐํ, โยชนโต ปรํ อคนฺตฺวา อนฺโตโยชนปริจฺเฉเท อญฺญํ คณวาจกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิเม อายสฺมา อุทฺเทสาทีหิ สงฺคณฺหตู’’ติ วตฺตพฺพํ. เอวํ อลภมาเนน ‘‘มยฺหมาวุโส, เอกํ กิจฺจํ อตฺถิ, ตุมฺเห ยถาผาสุกฏฺฐานานิ คจฺฉถา’’ติ คณํ ปหาย อตฺตโน กมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ. El grupo (gaṇa) se refiere tanto al grupo de estudio de los Suttas como al del Abhidhamma. Quien, al impartir lecciones o responder dudas a dicho grupo, no encuentra oportunidad para los deberes monásticos, para él el grupo es un obstáculo; por lo tanto, debe cortarlo de la siguiente manera. Si esos monjes han aprendido mucho y queda poco por aprender, debe terminar aquello y entrar en el bosque. Si han aprendido poco y queda mucho, sin alejarse más de una legua (yojana), debe acudir a otro maestro de grupo dentro de ese límite y decirle: «Que el venerable asista a estos monjes con las lecciones y demás enseñanzas». Si no encuentra a nadie, debe decir: «Amigos, tengo un asunto importante; id a donde os sea más cómodo», y dejando al grupo, debe realizar su propia labor monástica. กมฺมนฺติ นวกมฺมํ. ตํ กโรนฺเตน วฑฺฒกีอาทีหิ ลทฺธาลทฺธํ ชานิตพฺพํ, กตากเต อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชิตพฺพนฺติ สพฺพทา ปลิโพโธ โหติ. โสปิ เอวํ อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ, สเจ อปฺปํ อวสิฏฺฐํ โหติ นิฏฺฐเปตพฺพํ. สเจ พหุ, สงฺฆิกญฺเจ นวกมฺมํ, สงฺฆสฺส วา สงฺฆภารหารกภิกฺขูนํ วา นิยฺยาเทตพฺพํ. อตฺตโน สนฺตกญฺเจ, อตฺตโน ภารหารกานํ นิยฺยาเทตพฺพํ. ตาทิเส อลภนฺเตน สงฺฆสฺส ปริจฺจชิตฺวา คนฺตพฺพนฺติ. La labor (kamma) se refiere a las nuevas construcciones o reparaciones (navakamma). Para quien las realiza, debe saber qué han obtenido o no los carpinteros y otros trabajadores, y debe preocuparse por lo que se ha hecho o queda por hacer; por ello, siempre es un obstáculo. Este también debe cortarse así: si queda poco por terminar, debe completarse. Si queda mucho, si es una labor de la comunidad (saṅghika), debe entregarse a la comunidad o a los monjes encargados de los asuntos de la comunidad. Si es de su propiedad personal, debe entregarse a sus propios encargados. Si no encuentra a tales personas, debe abandonarlo a la comunidad y marcharse. อทฺธานนฺติ [Pg.91] มคฺคคมนํ. ยสฺส หิ กตฺถจิ ปพฺพชฺชาเปกฺโข วา โหติ, ปจฺจยชาตํ วา กิญฺจิ ลทฺธพฺพํ โหติ. สเจ ตํ อลภนฺโต น สกฺโกติ อธิวาเสตุํ, อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺสปิ คมิกจิตฺตํ นาม ทุปฺปฏิวิโนทนียํ โหติ, ตสฺมา คนฺตฺวา ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวาว สมณธมฺเม อุสฺสุกฺกํ กาตพฺพนฺติ. El viaje (addhāna) se refiere a emprender un camino. Pues si alguien tiene a alguien esperando para ser ordenado en algún lugar, o hay algún requisito que deba recibir, y si al no recibirlo no puede estar tranquilo, incluso si entra en el bosque para practicar los deberes monásticos, el pensamiento de viajar es difícil de apartar. Por lo tanto, debe ir, concluir ese asunto y solo entonces esforzarse en los deberes monásticos. ญาตีติ วิหาเร อาจริยุปชฺฌายสทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกสมานุปชฺฌายกสมานาจริยกา, ฆเร มาตา ปิตา ภาตาติ เอวมาทิกา. เต คิลานา อิมสฺส ปลิโพธา โหนฺติ, ตสฺมา โส ปลิโพโธ อุปฏฺฐหิตฺวา เตสํ ปากติกกรเณน อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ. Los familiares (ñātī) son, en el monasterio: el maestro, el preceptor, el compañero de celda, el discípulo cercano, los que comparten el mismo preceptor y los que comparten el mismo maestro; y en el hogar: la madre, el padre, el hermano, entre otros. Si ellos enferman, son obstáculos para el yogui; por lo tanto, ese obstáculo debe cortarse cuidándolos y devolviéndoles su estado normal de salud. ตตฺถ อุปชฺฌาโย ตาว คิลาโน สเจ ลหุํ น วุฏฺฐาติ, ยาวชีวมฺปิ ปฏิชคฺคิตพฺโพ. ตถา ปพฺพชฺชาจริโย อุปสมฺปทาจริโย สทฺธิวิหาริโก อุปสมฺปาทิตปพฺพาชิตอนฺเตวาสิกสมานุปชฺฌายกา จ. นิสฺสยาจริยอุทฺเทสาจริยนิสฺสยนฺเตวาสิกอุทฺเทสนฺเตวาสิกสมานาจริยกา ปน ยาว นิสฺสยอุทฺเทสา อนุปจฺฉินฺนา, ตาว ปฏิชคฺคิตพฺพา. ปโหนฺเตน ตโต อุทฺธมฺปิ ปฏิชคฺคิตพฺพา เอว. มาตาปิตูสุ อุปชฺฌาเย วิย ปฏิปชฺชิตพฺพํ. สเจปิ หิ เต รชฺเช ฐิตา โหนฺติ, ปุตฺตโต จ อุปฏฺฐานํ ปจฺจาสีสนฺติ, กาตพฺพเมว. อถ เตสํ เภสชฺชํ นตฺถิ, อตฺตโน สนฺตกํ ทาตพฺพํ. อสติ ภิกฺขาจริยาย ปริเยสิตฺวาปิ ทาตพฺพเมว. ภาตุภคินีนํ ปน เตสํ สนฺตกเมว โยเชตฺวา ทาตพฺพํ. สเจ นตฺถิ อตฺตโน สนฺตกํ ตาวกาลิกํ ทตฺวา ปจฺฉา ลภนฺเตน คณฺหิตพฺพํ. อลภนฺเตน น โจเทตพฺพา. อญฺญาตกสฺส ภคินิสามิกสฺส เภสชฺชํ เนว กาตุํ น ทาตุํ วฏฺฏติ. ‘‘ตุยฺหํ สามิกสฺส เทหี’’ติ วตฺวา ปน ภคินิยา ทาตพฺพํ. ภาตุชายายปิ เอเสว นโย. เตสํ ปน ปุตฺตา อิมสฺส ญาตกา เอวาติ เตสํ กาตุํ วฏฺฏตีติ. Entre ellos, en primer lugar, si el preceptor (upajjhāya) enferma y no se recupera pronto de su dolencia, debe ser atendido incluso por el resto de la vida. Del mismo modo, deben ser atendidos el maestro de la ordenación inicial (pabbajjācariya), el maestro de la ordenación superior (upasampadācariyo), el discípulo que reside con uno (saddhivihāriko), el discípulo residente a quien uno mismo ha dado la ordenación superior o inicial, y quienes comparten el mismo preceptor. En cuanto al maestro de dependencia (nissayācariya), al maestro de instrucción (uddesācariyanissaya), al discípulo bajo dependencia, al discípulo de instrucción y a quienes comparten el mismo maestro, deben ser atendidos mientras la dependencia o la instrucción no se hayan interrumpido. Si uno es capaz, debe seguir atendiéndolos incluso después de eso. Respecto a los padres, uno debe actuar como con el preceptor. Pues aunque ellos ostentaran el poder real, si esperan servicio de su hijo (monje), este debe realizarse. Si ellos no tienen medicina, el monje debe darles la suya propia. Si no la tiene, debe buscarla incluso mediante la práctica de pedir limosna y dársela. En cuanto a los hermanos y hermanas, se les debe dar medicina preparando los propios bienes de ellos. Si no tienen, el monje puede dar lo suyo temporalmente (como un préstamo) y, si después lo recupera, debe aceptarlo. Si no lo recupera, no debe reclamárselo. No es lícito tratar ni dar medicina al esposo de una hermana que no sea pariente. Sin embargo, se le puede dar a la hermana diciendo: «Dásela a tu esposo». El mismo principio se aplica a la esposa de un hermano. Pero como los hijos de estos son parientes de este monje, sí es lícito tratarlos a ellos. อาพาโธติ โยโกจิ โรโค. โส พาธยมาโน ปลิโพโธ โหติ, ตสฺมา เภสชฺชกรเณน อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ. สเจ ปน กติปาหํ เภสชฺชํ กโรนฺตสฺสปิ น วูปสมฺมติ, นาหํ ตุยฺหํ ทาโส, น ภฏโก, ตํเยว [Pg.92] หิ โปเสนฺโต อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ทุกฺขํ ปตฺโตติ อตฺตภาวํ ครหิตฺวา สมณธมฺโม กาตพฺโพติ. La enfermedad (ābādha) es cualquier tipo de dolencia. Cuando esta aflige, se convierte en un obstáculo; por lo tanto, debe ser cortada mediante el tratamiento médico. Pero si, a pesar de tratarse con medicina durante unos pocos días, no se alivia, el monje debe reprocharse a su propio cuerpo diciendo: «No soy tu esclavo ni tu jornalero; cuidándote a ti precisamente he llegado al sufrimiento en este ciclo de renacimientos (saṃsāra) sin un comienzo perceptible», y tras esto debe dedicarse a la práctica del asceta (samaṇadhamma). คนฺโถติ ปริยตฺติหรณํ. ตํ สชฺฌายาทีหิ นิจฺจพฺยาวฏสฺส ปลิโพโธ โหติ, น อิตรสฺส. ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – El obstáculo de los libros (gantha) consiste en la preservación del estudio de las escrituras (pariyatti). Esto es un obstáculo para quien está constantemente ocupado con la recitación y otras actividades similares, pero no para otros. Sobre esto, se presentan estos relatos: มชฺฌิมภาณกเทวตฺเถโร กิร มลยวาสิเทวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ยาจิ. เถโร กีทิโสสิ, อาวุโส, ปริยตฺติยนฺติ ปุจฺฉิ. มชฺฌิโม เม, ภนฺเต, ปคุโณติ. อาวุโส, มชฺฌิโม นาเมโส ทุปฺปริหาโร, มูลปณฺณาสํ สชฺฌายนฺตสฺส มชฺฌิมปณฺณาสโก อาคจฺฉติ, ตํ สชฺฌายนฺตสฺส อุปริปณฺณาสโก. กุโต ตุยฺหํ กมฺมฏฺฐานนฺติ? ภนฺเต, ตุมฺหากํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ ลภิตฺวา ปุน น โอโลเกสฺสามีติ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอกูนวีสติวสฺสานิ สชฺฌายํ อกตฺวา วีสติเม วสฺเส อรหตฺตํ ปตฺวา สชฺฌายตฺถาย อาคตานํ ภิกฺขูนํ ‘‘วีสติ เม, อาวุโส, วสฺสานิ ปริยตฺตึ อโนโลเกนฺตสฺส, อปิจ โข กตปริจโย อหเมตฺถ อารภถา’’ติ วตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เอกพฺยญฺชเนปิสฺส กงฺขา นาโหสิ. Se cuenta que el anciano (thera) Deva, recitador del Majjhima Nikāya, fue ante el anciano Deva de Malayavāsī para pedirle un tema de meditación (kammaṭṭhāna). El Thera le preguntó: «Amigo, ¿cuál es tu nivel en el estudio de las escrituras?». Él respondió: «Venerable señor, domino el Majjhima Nikāya». El Thera le dijo: «Amigo, el Majjhima es difícil de mantener; para quien recita el Mūlapaṇṇāsa, el Majjhimapaṇṇāsaka le viene a la mente, y para quien recita este, el Uparipaṇṇāsaka. ¿Cómo podrás practicar la meditación?». Él respondió: «Venerable señor, tras recibir el tema de meditación de usted, no volveré a mirar los textos». Tomó el tema de meditación y, sin realizar recitaciones durante diecinueve años, alcanzó el estado de Arahant en el vigésimo año. A los monjes que acudieron para recitar, les dijo: «Amigos, han pasado veinte años sin que yo haya mirado el estudio de las escrituras, pero tengo gran familiaridad con ello; comiencen». Y habiéndolo dicho, desde el principio hasta el final, no tuvo dudas ni siquiera en una sola sílaba. กรุฬิยคิริวาสีนาคตฺเถโรปิ อฏฺฐารสวสฺสานิ ปริยตฺตึ ฉฑฺเฑตฺวา ภิกฺขูนํ ธาตุกถํ อุทฺทิสิ. เตสํ คามวาสิกตฺเถเรหิ สทฺธึ สํสนฺเทนฺตานํ เอกปญฺโหปิ อุปฺปฏิปาฏิยา อาคโต นาโหสิ. También el anciano Nāga, residente en Karuḷiyagiri, abandonó el estudio de las escrituras durante dieciocho años y luego enseñó el Dhātukathā a los monjes. Cuando estos compararon sus conocimientos con los ancianos residentes en la aldea (Anurādhapura), no hubo ni una sola pregunta que estuviera fuera de orden en su exposición. มหาวิหาเรปิ ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร นาม อฏฺฐกถํ อนุคฺคเหตฺวาว ปญฺจนิกายมณฺฑเล ตีณิ ปิฏกานิ ปริวตฺเตสฺสามีติ สุวณฺณเภรึ ปหราเปสิ. ภิกฺขุสงฺโฆ กตมาจริยานํ อุคฺคโห, อตฺตโน อาจริยุคฺคหญฺเญว วทตุ, อิตรถา วตฺตุํ น เทมาติ อาห. อุปชฺฌาโยปิ นํ อตฺตโน อุปฏฺฐานมาคตํ ปุจฺฉิ ‘‘ตฺวมาวุโส, เภรึ ปหราเปสี’’ติ? อาม, ภนฺเต. กึ การณาติ? ปริยตฺตึ, ภนฺเต, ปริวตฺเตสฺสามีติ. อาวุโส อภย, อาจริยา อิทํ ปทํ กถํ วทนฺตีติ? เอวํ วทนฺติ, ภนฺเตติ. เถโร หุนฺติ ปฏิพาหิ. ปุน โส อญฺเญน อญฺเญน ปริยาเยน เอวํ วทนฺติ ภนฺเตติ ติกฺขตฺตุํ อาห. เถโร สพฺพํ หุนฺติ ปฏิพาหิตฺวา ‘‘อาวุโส, ตยา [Pg.93] ปฐมํ กถิโต เอว อาจริยมคฺโค, อาจริยมุขโต ปน อนุคฺคหิตตฺตา ‘เอวํ อาจริยา วทนฺตี’ติ สณฺฐาตุํ นาสกฺขิ. คจฺฉ อตฺตโน อาจริยานํ สนฺติเก สุณาหี’’ติ. กุหึ, ภนฺเต, คจฺฉามีติ? คงฺคาย ปรโต โรหณชนปเท ตุลาธารปพฺพตวิหาเร สพฺพปริยตฺติโก มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร นาม วสติ, ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉาติ. สาธุ, ภนฺเตติ เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิสีทิ. เถโร กสฺมา อาคโตสีติ ปุจฺฉิ. ธมฺมํ โสตุํ, ภนฺเตติ. อาวุโส อภย, ทีฆมชฺฌิเมสุ มํ กาเลน กาลํ ปุจฺฉนฺติ. อวเสสํ ปน เม ตึสมตฺตานิ วสฺสานิ น โอโลกิตปุพฺพํ. อปิจ ตฺวํ รตฺตึ มม สนฺติเก ปริวตฺเตหิ. อหํ เต ทิวา กถยิสฺสามีติ. โส สาธุ, ภนฺเตติ ตถา อกาสิ. ปริเวณทฺวาเร มหามณฺฑปํ กาเรตฺวา คามวาสิโน ทิวเส ทิวเส ธมฺมสฺสวนตฺถาย อาคจฺฉนฺติ. เถโร รตฺตึ ปริวตฺติ. ตํ ทิวา กถยนฺโต อนุปุพฺเพน เทสนํ นิฏฺฐเปตฺวา อภยตฺเถรสฺส สนฺติเก ตฏฺฏิกาย นิสีทิตฺวา ‘‘อาวุโส, มยฺหํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’’ติ อาห. ภนฺเต, กึ ภณถ, นนุ มยา ตุมฺหากเมว สนฺติเก สุตํ? กิมหํ ตุมฺเหหิ อญฺญาตํ กเถสฺสามีติ? ตโต นํ เถโร อญฺโญ เอส, อาวุโส, คตกสฺส มคฺโค นามาติ อาห. อภยเถโร กิร ตทา โสตาปนฺโน โหติ. อถสฺส โส กมฺมฏฺฐานํ ทตฺวา อาคนฺตฺวา โลหปาสาเท ธมฺมํ ปริวตฺเตนฺโต เถโร ปรินิพฺพุโตติ อสฺโสสิ. สุตฺวา ‘‘อาหรถาวุโส, จีวร’’นฺติ จีวรํ ปารุปิตฺวา ‘‘อนุจฺฉวิโก, อาวุโส, อมฺหากํ อาจริยสฺส อรหตฺตมคฺโค. อาจริโย โน, อาวุโส, อุชุ อาชานีโย. โส อตฺตโน ธมฺมนฺเตวาสิกสฺส สนฺติเก ตฏฺฏิกาย นิสีทิตฺวา ‘มยฺหํ กมฺมฏฺฐานํ กเถหี’ติ อาห. อนุจฺฉวิโก, อาวุโส, เถรสฺส อรหตฺตมคฺโค’’ติ. เอวรูปานํ คนฺโถ ปลิโพโธ น โหตีติ. También en el Mahāvihāra, un anciano llamado Tipiṭaka Cūḷābhaya, sin haber aprendido los comentarios (aṭṭhakatha), hizo tocar el tambor dorado anunciando: «Explicaré los tres Pitakas en la asamblea de los cinco Nikāyas». La comunidad de monjes dijo: «¿De qué maestros es tu aprendizaje? Habla solo según la instrucción de tus propios maestros; de lo contrario, no te permitiremos hablar». Su preceptor también le preguntó cuando fue a servirle: «Amigo, ¿hiciste tocar el tambor?». Él respondió: «Sí, venerable señor». «¿Por qué motivo?», preguntó el preceptor. «Para explicar las escrituras, señor», respondió. El preceptor preguntó: «Amigo Abhaya, ¿cómo explican los maestros este pasaje?». Él respondió: «Lo explican así, señor». El Thera lo rechazó diciendo «¡Huj!». De nuevo, él intentó explicarlo de otras maneras diferentes hasta tres veces, diciendo «Se explica así, señor». El Thera lo rechazó todo diciendo «¡Huj!» y le dijo: «Amigo, lo primero que dijiste es precisamente el camino de los maestros; sin embargo, por no haberlo recibido de labios de los maestros, no pudiste sostener con firmeza que 'así lo dicen los maestros'. Ve y escucha ante tus propios maestros». Él preguntó: «¿A dónde debo ir, señor?». El Thera le respondió: «Al otro lado del río Ganga, en la región de Rohana, en el monasterio Tulādhārapabbata, vive un anciano llamado Mahādhammarakkhita que posee todo el conocimiento de las escrituras; ve ante él». Él aceptó diciendo «Está bien, señor», saludó al Thera y partió con quinientos monjes hacia la presencia de aquel anciano. El anciano Mahādhammarakkhita le preguntó: «¿Por qué has venido?». Él respondió: «Para escuchar el Dhamma, señor». El Thera le dijo: «Amigo Abhaya, de vez en cuando me preguntan sobre el Dīgha y el Majjhima Nikāya, pero en cuanto al resto, no lo he mirado en unos treinta años. No obstante, tú recita el texto original (pāli) ante mí por la noche y yo te lo explicaré durante el día». Él aceptó y así lo hizo. Los aldeanos construyeron un gran pabellón a la entrada del recinto y acudían diariamente a escuchar el Dhamma. El Thera Abhaya recitaba por la noche. El anciano Mahādhammarakkhita, explicando eso durante el día, concluyó gradualmente la enseñanza, se sentó en una estera ante el anciano Abhaya y le dijo: «Amigo, enséñame un tema de meditación». Abhaya dijo: «Venerable señor, ¿qué dice? ¿Acaso no he aprendido yo de usted mismo? ¿Qué podría enseñarle yo que usted no sepa?». Entonces el Thera le dijo: «Amigo, este camino de quien ha alcanzado la meta (el practicante) es diferente». Se dice que en aquel momento el anciano Abhaya ya era un Sotāpanna. Tras darle el tema de meditación, Abhaya regresó y, mientras explicaba el Dhamma en el Lohapāsāda, escuchó que el Thera Mahādhammarakkhita había alcanzado el Parinibbāna. Al oírlo, dijo: «Amigos, traigan mi manto», y tras ponérselo, exclamó: «Amigos, el camino al estado de Arahant fue muy apropiado para nuestro maestro. Nuestro maestro, amigos, era honesto y noble. Él, sentándose en una estera ante su propio discípulo de escrituras, le dijo: 'Enséñame un tema de meditación'. Amigos, el camino al estado de Arahant fue muy apropiado para el Thera». Para personas de tal naturaleza, el estudio de los libros no es un obstáculo. อิทฺธีติ โปถุชฺชนิกา อิทฺธิ. สา หิ อุตฺตานเสยฺยกทารโก วิย ตรุณสสฺสํ วิย จ ทุปฺปริหารา โหติ. อปฺปมตฺตเกเนว ภิชฺชติ. สา ปน วิปสฺสนาย ปลิโพโธ โหติ, น สมาธิสฺส, สมาธึ ปตฺวา ปตฺตพฺพโต. ตสฺมา วิปสฺสนตฺถิเกน อิทฺธิปลิโพโธ อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ, อิตเรน อวเสสาติ อยํ ตาว ปลิโพธกถาย วิตฺถาโร. El término 'poder' (iddhi) se refiere al poder de los mundanos (pothujjanikā). De hecho, tal poder es difícil de mantener, como un niño pequeño que duerme boca arriba o como los brotes tiernos. Se pierde con la más mínima perturbación. Además, es un obstáculo para la visión cabal (vipassanāya), pero no para la concentración (samādhi), pues el poder se alcanza tras haber logrado la concentración. Por lo tanto, quien desea la visión cabal debe cortar el obstáculo del poder; para los demás, se deben cortar los obstáculos restantes. Hasta aquí llega la explicación detallada de los obstáculos. กมฺมฏฺฐานทายกวณฺณนา Explicación sobre el otorgante del tema de meditación (Kammaṭṭhānadāyaka). ๔๒. กมฺมฏฺฐานทายกํ [Pg.94] กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวาติ เอตฺถ ปน ทุวิธํ กมฺมฏฺฐานํ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานญฺจ. ตตฺถ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานํ นาม ภิกฺขุสงฺฆาทีสุ เมตฺตา มรณสฺสติ จ. อสุภสญฺญาติปิ เอเก. 42. Respecto a la frase "Habiéndose acercado a un buen amigo (kalyāṇamitta) que otorga el tema de meditación", existen dos tipos de temas de meditación: el tema universal (sabbatthaka-kammaṭṭhāna) y el tema de práctica constante (pārihāriya-kammaṭṭhāna). Entre ellos, el tema universal consiste en la amorosa bondad (mettā) hacia la comunidad de monjes y otros, y el recuerdo de la muerte (maraṇassati). Algunos también incluyen la percepción de lo impuro (asubhasaññā). กมฺมฏฺฐานิเกน หิ ภิกฺขุนา ปฐมํ ตาว ปริจฺฉินฺทิตฺวา สีมฏฺฐกภิกฺขุสงฺเฆ สุขิตา โหนฺตุ อพฺยาปชฺชาติ เมตฺตา ภาเวตพฺพา. ตโต สีมฏฺฐกเทวตาสุ. ตโต โคจรคามมฺหิ อิสฺสรชเน. ตโต ตตฺถ มนุสฺเส อุปาทาย สพฺพสตฺเตสุ. โส หิ ภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตาย สหวาสีนํ มุทุจิตฺตตํ ชเนติ. อถสฺส เต สุขสํวาสา โหนฺติ. สีมฏฺฐกเทวตาสุ เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตาหิ เทวตาหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุสํวิหิตรกฺโข โหติ. โคจรคามมฺหิ อิสฺสรชเน เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตสนฺตาเนหิ อิสฺสเรหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย สุรกฺขิตปริกฺขาโร โหติ. ตตฺถ มนุสฺเสสุ เมตฺตาย ปสาทิตจิตฺเตหิ เตหิ อปริภูโต หุตฺวา วิจรติ. สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาย สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตจาโร โหติ. มรณสฺสติยา ปน อวสฺสํ มยา มริตพฺพนฺติ จินฺเตนฺโต อเนสนํ ปหาย อุปรูปริ วฑฺฒมานสํเวโค อโนลีนวุตฺติโก โหติ. อสุภสญฺญาปริจิตจิตฺตสฺส ปนสฺส ทิพฺพานิปิ อารมฺมณานิ โลภวเสน จิตฺตํ น ปริยาทิยนฺติ. Ciertamente, el monje que practica la meditación primero debe desarrollar la amorosa bondad delimitando el área, deseando que "los monjes que residen dentro de los límites del monasterio sean felices y estén libres de aflicción". Luego, hacia las deidades de los límites; después, hacia las personas prominentes en la aldea de limosna; y finalmente, comenzando por las personas de allí, hacia todos los seres. Pues, mediante la amorosa bondad hacia la comunidad de monjes, genera docilidad en el corazón de sus compañeros de vida; entonces, su convivencia se vuelve placentera. Mediante la amorosa bondad hacia las deidades locales, estas, con corazones suavizados, le brindan una protección justa y bien dispuesta. Mediante la amorosa bondad hacia los líderes de la aldea, estos, con mentes dóciles, protegen debidamente sus requisitos monásticos. A través de la amorosa bondad hacia los habitantes de la aldea, camina libre de hostilidad por parte de ellos, quienes tienen corazones purificados. Con la amorosa bondad hacia todos los seres, su andar no tiene obstáculos en ninguna parte. Además, al reflexionar mediante el recuerdo de la muerte que "ciertamente debo morir", abandona la búsqueda inapropiada de recursos, incrementando su urgencia espiritual (saṃvega) y manteniendo una conducta diligente. Para aquel cuyo corazón está familiarizado con la percepción de lo impuro, ni siquiera los objetos celestiales subyugan su mente mediante la codicia. เอวํ พหูปการตฺตา สพฺพตฺถ อตฺถยิตพฺพํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ จ อธิปฺเปตสฺส โยคานุโยคกมฺมสฺส ฐานญฺจาติ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. Debido a que posee tantos beneficios, se dice que es un "tema de meditación universal" (sabbatthaka-kammaṭṭhāna), pues debe ser deseado en todo momento y sirve como fundamento para la práctica de la meditación (bhāvana) que se desea emprender. จตฺตาลีสาย ปน กมฺมฏฺฐาเนสุ ยํ ยสฺส จริยานุกูลํ, ตํ ตสฺส นิจฺจํ ปริหริตพฺพตฺตา อุปริมสฺส จ อุปริมสฺส ภาวนากมฺมสฺส ปทฏฺฐานตฺตา ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. อิติ อิมํ ทุวิธมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ โย เทติ, อยํ กมฺมฏฺฐานทายโก นาม. ตํ กมฺมฏฺฐานทายกํ. De entre los cuarenta temas de meditación, aquel que se adecúa al temperamento de cada uno se denomina "tema de meditación de práctica constante" (pārihāriya-kammaṭṭhāna), porque debe mantenerse siempre y es la causa próxima para las etapas superiores del desarrollo mental. Aquel que otorga estos dos tipos de temas de meditación se llama "otorgante del tema de meditación" (kammaṭṭhānadāyaka). กลฺยาณมิตฺตนฺติ – Sobre un "buen amigo" (kalyāṇamitta): ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม; คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโกติ. (อ. นิ. ๗.๓๗); Es amable, respetable y digno de estima; es un consejero y es paciente ante las críticas; habla sobre temas profundos y nunca incita a lo que no es provechoso. เอวมาทิคุณสมนฺนาคตํ เอกนฺเตน หิเตสึ วุทฺธิปกฺเข ฐิตํ กลฺยาณมิตฺตํ. Se refiere al buen amigo que está dotado de tales cualidades, que busca exclusivamente el bienestar de los demás y se mantiene firme en el bando del progreso espiritual (virtud, concentración y sabiduría). ‘‘มมํ [Pg.95] หิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒) อาทิวจนโต ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธเยว สพฺพาการสมฺปนฺโน กลฺยาณมิตฺโต. ตสฺมา ตสฺมึ สติ ตสฺเสว ภควโต สนฺติเก คหิตกมฺมฏฺฐานํ สุคหิตํ โหติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตสฺมึ อสีติยา มหาสาวเกสุ โย ธรติ, ตสฺส สนฺติเก คเหตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมึ อสติ ยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตุกาโม โหติ, ตสฺเสว วเสน จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อาสวกฺขยปฺปตฺตสฺส ขีณาสวสฺส สนฺติเก คเหตพฺพํ. «Ananda, es gracias a mí como buen amigo que los seres sujetos al nacimiento se liberan del nacimiento», por tales palabras, solo el Buda Perfectamente Iluminado es el buen amigo dotado de todas las cualidades. Por lo tanto, mientras él está presente, el tema de meditación recibido directamente del Bendito es el mejor recibido. Una vez que el Bendito ha alcanzado el Parinibbana, conviene recibirlo de uno de los ochenta grandes discípulos que aún viva. Si no los hay, debe recibirse de un Arahant (khīṇāsava) que haya alcanzado los cuatro o cinco Jhanas, haya desarrollado la visión cabal basada en el Jhana y haya llegado a la destrucción de las impurezas. กึ ปน ขีณาสโว อหํ ขีณาสโวติ อตฺตานํ ปกาเสตีติ? กึ วตฺตพฺพํ, การกภาวํ หิ ชานิตฺวา ปกาเสติ. นนุ อสฺสคุตฺตตฺเถโร อารทฺธกมฺมฏฺฐานสฺส ภิกฺขุโน ‘‘กมฺมฏฺฐานการโก อย’’นฺติ ชานิตฺวา อากาเส จมฺมขณฺฑํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสินฺโน กมฺมฏฺฐานํ กเถสีติ. ¿Acaso un Arahant revela su propia condición diciendo: "Soy un Arahant"? ¿Qué se puede decir al respecto? De hecho, lo revela cuando reconoce a alguien que se esfuerza en la práctica. ¿No es cierto que el Venerable Assagutta, al reconocer que un monje había iniciado su tema de meditación, extendió un trozo de cuero en el aire y, sentado allí con las piernas cruzadas, le explicó el tema de meditación? ตสฺมา สเจ ขีณาสวํ ลภติ, อิจฺเจตํ กุสลํ, โน เจ ลภติ, อนาคามิสกทาคามิโสตาปนฺนฌานลาภีปุถุชฺชนติปิฏกธรทฺวิปิฏกธรเอกปิฏกธเรสุ ปุริมสฺส ปุริมสฺส สนฺติเก. เอกปิฏกธเรปิ อสติ ยสฺส เอกสงฺคีติปิ อฏฺฐกถาย สทฺธึ ปคุณา, อยญฺจ ลชฺชี โหติ, ตสฺส สนฺติเก คเหตพฺพํ. เอวรูโป หิ ตนฺติธโร วํสานุรกฺขโก ปเวณีปาลโก อาจริโย อาจริยมติโกว โหติ, น อตฺตโนมติโก โหติ. เตเนว โปราณกตฺเถรา ‘‘ลชฺชี รกฺขิสฺสติ ลชฺชี รกฺขิสฺสตี’’ติ ติกฺขตฺตุํ อาหํสุ. Por lo tanto, si se encuentra a un Arahant, es excelente. Si no se encuentra, se debe recurrir a uno de los siguientes, en orden de preferencia: un No-Retornante, un Una-Vez-Retornante, un Entrado-en-la-Corriente, un mundano que posee Jhana, un conocedor de los tres Pitakas, de dos, o de uno. Si no hay ni siquiera un conocedor de un Pitaka, debe recibirse de alguien que sea experto al menos en una colección (Nikaya) junto con su comentario, y que además sea una persona íntegra y escrupulosa (lajjī). Pues tal maestro, portador de las escrituras, protector del linaje y guardián de la tradición, enseña solo de acuerdo con la doctrina de los maestros y no según su propia opinión. Por esta misma razón, los antiguos maestros dijeron tres veces: «El escrupuloso protegerá la religión». ปุพฺเพ วุตฺตขีณาสวาทโย เจตฺถ อตฺตนา อธิคตมคฺคเมว อาจิกฺขนฺติ. พหุสฺสุโต ปน ตํ ตํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา อุคฺคหปริปุจฺฉานํ วิโสธิตตฺตา อิโต จิโต จ สุตฺตญฺจ การณญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา สปฺปายาสปฺปายํ โยเชตฺวา คหนฏฺฐาเน คจฺฉนฺโต มหาหตฺถี วิย มหามคฺคํ ทสฺเสนฺโต กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสติ. ตสฺมา เอวรูปํ กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส วตฺตปฏิปตฺตึ กตฺวา กมฺมฏฺฐานํ คเหตพฺพํ. En este contexto, los ya mencionados Arahants y demás discípulos superiores enseñan el camino que ellos mismos han alcanzado. Sin embargo, un monje de gran conocimiento (bahussuto), por haber acudido a diversos maestros y aclarado sus dudas mediante el estudio y la indagación, podrá explicar el tema de meditación señalando el gran camino —como un gran elefante que avanza por un lugar intrincado— tras haber discernido las escrituras y sus razones, y haber determinado lo que es adecuado o inadecuado. Por lo tanto, habiéndose acercado a tal buen amigo que otorga el tema de meditación y habiendo cumplido con los deberes hacia él, se debe recibir el tema de meditación. สเจ [Pg.96] ปเนตํ เอกวิหาเรเยว ลภติ, อิจฺเจตํ กุสลํ, โน เจ ลภติ, ยตฺถ โส วสติ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ. คจฺฉนฺเตน จ น โธตมกฺขิเตหิ ปาเทหิ อุปาหนา อารูหิตฺวา ฉตฺตํ คเหตฺวา เตลนาฬิมธุผาณิตาทีนิ คาหาเปตฺวา อนฺเตวาสิกปริวุเตน คนฺตพฺพํ. คมิกวตฺตํ ปน ปูเรตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรํ สยเมว คเหตฺวา อนฺตรามคฺเค ยํ ยํ วิหารํ ปวิสติ สพฺพตฺถ วตฺตปฏิปตฺตึ กุรุมาเนน สลฺลหุกปริกฺขาเรน ปรมสลฺเลขวุตฺตินา หุตฺวา คนฺตพฺพํ. Si se encuentra a tal maestro en el mismo monasterio, es excelente; si no, se debe ir a donde él resida. Al ir, uno no debe hacerlo con los pies lavados y ungidos con aceite, calzando sandalias, portando un parasol, haciendo que otros carguen vasijas de aceite, miel o melaza, ni rodeado de discípulos. Más bien, cumpliendo con los deberes del viajero, cargando uno mismo su cuenco y sus mantos, y realizando los deberes correspondientes en cada monasterio por el que pase en el camino, se debe viajar con pocos requisitos y en un estado de suprema austeridad. ตํ วิหารํ ปวิสนฺเตน อนฺตรามคฺเคเยว ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ การาเปตฺวา คเหตฺวา ปวิสิตพฺพํ, น จ ‘‘มุหุตฺตํ วิสฺสเมตฺวา ปาทโธวนมกฺขนาทีนิ กตฺวา อาจริยสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ อญฺญํ ปริเวณํ ปวิสิตพฺพํ. กสฺมา? สเจ หิสฺส ตตฺร อาจริยสฺส วิสภาคา ภิกฺขู ภเวยฺยุํ, เต อาคมนการณํ ปุจฺฉิตฺวา อาจริยสฺส อวณฺณํ ปกาเสตฺวา ‘‘นฏฺโฐสิ, สเจ ตสฺส สนฺติกํ อาคโต’’ติ วิปฺปฏิสารํ อุปฺปาเทยฺยุํ, เยน ตโตว ปฏินิวตฺเตยฺย, ตสฺมา อาจริยสฺส วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา อุชุกํ ตตฺเถว คนฺตพฺพํ. Al entrar en ese monasterio, el monje que busca a un guía espiritual (kalyāṇamitta) debe preparar un palillo de dientes (dantakaṭṭha) apropiado en el camino antes de entrar y llevarlo consigo. No debe entrar en otro recinto del monasterio pensando: 'Descansaré un momento, lavaré mis pies, los ungiré y demás, y luego iré ante el maestro'. ¿Por qué? Porque si en ese otro recinto hubiera monjes hostiles o incompatibles con su maestro, podrían preguntarle el motivo de su llegada y, hablando mal de las cualidades del maestro, causarle remordimiento diciendo: 'Si has venido ante él, estás perdido', lo cual podría hacer que se diera la vuelta desde ese mismo lugar. Por lo tanto, debe preguntar por la morada del maestro e ir directamente allí. สเจ อาจริโย ทหรตโร โหติ, ปตฺตจีวรปฏิคฺคหณาทีนิ น สาทิตพฺพานิ. สเจ วุฑฺฒตโร โหติ, คนฺตฺวา อาจริยํ วนฺทิตฺวา ฐาตพฺพํ. ‘‘นิกฺขิปาวุโส, ปตฺตจีวร’’นฺติ วุตฺเตน นิกฺขิปิตพฺพํ. ‘‘ปานียํ ปิวา’’ติ วุตฺเตน สเจ อิจฺฉติ ปาตพฺพํ. ‘‘ปาเท โธวาหี’’ติ วุตฺเตน น ตาว ปาทา โธวิตพฺพา. สเจ หิ อาจริเยน อาภตํ อุทกํ ภเวยฺย, น สารุปฺปํ สิยา. ‘‘โธวาหาวุโส, น มยา อาภตํ, อญฺเญหิ อาภต’’นฺติ วุตฺเตน ปน ยตฺถ อาจริโย น ปสฺสติ, เอวรูเป ปฏิจฺฉนฺเน วา โอกาเส, อพฺโภกาเส วิหารสฺสาปิ วา เอกมนฺเต นิสีทิตฺวา ปาทา โธวิตพฺพา. Si el maestro es más joven (en antigüedad), el alumno no debe permitir que este le reciba el cuenco o los mantos. Si el maestro es mayor, debe acercarse, saludarlo y permanecer de pie. Si se le dice: 'Amigo, deja el cuenco y el manto', debe dejarlos. Si se le dice: 'Bebe agua', debe beberla si lo desea. Si se le dice: 'Lávate los pies', no debe lavárselos inmediatamente. Pues si el agua hubiera sido traída por el maestro, no sería apropiado lavarse con ella. Pero si se le dice: 'Lávate, amigo, no ha sido traída por mí, sino por otros', debe sentarse en un lugar resguardado donde el maestro no lo vea, o en un espacio abierto, o en un extremo del monasterio, y lavarse los pies. สเจ อาจริโย เตลนาฬึ อาหรติ อุฏฺฐหิตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตพฺพา. สเจ หิ น คณฺเหยฺย, ‘‘อยํ ภิกฺขุ อิโต เอว ปฏฺฐาย สมฺโภคํ โกเปตี’’ติ อาจริยสฺส อญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. คเหตฺวา ปน น อาทิโตว ปาทา มกฺเขตพฺพา. สเจ หิ ตํ อาจริยสฺส คตฺตพฺภญฺชนเตลํ ภเวยฺย, น สารุปฺปํ สิยา. ตสฺมา สีสํ มกฺเขตฺวา [Pg.97] ขนฺธาทีนิ มกฺเขตพฺพานิ. ‘‘สพฺพปาริหาริยเตลมิทํ, อาวุโส, ปาเทปิ มกฺเขหี’’ติ วุตฺเตน ปน โถกํ สีเส กตฺวา ปาเท มกฺเขตฺวา ‘‘อิมํ เตลนาฬึ ฐเปมิ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อาจริเย คณฺหนฺเต ทาตพฺพา. Si el maestro trae un recipiente de aceite, el alumno debe levantarse y recibirlo con ambas manos respetuosamente. Pues si no lo recibiera, el maestro podría sentirse ofendido pensando: 'Este monje está rompiendo la comunión (sambhoga) desde este mismo momento'. Tras recibirlo, no debe ungirse los pies primero. Pues si ese aceite fuera para el cuerpo del maestro, no sería apropiado. Por lo tanto, debe ungirse primero la cabeza y luego los hombros y demás partes. Pero si se le dice: 'Amigo, este es un aceite de uso general para todo el cuerpo, úngelo también en los pies', entonces debe poner un poco en su cabeza, ungirse los pies y decir: 'Venerable, guardaré este recipiente de aceite', y entregarlo si el maestro decide recibirlo. อาคตทิวสโต ปฏฺฐาย กมฺมฏฺฐานํ เม, ภนฺเต, กเถถ อิจฺเจวํ น วตฺตพฺพํ. ทุติยทิวสโต ปน ปฏฺฐาย สเจ อาจริยสฺส ปกติอุปฏฺฐาโก อตฺถิ, ตํ ยาจิตฺวา วตฺตํ กาตพฺพํ. สเจ ยาจิโตปิ น เทติ, โอกาเส ลทฺเธเยว กาตพฺพํ. กโรนฺเตน ขุทฺทกมชฺฌิมมหนฺตานิ ตีณิ ทนฺตกฏฺฐานิ อุปนาเมตพฺพานิ. สีตํ อุณฺหนฺติ ทุวิธํ มุขโธวนอุทกญฺจ นฺหาโนทกญฺจ ปฏิยาเทตพฺพํ. ตโต ยํ อาจริโย ตีณิ ทิวสานิ ปริภุญฺชติ, ตาทิสเมว นิจฺจํ อุปนาเมตพฺพํ. นิยมํ อกตฺวา ยํ วา ตํ วา ปริภุญฺชนฺตสฺส ยถาลทฺธํ อุปนาเมตพฺพํ. กึ พหุนา วุตฺเตน? ยํ ตํ ภควตา ‘‘อนฺเตวาสิเกน, ภิกฺขเว, อาจริยมฺหิ สมฺมา วตฺติตพฺพํ. ตตฺรายํ สมฺมา วตฺตนา, กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อุปาหนา โอมุญฺจิตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ทนฺตกฏฺฐํ ทาตพฺพํ, มุโขทกํ ทาตพฺพํ, อาสนํ ปญฺญเปตพฺพํ. สเจ ยาคุ โหติ, ภาชนํ โธวิตฺวา ยาคุ อุปนาเมตพฺพา’’ติ (มหาว. ๗๘) อาทิกํ ขนฺธเก สมฺมาวตฺตํ ปญฺญตฺตํ, ตํ สพฺพมฺปิ กาตพฺพํ. No debe decirse desde el día de llegada: 'Venerable, enséñeme el tema de meditación (kammaṭṭhāna)'. Sin embargo, a partir del segundo día, si el maestro tiene un asistente regular, debe pedirle permiso y realizar los deberes (vatta) hacia el maestro. Si incluso pidiendo permiso no se le concede, debe realizar los deberes cuando surja la oportunidad. Al hacerlo, debe ofrecer tres tipos de palillos de dientes: pequeños, medianos y grandes. Debe preparar dos tipos de agua, fría y caliente, tanto para lavar la cara como para el baño. De esa agua, debe ofrecer siempre el tipo de agua que el maestro ha usado durante tres días. Si el maestro usa cualquier agua sin distinción, se debe ofrecer la que esté disponible. ¿Qué más se puede decir? Todo lo que el Bienaventurado ha prescrito en el Khandhaka sobre el comportamiento correcto del alumno hacia el maestro debe ser cumplido: 'Monjes, el alumno debe comportarse correctamente con el maestro... levantándose temprano, quitándose el calzado, poniéndose el manto sobre un hombro, debe ofrecer el palillo de dientes, el agua para la cara, preparar el asiento. Si hay gacha, debe lavar el recipiente y ofrecerla', etc. เอวํ วตฺตสมฺปตฺติยา ครุํ อาราธยมาเนน สายํ วนฺทิตฺวา ยาหีติ วิสฺสชฺชิเตน คนฺตพฺพํ, ยทา โส กิสฺสาคโตสีติ ปุจฺฉติ, ตทา อาคมนการณํ กเถตพฺพํ. สเจ โส เนว ปุจฺฉติ, วตฺตํ ปน สาทิยติ, ทสาเห วา ปกฺเข วา วีติวตฺเต เอกทิวสํ วิสฺสชฺชิเตนาปิ อคนฺตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา อาคมนการณํ อาโรเจตพฺพํ. อกาเล วา คนฺตฺวา กิมตฺถมาคโตสีติ ปุฏฺเฐน อาโรเจตพฺพํ. สเจ โส ปาโตว อาคจฺฉาติ วทติ, ปาโตว คนฺตพฺพํ. Complaciendo así al maestro mediante la perfección en los deberes, debe retirarse solo cuando el maestro lo despida tras el saludo vespertino diciendo: 'Vete'. Cuando el maestro pregunte: '¿Por qué has venido?', entonces debe explicar el motivo de su llegada. Si el maestro no pregunta pero acepta el servicio, después de que hayan pasado diez días o una quincena, un día, aunque sea despedido, no debe irse, sino que debe solicitar una oportunidad y exponer el motivo de su llegada. O bien, acudiendo en un momento inusual, debe informarlo cuando se le pregunte: '¿Con qué propósito has venido?'. Si el maestro dice: 'Ven por la mañana temprano', debe acudir por la mañana temprano. สเจ ปนสฺส ตาย เวลาย ปิตฺตาพาเธน วา กุจฺฉิ ปริฑยฺหติ, อคฺคิมนฺทตาย วา ภตฺตํ น ชีรติ, อญฺโญ วา โกจิ โรโค พาธติ, ตํ ยถาภูตํ อาวิกตฺวา อตฺตโน สปฺปายเวลํ อาโรเจตฺวา ตาย เวลาย อุปสงฺกมิตพฺพํ. อสปฺปายเวลาย หิ วุจฺจมานมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ น สกฺกา โหติ มนสิกาตุนฺติ. อยํ กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวาติ เอตฺถ วิตฺถาโร. Pero si en ese momento sufre de ardor en el vientre por un trastorno biliar, o si la comida no se digiere por debilidad del fuego digestivo, o si le aflige cualquier otra enfermedad, debe manifestar la aflicción tal como es, informar sobre el momento que le resulte adecuado y acudir en ese momento. Pues no es posible aplicar la atención al tema de meditación si este se enseña en un momento que no es saludable. Este es el detalle sobre la frase: 'Habiéndose acercado a un guía espiritual que otorga el tema de meditación'. จริยาวณฺณนา Descripción de los Temperamentos (Cariyāvaṇṇanā) ๔๓. อิทานิ [Pg.98] อตฺตโน จริยานุกูลนฺติ เอตฺถ จริยาติ ฉ จริยา ราคจริยา, โทสจริยา, โมหจริยา, สทฺธาจริยา, พุทฺธิจริยา, วิตกฺกจริยาติ. เกจิ ปน ราคาทีนํ สํสคฺคสนฺนิปาตวเสน อปราปิ จตสฺโส, ตถา สทฺธาทีนนฺติ อิมาหิ อฏฺฐหิ สทฺธึ จุทฺทส อิจฺฉนฺติ. เอวํ ปน เภเท วุจฺจมาเน ราคาทีนํ สทฺธาทีหิปิ สํสคฺคํ กตฺวา อเนกา จริยา โหนฺติ, ตสฺมา สงฺเขเปน ฉเฬว จริยา เวทิตพฺพา. จริยา, ปกติ, อุสฺสนฺนตาติ อตฺถโต เอกํ. ตาสํ วเสน ฉเฬว ปุคฺคลา โหนฺติ ราคจริโต, โทสจริโต, โมหจริโต, สทฺธาจริโต, พุทฺธิจริโต, วิตกฺกจริโตติ. 43. Ahora, respecto a 'acorde a su propio temperamento', aquí hay seis temperamentos: temperamento de deseo (rāgacariyā), temperamento de odio (dosacariyā), temperamento de engaño (mohacariyā), temperamento de fe (saddhācariyā), temperamento de inteligencia (buddhicariyā) y temperamento de pensamiento especulativo (vitakkacariyā). Algunos, debido a la mezcla y combinación de deseo y demás, aceptan otros cuatro; y de la misma manera para la fe y demás, sumando catorce junto con estos ocho. Si se hiciera tal distinción, resultaría en innumerables temperamentos al combinar el deseo, etc., con la fe, etc. Por lo tanto, en resumen, deben conocerse solo seis temperamentos. 'Temperamento' (cariyā), 'naturaleza' (pakati) y 'predominancia' (ussannatā) tienen el mismo significado. Según estos, hay solo seis tipos de personas: la persona de temperamento de deseo, de odio, de engaño, de fe, de inteligencia y de pensamiento especulativo. ตตฺถ ยสฺมา ราคจริตสฺส กุสลปฺปวตฺติสมเย สทฺธา พลวตี โหติ, ราคสฺส อาสนฺนคุณตฺตา. ยถา หิ อกุสลปกฺเข ราโค สินิทฺโธ นาติลูโข, เอวํ กุสลปกฺเข สทฺธา. ยถา ราโค วตฺถุกาเม ปริเยสติ, เอวํ สทฺธา สีลาทิคุเณ. ยถา ราโค อหิตํ น ปริจฺจชติ, เอวํ สทฺธา หิตํ น ปริจฺจชติ, ตสฺมา ราคจริตสฺส สทฺธาจริโต สภาโค. Entre ellos, en la persona de temperamento de deseo, la fe es fuerte en el momento en que surge lo saludable, debido a que la fe tiene cualidades cercanas al deseo. Pues así como en el aspecto de lo perjudicial el deseo es suave y no muy tosco, así es la fe en el aspecto de lo saludable. Así como el deseo busca los objetos de deseo sensual, la fe busca las cualidades como la virtud (sīla), etc. Así como el deseo no abandona lo que es perjudicial, la fe no abandona lo que es beneficioso. Por lo tanto, el tipo de temperamento de fe es similar al tipo de temperamento de deseo. ยสฺมา ปน โทสจริตสฺส กุสลปฺปวตฺติสมเย ปญฺญา พลวตี โหติ, โทสสฺส อาสนฺนคุณตฺตา. ยถา หิ อกุสลปกฺเข โทโส นิสฺสิเนโห น อารมฺมณํ อลฺลียติ, เอวํ กุสลปกฺเข ปญฺญา. ยถา จ โทโส อภูตมฺปิ โทสเมว ปริเยสติ, เอวํ ปญฺญา ภูตํ โทสเมว. ยถา โทโส สตฺตปริวชฺชนากาเรน ปวตฺตติ, เอวํ ปญฺญา สงฺขารปริวชฺชนากาเรน, ตสฺมา โทสจริตสฺส พุทฺธิจริโต สภาโค. En cambio, en la persona de temperamento de odio, la sabiduría es fuerte en el momento en que surge lo saludable, debido a que la sabiduría tiene cualidades cercanas al odio. Pues así como en el aspecto de lo perjudicial el odio carece de afecto y no se adhiere al objeto, así es la sabiduría en el aspecto de lo saludable. Y así como el odio busca faltas incluso donde no las hay, la sabiduría busca las faltas reales de las formaciones (saṅkhāra). Así como el odio se manifiesta en el modo de evitar a los seres, la sabiduría se manifiesta en el modo de evitar las formaciones. Por lo tanto, el tipo de temperamento de inteligencia es similar al tipo de temperamento de odio. ยสฺมา ปน โมหจริตสฺส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมมานสฺส เยภุยฺเยน อนฺตรายกรา วิตกฺกา อุปฺปชฺชนฺติ, โมหสฺส อาสนฺนลกฺขณตฺตา. ยถา หิ โมโห ปริพฺยากุลตาย อนวฏฺฐิโต, เอวํ วิตกฺโก นานปฺปการวิตกฺกนตาย. ยถา จ โมโห อปริโยคาหณตาย จญฺจโล. ตถา วิตกฺโก ลหุปริกปฺปนตาย, ตสฺมา โมหจริตสฺส วิตกฺกจริโต สภาโคติ. Puesto que para una persona de temperamento deluso, mientras se esfuerza por hacer surgir estados de mérito aún no surgidos, surgen generalmente pensamientos (vitakka) obstructivos debido a la proximidad de las características del engaño (moha). Así como el engaño es inestable debido a la confusión, así es el pensamiento debido a la reflexión sobre diversas modalidades. Y así como el engaño es vacilante por la falta de penetración, así es el pensamiento por la rapidez de sus cavilaciones; por lo tanto, el temperamento especulativo es similar al temperamento deluso. อปเร ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อปราปิ ติสฺโส จริยา วทนฺติ. ตตฺถ ตณฺหา ราโคเยว, มาโน จ ตํสมฺปยุตฺโตติ ตทุภยํ ราคจริยํ นาติวตฺตติ[Pg.99]. โมหนิทานตฺตา จ ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิจริยา โมหจริยเมว อนุปตติ. Otros maestros mencionan otros tres temperamentos basados en el deseo (taṇhā), el orgullo (māna) y los puntos de vista (diṭṭhi). Entre estos, el deseo es simplemente apego (rāga), y el orgullo está asociado con él; por lo tanto, ambos no exceden el temperamento codicioso. Debido a que los puntos de vista tienen su origen en el engaño, el temperamento de visiones sigue precisamente al temperamento deluso. ๔๔. ตา ปเนตา จริยา กินฺนิทานา? กถญฺจ ชานิตพฺพํ ‘‘อยํ ปุคฺคโล ราคจริโต, อยํ ปุคฺคโล โทสาทีสุ อญฺญตรจริโต’’ติ? กึ จริตสฺส ปุคฺคลสฺส กึ สปฺปายนฺติ? 44. ¿Cuál es el origen de estos temperamentos? ¿Y cómo se ha de reconocer: «esta persona es de temperamento codicioso, esta persona es de tal o cual temperamento entre el odioso y los demás»? ¿Qué resulta adecuado para una persona según su temperamento? ตตฺร ปุริมา ตาว ติสฺโส จริยา ปุพฺพาจิณฺณนิทานา, ธาตุโทสนิทานา จาติ เอกจฺเจ วทนฺติ. ปุพฺเพ กิร อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุโล ราคจริโต โหติ, สคฺคา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ เฉทนวธพนฺธนเวรกมฺมพหุโล โทสจริโต โหติ, นิรยนาคโยนีหิ วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ มชฺชปานพหุโล สุตปริปุจฺฉาวิหีโน จ โมหจริโต โหติ, ติรจฺฉานโยนิยา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโนติ เอวํ ปุพฺพาจิณฺณนิทานาติ วทนฺติ. ทฺวินฺนํ ปน ธาตูนํ อุสฺสนฺนตฺตา ปุคฺคโล โมหจริโต โหติ ปถวีธาตุยา จ อาโปธาตุยา จ. อิตราสํ ทฺวินฺนํ อุสฺสนฺนตฺตา โทสจริโต. สพฺพาสํ สมตฺตา ปน ราคจริโตติ. โทเสสุ จ เสมฺหาธิโก ราคจริโต โหติ. วาตาธิโก โมหจริโต. เสมฺหาธิโก วา โมหจริโต. วาตาธิโก ราคจริโตติ เอวํ ธาตุโทสนิทานาติ วทนฺติ. Al respecto, algunos maestros afirman que los tres primeros temperamentos tienen su origen en hábitos de vidas pasadas o en el desequilibrio de los elementos y humores. Se dice que quien en el pasado realizó frecuentemente actos bellos y placenteros posee un temperamento codicioso, o quien ha renacido aquí tras morir en los cielos. Quien en el pasado realizó frecuentemente actos de herir, matar, atar o enemistad posee un temperamento odioso, o quien ha renacido aquí tras morir en los infiernos o en el reino de los nagas. Quien en el pasado consumió bebidas alcohólicas en exceso y careció de audición y cuestionamiento posee un temperamento deluso, o quien ha renacido aquí tras morir en el reino animal; así dicen que se originan por hábitos previos. Además, por el predominio de dos elementos, tierra y agua, la persona es de temperamento deluso. Por el predominio de los otros dos (fuego y aire), es de temperamento odioso. Por la igualdad de todos, es de temperamento codicioso. Respecto a los humores, quien tiene exceso de flema es de temperamento codicioso; quien tiene exceso de aire, de temperamento deluso. O bien, quien tiene exceso de flema es de temperamento deluso, y quien tiene exceso de aire es de temperamento codicioso. Así dicen que se originan por los elementos y humores. ตตฺถ ยสฺมา ปุพฺเพ อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุลาปิ สคฺคา จวิตฺวา อิธูปปนฺนาปิ จ น สพฺเพ ราคจริตาเยว โหนฺติ, น อิตเร วา โทสโมหจริตา. เอวํ ธาตูนญฺจ ยถาวุตฺเตเนว นเยน อุสฺสทนิยโม นาม นตฺถิ. โทสนิยเม จ ราคโมหทฺวยเมว วุตฺตํ, ตมฺปิ จ ปุพฺพาปรวิรุทฺธเมว. สทฺธาจริยาทีสุ จ เอกิสฺสาปิ นิทานํ น วุตฺตเมว. ตสฺมา สพฺพเมตํ อปริจฺฉินฺนวจนํ. Al respecto, puesto que no todos los que realizaron frecuentemente actos bellos y placenteros en el pasado, o que han renacido aquí tras morir en los cielos, poseen exclusivamente un temperamento codicioso, ni los otros poseen exclusivamente temperamentos odiosos o delusos. Del mismo modo, no existe una regla fija sobre el predominio de los elementos según el método mencionado. En cuanto a la regla de los humores, solo se mencionaron el apego y el engaño, lo cual resulta contradictorio entre lo anterior y lo posterior. Además, no se ha mencionado el origen de ninguno de los temperamentos como el de fe (saddhā) y los demás. Por lo tanto, toda esta exposición carece de una determinación precisa. อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถาจริยานํ มตานุสาเรน วินิจฺฉโย, วุตฺตญฺเหตํ อุสฺสทกิตฺตเน (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘) ‘‘อิเม สตฺตา ปุพฺพเหตุนิยาเมน โลภุสฺสทา โทสุสฺสทา โมหุสฺสทา อโลภุสฺสทา อโทสุสฺสทา อโมหุสฺสทา จ โหนฺติ. Esta es, sin embargo, la decisión según la opinión de los maestros de los Comentarios: se ha dicho en la sección sobre la predominancia (ussada) que «estos seres, por la naturaleza de las causas previas, poseen predominancia de codicia, de odio, de engaño, de no-codicia, de no-odio y de no-engaño». ยสฺส [Pg.100] หิ กมฺมายูหนกฺขเณ โลโภ พลวา โหติ อโลโภ มนฺโท, อโทสาโมหา พลวนฺโต โทสโมหา มนฺทา, ตสฺส มนฺโท อโลโภ โลภํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ. อโทสาโมหา ปน พลวนฺโต โทสโมเห ปริยาทาตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา โส เตน กมฺเมน ทินฺนปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺโต ลุทฺโธ โหติ สุขสีโล อกฺโกธโน ปญฺญวา วชิรูปมญาโณ. Pues para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la codicia es fuerte y la no-codicia es débil, mientras que la no-ira y el no-engaño son fuertes y la ira y el engaño son débiles; su débil no-codicia no puede suprimir a la fuerte codicia. En cambio, la no-ira y el no-engaño, al ser fuertes, pueden suprimir a la ira y al engaño. Por lo tanto, esa persona, nacida mediante el renacimiento otorgado por ese kamma, es codiciosa, pero de carácter afable, sin ira, sabia y con un conocimiento semejante al diamante (1). ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ โลภโทสา พลวนฺโต โหนฺติ อโลภาโทสา มนฺทา, อโมโห พลวา โมโห มนฺโท, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ. ปญฺญวา ปน โหติ วชิรูปมญาโณ ทตฺตาภยตฺเถโร วิย. Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la codicia y el odio son fuertes y la no-codicia y la no-ira son débiles, mientras que el no-engaño es fuerte y el engaño es débil; siguiendo el método anterior, es tanto codicioso como odioso. Sin embargo, es sabio y posee un conocimiento semejante al diamante, como el venerable élder Dattabhaya (2). ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ โลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทนฺโธ จ, สีลโก ปน โหติ อกฺโกธโน (พากุลตฺเถโร วิย). Para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la codicia, la no-ira y el engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, es tanto codicioso como lento de entendimiento, pero de carácter afable y sin ira (como el venerable élder Bākula) (3). ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ โลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อโลภาทโย มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ. Del mismo modo, para aquel que, en el momento de acumular el kamma, los tres —codicia, odio y engaño— son fuertes y la no-codicia y los demás son débiles; siguiendo el método anterior, es codicioso, odioso y además está confundido (4). ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ อปฺปกิเลโส โหติ ทิพฺพารมฺมณมฺปิ ทิสฺวา นิจฺจโล, ทุฏฺโฐ ปน โหติ ทนฺธปญฺโญ จ. Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la no-codicia, el odio y el engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y tiene pocas impurezas, permaneciendo impasible incluso ante un objeto divino; sin embargo, es odioso y de inteligencia lenta (1). ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ อทุฏฺโฐ สีลโก จ, ทนฺโธ ปน โหติ. Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la no-codicia, la no-ira y el engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y de odio, y es de carácter afable, pero es lento de entendimiento (2). ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสาโมหา พลวนฺโต โหนฺติ อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ ปญฺญวา จ, ทุฏฺโฐ จ ปน โหติ โกธโน. Del mismo modo, para aquel que, en el momento de acumular el kamma, la no-codicia, el odio y el no-engaño son fuertes y los otros son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y es sabio, pero es odioso e irascible (3). ยสฺส [Pg.101] ปน กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ อโลภาโทสาโมหา พลวนฺโต โหนฺติ โลภาทโย มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโร วิย อลุทฺโธ อทุฏฺโฐ ปญฺญวา จ โหตี’’ติ. Pero para aquel que, en el momento de acumular el kamma, los tres —no-codicia, no-ira y no-engaño— son fuertes y la codicia y los demás son débiles; siguiendo el método anterior, carece de codicia y de odio, y es sabio, como el venerable élder Mahāsaṅgharakkhita (4). เอตฺถ จ โย ลุทฺโธติ วุตฺโต, อยํ ราคจริโต. ทุฏฺฐทนฺธา โทสโมหจริตา. ปญฺญวา พุทฺธิจริโต. อลุทฺธอทุฏฺฐา ปสนฺนปกติตาย สทฺธาจริตา. ยถา วา อโมหปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต พุทฺธิจริโต, เอวํ พลวสทฺธาปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต สทฺธาจริโต. กามวิตกฺกาทิปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต วิตกฺกจริโต. โลภาทินา โวมิสฺสปริวาเรน กมฺมุนา นิพฺพตฺโต โวมิสฺสจริโตติ. เอวํ โลภาทีสุ อญฺญตรญฺญตรปริวารํ ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ จริยานํ นิทานนฺติ เวทิตพฺพํ. Aquí, aquel que ha sido llamado «codicioso» es de temperamento codicioso (o de apego). Los llamados «odiosos» y «lentos» son de temperamento odioso y deluso respectivamente. El «sabio» es de temperamento intelectual. Los que «carecen de codicia y de odio», por su naturaleza serena, son de temperamento de fe. O bien, así como quien nace por un kamma acompañado de no-engaño es de temperamento intelectual, así quien nace por un kamma acompañado de una fe fuerte es de temperamento de fe. Quien nace por un kamma acompañado de pensamientos sensuales y demás es de temperamento especulativo. Quien nace por un kamma acompañado de una mezcla de codicia y demás es de temperamento mixto. Así ha de entenderse que el kamma que genera el renacimiento, teniendo como acompañamiento a uno u otro de estos factores como la codicia y demás, es la causa de los temperamentos. ๔๕. ยํ ปน วุตฺตํ กถญฺจ ชานิตพฺพํ อยํ ปุคฺคโล ราคจริโตติอาทิ. ตตฺรายํ นโย. 45. En cuanto a lo que se dijo: «¿y cómo se ha de reconocer: esta persona es de temperamento codicioso, etc.?», aquí se presenta el método. อิริยาปถโต กิจฺจา, โภชนา ทสฺสนาทิโต; ธมฺมปฺปวตฺติโต เจว, จริยาโย วิภาวเยติ. Por la postura, por las tareas, por la comida, por la forma de mirar y demás, y también por la manifestación de sus estados mentales; así se deben distinguir los temperamentos. ตตฺถ อิริยาปถโตติ ราคจริโต หิ ปกติคมเนน คจฺฉนฺโต จาตุริเยน คจฺฉติ, สณิกํ ปาทํ นิกฺขิปติ, สมํ นิกฺขิปติ, สมํ อุทฺธรติ, อุกฺกุฏิกญฺจสฺส ปทํ โหติ. โทสจริโต ปาทคฺเคหิ ขณนฺโต วิย คจฺฉติ, สหสา ปาทํ นิกฺขิปติ, สหสา อุทฺธรติ, อนุกฑฺฒิตญฺจสฺส ปทํ โหติ. โมหจริโต ปริพฺยากุลาย คติยา คจฺฉติ, ฉมฺภิโต วิย ปทํ นิกฺขิปติ, ฉมฺภิโต วิย อุทฺธรติ, สหสานุปีฬิตญฺจสฺส ปทํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มาคณฺฑิยสุตฺตุปฺปตฺติยํ – En cuanto a las posturas (iriyāpatha), el individuo de temperamento codicioso (rāgacarito), al caminar de forma natural, lo hace con elegancia; asienta el pie con suavidad, lo asienta de manera uniforme, lo levanta de manera uniforme y su huella queda arqueada en el centro. El individuo de temperamento irritable (dosacarito) camina como si estuviera cavando con la punta de los pies; asienta el pie apresuradamente, lo levanta apresuradamente y su huella parece arrastrada. El individuo de temperamento confuso (mohacarito) camina con un paso desordenado; asienta el pie como si estuviera vacilante, lo levanta como si estuviera vacilante y su huella aparece como si hubiera sido presionada con brusquedad. Esto también se menciona en el origen del Māgaṇḍiya Sutta: ‘‘รตฺตสฺส หิ อุกฺกุฏิกํ ปทํ ภเว,ทุฏฺฐสฺส โหติ อนุกฑฺฒิตํ ปทํ; มูฬฺหสฺส โหติ สหสานุปีฬิตํ,วิวฏฺฏจฺฉทสฺส อิทมีทิสํ ปท’’นฺติ. “La huella del apasionado suele ser arqueada, la huella del que odia es una huella arrastrada; la huella del confundido es presionada con brusquedad, pero tal es la huella de aquel que ha descorrido el velo [de la ignorancia]”. ฐานมฺปิ [Pg.102] ราคจริตสฺส ปาสาทิกํ โหติ มธุราการํ, โทสจริตสฺส ถทฺธาการํ, โมหจริตสฺส อากุลาการํ. นิสชฺชายปิ เอเสว นโย. ราคจริโต จ อตรมาโน สมํ เสยฺยํ ปญฺญเปตฺวา สณิกํ นิปชฺชิตฺวา องฺคปจฺจงฺคานิ สโมธาย ปาสาทิเกน อากาเรน สยติ, วุฏฺฐาปิยมาโน จ สีฆํ อวุฏฺฐาย สงฺกิโต วิย สณิกํ ปฏิวจนํ เทติ. โทสจริโต ตรมาโน ยถา วา ตถา วา เสยฺยํ ปญฺญเปตฺวา ปกฺขิตฺตกาโย ภากุฏึ กตฺวา สยติ, วุฏฺฐาปิยมาโน จ สีฆํ วุฏฺฐาย กุปิโต วิย ปฏิวจนํ เทติ. โมหจริโต ทุสฺสณฺฐานํ เสยฺยํ ปญฺญเปตฺวา วิกฺขิตฺตกาโย พหุลํ อโธมุโข สยติ, วุฏฺฐาปิยมาโน จ หุงฺการํ กโรนฺโต ทนฺธํ วุฏฺฐาติ. สทฺธาจริตาทโย ปน ยสฺมา ราคจริตาทีนํ สภาคา, ตสฺมา เตสมฺปิ ตาทิโสว อิริยาปโถ โหตีติ. เอวํ ตาว อิริยาปถโต จริยาโย วิภาวเย. La postura de pie del individuo de temperamento codicioso es inspiradora y de modales gentiles; la del temperamento irritable es rígida; la del temperamento confuso es desordenada. En la postura sentada se aplica el mismo principio. El de temperamento codicioso, sin prisa, prepara su cama de forma uniforme, se acuesta suavemente, dispone sus miembros con cuidado y duerme de manera inspiradora; al ser despertado, no se levanta rápidamente, sino que responde con suavidad, como con cautela. El de temperamento irritable, con prisa, prepara su cama de cualquier manera, arroja su cuerpo, frunce el ceño y duerme; al ser despertado, se levanta rápidamente y responde con brusquedad, como si estuviera enojado. El de temperamento confuso prepara su cama de forma desaliñada, con los miembros dispersos, suele dormir boca abajo; al ser despertado, se levanta pesadamente emitiendo gruñidos. Sin embargo, dado que los de temperamento de fe y otros son análogos a los de temperamento codicioso y otros, sus posturas son similares. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de las posturas. กิจฺจาติ สมฺมชฺชนาทีสุ จ กิจฺเจสุ ราคจริโต สาธุกํ สมฺมชฺชนึ คเหตฺวา อตรมาโน วาลิกํ อวิปฺปกิรนฺโต สินฺทุวารกุสุมสนฺถรมิว สนฺถรนฺโต สุทฺธํ สมํ สมฺมชฺชติ. โทสจริโต คาฬฺหํ สมฺมชฺชนึ คเหตฺวา ตรมานรูโป อุภโต วาลิกํ อุสฺสาเรนฺโต ขเรน สทฺเทน อสุทฺธํ วิสมํ สมฺมชฺชติ. โมหจริโต สิถิลํ สมฺมชฺชนึ คเหตฺวา สมฺปริวตฺตกํ อาโฬลยมาโน อสุทฺธํ วิสมํ สมฺมชฺชติ. En cuanto a las tareas (kicca), tales como barrer y otras: el individuo de temperamento codicioso toma la escoba correctamente y, sin prisa, sin dispersar la arena, barre de forma limpia y uniforme, como si estuviera esparciendo flores de sinduvāra. El de temperamento irritable toma la escoba con firmeza y, con aire apresurado, apartando la arena hacia ambos lados con un sonido áspero, barre de forma sucia y desigual. El de temperamento confuso toma la escoba con flojedad, removiendo el suelo de aquí para allá, y barre de forma sucia y desigual. ยถา สมฺมชฺชเน, เอวํ จีวรโธวนรชนาทีสุปิ สพฺพกิจฺเจสุ นิปุณมธุรสมสกฺกจฺจการี ราคจริโต. คาฬฺหถทฺธวิสมการี โทสจริโต. อนิปุณพฺยากุลวิสมาปริจฺฉินฺนการี โมหจริโต. จีวรธารณมฺปิ จ ราคจริตสฺส นาติคาฬฺหํ นาติสิถิลํ โหติ ปาสาทิกํ ปริมณฺฑลํ. โทสจริตสฺส อติคาฬฺหํ อปริมณฺฑลํ. โมหจริตสฺส สิถิลํ ปริพฺยากุลํ. สทฺธาจริตาทโย เตสํเยวานุสาเรน เวทิตพฺพา, ตํ สภาคตฺตาติ. เอวํ กิจฺจโต จริยาโย วิภาวเย. Así como al barrer, lo mismo ocurre en todas las tareas, como lavar y teñir mantos: el de temperamento codicioso actúa con destreza, suavidad, uniformidad y esmero. El de temperamento irritable actúa con dureza, rigidez y desigualdad. El de temperamento confuso actúa sin destreza, de forma desordenada, desigual e imprecisa. Asimismo, el modo de vestir el manto del individuo de temperamento codicioso no es ni muy apretado ni muy flojo, sino elegante y bien proporcionado. El del temperamento irritable es muy apretado y desproporcionado. El del temperamento confuso es flojo y desordenado. Los de temperamento de fe y otros deben entenderse siguiendo el mismo patrón, debido a su naturaleza similar. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de las tareas. โภชนาติ ราคจริโต สินิทฺธมธุรโภชนปฺปิโย โหติ, ภุญฺชมาโน จ นาติมหนฺตํ ปริมณฺฑลํ อาโลปํ กตฺวา รสปฏิสํเวที อตรมาโน ภุญฺชติ, กิญฺจิเทว จ สาทุํ ลภิตฺวา โสมนสฺสํ อาปชฺชติ[Pg.103]. โทสจริโต ลูขอมฺพิลโภชนปฺปิโย โหติ, ภุญฺชมาโน จ มุขปูรกํ อาโลปํ กตฺวา อรสปฏิสํเวที ตรมาโน ภุญฺชติ, กิญฺจิเทว จ อสาทุํ ลภิตฺวา โทมนสฺสํ อาปชฺชติ. โมหจริโต อนิยตรุจิโก โหติ, ภุญฺชมาโน จ อปริมณฺฑลํ ปริตฺตํ อาโลปํ กตฺวา ภาชเน ฉฑฺเฑนฺโต มุขํ มกฺเขนฺโต วิกฺขิตฺตจิตฺโต ตํ ตํ วิตกฺเกนฺโต ภุญฺชติ. สทฺธาจริตาทโยปิ เตสํเยวานุสาเรน เวทิตพฺพา, ตํสภาคตฺตาติ. เอวํ โภชนโต จริยาโย วิภาวเย. En cuanto a la comida (bhojana), el individuo de temperamento codicioso gusta de alimentos untuosos y dulces; al comer, forma bocados de tamaño moderado y redondeados, saboreando los sabores y comiendo sin prisa, y se alegra al recibir algo sabroso. El de temperamento irritable gusta de alimentos ásperos y ácidos; al comer, forma bocados que llenan la boca, sin saborear los sabores y comiendo deprisa, y se disgusta al recibir algo que no es sabroso. El de temperamento confuso no tiene una preferencia definida; al comer, forma bocados pequeños y desiguales, dejando caer restos en el recipiente, manchándose la boca y comiendo con la mente dispersa, pensando en esto y aquello. Los de temperamento de fe y otros deben entenderse siguiendo el mismo patrón, debido a su naturaleza similar. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de la comida. ทสฺสนาทิโตติ ราคจริโต อีสกมฺปิ มโนรมํ รูปํ ทิสฺวา วิมฺหยชาโต วิย จิรํ โอโลเกติ, ปริตฺเตปิ คุเณ สชฺชติ, ภูตมฺปิ โทสํ น คณฺหาติ, ปกฺกมนฺโตปิ อมุญฺจิตุกาโมว หุตฺวา สาเปกฺโข ปกฺกมติ. โทสจริโต อีสกมฺปิ อมโนรมํ รูปํ ทิสฺวา กิลนฺตรูโป วิย น จิรํ โอโลเกติ, ปริตฺเตปิ โทเส ปฏิหญฺญติ, ภูตมฺปิ คุณํ น คณฺหาติ, ปกฺกมนฺโตปิ มุญฺจิตุกาโมว หุตฺวา อนเปกฺโข ปกฺกมติ. โมหจริโต ยํกิญฺจิ รูปํ ทิสฺวา ปรปจฺจยิโก โหติ, ปรํ นินฺทนฺตํ สุตฺวา นินฺทติ, ปสํสนฺตํ สุตฺวา ปสํสติ, สยํ ปน อญฺญาณุเปกฺขาย อุเปกฺขโกว โหติ. เอส นโย สทฺทสวนาทีสุปิ. สทฺธาจริตาทโย ปน เตสํเยวานุสาเรน เวทิตพฺพา, ตํสภาคตฺตาติ. เอวํ ทสฺสนาทิโต จริยาโย วิภาวเย. En cuanto a la visión y otros sentidos (dassanādito), el individuo de temperamento codicioso, al ver una forma agradable aunque sea levemente, la observa por mucho tiempo como maravillado, se apega incluso a virtudes insignificantes y no percibe los defectos reales; al marcharse, lo hace con nostalgia, como si no quisiera separarse. El de temperamento irritable, al ver una forma desagradable aunque sea levemente, no la observa por mucho tiempo como si estuviera fatigado, se irrita incluso ante defectos insignificantes y no percibe las virtudes reales; al marcharse, lo hace sin nostalgia, como queriendo alejarse. El de temperamento confuso, al ver cualquier forma, depende de lo que otros digan; si oye a otro criticar, critica; si oye a otro elogiar, elogia; por sí mismo, permanece indiferente debido a su falta de conocimiento. Este mismo principio se aplica al oír sonidos y demás. Los de temperamento de fe y otros deben entenderse siguiendo el mismo patrón, debido a su naturaleza similar. De este modo se deben discernir los temperamentos a través de la visión y demás. ธมฺมปฺปวตฺติโต เจวาติ ราคจริตสฺส จ มายา, สาเฐยฺยํ, มาโน, ปาปิจฺฉตา, มหิจฺฉตา, อสนฺตุฏฺฐิตา, สิงฺคํ, จาปลฺยนฺติ เอวมาทโย ธมฺมา พหุลํ ปวตฺตนฺติ. โทสจริตสฺส โกโธ, อุปนาโห, มกฺโข, ปฬาโส, อิสฺสา, มจฺฉริยนฺติ เอวมาทโย. โมหจริตสฺส ถินํ, มิทฺธํ, อุทฺธจฺจํ, กุกฺกุจฺจํ, วิจิกิจฺฉา, อาธานคฺคาหิตา, ทุปฺปฏินิสฺสคฺคิตาติ เอวมาทโย. สทฺธาจริตสฺส มุตฺตจาคตา, อริยานํ ทสฺสนกามตา, สทฺธมฺมํ โสตุกามตา, ปาโมชฺชพหุลตา, อสฐตา, อมายาวิตา, ปสาทนีเยสุ ฐาเนสุ ปสาโทติ เอวมาทโย. พุทฺธิจริตสฺส โสวจสฺสตา, กลฺยาณมิตฺตตา, โภชเนมตฺตญฺญุตา, สติสมฺปชญฺญํ, ชาคริยานุโยโค, สํเวชนีเยสุ ฐาเนสุ สํเวโค, สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธานนฺติ เอวมาทโย. วิตกฺกจริตสฺส ภสฺสพหุลตา, คณารามตา, กุสลานุโยเค อรติ, อนวฏฺฐิตกิจฺจตา, รตฺตึ ธูมายนา[Pg.104], ทิวา ปชฺชลนา, หุราหุรํ ธาวนาติ เอวมาทโย ธมฺมา พหุลํ ปวตฺตนฺตีติ. เอวํ ธมฺมปฺปวตฺติโต จริยาโย วิภาวเย. En cuanto al surgimiento de los estados mentales (dhammappavattito): en el individuo de temperamento codicioso surgen con frecuencia estados como el engaño, la hipocresía, el orgullo, los malos deseos, la gran ambición, el descontento, la vanidad y la frivolidad. En el de temperamento irritable, el enojo, la enemistad, la denigración, la rivalidad, la envidia y la tacañería. En el de temperamento confuso, la pereza, el torpor, la agitación, el remordimiento, la duda, el aferramiento obstinado y la dificultad para abandonar las opiniones erróneas. En el de temperamento de fe, la generosidad liberal, el deseo de ver a los nobles, el deseo de escuchar el verdadero Dhamma, la abundancia de alegría, la honestidad, la ausencia de engaño y la devoción hacia lo que es inspirador. En el de temperamento intelectual, la docilidad, la buena amistad, la moderación en la comida, la atención plena y clara comprensión, la dedicación a la vigilia, el sentido de urgencia ante lo que es conmovedor y el esfuerzo correcto nacido de esa urgencia. En el de temperamento especulativo, la locuacidad, el gusto por la compañía, el desinterés por la práctica de lo saludable, la inconstancia en las tareas, el “humear de noche” (planear de noche), el “arder de día” (actuar de día) y el vagar de la mente de aquí para allá. De este modo se deben discernir los temperamentos a través del surgimiento de los estados mentales. ยสฺมา ปน อิทํ จริยาวิภาวนวิธานํ สพฺพากาเรน เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถายํ อาคตํ, เกวลํ อาจริยมตานุสาเรน วุตฺตํ, ตสฺมา น สารโต ปจฺเจตพฺพํ. ราคจริตสฺส หิ วุตฺตานิ อิริยาปถาทีนิ โทสจริตาทโยปิ อปฺปมาทวิหาริโน กาตุํ สกฺโกนฺติ. สํสฏฺฐจริตสฺส จ ปุคฺคลสฺส เอกสฺเสว ภินฺนลกฺขณา อิริยาปถาทโย น อุปปชฺชนฺติ. ยํ ปเนตํ อฏฺฐกถาสุ จริยาวิภาวนวิธานํ วุตฺตํ, ตเทว สารโต ปจฺเจตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘เจโตปริยญาณสฺส ลาภี อาจริโย จริยํ ญตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสติ, อิตเรน อนฺเตวาสิโก ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ. ตสฺมา เจโตปริยญาเณน วา ตํ วา ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพํ. อยํ ปุคฺคโล ราคจริโต, อยํ โทสาทีสุ อญฺญตรจริโตติ. Sin embargo, dado que este método de explicar los temperamentos (cariyā) no aparece de ninguna manera en los textos del Canon (Pali) ni en los comentarios (Atthakatha), sino que se menciona simplemente siguiendo las opiniones de los maestros, no debe ser aceptado como una verdad absoluta. Pues las posturas y otros comportamientos descritos para el temperamento de deseo (rāga) también pueden ser realizados por aquellos con temperamentos de odio (dosa), etc., si estos practican con diligencia. Además, para una sola persona de temperamento mixto, no sería apropiado atribuirle posturas con características divergentes. Por el contrario, el método de explicar los temperamentos mencionado en los comentarios es lo que debe aceptarse como esencial. Pues se ha dicho: 'Un maestro que posee el conocimiento de la mente de otros (cetopariyañāṇa) explicará el objeto de meditación tras conocer el temperamento; por el contrario, el estudiante debe ser interrogado'. Por lo tanto, el temperamento debe conocerse mediante el conocimiento de la mente de otros o preguntando a la persona: 'Esta persona es de temperamento de deseo, esta es de temperamento de odio', y así sucesivamente. ๔๖. กึ จริตสฺส ปุคฺคลสฺส กึ สปฺปายนฺติ เอตฺถ ปน เสนาสนํ ตาว ราคจริตสฺส อโธตเวทิกํ ภูมฏฺฐกํ อกตปพฺภารกํ ติณกุฏิกํ ปณฺณสาลาทีนํ อญฺญตรํ รโชกิณฺณํ ชตุกาภริตํ โอลุคฺควิลุคฺคํ อติอุจฺจํ วา อตินีจํ วา อุชฺชงฺคลํ สาสงฺกํ อสุจิวิสมมคฺคํ, ยตฺถ มญฺจปีฐมฺปิ มงฺกุณภริตํ ทุรูปํ ทุพฺพณฺณํ, ยํ โอโลเกนฺตสฺเสว ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตาทิสํ สปฺปายํ. นิวาสนปารุปนํ อนฺตจฺฉินฺนํ โอลมฺพวิลมฺพสุตฺตกากิณฺณํ ชาลปูวสทิสํ สาณิ วิย ขรสมฺผสฺสํ กิลิฏฺฐํ ภาริกํ กิจฺฉปริหรณํ สปฺปายํ. ปตฺโตปิ ทุพฺพณฺโณ มตฺติกาปตฺโต วา อาณิคณฺฐิกาหโต อโยปตฺโต วา ครุโก ทุสฺสณฺฐาโน สีสกปาลมิว เชคุจฺโฉ วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารมคฺโคปิ อมนาโป อนาสนฺนคาโม วิสโม วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารคาโมปิ ยตฺถ มนุสฺสา อปสฺสนฺตา วิย จรนฺติ, ยตฺถ เอกกุเลปิ ภิกฺขํ อลภิตฺวา นิกฺขมนฺตํ ‘‘เอหิ, ภนฺเต’’ติ อาสนสาลํ ปเวเสตฺวา ยาคุภตฺตํ ทตฺวา คจฺฉนฺตา คาวี วิย วเช ปเวเสตฺวา อนปโลเกนฺตา คจฺฉนฺติ, ตาทิโส วฏฺฏติ. ปริวิสกมนุสฺสาปิ ทาสา วา กมฺมกรา วา ทุพฺพณฺณา ทุทฺทสิกา กิลิฏฺฐวสนา ทุคฺคนฺธา เชคุจฺฉา, เย อจิตฺตีกาเรน ยาคุภตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตา วิย ปริวิสนฺติ, ตาทิสา สปฺปายา. ยาคุภตฺตขชฺชกมฺปิ ลูขํ ทุพฺพณฺณํ สามากกุทฺรูสกกณาชกาทิมยํ [Pg.105] ปูติตกฺกํ พิลงฺคํ ชิณฺณสากสูเปยฺยํ ยํกิญฺจิเทว เกวลํ อุทรปูรมตฺตํ วฏฺฏติ. อิริยาปโถปิสฺส ฐานํ วา จงฺกโม วา วฏฺฏติ. อารมฺมณํ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ยํกิญฺจิ อปริสุทฺธวณฺณนฺติ อิทํ ราคจริตสฺส สปฺปายํ. 46. En cuanto a qué es adecuado (sappāya) para cada temperamento, para alguien con temperamento de deseo (rāga), es adecuada una morada con una base sin limpiar, situada en el suelo, una gruta natural, una choza de paja o de hojas, llena de polvo y murciélagos, deteriorada, ya sea demasiado alta o demasiado baja, en terreno árido, peligrosa y con un camino sucio y desigual, donde incluso la cama y el asiento estén llenos de chinches, sean deformes y de mal color, de modo que su sola visión provoque asco. En cuanto a las vestiduras, son adecuadas las que tienen bordes deshilachados, hilos colgantes, parecidas a una red de pan, de tacto áspero como el cáñamo, sucias, pesadas y difíciles de mantener. El cuenco debe ser de color feo, ya sea de arcilla o un cuenco de hierro remendado con clavos o remaches, pesado, deforme y tan repugnante como un cráneo. El camino para la limosna debe ser desagradable, no cercano al pueblo y desigual. El pueblo para la limosna debe ser aquel donde la gente camine como si no vieran al monje, donde incluso si no recibe limosna en una casa y sale, no digan 'venga, venerable', ni lo hagan entrar al salón, sino que, tras dar gachas o arroz, se retiren sin mirar atrás, como si metieran vacas en el establo. Los servidores deben ser esclavos o trabajadores de apariencia fea, desagradables a la vista, con ropas sucias, malolientes y repugnantes, que sirvan las gachas y el arroz como si lo estuvieran desechando, sin respeto. La comida (gachas, arroz y dulces) debe ser tosca, de mal color, hecha de granos inferiores como sāmāka o kudrūsaka, con suero de leche agrio, vinagre o sopa de vegetales viejos; cualquier cosa que sirva simplemente para llenar el estómago. En cuanto a las posturas, le conviene estar de pie o caminar. En cuanto al objeto de meditación, es adecuado cualquier kasina de color que no sea de un tono puro, como el azul, etc. Todo esto es lo adecuado para el temperamento de deseo. โทสจริตสฺส เสนาสนํ นาติอุจฺจํ นาตินีจํ ฉายูทกสมฺปนฺนํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ สุปรินิฏฺฐิตมาลากมฺมลตากมฺมนานาวิธจิตฺตกมฺมสมุชฺชลสมสินิทฺธมุทุภูมิตลํ พฺรหฺมวิมานมิว กุสุมทามวิจิตฺรวณฺณเจลวิตานสมลงฺกตํ สุปญฺญตฺตสุจิมโนรมตฺถรณมญฺจปีฐํ ตตฺถ ตตฺถ วาสตฺถาย นิกฺขิตฺตกุสุมวาสคนฺธสุคนฺธํ ยํ ทสฺสนมตฺเตเนว ปีติปาโมชฺชํ ชนยติ, เอวรูปํ สปฺปายํ. ตสฺส ปน เสนาสนสฺส มคฺโคปิ สพฺพปริสฺสยวิมุตฺโต สุจิสมตโล อลงฺกตปฏิยตฺโตว วฏฺฏติ. เสนาสนปริกฺขาโรเปตฺถ กีฏมงฺกุณทีฆชาติมูสิกานํ นิสฺสยปริจฺฉินฺทนตฺถํ นาติพหุโก, เอกมญฺจปีฐมตฺตเมว วฏฺฏติ. นิวาสนปารุปนมฺปิสฺส จีนปฏฺฏโสมารปฏฺฏโกเสยฺยกปฺปาสิกสุขุมโขมาทีนํ ยํ ยํ ปณีตํ, เตน เตน เอกปฏฺฏํ วา ทุปฏฺฏํ วา สลฺลหุกํ สมณสารุปฺเปน สุรตฺตํ สุทฺธวณฺณํ วฏฺฏติ. ปตฺโต อุทกปุปฺผุฬมิว สุสณฺฐาโน มณิ วิย สุมฏฺโฐ นิมฺมโล สมณสารุปฺเปน สุปริสุทฺธวณฺโณ อโยมโย วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารมคฺโค ปริสฺสยวิมุตฺโต สโม มนาโป นาติทูรนาจฺจาสนฺนคาโม วฏฺฏติ. ภิกฺขาจารคาโมปิ ยตฺถ มนุสฺสา ‘‘อิทานิ อยฺโย อาคมิสฺสตี’’ติ สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตํ อาทาย ฆรํ ปเวเสตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกจฺจํ สหตฺถา ปริวิสนฺติ, ตาทิโส วฏฺฏติ. ปริเวสกา ปนสฺส เย โหนฺติ อภิรูปา ปาสาทิกา สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา ธูปวาสกุสุมคนฺธสุรภิโน นานาวิราคสุจิมนุญฺญวตฺถาภรณปฏิมณฺฑิตา สกฺกจฺจการิโน, ตาทิสา สปฺปายา. ยาคุภตฺตขชฺชกมฺปิ วณฺณคนฺธรสสมฺปนฺนํ โอชวนฺตํ มโนรมํ สพฺพาการปณีตํ ยาวทตฺถํ วฏฺฏติ. อิริยาปโถปิสฺส เสยฺยา วา นิสชฺชา วา วฏฺฏติ, อารมฺมณํ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ยํกิญฺจิ สุปริสุทฺธวณฺณนฺติ อิทํ โทสจริตสฺส สปฺปายํ. Para alguien con temperamento de odio (dosa), es adecuada una morada ni muy alta ni muy baja, provista de sombra y agua, con paredes, columnas y escaleras bien proporcionadas, con suelos nivelados, suaves y tersos, resplandecientes con diversas pinturas, motivos de flores y enredaderas bien acabados, semejante a una mansión celestial, adornada con pabellones de telas de colores y guirnaldas de flores, con camas y asientos bien dispuestos, cubiertos con telas limpias y agradables, y con la fragancia de flores depositadas aquí y allá para perfumar el lugar; una morada que, por su sola visión, genere gozo y alegría. El camino a dicha morada debe estar libre de peligros, ser limpio y nivelado, y estar bien cuidado. Los utensilios de la morada no deben ser excesivos para evitar el refugio de insectos, chinches, serpientes o ratones; basta con una cama y un asiento. Sus vestiduras deben ser de telas finas, como seda de China, de Somāra, seda pura, algodón fino o lino fino, ligeras, bien teñidas de un color puro y de una o dos capas, según la conveniencia monástica. El cuenco debe tener una buena forma, como una burbuja de agua, ser liso como una gema, sin mácula, de un color muy puro y de hierro, según la conveniencia monástica. El camino para la limosna debe estar libre de peligros, ser nivelado, agradable y ni muy lejos ni muy cerca del pueblo. El pueblo para la limosna debe ser aquel donde la gente diga: 'Ahora vendrá el venerable', y tras preparar un asiento en un lugar barrido y rociado con agua, salgan a recibirlo, tomen su cuenco, lo hagan entrar en la casa, lo sienten en el asiento preparado y lo sirvan con respeto con sus propias manos. Sus servidores deben ser personas de buena apariencia, agradables, bien aseadas y ungidas, perfumadas con incienso y flores, adornadas con ropas limpias y hermosas, y que actúen con respeto. La comida debe tener buen color, aroma y sabor, ser nutritiva, deleitable, excelente en todo sentido y servida en la cantidad deseada. Sus posturas adecuadas son estar acostado o sentado. El objeto de meditación debe ser cualquier kasina de color, como el azul, etc., que sea de un color muy puro. Todo esto es lo adecuado para el temperamento de odio. โมหจริตสฺส [Pg.106] เสนาสนํ ทิสามุขํ อสมฺพาธํ วฏฺฏติ, ยตฺถ นิสินฺนสฺส วิวฏา ทิสา ขายนฺติ, อิริยาปเถสุ จงฺกโม วฏฺฏติ. อารมฺมณํ ปนสฺส ปริตฺตํ สุปฺปมตฺตํ สราวมตฺตํ วา (ขุทฺทกํ) น วฏฺฏติ. สมฺพาธสฺมิญฺหิ โอกาเส จิตฺตํ ภิยฺโย สมฺโมหมาปชฺชติ, ตสฺมา วิปุลํ มหากสิณํ วฏฺฏติ. เสสํ โทสจริตสฺส วุตฺตสทิสเมวาติ อิทํ โมหจริตสฺส สปฺปายํ. Para alguien con temperamento de confusión (moha), es adecuada una morada abierta hacia el exterior, espaciosa, donde al estar sentado se perciban los horizontes despejados; entre las posturas, le conviene caminar. En cuanto al objeto de meditación, no le conviene uno pequeño del tamaño de un tamiz o de la tapa de una vasija, pues en un espacio confinado la mente se confunde aún más; por lo tanto, es adecuado un kasina grande y amplio. Lo demás es igual a lo descrito para el temperamento de odio. Esto es lo adecuado para el temperamento de confusión. สทฺธาจริตสฺส สพฺพมฺปิ โทสจริตมฺหิ วุตฺตวิธานํ สปฺปายํ. อารมฺมเณสุ จสฺส อนุสฺสติฏฺฐานมฺปิ วฏฺฏติ. Para alguien con temperamento de fe (saddhā), todo lo prescrito para el temperamento de odio es adecuado. Entre los objetos de meditación, también le convienen los temas de recordación (anussati). พุทฺธิจริตสฺส เสนาสนาทีสุ อิทํ นาม อสปฺปายนฺติ นตฺถิ. Para alguien con temperamento de sabiduría (buddhi), no existe nada que se pueda señalar como inadecuado entre las moradas y demás factores. วิตกฺกจริตสฺส เสนาสนํ วิวฏํ ทิสามุขํ ยตฺถ นิสินฺนสฺส อารามวนโปกฺขรณีรามเณยฺยกานิ คามนิคมชนปทปฏิปาฏิโย นีโลภาสา จ ปพฺพตา ปญฺญายนฺติ, ตํ น วฏฺฏติ, ตญฺหิ วิตกฺกวิธาวนสฺเสว ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา คมฺภีเร ทรีมุเข วนปฺปฏิจฺฉนฺเน หตฺถิกุจฺฉิปพฺภารมหินฺทคุหาสทิเส เสนาสเน วสิตพฺพํ. อารมฺมณมฺปิสฺส วิปุลํ น วฏฺฏติ. ตาทิสญฺหิ วิตกฺกวเสน สนฺธาวนสฺส ปจฺจโย โหติ. ปริตฺตํ ปน วฏฺฏติ. Para una persona de temperamento especulativo, no es adecuado un alojamiento abierto y orientado hacia un espacio despejado donde, al estar sentado, sean visibles la belleza de los parques, bosques y estanques, las hileras de aldeas, pueblos y provincias, y las montañas de color azulado. Pues tal lugar es causa únicamente de la dispersión del pensamiento. Por tanto, debe residir en un alojamiento como una profunda entrada de un desfiladero, cubierto por el bosque, similar a la gruta de Mahinda en el saliente de Hatthikucchi. Tampoco le conviene un objeto de meditación extenso; pues tal objeto es causa de la dispersión mediante el pensamiento. Por el contrario, un objeto pequeño es adecuado. เสสํ ราคจริตสฺส วุตฺตสทิสเมวาติ อิทํ วิตกฺกจริตสฺส สปฺปายํ. อยํ อตฺตโน จริยานุกูลนฺติ เอตฺถ อาคตจริยานํ ปเภทนิทานวิภาวนสปฺปายปริจฺเฉทโต วิตฺถาโร. น จ ตาว จริยานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ สพฺพากาเรน อาวิกตํ. ตญฺหิ อนนฺตรสฺส มาติกาปทสฺส วิตฺถาเร สยเมว อาวิภวิสฺสติ. El resto es similar a lo dicho para el temperamento codicioso. Esto es lo adecuado para el temperamento especulativo. Esta es la explicación detallada según la clasificación, el origen, la aclaración y la adecuación de los temperamentos que aparecen en la frase "conforme a su propio temperamento". Sin embargo, el tema de meditación adecuado al temperamento aún no se ha manifestado en todos sus aspectos. Esto se hará evidente por sí mismo en la explicación detallada del siguiente enunciado de la matriz. จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐานวณฺณนา Explicación de los cuarenta temas de meditación (kammaṭṭhāna) ๔๗. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาติ เอตฺถ สงฺขาตนิทฺเทสโต, อุปจารปฺปนาวหโต, ฌานปฺปเภทโต, สมติกฺกมโต, วฑฺฒนาวฑฺฒนโต, อารมฺมณโต, ภูมิโต, คหณโต, ปจฺจยโต, จริยานุกูลโตติ อิเมหิ ตาว ทสหากาเรหิ กมฺมฏฺฐานวินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. 47. Por tanto, con respecto a lo que se ha dicho: "habiendo tomado uno de los cuarenta temas de meditación", el análisis de los temas de meditación debe entenderse primeramente mediante estos diez modos: por la enumeración y explicación, por la capacidad de conducir al acceso o a la absorción, por la clasificación de los jhānas, por la trascendencia, por el desarrollo o falta de desarrollo, por el objeto, por el plano, por la forma de aprehenderlos, por la condición y por la adecuación al temperamento. ตตฺถ [Pg.107] สงฺขาตนิทฺเทสโตติ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสูติ หิ วุตฺตํ, ตตฺริมานิ จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐานานิ ทส กสิณา, ทส อสุภา, ทส อนุสฺสติโย, จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร อารุปฺปา, เอกา สญฺญา, เอกํ ววตฺถานนฺติ. En cuanto a "por la enumeración y explicación", se ha dicho: "en los cuarenta temas de meditación". Estos cuarenta temas de meditación son: los diez kasiṇas, las diez impurezas, las diez recordaciones, las cuatro moradas divinas, las cuatro esferas inmateriales, la única percepción y el único análisis. ตตฺถ ปถวีกสิณํ, อาโปกสิณํ, เตโชกสิณํ, วาโยกสิณํ, นีลกสิณํ, ปีตกสิณํ, โลหิตกสิณํ, โอทาตกสิณํ, อาโลกกสิณํ, ปริจฺฉินฺนากาสกสิณนฺติ อิเม ทส กสิณา. Entre ellos, el kasiṇa de tierra, el kasiṇa de agua, el kasiṇa de fuego, el kasiṇa de aire, el kasiṇa azul, el kasiṇa amarillo, el kasiṇa rojo, el kasiṇa blanco, el kasiṇa de luz y el kasiṇa de espacio limitado; estos son los diez kasiṇas. อุทฺธุมาตกํ, วินีลกํ, วิปุพฺพกํ, วิจฺฉิทฺทกํ, วิกฺขายิตกํ, วิกฺขิตฺตกํ, หตวิกฺขิตฺตกํ, โลหิตกํ, ปุฬุวกํ, อฏฺฐิกนฺติ อิเม ทส อสุภา. El cadáver hinchado, el amoratado, el purulento, el fracturado, el devorado, el disperso, el mutilado y disperso, el sangriento, el infestado de gusanos y el esqueleto; estas son las diez impurezas. พุทฺธานุสฺสติ, ธมฺมานุสฺสติ, สงฺฆานุสฺสติ, สีลานุสฺสติ, จาคานุสฺสติ, เทวตานุสฺสติ, มรณานุสฺสติ, กายคตาสติ, อานาปานสฺสติ, อุปสมานุสฺสตีติ อิมา ทส อนุสฺสติโย. La recordación del Buddha, la recordación del Dhamma, la recordación de la Saṅgha, la recordación de la virtud, la recordación de la generosidad, la recordación de los devas, la recordación de la muerte, la atención al cuerpo, la atención a la respiración y la recordación de la paz; estas son las diez recordaciones. เมตฺตา, กรุณา, มุทิตา, อุเปกฺขาติ อิเม จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา. El amor benevolente, la compasión, la alegría altruista y la ecuanimidad; estas son las cuatro moradas divinas. อากาสานญฺจายตนํ, วิญฺญาณญฺจายตนํ, อากิญฺจญฺญายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิเม จตฺตาโร อารุปฺปา. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา เอกา สญฺญา. จตุธาตุววตฺถานํ เอกํ ววตฺถานนฺติ เอวํ สงฺขาตนิทฺเทสโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. La base del espacio infinito, la base de la conciencia infinita, la base de la nada y la base de la ni percepción ni no percepción; estas son las cuatro esferas inmateriales. La percepción de lo repulsivo en la comida es la única percepción. El análisis de los cuatro elementos es el único análisis. De esta manera, debe entenderse el análisis por la enumeración y explicación. อุปจารปฺปนาวหโตติ ฐเปตฺวา กายคตาสติญฺจ อานาปานสฺสติญฺจ อวเสสา อฏฺฐ อนุสฺสติโย, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา, จตุธาตุววตฺถานนฺติ อิมาเนว เหตฺถ ทสกมฺมฏฺฐานานิ อุปจารวหานิ. เสสานิ อปฺปนาวหานิ. เอวํ อุปจารปฺปนาวหโต. En cuanto a "por la capacidad de conducir al acceso o a la absorción": exceptuando la atención al cuerpo y la atención a la respiración, las ocho recordaciones restantes, la percepción de lo repulsivo en la comida y el análisis de los cuatro elementos; estos diez temas de meditación solo conducen al acceso. Los restantes conducen a la absorción. Así es por la capacidad de conducir al acceso o a la absorción. ฌานปฺปเภทโตติ อปฺปนาวเหสุ เจตฺถ อานาปานสฺสติยา สทฺธึ ทส กสิณา จตุกฺกชฺฌานิกา โหนฺติ. กายคตาสติยา สทฺธึ ทส อสุภา ปฐมชฺฌานิกา. ปุริมา ตโย พฺรหฺมวิหารา ติกชฺฌานิกา. จตุตฺถพฺรหฺมวิหาโร จตฺตาโร จ อารุปฺปา จตุตฺถชฺฌานิกาติ เอวํ ฌานปฺปเภทโต. En cuanto a "por la clasificación de los jhānas": entre aquellos que conducen a la absorción, los diez kasiṇas junto con la atención a la respiración pueden alcanzar los cuatro jhānas. Las diez impurezas junto con la atención al cuerpo alcanzan el primer jhāna. Las tres primeras moradas divinas alcanzan tres jhānas. La cuarta morada divina y las cuatro esferas inmateriales alcanzan el cuarto jhāna. Así es por la clasificación de los jhānas. สมติกฺกมโตติ ทฺเว สมติกฺกมา องฺคสมติกฺกโม จ อารมฺมณสมติกฺกโม จ. ตตฺถ สพฺเพสุปิ ติกจตุกฺกชฺฌานิเกสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ องฺคสมติกฺกโม [Pg.108] โหติ วิตกฺกวิจาราทีนิ ฌานงฺคานิ สมติกฺกมิตฺวา เตสฺเววารมฺมเณสุ ทุติยชฺฌานาทีนํ ปตฺตพฺพโต. ตถา จตุตฺถพฺรหฺมวิหาเร. โสปิ หิ เมตฺตาทีนํเยว อารมฺมเณ โสมนสฺสํ สมติกฺกมิตฺวา ปตฺตพฺโพติ. จตูสุ ปน อารุปฺเปสุ อารมฺมณสมติกฺกโม โหติ. ปุริเมสุ หิ นวสุ กสิเณสุ อญฺญตรํ สมติกฺกมิตฺวา อากาสานญฺจายตนํ ปตฺตพฺพํ. อากาสาทีนิ จ สมติกฺกมิตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนาทีนิ. เสเสสุ สมติกฺกโม นตฺถีติ เอวํ สมติกฺกมโต. En cuanto a "por la trascendencia": hay dos tipos de trascendencia, la trascendencia de los factores y la trascendencia del objeto. En todos los temas de meditación que poseen tres o cuatro jhānas, hay trascendencia de los factores, porque se alcanzan el segundo jhāna y los siguientes trascendiendo los factores del jhāna como el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido, permaneciendo en los mismos objetos. Lo mismo ocurre en la cuarta morada divina, pues esta debe alcanzarse trascendiendo la alegría en el mismo objeto de las anteriores, como el amor benevolente, etc. Sin embargo, en las cuatro esferas inmateriales hay trascendencia del objeto. Pues se debe alcanzar la base del espacio infinito trascendiendo uno de los primeros nueve kasiṇas, y se alcanzan la base de la conciencia infinita, etc., trascendiendo el espacio, etc. En los restantes, no hay trascendencia. Así es por la trascendencia. วฑฺฒนาวฑฺฒนโตติ อิเมสุ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ ทส กสิณาเนว วฑฺเฒตพฺพานิ. ยตฺตกญฺหิ โอกาสํ กสิเณน ผรติ, ตทพฺภนฺตเร ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ โสตุํ ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปานิ ปสฺสิตุํ ปรสตฺตานญฺจ เจตสา จิตฺตมญฺญาตุํ สมตฺโถ โหติ. กายคตาสติ ปน อสุภานิ จ น วฑฺเฒตพฺพานิ. กสฺมา? โอกาเสน ปริจฺฉินฺนตฺตา อานิสํสาภาวา จ. สา จ เนสํ โอกาเสน ปริจฺฉินฺนตา ภาวนานเย อาวิภวิสฺสติ. เตสุ ปน วฑฺฒิเตสุ กุณปราสิเยว วฑฺฒติ, น โกจิ อานิสํโส อตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ โสปากปญฺหาพฺยากรเณ, ‘‘วิภูตา ภควา รูปสญฺญา อวิภูตา อฏฺฐิกสญฺญา’’ติ. ตตฺร หิ นิมิตฺตวฑฺฒนวเสน รูปสญฺญา วิภูตาติ วุตฺตา. อฏฺฐิกสญฺญา อวฑฺฒนวเสน อวิภูตาติ วุตฺตา. En cuanto a "por el desarrollo o falta de desarrollo": entre estos cuarenta temas de meditación, solo deben desarrollarse los diez kasiṇas. Pues, en la medida del espacio que uno abarca con el kasiṇa, dentro de ese límite se es capaz de escuchar sonidos con el elemento del oído divino, ver formas con el ojo divino y conocer las mentes de otros seres con la propia mente. En cambio, la atención al cuerpo y las impurezas no deben desarrollarse. ¿Por qué? Porque están limitadas por el espacio que ocupan y por la falta de beneficio adicional. Esa limitación espacial de estos se aclarará en el método de desarrollo. Si se desarrollaran, solo aumentaría la acumulación de cadáveres, y no hay ningún beneficio en ello. Esto también se dijo en la respuesta a las preguntas de Sopāka: "Venerable Señor, la percepción de la forma está plenamente manifiesta, la percepción del esqueleto no lo está". Pues allí se dijo que la percepción de la forma está "plenamente manifiesta" por el poder del desarrollo del signo, y la percepción del esqueleto "no lo está" por el poder de la falta de desarrollo. ยํ ปเนตํ ‘‘เกวลํ อฏฺฐิสญฺญาย, อผรี ปถวึ อิม’’นฺติ (เถรคา. ๑๘) วุตฺตํ, ตํ ลาภิสฺส สโต อุปฏฺฐานาการวเสน วุตฺตํ. ยเถว หิ ธมฺมาโสกกาเล กรวีกสกุโณ สมนฺตา อาทาสภิตฺตีสุ อตฺตโน ฉายํ ทิสฺวา สพฺพทิสาสุ กรวีกสญฺญี หุตฺวา มธุรํ คิรํ นิจฺฉาเรสิ, เอวํ เถโรปิ อฏฺฐิกสญฺญาย ลาภิตฺตา สพฺพทิสาสุ อุปฏฺฐิตํ นิมิตฺตํ ปสฺสนฺโต เกวลาปิ ปถวี อฏฺฐิกภริตาติ จินฺเตสีติ. No obstante, lo que se ha dicho: "con la sola percepción del esqueleto, impregnó toda esta tierra", se dijo en referencia al modo en que se le presenta a un monje atento que ha obtenido dicha percepción. Al igual que en tiempos de Dhammāsoka, un ave karavīka, al ver su propia sombra en las paredes de espejo a su alrededor, percibió que había compañeras karavīkas en todas las direcciones y emitió su dulce canto; del mismo modo, el venerable, por haber obtenido la percepción del esqueleto, al ver el signo presente en todas las direcciones, pensó: "toda la tierra está llena de esqueletos". ยทิ เอวํ ยา อสุภชฺฌานานํ อปฺปมาณารมฺมณตา วุตฺตา, สา วิรุชฺฌตีติ. สา จ น วิรุชฺฌติ. เอกจฺโจ หิ อุทฺธุมาตเก วา อฏฺฐิเก วา มหนฺเต นิมิตฺตํ คณฺหาติ. เอกจฺโจ อปฺปเก. อิมินา ปริยาเยน เอกจฺจสฺส ปริตฺตารมฺมณํ ฌานํ โหติ. เอกจฺจสฺส อปฺปมาณารมฺมณนฺติ. โย วา เอตํ วฑฺฒเน อาทีนวํ อปสฺสนฺโต วฑฺเฒติ. ตํ สนฺธาย ‘‘อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. อานิสํสาภาวา ปน น วฑฺเฒตพฺพานีติ. Si se argumentara: «Si es así, la afirmación de que los jhānas de lo desagradable tienen un objeto inconmensurable entraría en contradicción», se responde que no hay tal contradicción. Pues una persona toma como signo un cadáver hinchado o un esqueleto que es grande, mientras que otra persona toma uno pequeño. De esta manera, para uno el jhāna tiene un objeto limitado, y para otro tiene un objeto inconmensurable. O bien, aquel que no ve el peligro en la expansión de dicho signo, lo expande; en referencia a tal persona se ha dicho que «tiene un objeto inconmensurable». Sin embargo, debido a la falta de beneficio, los signos de lo desagradable no deben ser expandidos. ยถา [Pg.109] จ เอตานิ, เอวํ เสสานิปิ น วฑฺเฒตพฺพานิ. กสฺมา? เตสุ หิ อานาปานนิมิตฺตํ ตาว วฑฺฒยโต วาตราสิเยว วฑฺฒติ, โอกาเสน จ ปริจฺฉินฺนํ. อิติ สาทีนวตฺตา โอกาเสน จ ปริจฺฉินฺนตฺตา น วฑฺเฒตพฺพํ. พฺรหฺมวิหารา สตฺตารมฺมณา, เตสํ นิมิตฺตํ วฑฺฒยโต สตฺตราสิเยว วฑฺเฒยฺย, น จ เตน อตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา ตมฺปิ น วฑฺเฒตพฺพํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา’’ติ (ที. นิ. ๑.๕๕๖) อาทิ, ตํ ปริคฺคหวเสเนว วุตฺตํ. เอกาวาสทฺวิอาวาสาทินา หิ อนุกฺกเมน เอกิสฺสา ทิสาย สตฺเต ปริคฺคเหตฺวา ภาเวนฺโต เอกํ ทิสํ ผริตฺวาติ วุตฺโต. น นิมิตฺตํ วฑฺเฒนฺโต. ปฏิภาคนิมิตฺตเมว เจตฺถ นตฺถิ. ยทยํ วฑฺเฒยฺย, ปริตฺตอปฺปมาณารมฺมณตาเปตฺถ ปริคฺคหวเสเนว เวทิตพฺพา. อารุปฺปารมฺมเณสุปิ อากาสํ กสิณุคฺฆาฏิมตฺตา. ตญฺหิ กสิณาปคมวเสเนว มนสิ กาตพฺพํ. ตโต ปรํ วฑฺฒยโตปิ น กิญฺจิ โหติ. วิญฺญาณํ สภาวธมฺมตฺตา. น หิ สกฺกา สภาวธมฺมํ วฑฺเฒตุํ. วิญฺญาณาปคโม วิญฺญาณสฺส อภาวมตฺตตฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนารมฺมณํ สภาวธมฺมตฺตาเยว น วฑฺเฒตพฺพํ. เสสานิ อนิมิตฺตตฺตา. ปฏิภาคนิมิตฺตญฺหิ วฑฺเฒตพฺพํ นาม ภเวยฺย. พุทฺธานุสฺสติอาทีนญฺจ เนว ปฏิภาคนิมิตฺตํ อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา ตํ น วฑฺเฒตพฺพนฺติ เอวํ วฑฺฒนาวฑฺฒนโต. Al igual que estos temas de lo desagradable, tampoco deben expandirse los restantes. ¿Por qué? Pues entre ellos, para quien expande el signo de la respiración (ānāpāna), solo se expande la masa de aire, y además está delimitado por el lugar. Por lo tanto, debido a que tiene este inconveniente y por estar delimitado por el lugar, no debe expandirse. Los estados sublimes (Brahmavihāras) tienen a los seres como objeto; para quien expande su signo, solo se expandiría la masa de seres, y no hay beneficio real en ello; por lo tanto, eso tampoco debe expandirse. En cuanto a lo que se ha dicho: «pervadiendo una dirección con una mente imbuida de amor universal», etc., se dijo solo en el sentido de abarcar a los seres como objeto. Pues al abarcar gradualmente a los seres en una dirección, como los de una vivienda, dos viviendas, etc., y meditar, se dice que «pervade una dirección», pero no que esté expandiendo el signo. Pues en esta meditación de los estados sublimes no existe un signo de contraparte (paṭibhāganimitta) que pudiera expandirse; la naturaleza de objeto limitado o inconmensurable aquí debe entenderse solo por el alcance de los seres abarcados. Entre los objetos inmateriales, el espacio se obtiene simplemente eliminando el kasina. Debe atenderse solo mediante la remoción del kasina. Expandirlo más allá de eso no produce nada. La conciencia es una realidad intrínseca (sabhāvadhammatā); no es posible expandir una realidad intrínseca. La ausencia de conciencia es solo la falta de la misma. El objeto de la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción no debe expandirse por ser una realidad intrínseca. Los restantes temas no deben expandirse por no tener un signo de contraparte. Solo el signo de contraparte es lo que propiamente puede denominarse como algo que debe expandirse. Pero el objeto de la recordación del Buddha, etc., no llega a ser un signo de contraparte; por lo tanto, dicho objeto no debe expandirse. Así se entiende el análisis según la expansión y la no expansión. อารมฺมณโตติ อิเมสุ จ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ ทสกสิณา, ทสอสุภา, อานาปานสฺสติ, กายคตาสตีติ อิมานิ ทฺวาวีสติปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณานิ. เสสานิ น ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณานิ. ตถา ทสสุ อนุสฺสตีสุ ฐเปตฺวา อานาปานสฺสติญฺจ กายคตาสติญฺจ อวเสสา อฏฺฐ อนุสฺสติโย, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา, จตุธาตุววตฺถานํ, วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิมานิ ทฺวาทส สภาวธมฺมารมฺมณานิ. ทส กสิณา, ทส อสุภา, อานาปานสฺสติ, กายคตาสตีติ อิมานิ ทฺวาวีสติ นิมิตฺตารมฺมณานิ. เสสานิ ฉ น วตฺตพฺพารมฺมณานิ. ตถา วิปุพฺพกํ, โลหิตกํ, ปุฬุวกํ, อานาปานสฺสติ, อาโปกสิณํ, เตโชกสิณํ, วาโยกสิณํ, ยญฺจ อาโลกกสิเณ สูริยาทีนํ โอภาสมณฺฑลารมฺมณนฺติ อิมานิ อฏฺฐ จลิตารมฺมณานิ, ตานิ จ โข ปุพฺพภาเค, ปฏิภาคํ ปน สนฺนิสินฺนเมว โหติ. เสสานิ น จลิตารมฺมณานีติ เอวํ อารมฺมณโต. En cuanto al objeto: de estos cuarenta temas de meditación, los diez kasinas, los diez de lo desagradable, la atención en la respiración y la atención en el cuerpo, estos veintidós tienen como objeto el signo de contraparte. Los restantes no tienen el signo de contraparte como objeto. Asimismo, de las diez recordaciones, excluyendo la atención en la respiración y la atención en el cuerpo, las ocho recordaciones restantes, la percepción de lo repulsivo en la comida, la definición de los cuatro elementos, la esfera de la conciencia infinita y la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción, estos doce tienen como objeto realidades intrínsecas (sabhāva). Los diez kasinas, los diez de lo desagradable, la atención en la respiración y la atención en el cuerpo, estos veintidós tienen signos como objeto. Los seis restantes tienen objetos que no pueden clasificarse como sabhāva ni como nimitta. Asimismo, el cadáver amoratado, el sangriento, el infestado de gusanos, la atención en la respiración, el kasina de agua, el de fuego, el de aire y el círculo de luz del sol, etc., en el kasina de luz, estos ocho tienen objetos móviles; pero ciertamente se mueven solo en la fase inicial, mientras que el signo de contraparte permanece inmóvil. Los restantes no tienen objetos móviles. Así se entiende en cuanto al objeto. ภูมิโตติ [Pg.110] เอตฺถ จ ทส อสุภา, กายคตาสติ, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาติ อิมานิ ทฺวาทส เทเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ. ตานิ ทฺวาทส, อานาปานสฺสติ จาติ อิมานิ เตรส พฺรหฺมโลเก นปฺปวตฺตนฺติ. อรูปภเว ปน ฐเปตฺวา จตฺตาโร อารุปฺเป อญฺญํ นปฺปวตฺตติ. มนุสฺเสสุ สพฺพานิปิ ปวตฺตนฺตีติ เอวํ ภูมิโต. En cuanto al plano: aquí, los diez de lo desagradable, la atención en el cuerpo y la percepción de lo repulsivo en la comida, estos doce no ocurren en los planos celestiales. Esos doce más la atención en la respiración, estos trece no ocurren en el mundo de Brahmā. En el plano inmaterial, exceptuando las cuatro esferas inmateriales, ningún otro ocurre. Entre los seres humanos, todos ocurren. Así se entiende en cuanto al plano. คหณโตติ ทิฏฺฐผุฏฺฐสุตคฺคหณโตเปตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ตตฺร ฐเปตฺวา วาโยกสิณํ เสสา นว กสิณา, ทส อสุภาติ อิมานิ เอกูนวีสติ ทิฏฺเฐน คเหตพฺพานิ. ปุพฺพภาเค จกฺขุนา โอโลเกตฺวา นิมิตฺตํ เนสํ คเหตพฺพนฺติ อตฺโถ. กายคตาสติยํ ตจปญฺจกํ ทิฏฺเฐน, เสสํ สุเตนาติ เอวํ ตสฺสา อารมฺมณํ ทิฏฺฐสุเตน คเหตพฺพํ. อานาปานสฺสติ ผุฏฺเฐน, วาโยกสิณํ ทิฏฺฐผุฏฺเฐน, เสสานิ อฏฺฐารส สุเตน คเหตพฺพานิ. อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหาโร, จตฺตาโร อารุปฺปาติ อิมานิ เจตฺถ น อาทิกมฺมิเกน คเหตพฺพานิ. เสสานิ ปญฺจตึส คเหตพฺพานีติ เอวํ คหณโต. En cuanto a la aprehensión: el análisis debe entenderse aquí mediante la aprehensión por lo visto, lo tocado o lo oído. De esos, excluyendo el kasina de aire, los nueve kasinas restantes y los diez de lo desagradable, estos diecinueve deben aprehenderse mediante la vista. El significado es que, en la fase inicial, el signo debe captarse observándolos repetidamente con el ojo. En la atención en el cuerpo, el grupo de los cinco que terminan en la piel (tacapañcaka) se aprehende por la vista, y el resto por lo oído; así, el objeto de esta meditación debe aprehenderse por lo visto y lo oído. La atención en la respiración se aprehende por el tacto; el kasina de aire, por lo visto y lo tocado; los dieciocho restantes deben aprehenderse por lo oído. El Brahmavihāra de la ecuanimidad y las cuatro esferas inmateriales no deben ser emprendidos por un principiante como primer paso. Los treinta y cinco restantes pueden ser emprendidos por un principiante. Así se entiende en cuanto a la aprehensión. ปจฺจยโตติ อิเมสุ ปน กมฺมฏฺฐาเนสุ ฐเปตฺวา อากาสกสิณํ เสสา นว กสิณา อารุปฺปานํ ปจฺจยา โหนฺติ, ทส กสิณา อภิญฺญานํ, ตโย พฺรหฺมวิหารา จตุตฺถพฺรหฺมวิหารสฺส, เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ อารุปฺปํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ นิโรธสมาปตฺติยา, สพฺพานิปิ สุขวิหารวิปสฺสนาภวสมฺปตฺตีนนฺติ เอวํ ปจฺจยโต. En cuanto a la condición: de estos temas de meditación, excluyendo el kasina de espacio, los nueve kasinas restantes son condiciones para los estados inmateriales; los diez kasinas son condiciones para los conocimientos directos (abhiññā); los tres primeros Brahmavihāras son condiciones para el cuarto Brahmavihāra; cada estado inmaterial inferior es condición para el superior respectivo; la esfera de ni-percepción-ni-no-percepción es condición para la consecución de la cesación; y todos ellos son condiciones para la morada feliz en esta vida, para la visión cabal (vipassanā) y para un renacimiento afortunado. Así se entiende en cuanto a la condición. จริยานุกูลโตติ จริยานํ อนุกูลโตเปตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. เสยฺยถิทํ – ราคจริตสฺส ตาว เอตฺถ ทส อสุภา, กายคตาสตีติ เอกาทส กมฺมฏฺฐานานิ อนุกูลานิ. โทสจริตสฺส จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาริ วณฺณกสิณานีติ อฏฺฐ. โมหจริตสฺส, วิตกฺกจริตสฺส จ เอกํ อานาปานสฺสติ กมฺมฏฺฐานเมว. สทฺธาจริตสฺส ปุริมา ฉ อนุสฺสติโย. พุทฺธิจริตสฺส มรณสฺสติ, อุปสมานุสฺสติ, จตุธาตุววตฺถานํ, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาติ จตฺตาริ. เสสกสิณานิ, จตฺตาโร จ อารุปฺปา สพฺพจริตานํ อนุกูลานิ. กสิเณสุ จ ยํกิญฺจิ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตสฺส, อปฺปมาณํ โมหจริตสฺสาติ. En cuanto a la adecuación según el carácter: el análisis debe entenderse aquí según la adecuación a los temperamentos. A saber: para el carácter propenso al deseo (rāga), los diez de lo desagradable y la atención en el cuerpo, sumando once temas de meditación, son adecuados. Para el carácter propenso al odio (dosa), los cuatro Brahmavihāras y los cuatro kasinas de colores, sumando ocho. Para el carácter propenso a la confusión (moha) y para el carácter propenso a la especulación (vitakka), solo el tema de la atención en la respiración es adecuado. Para el carácter propenso a la fe (saddhā), las primeras seis recordaciones son adecuadas. Para el carácter propenso a la inteligencia (buddhi), la recordación de la muerte, la recordación de la paz, la definición de los cuatro elementos y la percepción de lo repulsivo en la comida, sumando cuatro. Los restantes kasinas y las cuatro esferas inmateriales son adecuados para todos los temperamentos. Entre los kasinas, uno pequeño es adecuado para el carácter especulativo, y uno inconmensurable es adecuado para el carácter propenso a la confusión. เอวเมตฺถ [Pg.111] จริยานุกูลโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ สพฺพญฺเจตํ อุชุวิปจฺจนีกวเสน จ อติสปฺปายวเสน จ วุตฺตํ. ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา สทฺธาทีนํ วา อนุปการา กุสลภาวนา นาม นตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ เมฆิยสุตฺเต – Así debe entenderse aquí el análisis según la adecuación al carácter. Todo esto se ha dicho en términos de oposición directa y de máxima conveniencia. Sin embargo, no existe ninguna meditación saludable que no suprima el deseo y demás pasiones, o que no beneficie a la fe y demás facultades. Esto también se ha dicho en el Meghiya Sutta: ‘‘จตฺตาโร ธมฺมา อุตฺตริ ภาเวตพฺพา. อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานาย. เมตฺตา ภาเวตพฺพา พฺยาปาทสฺส ปหานาย. อานาปานสฺสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทาย. อนิจฺจสญฺญา ภาเวตพฺพา อสฺมิมานสมุคฺฆาตายา’’ติ. “Se deben desarrollar adicionalmente cuatro estados mentales: se debe desarrollar la meditación sobre lo impuro (asubha) para el abandono de la lujuria (rāga); se debe desarrollar el amor benevolente (mettā) para el abandono de la malevolencia (byāpāda); se debe desarrollar la atención plena en la respiración (ānāpānassati) para el corte de los pensamientos intrusivos (vitakka); y se debe desarrollar la percepción de la impermanencia (aniccasaññā) para la erradicación del orgullo del ‘yo soy’ (asmimāna)”. ราหุลสุตฺเตปิ ‘‘เมตฺตํ, ราหุล, ภาวนํ ภาเวหี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๑๒๐) นเยน เอกสฺเสว สตฺต กมฺมฏฺฐานานิ วุตฺตานิ. ตสฺมา วจนมตฺเต อภินิเวสํ อกตฺวา สพฺพตฺถ อธิปฺปาโย ปริเยสิตพฺโพติ อยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาติ เอตฺถ กมฺมฏฺฐานกถา วินิจฺฉโย. También en el Rāhula Sutta, mediante el método que comienza con: ‘Rāhula, desarrolla la meditación del amor benevolente’, se enseñaron siete temas de meditación (kammaṭṭhāna) a un solo individuo, el Venerable Rāhula. Por lo tanto, sin apegarse meramente a las palabras literales, se debe buscar el propósito en todas partes. Este es el análisis sobre la explicación del tema de meditación en la frase ‘habiendo tomado el tema de meditación’. ๔๘. คเหตฺวาติ อิมสฺส ปน ปทสฺส อยมตฺถทีปนา. ‘‘เตน โยคินา กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว วุตฺตปฺปการํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา พุทฺธสฺส วา ภควโต อาจริยสฺส วา อตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา สมฺปนฺนชฺฌาสเยน สมฺปนฺนาธิมุตฺตินา จ หุตฺวา กมฺมฏฺฐานํ ยาจิตพฺพํ. 48. 48. En cuanto al término ‘tomar’ (gahetvā), esta es la explicación de su significado: En la frase ‘ese yogui, habiéndose acercado a un buen amigo que otorga el tema de meditación’, según el método ya mencionado, debe acercarse a un buen amigo del tipo descrito; y habiéndose entregado (niyyātetvā) al Buda, el Bendito, o al maestro, y poseyendo una disposición plena y una resolución plena, debe solicitar el tema de meditación. ตตฺร ‘‘อิมาหํ ภควา อตฺตภาวํ ตุมฺหากํ ปริจฺจชามี’’ติ เอวํ พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตา นิยฺยาเตตพฺโพ. เอวญฺหิ อนิยฺยาเตตฺวา ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ วิหรนฺโต เภรวารมฺมเณ อาปาถมาคเต สนฺถมฺภิตุํ อสกฺโกนฺโต คามนฺตํ โอสริตฺวา คิหีหิ สํสฏฺโฐ หุตฺวา อเนสนํ อาปชฺชิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาปุเณยฺย. นิยฺยาติตตฺตภาวสฺส ปนสฺส เภรวารมฺมเณ อาปาถมาคเตปิ ภยํ น อุปฺปชฺชติ. ‘‘นนุ ตยา, ปณฺฑิต, ปุริมเมว อตฺตา พุทฺธานํ นิยฺยาติโต’’ติ ปจฺจเวกฺขโต ปนสฺส โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺชติ. ยถา หิ ปุริสสฺส อุตฺตมํ กาสิกวตฺถํ ภเวยฺย, ตสฺส ตสฺมึ มูสิกาย วา กีเฏหิ วา ขาทิเต อุปฺปชฺเชยฺย โทมนสฺสํ[Pg.112]. สเจ ปน ตํ อจีวรกสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺย, อถสฺส ตํ เตน ภิกฺขุนา ขณฺฑาขณฺฑํ กริยมานํ ทิสฺวาปิ โสมนสฺสเมว อุปฺปชฺเชยฺย. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. En ese acto de entrega, uno debe ofrecerse al Buda, el Bendito, de esta manera: ‘Señor Bendito, te entrego esta mi propia persona’. Pues si alguien vive en alojamientos remotos sin haberse entregado de esta forma, al presentarse un objeto temible, si no es capaz de mantenerse firme, podría regresar a las cercanías de una aldea, mezclarse con laicos, incurrir en medios de vida incorrectos y caer en la ruina. Sin embargo, para aquel que ha entregado su persona, no surge el miedo incluso cuando se presenta un objeto temible. Al reflexionar: ‘Sabio, ¿acaso no entregaste ya antes tu persona a los Budas?’, solo surge alegría en él. Así como un hombre que posee una fina tela de Kāsī sentiría pesar si fuera roída por ratones o insectos; pero si se la diera a un monje que carece de mantos, sentiría solo alegría al verla incluso si el monje la cortara en pedazos. De igual manera debe entenderse esta comparación. อาจริยสฺส นิยฺยาเตนฺเตนาปิ ‘‘อิมาหํ, ภนฺเต, อตฺตภาวํ ตุมฺหากํ ปริจฺจชามี’’ติ วตฺตพฺพํ. เอวํ อนิยฺยาติตตฺตภาโว หิ อตชฺชนีโย วา โหติ, ทุพฺพโจ วา อโนวาทกโร, เยนกามํคโม วา อาจริยํ อนาปุจฺฉาว ยตฺถิจฺฉติ, ตตฺถ คนฺตา, ตเมนํ อาจริโย อามิเสน วา ธมฺเมน วา น สงฺคณฺหาติ, คูฬฺหํ คนฺถํ น สิกฺขาเปติ. โส อิมํ ทุวิธํ สงฺคหํ อลภนฺโต สาสเน ปติฏฺฐํ น ลภติ, นจิรสฺเสว ทุสฺสีลฺยํ วา คิหิภาวํ วา ปาปุณาติ. นิยฺยาติตตฺตภาโว ปน เนว อตชฺชนีโย โหติ, น เยนกามํคโม, สุวโจ อาจริยายตฺตวุตฺติเยว โหติ. โส อาจริยโต ทุวิธํ สงฺคหํ ลภนฺโต สาสเน วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถรสฺส อนฺเตวาสิกา วิย. Al entregarse al maestro, también debe decirse: ‘Venerable señor, te entrego esta mi propia persona’. Pues aquel que no ha entregado su persona es difícil de corregir, terco o desobediente; va a donde quiere sin consultar al maestro y, a donde desea ir, allí va. A tal persona, el maestro no lo asiste ni con lo material ni con el Dhamma, ni le enseña los textos profundos. Al no recibir esta doble asistencia, no logra establecerse en la Enseñanza y pronto cae en la mala conducta o regresa a la vida laica. Por el contrario, quien ha entregado su persona no es difícil de corregir, no deambula a su antojo, es dócil y su vida depende del maestro. Al recibir la doble asistencia del maestro, alcanza el crecimiento, la madurez y la abundancia en la Enseñanza, tal como los discípulos del Thera Cūḷapiṇḍapātikatissa. เถรสฺส กิร สนฺติกํ ตโย ภิกฺขู อาคมํสุ. เตสุ เอโก ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากมตฺถายา’’ติ วุตฺเต สตโปริเส ปปาเต ปติตุํ อุสฺสเหยฺยนฺติ อาห. ทุติโย ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากมตฺถายา’’ติ วุตฺเต อิมํ อตฺตภาวํ ปณฺหิโต ปฏฺฐาย ปาสาณปิฏฺเฐ ฆํเสนฺโต นิรวเสสํ เขเปตุํ อุสฺสเหยฺยนฺติ อาห. ตติโย ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากมตฺถายา’’ติ วุตฺเต อสฺสาสปสฺสาเส อุปรุนฺธิตฺวา กาลกิริยํ กาตุํ อุสฺสเหยฺยนฺติ อาห. เถโร ภพฺพาวติเม ภิกฺขูติ กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. เต ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ตโยปิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ อยมานิสํโส อตฺตนิยฺยาตเน. เตน วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺส วา ภควโต อาจริยสฺส วา อตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา’’ติ. Se dice que tres monjes se acercaron a aquel Thera. Entre ellos, uno dijo: ‘Venerable señor, por su bien, me atrevería a saltar por un precipicio de la altura de cien hombres’. El segundo dijo: ‘Venerable señor, por su bien, me atrevería a desgastar esta mi persona frotándola contra una roca, desde el talón, hasta que no quede nada’. El tercero dijo: ‘Venerable señor, por su bien, me atrevería a detener mi respiración hasta morir’. El Thera, pensando: ‘Ciertamente, estos monjes son personas capaces’, les explicó el tema de meditación. Siguiendo sus instrucciones, los tres alcanzaron el estado de Arahant. Este es el beneficio de la entrega de uno mismo. Por ello se dijo: ‘habiéndose entregado al Buda, el Bendito, o al maestro’. ๔๙. สมฺปนฺนชฺฌาสเยน สมฺปนฺนาธิมุตฺตินา จ หุตฺวาติ เอตฺถ ปน เตน โยคินา อโลภาทีนํ วเสน ฉหากาเรหิ สมฺปนฺนชฺฌาสเยน ภวิตพฺพํ. เอวํ สมฺปนฺนชฺฌาสโย หิ ติสฺสนฺนํ โพธีนํ อญฺญตรํ ปาปุณาติ. ยถาห, ‘‘ฉ อชฺฌาสยา โพธิสตฺตานํ โพธิปริปากาย สํวตฺตนฺติ, อโลภชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โลเภ โทสทสฺสาวิโน, อโทสชฺฌาสยา [Pg.113] จ โพธิสตฺตา โทเส โทสทสฺสาวิโน, อโมหชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา โมเห โทสทสฺสาวิโน, เนกฺขมฺมชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา ฆราวาเส โทสทสฺสาวิโน, ปวิเวกชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สงฺคณิกาย โทสทสฺสาวิโน, นิสฺสรณชฺฌาสยา จ โพธิสตฺตา สพฺพภวคตีสุ โทสทสฺสาวิโน’’ติ. เย หิ เกจิ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิขีณาสวปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺธา, สพฺเพ เต อิเมเหว ฉหากาเรหิ อตฺตนา อตฺตนา ปตฺตพฺพํ วิเสสํ ปตฺตา. ตสฺมา อิเมหิ ฉหากาเรหิ สมฺปนฺนชฺฌาสเยน ภวิตพฺพํ. ตทธิมุตฺตตาย ปน อธิมุตฺติสมฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ. สมาธาธิมุตฺเตน สมาธิครุเกน สมาธิปพฺภาเรน, นิพฺพานาธิมุตฺเตน นิพฺพานครุเกน นิพฺพานปพฺภาเรน จ ภวิตพฺพนฺติ อตฺโถ. 49. 49. Respecto a ‘poseyendo una disposición plena y una resolución plenas’, el yogui debe estar dotado de una disposición plena mediante seis aspectos basados en la ausencia de codicia y otros factores. Pues quien posee tal disposición plena alcanza uno de los tres tipos de iluminación (bodhi). Como se dice: ‘Seis disposiciones conducen a la madurez de la iluminación de los Bodhisattas: los Bodhisattas tienen una disposición de no-codicia y ven el peligro en la codicia; tienen una disposición de no-odio y ven el peligro en el odio; tienen una disposición de no-engaño y ven el peligro en el engaño; tienen una disposición de renuncia y ven el peligro en la vida hogareña; tienen una disposición de soledad y ven el peligro en la compañía; tienen una disposición de liberación y ven el peligro en todos los niveles de existencia’. Todos los que han sido en el pasado, serán en el futuro o son en el presente —Entrados en la Corriente hasta Budas Omniscientes— han alcanzado sus respectivas distinciones espirituales mediante estos mismos seis aspectos. Además, debe estar dotado de una resolución plena mediante la inclinación hacia ello, es decir, debe estar resuelto en la concentración (samādhi), valorar la concentración y estar inclinado a ella; y estar resuelto en el Nibbāna, valorar el Nibbāna e inclinado al Nibbāna. ๕๐. เอวํ สมฺปนฺนชฺฌาสยาธิมุตฺติโน ปนสฺส กมฺมฏฺฐานํ ยาจโต เจโตปริยญาณลาภินา อาจริเยน จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา จริยา ชานิตพฺพา. อิตเรน กึ จริโตสิ? เก วา เต ธมฺมา พหุลํ สมุทาจรนฺติ? กึ วา เต มนสิกโรโต ผาสุ โหติ? กตรสฺมึ วา เต กมฺมฏฺฐาเน จิตฺตํ นมตีติ เอวมาทีหิ นเยหิ ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพา. เอวํ ญตฺวา จริยานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตพฺพํ. 50. 50. Cuando alguien con tal disposición y resolución solicita el tema de meditación, un maestro que posee el conocimiento de penetrar en las mentes ajenas (cetopariyañāṇa) debe conocer su temperamento (cariyā) observando el comportamiento de su mente. Otro maestro debe preguntar: ‘¿Qué temperamento tienes?’, ‘¿Qué estados mentales surgen frecuentemente en ti?’, ‘¿Al reflexionar sobre qué te sientes cómodo?’ o ‘¿Hacia qué tema de meditación se inclina tu mente?’. Habiéndolo conocido mediante estos métodos, debe explicarle el tema de meditación adecuado a su temperamento. กเถนฺเตน จ ติวิเธน กเถตพฺพํ. ปกติยา อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานสฺส เอกํ ทฺเว นิสชฺชานิ สชฺฌายํ กาเรตฺวา ทาตพฺพํ. สนฺติเก วสนฺตสฺส อาคตาคตกฺขเณ กเถตพฺพํ. อุคฺคเหตฺวา อญฺญตฺร คนฺตุกามสฺส นาติสํขิตฺตํ นาติวิตฺถาริกํ กตฺวา กเถตพฺพํ. Al explicarlo, debe hacerse de tres maneras: 1) A quien ya ha aprendido anteriormente el tema de meditación, se le debe entregar después de haberle hecho recitar durante una o dos sesiones. 2) A quien reside cerca, se le debe explicar cada vez que se presente la oportunidad. 3) A quien desea marcharse a otro lugar tras haberlo aprendido, se le debe explicar de forma que no sea ni demasiado breve ni demasiado extensa. ตตฺถ ปถวีกสิณํ ตาว กเถนฺเตน จตฺตาโร กสิณโทสา, กสิณกรณํ, กตสฺส ภาวนานโย, ทุวิธํ นิมิตฺตํ, ทุวิโธ สมาธิ, สตฺตวิธํ สปฺปายาสปฺปายํ, ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ, วีริยสมตา, อปฺปนาวิธานนฺติ อิเม นว อาการา กเถตพฺพา. เสสกมฺมฏฺฐาเนสุปิ ตสฺส ตสฺส อนุรูปํ กเถตพฺพํ. ตํ สพฺพํ เตสํ ภาวนาวิธาเน อาวิภวิสฺสติ. En esto, al enseñar primero el kasina de tierra, el maestro debe explicar estos nueve aspectos: los cuatro defectos del kasina, la fabricación del kasina, el método de desarrollo del kasina fabricado, los dos tipos de signos, los dos tipos de concentración, los siete tipos de lo adecuado y lo inadecuado, los diez tipos de destreza en la absorción, el equilibrio entre el esfuerzo y la concentración, y el procedimiento de la absorción. También en los demás temas de meditación se debe enseñar lo que sea apropiado para cada uno de ellos. Todo eso se aclarará en la sección sobre el procedimiento para su desarrollo. เอวํ กถิยมาเน ปน กมฺมฏฺฐาเน เตน โยคินา นิมิตฺตํ คเหตฺวา โสตพฺพํ. นิมิตฺตํ คเหตฺวาติ อิทํ เหฏฺฐิมปทํ, อิทํ อุปริมปทํ, อยมสฺส อตฺโถ[Pg.114], อยมธิปฺปาโย, อิทโมปมฺมนฺติ เอวํ ตํ ตํ อาการํ อุปนิพนฺธิตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สกฺกจฺจํ สุณนฺเตน หิ กมฺมฏฺฐานํ สุคฺคหิตํ โหติ. อถสฺส ตํ นิสฺสาย วิเสสาธิคโม สมฺปชฺชติ, น อิตรสฺสาติ อยํ คเหตฺวาติ อิมสฺส ปทสฺส อตฺถปริทีปนา. Mientras se enseña el tema de meditación, el yogui debe escuchar captando el signo. "Captando el signo" significa vincular cada aspecto de esta manera: "esta es la palabra anterior, esta es la palabra posterior, este es su significado, esta es su intención, este es su ejemplo". Pues para quien escucha con respeto captando el signo, el tema de meditación queda bien aprendido. Entonces, basado en ello, el logro de la distinción espiritual se hace posible para él, pero no para el otro; esta es la explicación del significado de la palabra "captando". เอตฺตาวตา กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน จริยานุกูลํ จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาติ อิมานิ ปทานิ สพฺพากาเรน วิตฺถาริตานิ โหนฺตีติ. Con esto, las palabras "habiendo acudido a un buen amigo... habiendo tomado uno de los cuarenta temas de meditación según su propia conducta" han sido explicadas detalladamente en todos sus aspectos. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Visuddhimagga compuesto para el deleite de las personas virtuosas, สมาธิภาวนาธิกาเร en la sección sobre el desarrollo de la concentración, กมฺมฏฺฐานคฺคหณนิทฺเทโส นาม titulada "Exposición sobre la adopción del tema de meditación", ตติโย ปริจฺเฉโท. termina el tercer capítulo. ๔. ปถวีกสิณนิทฺเทโส 4. 4. Exposición del kasina de tierra ๕๑. อิทานิ [Pg.115] ยํ วุตฺตํ ‘‘สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหรนฺเตนา’’ติ เอตฺถ ยสฺส ตาวาจริเยน สทฺธึ เอกวิหาเร วสโต ผาสุ โหติ, เตน ตตฺเถว กมฺมฏฺฐานํ ปริโสเธนฺเตน วสิตพฺพํ. สเจ ตตฺถ ผาสุ น โหติ, โย อญฺโญ คาวุเต วา อฑฺฒโยชเน วา โยชนมตฺเตปิ วา สปฺปาโย วิหาโร โหติ, ตตฺถ วสิตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ กมฺมฏฺฐานสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน สนฺเทเห วา สติสมฺโมเส วา ชาเต กาลสฺเสว วิหาเร วตฺตํ กตฺวา อนฺตรามคฺเค ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตกิจฺจปริโยสาเนเยว อาจริยสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตํทิวสมาจริยสฺส สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา ทุติยทิวเส อาจริยํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรามคฺเค ปิณฺฑาย จริตฺวา อกิลมนฺโตเยว อตฺตโน วสนฏฺฐานํ อาคนฺตุํ สกฺขิสฺสติ. โย ปน โยชนปฺปมาเณปิ ผาสุกฏฺฐานํ น ลภติ, เตน กมฺมฏฺฐาเน สพฺพํ คณฺฐิฏฺฐานํ ฉินฺทิตฺวา สุวิสุทฺธํ อาวชฺชนปฏิพทฺธํ กมฺมฏฺฐานํ กตฺวา ทูรมฺปิ คนฺตฺวา สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหาตพฺพํ. 51. Ahora, respecto a lo que se dijo: "abandonando un monasterio inadecuado para el desarrollo de la concentración y viviendo en uno adecuado", en este punto, si para aquel que vive en el mismo monasterio con el maestro es cómodo, debe permanecer allí mismo purificando su tema de meditación. Si allí no es cómodo, debe vivir en otro monasterio adecuado que esté a una distancia de un g& caron;vuta, media yojana o incluso a una yojana. Pues siendo así, si surge duda o confusión en algún punto del tema de meditación, habiendo cumplido temprano con los deberes en el monasterio, habiendo caminado por limosna en el camino y justo al finalizar la comida, podrá ir al lugar donde reside el maestro, purificar el tema de meditación ante el maestro ese mismo día y, al día siguiente, tras saludar al maestro, salir, pedir limosna en el camino y regresar a su propio lugar de residencia sin cansarse. Pero aquel que no encuentra un lugar cómodo ni siquiera a una yojana de distancia, habiendo resuelto todas las dificultades del tema de meditación, habiéndolo dejado bien purificado y vinculado a la atención, debe ir incluso lejos, abandonar el monasterio inadecuado para el desarrollo de la concentración y vivir en un monasterio adecuado. อนนุรูปวิหาโร El monasterio inadecuado ๕๒. ตตฺถ อนนุรูโป นาม อฏฺฐารสนฺนํ โทสานํ อญฺญตเรน สมนฺนาคโต. ตตฺริเม อฏฺฐารส โทสา – มหตฺตํ, นวตฺตํ, ชิณฺณตฺตํ, ปนฺถนิสฺสิตตฺตํ, โสณฺฑี, ปณฺณํ, ปุปฺผํ, ผลํ, ปตฺถนียตา, นครสนฺนิสฺสิตตา, ทารุสนฺนิสฺสิตตา, เขตฺตสนฺนิสฺสิตตา, วิสภาคานํ ปุคฺคลานํ อตฺถิตา, ปฏฺฏนสนฺนิสฺสิตตา, ปจฺจนฺตสนฺนิสฺสิตตา, รชฺชสีมสนฺนิสฺสิตตา, อสปฺปายตา, กลฺยาณมิตฺตานํ อลาโภติ อิเมสํ อฏฺฐารสนฺนํ โทสานํ อญฺญตเรน โทเสน สมนฺนาคโต อนนุรูโป นาม. น ตตฺถ วิหาตพฺพํ. 52. En esto, se llama inadecuado a aquel que posee cualquiera de los dieciocho defectos. Estos son los dieciocho defectos: el gran tamaño, la novedad, el estado ruinoso, estar junto a un camino, la presencia de una poza de agua, de hojas comestibles, de flores, de frutos, ser muy deseado por la gente, la cercanía a la ciudad, la cercanía a bosques de leña, la cercanía a campos de cultivo, la presencia de personas incompatibles, la cercanía a un puerto, estar en una región fronteriza, estar en los límites de un reino, lo inadecuado en general y la falta de buenos amigos. Se llama inadecuado al que posee cualquiera de estos dieciocho defectos. No se debe vivir allí. กสฺมา? มหาวิหาเร ตาว พหู นานาฉนฺทา สนฺนิปตนฺติ, เต อญฺญมญฺญํ ปฏิวิรุทฺธตาย วตฺตํ น กโรนฺติ. โพธิยงฺคณาทีนิ อสมฺมฏฺฐาเนว โหนฺติ. อนุปฏฺฐาปิตํ ปานียํ ปริโภชนียํ. ตตฺรายํ โคจรคาเม ปิณฺฑาย [Pg.116] จริสฺสามีติ ปตฺตจีวรมาทาย นิกฺขนฺโต สเจ ปสฺสติ วตฺตํ วา อกตํ ปานียฆฏํ วา ริตฺตํ, อถาเนน วตฺตํ กาตพฺพํ โหติ, ปานียํ อุปฏฺฐาเปตพฺพํ. อกโรนฺโต วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ. กโรนฺตสฺส กาโล อติกฺกมติ, อติทิวา ปวิฏฺโฐ นิฏฺฐิตาย ภิกฺขาย กิญฺจิ น ลภติ. ปฏิสลฺลานคโตปิ สามเณรทหรภิกฺขูนํ อุจฺจาสทฺเทน สงฺฆกมฺเมหิ จ วิกฺขิปติ. ยตฺถ ปน สพฺพํ วตฺตํ กตเมว โหติ, อวเสสาปิ จ สงฺฆฏฺฏนา นตฺถิ. เอวรูเป มหาวิหาเรปิ วิหาตพฺพํ. ¿Por qué? En un monasterio grande se reúnen muchos con diversos deseos que, al estar en desacuerdo mutuo, no cumplen con sus deberes. Los alrededores del árbol Bodhi y otros lugares quedan sin barrer. El agua para beber y para el uso no se prepara. Entonces, si este yogui, al salir con su cuenco y mantos para pedir limosna, ve que los deberes no se han cumplido o que el cántaro de agua está vacío, debe cumplir con el deber y preparar el agua. Si no lo hace, incurre en una falta por incumplimiento del deber. Si lo hace, se le pasa el tiempo; al entrar muy tarde al pueblo para pedir limosna, no recibe nada porque la distribución ha terminado. Incluso cuando se retira a la soledad, se distrae por el ruido de los novicios y monjes jóvenes, y por las actividades del Sangha. Sin embargo, donde todos los deberes ya están cumplidos y no hay otras perturbaciones, se puede vivir incluso en un monasterio grande de ese tipo. นววิหาเร พหุ นวกมฺมํ โหติ, อกโรนฺตํ อุชฺฌายนฺติ. ยตฺถ ปน ภิกฺขู เอวํ วทนฺติ ‘‘อายสฺมา ยถาสุขํ สมณธมฺมํ กโรตุ, มยํ นวกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ เอวรูเป วิหาตพฺพํ. En un monasterio nuevo hay muchas obras de construcción; se critica a quien no participa. Pero donde los monjes dicen: "Que el venerable practique el dharma de un asceta a su gusto, nosotros nos encargaremos de las obras", en ese tipo de monasterio se puede vivir. ชิณฺณวิหาเร ปน พหุ ปฏิชคฺคิตพฺพํ โหติ, อนฺตมโส อตฺตโน เสนาสนมตฺตมฺปิ อปฺปฏิชคฺคนฺตํ อุชฺฌายนฺติ, ปฏิชคฺคนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ ปริหายติ. En un monasterio ruinoso hay mucho que reparar; se critica a quien no repara ni siquiera su propio lugar de descanso. Para quien se dedica a reparar, el tema de meditación declina. ปนฺถนิสฺสิเต มหาปถวิหาเร รตฺตินฺทิวํ อาคนฺตุกา สนฺนิปตนฺติ. วิกาเล อาคตานํ อตฺตโน เสนาสนํ ทตฺวา รุกฺขมูเล วา ปาสาณปิฏฺเฐ วา วสิตพฺพํ โหติ. ปุนทิวเสปิ เอวเมวาติ กมฺมฏฺฐานสฺส โอกาโส น โหติ. ยตฺถ ปน เอวรูโป อาคนฺตุกสมฺพาโธ น โหติ, ตตฺถ วิหาตพฺพํ. En un monasterio grande situado junto a un camino, día y noche llegan visitantes. Si llegan fuera de hora, uno debe cederles su propio alojamiento y dormir bajo un árbol o sobre una piedra. Al día siguiente ocurre lo mismo, por lo que no hay oportunidad para el tema de meditación. Pero donde no existe tal aglomeración de visitantes, se puede vivir. โสณฺฑี นาม ปาสาณโปกฺขรณี โหติ, ตตฺถ ปานียตฺถํ มหาชโน สโมสรติ, นครวาสีนํ ราชกุลูปกตฺเถรานํ อนฺเตวาสิกา รชนกมฺมตฺถาย อาคจฺฉนฺติ, เตสํ ภาชนทารุโทณิกาทีนิ ปุจฺฉนฺตานํ อสุเก จ อสุเก จ ฐาเนติ ทสฺเสตพฺพานิ โหนฺติ, เอวํ สพฺพกาลมฺปิ นิจฺจพฺยาวโฏ โหติ. Se llama "soṇḍī" a una poza de agua entre piedras; allí acude mucha gente por agua. Los discípulos de los grandes theras de la ciudad acuden para teñir sus mantos. A estos que preguntan por recipientes, leña, artesas y demás, hay que indicarles que están en tal y cual lugar. Así, uno está constantemente ocupado en todo momento. ยตฺถ นานาวิธํ สากปณฺณํ โหติ, ตตฺถสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ทิวาวิหารํ นิสินฺนสฺสาปิ สนฺติเก สากหาริกา คายมานา ปณฺณํ อุจฺจินนฺติโย วิสภาคสทฺทสงฺฆฏฺฏเนน กมฺมฏฺฐานนฺตรายํ กโรนฺติ. Donde hay diversas clases de hojas comestibles, las mujeres que las recolectan, cantando mientras lo hacen cerca de donde el yogui está sentado en su retiro diurno tras haber tomado su tema de meditación, causan un obstáculo para la meditación con el impacto de sonidos incompatibles. ยตฺถ ปน นานาวิธา มาลาคจฺฉา สุปุปฺผิตา โหนฺติ, ตตฺราปิ ตาทิโสเยว อุปทฺทโว. Donde hay diversos arbustos floridos en plena floración, ocurre también el mismo tipo de perturbación. ยตฺถ [Pg.117] นานาวิธํ อมฺพชมฺพุปนสาทิผลํ โหติ, ตตฺถ ผลตฺถิกา อาคนฺตฺวา ยาจนฺติ, อเทนฺตสฺส กุชฺฌนฺติ, พลกฺกาเรน วา คณฺหนฺติ, สายนฺหสมเย วิหารมชฺเฌ จงฺกมนฺเตน เต ทิสฺวา ‘‘กึ อุปาสกา เอวํ กโรถา’’ติ วุตฺตา ยถารุจิ อกฺโกสนฺติ. อวาสายปิสฺส ปรกฺกมนฺติ. En un monasterio donde hay diversos frutos como mangos, manzanas de agua, jackfruits, etc., las personas que desean los frutos vienen y los piden; se enojan con el monje que no se los da, o incluso los toman por la fuerza. Por la tarde, cuando el monje camina en el sendero del monasterio y al verlos les dice: '¿Por qué hacen esto, upasakas?', ellos lo insultan a su antojo. También se esfuerzan para que el monje no pueda residir en ese lugar. ปตฺถนีเย ปน เลณสมฺมเต ทกฺขิณคิริหตฺถิกุจฺฉิเจติยคิริจิตฺตลปพฺพตสทิเส วิหาเร วิหรนฺตํ อยมรหาติ สมฺภาเวตฺวา วนฺทิตุกามา มนุสฺสา สมนฺตา โอสรนฺติ, เตนสฺส น ผาสุ โหติ, ยสฺส ปน ตํ สปฺปายํ โหติ, เตน ทิวา อญฺญตฺร คนฺตฺวา รตฺตึ วสิตพฺพํ. Sin embargo, en un monasterio deseable y reconocido por la gente como morada de Arahants, semejante a Dakkhiṇagiri, Hatthikucchi, Cetiyagiri o Cittalapabbata, las personas se congregan de todas partes con el deseo de rendir homenaje pensando: 'Este monje es un Arahant'. Debido a esto, el yogui no tiene tranquilidad; pero para aquel a quien ese lugar le sea favorable, debe irse a otro lugar durante el día y residir allí solo por la noche. นครสนฺนิสฺสิเต วิสภาคารมฺมณานิ อาปาถมาคจฺฉนฺติ, กุมฺภทาสิโยปิ ฆเฏหิ นิฆํสนฺติโย คจฺฉนฺติ, โอกฺกมิตฺวา มคฺคํ น เทนฺติ, อิสฺสรมนุสฺสาปิ วิหารมชฺเฌ สาณึ ปริกฺขิปิตฺวา นิสีทนฺติ. En un monasterio cercano a una ciudad, se presentan objetos discordantes a los sentidos; incluso las sirvientas que cargan agua pasan chocando con sus cántaros y no ceden el paso. Personas influyentes también se sientan en medio del monasterio tras colocar cortinas de protección. ทารุสนฺนิสฺสเย ปน ยตฺถ กฏฺฐานิ จ ทพฺพุปกรณรุกฺขา จ สนฺติ, ตตฺถ กฏฺฐหาริกา ปุพฺเพ วุตฺตสากปุปฺผหาริกา วิย อผาสุํ กโรนฺติ, วิหาเร รุกฺขา สนฺติ, เต ฉินฺทิตฺวา ฆรานิ กริสฺสามาติ มนุสฺสา อาคนฺตฺวา ฉินฺทนฺติ. สเจ สายนฺหสมยํ ปธานฆรา นิกฺขมิตฺวา วิหารมชฺเฌ จงฺกมนฺโต เต ทิสฺวา ‘‘กึ อุปาสกา เอวํ กโรถา’’ติ วทติ, ยถารุจิ อกฺโกสนฺติ, อวาสายปิสฺส ปรกฺกมนฺติ. En un lugar cercano a bosques donde hay leña y árboles aptos para materiales de construcción, las recolectoras de leña causan molestias de manera similar a las recolectoras de vegetales y flores mencionadas anteriormente. La gente viene y corta los árboles del monasterio pensando: 'Construiremos casas cortando estos árboles'. Si el yogui, saliendo de su celda de meditación por la tarde, los ve mientras camina en medio del monasterio y dice: '¿Por qué hacen esto, upasakas?', lo insultan a su antojo y se esfuerzan para que no pueda residir allí. โย ปน เขตฺตสนฺนิสฺสิโต โหติ สมนฺตา เขตฺเตหิ ปริวาริโต, ตตฺถ มนุสฺสา วิหารมชฺเฌเยว ขลํ กตฺวา ธญฺญํ มทฺทนฺติ, ปมุเขสุ สยนฺติ, อญฺญมฺปิ พหุํ อผาสุํ กโรนฺติ. ยตฺราปิ มหาสงฺฆโภโค โหติ, อารามิกา กุลานํ คาโว รุนฺธนฺติ, อุทกวารํ ปฏิเสเธนฺติ, มนุสฺสา วีหิสีสํ คเหตฺวา ‘‘ปสฺสถ ตุมฺหากํ อารามิกานํ กมฺม’’นฺติ สงฺฆสฺส ทสฺเสนฺติ. เตน เตน การเณน ราชราชมหามตฺตานํ ฆรทฺวารํ คนฺตพฺพํ โหติ, อยมฺปิ เขตฺตสนฺนิสฺสิเตเนว สงฺคหิโต. Cuando un monasterio está rodeado de campos de cultivo, las personas preparan allí mismo, en el centro del monasterio, el área de trilla y trillan el grano; duermen en los pórticos y causan muchas otras molestias. Donde hay grandes propiedades del Sangha, los cuidadores del jardín detienen el ganado de los laicos y restringen el turno del agua. La gente trae espigas de arroz y se las muestra al Sangha diciendo: 'Miren lo que hacen sus cuidadores'. Por tales motivos, es necesario acudir ante reyes y ministros. Este tipo de lugar también se incluye en la categoría de monasterio cercano a campos. วิสภาคานํ ปุคฺคลานํ อตฺถิตาติ ยตฺถ อญฺญมญฺญํ วิสภาคเวรี ภิกฺขู วิหรนฺติ, เย กลหํ กโรนฺตา มา, ภนฺเต, เอวํ กโรถาติ วาริยมานา เอตสฺส ปํสุกูลิกสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย นฏฺฐามฺหาติ วตฺตาโร ภวนฺติ. Respecto a la presencia de personas incompatibles: donde residen monjes enemigos y discordantes entre sí, que al ser reprendidos por el yogui que dice: 'Honorables, no se peleen así', responden: 'Desde que llegó este monje que viste harapos, estamos perdidos'. โยปิ [Pg.118] อุทกปฏฺฏนํ วา ถลปฏฺฏนํ วา นิสฺสิโต โหติ, ตตฺถ อภิณฺหํ นาวาหิ จ สตฺเถหิ จ อาคตมนุสฺสา โอกาสํ เทถ, ปานียํ เทถ, โลณํ เทถาติ ฆฏฺฏยนฺตา อผาสุํ กโรนฺติ. También en el caso de estar cerca de un puerto fluvial o terrestre, las personas que llegan constantemente en barcos o caravanas causan molestias pidiendo: 'Dennos un lugar, dennos agua potable, dennos sal', perturbando la paz. ปจฺจนฺตสนฺนิสฺสิเต ปน มนุสฺสา พุทฺธาทีสุ อปฺปสนฺนา โหนฺติ. En un monasterio en regiones fronterizas, las personas no tienen fe en el Buda y los demás objetos de devoción. รชฺชสีมสนฺนิสฺสิเต ราชภยํ โหติ. ตญฺหิ ปเทสํ เอโก ราชา น มยฺหํ วเส วตฺตตีติ ปหรติ, อิตโรปิ น มยฺหํ วเส วตฺตตีติ. ตตฺรายํ ภิกฺขุ กทาจิ อิมสฺส รญฺโญ วิชิเต วิจรติ, กทาจิ เอตสฺส. อถ นํ ‘‘จรปุริโส อย’’นฺติ มญฺญมานา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ. En un monasterio situado en la frontera de reinos, hay peligro real. Un rey ataca esa zona pensando: 'No está bajo mi mando', y el otro hace lo mismo. Allí, este monje a veces circula por el territorio de un rey y a veces por el del otro. Entonces, los oficiales del rey, pensando 'Este hombre es un espía', lo llevan a la ruina. อสปฺปายตาติ วิสภาครูปาทิอารมฺมณสโมสรเณน วา อมนุสฺสปริคฺคหิตตาย วา อสปฺปายตา. ตตฺริทํ วตฺถุ. เอโก กิร เถโร อรญฺเญ วสติ. อถสฺส เอกา ยกฺขินี ปณฺณสาลทฺวาเร ฐตฺวา คายิ. โส นิกฺขมิตฺวา ทฺวาเร อฏฺฐาสิ, สา คนฺตฺวา จงฺกมนสีเส คายิ. เถโร จงฺกมนสีสํ อคมาสิ. สา สตโปริเส ปปาเต ฐตฺวา คายิ. เถโร ปฏินิวตฺติ. อถ นํ สา เวเคนาคนฺตฺวา คเหตฺวา ‘‘มยา, ภนฺเต, น เอโก น ทฺเว ตุมฺหาทิสา ขาทิตา’’ติ อาห. La 'inadecuación' se refiere a la concurrencia de objetos visuales discordantes, etc., o por estar poseído por seres no humanos. Al respecto, esta es la historia: Se dice que un anciano vivía en el bosque. Una yakkhini se detuvo ante la puerta de su cabaña de hojas y cantó. Él salió y se quedó en la puerta; ella se fue al extremo del sendero de caminata y cantó. El anciano fue al extremo del sendero. Ella se paró en un precipicio de cien brazas de profundidad y cantó. El anciano regresó. Entonces ella se acercó rápidamente, lo agarró y dijo: 'Venerable, no he devorado a uno ni a dos como usted, sino a muchos'. กลฺยาณมิตฺตานํ อลาโภติ ยตฺถ น สกฺกา โหติ อาจริยํ วา อาจริยสมํ วา อุปชฺฌายํ วา อุปชฺฌายสมํ วา กลฺยาณมิตฺตํ ลทฺธุํ. ตตฺถ โส กลฺยาณมิตฺตานํ อลาโภ มหาโทโสเยวาติ อิเมสํ อฏฺฐารสนฺนํ โทสานํ อญฺญตเรน สมนฺนาคโต อนนุรูโปติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ อฏฺฐกถาสุ – La 'falta de amigos admirables' se refiere a donde no es posible encontrar un maestro o un preceptor, o alguien equivalente a ellos, que sea un amigo admirable. En ese lugar, la falta de amigos admirables es un gran defecto. Debe entenderse como inadecuado un monasterio que posea cualquiera de estos dieciocho defectos. Así se ha dicho en los Comentarios: มหาวาสํ นวาวาสํ, ชราวาสญฺจ ปนฺถนึ; โสณฺฑึ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ, ผลํ ปตฺถิตเมว จ. Un monasterio grande, uno nuevo, uno viejo, uno junto al camino, uno con un estanque, uno con vegetales, uno con flores, uno con frutos, uno famoso, นครํ ทารุนา เขตฺตํ, วิสภาเคน ปฏฺฏนํ; ปจฺจนฺตสีมาสปฺปายํ, ยตฺถ มิตฺโต น ลพฺภติ. uno cerca de la ciudad, uno con madera, uno cerca de campos, uno con personas discordantes, uno cerca de un puerto, uno en regiones fronterizas, uno en los límites del reino, uno inadecuado y donde no se encuentra un amigo admirable. อฏฺฐารเสตานิ ฐานานิ, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต; อารกา ปริวชฺเชยฺย, มคฺคํ สปฺปฏิภยํ ยถาติ. Conociendo estos dieciocho lugares, el sabio debe evitarlos desde lejos, tal como se evitaría un camino lleno de peligros. อนุรูปวิหาโร El monasterio adecuado ๕๓. โย [Pg.119] ปน โคจรคามโต นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาทีหิ ปญฺจหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, อยํ อนุรูโป นาม. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ นาติทูรํ โหติ นาจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรเนว อุปฺปชฺชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา, เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ, ตสฺส เต อายสฺมนฺโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานีกโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขฏฺฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑). 53. Aquel que posee los cinco factores, como no estar ni muy lejos ni muy cerca del pueblo de limosna, se llama adecuado. Pues el Bienaventurado dijo: '¿Y cómo, monjes, una residencia posee cinco factores? Aquí, monjes, la residencia no está ni muy lejos ni muy cerca, tiene buen acceso; de día no está concurrida, de noche es silenciosa y sin ruidos, libre del contacto con tábanos, mosquitos, viento, sol y reptiles. En tal residencia, quien mora obtiene sin dificultad mantos, comida de limosna, alojamiento y medicinas. En tal residencia moran monjes ancianos eruditos, conocedores de la tradición, que mantienen el Dhamma, el Vinaya y los Matikas; acercándose a ellos de vez en cuando, el monje pregunta e inquiere: 'Venerable, ¿cómo es esto? ¿Cuál es el significado de esto?'. Aquellos venerables le revelan lo que no estaba claro, le aclaran lo que no estaba iluminado y disipan sus dudas sobre los diversos puntos del Dhamma. Así, monjes, una residencia posee cinco factores'. อยํ ‘‘สมาธิภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหรนฺเตนา’’ติ เอตฺถ วิตฺถาโร. Este es el detalle sobre 'abandonando el monasterio inadecuado para el desarrollo de la concentración y morando en un monasterio adecuado'. ขุทฺทกปลิโพธา Los pequeños obstáculos ๕๔. ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวาติ เอวํ ปติรูเป วิหาเร วิหรนฺเตน เยปิสฺส เต โหนฺติ ขุทฺทกปลิโพธา, เตปิ อุปจฺฉินฺทิตพฺพา. เสยฺยถิทํ, ทีฆานิ เกสนขโลมานิ ฉินฺทิตพฺพานิ. ชิณฺณจีวเรสุ ทฬฺหีกมฺมํ วา ตุนฺนกมฺมํ วา กาตพฺพํ. กิลิฏฺฐานิ วา รชิตพฺพานิ. สเจ ปตฺเต มลํ โหติ, ปตฺโต ปจิตพฺโพ. มญฺจปีฐาทีนิ โสเธตพฺพานีติ. ‘‘อยํ ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา’’ติ เอตฺถ วิตฺถาโร. 54. En cuanto a la frase "habiendo cortado los impedimentos menores", esto significa lo siguiente: el yogui que reside en un monasterio adecuado debe eliminar los obstáculos menores que pueda tener. Específicamente, se deben cortar el cabello, las uñas y la barba si están largos. En cuanto a las túnicas viejas, se debe realizar el trabajo de refuerzo o de remiendo. Si las túnicas están sucias, deben ser teñidas. Si el cuenco tiene manchas, el cuenco debe ser cocido. Los lechos, asientos y otros utensilios deben ser limpiados. Esta es la explicación detallada de "habiendo cortado los impedimentos menores" en este contexto. ภาวนาวิธานํ El procedimiento de la meditación. ๕๕. อิทานิ สพฺพํ ภาวนาวิธานํ อปริหาเปนฺเตน ภาเวตพฺโพติ เอตฺถ อยํ ปถวีกสิณํ อาทึ กตฺวา สพฺพกมฺมฏฺฐานวเสน วิตฺถารกถา โหติ. 55. Ahora, respecto a la frase "debe desarrollarse sin omitir ninguna parte del procedimiento de meditación", esta es una exposición detallada que comienza con el kasiṇa de tierra y abarca todos los temas de meditación. เอวํ [Pg.120] อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน หิ ภิกฺขุนา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺเตน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา ปวิวิตฺเต โอกาเส สุขนิสินฺเนน กตาย วา อกตาย วา ปถวิยา นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – En efecto, el monje que ha cortado los impedimentos menores de esta manera, después de la comida, tras regresar de la ronda de limosnas y habiendo disipado el letargo de la comida, debe captar el signo en la tierra, ya sea preparada o no preparada, sentado cómodamente en un lugar solitario. Pues se ha dicho lo siguiente: ‘‘ปถวีกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต ปถวิยํ นิมิตฺตํ คณฺหาติ กเต วา อกเต วา สานฺตเก, โน อนนฺตเก, สโกฏิเย, โน อโกฏิเย, สวฏฺฏุเม, โน อวฏฺฏุเม, สปริยนฺเต, โน อปริยนฺเต, สุปฺปมตฺเต วา สราวมตฺเต วา. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กโรติ, สูปธาริตํ อุปธาเรติ, สุววตฺถิตํ ววตฺถเปติ. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา อานิสํสทสฺสาวี รตนสญฺญี หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาโน ตสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ ‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา มุจฺจิสฺสามี’ติ. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. "Aquel que aprende el kasiṇa de tierra capta el signo en la tierra, ya sea preparada o no preparada, limitada y no ilimitada, con bordes y no sin bordes, circular y no irregular, con periferia y no sin periferia, del tamaño de un cedazo o de la tapa de una vasija. Él hace que ese signo sea bien captado, bien retenido y bien definido. Habiéndolo captado, retenido y definido bien, viendo sus beneficios, considerándolo como un tesoro, estableciendo respeto por él y apreciándolo, vincula su mente a ese objeto pensando: 'Ciertamente, mediante esta práctica me liberaré de la vejez y de la muerte'. Apartado de los deseos sensoriales... entra y permanece en el primer jhana". ตตฺถ เยน อตีตภเวปิ สาสเน วา อิสิปพฺพชฺชาย วา ปพฺพชิตฺวา ปถวีกสิเณ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺติตปุพฺพานิ, เอวรูปสฺส ปุญฺญวโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺนสฺส อกตาย ปถวิยา กสิตฏฺฐาเน วา ขลมณฺฑเล วา นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, มลฺลกตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส กิรายสฺมโต กสิตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตสฺส ตํฐานปฺปมาณเมว นิมิตฺตํ อุทปาทิ. โส ตํ วฑฺเฒตฺวา ปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. En este contexto, para aquel que en una existencia pasada, ya sea dentro de la Dispensación o en la vida de un asceta renunciante, haya alcanzado los cuatro o cinco jhanas en el kasiṇa de tierra, el signo le surge incluso en tierra no preparada, como un campo arado o una era de trillar, tal como le sucedió al venerable saṅgharakkhita (Mallaka). Se dice que, mientras dicho venerable observaba un campo arado, se le presentó el signo del mismo tamaño que ese lugar. Él lo desarrolló, alcanzó los cinco jhanas y, estableciendo la visión cabal con el jhana como base, alcanzó la condición de Arahant. โย ปเนวํ อกตาธิกาโร โหติ, เตน อาจริยสนฺติเก อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานวิธานํ อวิราเธตฺวา จตฺตาโร กสิณโทเส ปริหรนฺเตน กสิณํ กาตพฺพํ. นีลปีตโลหิตโอทาตสมฺเภทวเสน หิ จตฺตาโร ปถวีกสิณโทสา. ตสฺมา นีลาทิวณฺณํ มตฺติกํ อคฺคเหตฺวา คงฺคาวเห มตฺติกาสทิสาย อรุณวณฺณาย มตฺติกาย กสิณํ กาตพฺพํ. ตญฺจ โข วิหารมชฺเฌ สามเณราทีนํ สญฺจรณฏฺฐาเน น กาตพฺพํ. วิหารปจฺจนฺเต ปน ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน ปพฺภาเร วา ปณฺณสาลาย วา สํหาริมํ วา ตตฺรฏฺฐกํ วา กาตพฺพํ. ตตฺร สํหาริมํ จตูสุ ทณฺฑเกสุ ปิโลติกํ [Pg.121] วา จมฺมํ วา กฏสารกํ วา พนฺธิตฺวา ตตฺถ อปนีตติณมูลสกฺขรกถลิกาย สุมทฺทิตาย มตฺติกาย วุตฺตปฺปมาณํ วฏฺฏํ ลิมฺเปตฺวา กาตพฺพํ. ตํ ปริกมฺมกาเล ภูมิยํ อตฺถริตฺวา โอโลเกตพฺพํ. ตตฺรฏฺฐกํ ภูมิยํ ปทุมกณฺณิกากาเรน ขาณุเก อาโกเฏตฺวา วลฺลีหิ วินนฺธิตฺวา กาตพฺพํ. ยทิ สา มตฺติกา นปฺปโหติ, อโธ อญฺญํ ปกฺขิปิตฺวา อุปริภาเค สุปริโสธิตาย อรุณวณฺณาย มตฺติกาย วิทตฺถิจตุรงฺคุลวิตฺถารํ วฏฺฏํ กาตพฺพํ. เอตเทว หิ ปมาณํ สนฺธาย ‘‘สุปฺปมตฺตํ วา สราวมตฺตํ วา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สานฺตเก โน อนนฺตเก’’ติอาทิ ปนสฺส ปริจฺเฉทตฺถาย วุตฺตํ. Sin embargo, aquel que no posee tal mérito previo debe realizar el kasiṇa siguiendo las instrucciones del maestro, evitando los cuatro defectos del kasiṇa. Los cuatro defectos del kasiṇa de tierra surgen por la mezcla de colores como el azul, el amarillo, el rojo o el blanco. Por lo tanto, sin tomar arcilla de color azul y otros, se debe fabricar el kasiṇa con arcilla de color de la aurora, similar a la arcilla arrastrada por la corriente del Ganges. Y esto no debe hacerse en medio del monasterio, en lugares de tránsito de novicios y otros. Debe hacerse en la periferia del monasterio, en un lugar oculto, ya sea en una cueva o en una cabaña de hojas, pudiendo ser portátil o fijo. Entre ellos, el portátil se fabrica atando un trapo, cuero o estera a cuatro estacas, y untando allí arcilla bien amasada, libre de hierba, raíces, guijarros y fragmentos de cerámica, dándole la forma circular de la medida mencionada. Al momento de la práctica preparatoria, se debe extender en el suelo y observar. El fijo se fabrica clavando estacas en el suelo en forma de corona de loto y entrelazándolas con enredaderas. Si esa arcilla de color aurora no es suficiente, se coloca otra arcilla debajo y en la parte superior se forma el círculo de un palmo y cuatro dedos de ancho con la arcilla de color aurora bien purificada. Refiriéndose precisamente a esta medida, se dijo: "del tamaño de un cedazo o de la tapa de una vasija". Las expresiones "limitada y no ilimitada", etc., se dicen para indicar su delimitación. ๕๖. ตสฺมา เอวํ วุตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทํ กตฺวา รุกฺขปาณิกา วิสภาควณฺณํ สมุฏฺฐเปติ. ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ปาสาณปาณิกาย ฆํเสตฺวา สมํ เภรีตลสทิสํ กตฺวา ตํ ฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา นฺหตฺวา อาคนฺตฺวา กสิณมณฺฑลโต อฑฺฒเตยฺยหตฺถนฺตเร ปเทเส ปญฺญตฺเต วิทตฺถิจตุรงฺคุลปาทเก สุอตฺถเต ปีเฐ นิสีทิตพฺพํ. ตโต ทูรตเร นิสินฺนสฺส หิ กสิณํ น อุปฏฺฐาติ, อาสนฺนตเร กสิณโทสา ปญฺญายนฺติ. อุจฺจตเร นิสินฺเนน คีวํ โอนมิตฺวา โอโลเกตพฺพํ โหติ, นีจตเร ชณฺณุกานิ รุชนฺติ. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว นิสีทิตฺวา ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา’’ติอาทินา นเยน กาเมสุ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กามนิสฺสรเณ สพฺพทุกฺขสมติกฺกมุปายภูเต เนกฺขมฺเม ชาตาภิลาเสน พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานุสฺสรเณน ปีติปาโมชฺชํ ชนยิตฺวา ‘‘อยํ ทานิ สา สพฺพพุทฺธ ปจฺเจกพุทฺธ อริยสาวเกหิ ปฏิปนฺนา เนกฺขมฺมปฏิปทา’’ติ ปฏิปตฺติยา สญฺชาตคารเวน ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ปวิเวกสุขรสสฺส ภาคี ภวิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ ชนยิตฺวา สเมน อากาเรน จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหนฺเตน ภาเวตพฺพํ. 56. Por lo tanto, habiendo establecido la delimitación de la medida mencionada, dado que una espátula de madera produce un color desigual, se debe evitar su uso y, en su lugar, frotar con una espátula de piedra para dejar la superficie lisa como la de un tambor. Tras limpiar ese lugar, bañarse y regresar, se debe sentar en un taburete de un palmo y cuatro dedos de altura, bien nivelado, colocado a una distancia de dos codos y medio del círculo del kasiṇa. Pues para quien se sienta más lejos, el kasiṇa no aparece claramente; para quien se sienta más cerca, se perciben los defectos del kasiṇa. Si se sienta en un taburete muy alto, debe mirar inclinando el cuello; si es muy bajo, le duelen las rodillas. Por lo tanto, sentado de la manera descrita, habiendo reflexionado sobre las desventajas de los placeres sensoriales mediante el método de "los deseos sensoriales brindan poco placer", etc., y habiendo generado el deseo por la renuncia (nekkhamme), que es el medio para superar todo sufrimiento; habiendo generado gozo y alegría mediante el recuerdo de las virtudes del Buda, el Dhamma y el Sangha; pensando: "Esta es la práctica de renuncia seguida por todos los Budas, Budas Pacceka y nobles discípulos"; con el respeto nacido por la práctica y generando el esfuerzo de pensar: "ciertamente, mediante esta práctica participaré del sabor de la felicidad de la reclusión", debe desarrollarla abriendo los ojos de manera equilibrada y captando el signo. อติอุมฺมีลยโต หิ จกฺขุ กิลมติ, มณฺฑลญฺจ อติวิภูตํ โหติ, เตนสฺส นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ. อติมนฺทํ อุมฺมีลยโต มณฺฑลมวิภูตํ โหติ, จิตฺตญฺจ ลีนํ โหติ, เอวมฺปิ นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ. ตสฺมา อาทาสตเล มุขนิมิตฺตทสฺสินา วิย สเมนากาเรน จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหนฺเตน ภาเวตพฺพํ, น วณฺโณ ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ, น ลกฺขณํ มนสิกาตพฺพํ. อปิจ วณฺณํ [Pg.122] อมุญฺจิตฺวา นิสฺสยสวณฺณํ กตฺวา อุสฺสทวเสน ปณฺณตฺติธมฺเม จิตฺตํ ปฏฺฐเปตฺวา มนสิ กาตพฺพํ. ปถวี มหี, เมทินี, ภูมิ, วสุธา, วสุนฺธราติอาทีสุ ปถวีนาเมสุ ยมิจฺฉติ, ยทสฺส สญฺญานุกูลํ โหติ, ตํ วตฺตพฺพํ. อปิจ ปถวีติ เอตเทว นามํ ปากฏํ, ตสฺมา ปากฏวเสเนว ปถวี ปถวีติ ภาเวตพฺพํ. กาเลน อุมฺมีเลตฺวา กาเลน นิมีเลตฺวา อาวชฺชิตพฺพํ. ยาว อุคฺคหนิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, ตาว กาลสตมฺปิ กาลสหสฺสมฺปิ ตโต ภิยฺโยปิ เอเตเนว นเยน ภาเวตพฺพํ. Pues, al abrir excesivamente los ojos, estos se fatigan y el disco resulta demasiado nítido; por ello, el signo no surge en tal yogui. Al abrirlos demasiado poco, el disco no es nítido y la mente se vuelve perezosa; de este modo, tampoco surge el signo. Por lo tanto, como quien mira el reflejo de su rostro en la superficie de un espejo, uno debe desarrollar el signo abriendo los ojos de manera equilibrada, sin considerar el color ni prestar atención a la característica de dureza. Por el contrario, sin abandonar el color, pero tomándolo como base junto con el color, debe prestarse atención fijando la mente en la realidad conceptual mediante la predominancia del elemento tierra. De entre los nombres de la tierra, como pathavī, mahī, medinī, bhūmi, vasudhā, vasundharā, se debe recitar el que se desee y que sea acorde con la percepción previa de cada uno. Sin embargo, el nombre "pathavī" (tierra) es el más conocido; por lo tanto, basándose en su notoriedad, debe desarrollarse repitiendo "tierra, tierra". Debe reflexionarse abriendo los ojos a veces y cerrándolos otras. Mientras no surja el signo de aprendizaje (uggahanimitta), debe desarrollarse de esta misma manera durante cien veces, mil veces o incluso más. ๕๗. ตสฺเสวํ ภาวยโต ยทา นิมีเลตฺวา อาวชฺชนฺตสฺส อุมฺมีลิตกาเล วิย อาปาถมาคจฺฉติ, ตทา อุคฺคหนิมิตฺตํ ชาตํ นาม โหติ. ตสฺส ชาตกาลโต ปฏฺฐาย น ตสฺมึ ฐาเน นิสีทิตพฺพํ. อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ นิสินฺเนน ภาเวตพฺพํ. ปาทโธวนปปญฺจปริหารตฺถํ ปนสฺส เอกปฏลิกุปาหนา จ กตฺตรทณฺโฑ จ อิจฺฉิตพฺโพ. อถาเนน สเจ ตรุโณ สมาธิ เกนจิเทว อสปฺปายการเณน นสฺสติ, อุปาหนา อารุยฺห กตฺตรทณฺฑํ คเหตฺวา ตํ ฐานํ คนฺตฺวา นิมิตฺตํ อาทาย อาคนฺตฺวา สุขนิสินฺเนน ภาเวตพฺพํ, ปุนปฺปุนํ สมนฺนาหริตพฺพํ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ. ตสฺเสวํ กโรนฺตสฺส อนุกฺกเมน นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, กิเลสา สนฺนิสีทนฺติ, อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาธิยติ, ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. 57. Para quien lo desarrolla de este modo, cuando al cerrar los ojos y reflexionar, el signo aparece en su mente tal como cuando los tenía abiertos, se dice que ha surgido el signo de aprendizaje (uggahanimitta). A partir del momento en que este surge, ya no debe permanecer sentado en ese lugar. Debe entrar en su lugar de residencia y desarrollarlo sentado allí. Para evitar la demora de lavarse los pies, el yogui debe procurarse sandalias de una sola suela y un bastón. Entonces, si su incipiente concentración se pierde debido a alguna circunstancia inadecuada, debe calzarse las sandalias, tomar el bastón, regresar a aquel lugar, captar el signo, volver y desarrollarlo sentado cómodamente. Debe aplicarse a él una y otra vez, golpeándolo con el pensamiento inicial y golpeándolo con el pensamiento sostenido. Al actuar así, gradualmente los obstáculos (nīvaraṇāni) se disipan, las impurezas se asientan, la mente se unifica mediante la concentración de acceso (upacārasamādhi) y surge el signo de contraparte (paṭibhāganimitta). ตตฺรายํ ปุริมสฺส จ อุคฺคหนิมิตฺตสฺส อิมสฺส จ วิเสโส, อุคฺคหนิมิตฺเต กสิณโทโส ปญฺญายติ, ปฏิภาคนิมิตฺตํ ถวิกโต นิหตาทาสมณฺฑลํ วิย สุโธตสงฺขถาลํ วิย วลาหกนฺตรา นิกฺขนฺตจนฺทมณฺฑลํ วิย เมฆมุเข พลากา วิย อุคฺคหนิมิตฺตํ ปทาเลตฺวา นิกฺขนฺตมิว ตโต สตคุณํ สหสฺสคุณํ สุปริสุทฺธํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ตญฺจ โข เนว วณฺณวนฺตํ, น สณฺฐานวนฺตํ. ยทิ หิ ตํ อีทิสํ ภเวยฺย, จกฺขุวิญฺเญยฺยํ สิยา โอฬาริกํ สมฺมสนุปคํ ติลกฺขณพฺภาหตํ, น ปเนตํ ตาทิสํ. เกวลญฺหิ สมาธิลาภิโน อุปฏฺฐานาการมตฺตํ สญฺญชเมตนฺติ. En esto, esta es la distinción entre el anterior signo de aprendizaje y este signo de contraparte: en el signo de aprendizaje se perciben los defectos del kasina, pero el signo de contraparte aparece como un disco de espejo sacado de su funda, como un cuenco de nácar bien pulido, como el disco de la luna saliendo de entre las nubes o como garzas frente a un nubarrón; aparece rompiendo el signo de aprendizaje, surgiendo de él cientos y miles de veces más puro. Y este, ciertamente, no posee color ni forma física. Pues si fuera así, sería perceptible por la conciencia visual, sería burdo, objeto de examen y afectado por las tres características; pero no es de tal naturaleza. Es meramente un modo de apariencia para quien ha obtenido la concentración, nacido únicamente de la percepción. ๕๘. อุปฺปนฺนกาลโต จ ปนสฺส ปฏฺฐาย นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาว, อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาหิตเมวาติ. 58. A partir del momento en que este signo de contraparte surge, los obstáculos quedan verdaderamente disipados, las impurezas se asientan y la mente queda ciertamente unificada mediante la concentración de acceso. ทุวิโธ [Pg.123] หิ สมาธิ อุปจารสมาธิ จ อปฺปนาสมาธิ จ. ทฺวีหากาเรหิ จิตฺตํ สมาธิยติ อุปจารภูมิยํ วา ปฏิลาภภูมิยํ วา. ตตฺถ อุปจารภูมิยํ นีวรณปฺปหาเนน จิตฺตํ สมาหิตํ โหติ. ปฏิลาภภูมิยํ องฺคปาตุภาเวน. Pues la concentración es de dos tipos: concentración de acceso y concentración de absorción. La mente se concentra de dos maneras: ya sea en el nivel de acceso o en el nivel de obtención de la absorción. En el nivel de acceso, la mente está concentrada mediante el abandono de los obstáculos; en el nivel de obtención, mediante la manifestación de los factores del jhāna. ทฺวินฺนํ ปน สมาธีนํ อิทํ นานาการณํ, อุปจาเร องฺคานิ น ถามชาตานิ โหนฺติ, องฺคานํ อถามชาตตฺตา, ยถา นาม ทหโร กุมารโก อุกฺขิปิตฺวา ฐปิยมาโน ปุนปฺปุนํ ภูมิยํ ปตติ, เอวเมว อุปจาเร อุปฺปนฺเน จิตฺตํ กาเลน นิมิตฺตมารมฺมณํ กโรติ, กาเลน ภวงฺคโมตรติ. อปฺปนายํ ปน องฺคานิ ถามชาตานิ โหนฺติ, เตสํ ถามชาตตฺตา, ยถา นาม พลวา ปุริโส อาสนา วุฏฺฐาย ทิวสมฺปิ ติฏฺเฐยฺย, เอวเมว อปฺปนาสมาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน จิตฺตํ สกึ ภวงฺควารํ ฉินฺทิตฺวา เกวลมฺปิ รตฺตึ เกวลมฺปิ ทิวสํ ติฏฺฐติ, กุสลชวนปฏิปาฏิวเสเนว ปวตฺตตีติ. Esta es la distinción entre ambos tipos de concentración: en el acceso, los factores no son fuertes; debido a que los factores carecen de fuerza, así como un niño pequeño, al ser levantado y puesto de pie, cae al suelo una y otra vez, del mismo modo, cuando surge el acceso, la mente a veces toma el signo como objeto y a veces desciende al flujo del subconsciente (bhavaṅga). En la absorción, sin embargo, los factores son fuertes; debido a que estos factores poseen fuerza, así como un hombre vigoroso, al levantarse de su asiento, podría permanecer de pie durante todo el día, del mismo modo, cuando surge la concentración de absorción, la mente, habiendo cortado una vez el curso del subconsciente, permanece durante toda una noche o todo un día, procediendo únicamente mediante una sucesión de impulsos de naturaleza saludable. ตตฺร ยเทตํ อุปจารสมาธินา สทฺธึ ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺส อุปฺปาทนํ นาม อติทุกฺกรํ. ตสฺมา สเจ เตเนว ปลฺลงฺเกน ตํ นิมิตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อปฺปนํ อธิคนฺตุํ สกฺโกติ, สุนฺทรํ. โน เจ สกฺโกติ, อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ อปฺปมตฺเตน จกฺกวตฺติคพฺโภ วิย รกฺขิตพฺพํ. เอวญฺหิ – De ellos, el surgimiento de ese signo de contraparte junto con la concentración de acceso es sumamente difícil. Por lo tanto, si en esa misma postura de meditación uno puede desarrollar dicho signo y alcanzar la absorción, es excelente. Si no puede, entonces debe proteger ese signo con diligencia, como si se tratara de la gestación de un monarca universal. Pues así se dice: นิมิตฺตํ รกฺขโต ลทฺธ-ปริหานิ น วิชฺชติ; อารกฺขมฺหิ อสนฺตมฺหิ, ลทฺธํ ลทฺธํ วินสฺสติ. "Para quien protege el signo, no existe la pérdida de lo obtenido; cuando falta la protección, lo que se ha obtenido se pierde una y otra vez". สตฺตสปฺปายา Los siete factores adecuados ๕๙. ตตฺรายํ รกฺขณวิธิ – 59. En esto, el método de protección es el siguiente: อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ; อิริยาปโถติ สตฺเตเต, อสปฺปาเย วิวชฺชเย. La morada, el lugar de recolección de limosnas, la conversación, la persona, el alimento, el clima y la postura: uno debe evitar estos siete si son inadecuados. สปฺปาเย สตฺต เสเวถ, เอวญฺหิ ปฏิปชฺชโต; นจิเรเนว กาเลน, โหติ กสฺสจิ อปฺปนา. Uno debe cultivar estos siete si son adecuados; pues para quien practica así, en poco tiempo, la absorción surge en algunos. ตตฺรสฺส ยสฺมึ อาวาเส วสนฺตสฺส อนุปฺปนฺนํ วา นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนํ วา วินสฺสติ, อนุปฏฺฐิตา จ สติ น อุปฏฺฐาติ, อสมาหิตญฺจ จิตฺตํ น สมาธิยติ, อยํ อสปฺปาโย. ยตฺถ นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ เจว ถาวรญฺจ โหติ[Pg.124], สติ อุปฏฺฐาติ, จิตฺตํ สมาธิยติ นาคปพฺพตวาสีปธานิยติสฺสตฺเถรสฺส วิย, อยํ สปฺปาโย. ตสฺมา ยสฺมึ วิหาเร พหู อาวาสา โหนฺติ, ตตฺถ เอกเมกสฺมึ ตีณิ ตีณิ ทิวสานิ วสิตฺวา ยตฺถสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ตตฺถ วสิตพฺพํ. อาวาสสปฺปายตาย หิ ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ จูฬนาคเลเณ วสนฺตา ตตฺเถว กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. โสตาปนฺนาทีนํ ปน อญฺญตฺถ อริยภูมึ ปตฺวา ตตฺถ อรหตฺตปฺปตฺตานญฺจ คณนา นตฺถิ. เอวมญฺเญสุปิ จิตฺตลปพฺพตวิหาราทีสุ. En esto, aquella morada donde el yogui reside y el signo no surge si aún no ha surgido, o se pierde si ya había surgido, y donde la atención no establecida no se establece, y la mente no concentrada no se unifica, es una morada inadecuada. Aquella donde el signo surge y se vuelve estable, donde la atención se establece y la mente se unifica, como le ocurrió al venerable Padhāniyatissa de Nāgapabbata, es una morada adecuada. Por lo tanto, en un monasterio donde hay muchas viviendas, uno debe residir en cada una por tres días, y debe habitar en aquella donde su mente logre la unificación. Pues, gracias a la adecuación de la morada, quinientos monjes que residían en la cueva Cūḷanāga, en la isla de Tambapaṇṇi, alcanzaron el estado de arahat tras tomar allí su tema de meditación. Asimismo, no hay cuenta de los que habiendo alcanzado el plano de los nobles en otros lugares, obtuvieron allí el estado de arahat. Lo mismo ocurre en otros lugares como el monasterio de Cittalapabbata. โคจรคาโม ปน โย เสนาสนโต อุตฺตเรน วา ทกฺขิเณน วา นาติทูเร ทิยฑฺฒโกสพฺภนฺตเร โหติ สุลภสมฺปนฺนภิกฺโข, โส สปฺปาโย. วิปรีโต อสปฺปาโย. El pueblo para la recolección de limosnas que se encuentra al norte o al sur de la morada, no demasiado lejos, dentro de un radio de un kosa y medio, y donde las limosnas son abundantes y fáciles de obtener, es adecuado. Lo opuesto es inadecuado. ภสฺสนฺติ ทฺวตฺตึสติรจฺฉานกถาปริยาปนฺนํ อสปฺปายํ, ตญฺหิสฺส นิมิตฺตนฺตรธานาย สํวตฺตติ. ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตํ สปฺปายํ, ตมฺปิ มตฺตาย ภาสิตพฺพํ. En cuanto al habla, la charla mundana que comprende los treinta y dos tipos de conversación inadecuada es inconveniente, pues ella conduce a la desaparición del signo (nimitta) del meditador. El habla basada en los diez temas de conversación es conveniente, pero incluso esta debe ser pronunciada con moderación. ปุคฺคโลปิ อติรจฺฉานกถิโก สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ยํ นิสฺสาย อสมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ ถิรตรํ โหติ, เอวรูโป สปฺปาโย. กายทฬฺหีพหุโล ปน ติรจฺฉานกถิโก อสปฺปาโย. โส หิ ตํ กทฺทโมทกมิว อจฺฉํ อุทกํ มลีนเมว กโรติ, ตาทิสญฺจ อาคมฺม โกฏปพฺพตวาสีทหรสฺเสว สมาปตฺติปิ นสฺสติ, ปเคว นิมิตฺตํ. En cuanto a la persona, es conveniente aquel que no se dedica a charlas mundanas y posee virtudes como la moralidad; alguien gracias a quien la mente no concentrada se establece en samādhi, o la mente ya concentrada se vuelve más firme. Por el contrario, la persona que se dedica al fortalecimiento del cuerpo y a charlas mundanas es inconveniente. Pues tal persona, al igual que el agua con lodo enturbia el agua clara, solo ensucia la mente del meditador; y debido a una persona así, incluso los logros (samāpatti) de un monje joven que residía en Koṭapabbata se perdieron, ¡cuánto más se perdería el signo! โภชนํ ปน กสฺสจิ มธุรํ, กสฺสจิ อมฺพิลํ สปฺปายํ โหติ. อุตุปิ กสฺสจิ สีโต, กสฺสจิ อุณฺโห สปฺปาโย โหติ. ตสฺมา ยํ โภชนํ วา อุตุํ วา เสวนฺตสฺส ผาสุ โหติ, อสมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิตํ วา ถิรตรํ โหติ, ตํ โภชนํ โส จ อุตุ สปฺปาโย. อิตรํ โภชนํ อิตโร จ อุตุ อสปฺปาโย. Respecto al alimento, para algunos lo dulce es conveniente, mientras que para otros lo agrio es conveniente. Respecto al clima, para algunos es conveniente el frío y para otros el calor. Por lo tanto, aquel alimento o clima que, al ser utilizado, produce bienestar, permite que la mente no concentrada se establezca en samādhi, o que la mente ya concentrada sea más firme, ese alimento y ese clima son convenientes. Otros alimentos y climas son inconvenientes. อิริยาปเถสุปิ กสฺสจิ จงฺกโม สปฺปาโย โหติ, กสฺสจิ สยนฏฺฐานนิสชฺชานํ อญฺญตโร. ตสฺมา ตํ อาวาสํ วิย ตีณิ ทิวสานิ อุปปริกฺขิตฺวา ยสฺมึ อิริยาปเถ อสมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิตํ วา ถิรตรํ โหติ, โส สปฺปาโย. อิตโร อสปฺปาโยติ เวทิตพฺโพ. Incluso en las posturas, para algunos la meditación caminando es conveniente, mientras que para otros lo es alguna de las demás: acostado, de pie o sentado. Por tanto, tras examinarlas durante tres días, tal como se hace con la morada, aquella postura en la que la mente no concentrada se establece en samādhi o la mente ya concentrada se vuelve más firme, debe entenderse como conveniente. Las demás son inconvenientes. อิติ [Pg.125] อิมํ สตฺตวิธํ อสปฺปายํ วชฺเชตฺวา สปฺปายํ เสวิตพฺพํ. เอวํ ปฏิปนฺนสฺส หิ นิมิตฺตาเสวนพหุลสฺส นจิเรเนว กาเลน โหติ กสฺสจิ อปฺปนา. De esta manera, habiendo evitado estas siete clases de cosas inconvenientes, se debe cultivar lo que es conveniente. Pues para aquel que practica así y se dedica frecuentemente al cultivo del signo, la absorción (appanā) surge en poco tiempo para algunos. ทสวิธอปฺปนาโกสลฺลํ Las diez clases de habilidad en la absorción. ๖๐. ยสฺส ปน เอวมฺปิ ปฏิปชฺชโต น โหติ, เตน ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ. ตตฺรายํ นโย, ทสาหากาเรหิ อปฺปนาโกสลฺลํ อิจฺฉิตพฺพํ, วตฺถุวิสทกิริยโต, อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนโต, นิมิตฺตกุสลโต, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนโต, สมาหิตปุคฺคลเสวนโต, ตทธิมุตฺตโตติ. 60. Sin embargo, para aquel que, aun practicando de esta manera, no alcanza la absorción, debe perfeccionar las diez habilidades en la absorción. El método es el siguiente: se debe buscar la habilidad en la absorción mediante diez formas: 1) mediante la limpieza de las bases, 2) mediante el equilibrio de las facultades, 3) mediante la destreza en el signo, 4) elevando la mente cuando debe ser elevada, 5) refrenando la mente cuando debe ser refrenada, 6) alegrando la mente cuando debe ser alegrada, 7) observando la mente con ecuanimidad cuando debe ser observada con ecuanimidad, 8) evitando a las personas no concentradas, 9) asociándose con personas concentradas y 10) mediante la inclinación hacia ese samādhi de absorción. ๖๑. ตตฺถ วตฺถุวิสทกิริยา นาม อชฺฌตฺติกพาหิรานํ วตฺถูนํ วิสทภาวกรณํ. ยทา หิสฺส เกสนขโลมานิ ทีฆานิ โหนฺติ, สรีรํ วา เสทมลคฺคหิตํ, ตทา อชฺฌตฺติกวตฺถุ อวิสทํ โหติ อปริสุทฺธํ. ยทา ปนสฺส จีวรํ ชิณฺณํ กิลิฏฺฐํ ทุคฺคนฺธํ โหติ, เสนาสนํ วา อุกฺลาปํ โหติ, ตทา พาหิรวตฺถุ อวิสทํ โหติ อปริสุทฺธํ. อชฺฌตฺติกพาหิเร จ วตฺถุมฺหิ อวิสเท อุปฺปนฺเนสุ จิตฺตเจตสิเกสุ ญาณมฺปิ อปริสุทฺธํ โหติ, อปริสุทฺธานิ ทีปกปลฺลิกวฏฺฏิเตลานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนทีปสิขาย โอภาโส วิย. อปริสุทฺเธน ญาเณน สงฺขาเร สมฺมสโต สงฺขาราปิ อวิภูตา โหนฺติ, กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชโต กมฺมฏฺฐานมฺปิ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ น คจฺฉติ. วิสเท ปน อชฺฌตฺติกพาหิเร วตฺถุมฺหิ อุปฺปนฺเนสุ จิตฺตเจตสิเกสุ ญาณมฺปิ วิสทํ โหติ ปริสุทฺธํ, ปริสุทฺธานิ ทีปกปลฺลิกวฏฺฏิเตลานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนทีปสิขาย โอภาโส วิย. ปริสุทฺเธน จ ญาเณน สงฺขาเร สมฺมสโต สงฺขาราปิ วิภูตา โหนฺติ, กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชโต กมฺมฏฺฐานมฺปิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ คจฺฉติ. 61. En ese contexto, la "limpieza de las bases" significa hacer que las bases internas y externas sean claras. Pues cuando sus cabellos, uñas y vello corporal están largos, o el cuerpo está cubierto de sudor y suciedad, entonces la base interna no está clara ni pura. Y cuando su manto está viejo, sucio y con mal olor, o la morada está descuidada, entonces la base externa no está clara ni pura. Cuando las bases interna y externa no están claras, el conocimiento que surge en los estados mentales también es impuro, al igual que el resplandor de la llama de una lámpara que surge dependiendo de un recipiente, una mecha y un aceite que no son puros. Para quien examina las formaciones (saṅkhāra) con un conocimiento impuro, las formaciones no se manifiestan claramente; y para quien se dedica al tema de meditación (kammaṭṭhāna), este no alcanza el crecimiento, la maduración ni la plenitud. Pero cuando las bases interna y externa están claras, el conocimiento que surge en los estados mentales es claro y puro, al igual que el resplandor de la llama de una lámpara que surge dependiendo de un recipiente, una mecha y un aceite puros. Para quien examina las formaciones con un conocimiento puro, las formaciones se manifiestan claramente; y para quien se dedica al tema de meditación, este alcanza el crecimiento, la maduración y la plenitud. ๖๒. อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนํ นาม สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ สมภาวกรณํ. สเจ หิสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ อิตรานิ มนฺทานิ, ตโต วีริยินฺทฺริยํ ปคฺคหกิจฺจํ[Pg.126], สตินฺทฺริยํ อุปฏฺฐานกิจฺจํ, สมาธินฺทฺริยํ อวิกฺเขปกิจฺจํ, ปญฺญินฺทฺริยํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน วา ยถา วา มนสิกโรโต พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน หาเปตพฺพํ. วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสนํ. สเจ ปน วีริยินฺทฺริยํ พลวํ โหติ, อถ เนว สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺขกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกติ, น อิตรานิ อิตรกิจฺจเภทํ, ตสฺมา ตํ ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพํ. ตตฺราปิ โสณตฺเถรวตฺถุ ทสฺเสตพฺพํ. เอวํ เสเสสุปิ เอกสฺส พลวภาเว สติ อิตเรสํ อตฺตโน กิจฺเจสุ อสมตฺถตา เวทิตพฺพา. วิเสสโต ปเนตฺถ สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมตํ ปสํสนฺติ. พลวสทฺโธ หิ มนฺทปญฺโญ มุทฺธปฺปสนฺโน โหติ, อวตฺถุสฺมึ ปสีทติ. พลวปญฺโญ มนฺทสทฺโธ เกราฏิกปกฺขํ ภชติ, เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหติ. อุภินฺนํ สมตาย วตฺถุสฺมึเยว ปสีทติ. พลวสมาธึ ปน มนฺทวีริยํ สมาธิสฺส โกสชฺชปกฺขตฺตา โกสชฺชํ อภิภวติ. พลววีริยํ มนฺทสมาธึ วีริยสฺส อุทฺธจฺจปกฺขตฺตา อุทฺธจฺจํ อภิภวติ. สมาธิ ปน วีริเยน สํโยชิโต โกสชฺเช ปติตุํ น ลภติ. วีริยํ สมาธินา สํโยชิตํ อุทฺธจฺเจ ปติตุํ น ลภติ, ตสฺมา ตทุภยํ สมํ กาตพฺพํ. อุภยสมตาย หิ อปฺปนา โหติ. อปิจ สมาธิกมฺมิกสฺส พลวตีปิ สทฺธา วฏฺฏติ. เอวํ สทฺทหนฺโต โอกปฺเปนฺโต อปฺปนํ ปาปุณิสฺสติ. สมาธิปญฺญาสุ ปน สมาธิกมฺมิกสฺส เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ. เอวญฺหิ โส อปฺปนํ ปาปุณาติ. วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ปญฺญา พลวตี วฏฺฏติ. เอวญฺหิ โส ลกฺขณปฏิเวธํ ปาปุณาติ. อุภินฺนํ ปน สมตายปิ อปฺปนา โหติเยว. สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏติ. สติ หิ จิตฺตํ อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สทฺธาวีริยปญฺญานํ วเสน อุทฺธจฺจปาตโต โกสชฺชปกฺเขน จ สมาธินา โกสชฺชปาตโต รกฺขติ, ตสฺมา สา โลณธูปนํ วิย สพฺพพฺยญฺชเนสุ, สพฺพกมฺมิกอมจฺโจ วิย จ สพฺพราชกิจฺเจสุ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา. เตนาห – ‘‘สติ จ ปน สพฺพตฺถิกา วุตฺตา ภควตา. กึ การณา? จิตฺตญฺหิ สติปฏิสรณํ, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา จ สติ, น วินา สติยา จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคโห โหตี’’ติ. 62. La realizaci3n del equilibrio de las facultades (indriyasamatta) consiste en igualar las funciones de las facultades de fe y las dem!s. Si para este yogui la facultad de la fe es excesivamente fuerte y las dem!s son d#biles, entonces la facultad de la energ!a no puede cumplir su funci3n de elevar, la facultad de la atenci3n plena su funci3n de establecerse en el objeto, la facultad de la concentraci3n su funci3n de no distracci3n y la facultad de la sabidur!a su funci3n de visi3n clara. Por lo tanto, dicha facultad de la fe debe ser disminuida, ya sea mediante la reflexi3n sobre la naturaleza de los fen3menos (dhammasabh!va) o dejando de prestar atenci3n de la misma manera que antes la hac!a fuerte. La historia del Thera Vakkali sirve aqu! como ejemplo. Por otro lado, si la facultad de la energ!a es excesivamente fuerte, entonces la facultad de la fe no puede cumplir su funci3n de resoluci3n, ni las dem!s sus respectivas funciones. Por tanto, debe ser disminuida mediante el desarrollo de la tranquilidad (passaddhi), entre otros. En este caso, debe mostrarse la historia del Thera Soᅇa. Del mismo modo, en las restantes facultades, debe entenderse que si una es excesivamente fuerte, las otras ser!n incapaces de realizar sus propias funciones. Especialmente, los maestros elogian el equilibrio entre la fe y la sabidur!a, y entre la concentraci3n y la energ!a. Pues aquel con una fe fuerte pero sabidur!a d#bil tiene una devoci3n ciega y se deposita su fe en objetos inapropiados. El que tiene una sabidur!a fuerte pero fe d#bil se inclina hacia la astucia y el engao; es dif!cil de curar, como una enfermedad causada por la propia medicina. Mediante el equilibrio de ambas, la fe se deposita solo en objetos adecuados. Adem!s, en quien tiene una concentraci3n fuerte pero energ!a d#bil, la pereza lo domina debido a la naturaleza indolente de la concentraci3n. En quien tiene una energ!a fuerte pero concentraci3n d#bil, la agitaci3n lo domina debido a la naturaleza inquieta de la energ!a. Pero la concentraci3n unida a la energ!a no cae en la pereza, y la energ!a unida a la concentraci3n no cae en la agitaci3n; por lo tanto, ambas deben hacerse iguales. Mediante el equilibrio de ambas surge la absorci3n (appan!). Asimismo, para quien practica el desarrollo de la concentraci3n (samatha), incluso una fe fuerte es apropiada, pues al confiar y tener convicci3n alcanzar! la absorci3n. Entre la concentraci3n y la sabidur!a, para el que practica la concentraci3n es apropiado que la unificaci3n mental sea fuerte, pues as! alcanza la absorci3n. Para el que practica la visi3n cabal (vipassan!), es apropiado que la sabidur!a sea fuerte, pues as! alcanza la penetraci3n de las caracter!sticas (anicca, dukkha, anatt!). Sin embargo, con el equilibrio de ambas tambi#n se produce la absorci3n. Pero la atenci3n plena (sati) es apropiada en todas partes como una facultad poderosa. Pues la atenci3n plena protege a la mente de caer en la agitaci3n causada por la fe, la energ!a y la sabidur!a (que tienden hacia la agitaci3n), y la protege de caer en la pereza causada por la concentraci3n (que tiende hacia la indolencia). Por lo tanto, la atenci3n plena debe ser deseada en todo momento, como la sal en todos los guisos o como un ministro polivalente en todos los asuntos del rey. Por eso se ha dicho: "El Bienaventurado ha declarado que la atenci3n plena es siempre til. Por qu# raz3n? Porque la mente tiene a la atenci3n plena como refugio, y la atenci3n plena se manifiesta como protecci3n; sin la atenci3n plena no hay elevaci3n ni control de la mente". ๖๓. นิมิตฺตโกสลฺลํ นาม ปถวีกสิณาทิกสฺส จิตฺเตกคฺคตานิมิตฺตสฺส อกตสฺส กรณโกสลฺลํ, กตสฺส จ ภาวนาโกสลฺลํ, ภาวนาย ลทฺธสฺส รกฺขณโกสลฺลญฺจ, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. 63. La destreza en el signo (nimittakosalla) consiste en la habilidad para producir el signo de la unificaci3n mental no producido a#n (como el del kasiᅇa de tierra), la habilidad para desarrollar el signo ya producido, y la habilidad para proteger el signo obtenido mediante el desarrollo. Esto #ltimo es lo que se pretende explicar aqu!. ๖๔. กถญฺจ [Pg.127] ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ? ยทาสฺส อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีนํ จิตฺตํ โหติ, ตทา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ตโย อภาเวตฺวา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – 64. Y c3mo eleva la mente en el momento en que debe ser elevada? Cuando su mente est! aletargada debido a una energ!a excesivamente laxa u otras causas, entonces no desarrolla los tres factores de iluminaci3n como la tranquilidad, sino que desarrolla los tres factores de iluminaci3n que comienzan con la investigaci3n de los fen3menos. Pues esto fue dicho por el Bienaventurado: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, อลฺลานิ จ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, อลฺลานิ จ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, อุทกวาตญฺจ ทเทยฺย, ปํสุเกน จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ? โน เหตํ, ภนฺเต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, อกาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, อกาโล สมาธิ…เป… อกาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ ทุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. ยสฺมึ จ โข, ภิกฺขเว, ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ จ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ จ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ ทเทยฺย, น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ? เอวํ ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔). "Monjes, as! como si un hombre quisiera encender un pequeo fuego y arrojara en #l hierba h#meda, esti#rcol h#medo y lea h#meda, y le aplicara aire cargado de agua y lo cubriera con polvo, ser!a capaz ese hombre, monjes, de encender ese pequeo fuego?". "Ciertamente no, Venerable Seor". "De la misma manera, monjes, en el momento en que la mente est! aletargada, no es el momento para desarrollar el factor de iluminaci3n de la tranquilidad, ni para el de la concentraci3n... ni para el factor de iluminaci3n de la ecuanimidad. Por qu# raz3n? Porque la mente est! aletargada, monjes, y es dif!cil de estimular con esos factores. En cambio, monjes, en el momento en que la mente est! aletargada, es el momento para desarrollar el factor de iluminaci3n de la investigaci3n de los fen3menos, para el factor de iluminaci3n de la energ!a y para el factor de iluminaci3n del gozo. Por qu# raz3n? Porque la mente est! aletargada, monjes, y es f!cil de estimular con esos factores. As! como si un hombre quisiera encender un pequeo fuego y arrojara en #l hierba seca, esti#rcol seco y lea seca, le soplara con el aire de su boca y no lo cubriera con polvo, ser!a capaz ese hombre, monjes, de encender ese pequeo fuego?". "S!, Venerable Seor". เอตฺถ จ ยถาสกมาหารวเสน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ – En este contexto, el desarrollo de la investigaci3n de los fen3menos y otros factores debe entenderse seg#n sus respectivos nutrimentes. Pues se ha dicho: ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, กุสลากุสลา ธมฺมา สาวชฺชานวชฺชา ธมฺมา หีนปฺปณีตา ธมฺมา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส [Pg.128] ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒). "Existen, monjes, fen3menos mayoristas y no mayoristas (kusal!kusal!), fen3menos con falta y sin falta, fen3menos inferiores y superiores, fen3menos oscuros y brillantes con sus contrapartes. En esos fen3menos, el cultivo frecuente de la atenci3n sabia (yoniso manasik!ra) es el nutrimento para el surgimiento del factor de iluminaci3n de la investigaci3n de los fen3menos a#n no nacido, o para el incremento, la expansi3n, el desarrollo y el perfeccionamiento del factor de iluminaci3n de la investigaci3n de los fen3menos ya nacido". ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อารมฺภธาตุ นิกฺกมธาตุ ปรกฺกมธาตุ. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒). Del mismo modo: "Existen, monjes, el elemento de iniciativa (!rambhadh!tu), el elemento de persistencia (nikkamadh!tu) y el elemento de esfuerzo sostenido (parakkamadh!tu). En ellos, el cultivo frecuente de la atenci3n sabia es el nutrimento para el surgimiento del factor de iluminaci3n de la energ!a a#n no nacido, o para el incremento, la expansi3n, el desarrollo y el perfeccionamiento del factor de iluminaci3n de la energ!a ya nacido". ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมา. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒). Asimismo, "monjes, existen cosas que son la base para el factor de iluminación de la alegría. En ellas, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la alegría no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la alegría ya surgido". ตตฺถ สภาวสามญฺญลกฺขณปฏิเวธวเสน ปวตฺตมนสิกาโร กุสลาทีสุ โยนิโส มนสิกาโร นาม. อารมฺภธาตุอาทีนํ อุปฺปาทนวเสน ปวตฺตมนสิกาโร อารมฺภธาตุอาทีสุ โยนิโส มนสิกาโร นาม. ตตฺถ อารมฺภธาตูติ ปฐมวีริยํ วุจฺจติ. นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตรํ. ปรกฺกมธาตูติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนโต ตโตปิ พลวตรํ. ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมาติ ปน ปีติยา เอว เอตํ นามํ. ตสฺสาปิ อุปฺปาทกมนสิกาโรว โยนิโส มนสิกาโร นาม. En ese contexto, la atención que procede mediante la penetración de las características individuales y generales en relación con lo saludable y otros estados se denomina atención sabia. La atención que procede mediante el fomento de los elementos de iniciativa y otros similares se denomina atención sabia respecto a dichos elementos. Entre ellos, el esfuerzo inicial se llama elemento de iniciativa. Aquel que es más fuerte que este, por haber salido de la pereza, se llama elemento de esfuerzo. Aquel que es aún más fuerte que el anterior, por ascender a estados superiores sucesivamente, se llama elemento de persistencia. Además, el término "cosas que son la base para el factor de iluminación de la alegría" es simplemente un nombre para la alegría previa. La atención que produce dicha alegría es, precisamente, lo que se denomina atención sabia. อปิจ สตฺต ธมฺมา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ ปริปุจฺฉกตา, วตฺถุวิสทกิริยา, อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา, ทุปฺปญฺญปุคฺคลปริวชฺชนา, ปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนา, คมฺภีรญาณจริยปจฺจเวกฺขณา, ตทธิมุตฺตตาติ. Además, siete cosas conducen al surgimiento del factor de iluminación de la investigación de la realidad: la cualidad de preguntar e indagar, la limpieza de las bases (internas y externas), el equilibrio de las facultades, el evitar a las personas ignorantes, el cultivar la compañía de personas sabias, la reflexión sobre la conducta del conocimiento profundo (como los agregados y los elementos) y la inclinación hacia ello. เอกาทสธมฺมา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ อปายาทิภยปจฺจเวกฺขณตา, วีริยายตฺตโลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคมานิสํสทสฺสิตา, ‘‘พุทฺธปจฺเจกพุทฺธมหาสาวเกหิ คตมคฺโค มยา คนฺตพฺโพ, โส จ น สกฺกา กุสีเตน คนฺตุ’’นฺติ เอวํ คมนวีถิปจฺจเวกฺขณตา, ทายกานํ มหปฺผลภาวกรเณน ปิณฺฑาปจายนตา, ‘‘วีริยารมฺภสฺส วณฺณวาที เม สตฺถา, โส จ อนติกฺกมนียสาสโน อมฺหากญฺจ พหูปกาโร ปฏิปตฺติยา จ ปูชิยมาโน ปูชิโต โหติ น อิตรถา’’ติ เอวํ สตฺถุ [Pg.129] มหตฺตปจฺจเวกฺขณตา, ‘‘สทฺธมฺมสงฺขาตํ เม มหาทายชฺชํ คเหตพฺพํ, ตญฺจ น สกฺกา กุสีเตน คเหตุ’’นฺติ เอวํ ทายชฺชมหตฺตปจฺจเวกฺขณตา, อาโลกสญฺญามนสิการอิริยาปถปริวตฺตนอพฺโภกาสเสวนาทีหิ ถินมิทฺธวิโนทนตา, กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนตา, อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนตา, สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณตา, ตทธิมุตฺตตาติ. Once cosas conducen al surgimiento del factor de iluminación de la energía: la reflexión sobre los peligros de los estados de privación y otros, el ver los beneficios de alcanzar logros mundanos y supramundanos que dependen de la energía, la reflexión sobre la senda del progreso pensando: "Debo recorrer el camino recorrido por los Buddhas, los Buddhas Pacceka y los grandes discípulos, y ese camino no puede ser recorrido por alguien perezoso", el honrar la comida de limosna mediante el hecho de hacer que las ofrendas de los donantes sean de gran fruto, la reflexión sobre la grandeza del Maestro pensando: "Mi Maestro elogia el inicio de la energía; sus enseñanzas no deben ser transgredidas, él es de gran ayuda para nosotros y es verdaderamente honrado cuando se le honra mediante la práctica, no de otra manera", la reflexión sobre la grandeza de la herencia pensando: "Debo recibir la gran herencia llamada el verdadero Dharma, y esta no puede ser recibida por alguien perezoso", el disipar el letargo y la somnolencia mediante la atención a la percepción de la luz, el cambio de posturas, el uso de espacios abiertos y otros medios, el evitar a las personas perezosas, el cultivar la compañía de personas que han iniciado su energía, la reflexión sobre los esfuerzos rectos y la inclinación hacia ello. เอกาทสธมฺมา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ พุทฺธานุสฺสติ, ธมฺม… สงฺฆ… สีล… จาค… เทวตานุสฺสติ, อุปสมานุสฺสติ, ลูขปุคฺคลปริวชฺชนตา, สินิทฺธปุคฺคลเสวนตา, ปสาทนิยสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณตา, ตทธิมุตฺตตาติ. อิติ อิเมหิ อากาเรหิ เอเต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺโต ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ นาม. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ. Once cosas conducen al surgimiento del factor de iluminación de la alegría: el recuerdo del Buddha, del Dharma, de la Sangha, de la virtud, de la generosidad, de las deidades y el recuerdo de la paz; el evitar a las personas rudas (carentes de devoción), el cultivar la compañía de personas afectuosas (dotadas de devoción), la reflexión sobre los discursos que inspiran confianza y la inclinación hacia ello. Así, aquel que produce estas cosas mediante estos modos, se dice que cultiva el factor de iluminación de la investigación de la realidad y otros. De este modo, en el momento en que la mente debe ser estimulada, se la estimula. ๖๕. กถํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ? ยทาสฺส อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, ตทา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ตโย อภาเวตฺวา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – 65. ¹Cómo se refrena la mente en el momento en que debe ser refrenada? Cuando su mente está agitada debido a un exceso de energía u otras causas, entonces, sin cultivar los tres factores como la investigación de la realidad y otros, cultiva los factores de iluminación de la tranquilidad y otros. Pues esto fue dicho por el Exaltado – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย…เป… น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ? โน เหตํ, ภนฺเต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, อกาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, อกาโล วีริย…เป… อกาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ ทุวูปสมยํ โหติ. ยสฺมึ จ โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุวูปสมยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย…เป… ปํสุเกน [Pg.130] จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ? เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔). "Monjes, así como si un hombre quisiera apagar una gran hoguera y arrojara en ella hierba seca... y no la cubriera con polvo; ¿sería capaz ese hombre, monjes, de apagar la gran hoguera? No, señor. Del mismo modo, monjes, en el momento en que la mente está agitada, no es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la investigación de la realidad, no es el momento para el de la energía... no es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la alegría. ¿Por qué razón? Porque la mente, monjes, está agitada, y es difícil de calmar con esas cualidades. Pero, monjes, en el momento en que la mente está agitada, es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la tranquilidad, es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la concentración, es el momento para el cultivo del factor de iluminación de la ecuanimidad. ¿Por qué razón? Porque la mente, monjes, está agitada, y es fácil de calmar con esas cualidades. Así como si un hombre quisiera apagar una gran hoguera y arrojara en ella hierba húmeda... y la cubriera con polvo; ¿sería capaz ese hombre, monjes, de apagar la gran hoguera? Sí, señor". เอตฺถาปิ ยถาสกํ อาหารวเสน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – También en este caso, el cultivo de la tranquilidad y los demás factores de iluminación debe entenderse segùn sus respectivos nutrientes. Pues esto fue dicho por el Exaltado – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒). "Monjes, existen la tranquilidad del cuerpo y la tranquilidad de la mente. En ellas, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la tranquilidad no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la tranquilidad ya surgido". ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, สมถนิมิตฺตํ อพฺยคฺคนิมิตฺตํ. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒). Asimismo, "monjes, existen el signo de la calma y el signo de la no distracción. En ellos, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la concentración no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la concentración ya surgido". ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมา. ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๒). Asimismo, "monjes, existen cosas que son la base para el factor de iluminación de la ecuanimidad. En ellas, el cultivo frecuente de la atención sabia es el nutriente que conduce al surgimiento del factor de iluminación de la ecuanimidad no surgido, o al incremento, la expansión y la plenitud del cultivo del factor de iluminación de la ecuanimidad ya surgido". ตตฺถ ยถาสฺส ปสฺสทฺธิอาทโย อุปฺปนฺนปุพฺพา, ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา เตสํ อุปฺปาทนวเสน ปวตฺตมนสิกาโรว ตีสุปิ ปเทสุ โยนิโส มนสิกาโร นาม. สมถนิมิตฺตนฺติ จ สมถสฺเสเวตมธิวจนํ. อวิกฺเขปฏฺเฐน จ ตสฺเสว อพฺยคฺคนิมิตฺตนฺติ. En ese contexto, la misma atención que ocurre con el fin de producir los factores de tranquilidad y otros, habiendo observado el modo en que estos surgieron previamente, se denomina 'atención sabia' en los tres pasajes. El término 'signo de la serenidad' es un epíteto de la serenidad misma. Asimismo, el término 'signo de la no distracción' es un epíteto de esta misma serenidad, debido a su naturaleza de oposición a la agitación. อปิจ สตฺต ธมฺมา ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ ปณีตโภชนเสวนตา, อุตุสุขเสวนตา, อิริยาปถสุขเสวนตา, มชฺฌตฺตปโยคตา, สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชนตา, ปสฺสทฺธกายปุคฺคลเสวนตา, ตทธิมุตฺตตาติ. Además, siete factores conducen al surgimiento del factor de iluminación de la tranquilidad: el uso de alimentos refinados, el uso de un clima confortable, el uso de posturas cómodas, la aplicación de un esfuerzo equilibrado, evitar a las personas de cuerpo y mente inquietos, asociarse con personas de cuerpo y mente tranquilos y la inclinación habitual hacia dicha tranquilidad. เอกาทส [Pg.131] ธมฺมา สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ วตฺถุวิสทตา, นิมิตฺตกุสลตา, อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนตา, สมเย จิตฺตสฺส นิคฺคหณตา, สมเย จิตฺตสฺส ปคฺคหณตา, นิรสฺสาทสฺส จิตฺตสฺส สทฺธาสํเวควเสน สมฺปหํสนตา, สมฺมาปวตฺตสฺส อชฺฌุเปกฺขนตา, อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนตา, สมาหิตปุคฺคลเสวนตา, ฌานวิโมกฺขปจฺจเวกฺขณตา, ตทธิมุตฺตตาติ. Once factores conducen al surgimiento del factor de iluminación de la concentración: la limpieza de las cosas internas y externas, la habilidad en el signo de la meditación, el equilibrio de las facultades, restringir la mente cuando es necesario, alentar la mente cuando es necesario, regocijar la mente insatisfecha mediante la fe y la urgencia espiritual, observar con ecuanimidad la mente que progresa bien, evitar a las personas no concentradas, asociarse con personas concentradas, la reflexión sobre las liberaciones de los dhyanas y la inclinación habitual hacia dicha concentración. ปญฺจ ธมฺมา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ สตฺตมชฺฌตฺตตา, สงฺขารมชฺฌตฺตตา, สตฺตสงฺขารเกลายนปุคฺคลปริวชฺชนตา, สตฺตสงฺขารมชฺฌตฺตปุคฺคลเสวนตา, ตทธิมุตฺตตาติ. อิติ อิเมหากาเรหิ เอเต ธมฺเม อุปฺปาเทนฺโต ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทโย ภาเวติ นาม. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ. Cinco factores conducen al surgimiento del factor de iluminación de la ecuanimidad: la neutralidad hacia los seres, la neutralidad hacia las formaciones, evitar a las personas que se apegan a los seres y a las formaciones, asociarse con personas que poseen neutralidad hacia los seres y las formaciones y la inclinación habitual hacia dicha ecuanimidad. De esta manera, el yogui que produce estos factores mediante estos métodos desarrolla la tranquilidad y los demás factores de iluminación. Así, en el momento en que la mente debe ser restringida, la restringe. ๖๖. กถํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ? ยทาสฺส ปญฺญาปโยคมนฺทตาย วา อุปสมสุขานธิคเมน วา นิรสฺสาทํ จิตฺตํ โหติ, ตทา นํ อฏฺฐสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน สํเวเชติ. อฏฺฐ สํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติ. พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานุสฺสรเณน จสฺส ปสาทํ ชเนติ. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ. 66. ¿Cómo se regocija la mente en el momento en que debe ser regocijada? Cuando la mente del yogui está insatisfecha debido a la debilidad en la aplicación de la sabiduría o por no haber alcanzado la felicidad de la paz, entonces debe conmoverla mediante la reflexión sobre los ocho temas de urgencia espiritual. Estos ocho temas son: el nacimiento, la vejez, la enfermedad y la muerte (cuatro); el sufrimiento en los reinos inferiores como quinto; el sufrimiento pasado arraigado en el ciclo del renacimiento; el sufrimiento futuro arraigado en el mismo ciclo; y el sufrimiento presente originado por la búsqueda de alimento. Además, debe generar claridad mental mediante la recordación de las cualidades del Buda, del Dhamma y del Sangha. De este modo, en el momento en que la mente debe ser regocijada, la regocija. กถํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ? ยทาสฺส เอวํ ปฏิปชฺชโต อลีนํ อนุทฺธตํ อนิรสฺสาทํ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฏิปนฺนํ จิตฺตํ โหติ, ตทาสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ น พฺยาปารํ อาปชฺชติ, สารถิ วิย สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ. เอวํ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ. ¿Cómo se observa con ecuanimidad la mente en el momento en que debe ser observada así? Cuando la mente del yogui que practica de este modo no es perezosa ni está agitada, no carece de satisfacción, fluye uniformemente hacia el objeto y ha entrado en el camino de la serenidad, entonces no se esfuerza en alentar, restringir o regocijar la mente, tal como un auriga no se esfuerza cuando sus caballos corren de manera uniforme. De este modo, en el momento en que la mente debe ser observada con ecuanimidad, la observa con ecuanimidad. อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนตา นาม เนกฺขมฺมปฏิปทํ อนารุฬฺหปุพฺพานํ อเนกกิจฺจปสุตานํ วิกฺขิตฺตหทยานํ ปุคฺคลานํ อารกา ปริจฺจาโค. Evitar a las personas no concentradas significa alejarse y abandonar a aquellas personas que nunca han emprendido el camino de la renuncia, que están ocupadas en múltiples tareas y cuyos corazones están distraídos. สมาหิตปุคฺคลเสวนตา นาม เนกฺขมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺนานํ สมาธิลาภีนํ ปุคฺคลานํ กาเลน กาลํ อุปสงฺกมนํ. Asociarse con personas concentradas significa acercarse de vez en cuando a aquellas personas que practican el camino de la renuncia y que han alcanzado la concentración de acceso o la concentración de absorción. ตทธิมุตฺตตา [Pg.132] นาม สมาธิอธิมุตฺตตา สมาธิครุสมาธินินฺนสมาธิโปณสมาธิปพฺภารตาติ อตฺโถ. La inclinación hacia ella significa estar dedicado a la concentración, valorarla, inclinarse hacia ella, dirigirse hacia ella y estar plenamente orientado hacia dicha concentración. เอวเมตํ ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ. De esta manera descrita, se deben perfeccionar estas diez clases de habilidades en la absorción. ๖๗. 67. เอวญฺหิ สมฺปาทยโต, อปฺปนาโกสลฺลํ อิมํ; ปฏิลทฺเธ นิมิตฺตสฺมึ, อปฺปนา สมฺปวตฺตติ. Para aquel que perfecciona así esta habilidad en la absorción, una vez obtenido el signo reflejo (patibhāga-nimitta), surge la absorción. เอวญฺหิ ปฏิปนฺนสฺส, สเจ สา นปฺปวตฺตติ; ตถาปิ น ชเห โยคํ, วายเมเถว ปณฺฑิโต. Incluso si la absorción no surge para quien practica de esta manera, el sabio no debe abandonar su esfuerzo, sino que debe continuar esforzándose. หิตฺวา หิ สมฺมาวายามํ, วิเสสํ นาม มาณโว; อธิคจฺเฉ ปริตฺตมฺปิ, ฐานเมตํ น วิชฺชติ. Pues no existe la posibilidad de que una persona alcance el más mínimo logro especial abandonando el esfuerzo correcto. จิตฺตปฺปวตฺติอาการํ, ตสฺมา สลฺลกฺขยํ พุโธ; สมตํ วีริยสฺเสว, โยชเยถ ปุนปฺปุนํ. Por lo tanto, el sabio, observando bien el modo en que ocurre la mente, debe equilibrar repetidamente su esfuerzo con su concentración. อีสกมฺปิ ลยํ ยนฺตํ, ปคฺคณฺเหเถว มานสํ; อจฺจารทฺธํ นิเสเธตฺวา, สมเมว ปวตฺตเย. Debe alentar la mente cuando esta tiende mínimamente hacia la pereza, y tras refrenar el esfuerzo excesivo, debe hacer que la mente fluya de manera uniforme. เรณุมฺหิ อุปฺปลทเล, สุตฺเต นาวาย นาฬิยา; ยถา มธุกราทีนํ, ปวตฺติ สมฺมวณฺณิตา. Tal como se ha descrito correctamente en los comentarios la actividad de las abejas y otros seres respecto al polen, el pétalo de loto, el hilo de araña, la barca y el recipiente de aceite; ลีนอุทฺธตภาเวหิ, โมจยิตฺวาน สพฺพโส; เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ, มานสํ ปฏิปาทเยติ. De la misma forma, habiendo liberado completamente a la mente de la pereza y de la agitación, se debe dirigir la mente de meditación hacia el signo. นิมิตฺตาภิมุขปฏิปาทนํ Dirigir la mente hacia el signo. ๖๘. ตตฺรายมตฺถทีปนา – ยถา หิ อเฉโก มธุกโร อสุกสฺมึ รุกฺเข ปุปฺผํ ปุปฺผิตนฺติ ญตฺวา ติกฺเขน เวเคน ปกฺขนฺโท ตํ อติกฺกมิตฺวา ปฏินิวตฺเตนฺโต ขีเณ เรณุมฺหิ สมฺปาปุณาติ. อปโร อเฉโก มนฺเทน ชเวน ปกฺขนฺโท ขีเณเยว สมฺปาปุณาติ. เฉโก ปน สเมน ชเวน ปกฺขนฺโท สุเขน ปุปฺผราสึ สมฺปตฺวา ยาวทิจฺฉกํ เรณุํ อาทาย มธุํ สมฺปาเทตฺวา มธุรสมนุภวติ. 68. Esta es la explicación del significado: Una abeja inexperta, sabiendo que las flores han brotado en cierto árbol, vuela con una velocidad excesiva, pasa de largo el árbol y, al regresar, llega cuando el polen ya se ha agotado. Otra abeja inexperta vuela con una velocidad muy lenta y llega también cuando el polen ya se ha agotado. Pero la abeja experta vuela con una velocidad moderada y equilibrada, llega fácilmente al cúmulo de flores, toma el polen según su deseo, produce miel y disfruta de su dulce sabor. ยถา [Pg.133] จ สลฺลกตฺตอนฺเตวาสิเกสุ อุทกถาลคเต อุปฺปลปตฺเต สตฺถกมฺมํ สิกฺขนฺเตสุ เอโก อเฉโก เวเคน สตฺถํ ปาเตนฺโต อุปฺปลปตฺตํ ทฺวิธา วา ฉินฺทติ, อุทเก วา ปเวเสติ. อปโร อเฉโก ฉิชฺชนปเวสนภยา สตฺถเกน ผุสิตุมฺปิ น วิสหติ. เฉโก ปน สเมน ปโยเคน ตตฺถ สตฺถปหารํ ทสฺเสตฺวา ปริโยทาตสิปฺโป หุตฺวา ตถารูเปสุ ฐาเนสุ กมฺมํ กตฺวา ลาภํ ลภติ. Del mismo modo, cuando los aprendices de cirujano practican incisiones con un bisturí en una hoja de loto colocada en un recipiente con agua, un aprendiz inexperto, al descargar el bisturí con demasiada fuerza, corta la hoja en dos o la hunde en el agua. Otro aprendiz inexperto, por temor a cortarla o hundirla, no se atreve ni a tocarla con el bisturí. Sin embargo, el aprendiz experto, mediante un esfuerzo equilibrado, realiza la incisión en la hoja de loto y, habiéndose perfeccionado en el arte, realiza cirugías en casos reales y obtiene sus beneficios. ยถา จ โย จตุพฺยามปฺปมาณํ มกฺกฏสุตฺตมาหรติ, โส จตฺตาริ สหสฺสานิ ลภตีติ รญฺญา วุตฺเต เอโก อเฉกปุริโส เวเคน มกฺกฏสุตฺตมากฑฺฒนฺโต ตหึ ตหึ ฉินฺทติเยว. อปโร อเฉโก เฉทนภยา หตฺเถน ผุสิตุมฺปิ น วิสหติ. เฉโก ปน โกฏิโต ปฏฺฐาย สเมน ปโยเคน ทณฺฑเก เวเธตฺวา อาหริตฺวา ลาภํ ลภติ. Asimismo, cuando un rey proclama que quien traiga un hilo de araña de cuatro brazas de largo recibirá cuatro mil monedas, un hombre inexperto, al tirar del hilo con rapidez, lo rompe en varios puntos. Otro hombre inexperto, por temor a romperlo, no se atreve ni a tocarlo con la mano. Pero el hombre experto, comenzando desde un extremo, lo enrolla en un palito con un esfuerzo equilibrado, lo trae y obtiene la recompensa. ยถา จ อเฉโก นิยามโก พลววาเต ลงฺการํ ปูเรนฺโต นาวํ วิเทสํ ปกฺขนฺทาเปติ. อปโร อเฉโก มนฺทวาเต ลงฺการํ โอโรเปนฺโต นาวํ ตตฺเถว ฐเปติ. เฉโก ปน มนฺทวาเต ลงฺการํ ปูเรตฺวา พลววาเต อฑฺฒลงฺการํ กตฺวา โสตฺถินา อิจฺฉิตฏฺฐานํ ปาปุณาติ. Del mismo modo, un timonel inexperto, al desplegar totalmente las velas ante un viento fuerte, hace que el barco se desvíe hacia otro lugar. Otro timonel inexperto, al bajar las velas ante un viento suave, hace que el barco permanezca en el mismo sitio. Pero el timonel experto despliega totalmente las velas ante un viento suave y las mantiene a la mitad ante un viento fuerte, llegando así a salvo al destino deseado. ยถา จ โย เตเลน อฉฑฺเฑนฺโต นาฬึ ปูเรติ, โส ลาภํ ลภตีติ อาจริเยน อนฺเตวาสิกานํ วุตฺเต เอโก อเฉโก ลาภลุทฺโธ เวเคน ปูเรนฺโต เตลํ ฉฑฺเฑติ. อปโร อเฉโก เตลฉฑฺฑนภยา อาสิญฺจิตุมฺปิ น วิสหติ. เฉโก ปน สเมน ปโยเคน ปูเรตฺวา ลาภํ ลภติ. Así como cuando un maestro dice a sus alumnos: «Aquel que llene el recipiente de aceite de cuello estrecho sin derramar nada obtendrá una recompensa», un alumno inexperto, codicioso por la recompensa, intenta llenarlo con demasiada rapidez y derrama el aceite. Otro alumno inexperto, por temor a derramarlo, ni siquiera se atreve a verterlo. Sin embargo, el alumno experto, empleando un esfuerzo equilibrado, lo llena y obtiene la recompensa. เอวเมว เอโก ภิกฺขุ อุปฺปนฺเน นิมิตฺเต สีฆเมว อปฺปนํ ปาปุณิสฺสามีติ คาฬฺหํ วีริยํ กโรติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจารทฺธวีริยตฺตา อุทฺธจฺเจ ปตติ, โส น สกฺโกติ อปฺปนํ ปาปุณิตุํ. เอโก อจฺจารทฺธวีริยตาย โทสํ ทิสฺวา กึ ทานิเม อปฺปนายาติ วีริยํ หาเปติ, ตสฺส จิตฺตํ อติลีนวีริยตฺตา โกสชฺเช ปตติ, โสปิ น สกฺโกติ อปฺปนํ ปาปุณิตุํ. โย ปน อีสกมฺปิ ลีนํ ลีนภาวโต อุทฺธตํ อุทฺธจฺจโต โมเจตฺวา สเมน ปโยเคน [Pg.134] นิมิตฺตาภิมุขํ ปวตฺเตติ, โส อปฺปนํ ปาปุณาติ, ตาทิเสน ภวิตพฺพํ. อิมมตฺถํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตํ – Del mismo modo, un monje, una vez que ha surgido el signo (nimitta), se esfuerza intensamente pensando: «Alcanzaré la absorción (appanā) rápidamente»; debido a este esfuerzo excesivo, su mente cae en la agitación (uddhacca) y no logra alcanzar la absorción. Otro monje, viendo el fallo en el esfuerzo excesivo, relaja su energía pensando: «¿De qué me sirve ahora esforzarme por la absorción?»; debido a este esfuerzo demasiado débil, su mente cae en la pereza (kosajja) y él tampoco logra alcanzar la absorción. Pero aquel monje que libera a la mente de la inercia cuando está un poco caída, y de la agitación cuando está un poco exaltada, y la dirige hacia el signo con un esfuerzo equilibrado, ese monje alcanza la absorción. Así es como uno debe ser. Con referencia a este significado, se ha dicho lo siguiente: เรณุมฺหิ อุปฺปลทเล, สุตฺเต นาวาย นาฬิยา; ยถา มธุกราทีนํ, ปวตฺติ สมฺมวณฺณิตา. «Como se ha descrito detalladamente respecto al comportamiento de las abejas y otros seres en relación al polen, al pétalo de loto, al hilo de seda, a la barca y al recipiente de aceite;» ลีนอุทฺธตภาเวหิ, โมจยิตฺวาน สพฺพโส; เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ, มานสํ ปฏิปาทเยติ. «liberando a la mente por completo de los estados de inercia y agitación, uno debe dirigir el pensamiento de esta manera hacia el signo». ปฐมชฺฌานกถา Explicación del Primer Jhāna ๖๙. อิติ เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ มานสํ ปฏิปาทยโต ปนสฺส อิทานิ อปฺปนา อิชฺฌิสฺสตีติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปถวี ปถวีติ อนุโยควเสน อุปฏฺฐิตํ ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนมุปฺปชฺชติ. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ. เตสุ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ, เสสานิ กามาวจรานิ. ปกติจิตฺเตหิ พลวตรวิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตานิ ยานิ อปฺปนาย ปริกมฺมตฺตา ปริกมฺมานีติปิ, ยถา คามาทีนํ อาสนฺนปเทโส คามูปจาโร นครูปจาโรติ วุจฺจติ, เอวํ อปฺปนาย อาสนฺนตฺตา สมีปจารตฺตา วา อุปจารานีติปิ, อิโต ปุพฺเพ ปริกมฺมานํ, อุปริ อปฺปนาย จ อนุโลมโต อนุโลมานีติปิ วุจฺจนฺติ. ยญฺเจตฺถ สพฺพนฺติมํ, ตํ ปริตฺตโคตฺตาภิภวนโต, มหคฺคตโคตฺตภาวนโต จ โคตฺรภูติปิ วุจฺจติ. อคหิตคฺคหเณน ปเนตฺถ ปฐมํ ปริกมฺมํ, ทุติยํ อุปจารํ, ตติยํ อนุโลมํ, จตุตฺถํ โคตฺรภุ. ปฐมํ วา อุปจารํ, ทุติยํ อนุโลมํ, ตติยํ โคตฺรภุ, จตุตฺถํ ปญฺจมํ วา อปฺปนาจิตฺตํ. จตุตฺถเมว หิ ปญฺจมํ วา อปฺเปติ, ตญฺจ โข ขิปฺปาภิญฺญทนฺธาภิญฺญวเสน. ตโต ปรํ ชวนํ ปตติ. ภวงฺคสฺส วาโร โหติ. 69. 69. Así pues, para aquel que dirige su mente hacia el signo de esta manera, pensando: «Ahora la absorción se cumplirá», se interrumpe el continuo vital (bhavaṅga) y surge la advertencia por la puerta de la mente (manodvārāvajjana), tomando como objeto ese mismo signo de contraparte de la totalidad de tierra (pathavī-kasiṇa) que ha aparecido mediante la práctica de meditación repetida: «tierra, tierra». Después de esto, surgen cuatro o cinco impulsos (javanāni) sobre ese mismo objeto. De estos, el último es un momento de conciencia de la esfera de la forma (rūpāvacara), mientras que los anteriores pertenecen a la esfera del sentido (kāmāvacara). Estos últimos poseen una fuerza mayor de vitakka, vicāra, pīti, sukha y ekaggatā que los estados mentales ordinarios; se denominan «preparatorios» (parikamma) porque preparan para la absorción; «de acceso» (upacāra) porque están cerca de la absorción o se mueven en su proximidad, al igual que los alrededores de una aldea se llaman acceso a la aldea; y «de conformidad» (anuloma) porque son conformes tanto a los preparatorios anteriores como a la absorción posterior. De estos, el que es absolutamente el último se llama también «cambio de linaje» (gotrabhū), porque trasciende el linaje limitado (del sentido) y cultiva el linaje de lo sublime (mahaggata). Según el método de no contar lo ya contado, el primero es el preparatorio, el segundo es el de acceso, el tercero es el de conformidad y el cuarto es el cambio de linaje. O bien, el primero es el de acceso, el segundo es el de conformidad, el tercero es el cambio de linaje y el cuarto o el quinto es el momento de absorción. Pues la absorción ocurre en el cuarto o en el quinto momento, dependiendo de si se trata de alguien de comprensión rápida o lenta. Después de eso, el proceso de impulsos cesa y llega el turno del continuo vital (bhavaṅga). อาภิธมฺมิกโคทตฺตตฺเถโร ปน ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๒) อิมํ สุตฺตํ วตฺวา อาเสวนปจฺจเยน ปจฺฉิโม ปจฺฉิโม ธมฺโม พลวา โหติ, ตสฺมา ฉฏฺเฐปิ สตฺตเมปิ อปฺปนา โหตีติ อาห, ตํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘อตฺตโน มติมตฺตํ เถรสฺเสต’’นฺติ วตฺวา ปฏิกฺขิตฺตํ. จตุตฺถปญฺจเมสุเยว ปน อปฺปนา โหติ. ปรโต ชวนํ ปติตํ นาม โหติ, ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตาติ วุตฺตํ[Pg.135]. ตเมว วิจาเรตฺวา วุตฺตตฺตา น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ. ยถา หิ ปุริโส ฉินฺนปปาตาภิมุโข ธาวนฺโต ฐาตุกาโมปิ ปริยนฺเต ปาทํ กตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ ปปาเต เอว ปตติ, เอวํ ฉฏฺเฐ วา สตฺตเม วา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ, ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตา. ตสฺมา จตุตฺถปญฺจเมสุเยว อปฺปนา โหตีติ เวทิตพฺพา. El venerable Godatta, experto en Abhidhamma, citando el texto del Paṭṭhāna: «Los estados saludables anteriores son una condición por repetición (āsevana-paccaya) para los estados saludables posteriores», afirmó que debido a esta condición, el estado posterior es más fuerte, y por lo tanto, la absorción también puede ocurrir en el sexto o séptimo momento. Esa declaración fue rechazada en los Comentarios diciendo que «esto es meramente la opinión personal del venerable». Se afirma que la absorción ocurre solo en el cuarto o quinto momento. Después de eso, se dice que el impulso cae porque está demasiado cerca del continuo vital. Debido a que esto se ha dicho tras un análisis cuidadoso, no puede ser rechazado. Así como un hombre que corre hacia un precipicio, aunque desee detenerse, no puede hacerlo poniendo el pie en el mismo borde y cae inevitablemente al abismo; del mismo modo, no es posible alcanzar la absorción en el sexto o séptimo momento por su proximidad al continuo vital. Por lo tanto, debe entenderse que la absorción ocurre únicamente en el cuarto o el quinto momento. สา จ ปน เอกจิตฺตกฺขณิกาเยว. สตฺตสุ หิ ฐาเนสุ อทฺธานปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ ปฐมปฺปนายํ, โลกิยาภิญฺญาสุ, จตูสุ มคฺเคสุ, มคฺคานนฺตรผเล, รูปารูปภเวสุ ภวงฺคชฺฌาเน, นิโรธสฺส ปจฺจเย เนวสญฺญานาสญฺญายตเน, นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส ผลสมาปตฺติยนฺติ. เอตฺถ มคฺคานนฺตรผลํ ติณฺณํ อุปริ น โหติ. นิโรธสฺส ปจฺจโย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทฺวินฺนมุปริ น โหติ. รูปารูเปสุ ภวงฺคสฺส ปริมาณํ นตฺถิ, เสสฏฺฐาเนสุ เอกเมว จิตฺตนฺติ. อิติ เอกจิตฺตกฺขณิกาเยว อปฺปนา. ตโต ภวงฺคปาโต. อถ ภวงฺคํ โวจฺฉินฺทิตฺวา ฌานปจฺจเวกฺขณตฺถาย อาวชฺชนํ, ตโต ฌานปจฺจเวกฺขณนฺติ. Además, esa absorción dura un solo momento mental. No existe una duración prolongada en estas siete situaciones: en la primera absorción, en las facultades supernormales mundanas, en los cuatro caminos, en el fruto inmediatamente posterior al camino, en el jhāna que actúa como continuo vital en los mundos de la forma y sin forma, en el estado de ni-percepción-ni-no-percepción que es condición para la cesación, y en la obtención del fruto por parte de quien emerge de la cesación. En estos casos, el fruto tras el camino no excede los tres momentos; la ni-percepción-ni-no-percepción previa a la cesación no excede los dos momentos; en los mundos de la forma y sin forma no hay un límite fijo para el continuo vital; y en las demás situaciones, ocurre un solo momento mental. Por lo tanto, la primera absorción dura un solo momento mental. Tras ella, se cae en el continuo vital. Luego, tras interrumpir el continuo vital, surge la advertencia para revisar el jhāna, seguida por el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇa). เอตฺตาวตา จ ปเนส วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ (ธ. ส. ๑๖๐; ที. นิ. ๑.๒๒๖). เอวมเนน ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ปฐมํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ. Hasta este punto, mediante este proceso de desarrollo, este meditador, «alejado ciertamente de los placeres sensoriales, alejado de los estados perjudiciales, entra y permanece en el primer jhāna, que está acompañado por el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido, con el gozo y la felicidad nacidos del retiro». De esta manera, ha alcanzado el primer jhāna basado en la totalidad de tierra, el cual ha abandonado cinco factores, posee cinco factores, tiene una triple excelencia y está dotado de diez características. ๗๐. ตตฺถ วิวิจฺเจว กาเมหีติ กาเมหิ วิวิจฺจิตฺวา วินา หุตฺวา อปกฺกมิตฺวา. โย ปนายเมตฺถ เอวกาโร, โส นิยมตฺโถติ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ นิยมตฺโถ, ตสฺมา ตสฺมึ ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณสมเย อวิชฺชมานานมฺปิ กามานํ ตสฺส ปฐมชฺฌานสฺส ปฏิปกฺขภาวํ กามปริจฺจาเคเนว จสฺส อธิคมํ ทีเปติ. 70. En esa descripción, «alejado ciertamente de los placeres sensoriales» significa estar separado, exento y distanciado de ellos mediante el abandono. El término «ciertamente» (eva) debe entenderse como una restricción enfática. Dado que tiene este sentido de restricción, muestra que, en el momento de entrar y permanecer en el primer jhāna, aunque los deseos sensoriales no estén presentes, estos son opuestos a dicho jhāna, y que el logro del jhāna se produce únicamente mediante el abandono de los placeres sensoriales. กถํ? ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ เอวญฺหิ นิยเม กริยมาเน อิทํ ปญฺญายติ, นูน ฌานสฺส กามา ปฏิปกฺขภูตา เยสุ สติ อิทํ นปฺปวตฺตติ, อนฺธกาเร สติ ปทีโปภาโส วิย. เตสํ ปริจฺจาเคเนว จสฺส [Pg.136] อธิคโม โหติ, โอริมตีรปริจฺจาเคน ปาริมตีรสฺเสว. ตสฺมา นิยมํ กโรตีติ. ¿Cómo lo muestra? Al establecer esta restricción mediante las palabras «alejado ciertamente de los placeres sensoriales», se hace evidente lo siguiente: que los placeres sensoriales son verdaderamente opuestos al jhāna, pues cuando estos existen, aquel no surge, al igual que la luz de una lámpara no existe donde hay oscuridad. Su logro ocurre solo mediante el abandono de aquellos, tal como se alcanza la otra orilla solo abandonando la orilla cercana. Por esta razón, se establece dicha restricción. ตตฺถ สิยา, กสฺมา ปเนส ปุพฺพปเทเยว วุตฺโต, น อุตฺตรปเท, กึ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อวิวิจฺจาปิ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยาติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ตํนิสฺสรณโต หิ ปุพฺพปเท เอส วุตฺโต. กามธาตุสมติกฺกมนโต หิ กามราคปฏิปกฺขโต จ อิทํ ฌานํ กามานเมว นิสฺสรณํ. ยถาห, ‘‘กามานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺม’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๕๓). อุตฺตรปเทปิ ปน ยถา ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑) เอตฺถ เอวกาโร อาเนตฺวา วุจฺจติ, เอวํ วตฺตพฺโพ. น หิ สกฺกา อิโต อญฺเญหิปิ นีวรณสงฺขาเตหิ อกุสลธมฺเมหิ อวิวิจฺจ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. ตสฺมา ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺเจว อกุสเลหิ ธมฺเมหี’’ติ เอวํ ปททฺวเยปิ เอส ทฏฺฐพฺโพ. ปททฺวเยปิ จ กิญฺจาปิ วิวิจฺจาติ อิมินา สาธารณวจเนน ตทงฺควิเวกาทโย, กายวิเวกาทโย จ สพฺเพปิ วิเวกา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตถาปิ กายวิเวโก จิตฺตวิเวโก วิกฺขมฺภนวิเวโกติ ตโย เอว อิธ ทฏฺฐพฺพา. En este pasaje, alguien podr กาเมหีติ อิมินา ปน ปเทน เย จ นิทฺเทเส ‘‘กตเม วตฺถุกามา, มนาปิยา รูปา’’ติอาทินา (มหานิ. ๑) นเยน วตฺถุกามา วุตฺตา, เย จ ตตฺเถว วิภงฺเค จ ‘‘ฉนฺโท กาโม, ราโค กาโม, ฉนฺทราโค กาโม, สงฺกปฺโป กาโม, ราโค กาโม, สงฺกปฺปราโค กาโม, อิเม วุจฺจนฺติ กามา’’ติ (มหานิ. ๑; วิภ. ๕๖๔) เอวํ กิเลสกามา วุตฺตา, เต สพฺเพปิ สงฺคหิตาอิจฺเจว ทฏฺฐพฺพา. เอวญฺหิ สติ วิวิจฺเจว กาเมหีติ วตฺถุกาเมหิปิ วิวิจฺเจวาติ อตฺโถ ยุชฺชติ, เตน กายวิเวโก วุตฺโต โหติ. วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ กิเลสกาเมหิ สพฺพากุสเลหิ วา วิวิจฺจาติ อตฺโถ ยุชฺชติ, เตน จิตฺตวิเวโก วุตฺโต โหติ. ปุริเมน เจตฺถ วตฺถุกาเมหิ วิเวกวจนโต เอว กามสุขปริจฺจาโค, ทุติเยน กิเลสกาเมหิ วิเวกวจนโต เนกฺขมฺมสุขปริคฺคโห วิภาวิโต โหติ. เอวํ วตฺถุกามกิเลสกามวิเวกวจนโตเยว จ เอเตสํ ปฐเมน สํกิเลสวตฺถุปฺปหานํ, ทุติเยน สํกิเลสปฺปหานํ. ปฐเมน โลลภาวสฺส เหตุปริจฺจาโค, ทุติเยน พาลภาวสฺส. ปฐเมน จ ปโยคสุทฺธิ[Pg.137], ทุติเยน อาสยโปสนํ วิภาวิตํ โหตีติ วิญฺญาตพฺพํ. เอส ตาว นโย กาเมหีติ เอตฺถ วุตฺตกาเมสุ วตฺถุกามปกฺเข. Con respecto al t กิเลสกามปกฺเข ปน ฉนฺโทติ จ ราโคติ จ เอวมาทีหิ อเนกเภโท กามจฺฉนฺโทเยว กาโมติ อธิปฺเปโต. โส จ อกุสลปริยาปนฺโนปิ สมาโน ‘‘ตตฺถ กตโม กาโม ฉนฺโท กาโม’’ติอาทินา (วิภ. ๕๖๔) นเยน วิภงฺเค ฌานปฏิปกฺขโต วิสุํ วุตฺโต. กิเลสกามตฺตา วา ปุริมปเท วุตฺโต, อกุสลปริยาปนฺนตฺตา ทุติยปเท. อเนกเภทโต จสฺส กามโตติ อวตฺวา กาเมหีติ วุตฺตํ. Respecto a la parte de los deseos como defilementos, se entiende por 'kāma' อญฺเญสมฺปิ จ ธมฺมานํ อกุสลภาเว วิชฺชมาเน ‘‘ตตฺถ กตเม อกุสลา ธมฺมา, กามจฺฉนฺโท’’ติอาทินา นเยน วิภงฺเค อุปริ ฌานงฺคานํ ปจฺจนีกปฏิปกฺขภาวทสฺสนโต นีวรณาเนว วุตฺตานิ. นีวรณานิ หิ ฌานงฺคปจฺจนีกานิ, เตสํ ฌานงฺคาเนว ปฏิปกฺขานิ วิทฺธํสกานิ วิฆาตกานีติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส ปฏิปกฺโข, ปีติ พฺยาปาทสฺส, วิตกฺโก ถินมิทฺธสฺส, สุขํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส, วิจาโร วิจิกิจฺฉายาติ เปฏเก วุตฺตํ. Aunque otros estados tambi เอวเมตฺถ วิวิจฺเจว กาเมหีติ อิมินา กามจฺฉนฺทสฺส วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหติ. วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ อิมินา ปญฺจนฺนมฺปิ นีวรณานํ, อคหิตคฺคหเณน ปน ปฐเมน กามจฺฉนฺทสฺส, ทุติเยน เสสนีวรณานํ. ตถา ปฐเมน ตีสุ อกุสลมูเลสุ ปญฺจกามคุณเภทวิสยสฺส โลภสฺส, ทุติเยน อาฆาตวตฺถุเภทาทิวิสยานํ โทสโมหานํ. โอฆาทีสุ วา ธมฺเมสุ ปฐเมน กาโมฆกามโยคกามาสวกามุปาทานอภิชฺฌากายคนฺถกามราคสํโยชนานํ, ทุติเยน อวเสสโอฆโยคาสวอุปาทานคนฺถสํโยชนานํ. ปฐเมน จ ตณฺหาย ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ, ทุติเยน อวิชฺชาย ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ. อปิจ ปฐเมน โลภสมฺปยุตฺตานํ อฏฺฐนฺนํ จิตฺตุปฺปาทานํ, ทุติเยน เสสานํ จตุนฺนํ อกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ. อยํ ตาว วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ เอตฺถ อตฺถปฺปกาสนา. De este modo, en este pasaje, con 'ciertamente recluido de los deseos sensoriales' se expresa la reclusi ๗๑. เอตฺตาวตา [Pg.138] จ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปหานงฺคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปโยคงฺคํ ทสฺเสตุํ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วิตกฺกนํ วิตกฺโก, อูหนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฺวายํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภินิโรปนลกฺขโณ, อาหนนปริยาหนนรโส. ตถา หิ เตน โยคาวจโร อารมฺมณํ วิตกฺกาหตํ วิตกฺกปริยาหตํ กโรตีติ วุจฺจติ. อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อานยนปจฺจุปฏฺฐาโน. 71. Habiendo mostrado hasta aqu วิจรณํ วิจาโร, อนุสญฺจรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฺวายํ อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ, ตตฺถ สหชาตานุโยชนรโส, จิตฺตสฺส อนุปฺปพนฺธนปจฺจุปฏฺฐาโน. 'Examinar' es vicāra; se dice que es el acto de rondar el objeto. Este tiene la caracter สนฺเตปิ จ เนสํ กตฺถจิ อวิปฺปโยเค โอฬาริกฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน จ ฆณฺฑาภิฆาโต วิย เจตโส ปฐมาภินิปาโต วิตกฺโก. สุขุมฏฺเฐน อนุมชฺชนสภาเวน จ ฆณฺฑานุรโว วิย อนุปฺปพนฺโธ วิจาโร. วิปฺผารวา เจตฺถ วิตกฺโก ปฐมุปฺปตฺติกาเล ปริปฺผนฺทนภูโต จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตุกามสฺส ปกฺขิโน ปกฺขวิกฺเขโป วิย ปทุมาภิมุขปาโต วิย จ คนฺธานุพนฺธเจตโส ภมรสฺส. สนฺตวุตฺติ วิจาโร นาติปริปฺผนฺทนภาโว จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตสฺส ปกฺขิโน ปกฺขปฺปสารณํ วิย, ปริพฺภมนํ วิย จ ปทุมาภิมุขปติตสฺส ภมรสฺส ปทุมสฺส อุปริภาเค. ทุกนิปาตฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อากาเส คจฺฉโต มหาสกุณสฺส อุโภหิ ปกฺเขหิ วาตํ คเหตฺวา ปกฺเข สนฺนิสีทาเปตฺวา คมนํ วิย อารมฺมเณ เจตโส อภินิโรปนภาเวน ปวตฺโต วิตกฺโก. วาตคฺคหณตฺถํ ปกฺเข ผนฺทาปยมานสฺส คมนํ วิย อนุมชฺชนภาเวน ปวตฺโต วิจาโร’’ติ วุตฺตํ, ตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติยํ ยุชฺชติ. โส ปน เนสํ วิเสโส ปฐมทุติยชฺฌาเนสุ ปากโฏ โหติ. Aunque en algunos estados mentales (como el primer jhāna y la conciencia de la esfera de los sentidos) el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido coexisten sin separarse, el pensamiento aplicado (vitakka) es el impacto inicial de la mente sobre el objeto, similar al golpe de una campana, debido a su naturaleza más tosca y a que actúa como precursor del pensamiento sostenido. El pensamiento sostenido (vicāra) es la conexión continua de la mente con el objeto, similar a la resonancia de la campana, debido a su naturaleza sutil y a su función de examinar repetidamente el objeto. En este contexto, vitakka es vibrante, representando la agitación de la mente en el momento de su surgimiento inicial, como el aleteo de las alas de un ave que desea emprender el vuelo en el aire, o como el descenso de una abeja hacia un loto atraída por su aroma. El pensamiento sostenido (vicāra) tiene una actividad tranquila, siendo un estado de menor agitación de la mente, similar a la extensión de las alas de un ave que ya vuela en el aire, o como el revoloteo de una abeja sobre el loto después de haber descendido sobre él. En el comentario al Dukanipāta, sin embargo, se dice: «Como el vuelo de un gran pájaro en el cielo que atrapa el aire con ambas alas y luego las aquieta para elevarse, el pensamiento aplicado se manifiesta como el acto de dirigir la mente hacia el objeto. Como el movimiento de las alas para captar el aire, el pensamiento sostenido se manifiesta como la naturaleza de examinar el objeto». Esta declaración es adecuada con respecto a la continuidad del proceso. Esta distinción entre ellos se hace evidente en el primer y segundo jhānas. อปิจ มลคฺคหิตํ กํสภาชนํ เอเกน หตฺเถน ทฬฺหํ คเหตฺวา อิตเรน หตฺเถน จุณฺณเตลวาลณฺฑุปเกน ปริมชฺชนฺตสฺส ทฬฺหคหณหตฺโถ วิย วิตกฺโก, ปริมชฺชนหตฺโถ วิย วิจาโร. ตถา กุมฺภการสฺส ทณฺฑปฺปหาเรน จกฺกํ ภมยิตฺวา ภาชนํ กโรนฺตสฺส อุปฺปีฬนหตฺโถ วิย วิตกฺโก, อิโต จิโต จ สญฺจรณหตฺโถ วิย วิจาโร. ตถา มณฺฑลํ กโรนฺตสฺส มชฺเฌ [Pg.139] สนฺนิรุมฺภิตฺวา ฐิตกณฺฏโก วิย อภินิโรปโน วิตกฺโก, พหิ ปริพฺภมนกณฺฏโก วิย อนุมชฺชโน วิจาโร. อิติ อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน สห วตฺตติ รุกฺโข วิย ปุปฺเผน ผเลน จาติ อิทํ ฌานํ ‘‘สวิตกฺกํ สวิจาร’’นฺติ วุจฺจติ. วิภงฺเค ปน ‘‘อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทินา (วิภ. ๕๖๕) นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา. อตฺโถ ปน ตตฺราปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. Además, el pensamiento aplicado (vitakka) es como la mano que sostiene firmemente un recipiente de bronce sucio, mientras que el pensamiento sostenido (vicāra) es como la mano que lo frota con polvo, aceite y un frotador de lana. Del mismo modo, en el caso de un alfarero que hace girar su rueda con un palo para fabricar un recipiente, vitakka es como la mano que presiona la arcilla y vicāra es como la mano que se mueve de aquí para allá moldeándola. Asimismo, para quien dibuja un círculo, vitakka es como la punta del compás que permanece fija en el centro dirigiendo la mente al objeto, y vicāra es como la punta que gira alrededor examinando el objeto. Puesto que este jhāna ocurre junto con este pensamiento aplicado y este pensamiento sostenido, al igual que un árbol con sus flores y frutos, se denomina «con pensamiento aplicado y sostenido» (savitakka savicāra). Sin embargo, en el Vibhaṅga se presenta una enseñanza basada en la persona con frases como «está dotado, bien dotado de este pensamiento aplicado y este pensamiento sostenido», pero el significado allí debe entenderse de la misma manera que se ha explicado aquí en términos de fenómenos. วิเวกชนฺติ เอตฺถ วิวิตฺติ วิเวโก, นีวรณวิคโมติ อตฺโถ. วิวิตฺโตติ วา วิเวโก, นีวรณวิวิตฺโต ฌานสมฺปยุตฺตธมฺมราสีติ อตฺโถ. ตสฺมา วิเวกา, ตสฺมึ วา วิเวเก ชาตนฺติ วิเวกชํ. En cuanto a la expresión «nacido de la reclusión» (vivekaja), aquí «reclusión» (viveko) significa alejamiento, es decir, la eliminación de los obstáculos (nīvaraṇa). O también, viveko es lo que está recluido; es decir, el conjunto de estados asociados con el jhāna que están alejados de los obstáculos. Se llama «nacido de la reclusión» porque nace de esa reclusión o en esa reclusión. ๗๒. ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปีณยตีติ ปีติ. สา สมฺปิยายนลกฺขณา, กายจิตฺตปีนนรสา, ผรณรสา วา, โอทคฺยปจฺจุปฏฺฐานา. สา ปเนสา ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกาปีติ, โอกฺกนฺติกาปีติ, อุพฺเพคาปีติ, ผรณาปีตีติ ปญฺจวิธา โหติ. ตตฺถ ขุทฺทิกาปีติ สรีเร โลมหํสมตฺตเมว กาตุํ สกฺโกติ. ขณิกาปีติ ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา โหติ. โอกฺกนฺติกาปีติ สมุทฺทตีรํ วีจิ วิย กายํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา ภิชฺชติ. อุพฺเพคาปีติ พลวตี โหติ กายํ อุทฺธคฺคํ กตฺวา อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณปฺปตฺตา. ตถา หิ ปุณฺณวลฺลิกวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ปุณฺณมทิวเส สายํ เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา จนฺทาโลกํ ทิสฺวา มหาเจติยาภิมุโข หุตฺวา ‘‘อิมาย วต เวลาย จตสฺโส ปริสา มหาเจติยํ วนฺทนฺตี’’ติ ปกติยา ทิฏฺฐารมฺมณวเสน พุทฺธารมฺมณํ อุพฺเพคาปีตึ อุปฺปาเทตฺวา สุธาตเล ปหฏจิตฺรเคณฺฑุโก วิย อากาเส อุปฺปติตฺวา มหาเจติยงฺคเณเยว ปติฏฺฐาสิ. ตถา คิริกณฺฑกวิหารสฺส อุปนิสฺสเย วตฺตกาลกคาเม เอกา กุลธีตาปิ พลวพุทฺธารมฺมณาย อุพฺเพคาปีติยา อากาเส ลงฺเฆสิ. 72. En la expresión «con alegría y felicidad» (pītisukha), «alegría» (pīti) es aquello que deleita. Tiene la característica de complacer, la función de tonificar el cuerpo y la mente, o la función de impregnarlos, y se manifiesta como exaltación. Esta alegría es de cinco tipos: alegría menor (khuddikā pīti), alegría momentánea (khaṇikā pīti), alegría inundante (okkantikā pīti), alegría elevadora (ubbegā pīti) y alegría penetrante (pharaṇā pīti). De estas, la alegría menor solo puede causar el erizamiento del vello corporal. La alegría momentánea es como los relámpagos que aparecen momento tras momento. La alegría inundante se rompe sobre el cuerpo una y otra vez, como las olas en la orilla del mar. La alegría elevadora es poderosa y capaz de levantar el cuerpo, haciéndolo saltar por los aires. Así, se cuenta que el Venerable Mahātissa, que vivía en Puṇṇavallika, fue a la explanada de la estupa una tarde de luna llena, vio la luz de la luna y, mirando hacia la Gran Estupa, pensó: «¡En este momento, las cuatro asambleas están adorando la Gran Estupa!». Debido a la percepción previa del objeto, generó una alegría elevadora dirigida al Buda y, como una pelota de colores que rebota en una superficie de yeso, se elevó por el aire y descendió en la explanada de la Gran Estupa. Del mismo modo, en la aldea de Vattakālaka, cerca del monasterio Girikaṇḍaka, una hija de buena familia también se elevó por el aire mediante una fuerte alegría elevadora dirigida al Buda. ตสฺสา กิร มาตาปิตโร สายํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย วิหารํ คจฺฉนฺตา ‘‘อมฺม ตฺวํ ครุภารา อกาเล วิจริตุํ น สกฺโกสิ, มยํ ตุยฺหํ ปตฺตึ กตฺวา ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ อคมํสุ. สา คนฺตุกามาปิ เตสํ วจนํ ปฏิพาหิตุํ [Pg.140] อสกฺโกนฺตี ฆเร โอหียิตฺวา ฆราชิเร ฐตฺวา จนฺทาโลเกน คิริกณฺฑเก อากาสเจติยงฺคณํ โอโลเกนฺตี เจติยสฺส ทีปปูชํ อทฺทส, จตสฺโส จ ปริสา มาลาคนฺธาทีหิ เจติยปูชํ กตฺวา ปทกฺขิณํ กโรนฺติโย ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ คณสชฺฌายสทฺทํ อสฺโสสิ. อถสฺสา ‘‘ธญฺญาวติเม, เย วิหารํ คนฺตฺวา เอวรูเป เจติยงฺคเณ อนุสญฺจริตุํ, เอวรูปญฺจ มธุรธมฺมกถํ โสตุํ ลภนฺตี’’ติ มุตฺตราสิสทิสํ เจติยํ ปสฺสนฺติยา เอว อุพฺเพคาปีติ อุทปาทิ. สา อากาเส ลงฺฆิตฺวา มาตาปิตูนํ ปุริมตรํเยว อากาสโต เจติยงฺคเณ โอรุยฺห เจติยํ วนฺทิตฺวา ธมฺมํ สุณมานา อฏฺฐาสิ. อถ นํ มาตาปิตโร อาคนฺตฺวา ‘‘อมฺม ตฺวํ กตเรน มคฺเคน อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉึสุ. สา ‘‘อากาเสน อาคตามฺหิ, น มคฺเคนา’’ติ วตฺวา ‘‘อมฺม อากาเสน นาม ขีณาสวา สญฺจรนฺติ, ตฺวํ กถํ อาคตา’’ติ วุตฺตา อาห – ‘‘มยฺหํ จนฺทาโลเกน เจติยํ อาโลเกนฺติยา ฐิตาย พุทฺธารมฺมณา พลวปีติ อุปฺปชฺชิ. อถาหํ เนว อตฺตโน ฐิตภาวํ, น นิสินฺนภาวํ อญฺญาสึ, คหิตนิมิตฺเตเนว ปน อากาเส ลงฺฆิตฺวา เจติยงฺคเณ ปติฏฺฐิตามฺหี’’ติ. Se dice que sus padres, al ir al monasterio por la tarde para escuchar el Dhamma, le dijeron: «Hija, estás embarazada y no puedes caminar en este momento; nosotros escucharemos el Dhamma y compartiremos el mérito contigo», y se marcharon. Ella, aunque deseaba ir, no pudo oponerse a sus palabras y se quedó en casa. Estando de pie en el patio de la casa, mirando a la luz de la luna la explanada de la estupa de la montaña en Girikaṇḍaka, vio la ofrenda de lámparas a la estupa. También vio a las cuatro asambleas ofreciendo flores y perfumes, rodeando la estupa en procesión, y escuchó el sonido del canto colectivo de la orden de monjes. Entonces pensó: «¡Qué afortunados son estos que pueden ir al monasterio, caminar por tal explanada de estupa y escuchar tan dulce enseñanza del Dhamma!». Mientras contemplaba la estupa, que parecía un montón de perlas, surgió en ella la alegría elevadora. Saltó por el aire y, llegando a la explanada de la estupa desde el aire incluso antes que sus padres, adoró la estupa y se quedó escuchando el Dhamma. Cuando sus padres llegaron, le preguntaron: «Hija, ¿por qué camino has venido?». Ella respondió: «He venido por el aire, no por el camino de tierra». Al decirles esto, sus padres comentaron: «Hija, por el aire viajan los seres que han extinguido las impurezas (khīṇāsava); ¿cómo pudiste venir tú?». Ella respondió: «Mientras estaba de pie mirando la estupa a la luz de la luna, surgió en mí una fuerte alegría dirigida al Buda. Entonces, no supe si estaba de pie o sentada, sino que, simplemente a través de la señal del objeto captado, saltó por el aire y me encontré en la explanada de la estupa». เอวํ อุพฺเพคาปีติ อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมาณา โหติ. ผรณาปีติยา ปน อุปฺปนฺนาย สกลสรีรํ ธมิตฺวา ปูริตวตฺถิ วิย มหตา อุทโกเฆน ปกฺขนฺทปพฺพตกุจฺฉิ วิย จ อนุปริปฺผุฏํ โหติ. Así, la alegría elevadora tiene la magnitud de hacer saltar por el aire. Por otro lado, cuando surge la alegría penetrante (pharaṇā pīti), todo el cuerpo se impregna de ella, como una vejiga inflada con aire o como una cueva en una montaña inundada por una gran corriente de agua. สา ปเนสา ปญฺจวิธา ปีติ คพฺภํ คณฺหนฺตี ปริปากํ คจฺฉนฺตี ทุวิธํ ปสฺสทฺธึ ปริปูเรติ กายปสฺสทฺธิญฺจ จิตฺตปสฺสทฺธิญฺจ. ปสฺสทฺธิ คพฺภํ คณฺหนฺตี ปริปากํ คจฺฉนฺตี ทุวิธมฺปิ สุขํ ปริปูเรติ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจ. สุขํ คพฺภํ คณฺหนฺตํ ปริปากํ คจฺฉนฺตํ ติวิธํ สมาธึ ปริปูเรติ ขณิกสมาธึ อุปจารสมาธึ อปฺปนา สมาธินฺติ. ตาสุ ยา อปฺปนาสมาธิสฺส มูลํ หุตฺวา วฑฺฒมานา สมาธิสมฺปโยคํ คตา ผรณาปีติ, อยํ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปตา ปีตีติ. Además, este gozo (pīti) de cinco clases, al concebir la tranquilidad y alcanzar la madurez, completa la doble tranquilidad: la tranquilidad corporal (kāyapassaddhi) y la tranquilidad mental (cittapassaddhi). La tranquilidad, al concebir la felicidad y alcanzar la madurez, completa la doble felicidad (sukha): la física y la mental. La felicidad, al concebir la concentración y alcanzar la madurez, completa la triple concentración (samādhi): la concentración momentánea (khaṇikasamādhi), la concentración de acceso (upacārasamādhi) y la concentración de absorción (appanāsamādhi). De estas cinco clases de gozo, aquel gozo difusivo (pharaṇāpīti) que, actuando como la raíz de la concentración de absorción y habiéndose desarrollado previamente en asociación con la concentración de acceso, alcanza la asociación con la concentración de absorción, es el que se entiende aquí como 'pīti' en este contexto. ๗๓. อิตรํ ปน สุขนํ สุขํ, สุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขนติ จ กายจิตฺตาพาธนฺติ สุขํ, ตํ สาตลกฺขณํ, สมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรสํ, อนุคฺคหปจฺจุปฏฺฐานํ. สติปิ จ เนสํ กตฺถจิ อวิปฺปโยเค อิฏฺฐารมฺมณปฏิลาภตุฏฺฐิ ปีติ. ปฏิลทฺธรสานุภวนํ สุขํ. ยตฺถ ปีติ, ตตฺถ สุขํ. ยตฺถ สุขํ, ตตฺถ น นิยมโต ปีติ. สงฺขารกฺขนฺธสงฺคหิตา ปีติ. เวทนากฺขนฺธสงฺคหิตํ สุขํ. กนฺตารขินฺนสฺส [Pg.141] วนนฺตุทกทสฺสนสวเนสุ วิย ปีติ. วนจฺฉายาปเวสนอุทกปริโภเคสุ วิย สุขํ. ตสฺมึ ตสฺมึ สมเย ปากฏภาวโต เจตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิติ อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส, อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจติ. 73. En cuanto al otro término, la felicidad (sukha) se define como aquello que procura bienestar; se llama 'sukha' porque 'devora' (khādati) o 'excava' (khanati) completamente las aflicciones del cuerpo y de la mente. Posee la característica de ser placentero (sāta), la función de intensificar los estados asociados y la manifestación de ser un apoyo. Aunque estos dos (gozo y felicidad) no se separan en ciertos niveles de absorción, el gozo (pīti) es el deleite por obtener el objeto deseado, mientras que la felicidad (sukha) es la experiencia de disfrutar el sabor de lo ya obtenido. Donde hay gozo, hay felicidad; pero donde hay felicidad, no hay necesariamente gozo. El gozo se incluye en el agregado de las formaciones (saṅkhārakkhandha), mientras que la felicidad se incluye en el agregado de las sensaciones (vedanākkhandha). El gozo es como la alegría de un viajero agotado en un desierto al ver o escuchar sobre un bosque y agua; la felicidad es como el placer al entrar en la sombra del bosque y consumir el agua. Debe entenderse que esta distinción se hace por su claridad manifiesta en esos respectivos momentos. Así, dado que este gozo y esta felicidad pertenecen a este jhāna, o están presentes en él, este jhāna se denomina 'con gozo y felicidad'. อถ วา ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ, ธมฺมวินยาทโย วิย. วิเวกชํ ปีติสุขมสฺส ฌานสฺส, อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ เอวมฺปิ วิเวกชํปีติสุขํ. ยเถว หิ ฌานํ, เอวํ ปีติสุขมฺเปตฺถ วิเวกชเมว โหติ, ตญฺจสฺส อตฺถิ, ตสฺมา เอกปเทเนว ‘‘วิเวกชํปีติสุข’’นฺติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. วิภงฺเค ปน ‘‘อิทํ สุขํ อิมาย ปีติยา สหคต’’นฺติอาทินา (วิภ. ๕๖๗) นเยน วุตฺตํ. อตฺโถ ปน ตตฺถาปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. Alternativamente, el gozo y la felicidad unidos forman 'pītisukha' (gozo-felicidad), tal como los términos 'Dhamma-Vinaya'. El gozo y la felicidad nacidos del discernimiento (vivekaja) pertenecen a este jhāna, o están en él; por ello también se llama 'gozo y felicidad nacidos del discernimiento'. Pues así como el jhāna nace del discernimiento, también el gozo y la felicidad en este estado son exclusivamente nacidos del discernimiento; puesto que el jhāna los posee, es apropiado decir en un solo término 'gozo y felicidad nacidos del discernimiento'. En el Vibhaṅga, sin embargo, se describe como 'esta felicidad está asociada con este gozo', etc. No obstante, incluso allí, el significado debe entenderse de la misma manera que en este comentario. ปฐมํ ฌานนฺติ อิทํ ปรโต อาวิภวิสฺสติ. อุปสมฺปชฺชาติ อุปคนฺตฺวา, ปาปุณิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อุปสมฺปาทยิตฺวา วา, นิปฺผาเทตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. วิภงฺเค ปน ‘‘อุปสมฺปชฺชาติ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาโภ ปฏิลาโภ ปตฺติ สมฺปตฺติ ผุสนา สจฺฉิกิริยา อุปสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาปิ เอวเมวตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิหรตีติ ตทนุรูเปน อิริยาปถวิหาเรน อิติวุตฺตปฺปการฌานสมงฺคี หุตฺวา อตฺตภาวสฺส อิริยํ วุตฺตึ ปาลนํ ยปนํ ยาปนํ จารํ วิหารํ อภินิปฺผาเทติ. วุตฺตญฺเหตํ วิภงฺเค ‘‘วิหรตีติ อิริยติ วตฺตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ จรติ วิหรติ, เตน วุจฺจติ วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๔๐). El término 'primer jhāna' se explicará más adelante. 'Habiendo alcanzado' (upasampajja) significa habiendo llegado o habiendo obtenido. Alternativamente, significa habiendo perfeccionado o producido. En el Vibhaṅga se dice: 'alcanzar es la obtención, la consecución, el logro, el cumplimiento, el contacto, la realización y la entrada al primer jhāna'. Su significado debe interpretarse de la misma forma. 'Mora' (viharati) significa que, habiéndose perfeccionado en el jhāna de la manera descrita, mediante un modo de vida y posturas adecuadas a dicho jhāna, lleva a cabo el movimiento, la existencia, la protección, el mantenimiento, el sustento, la conducta y la morada de la propia identidad. Pues se ha dicho en el Vibhaṅga: ''Mora' significa que se mueve, existe, protege, mantiene, sustenta, se comporta y mora; por ello se dice 'mora''. ปญฺจงฺควิปฺปหีนาทิ Sobre el abandono de los cinco factores, etc. ๗๔. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ กามจฺฉนฺโท, พฺยาปาโท, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, วิจิกิจฺฉาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ นีวรณานํ ปหานวเสน ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. น หิ เอเตสุ อปฺปหีเนสุ ฌานํ อุปฺปชฺชติ. เตนสฺเสตานิ ปหานงฺคานีติ วุจฺจนฺติ. กิญฺจาปิ หิ ฌานกฺขเณ อญฺเญปิ อกุสลา ธมฺมา ปหียนฺติ, ตถาปิ เอตาเนว วิเสเสน ฌานนฺตรายกรานิ. กามจฺฉนฺเทน หิ นานาวิสยปฺปโลภิตํ จิตฺตํ น เอกตฺตารมฺมเณ สมาธิยติ. กามจฺฉนฺทาภิภูตํ วา ตํ น กามธาตุปฺปหานาย ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ. พฺยาปาเทน จารมฺมเณ ปฏิหญฺญมานํ น นิรนฺตรํ ปวตฺตติ[Pg.142]. ถินมิทฺธาภิภูตํ อกมฺมญฺญํ โหติ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปเรตํ อวูปสนฺตเมว หุตฺวา ปริพฺภมติ. วิจิกิจฺฉาย อุปหตํ ฌานาธิคมสาธิกํ ปฏิปทํ นาโรหติ. อิติ วิเสเสน ฌานนฺตรายกรตฺตา เอตาเนว ปหานงฺคานีติ วุตฺตานีติ. 74. Respecto a lo que se ha dicho: 'abandonados cinco factores y dotado de cinco factores', debe entenderse que el abandono de los cinco factores se refiere al abandono de estos cinco obstáculos (nīvaraṇa): el deseo sensorial, la malquerencia, la pereza y el torpor, la agitación y el remordimiento, y la duda. Pues mientras estos no se abandonen, el jhāna no surge. Por ello se denominan factores de abandono de este jhāna. Aunque en el momento del jhāna también se abandonan otros estados perjudiciales, solo estos son específicamente los que obstaculizan el jhāna. Pues con el deseo sensorial, la mente, seducida por diversos objetos, no se concentra en un objeto único. Subyugada por el deseo sensorial, la mente no emprende la práctica para abandonar el reino de los sentidos. Con la malquerencia, la mente, golpeada por el objeto, no fluye continuamente. Dominada por la pereza y el torpor, la mente se vuelve incapaz para el trabajo de meditación. Afectada por la agitación y el remordimiento, la mente deambula sin calma. Herida por la duda, la mente no asciende al sendero de práctica que culmina en la obtención del jhāna. Así, por ser específicamente obstáculos para el jhāna, solo estos se mencionan como factores de abandono. ยสฺมา ปน วิตกฺโก อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ, วิจาโร อนุปฺปพนฺธติ, เตหิ อวิกฺเขปาย สมฺปาทิตปฺปโยคสฺส เจตโส ปโยคสมฺปตฺติสมฺภวา ปีติ ปีณนํ, สุขญฺจ อุปพฺรูหนํ กโรติ. อถ นํ สเสสสมฺปยุตฺตธมฺมํ เอเตหิ อภินิโรปนานุปฺปพนฺธนปีณนอุปพฺรูหเนหิ อนุคฺคหิตา เอกคฺคตา เอกตฺตารมฺมเณ สมํ สมฺมา จ อาธิยติ, ตสฺมา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ปญฺจงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. อุปฺปนฺเนสุ หิ เอเตสุ ปญฺจสุ ฌานํ อุปฺปนฺนํ นาม โหติ. เตนสฺส เอตานิ ปญฺจ สมนฺนาคตงฺคานีติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมา น เอเตหิ สมนฺนาคตํ อญฺญเทว ฌานํ นาม อตฺถีติ คเหตพฺพํ. ยถา ปน องฺคมตฺตวเสเนว จตุรงฺคินี เสนา, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยํ, อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺโคติ วุจฺจติ, เอวมิทมฺปิ องฺคมตฺตวเสเนว ปญฺจงฺคิกนฺติ วา ปญฺจงฺคสมนฺนาคตนฺติ วา วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํ. Puesto que el pensamiento aplicado (vitakka) dirige la mente hacia el objeto y el pensamiento sostenido (vicāra) la mantiene allí, de este esfuerzo mental realizado para evitar la distracción surge el gozo (pīti), que refresca, y la felicidad (sukha), que intensifica la mente. Entonces, la unidireccionalidad (ekaggatā), asistida por el pensamiento aplicado, el sostenido, el gozo y la felicidad en sus funciones de dirigir, mantener, refrescar e intensificar, sitúa a la mente y sus estados asociados de manera equilibrada y correcta en un único objeto. Por lo tanto, debe entenderse que la dotación de los cinco factores se refiere al surgimiento de estos cinco: pensamiento aplicado, pensamiento sostenido, gozo, felicidad y unidireccionalidad mental. Cuando estos cinco están presentes, se dice que el jhāna ha surgido. Por eso se denominan factores constitutivos de este jhāna. No debe pensarse que el jhāna sea algo distinto de la presencia de estos factores. Así como se habla de un 'ejército de cuatro divisiones', de la 'música de cinco instrumentos' o del 'sendero de ocho factores' basándose únicamente en sus componentes, debe entenderse que este jhāna se denomina 'de cinco factores' o 'dotado de cinco factores' basándose únicamente en sus componentes. เอตานิ จ ปญฺจงฺคานิ กิญฺจาปิ อุปจารกฺขเณปิ อตฺถิ, อถ โข อุปจาเร ปกติจิตฺตโต พลวตรานิ. อิธ ปน อุปจารโตปิ พลวตรานิ รูปาวจรลกฺขณปฺปตฺตานิ. เอตฺถ หิ วิตกฺโก สุวิสเทน อากาเรน อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรปยมาโน อุปฺปชฺชติ. วิจาโร อติวิย อารมฺมณํ อนุมชฺชมาโน. ปีติสุขํ สพฺพาวนฺตมฺปิ กายํ ผรมานํ. เตเนวาห – ‘‘นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๘). จิตฺเตกคฺคตาปิ เหฏฺฐิมมฺหิ สมุคฺคปฏเล อุปริมํ สมุคฺคปฏลํ วิย อารมฺมเณสุ ผุสิตา หุตฺวา อุปฺปชฺชติ, อยเมเตสํ อิตเรหิ วิเสโส. ตตฺถ จิตฺเตกคฺคตา กิญฺจาปิ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติ อิมสฺมึ ปาเฐ น นิทฺทิฏฺฐา, ตถาปิ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๖๙) เอวํ วุตฺตตฺตา องฺคเมว. เยน หิ อธิปฺปาเยน ภควตา อุทฺเทโส กโต, โสเยว เตน วิภงฺเค ปกาสิโตติ. Y estos cinco factores, aunque existen también en el momento del acceso (upacāra), en el acceso son más fuertes que en el estado mental ordinario. No obstante, aquí [en el jhāna] son aún más fuertes que en el acceso y alcanzan las características propias del plano de la forma (rūpāvacara). Pues aquí, el vitakka surge elevando la mente hacia el objeto de manera muy clara. El vicāra surge examinando minuciosamente el objeto. El pīti y el sukha surgen impregnando todo el cuerpo. Por eso se dijo: «No hay ninguna parte de todo su cuerpo que no esté impregnada por el pīti y el sukha nacidos del aislamiento» (D.N. 1.228). También la unidireccionalidad de la mente (cittekaggatā) surge habiendo contactado plenamente el objeto, tal como la tapa superior de un cofre encaja perfectamente con la parte inferior; esta es la distinción de estos factores respecto a los otros [del acceso]. Allí, aunque la unidireccionalidad de la mente no se menciona explícitamente en el pasaje «con vitakka y vicāra», sin embargo, por haberse dicho en el Vibhaṅga: «Jhāna es vitakka, vicāra, pīti, sukha y la unidireccionalidad de la mente» (Vibh. 569), es ciertamente un factor. Pues la intención con la que el Bienaventurado realizó la exposición resumida es la misma intención que Él mismo aclaró en el Vibhaṅga. ติวิธกลฺยาณํ La triple excelencia ๗๕. ติวิธกลฺยาณํ [Pg.143] ทสลกฺขณสมฺปนฺนนฺติ เอตฺถ ปน อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน ติวิธกลฺยาณตา. เตสํเยว จ อาทิมชฺฌปริโยสานานํ ลกฺขณวเสน ทสลกฺขณสมฺปนฺนตา เวทิตพฺพา. 75. En la frase «la triple excelencia y la posesión de diez características», debe entenderse la triple excelencia en virtud del comienzo, el medio y el final. Y la posesión de diez características debe entenderse en virtud de las características de ese mismo comienzo, medio y final. ตตฺรายํ ปาฬิ – Al respecto, este es el texto canónico: ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อาทิสฺส กติ ลกฺขณานิ? อาทิสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ, โย ตสฺส ปริพนฺโธ, ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ, ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. ยญฺจ ปริพนฺธโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, ยญฺจ วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ, ยญฺจ ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อาทิสฺส อิมานิ ตีณิ ลกฺขณานิ. เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ อาทิกลฺยาณญฺเจว โหติ ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจ. «La pureza de la práctica (paṭipadāvisuddhi) es el comienzo del primer jhāna, el desarrollo de la ecuanimidad (upekkhānubrūhanā) es el medio, y el regocijo (sampahaṃsanā) es el final. ¿Cuántas características tiene el comienzo? El comienzo tiene tres características: la mente se purifica de aquello que constituye su obstrucción [los nīvaraṇas]; por estar purificada, la mente se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad (samatha); y por estar encaminada, la mente se sumerge allí. Aquello por lo cual la mente se purifica de la obstrucción, aquello por lo cual, al estar purificada, se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad, y aquello por lo cual, al estar encaminada, se sumerge allí: estas tres son las características del comienzo de la pureza de la práctica del primer jhāna. Por eso se dice que el primer jhāna posee la excelencia del comienzo y está dotado de tres características». ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, มชฺฌสฺส กติ ลกฺขณานิ? มชฺฌสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ, วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ. ยญฺจ วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ. ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, มชฺฌสฺส อิมานิ ตีณิ ลกฺขณานิ. เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ มชฺเฌกลฺยาณญฺเจว โหติ ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจ. «El desarrollo de la ecuanimidad es el medio del primer jhāna. ¿Cuántas características tiene el medio? El medio tiene tres características: observa con ecuanimidad la mente purificada, observa con ecuanimidad a la mente encaminada hacia la tranquilidad, y observa con ecuanimidad la aparición de la unidad. Aquello por lo cual observa con ecuanimidad la mente purificada, aquello por lo cual observa con ecuanimidad la mente encaminada hacia la tranquilidad, y aquello por lo cual observa con ecuanimidad la aparición de la unidad: estas tres son las características del medio del desarrollo de la ecuanimidad del primer jhāna. Por eso se dice que el primer jhāna posee la excelencia del medio y está dotado de tres características». ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปริโยสานสฺส กติ ลกฺขณานิ? ปริโยสานสฺส จตฺตาริ ลกฺขณานิ, ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน สมฺปหํสนา, อินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน สมฺปหํสนา, ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน สมฺปหํสนา, อาเสวนฏฺเฐน สมฺปหํสนา. ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปริโยสานสฺส อิมานิ จตฺตาริ ลกฺขณานิ. เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ ปริโยสานกลฺยาณญฺเจว โหติ จตุลกฺขณสมฺปนฺนญฺจา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๘). «El regocijo es el final del primer jhāna. ¿Cuántas características tiene el final? El final tiene cuatro características: el regocijo en el sentido de que los estados surgidos allí no se transgreden entre sí; el regocijo en el sentido de que las facultades (indriya) tienen una función única; el regocijo en el sentido de la aplicación del esfuerzo (vīriya) correspondiente; y el regocijo en el sentido de la repetición (āsevana). Estas cuatro son las características del final del regocijo del primer jhāna. Por eso se dice que el primer jhāna posee la excelencia del final y está dotado de cuatro características» (Paṭis. 1.158). ตตฺร [Pg.144] ปฏิปทาวิสุทฺธิ นาม สสมฺภาริโก อุปจาโร. อุเปกฺขานุพฺรูหนา นาม อปฺปนา. สมฺปหํสนา นาม ปจฺจเวกฺขณาติ เอวเมเก วณฺณยนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘เอกตฺตคตํ จิตฺตํ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทญฺเจว โหติ อุเปกฺขานุพฺรูหิตญฺจ ญาเณน จ สมฺปหํสิต’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๘) ปาฬิยํ วุตฺตํ, ตสฺมา อนฺโตอปฺปนายเมว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา, ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา จ เวทิตพฺพา. Al respecto, algunos explican que la «pureza de la práctica» es el acceso (upacāra) con sus preliminares; el «desarrollo de la ecuanimidad» es la absorción (appanā); y el «regocijo» es la revisión (paccavekkhaṇā). Sin embargo, dado que en el texto canónico se dice: «La mente que ha alcanzado la unidad está sumergida en la pureza de la práctica, está fortalecida por la ecuanimidad y está regocijada por el conocimiento» (Paṭis. 1.158), debe entenderse que la pureza de la práctica se encuentra dentro de la absorción misma en virtud de su proceso de surgimiento; el desarrollo de la ecuanimidad en virtud de la función de la ecuanimidad específica de ese estado (tatramajjhattupekkhā); y el regocijo en virtud de la culminación de la función del conocimiento purificador que logra la no transgresión de los estados, etc. กถํ? ยสฺมิญฺหิ วาเร อปฺปนา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ โย นีวรณสงฺขาโต กิเลสคโณ ตสฺส ฌานสฺส ปริพนฺโธ, ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ. วิสุทฺธตฺตา อาวรณวิรหิตํ หุตฺวา มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ. มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ นาม สมปฺปวตฺโต อปฺปนาสมาธิเยว. ตทนนฺตรํ ปน ปุริมจิตฺตํ เอกสนฺตติปริณามนเยน ตถตฺตมุปคจฺฉมานํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ นาม, เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ตถตฺตุปคมเนน ตตฺถ ปกฺขนฺทติ นาม. เอวํ ตาว ปุริมจิตฺเต วิชฺชมานาการนิปฺผาทิกา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ เวทิตพฺพา. ¿Cómo? En el momento en que surge la absorción, el grupo de impurezas conocido como obstáculos (nīvaraṇa) constituye la obstrucción de ese jhāna; la mente se purifica de ello. Al estar purificada y libre de impedimentos, se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad. El «signo medio de la tranquilidad» es la misma concentración de absorción que procede equilibradamente. Por otro lado, la mente precedente [el gotrabhū], que es inmediatamente anterior a ella, se dice que «se encamina hacia el signo medio de la tranquilidad» al aproximarse a ese estado mediante el proceso de transformación en un solo flujo de continuidad. Al encaminarse de ese modo y aproximarse a esa realidad, se dice que «se sumerge» en él. Así, la pureza de la práctica debe entenderse como la culminación de los aspectos presentes en la mente precedente justo en el momento del surgimiento del primer jhāna, en virtud de su proceso de llegada. เอวํ วิสุทฺธสฺส ปน ตสฺส ปุน วิโสเธตพฺพาภาวโต วิโสธเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถภาวุปคมเนน สมถปฏิปนฺนสฺส ปุน สมาธาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถปฏิปนฺนภาวโต เอว จสฺส กิเลสสํสคฺคํ ปหาย เอกตฺเตน อุปฏฺฐิตสฺส ปุน เอกตฺตุปฏฺฐาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. เอวํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา เวทิตพฺพา. Asimismo, de esa mente ya purificada, al no haber necesidad de purificarla de nuevo y no realizar esfuerzo en la purificación, se dice que «observa con ecuanimidad la mente purificada». Al haber alcanzado el estado de tranquilidad y no realizar esfuerzo en equilibrar de nuevo la mente que ya está encaminada hacia la tranquilidad, se dice que «observa con ecuanimidad la mente encaminada hacia la tranquilidad». Y por el mismo hecho de estar encaminada hacia la tranquilidad, habiendo abandonado la asociación con las impurezas y estando establecida en la unidad, al no realizar esfuerzo por establecer de nuevo esa unidad, se dice que «observa con ecuanimidad la aparición de la unidad». Así debe entenderse el desarrollo de la ecuanimidad en virtud de la función de la ecuanimidad específica de ese estado (tatramajjhattupekkhā). เย ปเนเต เอวํ อุเปกฺขานุพฺรูหิเต ตตฺถ ชาตา สมาธิปญฺญาสงฺขาตา ยุคนทฺธธมฺมา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตมานา หุตฺวา ปวตฺตา, ยานิ จ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติรเสน เอกรสานิ หุตฺวา ปวตฺตานิ, ยญฺเจส ตทุปคํ เตสํ อนติวตฺตนเอกรสภาวานํ อนุจฺฉวิกํ วีริยํ วาหยติ, ยา จสฺส ตสฺมึ ขเณ ปวตฺตา อาเสวนา, สพฺเพปิ เต อาการา ยสฺมา ญาเณน สํกิเลสโวทาเนสุ ตํ ตํ อาทีนวญฺจ อานิสํสญฺจ [Pg.145] ทิสฺวา ตถา ตถา สมฺปหํสิตตฺตา วิโสธิตตฺตา ปริโยทาปิตตฺตา นิปฺผนฺนาว, ตสฺมา ‘‘ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. En cuanto a aquellos estados vinculados en pareja, conocidos como concentración y sabiduría, que surgen en ese estado de conciencia de absorción (jhāna) nutrido por la ecuanimidad y que se manifiestan sin excederse unos a otros; y aquellas facultades, como la fe y las demás, que se manifiestan teniendo un sabor único mediante el sabor de la liberación por estar liberadas de diversas impurezas; y el esfuerzo que conduce a ese estado correspondiente a la no transgresión y al sabor único; y la práctica repetida que ocurre en ese momento; debido a que todos estos aspectos se han producido porque el conocimiento, habiendo visto las respectivas desventajas y ventajas en la impureza y la purificación, los ha regocijado, purificado y clarificado de diversas maneras, por lo tanto se ha dicho: «La alegría debe entenderse como la culminación de la función del conocimiento que clarifica mediante el logro del estado de no transgresión de los fenómenos (dhammas), etc.». ตตฺถ ยสฺมา อุเปกฺขาวเสน ญาณํ ปากฏํ โหติ. ยถาห – ‘‘ตถาปคฺคหิตํ จิตฺตํ สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขติ, อุเปกฺขาวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, อุเปกฺขาวเสน นานตฺตกิเลเสหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิโมกฺขวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. วิมุตฺตตฺตา เต ธมฺมา เอกรสา โหนฺติ. เอกรสฏฺเฐน ภาวนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๑). ตสฺมา ญาณกิจฺจภูตา สมฺปหํสนา ปริโยสานนฺติ วุตฺตา. En ese contexto, debido a la ecuanimidad, el conocimiento se vuelve manifiesto. Como se ha dicho: «Él observa bien la mente así elevada; mediante la ecuanimidad y mediante la sabiduría, la facultad de la sabiduría es predominante; mediante la ecuanimidad, la mente se libera de diversas impurezas; mediante la liberación y mediante la sabiduría, la facultad de la sabiduría es predominante. Al estar liberados, esos fenómenos poseen un solo sabor. Es meditación en el sentido de tener un solo sabor» (Paṭi. I, 201). Por lo tanto, se dice que la alegría, que es la función del conocimiento, es la conclusión. อิทานิ ปฐมํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณนฺติ เอตฺถ คณนานุปุพฺพตา ปฐมํ, ปฐมํ อุปฺปนฺนนฺติปิ ปฐมํ. อารมฺมณูปนิชฺฌานโต ปจฺจนีกฌาปนโต วา ฌานํ. ปถวีมณฺฑลํ ปน สกลฏฺเฐน ปถวีกสิณนฺติ วุจฺจติ, ตํ นิสฺสาย ปฏิลทฺธนิมิตฺตมฺปิ, ปถวีกสิณนิมิตฺเต ปฏิลทฺธฌานมฺปิ. ตตฺร อิมสฺมึ อตฺเถ ฌานํ ปถวีกสิณนฺติ เวทิตพฺพํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฐมํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณ’’นฺติ. Ahora, en la frase «se ha alcanzado el primer jhāna del kasina de tierra», «primero» se refiere al orden numérico, y también es «primero» por haber surgido al inicio. Se llama «jhāna» por la contemplación cercana del objeto o por quemar los estados adversos (nivaraṇas). El disco de tierra se llama «kasina de tierra» en el sentido de totalidad; también se llama así al signo obtenido basándose en él, y al jhāna obtenido en el signo del kasina de tierra. Aquí, en este contexto, debe entenderse que el jhāna es el kasina de tierra. Refiriéndose a esto, se ha dicho: «se ha alcanzado el primer jhāna del kasina de tierra». จิรฏฺฐิติสมฺปาทนํ Logro de la estabilidad duradera ๗๖. เอวมธิคเต ปน เอตสฺมึ เตน โยคินา วาลเวธินา วิย, สูเทน วิย จ อาการา ปริคฺคเหตพฺพา. ยถา หิ สุกุสโล ธนุคฺคโห วาลเวธาย กมฺมํ กุรุมาโน ยสฺมึ วาเร วาลํ วิชฺฌติ, ตสฺมึ วาเร อกฺกนฺตปทานญฺจ ธนุทณฺฑสฺส จ ชิยาย จ สรสฺส จ อาการํ ปริคฺคณฺเหยฺย. ‘‘เอวํ เม ฐิเตน เอวํ ธนุทณฺฑํ เอวํ ชิยํ เอวํ สรํ คเหตฺวา วาโล วิทฺโธ’’ติ. โส ตโต ปฏฺฐาย ตเถว เต อากาเร สมฺปาเทนฺโต อวิราเธตฺวา วาลํ วิชฺเฌยฺย. เอวเมว โยคินาปิ ‘‘อิมํ นาม เม โภชนํ ภุญฺชิตฺวา เอวรูปํ ปุคฺคลํ เสวมาเนน เอวรูเป เสนาสเน อิมินา นาม อิริยาปเถน อิมสฺมึ กาเล อิทํ อธิคต’’นฺติ เอเต โภชนสปฺปายาทโย อาการา ปริคฺคเหตพฺพา. เอวญฺหิ โส นฏฺเฐ [Pg.146] วา ตสฺมึ เต อากาเร สมฺปาเทตฺวา ปุน อุปฺปาเทตุํ, อปฺปคุณํ วา ปคุณํ กโรนฺโต ปุนปฺปุนํ อปฺเปตุํ สกฺขิสฺสติ. 76. Habiendo alcanzado así este [jhāna], el yogui debe notar las circunstancias, tal como lo harían un arquero que puede dar en un cabello o un cocinero. Pues así como un arquero muy hábil, al practicar para dar en un cabello, en la ocasión en que acierta, debe notar las circunstancias de la posición de sus pies, del arco, de la cuerda y de la flecha: «Estando yo así, sosteniendo el arco así, la cuerda así y la flecha así, el cabello fue alcanzado». A partir de entonces, logrando esas mismas circunstancias, podría acertar en el cabello sin fallar. Del mismo modo, el yogui debe notar las circunstancias tales como el alimento, etc.: «Habiendo consumido tal alimento, asociándome con tal persona, en tal alojamiento, con tal postura, en tal momento, se alcanzó esto». Pues de este modo, si ese [estado] se perdiera, él podrá producirlo de nuevo logrando esas circunstancias, o podrá entrar en él repetidamente, perfeccionando lo que aún no está dominado. ยถา จ กุสโล สูโท ภตฺตารํ ปริวิสนฺโต ตสฺส ยํ ยํ รุจิยา ภุญฺชติ, ตํ ตํ สลฺลกฺเขตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว อุปนาเมนฺโต ลาภสฺส ภาคี โหติ, เอวมยมฺปิ อธิคตกฺขเณ โภชนาทโย อากาเร คเหตฺวา เต สมฺปาเทนฺโต นฏฺเฐ นฏฺเฐ ปุนปฺปุนํ อปฺปนาย ลาภี โหติ. ตสฺมา เตน วาลเวธินา วิย สูเทน วิย จ อาการา ปริคฺคเหตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา – Y así como un cocinero hábil, al servir a su señor, observa qué manjares disfruta este, y a partir de entonces, sirviéndole lo mismo, participa de las recompensas; de igual manera, este [yogui], al captar las circunstancias como el alimento y demás en el momento del logro, y cumpliéndolas, obtiene la absorción (appanā) una y otra vez cada vez que se pierde. Por lo tanto, él debe notar las circunstancias como un arquero o como un cocinero. Esto también fue dicho por el Bienaventurado: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท ราชานํ วา ราชมหามตฺตํ วา นานจฺจเยหิ สูเปหิ ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส อมฺพิลคฺเคหิปิ ติตฺตกคฺเคหิปิ กฏุกคฺเคหิปิ มธุรคฺเคหิปิ ขาริเกหิปิ อขาริเกหิปิ โลณิเกหิปิ อโลณิเกหิปิ. ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท สกสฺส ภตฺตุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ ‘อิทํ วา เม อชฺช ภตฺตุ สูเปยฺยํ รุจฺจติ, อิมสฺส วา อภิหรติ, อิมสฺส วา พหุํ คณฺหาติ, อิมสฺส วา วณฺณํ ภาสติ, อมฺพิลคฺคํ วา เม อชฺช ภตฺตุ สูเปยฺยํ รุจฺจติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา อภิหรติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา พหุํ คณฺหาติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา วณฺณํ ภาสติ…เป… อโลณิกสฺส วา วณฺณํ ภาสตี’ติ. ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท ลาภี เจว โหติ อจฺฉาทนสฺส, ลาภี เวตนสฺส, ลาภี อภิหารานํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท สกสฺส ภตฺตุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เวทนาสุ เวทนา… จิตฺเต จิตฺตา… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ตสฺส ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิโน วิหรโต จิตฺตํ สมาธิยติ, อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ, โส ตํ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ. ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ ลาภี เจว โหติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ, ลาภี สติสมฺปชญฺญสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา [Pg.147] หิ โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ สกสฺส จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๔). «Monjes, supongamos que un cocinero sabio, experto y hábil sirve a un rey o a un gran ministro con diversos tipos de guisos: ácidos, amargos, picantes, dulces, salados, no salados, con o sin condimentos. Ese cocinero sabio, experto y hábil nota el signo de su propio señor: “Hoy a mi señor le gusta este guiso, o toma de este, o se sirve mucho de este, o alaba el color de este; hoy a mi señor le gusta el guiso ácido... (etc.) ...o alaba el color del que no tiene sal”. Ese cocinero sabio, experto y hábil obtiene ropa, obtiene un salario y obtiene regalos. ¿Por qué razón? Porque ese cocinero sabio, experto y hábil nota el signo de su propio señor. Exactamente de la misma manera, monjes, aquí cierto monje sabio, experto y hábil permanece contemplando el cuerpo en el cuerpo... las sensaciones en las sensaciones... la mente en la mente... los fenómenos en los fenómenos, ardiente, claramente comprensivo y atento, habiendo eliminado la codicia y el pesar respecto al mundo. Mientras permanece contemplando los fenómenos en los fenómenos, su mente se concentra y las impurezas se abandonan; él nota ese signo. Ese monje sabio, experto y hábil obtiene tanto las moradas felices en esta misma vida como la atención y la clara comprensión. ¿Por qué razón? Porque ese monje sabio, experto y hábil nota el signo de su propia mente». (Saṃ. Ni. 5.374). นิมิตฺตคฺคหเณน จสฺส ปุน เต อากาเร สมฺปาทยโต อปฺปนามตฺตเมว อิชฺฌติ, น จิรฏฺฐานํ. จิรฏฺฐานํ ปน สมาธิปริพนฺธานํ ธมฺมานํ สุวิโสธิตตฺตา โหติ. โย หิ ภิกฺขุ กามาทีนวปจฺจเวกฺขณาทีหิ กามจฺฉนฺทํ น สุฏฺฐุ วิกฺขมฺเภตฺวา, กายปสฺสทฺธิวเสน กายทุฏฺฐุลฺลํ น สุปฺปฏิปสฺสทฺธํ กตฺวา, อารมฺภธาตุมนสิการาทิวเสน ถินมิทฺธํ น สุฏฺฐุ ปฏิวิโนเทตฺวา, สมถนิมิตฺตมนสิการาทิวเสน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ น สุสมูหตํ กตฺวา, อญฺเญปิ สมาธิปริพนฺเธ ธมฺเม น สุฏฺฐุ วิโสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชติ, โส อวิโสธิตํ อาสยํ ปวิฏฺฐภมโร วิย อวิสุทฺธํ อุยฺยานํ ปวิฏฺฐราชา วิย จ ขิปฺปเมว นิกฺขมติ. โย ปน สมาธิปริพนฺเธ ธมฺเม สุฏฺฐุ วิโสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชติ, โส สุวิโสธิตํ อาสยํ ปวิฏฺฐภมโร วิย สุปริสุทฺธํ อุยฺยานํ ปวิฏฺฐราชา วิย จ สกลมฺปิ ทิวสภาคํ อนฺโตสมาปตฺติยํเยว โหติ. เตนาหุ โปราณา – Al captar la señal y completar esos aspectos, el yogui alcanza solo la absorción (appanā), pero no la estabilidad duradera. La estabilidad se logra mediante la purificación total de los estados que obstruyen la concentración. Pues aquel monje que entra en el jhāna sin haber suprimido adecuadamente el deseo sensual mediante la reflexión sobre sus peligros, sin haber calmado la inquietud corporal mediante la tranquilidad física, sin haber disipado adecuadamente la pereza y el letargo mediante la atención al elemento de esfuerzo, sin haber eliminado por completo la agitación y la preocupación mediante la atención a la señal de la calma, y sin haber purificado otros estados que obstaculizan la concentración, saldrá de él rápidamente, como un abejorro que entra en un nido no limpiado o un rey que entra en un jardín no purificado. Pero aquel que entra en el jhāna habiendo purificado bien los estados que obstaculizan la concentración, permanece dentro de la absorción incluso durante todo el día, como un abejorro que entra en un nido bien limpio o un rey que entra en un jardín perfectamente purificado. Por eso dijeron los antiguos: ‘‘กาเมสุ ฉนฺทํ ปฏิฆํ วิโนทเย,อุทฺธจฺจมิทฺธํ วิจิกิจฺฉปญฺจมํ; วิเวกปาโมชฺชกเรน เจตสา,ราชาว สุทฺธนฺตคโต ตหึ รเม’’ติ. «Se debe disipar el deseo por los placeres sensoriales, la malevolencia, la agitación, el letargo y la duda como quinta; con una mente que genera alegría nacida del retiro, uno debe deleitarse en ese jhāna, como un rey que ha entrado en un recinto purificado». ตสฺมา จิรฏฺฐิติกาเมน ปริพนฺธกธมฺเม วิโสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชิตพฺพํ. จิตฺตภาวนาเวปุลฺลตฺถญฺจ ยถาลทฺธํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ วฑฺเฒตพฺพํ. ตสฺส ทฺเว วฑฺฒนาภูมิโย อุปจารํ วา อปฺปนํ วา. อุปจารํ ปตฺวาปิ หิ ตํ วฑฺเฒตุํ วฏฺฏติ อปฺปนํ ปตฺวาปิ. เอกสฺมึ ปน ฐาเน อวสฺสํ วฑฺเฒตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถาลทฺธํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ วฑฺเฒตพฺพ’’นฺติ. Por lo tanto, quien desee la estabilidad debe entrar en el jhāna tras purificar los estados obstructores. Y para la plenitud del desarrollo mental, se debe expandir la señal de contraparte (paṭibhāganimitta) tal como se ha obtenido. Existen dos etapas para su expansión: el acceso (upacāra) o la absorción (appanā). Pues es apropiado expandirla tanto al alcanzar el acceso como al alcanzar la absorción. Ciertamente, debe ser expandida en uno de estos estados. Por eso se ha dicho: «se debe expandir la señal de contraparte tal como se ha obtenido». นิมิตฺตวฑฺฒนนโย El método para expandir la señal ๗๗. ตตฺรายํ วฑฺฒนนโย, เตน โยคินา ตํ นิมิตฺตํ ปตฺตวฑฺฒนปูววฑฺฒนภตฺตวฑฺฒนลตาวฑฺฒนทุสฺสวฑฺฒนโยเคน อวฑฺเฒตฺวา ยถา นาม กสฺสโก กสิตพฺพฏฺฐานํ [Pg.148] นงฺคเลน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปริจฺเฉทพฺภนฺตเร กสติ, ยถา วา ปน ภิกฺขู สีมํ พนฺธนฺตา ปฐมํ นิมิตฺตานิ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺฉา พนฺธนฺติ, เอวเมว ตสฺส ยถาลทฺธสฺส นิมิตฺตสฺส อนุกฺกเมน เอกงฺคุลทฺวงฺคุลติวงฺคุลจตุรงฺคุลมตฺตํ มนสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา ยถาปริจฺเฉทํ วฑฺเฒตพฺพํ. อปริจฺฉินฺทิตฺวา ปน น วฑฺเฒตพฺพํ. ตโต วิทตฺถิรตนปมุขปริเวณวิหารสีมานํ คามนิคมชนปทรชฺชสมุทฺทสีมานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน วฑฺฒยนฺเตน จกฺกวาฬปริจฺเฉเทน วา ตโต วาปิ อุตฺตริ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วฑฺเฒตพฺพํ. 77. Este es el método para expandirla: el yogui no debe expandir esa señal mediante el método de expandir un cuenco, un pastel, el arroz, una enredadera o una tela. Tal como un agricultor delimita el área a labrar con el arado y luego labra dentro de ese límite, o como los monjes que, al establecer un límite (sīma), primero marcan las señales y luego lo establecen; del mismo modo, se debe delimitar mentalmente la señal obtenida gradualmente —en un espacio de un dedo, dos, tres o cuatro dedos— y expandirla según esa delimitación. No debe expandirse sin delimitar. A partir de ahí, expandiéndola mediante delimitaciones como un palmo, un codo, el recinto, el monasterio, la aldea, el pueblo, la provincia, el reino y los límites del océano, se debe expandir delimitándola hasta el confín del universo o incluso más allá. ยถา หิ หํสโปตกา ปกฺขานํ อุฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย ปริตฺตํ ปริตฺตํ ปเทสํ อุปฺปตนฺตา ปริจยํ กตฺวา อนุกฺกเมน จนฺทิมสูริยสนฺติกํ คจฺฉนฺติ, เอวเมว ภิกฺขุ วุตฺตนเยน นิมิตฺตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วฑฺเฒนฺโต ยาว จกฺกวาฬปริจฺเฉทา ตโต วา อุตฺตริ วฑฺเฒติ. อถสฺส ตํ นิมิตฺตํ วฑฺฒิตวฑฺฒิตฏฺฐาเน ปถวิยา อุกฺกูลวิกูลนทีวิทุคฺคปพฺพตวิสเมสุ สงฺกุสตสมพฺภาหตํ อุสภจมฺมํ วิย โหติ. Pues así como los pichones de cisne, desde el momento en que les crecen las alas, vuelan hacia espacios pequeños y, tras adquirir práctica, se acercan gradualmente a la luna y al sol; del mismo modo, el monje, al expandir la señal delimitándola según el método descrito, la expande hasta el límite del universo o incluso más allá. Entonces, esa señal se le presenta en cada lugar expandido como una gran piel de buey extendida y fijada con cien estacas sobre las irregularidades de la tierra, como terrenos altos, bajos, desfiladeros de ríos y montañas. ตสฺมึ ปน นิมิตฺเต ปตฺตปฐมชฺฌาเนน อาทิกมฺมิเกน สมาปชฺชนพหุเลน ภวิตพฺพํ, น ปจฺจเวกฺขณพหุเลน. ปจฺจเวกฺขณพหุลสฺส หิ ฌานงฺคานิ ถูลานิ ทุพฺพลานิ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. อถสฺส ตานิ เอวํ อุปฏฺฐิตตฺตา อุปริ อุสฺสุกฺกนาย ปจฺจยตํ อาปชฺชนฺติ. โส อปฺปคุเณ ฌาเน อุสฺสุกฺกมาโน ปตฺตปฐมชฺฌานา จ ปริหายติ, น จ สกฺโกติ ทุติยํ ปาปุณิตุํ. เตนาห ภควา – Sin embargo, respecto a esa señal, el principiante que ha alcanzado el primer jhāna debe practicar frecuentemente su entrada, no su revisión. Pues para aquel que revisa en exceso, los factores del jhāna se presentan de forma tosca y débil. Debido a que se presentan así, no sirven como condición para el esfuerzo hacia lo superior. Al esforzarse por un jhāna en el que aún no es experto, pierde el primer jhāna ya alcanzado y no logra alcanzar el segundo. Por eso dijo el Bienaventurado: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, คาวี ปพฺพเตยฺยา พาลา อพฺยตฺตา อเขตฺตญฺญู อกุสลา วิสเม ปพฺพเต จริตุํ. ตสฺสา เอวมสฺส ‘ยํนูนาหํ อคตปุพฺพญฺเจว ทิสํ คจฺเฉยฺยํ, อขาทิตปุพฺพานิ จ ติณานิ ขาเทยฺยํ, อปีตปุพฺพานิ จ ปานียานิ ปิเวยฺย’นฺติ. สา ปุริมํ ปาทํ น สุปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉิมํ ปาทํ อุทฺธเรยฺย, สา น เจว อคตปุพฺพํ ทิสํ คจฺเฉยฺย, น จ อขาทิตปุพฺพานิ ติณานิ ขาเทยฺย, น จ อปีตปุพฺพานิ ปานียานิ ปิเวยฺย. ยสฺมิญฺจสฺสา ปเทเส ฐิตาย เอวมสฺส ‘ยํนูนาหํ อคตปุพฺพญฺเจว…เป… ปิเวยฺย’นฺติ. ตญฺจ ปเทสํ น โสตฺถินา ปจฺจาคจฺเฉยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ[Pg.149]? ตถา หิ สา, ภิกฺขเว, คาวี ปพฺพเตยฺยา พาลา อพฺยตฺตา อเขตฺตญฺญู อกุสลา วิสเม ปพฺพเต จริตุํ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ พาโล อพฺยตฺโต อเขตฺตญฺญู อกุสโล วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. โส ตํ นิมิตฺตํ นาเสวติ, น ภาเวติ, น พหุลีกโรติ, น สฺวาธิฏฺฐิตํ อธิฏฺฐาติ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘ยํนูนาหํ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย’นฺติ. โส น สกฺโกติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. ตสฺเสวํ โหติ ‘ยํนูนาหํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย’นฺติ. โส น สกฺโกติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุภโต ภฏฺโฐ อุภโต ปริหีโน, เสยฺยถาปิ สา คาวี ปพฺพเตยฺยา พาลา อพฺยตฺตา อเขตฺตญฺญู อกุสลา วิสเม ปพฺพเต จริตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๙.๓๕). «Monjes, es como si hubiera una vaca montesa, tonta, incompetente, que no conoce su terreno y no es hábil para andar por una montaña escabrosa. Ella piensa: “¿Qué tal si voy hacia un rumbo por el que nunca he ido, como hierba que nunca he comido y bebo agua que nunca he bebido?”. Ella levanta una pata trasera sin haber asentado firmemente la delantera. Así, ni llegaría al rumbo desconocido, ni comería la hierba nueva, ni bebería el agua nueva. Y tampoco podría regresar a salvo al lugar donde estaba. ¿Por qué razón? Porque esa vaca montesa es tonta, incompetente, no conoce su terreno y no es hábil para andar por una montaña escabrosa. Del mismo modo, monjes, un monje tonto, incompetente, que no conoce su campo y no es hábil para entrar y permanecer en el primer jhāna... no cultiva esa señal, no la desarrolla, no la practica frecuentemente ni la establece con firmeza. Él piensa: “¿Qué tal si, con el sosiego de la aplicación y el sostenimiento del pensamiento, entro y permanezco en el segundo jhāna?”. Él no logra alcanzar el segundo jhāna. Entonces piensa: “¿Qué tal si entro y permanezco en el primer jhāna?”. Pero tampoco logra entrar y permanecer en el primer jhāna. A este monje, monjes, se le llama uno que ha caído de ambos, que ha perdido ambos, tal como esa vaca montesa tonta e incompetente». ตสฺมาเนน ตสฺมึเยว ตาว ปฐมชฺฌาเน ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา ภวิตพฺพํ. Por lo tanto, este yogui debe primero adquirir maestría en ese mismo primer jhāna a través de cinco aspectos. ปญฺจวสีกถา Explicación de las cinco maestrías ๗๘. ตตฺริมา ปญฺจ วสิโย อาวชฺชนวสี, สมาปชฺชนวสี, อธิฏฺฐานวสี, วุฏฺฐานวสี, ปจฺจเวกฺขณวสีติ. ปฐมํ ฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกํ อาวชฺเชติ, อาวชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ อาวชฺชนวสี. ปฐมํ ฌานํ ยตฺถิจฺฉกํ…เป… สมาปชฺชติ, สมาปชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ สมาปชฺชนวสี. เอวํ เสสาปิ วิตฺถาเรตพฺพา. 78. En este pasaje, estas cinco son las maestrías: la maestría en la advertencia (āvajjanavasī), la maestría en la entrada (samāpajjanavasī), la maestría en la determinación (adhiṭṭhānavasī), la maestría en la salida (vuṭṭhānavasī) y la maestría en la revisión (paccavekkhaṇavasī). Cuando uno puede advertir el primer jhana en cualquier lugar que desee, cualquier factor del jhana que desee y durante el tiempo que desee, y no existe lentitud en el acto de advertir, se llama maestría en la advertencia. Cuando uno puede entrar en el primer jhana donde desee, etc., y no existe lentitud en el acto de entrar, se llama maestría en la entrada. De la misma manera deben detallarse las demás. อยํ ปเนตฺถ อตฺถปฺปกาสนา, ปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปฐมํ วิตกฺกํ อาวชฺชยโต ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา อุปฺปนฺนาวชฺชนานนฺตรํ วิตกฺการมฺมณาเนว จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ. ตโต ทฺเว ภวงฺคานิ, ตโต ปุน วิจารารมฺมณํ อาวชฺชนํ, วุตฺตนยาเนว ชวนานีติ เอวํ ปญฺจสุ ฌานงฺเคสุ ยทา นิรนฺตรํ จิตฺตํ เปเสตุํ สกฺโกติ, อถสฺส อาวชฺชนวสี สิทฺธา โหติ. อยํ ปน มตฺถกปฺปตฺตา วสี ภควโต ยมกปาฏิหาริเย ลพฺภติ[Pg.150], อญฺเญสํ วา เอวรูเป กาเล. อิโต ปรํ สีฆตรา อาวชฺชนวสี นาม นตฺถิ. Esta es la explicación del significado en este contexto: para el yogui que emerge del primer jhana y advierte primero el pensamiento aplicado (vitakka), tras interrumpir el continuo vital (bhavaṅga), surgen cuatro o cinco javanas que tienen precisamente al pensamiento aplicado como objeto inmediatamente después de la advertencia. Después de eso, ocurren dos momentos de continuo vital, y luego surge de nuevo la advertencia con el pensamiento sostenido (vicāra) como objeto, seguida de las javanas según el método ya mencionado. De esta manera, cuando uno es capaz de dirigir la mente de forma ininterrumpida hacia los cinco factores del jhana, entonces se ha perfeccionado su maestría en la advertencia. Esta maestría, alcanzada en su grado máximo, se encuentra en el Milagro de los Pares del Bienaventurado, o en otros en momentos similares. Más allá de esto, no existe una maestría en la advertencia que sea más rápida. อายสฺมโต ปน มหาโมคฺคลฺลานสฺส นนฺโทปนนฺทนาคราชทมเน วิย สีฆํ สมาปชฺชนสมตฺถตา สมาปชฺชนวสี นาม. La capacidad de entrar rápidamente en el jhana, como la del venerable Mahāmoggallāna al domar al rey naga Nandopananda, se denomina maestría en la entrada (samāpajjanavasī). อจฺฉรามตฺตํ วา ทสจฺฉรามตฺตํ วา ขณํ ฐเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสี นาม. ตเถว ลหุํ วุฏฺฐาตุํ สมตฺถตา วุฏฺฐานวสี นาม. ตทุภยทสฺสนตฺถํ พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส วตฺถุํ กเถตุํ วฏฺฏติ. La capacidad de mantener el jhana durante un instante, como la duración de un chasquido de dedos o diez chasquidos, se llama maestría en la determinación (adhiṭṭhānavasī). Del mismo modo, la capacidad de salir rápidamente del jhana se llama maestría en la salida (vuṭṭhānavasī). Para ilustrar ambas, es oportuno relatar la historia del venerable anciano Buddharakkhita. โส หายสฺมา อุปสมฺปทาย อฏฺฐวสฺสิโก หุตฺวา เถรมฺพตฺถเล มหาโรหณคุตฺตตฺเถรสฺส คิลานุปฏฺฐานํ อาคตานํ ตึสมตฺตานํ อิทฺธิมนฺตสหสฺสานํ มชฺเฌ นิสินฺโน เถรสฺส ยาคุํ ปฏิคฺคาหยมานํ อุปฏฺฐากนาคราชานํ คเหสฺสามีติ อากาสโต ปกฺขนฺทนฺตํ สุปณฺณราชานํ ทิสฺวา ตาวเทว ปพฺพตํ นิมฺมินิตฺวา นาคราชานํ พาหายํ คเหตฺวา ตตฺถ ปาวิสิ. สุปณฺณราชา ปพฺพเต ปหารํ ทตฺวา ปลายิ. มหาเถโร อาห – ‘‘สเจ, อาวุโส, พุทฺธรกฺขิโต นาภวิสฺส, สพฺเพว คารยฺหา อสฺสามา’’ติ. Aquel venerable, tras haber cumplido ocho años desde su ordenación, estaba sentado en Therambatthala en medio de treinta mil monjes poseedores de poderes psíquicos que habían acudido para cuidar al anciano Mahārohaṇagutta. Al ver al rey de los garudas descendiendo del cielo con la intención de atrapar al rey naga que servía gachas al anciano, creó de inmediato una montaña y, tomando al rey naga del brazo, entró en ella. El rey de los garudas huyó tras golpear la montaña. El gran anciano dijo: 'Amigos, si Buddharakkhita no hubiera estado presente, todos habríamos sido dignos de reproche'. ปจฺจเวกฺขณวสี ปน อาวชฺชนวสิยา เอว วุตฺตา. ปจฺจเวกฺขณชวนาเนว หิ ตตฺถ อาวชฺชนานนฺตรานีติ. La maestría en la revisión se explica dentro de la misma maestría en la advertencia. Pues las javanas de revisión son precisamente aquellas que surgen inmediatamente después de la advertencia en ese proceso. ทุติยชฺฌานกถา Explicación del Segundo Jhana ๗๙. อิมาสุ ปน ปญฺจสุ วสีสุ จิณฺณวสินา ปคุณปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนนีวรณปจฺจตฺถิกา, วิตกฺกวิจารานํ โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกตฺวา ปฐมชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ทุติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต วิตกฺกวิจารา โอฬาริกโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปีติสุขญฺเจว จิตฺเตกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตทาสฺส โอฬาริกงฺคํ ปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ ทุติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ[Pg.151]. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ, เยสมวสาเน เอกํ รูปาวจรํ ทุติยชฺฌานิกํ. เสสานิ วุตฺตปฺปการาเนว กามาวจรานีติ. 79. Con respecto a estas cinco maestrías, el yogui que ha dominado el primer jhana, al emerger de este, reflexiona: 'Este logro está cerca del enemigo de los obstáculos, y sus factores son débiles debido a la naturaleza grosera del pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido'. Habiendo visto el defecto en él, considera el segundo jhana como pacífico, agota el apego al primer jhana y debe esforzarse por alcanzar el segundo. Entonces, cuando emerge del primer jhana y, con atención plena y clara comprensión, revisa los factores del jhana, el pensamiento aplicado y el sostenido se le presentan como groseros, mientras que el gozo, la felicidad y la unificación de la mente se presentan como pacíficos. En ese momento, para abandonar los factores groseros y obtener los pacíficos, medita repetidamente sobre el mismo signo como 'tierra, tierra'. Mientras lo hace, con la idea 'ahora surgirá el segundo jhana', interrumpe el continuo vital y surge la advertencia por la puerta de la mente teniendo ese mismo kasina de tierra como objeto. Después de eso, en ese mismo objeto, surgen cuatro o cinco javanas, al final de las cuales hay una sola javana de la esfera de la forma perteneciente al segundo jhana. Las restantes son javanas de la esfera del sentido, tal como se describieron anteriormente. เอตฺตาวตา เจส วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวมเนน ทฺวงฺควิปฺปหีนํ ติวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ทุติยํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ. Con esto, debido al apaciguamiento del pensamiento aplicado y el sostenido, con tranquilidad interna, con la unificación de la mente, sin pensamiento aplicado ni sostenido, nacido de la concentración, con gozo y felicidad, alcanza y permanece en el segundo jhana. Así, de esta manera, ha obtenido el segundo jhana basado en el kasina de tierra, el cual carece de dos factores, posee tres factores, tiene las tres clases de excelencia y está dotado de las diez características. ๘๐. ตตฺถ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ วิตกฺกสฺส จ วิจารสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ วูปสมา สมติกฺกมา, ทุติยชฺฌานกฺขเณ อปาตุภาวาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ทุติยชฺฌาเน สพฺเพปิ ปฐมชฺฌานธมฺมา น สนฺติ. อญฺเญเยว หิ ปฐมชฺฌาเน ผสฺสาทโย, อญฺเญ อิธ. โอฬาริกสฺส ปน โอฬาริกสฺส องฺคสฺส สมติกฺกมา ปฐมชฺฌานโต ปเรสํ ทุติยชฺฌานาทีนํ อธิคโม โหตีติ ทีปนตฺถํ ‘‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา’’ติ เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 80. En ese pasaje, 'por el apaciguamiento del pensamiento aplicado y el sostenido' significa por el cese, la trascendencia o la no manifestación de estos dos en el momento del segundo jhana. Aunque en el segundo jhana no están presentes todos los estados del primer jhana (pues el contacto, etc., en el primero son diferentes de los de aquí), se dice 'por el apaciguamiento del pensamiento aplicado y el sostenido' para mostrar que el logro de los jhanas superiores, como el segundo, ocurre a partir del primero mediante la trascendencia de factores cada vez más groseros. อชฺฌตฺตนฺติ อิธ นิยกชฺฌตฺตมธิปฺเปตํ. วิภงฺเค ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺต’’นฺติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ยสฺมา จ นิยกชฺฌตฺตมธิปฺเปตํ, ตสฺมา อตฺตนิ ชาตํ อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สมฺปสาทนนฺติ สมฺปสาทนํ วุจฺจติ สทฺธา. สมฺปสาทนโยคโต ฌานมฺปิ สมฺปสาทนํ. นีลวณฺณโยคโต นีลวตฺถํ วิย. ยสฺมา วา ตํ ฌานํ สมฺปสาทนสมนฺนาคตตฺตา วิตกฺกวิจารกฺโขภวูปสมเนน จ เจตโส สมฺปสาทยติ, ตสฺมาปิ สมฺปสาทนนฺติ วุตฺตํ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป สมฺปสาทนํ เจตโสติ เอวํ ปทสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ปุริมสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป เจตโสติ เอตํ เอโกทิภาเวน สทฺธึ โยเชตพฺพํ. Aquí, por 'interno' (ajjhattaṃ) se entiende lo propio. En el Vibhaṅga se dice simplemente 'interno, individual'. Dado que se refiere a lo propio, el significado aquí es lo nacido en uno mismo, producido en el propio continuo mental. 'Tranquilidad' (sampasādana) se refiere a la fe. Debido a su asociación con la fe, el jhana también se llama tranquilidad, al igual que una prenda se llama azul por su asociación con el color azul. O bien, debido a que ese jhana está dotado de fe y tranquiliza la mente al apaciguar la agitación del pensamiento aplicado y el sostenido, por eso se llama tranquilidad. En esta segunda interpretación, la relación gramatical debe entenderse como 'la tranquilidad de la mente'. En la primera interpretación, el término 'de la mente' debe conectarse con 'unificación'. ตตฺรายมตฺถโยชนา, เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, วิตกฺกวิจาเรหิ อนชฺฌารูฬฺหตฺตา อคฺโค เสฏฺโฐ หุตฺวา อุเทตีติ อตฺโถ. เสฏฺโฐปิ หิ โลเก เอโกติ วุจฺจติ. วิตกฺกวิจารวิรหโต วา เอโก อสหาโย หุตฺวา อิติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. อถ วา สมฺปยุตฺตธมฺเม อุทายตีติ อุทิ, อุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. เสฏฺฐฏฺเฐน เอโก จ โส อุทิ จาติ เอโกทิ, สมาธิสฺเสตํ [Pg.152] อธิวจนํ. อิติ อิมํ เอโกทึ ภาเวติ วฑฺเฒตีติ อิทํ ทุติยชฺฌานํ เอโกทิภาวํ. โส ปนายํ เอโกทิ ยสฺมา เจตโส, น สตฺตสฺส, น ชีวสฺส, ตสฺมา เอตํ เจตโส เอโกทิภาวนฺติ วุตฺตํ. Aquí está la explicación del significado: surge como único, por tanto es unificación (ekodi). El significado es que surge siendo supremo y excelente por no estar dominado por el pensamiento aplicado ni el sostenido. En el mundo, a lo que es excelente también se le llama 'único'. O bien, se puede decir que es único por estar solo, sin la compañía del pensamiento aplicado y el sostenido. Además, 'udi' significa que hace surgir o eleva los estados asociados. Siendo excelente y elevador, es 'ekodi'; este es un epíteto de la concentración. De este modo, este segundo jhana desarrolla y aumenta esta unificación, por lo que se llama unificación. Y dado que esta unificación es de la mente, y no de un ser o de un alma, por eso se dice 'unificación de la mente'. นนุ จายํ สทฺธา ปฐมชฺฌาเนปิ อตฺถิ, อยญฺจ เอโกทินามโก สมาธิ, อถ กสฺมา อิทเมว ‘‘สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวญฺจา’’ติ วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต, อทุญฺหิ ปฐมชฺฌานํ วิตกฺกวิจารกฺโขเภน วีจิตรงฺคสมากุลมิว ชลํ น สุปฺปสนฺนํ โหติ, ตสฺมา สติยาปิ สทฺธาย ‘‘สมฺปสาทน’’นฺติ น วุตฺตํ. น สุปฺปสนฺนตฺตาเยว เจตฺถ สมาธิปิ น สุฏฺฐุ ปากโฏ, ตสฺมา ‘‘เอโกทิภาว’’นฺติปิ น วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน ฌาเน วิตกฺกวิจารปลิโพธาภาเวน ลทฺโธกาสา พลวตี สทฺธา, พลวสทฺธาสหายปฏิลาเภเนว จ สมาธิปิ ปากโฏ, ตสฺมา อิทเมว เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. วิภงฺเค ปน ‘‘สมฺปสาทนนฺติ ยา สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท. เจตโส เอโกทิภาวนฺติ ยา จิตฺตสฺส ฐิติ…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. เอวํ วุตฺเตน ปน เตน สทฺธึ อยมตฺถวณฺณนา ยถา น วิรุชฺฌติ, อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ เจว สเมติ จ, เอวํ เวทิตพฺพา. ¿Acaso no existe esta fe también en el primer jhāna, así como este samādhi llamado unificación? Entonces, ¿por qué se dice que solo este segundo jhāna es 'tranquilidad interior y unificación de la mente'? Se responde: aquel primer jhāna, debido a la agitación del pensamiento aplicado y sostenido, es como el agua revuelta por olas y ondas, y no es perfectamente clara; por lo tanto, aunque exista fe, no se llama 'tranquilidad'. Debido a esa falta de claridad perfecta, el samādhi tampoco es plenamente manifiesto allí; por eso tampoco se llama 'unificación'. Sin embargo, en este jhāna, debido a la ausencia de la perturbación del pensamiento aplicado y sostenido, la fe encuentra su oportunidad y se vuelve poderosa; y gracias a obtener como compañera a esa fe poderosa, el samādhi también se vuelve manifiesto. Por lo tanto, debe entenderse que solo este se describe así. En el Vibhaṅga se dice únicamente: 'Tranquilidad es la fe, el acto de creer, la confianza, la serenidad. Unificación de la mente es la estabilidad de la mente... etc... el sammāsamādhi'. Debe entenderse que este comentario no contradice lo dicho en el Vibhaṅga, sino que, por el contrario, concuerda y armoniza con él. ๘๑. อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ ภาวนาย ปหีนตฺตา เอตสฺมึ, เอตสฺส วา วิตกฺโก นตฺถีติ อวิตกฺกํ. อิมินาว นเยน อวิจารํ. วิภงฺเคปิ วุตฺตํ ‘‘อิติ อยญฺจ วิตกฺโก อยญฺจ วิจาโร สนฺตา โหนฺติ สมิตา วูปสนฺตา อตฺถงฺคตา อพฺภตฺถงฺคตา อปฺปิตา พฺยปฺปิตา โสสิตา วิโสสิตา พฺยนฺติกตา, เตน วุจฺจติ อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ (วิภ. ๕๗๖). 81. 'Sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido' significa que, por haber sido abandonados mediante el desarrollo mental, el pensamiento aplicado no existe en este jhāna o para este jhāna; por eso es 'sin pensamiento aplicado'. Del mismo modo, es 'sin pensamiento sostenido'. También se dice en el Vibhaṅga: 'Así, este pensamiento aplicado y este pensamiento sostenido están calmados, apaciguados, aquietados, extinguidos, totalmente extinguidos, suprimidos, erradicados, secos, totalmente secos, eliminados; por eso se llama sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido'. เอตฺถาห ‘‘นนุ จ ‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา’ติ อิมินาปิ อยมตฺโถ สิทฺโธ, อถ กสฺมา ปุน วุตฺตํ ‘อวิตกฺกํ อวิจาร’นฺติ’’. วุจฺจเต, เอวเมตํ สิทฺโธวายมตฺโถ, น ปเนตํ ตทตฺถทีปกํ. นนุ อโวจุมฺห ‘‘โอฬาริกสฺส ปน โอฬาริกสฺส องฺคสฺส สมติกฺกมา ปฐมชฺฌานโต ปเรสํ ทุติยชฺฌานาทีนํ สมธิคโม โหตีติ ทสฺสนตฺถํ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ เอวํ วุตฺต’’นฺติ. Aquí se pregunta: '¿Acaso este significado no queda ya establecido con la expresión "con el aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido"? Entonces, ¿por qué se dice de nuevo "sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido"?'. Se responde: es cierto que el significado queda establecido, pero esa expresión no tiene como único fin mostrar ese hecho. ¿Acaso no dijimos que se dice 'con el aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido' para mostrar que el logro del segundo jhāna y los siguientes, que son superiores al primer jhāna, ocurre mediante la superación de los factores más burdos? อปิจ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อิทํ สมฺปสาทนํ, น กิเลสกาลุสฺสิยสฺส. วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา เอโกทิภาวํ, น อุปจารชฺฌานมิว นีวรณปฺปหานา[Pg.153], ปฐมชฺฌานมิว จ น องฺคปาตุภาวาติ เอวํ สมฺปสาทนเอโกทิภาวานํ เหตุปริทีปกมิทํ วจนํ. ตถา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อิทํ อวิตกฺกํ อวิจารํ, น ตติยจตุตฺถชฺฌานานิ วิย จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วิย จ อภาวาติ เอวํ อวิตกฺกอวิจารภาวสฺส เหตุปริทีปกญฺจ, น วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกํ. วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกเมว ปน ‘‘อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ อิทํ วจนํ. ตสฺมา ปุริมํ วตฺวาปิ วตฺตพฺพเมวาติ. Además, este segundo jhāna es 'tranquilidad' debido al aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido, no por la cesación de la turbidez de las impurezas. Y es 'unificación' debido al aquietamiento del pensamiento aplicado y sostenido, no por el abandono de los obstáculos como en el jhāna de acceso, ni por la manifestación de los factores como en el primer jhāna. Así, esta expresión aclara la causa de la tranquilidad y la unificación. Del mismo modo, este jhāna es 'sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido' debido a su aquietamiento, no por una ausencia intrínseca como ocurre en el tercer y cuarto jhāna, o como en la conciencia visual, etc. Así, también aclara la causa de la ausencia de pensamiento aplicado y sostenido, no solo la mera ausencia de estos. Por el contrario, la expresión 'sin pensamiento aplicado y sin pensamiento sostenido' muestra únicamente la mera ausencia de pensamiento aplicado y sostenido. Por lo tanto, aunque se haya dicho lo anterior, es necesario decir esto último. สมาธิชนฺติ ปฐมชฺฌานสมาธิโต สมฺปยุตฺตสมาธิโต วา ชาตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปฐมมฺปิ สมฺปยุตฺตสมาธิโต ชาตํ, อถ โข อยเมว สมาธิ ‘‘สมาธี’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหติ วิตกฺกวิจารกฺโขภวิรเหน อติวิย อจลตฺตา, สุปฺปสนฺนตฺตา จ, ตสฺมา อิมสฺส วณฺณภณนตฺถํ อิทเมว ‘‘สมาธิช’’นฺติ วุตฺตํ. ปีติสุขนฺติ อิทํ วุตฺตนยเมว. 'Nacido de la concentración' significa nacido de la concentración del primer jhāna o de la concentración asociada. En este contexto, aunque el primer jhāna también nace de la concentración asociada, solo este samādhi merece ser llamado 'concentración' por ser extremadamente inamovible y perfectamente claro debido a la ausencia de la agitación del pensamiento aplicado y sostenido. Por lo tanto, para elogiar este jhāna, solo de este se dice que es 'nacido de la concentración'. La expresión 'con alegría y felicidad' debe entenderse según el método ya explicado. ทุติยนฺติ คณนานุปุพฺพตา ทุติยํ. อิทํ ทุติยํ สมาปชฺชตีติปิ ทุติยํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ทฺวงฺควิปฺปหีนํ ติวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ วิตกฺกวิจารานํ ปหานวเสน ทฺวงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. ยถา จ ปฐมชฺฌานสฺส อุปจารกฺขเณ นีวรณานิ ปหียนฺติ, น ตถา อิมสฺส วิตกฺกวิจารา. อปฺปนากฺขเณเยว จ ปเนตํ วินา เตหิ อุปฺปชฺชติ. เตนสฺส เต ‘‘ปหานงฺค’’นฺติ วุจฺจนฺติ. ปีติ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ติณฺณํ อุปฺปตฺติวเสน ติวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. ตสฺมา ยํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ สมฺปสาโท ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๘๐) วุตฺตํ, ตํ สปริกฺขารํ ฌานํ ทสฺเสตุํ ปริยาเยน วุตฺตํ. ฐเปตฺวา ปน สมฺปสาทนํ นิปฺปริยาเยน อุปนิชฺฌานลกฺขณปฺปตฺตานํ องฺคานํ วเสน ติวงฺคิกเมว เอตํ โหติ. ยถาห – ‘‘กตมํ ตสฺมึ สมเย ติวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตา’’ติ (ธ. ส. ๑๖๑; วิภ. ๖๒๘). เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมว. 'Segundo' significa que es el segundo en el orden numérico. También se llama segundo porque se entra en él por segunda vez. En cuanto a lo que se dijo sobre que 'tiene dos factores abandonados y posee tres factores', debe entenderse que el estado de tener dos factores abandonados se refiere al abandono del pensamiento aplicado y sostenido. Y así como en el momento del acceso del primer jhāna se abandonan los obstáculos, no ocurre lo mismo con el pensamiento aplicado y sostenido en este jhāna. Más bien, surge sin ellos solo en el momento de la absorción. Por eso se dice que ellos son sus 'factores de abandono'. Debe entenderse que la posesión de tres factores se debe al surgimiento de estos tres: alegría, felicidad y unificación de la mente. Por lo tanto, lo que se dice en el Vibhaṅga: 'Jhāna es tranquilidad, alegría, felicidad y unificación de la mente', se dice de manera figurada para mostrar el jhāna junto con sus requisitos. Sin embargo, excluyendo la tranquilidad, en sentido estricto, este jhāna posee solo tres factores en virtud de los factores que alcanzan la característica de la meditación profunda. Como se dice: '¿Cuál es en ese momento el jhāna de tres factores? Es la alegría, la felicidad y la unificación de la mente'. El resto es igual a lo explicado para el primer jhāna. ตติยชฺฌานกถา Explicación del Tercer Jhāna ๘๒. เอวมธิคเต ปน ตสฺมิมฺปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา หุตฺวา ปคุณทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนวิตกฺกวิจารปจฺจตฺถิกา, ‘ยเทว ตตฺถ ปีติคตํ เจตโส อุปฺปิลาวิตํ, เอเตเนตํ [Pg.154] โอฬาริกํ อกฺขายตี’ติ (ที. นิ. ๑.๙๖) วุตฺตาย ปีติยา โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ตติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ทุติยชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ตติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต ปีติ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, สุขญฺเจว เอกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ. ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ ตติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ, เยสํ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ ตติยชฺฌานิกํ, เสสานิ วุตฺตนเยเนว กามาวจรานีติ. เอตฺตาวตา จ ปเนส ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ (ที. นิ. ๑.๒๓๐; ธ. ส. ๑๖๓). เอวมเนน เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ตติยํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ. 82. Tras haber alcanzado así también ese [segundo jhana] y haberlo dominado en las cinco formas de la manera ya descrita, al emerger del segundo jhana bien dominado, [el yogui] debe esforzarse por alcanzar el tercer jhana, viendo sus defectos así: «Este logro está cerca de los enemigos del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido», y «Debido a la naturaleza burda de la alegría [rapto] descrita en [los textos]: "Cualquier agitación mental relacionada con la alegría que allí exista, por eso mismo se dice que es burda", es débil en sus factores». Habiendo percibido así el defecto en él y habiendo prestado atención al tercer jhana como pacífico, debe poner fin al apego al segundo jhana. Entonces, para aquel que, tras emerger del segundo jhana, es consciente y claramente comprensivo y revisa los factores del jhana, la alegría se le presenta como burda, mientras que la felicidad y la unificación de la mente se le presentan como pacíficas. En ese momento, para abandonar el factor burdo y obtener los factores pacíficos, al prestar atención repetidamente al mismo signo como «tierra, tierra», se interrumpe el flujo del subconsciente con el pensamiento «ahora surgirá el tercer jhana», y tomando ese mismo signo de la totalidad de tierra como objeto, surge el proceso cognitivo de la puerta de la mente. Tras esto, surgen cuatro o cinco impulsos [javanas] en ese mismo objeto, al final de los cuales uno es un impulso de la esfera de la forma perteneciente al tercer jhana, y los restantes son de la esfera del sentido, de la manera ya descrita. Mediante este proceso de meditación, «con el desvanecimiento de la alegría, permanece ecuánime, consciente y con clara comprensión, y experimenta la felicidad con el cuerpo; entra y permanece en el tercer jhana, del cual los Nobles declaran: "Es ecuánime, consciente y vive en la felicidad"». De este modo, ha alcanzado el tercer jhana basado en la totalidad de tierra, el cual posee el abandono de un factor, está dotado de dos factores y posee las tres bondades y los diez rasgos. ๘๓. ตตฺถ ปีติยา จ วิราคาติ วิราโค นาม วุตฺตปฺปการาย ปีติยา ชิคุจฺฉนํ วา สมติกฺกโม วา. อุภินฺนํ ปน อนฺตรา จสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, โส วูปสมํ วา สมฺปิณฺเฑติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมํ วา. ตตฺถ ยทา วูปสมเมว สมฺปิณฺเฑติ, ตทา ‘‘ปีติยา จ วิราคา กิญฺจ ภิยฺโย วูปสมา จา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค ชิคุจฺฉนตฺโถ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปีติยา ชิคุจฺฉนา จ วูปสมา จา’’ติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยทา ปน วิตกฺกวิจารวูปสมํ สมฺปิณฺเฑติ, ตทา ‘‘ปีติยา จ วิราคา, กิญฺจ ภิยฺโย วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค สมติกฺกมนตฺโถ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. 83. En este contexto, «con el desvanecimiento (virāga) de la alegría» significa el asco por la alegría de la clase descrita anteriormente o su superación. La partícula «ca» (y) entre las dos palabras tiene el sentido de conjunción; conecta ya sea el apaciguamiento [de la alegría] o el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido. Allí, cuando conecta solo el apaciguamiento, se debe entender la construcción así: «con el desvanecimiento de la alegría y, más aún, con su apaciguamiento». En esta construcción, «virāga» tiene el sentido de asco; por lo tanto, debe verse el significado como «debido al asco y al apaciguamiento de la alegría». Sin embargo, cuando conecta el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido, se debe entender la construcción así: «con el desvanecimiento de la alegría y, más aún, con el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido». En esta construcción, «virāga» tiene el sentido de superación; por lo tanto, debe verse el significado como «debido a la superación de la alegría y al apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido». กามญฺเจเต วิตกฺกวิจารา ทุติยชฺฌาเนเยว วูปสนฺตา, อิมสฺส ปน ฌานสฺส มคฺคปริทีปนตฺถํ วณฺณภณนตฺถญฺเจตํ วุตฺตํ. วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมาติ หิ วุตฺเต อิทํ ปญฺญายติ, นูน วิตกฺกวิจารวูปสโม มคฺโค อิมสฺส [Pg.155] ฌานสฺสาติ. ยถา จ ตติเย อริยมคฺเค อปฺปหีนานมฺปิ สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ‘‘ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปหานา’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๗๓; ม. นิ. ๒.๑๓๓; สํ. นิ. ๕.๑๘๔; อ. นิ. ๓.๘๘) เอวํ ปหานํ วุจฺจมานํ วณฺณภณนํ โหติ, ตทธิคมาย อุสฺสุกฺกานํ อุสฺสาหชนกํ, เอวเมว อิธ อวูปสนฺตานมฺปิ วิตกฺกวิจารานํ วูปสโม วุจฺจมาโน วณฺณภณนํ โหติ. เตนายมตฺโถ วุตฺโต ‘‘ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ. Aunque es cierto que estos pensamientos iniciales y sostenidos ya se habían apaciguado en el segundo jhana, esto se dice aquí para mostrar el camino de este jhana y para elogiarlo. Pues al decir «con el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido», esto se hace evidente: «ciertamente el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido es el camino hacia este jhana». Así como en el tercer camino noble se menciona el abandono de los cinco grilletes de la esfera inferior, como la visión de la identidad y demás, aunque ya no estaban presentes para ser abandonados, esto se hace para elogiar [el camino] y para generar entusiasmo en quienes se esfuerzan por alcanzarlo; de la misma manera, el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido se menciona aquí, aunque no estuvieran sin apaciguar, con el fin de elogiarlos. Por eso se dice este significado: «mediante la superación de la alegría y el apaciguamiento del pensamiento inicial y el pensamiento sostenido». ๘๔. อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา. สมํ ปสฺสติ, อปกฺขปติตา หุตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ. ตาย วิสทาย วิปุลาย ถามคตาย สมนฺนาคตตฺตา ตติยชฺฌานสมงฺคี อุเปกฺขโกติ วุจฺจติ. 84. En cuanto a «permanece ecuánime», aquí «upekkhā» (ecuanimidad) significa que observa imparcialmente. El significado es que ve de manera equilibrada, viendo sin parcialidad. Debido a que posee esa ecuanimidad pura, vasta y firme, se dice que quien está en el tercer jhana es «ecuánime». อุเปกฺขา ปน ทสวิธา โหติ ฉฬงฺคุเปกฺขา, พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา, โพชฺฌงฺคุเปกฺขา, วีริยุเปกฺขา, สงฺขารุเปกฺขา, เวทนุเปกฺขา, วิปสฺสนุเปกฺขา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา, ฌานุเปกฺขา, ปาริสุทฺธุเปกฺขาติ. La ecuanimidad es de diez tipos: ecuanimidad de los seis factores, ecuanimidad de las moradas divinas, ecuanimidad de los factores de iluminación, ecuanimidad del esfuerzo, ecuanimidad de las formaciones, ecuanimidad del sentimiento, ecuanimidad del discernimiento, ecuanimidad del equilibrio central, ecuanimidad del jhana y ecuanimidad de la pureza. ตตฺถ ยา ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ, น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน’’ติ (อ. นิ. ๖.๑) เอวมาคตา ขีณาสวสฺส ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนาการภูตา อุเปกฺขา, อยํ ฉฬงฺคุเปกฺขา นาม. De estas, la que se menciona así: «Aquí, monjes, un monje, al ver una forma con el ojo, no se alegra ni se entristece, sino que permanece ecuánime, consciente y con clara comprensión», la cual es el estado de no abandonar la naturaleza pura ante el encuentro con los seis objetos agradables o desagradables en las seis puertas de aquel que ha destruido las impurezas, se llama «ecuanimidad de los seis factores». ยา ปน ‘‘อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ม. นิ. ๑.๗๗) เอวมาคตา สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการภูตา อุเปกฺขา, อยํ พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา นาม. Aquella que se menciona así: «Permanece habiendo difundido en una dirección con una mente acompañada de ecuanimidad», que consiste en el modo de equilibrio hacia los seres, se llama «ecuanimidad de las moradas divinas». ยา ‘‘อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิต’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๗) เอวมาคตา สหชาตธมฺมานํ มชฺฌตฺตาการภูตา อุเปกฺขา, อยํ โพชฺฌงฺคุเปกฺขา นาม. Aquella que se menciona así: «Desarrolla el factor de iluminación de la ecuanimidad basado en el retiro», que consiste en el modo de equilibrio hacia los estados mentales que surgen simultáneamente, se llama «ecuanimidad de los factores de iluminación». ยา [Pg.156] ปน ‘‘กาเลนกาลํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิกโรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๓) เอวมาคตา อนจฺจารทฺธนาติสิถิลวีริยสงฺขาตา อุเปกฺขา, อยํ วีริยุเปกฺขา นาม. Aquella que se menciona así: «De vez en cuando presta atención al signo de la ecuanimidad», que se describe como un esfuerzo ni demasiado tenso ni demasiado relajado, se llama «ecuanimidad del esfuerzo». ยา ‘‘กติ สงฺขารุเปกฺขา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ, กติ สงฺขารุเปกฺขา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. อฏฺฐ สงฺขารุเปกฺขา สมถวเสน อุปฺปชฺชนฺติ. ทส สงฺขารุเปกฺขา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๗) เอวมาคตา นีวรณาทิปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนา คหเณ มชฺฌตฺตภูตา อุเปกฺขา, อยํ สงฺขารุเปกฺขา นาม. Aquella que se menciona así: «¿Cuántas ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder de la tranquilidad? ¿Cuántas ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder del discernimiento? Ocho ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder de la tranquilidad; diez ecuanimidades de las formaciones surgen por el poder del discernimiento», la cual consiste en el equilibrio al captar [los objetos] tras haber reflexionado sobre los obstáculos y demás, se llama «ecuanimidad de las formaciones». ยา ปน ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๕๐) เอวมาคตา อทุกฺขมสุขสญฺญิตา อุเปกฺขา, อยํ เวทนุเปกฺขา นาม. Aquella que se menciona así: «En el momento en que surge una mente saludable de la esfera de los sentidos acompañada de ecuanimidad», la cual se designa como ni dolorosa ni placentera, se llama «ecuanimidad del sentimiento». ยา ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ, ตํ ปชหติ, อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๑; อ. นิ. ๗.๕๕) เอวมาคตา วิจินเน มชฺฌตฺตภูตา อุเปกฺขา, อยํ วิปสฺสนุเปกฺขา นาม. Aquella que se menciona así: «Lo que existe, lo que ha llegado a ser, eso lo abandona y obtiene ecuanimidad», la cual consiste en el equilibrio durante la investigación [de las tres características de impermanencia, etc.], se llama «ecuanimidad del discernimiento». ยา ปน ฉนฺทาทีสุ เยวาปนเกสุ อาคตา สหชาตานํ สมวาหิตภูตา อุเปกฺขา, อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา นาม. Además, la ecuanimidad que aparece entre los estados mencionados con las palabras 'o cualesquiera otros' [ye vā pana], comenzando con el deseo [chanda], y que mantiene en equilibrio a los estados que surgen simultáneamente, se conoce como tatramajjhattupekkhā (ecuanimidad como neutralidad mental). ยา ‘‘อุเปกฺขโก จ วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๐; ธ. ส. ๑๖๓) เอวมาคตา อคฺคสุเขปิ ตสฺมึ อปกฺขปาตชนนี อุเปกฺขา, อยํ ฌานุเปกฺขา นาม. Aquella ecuanimidad que aparece en la frase 'mora ecuánime' y que, incluso ante la felicidad suprema, impide la parcialidad hacia esa felicidad del tercer jhāna, se conoce como jhānupekkhā (ecuanimidad de jhāna). ยา ปน ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌาน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ธ. ส. ๑๖๕) เอวมาคตา สพฺพปจฺจนีกปริสุทฺธา ปจฺจนีกวูปสมเนปิ อพฺยาปารภูตา อุเปกฺขา, อยํ ปาริสุทฺธุเปกฺขา นาม. Además, aquella ecuanimidad que aparece en la frase 'pureza de la atención por la ecuanimidad, el cuarto jhāna', la cual está completamente purificada de todos los estados opuestos [como los impedimentos, el pensamiento aplicado y el sostenido] y permanece libre de preocupación incluso al calmar dichos opuestos, se conoce como pārisuddhupekkhā (ecuanimidad de la pureza). ตตฺร ฉฬงฺคุเปกฺขา จ พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา จ โพชฺฌงฺคุเปกฺขา จ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา จ ฌานุเปกฺขา จ ปาริสุทฺธุเปกฺขา จ อตฺถโต เอกา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาว โหติ. เตน เตน อวตฺถาเภเทน ปนสฺสา อยํ เภโท. เอกสฺสาปิ สโต สตฺตสฺส กุมารยุวเถรเสนาปติราชาทิวเสน เภโท วิย. ตสฺมา ตาสุ ยตฺถ ฉฬงฺคุเปกฺขา, น ตตฺถ โพชฺฌงฺคุเปกฺขาทโย. ยตฺถ วา ปน โพชฺฌงฺคุเปกฺขา, น ตตฺถ ฉฬงฺคุเปกฺขาทโย โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. De entre ellas, la ecuanimidad de seis factores [chaḷaṅgupekkhā], la ecuanimidad de la morada sublime [brahmavihārupekkhā], la ecuanimidad de los factores de iluminación [bojjhaṅgupekkhā], la ecuanimidad como neutralidad mental [tatramajjhattupekkhā], la ecuanimidad de jhāna [jhānupekkhā] y la ecuanimidad de la pureza [pārisuddhupekkhā] son idénticas en su esencia fundamental, pues todas son simplemente el factor mental de tatramajjhattupekkhā. Sin embargo, esta distinción surge según la diferencia de las ocasiones o estados, de la misma manera que un único ser se distingue según sea niño, joven, anciano, general o rey. Por tanto, debe entenderse que donde se halla la ecuanimidad de seis factores, no se hallan las de los factores de iluminación, etc., y donde se halla la ecuanimidad de los factores de iluminación, no se hallan las de los seis factores, etc. ยถา [Pg.157] เจตาสมตฺถโต เอกีภาโว, เอวํ สงฺขารุเปกฺขา วิปสฺสนุเปกฺขานมฺปิ. ปญฺญา เอว หิ สา กิจฺจวเสน ทฺวิธา ภินฺนา. ยถา หิ ปุริสสฺส สายํ เคหํ ปวิฏฺฐํ สปฺปํ อชปททณฺฑํ คเหตฺวา ปริเยสมานสฺส ตํ ถุสโกฏฺฐเก นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘สปฺโป นุ โข, โน’’ติ อวโลเกนฺตสฺส โสวตฺติกตฺตยํ ทิสฺวา นิพฺเพมติกสฺส ‘‘สปฺโป, น สปฺโป’’ติ วิจินเน มชฺฌตฺตตา โหติ, เอวเมว ยา อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาญาเณน ลกฺขณตฺตเย ทิฏฺเฐ สงฺขารานํ อนิจฺจภาวาทิวิจินเน มชฺฌตฺตตา อุปฺปชฺชติ, อยํ วิปสฺสนุเปกฺขา นาม. ยถา ปน ตสฺส ปุริสสฺส อชปททณฺเฑน คาฬฺหํ สปฺปํ คเหตฺวา ‘‘กึ ตาหํ อิมํ สปฺปํ อวิเหเฐนฺโต อตฺตานญฺจ อิมินา อฑํสาเปนฺโต มุญฺเจยฺย’’นฺติ มุญฺจนาการเมว ปริเยสโต คหเณ มชฺฌตฺตตา โหติ. เอวเมว ยา ลกฺขณตฺตยสฺส ทิฏฺฐตฺตา อาทิตฺเต วิย ตโย ภเว ปสฺสโต สงฺขารคฺคหเณ มชฺฌตฺตตา, อยํ สงฺขารุเปกฺขา นาม. อิติ วิปสฺสนุเปกฺขาย สิทฺธาย สงฺขารุเปกฺขาปิ สิทฺธาว โหติ. อิมินา ปเนสา วิจินนคฺคหเณสุ มชฺฌตฺตสงฺขาเตน กิจฺเจน ทฺวิธา ภินฺนาติ. วีริยุเปกฺขา ปน เวทนุเปกฺขา จ อญฺญมญฺญญฺจ อวเสสาหิ จ อตฺถโต ภินฺนา เอวาติ. Así como estas son una sola en esencia, lo mismo ocurre con la ecuanimidad de las formaciones [saṅkhārupekkhā] y la ecuanimidad de la visión clara [vipassanupekkhā]. Ambas son, de hecho, sabiduría [paññā], dividida en dos según su función. Como un hombre que busca una serpiente que entró en su casa al anochecer, usando un palo con punta de horquilla; al verla acostada en el granero, la observa dudando si es o no una serpiente, pero al ver las tres marcas en su cuello se libera de dudas; su neutralidad en ese acto de investigación es como la vipassanupekkhā, la neutralidad que surge en el meditador cuando, tras ver las tres características con el conocimiento de visión clara, investiga la impermanencia, etc., de las formaciones. Y así como ese hombre, tras sujetar firmemente a la serpiente con el palo, busca el modo de soltarla pensando: '¿Cómo puedo liberarla sin dañarla y sin que me muerda?', su neutralidad al sujetarla es como la saṅkhārupekkhā: la neutralidad respecto al aferramiento a las formaciones que surge en quien ve los tres mundos como una casa en llamas por haber discernido las tres características. Así, establecida la vipassanupekkhā, queda establecida la saṅkhārupekkhā. Por esta función descrita como neutralidad en la investigación y en el aferramiento, la sabiduría se divide en dos. La ecuanimidad de la energía [vīriyupekkhā] y la ecuanimidad de la sensación [vedanupekkhā] son diferentes entre sí y de las otras ocho en su esencia. อิติ อิมาสุ อุเปกฺขาสุ ฌานุเปกฺขา อิธาธิปฺเปตา. สา มชฺฌตฺตลกฺขณา, อนาโภครสา, อพฺยาปารปจฺจุปฏฺฐานา, ปีติวิราคปทฏฺฐานาติ. เอตฺถาห, นนุ จายมตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาว โหติ, สา จ ปฐมทุติยชฺฌาเนสุปิ อตฺถิ. ตสฺมา ตตฺราปิ อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอวมยํ วตฺตพฺพา สิยา, สา กสฺมา น วุตฺตาติ. อปริพฺยตฺตกิจฺจโต. อปริพฺยตฺตญฺหิ ตสฺสา ตตฺถ กิจฺจํ วิตกฺกาทีหิ อภิภูตตฺตา. อิธ ปนายํ วิตกฺกวิจารปีตีหิ อนภิภูตตฺตา อุกฺขิตฺตสิรา วิย หุตฺวา ปริพฺยตฺตกิจฺจา ชาตา, ตสฺมา วุตฺตาติ. Así, de entre estos tipos de ecuanimidad, aquí se refiere a la ecuanimidad de jhāna [jhānupekkhā]. Tiene como característica la neutralidad, como función la falta de preocupación [ante la felicidad suprema], como manifestación la ausencia de esfuerzo y como causa próxima el desapego por el gozo [pīti]. Aquí alguien podría objetar: '¿No es esta esencialmente tatramajjhattupekkhā? Y dado que esta también existe en el primer y segundo jhāna, ¿por qué no se dice allí "mora ecuánime"?'. Se responde: por la falta de claridad en su función. En esos jhānas, su función no es clara por estar dominada por el pensamiento aplicado [vitakka], etc. Pero en este tercer jhāna, al no estar dominada por el pensamiento aplicado, el pensamiento sostenido ni el gozo, surge con su función plenamente manifiesta, como si levantara la cabeza; por eso se menciona aquí. นิฏฺฐิตา อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอตสฺส Ha concluido la explicación del significado de la frase 'mora ecuánime'... สพฺพโส อตฺถวณฺณนา. La explicación del significado en todos sus aspectos. ๘๕. อิทานิ สโต จ สมฺปชาโนติ เอตฺถ สรตีติ สโต. สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโน. ปุคฺคเลน สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ วุตฺตํ. ตตฺถ สรณลกฺขณา สติ, อสมฺมุสฺสนรสา, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา. อสมฺโมหลกฺขณํ สมฺปชญฺญํ, ตีรณรสํ, ปวิจยปจฺจุปฏฺฐานํ. 85. Ahora, sobre 'atento y con plena comprensión' [sato ca sampajāno]: 'atento' [sato] es el que recuerda; 'con plena comprensión' [sampajāno] es el que comprende con claridad. Mediante la designación de la persona, se indican la atención [sati] y la plena comprensión [sampajañña]. De ellas, la atención tiene como característica el recordar, como función el no olvidar y como manifestación la protección. La plena comprensión tiene como característica la ausencia de confusión, como función la deliberación y como manifestación la investigación. ตตฺถ [Pg.158] กิญฺจาปิ อิทํ สติสมฺปชญฺญํ ปุริมชฺฌาเนสุปิ อตฺถิ. มุฏฺฐสติสฺส หิ อสมฺปชานสฺส อุปจารมตฺตมฺปิ น สมฺปชฺชติ, ปเคว อปฺปนา. โอฬาริกตฺตา ปน เตสํ ฌานานํ ภูมิยํ วิย ปุริสสฺส จิตฺตสฺส คติ สุขา โหติ, อพฺยตฺตํ ตตฺถ สติสมฺปชญฺญกิจฺจํ. โอฬาริกงฺคปฺปหาเนน ปน สุขุมตฺตา อิมสฺส ฌานสฺส ปุริสสฺส ขุรธารายํ วิย สติสมฺปชญฺญกิจฺจปริคฺคหิตา เอว จิตฺตสฺส คติ อิจฺฉิตพฺพาติ อิเธว วุตฺตํ. กิญฺจ ภิยฺโย, ยถา เธนุปโค วจฺโฉ เธนุโต อปนีโต อรกฺขิยมาโน ปุนเทว เธนุํ อุปคจฺฉติ, เอวมิทํ ตติยชฺฌานสุขํ ปีติโต อปนีตํ, ตํ สติสมฺปชญฺญารกฺเขน อรกฺขิยมานํ ปุนเทว ปีตึ อุปคจฺเฉยฺย, ปีติสมฺปยุตฺตเมว สิยา. สุเข วาปิ สตฺตา สารชฺชนฺติ, อิทญฺจ อติมธุรํ สุขํ, ตโต ปรํ สุขาภาวา. สติสมฺปชญฺญานุภาเวน ปเนตฺถ สุเข อสารชฺชนา โหติ, โน อญฺญถาติ อิมมฺปิ อตฺถวิเสสํ ทสฺเสตุํ อิทมิเธว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Aunque esta atención y plena comprensión también están presentes en los jhānas anteriores —pues quien carece de atención y comprensión no alcanza ni siquiera el acceso [upacāra], mucho menos la absorción [appanā]—, debido a la naturaleza tosca de esos jhānas, el curso de la mente es fácil, como el caminar de un hombre sobre tierra firme; por ello, la función de la atención y la plena comprensión no es manifiesta allí. Pero debido al abandono de los factores toscos, este jhāna es sutil y el curso de la mente debe ser guiado por la función de la atención y la plena comprensión, como el caminar de un hombre sobre el filo de una navaja; por eso se mencionan específicamente aquí. Además, así como un ternero vuelve con su madre si no es vigilado, esta felicidad del tercer jhāna, separada del gozo, volvería al gozo si no fuera protegida por la atención y la plena comprensión. Asimismo, los seres se apegan a la felicidad, y esta felicidad es sumamente dulce al no haber otra superior a ella. Debe entenderse que se menciona aquí para mostrar este punto especial: que por el poder de la atención y la plena comprensión, no surge apego hacia esta felicidad. อิทานิ สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ตติยชฺฌานสมงฺคิโน สุขปฏิสํเวทนาโภโค นตฺถิ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา ตสฺส นามกาเยน สมฺปยุตฺตํ สุขํ. ยํ วา ตํ นามกายสมฺปยุตฺตํ สุขํ, ตํสมุฏฺฐาเนนสฺส ยสฺมา อติปณีเตน รูเปน รูปกาโย ผุโฏ, ยสฺส ผุฏตฺตา ฌานา วุฏฺฐิโตปิ สุขํ ปฏิสํเวเทยฺย. ตสฺมา เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตีติ อาห. En cuanto a 'siente felicidad con el cuerpo' [sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti]: aunque el que posee el tercer jhāna no tiene el propósito activo de experimentar la felicidad, experimenta la felicidad asociada con su cuerpo mental [nāmakāya]. O bien, debido a que su cuerpo físico [rūpakāya] está impregnado de una forma material sumamente refinada originada por esa felicidad, él experimenta esa felicidad física incluso después de salir del jhāna. Para mostrar este significado de la experiencia de felicidad mental y física, se dice 'siente felicidad con el cuerpo'. ๘๖. อิทานิ ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ เอตฺถ ยํฌานเหตุ ยํฌานการณา ตํ ตติยชฺฌานสมงฺคิปุคฺคลํ พุทฺธาทโย อริยา อาจิกฺขนฺติ เทเสนฺติ ปญฺญเปนฺติ ปฏฺฐเปนฺติ วิวรนฺติ วิภชนฺติ อุตฺตานีกโรนฺติ ปกาเสนฺติ, ปสํสนฺตีติ อธิปฺปาโย. กินฺติ? อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ. ตํ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. 86. Finalmente, sobre 'aquello que los Nobles declaran: "Es ecuánime, atento y mora en felicidad"': el sentido es que los Nobles, como los Budas y otros, debido a ese tercer jhāna, describen, enseñan, designan, establecen, revelan, analizan, aclaran, manifiestan y alaban a la persona que lo posee, diciendo: 'Es ecuánime, atento y mora en felicidad'. La conexión gramatical debe entenderse así: 'Él mora tras alcanzar ese tercer jhāna'. กสฺมา ปน ตํ เต เอวํ ปสํสนฺตีติ? ปสํสารหโต. อยญฺหิ ยสฺมา อติมธุรสุเข สุขปารมิปฺปตฺเตปิ ตติยชฺฌาเน อุเปกฺขโก, น ตตฺถ สุขาภิสงฺเคน อากฑฺฒิยติ. ยถา จ ปีติ น อุปฺปชฺชติ, เอวํ อุปฏฺฐิตสติตาย สติมา. ยสฺมา จ อริยกนฺตํ อริยชนเสวิตเมว จ อสํกิลิฏฺฐํ สุขํ นามกาเยน ปฏิสํเวเทติ, ตสฺมา ปสํสารโห โหติ[Pg.159]. อิติ ปสํสารหโต นํ อริยา เต เอวํ ปสํสาเหตุภูเต คุเณ ปกาเสนฺโต ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ เอวํ ปสํสนฺตีติ เวทิตพฺพํ. ¿Por qué los [Buddhas y otros] Nobles lo elogian de esta manera? Porque es digno de elogio. Pues este [individuo que posee el tercer jhana], siendo ecuánime incluso en el tercer jhana —donde se alcanza la culminación de la felicidad y esta es sumamente dulce—, no es arrastrado por el apego a dicha felicidad. Y posee atención plena para que no surja el arrobamiento (pīti). Además, dado que experimenta con su cuerpo mental una felicidad pura, no mancillada, que los Nobles aman y que es frecuentada solo por los virtuosos, es digno de elogio. Así, debe entenderse que los Nobles lo elogian manifestando estas cualidades que son motivo de alabanza: 'ecuánime, atento y mora en la felicidad'. ตติยนฺติ คณนานุปุพฺพตา ตติยํ, อิทํ ตติยํ สมาปชฺชตีติปิ ตติยํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, เอตฺถ ปีติยา ปหานวเสน เอกงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. สา ปเนสา ทุติยชฺฌานสฺส วิตกฺกวิจารา วิย อปฺปนากฺขเณเยว ปหียติ. เตน นสฺส สา ปหานงฺคนฺติ วุจฺจติ. สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ทุวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. ตสฺมา ยํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ อุเปกฺขา สติ สมฺปชญฺญํ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๙๑) วุตฺตํ, ตํ สปริกฺขารํ ฌานํ ทสฺเสตุํ ปริยาเยน วุตฺตํ. ฐเปตฺวา ปน อุเปกฺขาสติสมฺปชญฺญานิ นิปฺปริยาเยน อุปนิชฺฌานลกฺขณปฺปตฺตานํ องฺคานํ วเสน ทุวงฺคิกเมเวตํ โหติ. ยถาห – ‘‘กตมํ ตสฺมึ สมเย ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (ธ. ส. ๑๖๓; วิภ. ๖๒๔). เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมว. Se llama 'tercero' por ser el tercero en el orden numérico, o bien porque se alcanza por tercera vez. En cuanto a lo dicho sobre 'un factor abandonado y dos factores poseídos', aquí debe entenderse que la condición de tener un factor abandonado se refiere al abandono del arrobamiento (pīti). Este arrobamiento se abandona solo en el momento de la absorción (appanā), tal como ocurre con el pensamiento aplicado y el pensamiento sostenido en el segundo jhana. Por ello, se dice que es su factor de abandono. Respecto a los dos factores poseídos, debe entenderse que son la felicidad y la unificación de la mente. Por tanto, lo dicho en el Vibhaṅga —'el jhana es ecuanimidad, atención plena, clara comprensión, felicidad y unificación de la mente'— se dice de manera figurada para mostrar el jhana junto con sus requisitos. Sin embargo, excluyendo la ecuanimidad, la atención plena y la clara comprensión, en sentido literal este jhana posee solo dos factores, según la naturaleza de los factores que alcanzan la característica de la contemplación estrecha (upanijjhāna). Como se ha dicho: '¿Qué jhana de dos factores ocurre en ese momento? La felicidad y la unificación de la mente'. El resto es igual a lo explicado en el primer jhana. จตุตฺถชฺฌานกถา Explicación del Cuarto Jhana ๘๗. เอวมธิคเต ปน ตสฺมึปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา หุตฺวา ปคุณตติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนปีติปจฺจตฺถิกา, ‘ยเทว ตตฺถ สุขมิติ เจตโส อาโภโค, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายตี’ติ (ที. นิ. ๑.๙๖) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา จตุตฺถํ ฌานํ สนฺตโต มนสิกตฺวา ตติยชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย จตุตฺถาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ตติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต เจตสิกโสมนสฺสสงฺขาตํ สุขํ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, อุเปกฺขาเวทนา เจว จิตฺเตกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ จตุตฺถํ ฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ. ตโต ตสฺมึเยวารมฺมเณ จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ อุปฺปชฺชนฺติ[Pg.160], เยสํ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ จตุตฺถชฺฌานิกํ, เสสานิ วุตฺตปฺปการาเนว กามาวจรานิ. อยํ ปน วิเสโส, ยสฺมา สุขเวทนา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย น โหติ, จตุตฺถชฺฌาเน จ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อุปฺปชฺชิตพฺพํ, ตสฺมา ตานิ อุเปกฺขาเวทนาสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตตฺตาเยว เจตฺถ ปีติปิ ปริหายตีติ. เอตฺตาวตา เจส สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ธ. ส. ๑๖๕). เอวมเนน เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ จตุตฺถํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิณํ. 87. Habiendo alcanzado [el tercer jhana] y dominado mediante los cinco modos de maestría, al surgir del tercer jhana, el practicante debe ver sus defectos: 'esta obtención está cerca del enemigo del arrobamiento (pīti)' y 'debido a la naturaleza grosera de la felicidad que aquí se describe como la atención de la mente sobre lo que es placentero, sus factores son débiles'. Habiendo visto esto, debe considerar el cuarto jhana como pacífico, agotar su deseo por el tercer jhana y esforzarse por alcanzar el cuarto. Entonces, cuando al salir del tercer jhana reflexiona con atención y clara comprensión sobre los factores del jhana, la felicidad —conocida como alegría mental— se le presenta como grosera, mientras que la sensación de ecuanimidad y la unificación de la mente se le presentan como pacíficas. En ese momento, para abandonar el factor grosero y obtener el factor pacífico, mentaliza repetidamente el mismo signo como 'tierra, tierra'. Mientras piensa 'ahora surgirá el cuarto jhana', se interrumpe el flujo del subconsciente (bhavaṅga) y surge el anuncio por la puerta de la mente (manodvārāvajjana) tomando como objeto el kasiṇa de tierra. Luego surgen cuatro o cinco javanas en ese mismo objeto, al final de los cuales uno es un javana del cuarto jhana de la esfera de la forma, mientras que los restantes son de la esfera de los sentidos, tal como se describió anteriormente. Existe esta distinción: dado que la sensación de felicidad no es una condición por repetición (āsevana-paccaya) para la sensación ni-dolorosa-ni-placentera, y en el cuarto jhana debe surgir una sensación ni-dolorosa-ni-placentera, todos esos javanas están asociados con la sensación de ecuanimidad. Debido a esta asociación con la ecuanimidad, el arrobamiento también desaparece. De este modo, mediante el abandono del placer y del dolor, y la desaparición previa de la alegría y la aflicción, el practicante entra y mora en el cuarto jhana, que tiene la pureza de la atención plena debida a la ecuanimidad y es ni-doloroso-ni-placentero. Así, el practicante alcanza el cuarto jhana basado en el kasiṇa de tierra, que tiene un factor abandonado y dos factores poseídos, y cuenta con las tres bellezas y las diez características. ๘๘. ตตฺถ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานาติ กายิกสุขสฺส จ กายิกทุกฺขสฺส จ ปหานา. ปุพฺเพวาติ ตญฺจ โข ปุพฺเพว, น จตุตฺถชฺฌานกฺขเณ. โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาติ เจตสิกสุขสฺส จ เจตสิกทุกฺขสฺส จาติ อิเมสมฺปิ ทฺวินฺนํ ปุพฺเพว อตฺถงฺคมา, ปหานา อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. 88. Allí, 'por el abandono del placer y del dolor' significa el abandono del placer físico y del dolor físico. 'Previamente' significa que esto ocurre antes, no en el momento exacto del cuarto jhana. 'Por la desaparición de la alegría y la aflicción' se refiere a la desaparición previa de la felicidad mental y del dolor mental; por tanto, se dice 'por su abandono'. กทา ปน เนสํ ปหานํ โหตีติ. จตุนฺนํ ฌานานํ อุปจารกฺขเณ. โสมนสฺสญฺหิ จตุตฺถชฺฌานสฺส อุปจารกฺขเณเยว ปหียติ. ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ ปฐมทุติยตติยชฺฌานานํ อุปจารกฺขเณสุ. เอวเมเตสํ ปหานกฺกเมน อวุตฺตานมฺปิ อินฺทฺริยวิภงฺเค ปน อินฺทฺริยานํ อุทฺเทสกฺกเมเนว อิธาปิ วุตฺตานํ สุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสานํ ปหานํ เวทิตพฺพํ. ¿Cuándo ocurre su abandono? En el momento del acceso (upacāra) de los cuatro jhanas. La alegría (somanassa) se abandona precisamente en el acceso al cuarto jhana. El dolor, la aflicción y el placer se abandonan en los momentos de acceso al primero, segundo y tercer jhana, respectivamente. Aunque no se han mencionado en este orden de abandono, debe entenderse el abandono del placer, el dolor, la alegría y la aflicción según el orden de presentación de las facultades (indriya) en el Indriya-vibhaṅga. ยทิ ปเนตานิ ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารกฺขเณเยว ปหียนฺติ, อถ กสฺมา ‘‘กตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิปิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ. กตฺถ จุปฺปนฺนํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺถ จุปฺปนฺนํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๐) เอวํ ฌาเนสฺเวว นิโรโธ วุตฺโตติ? อติสยนิโรธตฺตา. อติสยนิโรโธ หิ เนสํ ปฐมชฺฌานาทีสุ, น นิโรโธเยว. นิโรโธเยว ปน อุปจารกฺขเณ, นาติสยนิโรโธ. Si estas facultades se abandonan en el acceso de cada jhana, ¿por qué se dice que cesan en los jhanas mismos? Como en: '¿Dónde cesa por completo la facultad del dolor? Aquí, monjes, el monje, alejado de los placeres de los sentidos... alcanza el primer jhana. Aquí cesa por completo la facultad del dolor. ¿Dónde cesan por completo la facultad de la aflicción, del placer y de la alegría?... alcanza el cuarto jhana. Aquí cesa por completo la facultad de la alegría'. Se dice que cesan en los jhanas debido a la cesación excelente (atisaya-nirodha). Pues en el primer jhana y los demás ocurre su cesación excelente, no simplemente la cesación. En el momento del acceso solo ocurre la cesación, pero no la cesación excelente. ตถา [Pg.161] หิ นานาวชฺชเน ปฐมชฺฌานุปจาเร นิรุทฺธสฺสาปิ ทุกฺขินฺทฺริยสฺส ฑํสมกสาทิสมฺผสฺเสน วา วิสมาสนุปตาเปน วา สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว อนฺโตอปฺปนายํ. อุปจาเร วา นิรุทฺธมฺเปตํ น สุฏฺฐุ นิรุทฺธํ โหติ, ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา. อนฺโตอปฺปนายํ ปน ปีติผรเณน สพฺโพ กาโย สุโขกฺกนฺโต โหติ, สุโขกฺกนฺตกายสฺส จ สุฏฺฐุ นิรุทฺธํ โหติ ทุกฺขินฺทฺริยํ, ปฏิปกฺเขน วิหตตฺตา. นานาวชฺชเนเยว จ ทุติยชฺฌานุปจาเร ปหีนสฺส โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส ยสฺมา เอตํ วิตกฺกวิจารปจฺจเยปิ กายกิลมเถ จิตฺตุปฆาเต จ สติ อุปฺปชฺชติ. วิตกฺกวิจาราภาเว จ เนว อุปฺปชฺชติ. ยตฺถ ปน อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ วิตกฺกวิจารภาเว, อปฺปหีนา เอว จ ทุติยชฺฌานุปจาเร วิตกฺกวิจาราติ ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว ทุติยชฺฌาเน, ปหีนปจฺจยตฺตา. ตถา ตติยชฺฌานุปจาเร ปหีนสฺสาปิ สุขินฺทฺริยสฺส ปีติสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏกายสฺส สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว ตติยชฺฌาเน. ตติยชฺฌาเน หิ สุขสฺส ปจฺจยภูตา ปีติ สพฺพโส นิรุทฺธาติ. ตถา จตุตฺถชฺฌานุปจาเร ปหีนสฺสาปิ โสมนสฺสินฺทฺริยสฺส อาสนฺนตฺตา อปฺปนาปฺปตฺตาย อุเปกฺขาย อภาเวน สมฺมา อนติกฺกนฺตตฺตา จ สิยา อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว จตุตฺถชฺฌาเน. ตสฺมา เอว จ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตีติ ตตฺถ ตตฺถ อปริเสสคฺคหณํ กตนฺติ. En efecto, en el acceso al primer jhāna con múltiples advertencias (nānāvajjana), aunque la facultad del dolor (dukkhindriya) ha cesado, su surgimiento puede ocurrir debido al contacto de tábanos, mosquitos, etc., o por la aflicción de un asiento incómodo; pero no dentro de la absorción (appanā). O en el acceso, aunque ha cesado, no está completamente extinguida porque no ha sido eliminada por su opuesto. Sin embargo, dentro de la absorción, todo el cuerpo está impregnado de felicidad (sukha) debido a la difusión del gozo (pīti), y para quien tiene el cuerpo impregnado de felicidad, la facultad del dolor está completamente extinguida al ser eliminada por su opuesto. De igual manera, en el acceso al segundo jhāna con múltiples advertencias, aunque la facultad del pesar (domanassindriya) ha sido abandonada, surge porque depende de los factores de vitakka y vicāra ante la fatiga corporal y la aflicción mental. En ausencia de vitakka y vicāra, no surge. Donde surge es por la presencia de vitakka y vicāra, y como en el acceso al segundo jhāna vitakka y vicāra no han sido abandonados, allí puede surgir; pero no en el segundo jhāna, por haber sido abandonada su causa. Así también en el acceso al tercer jhāna, aunque la facultad de la felicidad (sukhindriya) ha sido abandonada, puede surgir en quien tiene el cuerpo impregnado de materia sutil nacida del gozo; pero no en el tercer jhāna, porque en el tercer jhāna el gozo, que es la causa de la felicidad, ha cesado por completo. Del mismo modo, en el acceso al cuarto jhāna, aunque la facultad del placer mental (somanassindriya) ha sido abandonada, su surgimiento puede ocurrir por su proximidad y por la ausencia de la ecuanimidad que ha alcanzado la absorción, al no haber sido completamente superada; pero no en el cuarto jhāna. Por esta misma razón, en diversos pasajes se dice que la facultad del dolor 'cesa sin residuo' (aparisesaṃ nirujjhati), empleando el término 'sin residuo'. เอตฺถาห ‘‘อเถวํ ตสฺส ตสฺส ฌานสฺสุปจาเร ปหีนาปิ เอตา เวทนา อิธ กสฺมา สมาหฏา’’ติ? สุขคฺคหณตฺถํ. ยา หิ อยํ อทุกฺขมสุขนฺติ เอตฺถ อทุกฺขมสุขา เวทนา วุตฺตา, สา สุขุมา ทุวิญฺเญยฺยา น สกฺกา สุเขน คเหตุํ, ตสฺมา ยถา นาม ทุฏฺฐสฺส ยถา วา ตถา วา อุปสงฺกมิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส โคณสฺส สุขคฺคหณตฺถํ โคโป เอกสฺมึ วเช สพฺพา คาโว สมาหรติ, อเถเกกํ นีหรนฺโต ปฏิปาฏิยา อาคตํ ‘‘อยํ โส คณฺหถ น’’นฺติ ตมฺปิ คาหยติ, เอวเมว ภควา สุขคฺคหณตฺถํ สพฺพา เอตา สมาหริ. เอวญฺหิ สมาหฏา เอตา ทสฺเสตฺวา ยํ เนว สุขํ น ทุกฺขํ น โสมนสฺสํ น โทมนสฺสํ, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนาติ สกฺกา โหติ เอสา คาหยิตุํ. Aquí se pregunta: 'Si estas sensaciones ya han sido abandonadas en los respectivos accesos de cada jhāna, ¿por qué se mencionan aquí en conjunto?'. La respuesta es: para facilitar su comprensión. Pues esta sensación que se describe aquí como 'ni-dolorosa-ni-placentera' es sutil, difícil de discernir y no puede captarse fácilmente. Por lo tanto, así como un vaquero, para atrapar fácilmente a un buey rebelde que no puede ser capturado acercándose de cualquier manera, reúne a todas las vacas en un solo corral, y luego, al sacarlas una por una, cuando sale el buey buscado, dice: 'Este es, ¡atrápenlo!', y así logra que lo capturen; de la misma manera, el Señor reunió todas estas sensaciones para facilitar su comprensión. Pues, habiéndolas mostrado así reunidas, es posible hacer comprender esta sensación ni-dolorosa-ni-placentera diciendo: 'Aquella naturaleza que no es ni placer ni dolor, ni alegría ni pesar, esa es la sensación ni-dolorosa-ni-placentera'. อปิจ อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา ปจฺจยทสฺสนตฺถญฺจาปิ เอตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ทุกฺขปฺปหานาทโย หิ ตสฺสา ปจฺจยา. ยถาห – ‘‘จตฺตาโร [Pg.162] โข, อาวุโส, ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยา. อิธาวุโส, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิเม ขฺวาวุโส, จตฺตาโร ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๘). Además, debe entenderse que estas se mencionan para mostrar las causas de la liberación de la mente mediante la ecuanimidad (adukkhamasukhā cetovimutti). Pues el abandono del dolor y los demás factores son sus causas. Como se ha dicho: 'Hay, hermanos, cuatro causas para alcanzar la liberación de la mente ni-dolorosa-ni-placentera. Aquí, hermano, un monje, por el abandono del placer... (pe)... entra y permanece en el cuarto jhāna. Estas, hermanos, son las cuatro causas para alcanzar la liberación de la mente ni-dolorosa-ni-placentera' (M.N. 1.458). ยถา วา อญฺญตฺถ ปหีนาปิ สกฺกายทิฏฺฐิอาทโย ตติยมคฺคสฺส วณฺณภณนตฺถํ ตตฺถ ปหีนาติ วุตฺตา, เอวํ วณฺณภณนตฺถมฺเปตสฺส ฌานสฺเสตา อิธ วุตฺตาติปิ เวทิตพฺพา. O bien, así como en otros lugares se dice que la visión de la identidad (sakkāyadiṭṭhi) y otros grilletes han sido abandonados en el tercer camino para elogiarlo, aunque ya habían sido abandonados antes; de la misma manera, debe entenderse que estas sensaciones se mencionan aquí para elogiar este cuarto jhāna. ปจฺจยฆาเตน วา เอตฺถ ราคโทสานมติทูรภาวํ ทสฺเสตุมฺเปตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เอตาสุ หิ สุขํ โสมนสฺสสฺส ปจฺจโย, โสมนสฺสํ ราคสฺส. ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย, โทมนสฺสํ โทสสฺส. สุขาทิฆาเตน จสฺส สปฺปจฺจยา ราคโทสา หตาติ อติทูเร โหนฺตีติ. También debe entenderse que se mencionan para mostrar la extrema distancia de la codicia y el odio mediante la destrucción de sus causas. Pues entre estas sensaciones, el placer físico (sukha) es causa de la alegría mental (somanassa), y la alegría es causa de la codicia (rāga). El dolor físico (dukkha) es causa del pesar mental (domanassa), y el pesar es causa del odio (dosa). Con la destrucción del placer y los demás, la codicia y el odio, junto con sus causas, son eliminados y, por tanto, se vuelven extremadamente distantes. อทุกฺขมสุขนฺติ ทุกฺขาภาเวน อทุกฺขํ. สุขาภาเวน อสุขํ. เอเตเนตฺถ ทุกฺขสุขปฏิปกฺขภูตํ ตติยเวทนํ ทีเปติ, น ทุกฺขสุขาภาวมตฺตํ. ตติยเวทนา นาม อทุกฺขมสุขา, อุเปกฺขาติปิ วุจฺจติ. สา อิฏฺฐานิฏฺฐวิปรีตานุภวนลกฺขณา, มชฺฌตฺตรสา, อวิภูตปจฺจุปฏฺฐานา, สุขทุกฺขนิโรธปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา. 'Ni-dolorosa-ni-placentera' (adukkhamasukha) significa 'no dolorosa' por la ausencia de dolor, y 'no placentera' por la ausencia de placer. Con esta expresión se indica la tercera sensación, que es lo opuesto al dolor y al placer, y no meramente la ausencia de dolor y placer. La llamada tercera sensación es la ni-dolorosa-ni-placentera, también llamada ecuanimidad (upekkhā). Debe entenderse que tiene como característica el experimentar lo neutral, que es lo opuesto a lo deseable y lo indeseable; su función es la neutralidad (majjhattarasa); su manifestación es lo no evidente; y su causa próxima es el cese del placer y del dolor. ๘๙. อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ อุเปกฺขาย ชนิตสติยา ปาริสุทฺธึ. อิมสฺมิญฺหิ ฌาเน สุปริสุทฺธา สติ, ยา จ ตสฺสา สติยา ปาริสุทฺธิ, สา อุเปกฺขาย กตา, น อญฺเญน. ตสฺมา เอตํ ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ’’นฺติ วุจฺจติ. วิภงฺเคปิ วุตฺตํ ‘‘อยํ สติ อิมาย อุเปกฺขาย วิสทา โหติ ปริสุทฺธา ปริโยทาตา. เตน วุจฺจติ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธี’’ติ (วิภ. ๕๙๗). ยาย จ อุเปกฺขาย เอตฺถ สติยา ปาริสุทฺธิ โหติ, สา อตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตตาติเวทิตพฺพา. น เกวลญฺเจตฺถ ตาย สติเยว ปริสุทฺธา, อปิจ โข สพฺเพปิ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สติสีเสน ปน เทสนา วุตฺตา. 89. 'La purificación de la atención por la ecuanimidad' (upekkhāsatipārisuddhi) se refiere a la pureza de la atención generada por la ecuanimidad. En este jhāna, la atención es sumamente pura, y esa pureza de la atención es producida por la ecuanimidad y no por otro factor. Por eso se llama 'purificación de la atención por la ecuanimidad'. También se dice en el Vibhaṅga: 'Esta atención se vuelve límpida, pura y radiante debido a esta ecuanimidad; por eso se llama purificación de la atención por la ecuanimidad' (Vibh. 597). Y la ecuanimidad por la cual se produce aquí la purificación de la atención, debe entenderse que en esencia es la neutralidad mental (tatramajjhattatā). No es solo la atención la que es pura por ella, sino que todos los estados asociados son puros; sin embargo, la enseñanza se presenta encabezada por la atención (satisīsena). ตตฺถ กิญฺจาปิ อยํ อุเปกฺขา เหฏฺฐาปิ ตีสุ ฌาเนสุ วิชฺชติ. ยถา ปน ทิวา สูริยปฺปภาภิภวา โสมฺมภาเวน จ อตฺตโน อุปการกตฺเตน วา [Pg.163] สภาคาย รตฺติยา อลาภา ทิวา วิชฺชมานาปิ จนฺทเลขา อปริสุทฺธา โหติ อปริโยทาตา, เอวมยมฺปิ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาจนฺทเลขา วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมเตชาภิภวา สภาคาย จ อุเปกฺขาเวทนารตฺติยา อปฺปฏิลาภา วิชฺชมานาปิ ปฐมาทิชฺฌานเภเทสุ อปริสุทฺธา โหติ. ตสฺสา จ อปริสุทฺธาย ทิวา อปริสุทฺธจนฺทเลขาย ปภา วิย สหชาตาปิ สติอาทโย อปริสุทฺธาว โหนฺติ. ตสฺมา เตสุ เอกมฺปิ ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ’’นฺติ น วุตฺตํ. อิธ ปน วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมเตชาภิภวาภาวา สภาคาย จ อุเปกฺขาเวทนารตฺติยา ปฏิลาภา อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาจนฺทเลขา อติวิย ปริสุทฺธา. ตสฺสา ปริสุทฺธตฺตา ปริสุทฺธจนฺทเลขาย ปภา วิย สหชาตาปิ สติอาทโย ปริสุทฺธา โหนฺติ ปริโยทาตา. ตสฺมา อิทเมว ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ’’นฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Al respecto, aunque esta ecuanimidad también existe en los tres jhānas inferiores, es como la luna durante el día. Así como la luna, aunque esté presente durante el día, es impura y no radiante por estar subyugada por la luz del sol y por no tener el apoyo de la noche, que le es afín por su naturaleza fresca y beneficiosa; de la misma manera, esta luna de la ecuanimidad (tatramajjhattupekkhā), aunque esté presente en las variedades del primer jhāna y siguientes, es impura por estar subyugada por el esplendor de los factores opuestos como vitakka, etc., y por no obtener la noche de la sensación de ecuanimidad (upekkhāvedanā), que le es afín. Y al ser ella impura, la atención y los demás factores asociados también son impuros, como la luz de la luna impura durante el día. Por eso, ninguno de esos jhānas se llama 'purificación de la atención por la ecuanimidad'. Pero aquí, en el cuarto jhāna, por la ausencia de la subyugación del esplendor de los factores opuestos como vitakka, etc., y por obtener la noche de la sensación de ecuanimidad afín, esta luna de la ecuanimidad es extremadamente pura. Debido a su pureza, la atención y los demás factores asociados son puros y radiantes, como la luz de la luna pura. Por lo tanto, debe entenderse que solo este se llama 'purificación de la atención por la ecuanimidad'. จตุตฺถนฺติ คณนานุปุพฺพตา จตุตฺถํ. อิทํ จตุตฺถํ สมาปชฺชตีติปิ จตุตฺถํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ โสมนสฺสสฺส ปหานวเสน เอกงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา. ตญฺจ ปน โสมนสฺสํ เอกวีถิยํ ปุริมชวเนสุเยว ปหียติ. เตนสฺส ตํ ปหานงฺคนฺติ วุจฺจติ. อุเปกฺขาเวทนา จิตฺตสฺเสกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ทุวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพา. เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมว. เอส ตาว จตุกฺกชฺฌาเน นโย. «El cuarto» se denomina así debido a la sucesión numérica. También se llama «el cuarto» porque se entra en esta meditación por cuarta vez. Respecto a lo que se ha dicho: «abandonado un factor y dotado de dos factores», debe entenderse que el abandono de un factor se refiere a la eliminación del gozo (somanassa). Y ese gozo se abandona precisamente en los momentos de impulsión (javana) previos dentro del mismo proceso cognitivo (vīthi). Por ello, se dice que ese gozo es su factor de abandono. Por otra parte, debe entenderse que está «dotado de dos factores» por el surgimiento de estos dos: la sensación de ecuanimidad (upekkhāvedanā) y la unidireccionalidad de la mente (cittassekaggatā). El resto es tal como se ha explicado en el primer jhana. Este es el método para el jhana de la clasificación de cuatro. ปญฺจกชฺฌานกถา Explicación del Jhana de la Clasificación de Cinco ๙๐. ปญฺจกชฺฌานํ ปน นิพฺพตฺเตนฺเตน ปคุณปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนนีวรณปจฺจตฺถิกา, วิตกฺกสฺส โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ปฐมชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ทุติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต วิตกฺกมตฺตํ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, วิจาราทโย สนฺตโต. ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตงฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว ทุติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส วิตกฺกมตฺตเมว ปหานงฺคํ. วิจาราทีนิ จตฺตาริ สมนฺนาคตงฺคานิ. เสสํ วุตฺตปฺปการเมว. 90. Sin embargo, aquel que desea producir el jhana de la clasificación de cinco, tras emerger del primer jhana bien dominado, debe reflexionar sobre sus defectos: «esta consecución está cerca del enemigo de los obstáculos (nīvaraṇa), y sus factores son débiles debido a la naturaleza burda de la aplicación inicial (vitakka)». Habiendo visto así el defecto en aquel, debe considerar el segundo jhana como algo calmo, agotar su apego por el primer jhana y esforzarse por alcanzar el segundo. Entonces, cuando al emerger del primer jhana reflexiona con atención y plena conciencia sobre los factores del jhana, la aplicación inicial se le manifiesta como algo burdo, mientras que el pensamiento sostenido (vicāra) y los demás factores se le manifiestan como calmos. Entonces, para abandonar el factor burdo y obtener los factores calmos, al considerar repetidamente ese mismo signo (nimitta) como «tierra, tierra», el segundo jhana surge para él del mismo modo ya descrito. Para este jhana, solo la aplicación inicial es el factor de abandono. Los cuatro factores, comenzando por el pensamiento sostenido, son los factores que lo integran. El resto es tal como se ha descrito anteriormente. เอวมธิคเต [Pg.164] ปน ตสฺมิมฺปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสินา หุตฺวา ปคุณทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนวิตกฺกปจฺจตฺถิกา, วิจารสฺส โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ตติยํ ฌานํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ทุติยชฺฌาเน นิกนฺตึ ปริยาทาย ตติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพ. อถสฺส ยทา ทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต วิจารมตฺตํ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, ปีติอาทีนิ สนฺตโต. ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตงฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว ตติยํ ฌานํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส วิจารมตฺตเมว ปหานงฺคํ จตุกฺกนยสฺส ทุติยชฺฌาเน วิย ปีติอาทีนิ ตีณิ สมนฺนาคตงฺคานิ. เสสํ วุตฺตปฺปการเมว. Habiendo alcanzado este, y tras haberlo dominado mediante los cinco modos de maestría de la misma manera ya descrita, al emerger del segundo jhana bien dominado, debe reflexionar sobre sus defectos: «esta consecución está cerca del enemigo de la aplicación inicial, y sus factores son débiles debido a la naturaleza burda del pensamiento sostenido». Habiendo visto así el defecto en aquel, debe considerar el tercer jhana como algo calmo, agotar su apego por el segundo jhana y esforzarse por alcanzar el tercero. Entonces, cuando al emerger del segundo jhana reflexiona con atención y plena conciencia sobre los factores del jhana, el pensamiento sostenido se le manifiesta como algo burdo, mientras que el arrobamiento (pīti) y los demás factores se le manifiestan como calmos. Entonces, para abandonar el factor burdo y obtener los factores calmos, al considerar repetidamente ese mismo signo como «tierra, tierra», el tercer jhana surge para él del mismo modo ya descrito. Para este jhana, solo el pensamiento sostenido es el factor de abandono. Los tres factores, comenzando por el arrobamiento, son los factores que lo integran, al igual que en el segundo jhana del método de cuatro. El resto es tal como se ha descrito anteriormente. อิติ ยํ จตุกฺกนเย ทุติยํ, ตํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปญฺจกนเย ทุติยญฺเจว ตติยญฺจ โหติ. ยานิ จ ตตฺถ ตติยจตุตฺถานิ, ตานิ จ จตุตฺถปญฺจมานิ โหนฺติ. ปฐมํ ปฐมเมวาติ. De este modo, lo que en el método de cuatro es el segundo jhana, al dividirse en dos, se convierte en el segundo y tercer jhana en el método de cinco. Y lo que allí son el tercero y cuarto, aquí se convierten en el cuarto y quinto. El primero sigue siendo el mismo primero. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de las personas virtuosas, สมาธิภาวนาธิกาเร en la sección sobre el desarrollo de la concentración, ปถวีกสิณนิทฺเทโส นาม esta es la exposición del kasina de tierra, จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท. el cuarto capítulo. ๕. เสสกสิณนิทฺเทโส 5. Exposición de los Demás Kasinas อาโปกสิณกถา Explicación del Kasina de Agua ๙๑. อิทานิ [Pg.165] ปถวีกสิณานนฺตเร อาโปกสิเณ วิตฺถารกถา โหติ. ยเถว หิ ปถวีกสิณํ, เอวํ อาโปกสิณมฺปิ ภาเวตุกาเมน สุขนิสินฺเนน อาปสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ, กเต วา อกเต วาติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ยถา จ อิธ, เอวํ สพฺพตฺถ. อิโต ปรญฺหิ เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา วิเสสมตฺตเมว วกฺขาม. 91. Ahora, tras el kasina de tierra, sigue la explicación detallada sobre el kasina de agua. Aquel que desea desarrollar el kasina de agua debe, sentado cómodamente, captar el signo en el agua. Todo debe detallarse de la misma manera que en el kasina de tierra, ya sea en un soporte preparado o no preparado. Y así como se explica aquí, debe entenderse en todos los demás casos. A partir de ahora, sin repetir lo que ya se ha dicho, explicaremos solamente los puntos distintivos. อิธาปิ ปุพฺเพกตาธิการสฺส ปุญฺญวโต อกเต อาปสฺมึ โปกฺขรณิยา วา ตฬาเก วา โลณิยํ วา สมุทฺเท วา นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จูฬสิวตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส กิรายสฺมโต ลาภสกฺการํ ปหาย วิวิตฺตวาสํ วสิสฺสามีติ มหาติตฺเถ นาวมารูหิตฺวา ชมฺพุทีปํ คจฺฉโต อนฺตรา มหาสมุทฺทํ โอโลกยโต ตปฺปฏิภาคํ กสิณนิมิตฺตํ อุทปาทิ. Incluso en este caso, para una persona de mérito que ha realizado prácticas previas, el signo surge en agua no preparada, ya sea en un estanque de lotos, un lago, un depósito de sal o en el océano, tal como le sucedió al Venerable Cūḷasiva. Se dice que este venerable, tras abandonar las ganancias y el honor con la intención de vivir en soledad, al subir a un barco en Mahātittha para ir a Jambudīpa y observar el gran océano durante la travesía, se le manifestó el signo del kasina correspondiente a lo que estaba contemplando. อกตาธิกาเรน จตฺตาโร กสิณโทเส ปริหรนฺเตน นีลปีตโลหิโตทาตวณฺณานมญฺญตรวณฺณํ อาปํ อคเหตฺวา ยํ ปน ภูมึ อสมฺปตฺตเมว อากาเส สุทฺธวตฺเถน คหิตํ อุทกํ, อญฺญํ วา ตถารูปํ วิปฺปสนฺนํ อนาวิลํ, เตน ปตฺตํ วา กุณฺฑิกํ วา สมติตฺติกํ ปูเรตฺวา วิหารปจฺจนฺเต วุตฺตปฺปกาเร ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส ฐเปตฺวา สุขนิสินฺเนน น วณฺโณ ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ. น ลกฺขณํ มนสิ กาตพฺพํ. นิสฺสยสวณฺณเมว กตฺวา อุสฺสทวเสน ปณฺณตฺติธมฺเม จิตฺตํ ฐเปตฺวา อมฺพุ, อุทกํ, วาริ, สลิลนฺติอาทีสุ อาโปนาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘อาโป อาโป’’ติ ภาเวตพฺพํ. Quien no tiene prácticas previas, evitando los cuatro defectos del kasina, no debe tomar agua que tenga uno de los colores azul, amarillo, rojo o blanco. En su lugar, debe tomar agua que se haya recogido en el aire con un paño limpio antes de que llegue a la tierra, u otra agua similar que sea muy clara y no esté turbia. Con ella debe llenar un cuenco o una vasija hasta el borde y colocarla en un lugar resguardado en los límites del monasterio, tal como se describió anteriormente. Sentado cómodamente, no debe considerar el color ni reflexionar sobre la característica (del elemento agua). Tomando el color como base, debe fijar la mente en el concepto convencional de «agua» debido a su predominancia, y desarrollarlo usando uno de los nombres comunes para el agua como «ambu», «udaka», «vāri», «salila», pero especialmente bajo el nombre más conocido: «āpo, āpo» (agua, agua). ตสฺเสวํ ภาวยโต อนุกฺกเมน วุตฺตนเยเนว นิมิตฺตทฺวยํ อุปฺปชฺชติ. อิธ ปน อุคฺคหนิมิตฺตํ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ, สเจ เผณปุปฺผุฬกมิสฺสํ อุทกํ โหติ, ตาทิสเมว อุปฏฺฐาติ, กสิณโทโส ปญฺญายติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน นิปฺปริปฺผนฺทํ อากาเส ฐปิตมณิตาลวณฺฏํ วิย มณิมยาทาสมณฺฑลมิว จ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. โส ตสฺส สห อุปฏฺฐาเนเนว [Pg.166] อุปจารชฺฌานํ, วุตฺตนเยเนว จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ จ ปาปุณาตีติ. อาโปกสิณํ. Para aquel que lo desarrolla de este modo, sucesivamente surgen los dos signos según el método ya descrito. Sin embargo, aquí el signo de aprendizaje (uggahanimitta) aparece como si se moviera; si el agua está mezclada con espuma o burbujas, el signo aparece de esa misma manera y el defecto del kasina es visible. Pero el signo de contraparte (paṭibhāganimitta) aparece inmóvil, como un abanico de joyas de cristal puesto en el cielo o como el círculo de un espejo de cristal. Junto con la aparición de ese signo, el meditador alcanza el jhana de acceso y, mediante el método ya descrito, los jhanas de las clasificaciones de cuatro y cinco. (Así concluye el) kasina de agua. เตโชกสิณกถา Explicación del Kasina de Fuego ๙๒. เตโชกสิณํ ภาเวตุกาเมนาปิ เตชสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. ตตฺถ กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต อกเต นิมิตฺตํ คณฺหนฺตสฺส ทีปสิขาย วา อุทฺธเน วา ปตฺตปจนฏฺฐาเน วา ทวทาเห วา ยตฺถ กตฺถจิ อคฺคิชาลํ โอโลเกนฺตสฺส นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตคุตฺตตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส หายสฺมโต ธมฺมสฺสวนทิวเส อุโปสถาคารํ ปวิฏฺฐสฺส ทีปสิขํ โอโลเกนฺตสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. 92. Aquel que desea desarrollar el kasina de fuego también debe captar el signo en el fuego. En este caso, para quien tiene mérito por prácticas previas, al captar el signo en un fuego no preparado, este surge mientras observa la llama de una lámpara, el fuego en un horno, en un lugar donde se cuecen cuencos o en un incendio forestal, o en cualquier llama de fuego, tal como le sucedió al Venerable Cittagutta. Se dice que a ese venerable, al entrar en la casa del Uposatha el día de la escucha del Dhamma, se le manifestó el signo mientras simplemente observaba la llama de una lámpara. อิตเรน ปน กาตพฺพํ. ตตฺริทํ กรณวิธานํ, สินิทฺธานิ สารทารูนิ ผาเลตฺวา สุกฺขาเปตฺวา ฆฏิกํ ฆฏิกํ กตฺวา ปติรูปํ รุกฺขมูลํ วา มณฺฑปํ วา คนฺตฺวา ปตฺตปจนากาเรน ราสึ กตฺวา อาลิมฺเปตฺวา กฏสารเก วา จมฺเม วา ปเฏ วา วิทตฺถิจตุรงฺคุลปฺปมาณํ ฉิทฺทํ กาตพฺพํ. ตํ ปุรโต ฐเปตฺวา วุตฺตนเยเนว นิสีทิตฺวา เหฏฺฐา ติณกฏฺฐํ วา อุปริ ธูมสิขํ วา อมนสิกริตฺวา เวมชฺเฌ ฆนชาลาย นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ, นีลนฺติ วา ปีตนฺติ วาติอาทิวเสน วณฺโณ น ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ, อุณฺหตฺตวเสน ลกฺขณํ น มนสิ กาตพฺพํ. นิสฺสยสวณฺณเมว กตฺวา อุสฺสทวเสน ปณฺณตฺติธมฺเม จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปาวโก, กณฺหวตฺตนี, ชาตเวโท, หุตาสโนติอาทีสุ อคฺคินาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘เตโช เตโช’’ติ ภาเวตพฺพํ. Por el contrario, el practicante que no tiene mérito previo debe prepararlo. Este es el procedimiento para ello: después de cortar y secar maderas duras y resinosas, y de dividirlas en trozos, debe dirigirse a la base de un árbol adecuado o a un pabellón. Allí, tras amontonarlas al modo de un horno para cocer cuencos e incendiarlas, debe hacer un agujero de un palmo y cuatro dedos de ancho en una estera, una pieza de cuero o una tela. Habiendo colocado eso frente a sí y sentándose según el método ya descrito, debe captar el signo en la densa llama central, sin prestar atención a la hierba y leña de abajo ni a la punta del humo de arriba. No se debe observar el color según sea azul o amarillo, ni se debe reflexionar sobre la característica en términos de calor. Manteniendo el objeto asociado al color de su base, y fijando la mente en la realidad conceptual en términos de su predominancia, debe cultivarlo como 'fuego, fuego', usando nombres comunes para el fuego como pāvaka, kaṇhavattanī, jātavedo o hutāsana. ตสฺเสวํ ภาวยโต อนุกฺกเมน วุตฺตนเยเนว นิมิตฺตทฺวยํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ ชาลํ ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนสทิสํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อกเต คณฺหนฺตสฺส ปน กสิณโทโส ปญฺญายติ, อลาตขณฺฑํ วา องฺคารปิณฺโฑ วา ฉาริกา วา ธูโม วา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ นิจฺจลํ อากาเส ฐปิตรตฺตกมฺพลกฺขณฺฑํ วิย สุวณฺณตาลวณฺฏํ วิย กญฺจนตฺถมฺโภ วิย จ อุปฏฺฐาติ. โส ตสฺส สห อุปฏฺฐาเนเนว อุปจารชฺฌานํ, วุตฺตนเยเนว จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ จ ปาปุณาตีติ. เตโชกสิณํ. Para quien cultiva de este modo, gradualmente y según el método descrito, surgen los dos signos. Entre ellos, el signo aprendido aparece como una llama que se fragmenta y cae repetidamente. Sin embargo, para quien lo capta de un fuego no preparado, se manifiestan los defectos del kasiṇa: aparecen trozos de leña encendida, brasas, cenizas o humo. El signo de contraparte aparece inmóvil en el espacio, como un trozo de tela de lana roja, como un abanico de oro o como una columna de oro. Con la sola aparición de dicho signo, el practicante alcanza el jhāna de acceso y, por el método ya descrito, los cuatro y cinco jhānas. Con esto concluye la explicación del kasiṇa de fuego. วาโยกสิณกถา Exposición del kasiṇa de aire ๙๓. วาโยกสิณํ [Pg.167] ภาเวตุกาเมนาปิ วายุสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. ตญฺจ โข ทิฏฺฐวเสน วา ผุฏฺฐวเสน วา. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘วาโยกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต วายุสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ, อุจฺฉคฺคํ วา เอริตํ สเมริตํ อุปลกฺเขติ, เวฬคฺคํ วา…เป… รุกฺขคฺคํ วา เกสคฺคํ วา เอริตํ สเมริตํ อุปลกฺเขติ, กายสฺมึ วา ผุฏฺฐํ อุปลกฺเขตี’’ติ. ตสฺมา สมสีสฏฺฐิตํ ฆนปตฺตํ อุจฺฉุํ วา เวฬุํ วา รุกฺขํ วา จตุรงฺคุลปฺปมาณํ ฆนเกสสฺส ปุริสสฺส สีสํ วา วาเตน ปหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ วาโต เอตสฺมึ ฐาเน ปหรตี’’ติ สตึ ฐเปตฺวา, ยํ วา ปนสฺส วาตปานนฺตริกาย วา ภิตฺติฉิทฺเทน วา ปวิสิตฺวา วาโต กายปฺปเทสํ ปหรติ, ตตฺถ สตึ ฐเปตฺวา วาตมาลุตอนิลาทีสุ วายุนาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘วาโต วาโต’’ติ ภาเวตพฺพํ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตวฑฺฒนโต โอตาริตมตฺตสฺส ปายาสสฺส อุสุมวฏฺฏิสทิสํ จลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ สนฺนิสินฺนํ โหติ นิจฺจลํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. วาโยกสิณํ. 93. Quien desee cultivar el kasiṇa de aire debe captar el signo en el aire. Y esto puede ser mediante la vista o mediante el tacto. Pues así se ha dicho en los Comentarios: 'Quien aprende el kasiṇa de aire capta el signo en el aire; observa la punta de la caña de azúcar cuando es movida o agitada, o la punta del bambú... la punta del árbol o la punta del cabello movido o agitado; o bien observa el contacto en el cuerpo'. Por lo tanto, al ver una planta de caña de azúcar, un bambú o un árbol de follaje denso que esté a la altura de la cabeza, o la cabeza de un hombre con cabello denso de cuatro dedos de largo siendo golpeados por el viento, debe establecer la atención pensando: 'Este viento golpea en este lugar'. O bien, dondequiera que el viento golpee una parte de su cuerpo tras entrar por el marco de una ventana o por una grieta en la pared, allí debe establecer la atención y cultivar como 'aire, aire', usando nombres comunes para el viento como vāta, māluta o anila. Aquí, el signo aprendido aparece moviéndose como el rastro de vapor de un arroz con leche recién bajado del fuego. El signo de contraparte es sosegado e inmóvil. Lo restante debe entenderse según el método ya descrito. Con esto concluye la explicación del kasiṇa de aire. นีลกสิณกถา Exposición del kasiṇa azul ๙๔. ตทนนฺตรํ ปน นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต ตาว ตถารูปํ มาลาคจฺฉํ วา ปูชาฐาเนสุ ปุปฺผสนฺถรํ วา นีลวตฺถมณีนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรน นีลุปฺปลคิริกณฺณิกาทีนิ ปุปฺผานิ คเหตฺวา ยถา เกสรํ วา วณฺฏํ วา น ปญฺญายติ, เอวํ จงฺโคฏกํ วา กรณฺฑปฏลํ วา ปตฺเตหิเยว สมติตฺติกํ ปูเรตฺวา สนฺถริตพฺพํ. นีลวณฺเณน วา วตฺเถน ภณฺฑิกํ พนฺธิตฺวา ปูเรตพฺพํ. มุขวฏฺฏิยํ วา อสฺส เภริตลมิว พนฺธิตพฺพํ. กํสนีลปลาสนีลอญฺชนนีลานํ วา อญฺญตเรน ธาตุนา ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยน สํหาริมํ วา ภิตฺติยํเยว วา กสิณมณฺฑลํ กตฺวา วิสภาควณฺเณน ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ. ตโต ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยน ‘‘นีลํ นีล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิธาปิ อุคฺคหนิมิตฺเต กสิณโทโส ปญฺญายติ, เกสรทณฺฑกปตฺตนฺตริกาทีนิ อุปฏฺฐหนฺติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ กสิณมณฺฑลโต มุญฺจิตฺวา อากาเส [Pg.168] มณิตาลวณฺฏสทิสํ อุปฏฺฐาติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. นีลกสิณํ. 94. Inmediatamente después, quien aprende el kasiṇa azul capta el signo en el color azul, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento coloreado. Según estas palabras, para aquel que posee mérito y ha realizado la preparación necesaria, el signo surge al ver un arbusto de flores, una ofrenda de flores en lugares de adoración, o una tela o gema azul. Por el contrario, el que no tiene mérito previo debe tomar flores como el loto azul o la clitoria azul y, de tal manera que no se distingan ni el polen ni el tallo, debe llenar un cesto o una caja hasta el borde con pétalos extendidos. O bien, debe llenar un fardo atándolo con una tela de color azul. O se debe tensar una tela sobre la abertura como la piel de un tambor. O bien, usando uno de los pigmentos como el bronce azulado, el verde hoja o el colirio negro, se debe fabricar un círculo de kasiṇa portátil o uno en la pared, tal como se describió en el kasiṇa de tierra, delimitándolo con un color discordante. Después de eso, se debe dirigir la atención como 'azul, azul', según el método descrito en el kasiṇa de tierra. También aquí, en el signo aprendido se manifiestan los defectos del kasiṇa: aparecen los espacios entre el polen, los tallos y los pétalos. El signo de contraparte aparece liberado del círculo del kasiṇa en el espacio, como un abanico enjoyado. Lo restante debe entenderse según el método ya descrito. Con esto concluye la explicación del kasiṇa azul. ปีตกสิณกถา Exposición del kasiṇa amarillo ๙๕. ปีตกสิเณปิ เอเสว นโย. วุตฺตญฺเหตํ ปีตกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต ปีตกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ. ตสฺมา อิธาปิ กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต ตถารูปํ มาลาคจฺฉํ วา ปุปฺผสนฺถรํ วา ปีตวตฺถธาตูนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตคุตฺตตฺเถรสฺส วิย. ตสฺส กิรายสฺมโต จิตฺตลปพฺพเต ปตฺตงฺคปุปฺเผหิ กตํ อาสนปูชํ ปสฺสโต สห ทสฺสเนเนว อาสนปฺปมาณํ นิมิตฺตํ อุทปาทิ. อิตเรน กณิการปุปฺผาทินา วา ปีตวตฺเถน วา ธาตุนา วา นีลกสิเณ วุตฺตนเยเนว กสิณํ กตฺวา ‘‘ปีตกํ ปีตก’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. ปีตกสิณํ. 95. En el kasiṇa amarillo se sigue el mismo método. Pues se ha dicho: 'Quien aprende el kasiṇa amarillo capta el signo en lo amarillo, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento coloreado'. Por lo tanto, también aquí, para quien posee mérito y ha realizado la preparación necesaria, el signo surge al ver un arbusto de flores de ese tipo, una ofrenda de flores, o una tela o elemento amarillo, tal como le ocurrió al venerable anciano Cittagutta. Se dice que a ese venerable le surgió un signo del tamaño de un asiento mientras observaba una ofrenda de flores hecha con flores de pattaṅga en la montaña Cittala, en el momento mismo de verla. El otro practicante, habiendo preparado el kasiṇa con flores de kaṇikāra y similares, o con una tela amarilla o pigmento, según el método descrito en el kasiṇa azul, debe dirigir la atención como 'amarillo, amarillo'. Lo demás es igual. Con esto concluye la explicación del kasiṇa amarillo. โลหิตกสิณกถา Exposición del kasiṇa rojo ๙๖. โลหิตกสิเณปิ เอเสว นโย. วุตฺตญฺเหตํ โลหิตกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต โลหิตกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ. ตสฺมา อิธาปิ กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต ตถารูปํ พนฺธุชีวกาทิมาลาคจฺฉํ วา ปุปฺผสนฺถรํ วา โลหิตกวตฺถมณิธาตูนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรน ชยสุมนพนฺธุชีวกรตฺตโกรณฺฑกาทิปุปฺเผหิ วา รตฺตวตฺเถน วา ธาตุนา วา นีลกสิเณ วุตฺตนเยเนว กสิณํ กตฺวา ‘‘โลหิตกํ โลหิตก’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. โลหิตกสิณํ. 96. En el kasiṇa rojo se sigue el mismo método. Pues se ha dicho: 'Quien aprende el kasiṇa rojo capta el signo en lo rojo, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento coloreado'. Por lo tanto, también aquí, para quien posee mérito y ha realizado la preparación necesaria, el signo surge al ver un arbusto de flores de bandhujīvaka y similares, una ofrenda de flores, o una tela, gema o elemento rojo. El otro practicante, habiendo preparado el kasiṇa con flores de jayasumana, bandhujīvaka, koraṇḍaka rojo y similares, o con una tela roja o pigmento, según el método descrito en el kasiṇa azul, debe dirigir la atención como 'rojo, rojo'. Lo demás es igual. Con esto concluye la explicación del kasiṇa rojo. โอทาตกสิณกถา Exposición del kasiṇa blanco ๙๗. โอทาตกสิเณปิ โอทาตกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต โอทาตสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ตาว ปุญฺญวโต ตถารูปํ มาลาคจฺฉํ วา วสฺสิกสุมนาทิปุปฺผสนฺถรํ วา กุมุทปทุมราสึ วา โอทาตวตฺถธาตูนํ วา อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ติปุมณฺฑลรชตมณฺฑลจนฺทมณฺฑเลสุปิ อุปฺปชฺชติเยว. อิตเรน [Pg.169] วุตฺตปฺปกาเรหิ โอทาตปุปฺเผหิ วา โอทาตวตฺเถน วา ธาตุนา วา นีลกสิเณ วุตฺตนเยเนว กสิณํ กตฺวา ‘‘โอทาตํ โอทาต’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. โอทาตกสิณํ. 97. En el kasiṇa blanco (odātakasiṇa), aquel que aprende el kasiṇa blanco toma el signo en lo blanco, ya sea en una flor, en una tela o en un elemento de color [mineral], según se dice. Por lo tanto, para una persona meritoria que ha realizado méritos previos en esta práctica, el signo surge con solo ver un arbusto de flores de tal naturaleza, o un lecho de flores como el jazmín vassika o sumana, etc., o un montón de lotos kumuda o paduma, o cualquiera de las telas o elementos blancos; también surge en un disco de plomo, un disco de plata o en el disco de la luna. Para otros [que no poseen méritos previos], se debe preparar el dispositivo del kasiṇa de la misma manera descrita para el kasiṇa azul, utilizando flores blancas, tela blanca o elementos minerales blancos mencionados, y dirigir la atención diciendo: 'blanco, blanco'. El resto es igual a lo anterior. (Kasiṇa blanco). อาโลกกสิณกถา Explicación del kasiṇa de luz ๙๘. อาโลกกสิเณ ปน อาโลกกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต อาโลกสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ภิตฺติฉิทฺเท วา ตาฬจฺฉิทฺเท วา วาตปานนฺตริกาย วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ตาว ปุญฺญวโต ยํ ภิตฺติฉิทฺทาทีนํ อญฺญตเรน สูริยาโลโก วา จนฺทาโลโก วา ปวิสิตฺวา ภิตฺติยํ วา ภูมิยํ วา มณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปติ, ฆนปณฺณรุกฺขสาขนฺตเรน วา ฆนสาขามณฺฑปนฺตเรน วา นิกฺขมิตฺวา ภูมิยเมว มณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปติ, ตํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรนาปิ ตเทว วุตฺตปฺปการโมภาสมณฺฑลํ ‘‘โอภาโส โอภาโส’’ติ วา ‘‘อาโลโก อาโลโก’’ติ วา ภาเวตพฺพํ. ตถา อสกฺโกนฺเตน ฆเฏ ทีปํ ชาเลตฺวา ฆฏมุขํ ปิทหิตฺวา ฆเฏ ฉิทฺทํ กตฺวา ภิตฺติมุขํ ฐเปตพฺพํ. เตน ฉิทฺเทน ทีปาโลโก นิกฺขมิตฺวา ภิตฺติยํ มณฺฑลํ กโรติ, ตํ อาโลโก อาโลโกติ ภาเวตพฺพํ. อิทมิตเรหิ จิรฏฺฐิติกํ โหติ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตํ ภิตฺติยํ วา ภูมิยํ วา อุฏฺฐิตมณฺฑลสทิสเมว โหติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ฆนวิปฺปสนฺนอาโลกปุญฺชสทิสํ. เสสํ ตาทิสเมวาติ. อาโลกกสิณํ. 98. En el kasiṇa de luz (ālokakasiṇa), aquel que aprende el kasiṇa de luz toma el signo en la luz, ya sea en un agujero en la pared, el ojo de una cerradura o el espacio entre las contraventanas de una ventana, según se dice. Por lo tanto, para una persona meritoria que ha realizado méritos previos, el signo surge con solo ver el círculo de luz que se produce cuando la luz del sol o de la luna entra a través de alguno de estos agujeros en la pared, etc., y se proyecta en la pared o en el suelo; o cuando pasa a través del follaje espeso de las ramas de un árbol o de un pabellón de ramas densas y se proyecta en el suelo. Para otros, se debe meditar en ese mismo círculo de resplandor descrito como 'resplandor, resplandor' o 'luz, luz'. Si no se puede generar el signo de esa manera, se debe encender una lámpara dentro de una vasija, cubrir la boca de la vasija, hacerle un agujero y colocarla frente a una pared. La luz de la lámpara saldrá por ese agujero y formará un círculo en la pared; ese círculo debe ser meditado como 'luz, luz'. Este círculo de luz de lámpara es de mayor duración que los otros [producidos por el sol o la luna]. Aquí, el signo aprendido (uggahanimitta) es igual al círculo que aparece en la pared o en el suelo. El signo de contraparte (paṭibhāganimitta) es similar a una masa de luz densa y muy clara. El resto es igual a lo anterior. (Kasiṇa de luz). ปริจฺฉินฺนากาสกสิณกถา Explicación del kasiṇa de espacio limitado ๙๙. ปริจฺฉินฺนากาสกสิเณปิ อากาสกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต อากาสสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ภิตฺติฉิทฺเท วา ตาฬจฺฉิทฺเท วา วาตปานนฺตริกาย วาติ วจนโต กตาธิการสฺส ตาว ปุญฺญวโต ภิตฺติฉิทฺทาทีสุ อญฺญตรํ ทิสฺวาว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. อิตเรน สุจฺฉนฺนมณฺฑเป วา จมฺมกฏสารกาทีนํ วา อญฺญตรสฺมึ วิทตฺถิจตุรงฺคุลปฺปมาณํ ฉิทฺทํ กตฺวา ตเทว วา ภิตฺติฉิทฺทาทิเภทํ ฉิทฺทํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ ภาเวตพฺพํ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตํ สทฺธึ ภิตฺติปริยนฺตาทีหิ ฉิทฺทสทิสเมว โหติ, วฑฺฒิยมานมฺปิ น วฑฺฒติ. ปฏิภาคนิมิตฺตมากาสมณฺฑลเมว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, วฑฺฒิยมานญฺจ วฑฺฒติ. เสสํ ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ. ปริจฺฉินฺนากาสกสิณํ. 99. En el kasiṇa de espacio limitado (paricchinnākāsakasiṇa), aquel que aprende el kasiṇa de espacio toma el signo en el espacio, ya sea en un agujero en la pared, el ojo de una cerradura o el espacio entre las contraventanas, según se dice. Por lo tanto, para una persona meritoria que ha realizado méritos previos, el signo surge con solo ver uno de esos agujeros en la pared, etc. Para otros, se debe hacer un agujero de un palmo y cuatro dedos de ancho en un pabellón bien cubierto o en algo como una estera de cuero, etc., y meditar en ese agujero o en uno similar en una pared diciendo: 'espacio, espacio'. Aquí, el signo aprendido es igual al agujero junto con los bordes de la pared, etc.; aunque se intente ampliar, no se expande. El signo de contraparte aparece solo como un círculo de espacio y, al ser ampliado, se expande. El resto debe entenderse de la misma manera que se describió en el kasiṇa de tierra. (Kasiṇa de espacio limitado). อิติ [Pg.170] กสิณานิ ทสพโล,ทส ยานิ อโวจ สพฺพธมฺมทโส; รูปาวจรมฺหิ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานเหตูนิ. Así, el Poseedor de los Diez Poderes (Dasabalo), quien ve todos los fenómenos (sabbadhammadaso), declaró estos diez kasiṇas como las causas para los cuatro y cinco jhanas del reino de la forma (rūpāvacara). เอวํ ตานิ จ เตสญฺจ,ภาวนานยมิมํ วิทิตฺวาน; เตสฺเวว อยํ ภิยฺโย,ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา. Conociendo estos diez kasiṇas y este método de meditación de la manera descrita, se debe conocer además esta explicación miscelánea sobre estos mismos kasiṇas. ปกิณฺณกกถา Explicación miscelánea ๑๐๐. อิเมสุ หิ ปถวีกสิณวเสน เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทิภาโว, อากาเส วา อุทเก วา ปถวึ นิมฺมินิตฺวา ปทสา คมนํ, ฐานนิสชฺชาทิกปฺปนํ วา, ปริตฺตอปฺปมาณนเยน อภิภายตนปฏิลาโภติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. 100. Ciertamente, a través del kasiṇa de tierra, se logran beneficios tales como: ser uno y convertirse en muchos, caminar sobre el agua o en el aire tras crear tierra, realizar posturas como estar de pie o sentado en ellos, y la obtención de las bases de maestría (abhibhāyatana) mediante los métodos de lo limitado y lo imnensurable. อาโปกสิณวเสน ปถวิยํ อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนํ, อุทกวุฏฺฐิสมุปฺปาทนํ, นทีสมุทฺทาทินิมฺมานํ, ปถวีปพฺพตปาสาทาทีนํ กมฺปนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa de agua, se logran: emerger y sumergirse en la tierra, producir lluvia, crear ríos y océanos, y hacer temblar la tierra, las montañas y los palacios. เตโชกสิณวเสน ธูมายนา, ปชฺชลนา, องฺคารวุฏฺฐิสมุปฺปาทนํ, เตชสา เตโชปริยาทานํ, ยเทว โส อิจฺฉติ ตสฺส ฑหนสมตฺถตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปทสฺสนตฺถาย อาโลกกรณํ, ปรินิพฺพานสมเย เตโชธาตุยา สรีรชฺฌาปนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa de fuego, se logran: la emisión de humo y llamas, la producción de una lluvia de carbones ardientes, consumir el calor ajeno con el propio calor, la capacidad de quemar solo lo que se desea, la creación de luz para ver formas con el ojo divino (dibba-cakkhu), y la incineración del cuerpo con el elemento fuego en el momento del parinibbāna. วาโยกสิณวเสน วายุคติคมนํ, วาตวุฏฺฐิสมุปฺปาทนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa de aire, se logran: desplazarse con la velocidad del aire y la producción de ráfagas de viento y tormentas. นีลกสิณวเสน นีลรูปนิมฺมานํ, อนฺธการกรณํ, สุวณฺณทุพฺพณฺณนเยน อภิภายตนปฏิลาโภ, สุภวิโมกฺขาธิคโมติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa azul, se logran: la creación de formas azules, la producción de oscuridad, la obtención de las bases de maestría mediante el método de lo bello y lo no bello, y el logro de la liberación de lo bello (subhavimokkha). ปีตกสิณวเสน ปีตกรูปนิมฺมานํ, สุวณฺณนฺติ อธิมุจฺจนา, วุตฺตนเยเนว อภิภายตนปฏิลาโภ, สุภวิโมกฺขาธิคโม จาติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa amarillo, se logran: la creación de formas amarillas, la resolución de que algo se convierta en oro, y de la misma manera mencionada, la obtención de las bases de maestría y el logro de la liberación de lo bello. โลหิตกสิณวเสน โลหิตกรูปนิมฺมานํ, วุตฺตนเยเนว อภิภายตนปฏิลาโภ, สุภวิโมกฺขาธิคโมติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa rojo, se logran: la creación de formas rojas, y de la misma manera mencionada, la obtención de las bases de maestría y el logro de la liberación de lo bello. โอทาตกสิณวเสน [Pg.171] โอทาตรูปนิมฺมานํ, ถินมิทฺธสฺส ทูรภาวกรณํ, อนฺธการวิธมนํ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปทสฺสนตฺถาย อาโลกกรณนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa blanco, se logran: la creación de formas blancas, el alejamiento de la pereza y el letargo (thinamiddha), la disipación de la oscuridad y la creación de luz para ver formas con el ojo divino. อาโลกกสิณวเสน สปฺปภารูปนิมฺมานํ, ถินมิทฺธสฺส ทูรภาวกรณํ, อนฺธการวิธมนํ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปทสฺสนตฺถํ อาโลกกรณนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa de luz, se logran: la creación de formas radiantes, el alejamiento de la pereza y el letargo, la disipación de la oscuridad y la creación de luz para ver formas con el ojo divino. อากาสกสิณวเสน ปฏิจฺฉนฺนานํ วิวฏกรณํ, อนฺโตปถวีปพฺพตาทีสุปิ อากาสํ นิมฺมินิตฺวา อิริยาปถกปฺปนํ, ติโรกุฑฺฑาทีสุ อสชฺชมานคมนนฺติ เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. A través del kasiṇa de espacio, se logran: la revelación de objetos ocultos, la creación de espacio dentro de la tierra o montañas para realizar posturas, y el desplazarse sin obstáculos a través de paredes y muros. สพฺพาเนว อุทฺธํ อโธ ติริยํ อทฺวยํ อปฺปมาณนฺติ อิมํ ปเภทํ ลภนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ. อุทฺธมโธติริยํ อทฺวยมปฺปมาณ’’นฺติอาทิ. Todos los diez kasiṇas adquieren estas distinciones: hacia arriba, hacia abajo, a los lados, no dual e imnensurable. Pues se ha dicho: 'Uno percibe el kasiṇa de tierra: hacia arriba, hacia abajo, a los lados, no dual e imnensurable', etc. ตตฺถ อุทฺธนฺติ อุปริคคนตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐาภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลมิว สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตํ. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน วา การเณน เอวํ ปสาเรติ. อาโลกมิว ทิพฺพจกฺขุนา รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ อุทฺธมโธติริยนฺติ. อทฺวยนฺติ อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ, น อญฺญํ, เอวเมว ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ, นตฺถิ ตสฺส อญฺโญ กสิณสมฺเภโทติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ. น อยมสฺส อาทิ อิทํ มชฺฌนฺติ ปมาณํ คณฺหาตีติ. Allí, 'hacia arriba' significa orientado hacia la bóveda celeste superior. 'Hacia abajo' significa orientado hacia la superficie terrestre inferior. 'Transversalmente' significa delimitado por todas partes como la circunferencia de un campo. Pues un practicante expande el kasiṇa solo hacia arriba, otro solo hacia abajo, y otro por todas partes. Por tal o cual motivo, lo extiende de esa manera, así como aquel que desea ver formas con el ojo divino extiende la luz. Por eso se ha dicho: 'hacia arriba, hacia abajo, transversalmente'. Esta expresión 'sin dualidad' se dice para mostrar que un [kasiṇa] no se convierte en otro. Pues así como para alguien que se ha sumergido en el agua hay solo agua en todas las direcciones y nada más, del mismo modo el kasiṇa de tierra es solo kasiṇa de tierra; no hay mezcla de este con otro kasiṇa. Este mismo método se aplica en todas partes. 'Inconmensurable' se dice en virtud de la falta de límite en su difusión. Pues al difundirlo con la mente, el yogui lo difunde en su totalidad. No toma una medida pensando: 'este es su principio, este es su centro'. ๑๐๑. เย จ เต สตฺตา กมฺมาวรเณน วา สมนฺนาคตา กิเลสาวรเณน วา สมนฺนาคตา วิปากาวรเณน วา สมนฺนาคตา อสทฺธา อจฺฉนฺทิกา ทุปฺปญฺญา อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ วุตฺตา, เตสเมกสฺสาเปกกสิเณปิ ภาวนา น อิชฺฌติ. ตตฺถ กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตาติ อานนฺตริยกมฺมสมงฺคิโน. กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตาติ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกา เจว อุภโตพฺยญฺชนกปณฺฑกา จ. วิปากาวรเณน สมนฺนาคตาติ อเหตุกทฺวิเหตุกปฏิสนฺธิกา. อสทฺธาติ พุทฺธาทีสุ สทฺธาวิรหิตา. อจฺฉนฺทิกาติ อปจฺจนีกปฏิปทายํ ฉนฺทวิรหิตา[Pg.172]. ทุปฺปญฺญาติ โลกิยโลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐิยา วิรหิตา. อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามสงฺขาตํ สมฺมตฺตสงฺขาตญฺจ อริยมคฺคํ โอกฺกมิตุํ อภพฺพาติ อตฺโถ. น เกวลญฺจ กสิเณเยว, อญฺเญสุปิ กมฺมฏฺฐาเนสุ เอเตสเมกสฺสปิ ภาวนา น อิชฺฌติ. ตสฺมา วิคตวิปากาวรเณนปิ กุลปุตฺเตน กมฺมาวรณญฺจ กิเลสาวรณญฺจ อารกา ปริวชฺเชตฺวา สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยาทีหิ สทฺธญฺจ ฉนฺทญฺจ ปญฺญญฺจ วฑฺเฒตฺวา กมฺมฏฺฐานานุโยเค โยโค กรณีโยติ. 101. Y respecto a aquellos seres de quienes se dice que están poseídos por obstáculos de karma, o por obstáculos de defilementos, o por obstáculos de resultados, que carecen de fe, carecen de deseo [de practicar] y de sabiduría, y son incapaces de entrar en la vía de la rectitud en las cosas buenas; para ninguno de ellos se perfecciona la meditación, ni siquiera en un solo kasiṇa. Allí, 'poseídos por obstáculos de karma' se refiere a quienes han cometido los cinco crímenes de consecuencia inmediata. 'Poseídos por obstáculos de defilementos' se refiere a quienes tienen visiones erróneas fijas, así como a los hermafroditas y eunucos. 'Poseídos por obstáculos de resultados' se refiere a quienes tienen un renacimiento sin causas o con solo dos causas. 'Carentes de fe' son aquellos que carecen de fe en el Buda y los demás. 'Carentes de deseo' son aquellos que carecen del deseo por la práctica de la visión cabal que concuerda con las verdades. 'Carentes de sabiduría' son aquellos que carecen de la visión correcta mundana y supramundana. 'Incapaces de entrar en la vía de la rectitud en las cosas buenas' significa que son incapaces de alcanzar el noble sendero, llamado rectitud y vía segura entre las cosas buenas. Y no solo en el kasiṇa, sino que para ninguno de estos seres se perfecciona la meditación en ningún otro objeto de meditación. Por lo tanto, el hombre de buena familia que esté libre del obstáculo de los resultados, habiendo evitado lejos el obstáculo del karma y el de los defilementos, debe desarrollar la fe, el deseo y la sabiduría mediante la escucha del buen Dhamma y el servicio a los hombres de bien, y debe aplicarse con diligencia en el ejercicio de la meditación. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Visuddhimagga compuesto para el deleite de las personas de bien, สมาธิภาวนาธิกาเร en la sección sobre el desarrollo de la concentración, เสสกสิณนิทฺเทโส นาม la llamada 'Exposición de los Kasiṇas Restantes' ปญฺจโม ปริจฺเฉโท. es el quinto capítulo. ๖. อสุภกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส 6. 6. Exposición del objeto de meditación de lo impuro (Asubhakammaṭṭhānaniddesa) อุทฺธุมาตกาทิปทตฺถวณฺณนา Explicación del significado de los términos 'hinchado' y otros ๑๐๒. กสิณานนฺตรมุทฺทิฏฺเฐสุ [Pg.173] ปน อุทฺธุมาตกํ, วินีลกํ, วิปุพฺพกํ, วิจฺฉิทฺทกํ, วิกฺขายิตกํ, วิกฺขิตฺตกํ, หตวิกฺขิตฺตกํ, โลหิตกํ, ปุฬวกํ, อฏฺฐิกนฺติ ทสสุ อวิญฺญาณกาสุเภสุ ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถานุกฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน อุทฺธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ, อุทฺธุมาตเมว อุทฺธุมาตกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อุทฺธุมาตนฺติ อุทฺธุมาตกํ. ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. 102. Respecto a los diez tipos de impureza inanimada mencionados inmediatamente después de los kasiṇas, a saber: el hinchado, el lívido, el purulento, el seccionado, el devorado, el disperso, el mutilado y disperso, el sangriento, el infestado de gusanos y el esquelético; se llama 'hinchado' porque, tras el cese de la vida, se infla gradualmente por el estado de hinchazón ascendente como un saco de cuero lleno de aire. 'Hinchado' es lo mismo que 'hinchado-ka'. O bien, se llama 'hinchado-ka' porque es un cadáver hinchado despreciable debido a su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto de tal naturaleza. วินีลํ วุจฺจติ วิปริภินฺนนีลวณฺณํ, วินีลเมว วินีลกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ. มํสุสฺสทฏฺฐาเนสุ รตฺตวณฺณสฺส ปุพฺพสนฺนิจยฏฺฐาเนสุ เสตวณฺณสฺส เยภุยฺเยน จ นีลวณฺณสฺส นีลฏฺฐาเน นีลสาฏกปารุตสฺเสว ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. Se llama 'lívido' a aquello que tiene un color negruzco y azulado alterado; 'lívido' es lo mismo que 'lívido-ka'. O bien, se llama 'lívido-ka' porque es un cadáver lívido despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto que tiene color rojo en las partes carnosas, color blanco en las partes donde se acumula el pus, y generalmente es de color negruzco y azulado, como si estuviera envuelto en una tela azul en las partes oscuras. ปริภินฺนฏฺฐาเนสุ วิสฺสนฺทมานํ ปุพฺพํ วิปุพฺพํ, วิปุพฺพเมว วิปุพฺพกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิปุพฺพนฺติ วิปุพฺพกํ. ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. Lo que supura pus en las partes desgarradas se llama 'purulento'; 'purulento' es lo mismo que 'purulento-ka'. O bien, se llama 'purulento-ka' porque es un cadáver purulento despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto de tal naturaleza. วิจฺฉิทฺทํ วุจฺจติ ทฺวิธา ฉินฺทเนน อปธาริตํ, วิจฺฉิทฺทเมว วิจฺฉิทฺทกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิจฺฉิทฺทนฺติ วิจฺฉิทฺทกํ. เวมชฺเฌ ฉินฺนสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. Se llama 'seccionado' a lo que ha sido abierto y separado al ser cortado en dos partes; 'seccionado' es lo mismo que 'seccionado-ka'. O bien, se llama 'seccionado-ka' porque es un cadáver seccionado despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto cortado por la mitad. อิโต จ เอตฺโต จ วิวิธากาเรน โสณสิงฺคาลาทีหิ ขาทิตนฺติ วิกฺขายิตํ, วิกฺขายิตเมว วิกฺขายิตกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิกฺขายิตนฺติ วิกฺขายิตกํ. ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. Lo que ha sido mordido de diversas formas por perros, chacales, etc., aquí y allá, se llama 'devorado'; 'devorado' es lo mismo que 'devorado-ka'. O bien, se llama 'devorado-ka' porque es un cadáver devorado despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto de tal naturaleza. วิวิธํ ขิตฺตํ วิกฺขิตฺตํ, วิกฺขิตฺตเมว วิกฺขิตฺตกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิกฺขิตฺตนฺติ วิกฺขิตฺตกํ. อญฺเญน หตฺถํ อญฺเญน ปาทํ อญฺเญน สีสนฺติ เอวํ ตโต ตโต ขิตฺตสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. Lo que ha sido arrojado de diversas maneras se llama 'disperso'; 'disperso' es lo mismo que 'disperso-ka'. O bien, se llama 'disperso-ka' porque es un cadáver disperso despreciable por su carácter repulsivo. Este es el nombre para un cuerpo muerto que ha sido arrojado aquí y allá, con una mano en un lugar, un pie en otro y la cabeza en otro. หตญฺจ ตํ ปุริมนเยเนว วิกฺขิตฺตกญฺจาติ หตวิกฺขิตฺตกํ. กากปทากาเรน องฺคปจฺจงฺเคสุ สตฺเถน หนิตฺวา วุตฺตนเยน วิกฺขิตฺตสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. Aquel que ha sido mutilado y además disperso según el método anterior es el 'mutilado y disperso'. Este es el nombre para un cuerpo muerto que ha sido herido en sus miembros y partes con un arma al estilo de una pata de cuervo, y luego dispersado según el método mencionado. โลหิตํ [Pg.174] กิรติ วิกฺขิปติ อิโต จิโต จ ปคฺฆรตีติ โลหิตกํ. ปคฺฆริตโลหิตมกฺขิตสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. Se llama 'sangriento' porque esparce, arroja y derrama sangre por todas partes. Este es el nombre para un cuerpo muerto que está untado y manchado por la sangre que de él fluye. ปุฬวา วุจฺจนฺติ กิมโย, ปุฬเว กิรตีติ ปุฬวกํ. กิมิปริปุณฺณสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํ. A los gusanos se les llama 'puḷava'; aquel que esparce gusanos es 'infestado de gusanos'. Este es el nombre para un cuerpo muerto que está lleno de gusanos. อฏฺฐิเยว อฏฺฐิกํ. ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อฏฺฐีติ อฏฺฐิกํ. อฏฺฐิสงฺขลิกายปิ เอกฏฺฐิกสฺสเปตมธิวจนํ. อิมานิ จ ปน อุทฺธุมาตกาทีนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนนิมิตฺตานมฺปิ นิมิตฺเตสุ ปฏิลทฺธชฺฌานานมฺเปตาเนว นามานิ. El hueso mismo es 'esquelético'. O bien, se llama 'esquelético' porque es un hueso despreciable debido a su carácter repulsivo. Este es el nombre tanto para una cadena de huesos como para un solo hueso. Además, estos nombres como 'hinchado' y los demás se aplican tanto a los signos [nimitta] que surgen basados en estos cuerpos, como a los jhānas obtenidos en dichos signos. อุทฺธุมาตกกมฺมฏฺฐานํ El objeto de meditación de lo hinchado ๑๐๓. ตตฺถ อุทฺธุมาตกสรีเร อุทฺธุมาตกนิมิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อุทฺธุมาตกสงฺขาตํ ฌานํ ภาเวตุกาเมน โยคินา ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว วุตฺตปฺปการํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ. เตนสฺส กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺเตน อสุภนิมิตฺตตฺถาย คมนวิธานํ, สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณํ, เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห, คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณนฺติ เอวํ อปฺปนาวิธานปริโยสานํ สพฺพํ กเถตพฺพํ. เตนาปิ สพฺพํ สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ เสนาสนํ อุปคนฺตฺวา อุทฺธุมาตกนิมิตฺตํ ปริเยสนฺเตน วิหาตพฺพํ. 103. En relación con esto, el yogui que desea desarrollar el jhana conocido como 'lo hinchado', habiendo producido el signo de lo hinchado en un cadáver hinchado, debe acercarse a un maestro con las cualidades descritas anteriormente, siguiendo el mismo método explicado en el kasina de tierra, para aprender el tema de meditación. Al enseñarle el tema de meditación, dicho maestro debe explicarle todo el procedimiento hasta la conclusión con la absorción (appanā), a saber: el modo de ir para captar el signo de la impureza, la observación de las marcas en los alrededores, la captación del signo de once maneras y la reflexión sobre el camino de ida y vuelta. El yogui, por su parte, habiendo aprendido todo correctamente, debe retirarse a una morada con las características mencionadas anteriormente y permanecer allí buscando el signo de lo hinchado. ๑๐๔. เอวํ วิหรนฺเตน จ อสุกสฺมึ นาม คามทฺวาเร วา อฏวิมุเข วา ปนฺเถ วา ปพฺพตปาเท วา รุกฺขมูเล วา สุสาเน วา อุทฺธุมาตกสรีรํ นิกฺขิตฺตนฺติ กเถนฺตานํ วจนํ สุตฺวาปิ น ตาวเทว อติตฺเถน ปกฺขนฺทนฺเตน วิย คนฺตพฺพํ. กสฺมา? อสุภํ หิ นาเมตํ วาฬมิคาธิฏฺฐิตมฺปิ อมนุสฺสาธิฏฺฐิตมฺปิ โหติ. ตตฺรสฺส ชีวิตนฺตราโยปิ สิยา. คมนมคฺโค วา ปเนตฺถ คามทฺวาเรน วา นหานติตฺเถน วา เกทารโกฏิยา วา โหติ. ตตฺถ วิสภาครูปํ อาปาถมาคจฺฉติ, ตเทว วา สรีรํ วิสภาคํ โหติ. ปุริสสฺส หิ อิตฺถิสรีรํ อิตฺถิยา จ ปุริสสรีรํ วิสภาคํ, ตเทตํ อธุนามตํ สุภโตปิ อุปฏฺฐาติ, เตนสฺส พฺรหฺมจริยนฺตราโยปิ สิยา. สเจ ปน ‘‘นยิทํ มาทิสสฺส ภาริย’’นฺติ อตฺตานํ ตกฺกยติ, เอวํ ตกฺกยมาเนน คนฺตพฺพํ. 104. Para el yogui que vive de esta manera, aun si escucha decir a otros: 'En tal puerta de aldea, o en tal entrada del bosque, o en tal camino, o al pie de tal montaña, o bajo tal árbol, o en tal cementerio ha sido arrojado un cadáver hinchado', no debe dirigirse allí de inmediato, como quien se lanza apresuradamente a un río por un lugar que no es un muelle. ¿Por qué? Porque tal objeto impuro (asubha) puede estar ocupado por animales salvajes o por seres no humanos (espíritus); allí podría haber peligro para la vida de dicho yogui. Además, el camino hacia donde está el cadáver puede pasar por una puerta de aldea, un lugar de baño o el borde de un campo de cultivo; en tales lugares, una forma de género opuesto (visabhāgarūpa) podría entrar en su campo visual, o el cadáver mismo podría ser de género opuesto. Para un hombre, el cuerpo de una mujer es un objeto discordante (visabhāga), y para una mujer lo es el cuerpo de un hombre; si este objeto discordante ha muerto recientemente y aún no ha alcanzado el estado de hinchazón, puede parecer incluso hermoso (subha). Debido a esa percepción de belleza, podría haber peligro para la vida de celibato (brahmacariya) del yogui. Sin embargo, si reflexiona sobre sí mismo diciendo: 'Esto no es una carga difícil para alguien como yo', entonces, reflexionando de tal modo sobre su capacidad de autocontrol, debe ir. ๑๐๕. คจฺฉนฺเตน [Pg.175] จ สงฺฆตฺเถรสฺส วา อญฺญตรสฺส วา อภิญฺญาตสฺส ภิกฺขุโน กเถตฺวา คนฺตพฺพํ. กสฺมา? สเจ หิสฺส สุสาเน อมนุสฺสสีหพฺยคฺฆาทีนํ รูปสทฺทาทิอนิฏฺฐารมฺมณาภิภูตสฺส องฺคปจฺจงฺคานิ วา ปเวเธนฺติ, ภุตฺตํ วา น ปริสณฺฐาติ, อญฺโญ วา อาพาโธ โหติ. อถสฺส โส วิหาเร ปตฺตจีวรํ สุรกฺขิตํ กริสฺสติ. ทหเร วา สามเณเร วา ปหิณิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ปฏิชคฺคิสฺสติ. อปิจ สุสานํ นาม นิราสงฺกฏฺฐานนฺติ มญฺญมานา กตกมฺมาปิ อกตกมฺมาปิ โจรา สโมสรนฺติ. เต มนุสฺเสหิ อนุพทฺธา ภิกฺขุสฺส สมีเป ภณฺฑกํ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปลายนฺติ. มนุสฺสา ‘‘สโหฑฺฒํ โจรํ อทฺทสามา’’ติ ภิกฺขุํ คเหตฺวา วิเหเฐนฺติ. อถสฺส โส ‘‘มา อิมํ วิเหฐยิตฺถ, มมายํ กเถตฺวา อิมินา นาม กมฺเมน คโต’’ติ เต มนุสฺเส สญฺญาเปตฺวา โสตฺถิภาวํ กริสฺสติ. อยํ อานิสํโส กเถตฺวา คมเน. ตสฺมา วุตฺตปฺปการสฺส ภิกฺขุโน กเถตฺวา อสุภนิมิตฺตทสฺสเน สญฺชาตาภิลาเสน ยถานาม ขตฺติโย อภิเสกฏฺฐานํ, ยชมาโน ยญฺญสาลํ, อธโน วา ปน นิธิฏฺฐานํ ปีติโสมนสฺสชาโต คจฺฉติ, เอวํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา อฏฺฐกถาสุ วุตฺเตน วิธินา คนฺตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – 105. Al ir, el yogui debe informar al Saṅghatthera (monje anciano de la comunidad) o a otro monje reconocido antes de partir. ¿Por qué? Porque si en el cementerio sus extremidades tiemblan al ser abrumado por objetos desagradables como seres no humanos, leones o tigres, o si la comida ingerida no se asienta bien y vomita, o si surge cualquier otra enfermedad, aquel monje informado cuidará bien de su cuenco y mantos en el monasterio, o enviará a monjes jóvenes o novicios para asistir a ese monje enfermo. Además, los ladrones, pensando que el cementerio es un lugar libre de sospechas, se reúnen allí, tanto los que ya han cometido crímenes como los que planean hacerlo. Si estos ladrones son perseguidos por los dueños de lo robado o por la autoridad, pueden huir arrojando el botín cerca del monje; entonces las personas, pensando: 'Hemos encontrado al ladrón junto con el botín', podrían arrestar y maltratar al monje. En tal caso, aquel monje anciano aclarará la situación a la gente diciendo: 'No maltraten a este monje; él me informó y fue con tal propósito de meditación', asegurando así su bienestar. Este es el beneficio de informar antes de partir. Por lo tanto, informando a un monje de las características mencionadas, con un deseo ferviente de ver el signo de lo impuro (asubhanimitta), debe ir con alegría y regocijo, tal como un rey va al lugar de su consagración, un celebrante a la sala de sacrificio, o un hombre pobre al lugar donde hay un tesoro oculto; generando tal alegría, debe ir siguiendo el método descrito en los Comentarios. Pues así se ha dicho: ‘‘อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา อสมฺมุฏฺฐาย อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน คตาคตมคฺคํ ปจฺจเวกฺขมาโน. ยสฺมึ ปเทเส อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ นิกฺขิตฺตํ โหติ, ตสฺมึ ปเทเส ปาสาณํ วา วมฺมิกํ วา รุกฺขํ วา คจฺฉํ วา ลตํ วา สนิมิตฺตํ กโรติ, สารมฺมณํ กโรติ. สนิมิตฺตํ กตฺวา สารมฺมณํ กตฺวา อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ สภาวภาวโต อุปลกฺเขติ, วณฺณโตปิ ลิงฺคโตปิ สณฺฐานโตปิ ทิสโตปิ โอกาสโตปิ ปริจฺเฉทโตปิ สนฺธิโต วิวรโต นินฺนโต ถลโต สมนฺตโต. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กโรติ, สูปธาริตํ อุปธาเรติ, สุววตฺถิตํ ววตฺถเปติ. โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา [Pg.176] อสมฺมุฏฺฐาย อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน คตาคตมคฺคํ ปจฺจเวกฺขมาโน. โส จงฺกมนฺโตปิ ตพฺภาคิยญฺเญว จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ. นิสีทนฺโตปิ ตพฺภาคิยญฺเญว อาสนํ ปญฺญเปติ. “Aquel que aprehende el signo de lo impuro de un cadáver hinchado, va solo y sin compañía, con la atención establecida y sin confusión, con los sentidos dirigidos hacia adentro y la mente no distraída hacia el exterior, observando atentamente el camino de ida y vuelta. En el lugar donde se encuentra el cadáver hinchado, toma como referencia una piedra, un hormiguero, un árbol, un arbusto o una enredadera, vinculándolos con el signo y convirtiéndolos en soporte del objeto. Tras haberlos vinculado y convertido en soporte, distingue el signo de lo impuro del cadáver hinchado según su naturaleza esencial: por color, por sexo, por forma, por dirección, por ubicación, por delimitación, por sus coyunturas, sus aberturas, sus partes bajas, sus partes altas y por todo su alrededor. Él aprehende bien ese signo, lo reflexiona correctamente y lo define con precisión. Tras haberlo aprehendido, reflexionado y definido bien, regresa solo y sin compañía, con la atención establecida y sin confusión, con los sentidos hacia adentro y la mente no distraída, observando el camino de ida y vuelta. Al caminar en meditación, se determina a realizar solo una caminata acorde a ese objeto; al sentarse, prepara su asiento de manera acorde al mismo.” ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา กิมตฺถิยา กิมานิสํสาติ? สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา อสมฺโมหตฺถา อสมฺโมหานิสํสา. เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห กิมตฺถิโย กิมานิสํโสติ? เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห อุปนิพนฺธนตฺโถ อุปนิพนฺธนานิสํโส. คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา กิมตฺถิยา กิมานิสํสาติ? คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถา วีถิสมฺปฏิปาทนานิสํสา. “¿Cuál es el propósito y el beneficio de distinguir las señales alrededor del objeto? Distinguir las señales alrededor tiene el propósito y el beneficio de evitar la confusión. ¿Cuál es el propósito y el beneficio de captar el signo de once maneras? Captar el signo de once maneras tiene el propósito y el beneficio de vincular firmemente la mente al objeto. ¿Cuál es el propósito y el beneficio de observar el camino de ida y vuelta? Observar el camino de ida y vuelta tiene el propósito y el beneficio de asegurar la correcta progresión de la práctica meditativa.” ‘‘โส อานิสํสทสฺสาวี รตนสญฺญี หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาโน ตสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ ‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’ติ. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺสาธิคตํ โหติ รูปาวจรํ ปฐมํ ฌานํ ทิพฺโพ จ วิหาโร ภาวนามยญฺจ ปุญฺญกิริยวตฺถุ’’นฺติ. “Viendo tales beneficios y percibiendo el objeto como una joya preciosa, estableciendo un profundo respeto y apreciándolo con devoción, vincula su mente a ese objeto pensando: ‘Ciertamente, mediante esta práctica, me liberaré de la vejez y de la muerte’. Él, alejándose de los placeres sensuales... alcanza y mora en el primer jhāna. Así, ha obtenido el primer jhāna de la esfera de la forma (rūpāvacara), una morada divina (dibbo vihāro) y una base de mérito basada en el desarrollo mental (bhāvanāmaya-puññakiriyavatthu).” ๑๐๖. ตสฺมา โย จิตฺตสญฺญตฺตตฺถาย สิวถิกทสฺสนํ คจฺฉติ, โส ฆณฺฑึ ปหริตฺวา คณํ สนฺนิปาเตตฺวาปิ คจฺฉตุ. กมฺมฏฺฐานสีเสน ปน คจฺฉนฺเตน เอกเกน อทุติเยน มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวา ตํ มนสิกโรนฺเตเนว สุสาเน โสณาทิปริสฺสยวิโนทนตฺถํ กตฺตรทณฺฑํ วา ยฏฺฐึ วา คเหตฺวา, สูปฏฺฐิต ภาวสมฺปาทเนน อสมฺมุฏฺฐํ สตึ กตฺวา, มนจฺฉฏฺฐานญฺจ อินฺทฺริยานํ อนฺโตคตภาวสมฺปาทนโต อพหิคตมเนน หุตฺวา คนฺตพฺพํ. 106. Por lo tanto, aquel que va a observar un cementerio con el fin de entrenar y sensibilizar su propia mente, que vaya incluso tocando una campana y reuniendo a un grupo de personas. Sin embargo, aquel que va con el propósito principal de la meditación (kammaṭṭhāna), debe ir solo y sin compañía, sin abandonar su tema de meditación original (mūlakammaṭṭhāna), reflexionando únicamente en él; portando un bastón o una vara para ahuyentar peligros como perros en el cementerio; estableciendo una atención plena y constante, y asegurando que los sentidos, con la mente como el sexto, se mantengan dirigidos hacia el interior, con la mente no dispersa hacia el exterior. วิหารโต นิกฺขมนฺเตเนว อสุกทิสาย อสุกทฺวาเรน นิกฺขนฺโตมฺหีติ ทฺวารํ สลฺลกฺเขตพฺพํ. ตโต เยน มคฺเคน คจฺฉติ, โส มคฺโค ววตฺถเปตพฺโพ, อยํ มคฺโค ปาจินทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, ปจฺฉิมอุตฺตรทกฺขิณทิสาภิมุโข วา วิทิสาภิมุโขวาติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน วามโต คจฺฉติ, อิมสฺมึ ฐาเน ทกฺขิณโต, อิมสฺมึ จสฺส ฐาเน ปาสาโณ[Pg.177], อิมสฺมึ วมฺมิโก, อิมสฺมึ รุกฺโข, อิมสฺมึ คจฺโฉ, อิมสฺมึ ลตาติ. เอวํ คมนมคฺคํ ววตฺถเปนฺเตน นิมิตฺตฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ. โน จ โข ปฏิวาตํ. ปฏิวาตํ คจฺฉนฺตสฺส หิ กุณปคนฺโธ ฆานํ ปหริตฺวา มตฺถลุงฺคํ วา สงฺโขเภยฺย, อาหารํ วา ฉฑฺฑาเปยฺย, วิปฺปฏิสารํ วา ชเนยฺย ‘‘อีทิสํ นาม กุณปฏฺฐานํ อาคโตมฺหี’’ติ. ตสฺมา ปฏิวาตํ วชฺเชตฺวา อนุวาตํ คนฺตพฺพํ. สเจ อนุวาตมคฺเคน น สกฺกา โหติ คนฺตุํ, อนฺตรา ปพฺพโต วา ปปาโต วา ปาสาโณ วา วติ วา กณฺฏกฏฺฐานํ วา อุทกํ วา จิกฺขลฺลํ วา โหติ, จีวรกณฺเณน นาสํ ปิทหิตฺวา คนฺตพฺพํ. อิทมสฺส คมนวตฺตํ. Al salir del monasterio, uno debe notar la puerta diciendo: «He salido por tal puerta en tal dirección». Después de eso, se debe delimitar el camino por el que se transita: «Este camino se dirige hacia el este», o «hacia el oeste, el norte o el sur», o «hacia una dirección intermedia». Además: «En este lugar el camino va hacia la izquierda, en este hacia la derecha; en este lugar hay una roca, en este un termitero, en este un árbol, en este un arbusto, en este una enredadera». Quien así delimita el camino de ida debe dirigirse al lugar del signo del cadáver. Pero no debe ir contra el viento. Pues, para quien camina contra el viento, el olor del cadáver golpea la nariz y podría perturbar el cerebro o provocar el vómito de la comida, o generar remordimiento pensando: «He venido a parar a un lugar tan putrefacto». Por tanto, evitando ir contra el viento, se debe ir a favor de este. Si no es posible ir por el camino a favor del viento porque en medio hay una montaña, un precipicio, una roca, una valla, un lugar espinoso, agua o lodo, se debe ir cubriendo la nariz con el borde del manto. Este es su deber respecto al trayecto. ๑๐๗. เอวํ คเตน ปน น ตาว อสุภนิมิตฺตํ โอโลเกตพฺพํ. ทิสา ววตฺถเปตพฺพา. เอกสฺมึ หิ ทิสาภาเค ฐิตสฺส อารมฺมณญฺจ น วิภูตํ หุตฺวา ขายติ, จิตฺตญฺจ น กมฺมนิยํ โหติ. ตสฺมา ตํ วชฺเชตฺวา ยตฺถ ฐิตสฺส อารมฺมณญฺจ วิภูตํ หุตฺวา ขายติ, จิตฺตญฺจ กมฺมนิยํ โหติ, ตตฺถ ฐาตพฺพํ. ปฏิวาตานุวาตญฺจ ปหาตพฺพํ. ปฏิวาเต ฐิตสฺส หิ กุณปคนฺเธน อุพฺพาฬฺหสฺส จิตฺตํ วิธาวติ. อนุวาเต ฐิตสฺส สเจ ตตฺถ อธิวตฺถา อมนุสฺสา โหนฺติ, เต กุชฺฌิตฺวา อนตฺถํ กโรนฺติ. ตสฺมา อีสกํ อุกฺกมฺม นาติอนุวาเต ฐาตพฺพํ. เอวํ ติฏฺฐมาเนนาปิ นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน นานุปาทํ นานุสีสํ ฐาตพฺพํ. อติทูเร ฐิตสฺส หิ อารมฺมณํ อวิภูตํ โหติ. อจฺจาสนฺเน ภยมุปฺปชฺชติ. อนุปาทํ วา อนุสีสํ วา ฐิตสฺส สพฺพํ อสุภํ สมํ น ปญฺญายติ. ตสฺมา นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน โอโลเกนฺตสฺส ผาสุกฏฺฐาเน สรีรเวมชฺฌภาเค ฐาตพฺพํ. 107. Una vez llegado, sin embargo, todavía no se debe observar el signo de lo impuro. Se deben delimitar las direcciones donde situarse. Pues, para quien se ubica en una dirección determinada, el objeto no se manifiesta claramente y la mente no se vuelve apta para la meditación. Por tanto, evitando tal lugar, uno debe situarse donde el objeto se manifieste claramente y la mente sea apta para el trabajo mental. También se debe evitar estar directamente a favor o en contra del viento. Para quien está contra el viento, la mente se dispersa perturbada por el olor del cadáver. Para quien está a favor del viento, si hay seres no humanos habitando allí, podrían enojarse y causar daño. Por tanto, apartándose un poco, uno debe situarse en un lugar que no esté excesivamente a favor del viento. Al situarse de este modo, no debe estar ni muy lejos ni muy cerca, ni hacia los pies ni hacia la cabeza. Para quien está muy lejos, el objeto resulta poco claro. Para quien está muy cerca, surge el temor. Para quien está hacia los pies o hacia la cabeza, la totalidad de lo impuro no se percibe de manera uniforme. Por tanto, uno debe situarse ni muy lejos ni muy cerca, en un lugar cómodo para la observación, frente a la parte media del cuerpo. ๑๐๘. เอวํ ฐิเตน ‘‘ตสฺมึ ปเทเส ปาสาณํ วา…เป… ลตํ วา สนิมิตฺตํ กโรตี’’ติ เอวํ วุตฺตานิ สมนฺตา นิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตพฺพานิ. ตตฺริทํ อุปลกฺขณวิธานํ, สเจ ตสฺส นิมิตฺตสฺส สมนฺตา จกฺขุปเถ ปาสาโณ โหติ, โส ‘‘อยํ ปาสาโณ อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา ตมฺโพ วา กาโฬ วา เสโต วา ทีโฆ วา ปริมณฺฑโล วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ ปาสาโณ อิทํ อสุภนิมิตฺตํ, อิทํ อสุภนิมิตฺตํ อยํ ปาสาโณ’’ติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ วมฺมิโก โหติ, โสปิ ‘‘อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก [Pg.178] วา มหนฺโต วา ตมฺโพ วา กาโฬ วา เสโต วา ทีโฆ วา ปริมณฺฑโล วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ วมฺมิโก อิทํ อสุภนิมิตฺต’’นฺติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ รุกฺโข โหติ, โสปิ ‘‘อสฺสตฺโถ วา นิคฺโรโธ วา กจฺฉโก วา กปีตโน วา อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา ตมฺโพ วา กาโฬ วา เสโต วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ รุกฺโข อิทํ อสุภนิมิตฺต’’นฺติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ คจฺโฉ โหติ, โสปิ ‘‘สินฺทิวา กรมนฺโท วา กณวีโร วา กุรณฺฑโก วา อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพ. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ คจฺโฉ อิทํ อสุภนิมิตฺต’’นฺติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. สเจ ลตา โหติ, สาปิ ‘‘ลาพุ วา กุมฺภณฺฑี วา สามา วา กาฬวลฺลิ วา ปูติลตา วา’’ติ ววตฺถเปตพฺพา. ตโต ‘‘อิมสฺมึ นาม โอกาเส อยํ ลตา อิทํ อสุภนิมิตฺตํ, อิทํ อสุภนิมิตฺตํ อยํ ลตา’’ติ สลฺลกฺเขตพฺพํ. 108. Estando así situado, uno debe notar los signos circundantes que se describieron como: «En ese lugar, se establece un signo con una roca... o una enredadera». Este es el método de observación: si alrededor de ese signo, en el campo de visión, hay una roca, debe delimitarse así: «Esta roca es alta o baja, pequeña o grande, rojiza, negra o blanca, larga o redonda». Luego se debe notar: «En este lugar está la roca, esto es el signo de lo impuro; esto es el signo de lo impuro, esta es la roca». Si hay un termitero, también debe delimitarse: «Es alto o bajo, pequeño o grande, rojizo, negro o blanco, largo o redondo». Luego se nota: «En este lugar está el termitero, esto es el signo de lo impuro». Si hay un árbol, se delimita: «Es un asvattha, un nigrodha, un kacchaka o un kapītana; es alto o bajo, pequeño o grande, rojizo, negro o blanco». Luego se nota: «En este lugar está el árbol, esto es el signo de lo impuro». Si hay un arbusto, también se delimita: «Es un sindivā, un karamando, un kaṇavīra o un kuraṇḍako; es alto o bajo, pequeño o grande». Luego se nota: «En este lugar está el arbusto, esto es el signo de lo impuro». Si hay una enredadera, se delimita: «Es una lábu, una kumbhaṇḍī, una sāmā, una kāḷavalli o una pūtilatā». Luego se nota: «En este lugar está la enredadera, esto es el signo de lo impuro; esto es el signo de lo impuro, esta es la enredadera». ๑๐๙. ยํ ปน วุตฺตํ สนิมิตฺตํ กโรติ สารมฺมณํ กโรตีติ, ตํ อิเธว อนฺโตคธํ. ปุนปฺปุนํ ววตฺถเปนฺโต หิ สนิมิตฺตํ กโรติ นาม. อยํ ปาสาโณ อิทํ อสุภนิมิตฺตํ, อิทํ อสุภนิมิตฺตํ อยํ ปาสาโณติ เอวํ ทฺเว ทฺเว สมาเสตฺวา สมาเสตฺวา ววตฺถเปนฺโต สารมฺมณํ กโรติ นาม. 109. En cuanto a lo que se dijo: «lo convierte en un signo» (sanimittaṃ karoti) y «lo convierte en un objeto» (sārammaṇaṃ karoti), esto queda incluido en este mismo proceso. Pues, al delimitarlo repetidamente, se dice que «lo convierte en un signo». Al asociar de dos en dos, como: «esta roca, esto es el signo de lo impuro; esto es el signo de lo impuro, esta es la roca», y delimitarlo de esta manera, se dice que «lo convierte en un objeto». เอวํ สนิมิตฺตํ สารมฺมณญฺจ กตฺวา ปน สภาวภาวโต ววตฺถเปตีติ วุตฺตตฺตา ยฺวาสฺส สภาวภาโว อนญฺญสาธารโณ อตฺตนิโย อุทฺธุมาตกภาโว, เตน มนสิกาตพฺพํ. วณิตํ อุทฺธุมาตกนฺติ เอวํ สภาเวน สรเสน ววตฺถเปตพฺพนฺติ อตฺโถ. Habiéndolo convertido así en un signo y en un objeto, puesto que se ha dicho que «lo delimita por su naturaleza intrínseca» (sabhāvabhāvato), uno debe reflexionar sobre su naturaleza intrínseca, que no es compartida con otros y le es propia: el estado de hinchazón (uddhumātaka). El sentido es que debe ser delimitado por su propia esencia característica, pensando: «Es un cadáver hinchado y repulsivo». ๑๑๐. เอวํ ววตฺถเปตฺวา วณฺณโตปิ ลิงฺคโตปิ สณฺฐานโตปิ ทิสโตปิ โอกาสโตปิ ปริจฺเฉทโตปีติ ฉพฺพิเธน นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ. กถํ? เตน หิ โยคินา อิทํ สรีรํ กาฬสฺส วา โอทาตสฺส วา มงฺคุรจฺฉวิโน วาติ วณฺณโต ววตฺถเปตพฺพํ. ลิงฺคโต ปน อิตฺถิลิงฺคํ วา ปุริสลิงฺคํ วาติ อววตฺถเปตฺวา ปฐมวเย วา มชฺฌิมวเย วา ปจฺฉิมวเย วา ฐิตสฺส อิทํ สรีรนฺติ ววตฺถเปตพฺพํ. สณฺฐานโต อุทฺธุมาตกสฺส [Pg.179] สณฺฐานวเสเนว อิทมสฺส สีสสณฺฐานํ, อิทํ คีวาสณฺฐานํ, อิทํ หตฺถสณฺฐานํ, อิทํ อุทรสณฺฐานํ, อิทํ นาภิสณฺฐานํ, อิทํ กฏิสณฺฐานํ, อิทํ อูรุสณฺฐานํ, อิทํ ชงฺฆาสณฺฐานํ, อิทํ ปาทสณฺฐานนฺติ ววตฺถเปตพฺพํ. ทิสโต ปน อิมสฺมึ สรีเร ทฺเว ทิสา นาภิยา อโธ เหฏฺฐิมทิสา อุทฺธํ อุปริมทิสาติ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ อิมิสฺสา ทิสาย ฐิโต อสุภนิมิตฺตํ อิมิสฺสาติ ววตฺถเปตพฺพํ. โอกาสโต ปน อิมสฺมึ นาม โอกาเส หตฺถา, อิมสฺมึ ปาทา, อิมสฺมึ สีสํ, อิมสฺมึ มชฺฌิมกาโย ฐิโตติ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ อิมสฺมึ โอกาเส ฐิโต อสุภนิมิตฺตํ อิมสฺมินฺติ ววตฺถเปตพฺพํ. ปริจฺเฉทโต อิทํ สรีรํ อโธ ปาทตเลน อุปริ เกสมตฺถเกน ติริยํ ตเจน ปริจฺฉินฺนํ, ยถาปริจฺฉินฺเน จ ฐาเน ทฺวตฺตึสกุณปภริตเมวาติ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อยมสฺส หตฺถปริจฺเฉโท, อยํ ปาทปริจฺเฉโท, อยํ สีสปริจฺเฉโท, อยํ มชฺฌิมกายปริจฺเฉโทติ ววตฺถเปตพฺพํ. ยตฺตกํ วา ปน ฐานํ คณฺหติ, ตตฺตกเมว อิทํ อีทิสํ อุทฺธุมาตกนฺติ ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ. ปุริสสฺส ปน อิตฺถิสรีรํ อิตฺถิยา วา ปุริสสรีรํ น วฏฺฏติ. วิสภาเค สรีเร อารมฺมณํ น อุปฏฺฐาติ, วิปฺผนฺทนสฺเสว ปจฺจโย โหติ. ‘‘อุคฺฆาฏิตาปิ หิ อิตฺถี ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๕๕) มชฺฌิมฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา สภาคสรีเรเยว เอวํ ฉพฺพิเธน นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. 110. Habiendo definido así [el objeto], el signo debe ser tomado de seis maneras: por el color, por la marca, por la forma, por la dirección, por la ubicación y por la delimitación. ¿Cómo? Por ese yogui, este cuerpo debe ser definido por el color de la siguiente manera: 'Este es el cuerpo de una persona de piel oscura', o 'de piel clara', o 'de piel cobriza'. Respecto a la marca, sin definir si es 'marca femenina' o 'marca masculina', debe definirse como: 'Este cuerpo pertenece a alguien que estaba en la primera etapa de la vida', o 'en la etapa media', o 'en la última etapa'. Por la forma, de acuerdo con la hinchazón del cadáver hinchado: 'Esta es la forma de su cabeza', 'esta es la forma del cuello', 'esta es la forma de los brazos', 'esta es la forma del vientre', 'esta es la forma del ombligo', 'esta es la forma de la cadera', 'esta es la forma de los muslos', 'esta es la forma de las pantorrillas', 'esta es la forma de los pies'; así debe ser definido. Por la dirección, en este cuerpo hay dos direcciones: desde el ombligo hacia abajo es la dirección inferior, y hacia arriba es la dirección superior; así debe ser definido. O bien: 'Yo estoy en esta dirección, el signo de lo impuro está en aquella dirección'. Por la ubicación: 'En este lugar están las manos', 'en este las piernas', 'en este la cabeza', 'en este el tronco'; así debe ser definido. O bien: 'Yo estoy en este lugar, el signo de lo impuro está en aquel lugar'. Por la delimitación: 'Este cuerpo está limitado por abajo por las plantas de los pies, por arriba por las puntas de los cabellos, y lateralmente por la piel; y dentro de ese espacio delimitado está lleno de los treinta y dos componentes impuros'; así debe ser definido. O bien: 'Esta es la delimitación de las manos', 'esta es la de las piernas', 'esta es la de la cabeza', 'esta es la del tronco'; así debe ser definido. O bien, debe delimitarse simplemente la parte que se percibe: 'Esta parte es así de hinchada'. Sin embargo, para un hombre no es adecuado meditar sobre un cuerpo femenino, ni para una mujer sobre un cuerpo masculino. En un cuerpo de sexo opuesto, el objeto [de asco] no se manifiesta con claridad, sino que se convierte en causa de agitación [sensual]. Pues se dice en el Comentario Medio: 'Incluso una mujer diseccionada permanece cautivando la mente del hombre'. Por lo tanto, el signo debe ser tomado de estas seis maneras solo en un cuerpo del mismo sexo. ๑๑๑. โย ปน ปุริมพุทฺธานํ สนฺติเก อาเสวิตกมฺมฏฺฐาโน ปริหตธุตงฺโค ปริมทฺทิตมหาภูโต ปริคฺคหิตสงฺขาโร ววตฺถาปิตนามรูโป อุคฺฆาฏิตสตฺตสญฺโญ กตสมณธมฺโม วาสิตวาสโน ภาวิตภาวโน สพีโช ญาณุตฺตโร อปฺปกิเลโส กุลปุตฺโต, ตสฺส โอโลกิโตโลกิตฏฺฐาเนเยว ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. โน เจ เอวํ อุปฏฺฐาติ, อเถวํ ฉพฺพิเธน นิมิตฺตํ คณฺหโต อุปฏฺฐาติ. ยสฺส ปน เอวมฺปิ น อุปฏฺฐาติ, เตน สนฺธิโต วิวรโต นินฺนโต ถลโต สมนฺตโตติ ปุนปิ ปญฺจวิเธน นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ. 111. Sin embargo, para aquel hijo de buena familia que ha practicado el tema de meditación ante Budas anteriores, que ha observado las prácticas ascéticas, que ha analizado los grandes elementos, que ha comprendido las formaciones, que ha definido la mente y la materia, que ha descartado la percepción de un ser, que ha realizado los deberes de un monje, que posee tendencias impregnadas [por la virtud], que ha desarrollado la meditación, que posee las semillas [del mérito], cuya sabiduría es superior y cuyas impurezas son escasas; para él, el signo de contraparte se manifiesta en cualquier lugar que mire. Si no se manifiesta de ese modo, se manifiesta al tomar el signo por las seis maneras mencionadas. Para aquel a quien aun así no se le manifiesta, el signo debe ser tomado nuevamente por cinco maneras: por las coyunturas, por las aberturas, por las concavidades, por las eminencias y por la totalidad. ๑๑๒. ตตฺถ สนฺธิโตติ อสีติสตสนฺธิโต. อุทฺธุมาตเก ปน กถํ อสีติสตสนฺธโย ววตฺถเปสฺสติ. ตสฺมาเนน ตโย ทกฺขิณหตฺถสนฺธี, ตโย วามหตฺถสนฺธี, ตโย ทกฺขิณปาทสนฺธี, ตโย วามปาทสนฺธี[Pg.180], เอโก คีวสนฺธิ, เอโก กฏิสนฺธีติ เอวํ จุทฺทสมหาสนฺธิวเสน สนฺธิโต ววตฺถเปตพฺพํ. วิวรโตติ วิวรํ นาม หตฺถนฺตรํ ปาทนฺตรํ อุทรนฺตรํ กณฺณนฺตรนฺติ เอวํ วิวรโต ววตฺถเปตพฺพํ. อกฺขีนมฺปิ นิมฺมีลิตภาโว วา อุมฺมีลิตภาโว วา มุขสฺส จ ปิหิตภาโว วา วิวฏภาโว วา ววตฺถเปตพฺโพ. นินฺนโตติ ยํ สรีเร นินฺนฏฺฐานํ อกฺขิกูโป วา อนฺโตมุขํ วา คลวาฏโก วา, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ นินฺเน ฐิโต สรีรํ อุนฺนเตติ ววตฺถเปตพฺพํ. ถลโตติ ยํ สรีเร อุนฺนตฏฺฐานํ ชณฺณุกํ วา อุโร วา นลาฏํ วา, ตํ ววตฺถเปตพฺพํ. อถ วา อหํ ถเล ฐิโต สรีรํ นินฺเนติ ววตฺถเปตพฺพํ. สมนฺตโตติ สพฺพํ สรีรํ สมนฺตโต ววตฺถเปตพฺพํ. สกลสรีเร ญาณํ จาเรตฺวา ยํ ฐานํ วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตตฺถ ‘‘อุทฺธุมาตกํ อุทฺธุมาตก’’นฺติ จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. สเจ เอวมฺปิ น อุปฏฺฐาติ, อุทรปริโยสานํ อติเรกํ อุทฺธุมาตกํ โหติ, ตตฺถ ‘‘อุทฺธุมาตกํ อุทฺธุมาตก’’นฺติ จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. 112. Allí, 'por las coyunturas' se refiere a las ciento ochenta coyunturas. Pero en un cadáver hinchado, ¿cómo se podrían definir las ciento ochenta coyunturas? Por lo tanto, deben definirse por las catorce grandes coyunturas: las tres coyunturas del brazo derecho, las tres del brazo izquierdo, las tres de la pierna derecha, las tres de la pierna izquierda, la coyuntura del cuello y la coyuntura de la cadera. 'Por las aberturas' significa el espacio entre los brazos, el espacio entre las piernas, el espacio del vientre, el espacio de los oídos; así debe definirse por las aberturas. También debe definirse si los ojos están cerrados o abiertos, y si la boca está cerrada o abierta. 'Por las concavidades' se refiere a cualquier lugar hundido en el cuerpo, como las cuencas de los ojos, el interior de la boca o la cavidad de la garganta; eso debe definirse. O bien: 'Yo estoy en un lugar bajo, el cuerpo está en un lugar elevado'. 'Por las eminencias' se refiere a cualquier lugar elevado en el cuerpo, como las rodillas, el pecho o la frente; eso debe definirse. O bien: 'Yo estoy en un lugar elevado, el cuerpo está en un lugar bajo'. 'Por la totalidad' significa que se debe definir todo el cuerpo por completo. Tras recorrer todo el cuerpo con el conocimiento, dondequiera que el estado de hinchazón aparezca con claridad, allí debe fijarse la mente: 'Hinchado, hinchado'. Si aun así no aparece, el área del vientre suele estar excesivamente hinchada; allí debe fijarse la mente: 'Hinchado, hinchado'. ๑๑๓. อิทานิ ‘‘โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กโรตี’’ติอาทีสุ อยํ วินิจฺฉยกถา – 113. Ahora, respecto a frases como 'él toma ese signo correctamente', se presenta la siguiente exposición analítica: เตน โยคินา ตสฺมึ สรีเร ยถาวุตฺตนิมิตฺตคฺคาหวเสน สุฏฺฐุ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา อาวชฺชิตพฺพํ. เอวํ ปุนปฺปุนํ กโรนฺเตน สาธุกํ อุปธาเรตพฺพญฺเจว ววตฺถเปตพฺพญฺจ. สรีรโต นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน ปเทเส ฐิเตน วา นิสินฺเนน วา จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพํ. ‘‘อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูลํ อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูล’’นฺติ สตกฺขตฺตุํ สหสฺสกฺขตฺตุํ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกตพฺพํ, นิมฺมีเลตฺวา อาวชฺชิตพฺพํ. เอวํ ปุนปฺปุนํ กโรนฺตสฺส อุคฺคหนิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ โหติ. กทา สุคฺคหิตํ โหติ? ยทา อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตสฺส นิมฺมีเลตฺวา อาวชฺเชนฺตสฺส จ เอกสทิสํ หุตฺวา อาปาถมาคจฺฉติ, ตทา สุคฺคหิตํ นาม โหติ. Ese yogui debe tomar el signo adecuadamente en ese cuerpo mediante la forma de captar el signo mencionada anteriormente. Debe reflexionar habiendo establecido firmemente la atención. Al hacerlo así repetidamente, debe tanto observarlo bien como definirlo. Estando de pie o sentado en un lugar ni muy lejos ni muy cerca del cuerpo, debe tomar el signo abriendo los ojos y mirando. Debe mirar abriendo los ojos y reflexionar cerrándolos cien o mil veces, pensando: 'Lo impuro hinchado, lo impuro hinchado'. Para quien lo hace así repetidamente, el signo de aprendizaje queda bien captado. ¿Cuándo queda bien captado? Cuando el objeto aparece de la misma manera tanto para quien mira con los ojos abiertos como para quien reflexiona con los ojos cerrados, entonces se dice que ha sido bien captado. โส ตํ นิมิตฺตํ เอวํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา สเจ ตตฺเถว ภาวนาปริโยสานํ ปตฺตุํ น สกฺโกติ, อถาเนน อาคมนกาเล วุตฺตนเยเนว เอกเกน อทุติเยน ตเทว กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺเตน สูปฏฺฐิตํ สตึ กตฺวา อนฺโตคเตหิ [Pg.181] อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน อตฺตโน เสนาสนเมว คนฺตพฺพํ. Habiendo captado así ese signo, habiéndolo observado bien y definido correctamente, si no puede alcanzar la culminación de la meditación allí mismo, entonces debe regresar a su propio alojamiento siguiendo el mismo método descrito para cuando vino: solo, sin compañía, manteniendo en la mente ese mismo tema de meditación, habiendo establecido firmemente la atención, con las facultades hacia adentro y con la mente no dispersa hacia afuera. สุสานา นิกฺขมนฺเตเนว จ อาคมนมคฺโค ววตฺถเปตพฺโพ, เยน มคฺเคน นิกฺขนฺโตสฺมิ, อยํ มคฺโค ปาจีนทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, ปจฺฉิมอุตฺตรทกฺขิณทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, วิทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน วามโต คจฺฉติ, อิมสฺมึ ทกฺขิณโต, อิมสฺมึ จสฺส ฐาเน ปาสาโณ, อิมสฺมึ วมฺมิโก, อิมสฺมึ รุกฺโข, อิมสฺมึ คจฺโฉ, อิมสฺมึ ลตาติ เอวํ อาคมนมคฺคํ ววตฺถเปตฺวา อาคเตน จงฺกมนฺเตนาปิ ตพฺภาคิโยว จงฺกโม อธิฏฺฐาตพฺโพ, อสุภนิมิตฺตทิสาภิมุเข ภูมิปฺปเทเส จงฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. นิสีทนฺเตน อาสนมฺปิ ตพฺภาคิยเมว ปญฺญเปตพฺพํ. สเจ ปน ตสฺสํ ทิสายํ โสพฺโภ วา ปปาโต วา รุกฺโข วา วติ วา กลลํ วา โหติ, น สกฺกา ตํทิสาภิมุเข ภูมิปฺปเทเส จงฺกมิตุํ, อาสนมฺปิ อโนกาสตฺตา น สกฺกา ปญฺญเปตุํ. ตํ ทิสํ อนปโลเกนฺเตนาปิ โอกาสานุรูเป ฐาเน จงฺกมิตพฺพญฺเจว นิสีทิตพฺพญฺจ. จิตฺตํ ปน ตํทิสาภิมุขํเยว กาตพฺพํ. Al salir del cementerio, se debe determinar con precisión el camino de regreso: "He salido por este camino; este camino se dirige hacia el este", o hacia el oeste, el norte o el sur. Asimismo, se debe notar: "En este punto el camino gira hacia la izquierda, en este hacia la derecha; en este lugar hay una roca, en este un montículo, en este un árbol, en este un arbusto, en este una enredadera". Habiendo delimitado así el camino de regreso, el yogui que ha vuelto debe, incluso al caminar en meditación (caṅkamanta), establecer un sendero que guarde relación con el objeto; es decir, debe caminar en un terreno que mire hacia la señal de lo impuro (asubhanimitta). Al sentarse, debe disponer su asiento también de modo que mire hacia dicha señal. Sin embargo, si en esa dirección hubiera un foso, un precipicio, un árbol, una cerca o lodo, y no fuera posible caminar en el terreno que mira hacia la señal ni colocar el asiento por falta de espacio, se puede caminar o sentarse en un lugar apropiado sin mirar en esa dirección, pero la mente debe mantenerse dirigida precisamente hacia la señal de lo impuro. ๑๑๔. อิทานิ ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา กิมตฺถิยา’’ติอาทิปญฺหานํ ‘‘อสมฺโมหตฺถา’’ติอาทิวิสฺสชฺชเน อยํ อธิปฺปาโย. ยสฺส หิ อเวลายํ อุทฺธุมาตกนิมิตฺตฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณํ กตฺวา นิมิตฺตคฺคหณตฺถํ จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตสฺเสว ตํ มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา ฐิตํ วิย อชฺโฌตฺถรมานํ วิย อนุพนฺธมานํ วิย จ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, โส ตํ พีภจฺฉํ เภรวารมฺมณํ ทิสฺวา วิกฺขิตฺตจิตฺโต อุมฺมตฺตโก วิย โหติ, ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ ปาปุณาติ. ปาฬิยํ หิ วิภตฺตอฏฺฐตึสารมฺมเณสุ อญฺญํ เอวรูปํ เภรวารมฺมณํ นาม นตฺถิ. อิมสฺมึ หิ กมฺมฏฺฐาเน ฌานวิพฺภนฺตโก นาม โหติ. กสฺมา? อติเภรวตฺตา กมฺมฏฺฐานสฺส. ตสฺมา เตน โยคินา สนฺถมฺเภตฺวา สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา อนุพนฺธนกํ นาม นตฺถิ. สเจ หิ โส ‘‘เอตสฺส สมีเป ฐิโต ปาสาโณ วา ลตา วา อาคจฺเฉยฺย, สรีรมฺปิ อาคจฺเฉยฺย. ยถา ปน โส ปาสาโณ วา ลตา วา นาคจฺฉติ, เอวํ สรีรมฺปิ นาคจฺฉติ. อยํ ปน ตุยฺหํ อุปฏฺฐานากาโร สญฺญโช สญฺญาสมฺภโว, กมฺมฏฺฐานํ [Pg.182] เต อชฺช อุปฏฺฐิตํ, มา ภายิ ภิกฺขู’’ติ ตาสํ วิโนเทตฺวา หาสํ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺมึ นิมิตฺเต จิตฺตํ สญฺจราเปตพฺพํ. เอวํ วิเสสมธิคจฺฉติ. อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุปลกฺขณา อสมฺโมหตฺถา’’ติ. 114. Ahora, con respecto a preguntas como "¿Para qué sirve observar los signos circundantes?", la respuesta "Para evitar la confusión" (asammohatthā) tiene el siguiente significado: si un yogui acude al lugar de la señal del cadáver hinchado (uddhumātaka) en un momento inadecuado y, tras observar los signos a su alrededor, abre los ojos para captar la señal, el cadáver podría aparecérsele como si se levantara y quedara de pie, como si se abalanzara sobre él o como si lo persiguiera. Al ver ese objeto espantoso y horrendo, su mente podría trastornarse hasta volverse como un loco, experimentando terror, parálisis y erizamiento del vello. En efecto, entre los treinta y ocho objetos de meditación detallados en el Canon, no hay otro objeto tan pavoroso como este. En este tema de meditación es posible que alguien pierda el juicio (jhānavibbhantako) debido a la naturaleza extremadamente aterradora del objeto. Por tanto, el yogui debe recobrar la compostura, establecer firmemente la atención y considerar que un cadáver no puede levantarse ni perseguir a nadie. Debe reflexionar: "Si esa roca o esa enredadera situadas cerca de él se movieran hacia aquí, entonces el cuerpo también podría hacerlo. Pero así como la roca o la enredadera no se mueven, tampoco lo hace el cuerpo. Esta apariencia que percibes surge de la percepción (saññajo), tiene su origen en la percepción. ¡Monje, no temas! Hoy se te ha manifestado el objeto de meditación". De este modo, disipando el miedo y generando alegría, debe enfocar su mente en esa señal. Así alcanzará la distinción. A esto se refiere el dicho: "Observar los signos alrededor es para evitar la confusión". เอกาทสวิเธน ปน นิมิตฺตคฺคาหํ สมฺปาเทนฺโต กมฺมฏฺฐานํ อุปนิพนฺธติ. ตสฺส หิ จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลกนปจฺจยา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ มานสํ จาเรนฺตสฺส ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ มานสํ จาเรนฺโต อปฺปนํ ปาปุณาติ. อปฺปนายํ ฐตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต อรหตฺตํ สจฺฉิกโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห อุปนิพนฺธนตฺโถ’’ติ. Además, al completar la captación de la señal de las once maneras, se vincula el objeto de meditación. Pues, gracias al acto de abrir los ojos y observar, surge la señal de aprendizaje (uggahanimitta). Al cultivar la mente en esa señal de aprendizaje, surge la señal contraparte (paṭibhāganimitta). Al enfocar la mente en la señal contraparte, el yogui alcanza la absorción (appanā). Estableciéndose en esa absorción y desarrollando la visión cabal (vipassanā), realiza el estado de Arahat (arahatta). Por ello se dice: "La captación de la señal de las once maneras tiene el propósito de vincular el objeto". ๑๑๕. คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถาติ เอตฺถ ปน ยา คตมคฺคสฺส จ อาคตมคฺคสฺส จ ปจฺจเวกฺขณา วุตฺตา, สา กมฺมฏฺฐานวีถิยา สมฺปฏิปาทนตฺถาติ อตฺโถ. สเจ หิ อิมํ ภิกฺขุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตํ อนฺตรามคฺเค เกจิ อชฺช, ภนฺเต, กติมีติ ทิวสํ วา ปุจฺฉนฺติ, ปญฺหํ วา ปุจฺฉนฺติ, ปฏิสนฺถารํ วา กโรนฺติ, อหํ กมฺมฏฺฐานิโกติ ตุณฺหีภูเตน คนฺตุํ น วฏฺฏติ. ทิวโส กเถตพฺโพ, ปญฺโห วิสฺสชฺเชตพฺโพ. สเจ น ชานาติ, น ชานามีติ วตฺตพฺพํ. ธมฺมิโก ปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพ. ตสฺเสวํ กโรนฺตสฺส อุคฺคหิตํ ตรุณนิมิตฺตํ นสฺสติ. ตสฺมึ นสฺสนฺเตปิ ทิวสํ ปุฏฺเฐน กเถตพฺพเมว. ปญฺหํ อชานนฺเตน น ชานามีติ วตฺตพฺพํ. ชานนฺเตน เอกเทเสน กเถตุมฺปิ วฏฺฏติ, ปฏิสนฺถาโรปิ กาตพฺโพ. อาคนฺตุกํ ปน ภิกฺขุํ ทิสฺวา อาคนฺตุกปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพว. อวเสสานิปิ เจติยงฺคณวตฺตโพธิยงฺคณวตฺตอุโปสถาคารวตฺตโภชนสาลาชนฺตาฆรอาจริยุปชฺฌายอาคนฺตุกคมิกวตฺตาทีนิ สพฺพานิ ขนฺธกวตฺตานิ ปูเรตพฺพาเนว. ตสฺส ตานิ ปูเรนฺตสฺสาปิ ตํ ตรุณนิมิตฺตํ นสฺสติ, ปุน คนฺตฺวา นิมิตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ คนฺตุกามสฺสาปิ อมนุสฺเสหิ วา วาฬมิเคหิ วา อธิฏฺฐิตตฺตา สุสานมฺปิ คนฺตุํ น สกฺกา โหติ, นิมิตฺตํ วา อนฺตรธายติ. อุทฺธุมาตกํ หิ เอกเมว วา ทฺเว วา ทิวเส ฐตฺวา วินีลกาทิภาวํ คจฺฉติ. สพฺพกมฺมฏฺฐาเนสุ เอเตน สมํ ทุลฺลภํ กมฺมฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา เอวํ นฏฺเฐ นิมิตฺเต เตน ภิกฺขุนา รตฺติฏฺฐาเน วา ทิวาฐาเน วา นิสีทิตฺวา อหํ อิมินา นาม ทฺวาเรน วิหารา นิกฺขมิตฺวา อสุกทิสาภิมุขํ มคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา อสุกสฺมึ [Pg.183] นาม ฐาเน วามํ คณฺหิ, อสุกสฺมึ ทกฺขิณํ. ตสฺส อสุกสฺมึ ฐาเน ปาสาโณ, อสุกสฺมึ วมฺมิกรุกฺขคจฺฉลตานมญฺญตรํ. โสหํ เตน มคฺเคน คนฺตฺวา อสุกสฺมึ นาม ฐาเน อสุภํ อทฺทสํ. ตตฺถ อสุกทิสาภิมุโข ฐตฺวา เอวญฺเจวญฺจ สมนฺตา นิมิตฺตานิ สลฺลกฺเขตฺวา เอวํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคเหตฺวา อสุกทิสาย สุสานโต นิกฺขมิตฺวา เอวรูเปน นาม มคฺเคน อิทญฺจิทญฺจ กโรนฺโต อาคนฺตฺวา อิธ นิสินฺโนติ เอวํ ยาว ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺนฏฺฐานํ, ตาว คตาคตมคฺโค ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ. ตสฺเสวํ ปจฺจเวกฺขโต ตํ นิมิตฺตํ ปากฏํ โหติ, ปุรโต นิกฺขิตฺตํ วิย อุปฏฺฐาติ. กมฺมฏฺฐานํ ปุริมากาเรเนว วีถึ ปฏิปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺขณา วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถา’’ติ. 115. En cuanto a la frase 'la reflexión sobre el camino de ida y vuelta tiene como propósito el restablecimiento del proceso', el significado es que la reflexión mencionada sobre el camino recorrido de ida y el camino de regreso sirve para restablecer adecuadamente el proceso de la meditación (kammaṭṭhāna). En efecto, si mientras este monje regresa tras haber tomado el objeto de meditación, alguien en el camino le pregunta: 'Señor, ¿qué día es hoy?', o le hace una pregunta, o le saluda, no es apropiado que siga caminando en silencio pensando: 'Soy un meditador'. Debe decir el día y responder a la pregunta. Si no lo sabe, debe decir: 'No lo sé'. Debe realizar un saludo apropiado. Mientras hace esto, el signo de aprendizaje (uggahanimitta) inicial que había captado puede desaparecer. Aunque desaparezca, si se le pregunta el día, debe decirlo. El que no sabe la respuesta a una pregunta debe decir 'no lo sé'; el que la sabe, es apropiado que la responda aunque sea en parte; y también debe realizar el saludo. Al ver a un monje visitante, debe cumplirse con los deberes de hospitalidad (āgantukapaṭisanthāro). Todos los demás deberes de los tratados (khandhakavattāni), como los deberes en el patio de la estupa, el patio del árbol Bodhi, la sala del Uposatha, el comedor, el baño, los deberes hacia el maestro y el preceptor, y los deberes para con los visitantes y los que parten, deben cumplirse sin falta. Aun si mientras los cumple, ese signo inicial se pierde, y aunque desee volver al cementerio pensando 'volveré y captaré el signo de nuevo', puede que no sea posible ir debido a la presencia de seres no humanos o bestias feroces, o puede que el signo haya desaparecido. Pues un cadáver hinchado (uddhumātaka) permanece así solo uno o dos días antes de pasar al estado de descolorido (vinīlaka), etc. Entre todos los temas de meditación, no hay ninguno tan difícil de obtener como este. Por lo tanto, si el signo se pierde de esta manera, ese monje debe sentarse en su lugar de descanso nocturno o diurno y reflexionar: 'Salí del monasterio por tal puerta, me dirigí hacia tal dirección, en tal lugar tomé el camino de la izquierda, en tal otro el de la derecha; en tal punto del camino hay una roca, en tal otro un termitero, un árbol, un arbusto o una enredadera. Yo, yendo por ese camino, vi el cadáver en tal lugar. Allí, situado frente a tal dirección, noté los signos circundantes de tal y tal manera, y capté así el signo de lo repulsivo; saliendo del cementerio hacia tal dirección, regresé por tal camino haciendo esto y aquello, y me senté aquí'. Debe reflexionar sobre el camino de ida y vuelta de esta manera, hasta el punto donde se sentó con las piernas cruzadas. Mientras reflexiona así, el signo se le hace evidente, apareciendo como si estuviera colocado frente a él. El tema de meditación se restablece en el proceso de la misma manera que antes. Por eso se dijo: 'la reflexión sobre el camino de ida y vuelta tiene como propósito el restablecimiento del proceso'. ๑๑๖. อิทานิ อานิสํสทสฺสาวี รตนสญฺญี หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาโน ตสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อุปนิพนฺธตีติ เอตฺถ อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูเล มานสํ จาเรตฺวา ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’’ติ เอวํ อานิสํสทสฺสาวินา ภวิตพฺพํ. 116. Ahora, respecto a la frase 'viendo los beneficios, percibiendo el objeto como un tesoro, mostrando respeto y apreciándolo, vincula la mente a ese objeto': aquel que, habiendo dirigido su mente hacia lo repulsivo del cadáver hinchado, produce el jhana y desarrolla la visión cabal (vipassana) que tiene al jhana como causa próxima, debe ser alguien que vea los beneficios pensando: 'Ciertamente, mediante esta práctica me liberaré de la vejez y la muerte'. ยถา ปน ทุคฺคโต ปุริโส มหคฺฆํ มณิรตนํ ลภิตฺวา ทุลฺลภํ วต เม ลทฺธนฺติ ตสฺมึ รตนสญฺญี หุตฺวา คารวํ ชเนตฺวา วิปุเลน เปเมน สมฺปิยายมาโน ตํ รกฺเขยฺย, เอวเมว ‘‘ทุลฺลภํ เม อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ลทฺธํ ทุคฺคตสฺส มหคฺฆมณิรตนสทิสํ. จตุธาตุกมฺมฏฺฐานิโก หิ อตฺตโน จตฺตาโร มหาภูเต ปริคฺคณฺหาติ, อานาปานกมฺมฏฺฐานิโก อตฺตโน นาสิกวาตํ ปริคฺคณฺหาติ, กสิณกมฺมฏฺฐานิโก กสิณํ กตฺวา ยถาสุขํ ภาเวติ, เอวํ อิตรานิ กมฺมฏฺฐานานิ สุลภานิ. ‘อิทํ ปน เอกเมว วา ทฺเว วา ทิวเส ติฏฺฐติ, ตโต ปรํ วินีลกาทิภาวํ ปาปุณาตี’ติ นตฺถิ อิโต ทุลฺลภตร’’นฺติ ตสฺมึ รตนสญฺญินา หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาเนน ตํ นิมิตฺตํ รกฺขิตพฺพํ. รตฺติฏฺฐาเน จ ทิวาฐาเน จ ‘‘อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูลํ อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูล’’นฺติ ตตฺถ ปุนปฺปุนํ จิตฺตํ อุปนิพนฺธิตพฺพํ. ปุนปฺปุนํ ตํ นิมิตฺตํ อาวชฺชิตพฺพํ, มนสิกาตพฺพํ. ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ. Así como un hombre pobre que, habiendo obtenido una joya preciosa de gran valor, pensara: '¡Oh, he obtenido un tesoro difícil de conseguir!', y percibiéndola como una joya, generara respeto y la protegiera apreciándola con gran afecto; del mismo modo, uno debe considerar: 'He obtenido este tema de meditación que es difícil de conseguir, similar a una joya preciosa para un hombre pobre'. Pues quien medita sobre los cuatro elementos percibe sus propios cuatro grandes elementos; quien medita sobre la respiración percibe el aire de su propia nariz; quien medita sobre un kasina, lo crea y lo desarrolla a su gusto; así, los otros temas de meditación son fáciles de obtener. 'Pero este cadáver hinchado permanece solo uno o dos días, y después de eso llega al estado de descolorido, etc.; no hay nada más difícil de obtener que esto'. Al percibirlo así como un tesoro, mostrando respeto y apreciándolo, se debe proteger ese signo. Tanto en el lugar de descanso nocturno como en el diurno, uno debe vincular su mente repetidamente allí, pensando: 'repulsivo cadáver hinchado, repulsivo cadáver hinchado'. Debe reflexionar sobre ese signo una y otra vez y prestarle atención. Debe ser golpeado por el pensamiento, golpeado por la aplicación inicial (vitakka). ๑๑๗. ตสฺเสวํ กโรโต ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺริทํ นิมิตฺตทฺวยสฺส นานากรณํ, อุคฺคหนิมิตฺตํ วิรูปํ พีภจฺฉํ เภรวทสฺสนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ[Pg.184]. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา นิปนฺโน ถูลงฺคปจฺจงฺคปุริโส วิย. ตสฺส ปฏิภาคนิมิตฺตปฏิลาภสมกาลเมว พหิทฺธา กามานํ อมนสิการา วิกฺขมฺภนวเสน กามจฺฉนฺโท ปหียติ. อนุนยปฺปหาเนเนว จสฺส โลหิตปฺปหาเนน ปุพฺโพ วิย พฺยาปาโทปิ ปหียติ. ตถา อารทฺธวีริยตาย ถินมิทฺธํ, อวิปฺปฏิสารกรสนฺตธมฺมานุโยควเสน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, อธิคตวิเสสสฺส ปจฺจกฺขตาย ปฏิปตฺติเทสเก สตฺถริ ปฏิปตฺติยํ ปฏิปตฺติผเล จ วิจิกิจฺฉา ปหียตีติ ปญฺจ นีวรณานิ ปหียนฺติ. ตสฺมิญฺเญว จ นิมิตฺเต เจตโส อภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโก, นิมิตฺตานุมชฺชนกิจฺจํ สาธยมาโน วิจาโร, ปฏิลทฺธวิเสสาธิคมปจฺจยา ปีติ, ปีติมนสฺส ปสฺสทฺธิสมฺภวโต ปสฺสทฺธิ, ตนฺนิมิตฺตํ สุขํ, สุขิตสฺส จิตฺตสมาธิสมฺภวโต สุขนิมิตฺตา เอกคฺคตา จาติ ฌานงฺคานิ ปาตุภวนฺติ. เอวมสฺส ปฐมชฺฌานปฏิพิมฺพภูตํ อุปจารชฺฌานมฺปิ ตงฺขณญฺเญว นิพฺพตฺตติ. อิโต ปรํ ยาว ปฐมชฺฌานสฺส อปฺปนา เจว วสิปฺปตฺติ จ, ตาว สพฺพํ ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 117. A quien actúa así, se le manifiesta el signo reflejo (paṭibhāganimitta). Aquí radica la diferencia entre los dos signos: el signo de aprendizaje (uggahanimitta) se presenta como algo deforme, asqueroso y de apariencia aterradora; el signo reflejo, en cambio, aparece como un hombre de miembros robustos que yace tras haber comido a su antojo. En el mismo momento en que obtiene el signo reflejo, debido a la falta de atención hacia los deseos sensoriales externos, el deseo sensorial (kāmacchando) se abandona mediante la supresión. Al abandonar el apego, el odio (byāpāda) también se abandona, tal como desaparece el pus al desaparecer la sangre. Asimismo, debido a la energía persistente, desaparece la pereza y el letargo (thinamiddha); debido a la práctica de estados pacíficos que no producen remordimiento, desaparece la agitación y la preocupación (uddhaccakukkucca); y debido a la realización directa de la excelencia alcanzada, desaparece la duda (vicikicchā) respecto al Maestro que enseña la práctica, respecto a la práctica misma y respecto al fruto de la práctica; así se abandonan los cinco obstáculos (nīvaraṇāni). En ese mismo signo surgen los factores del jhana: la aplicación inicial (vitakka) con su característica de dirigir la mente hacia el objeto; el pensamiento sostenido (vicāra) que realiza la función de examinar repetidamente el signo; el arrebato (pīti) causado por el logro de la excelencia obtenida; la tranquilidad (passaddhi) que surge para quien tiene una mente con arrebato; la felicidad (sukha) causada por esa tranquilidad; y la unificación de la mente (ekaggatā) que tiene a la felicidad como causa. De este modo, en ese mismo instante surge también la concentración de acceso (upacārajjhāna), que es como un reflejo del primer jhana. De aquí en adelante, todo lo relativo a la absorción (appanā) del primer jhana y al dominio (vasippatti) debe entenderse de la misma manera que se describió en el kasina de tierra. วินีลกาทิกมฺมฏฺฐานานิ Temas de meditación sobre lo cárdeno y otros ๑๑๘. อิโต ปเรสุ ปน วินีลกาทีสุปิ ยํ ตํ ‘‘อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา’’ติอาทินา นเยน คมนํ อาทึ กตฺวา ลกฺขณํ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ‘‘วินีลกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต, วิปุพฺพกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺโต’’ติ เอวํ ตสฺส ตสฺส วเสน ตตฺถ ตตฺถ อุทฺธุมาตกปทมตฺตํ ปริวตฺเตตฺวา วุตฺตนเยเนว สวินิจฺฉยาธิปฺปายํ เวทิตพฺพํ. 118. En cuanto a las meditaciones sobre lo repulsivo (asubha) que siguen a esta, como el cadáver cárdeno (vinīlaka) y otros, todo lo que se ha dicho sobre el método para captar el signo —comenzando por el desplazamiento al cementerio según el modo: 'al captar el signo de lo repulsivo de un cadáver hinchado (uddhumātaka), uno va solo, sin compañía, con la atención establecida', etc.— debe entenderse con sus respectivas decisiones e intenciones en cada caso, en la meditación del cadáver cárdeno o del putrefacto, sustituyendo simplemente el término 'hinchado' (uddhumātaka) por el término correspondiente al cadáver específico según el método ya descrito. อยํ ปน วิเสโส – วินีลเก ‘‘วินีลกปฏิกฺกูลํ วินีลกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตญฺเจตฺถ กพรกพรวณฺณํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน อุสฺสทวเสน อุปฏฺฐาติ. Sin embargo, existe esta distinción: en el caso del cadáver cárdeno (vinīlaka), debe aplicarse la atención de la siguiente manera: 'lo repulsivo del cadáver cárdeno, lo repulsivo del cadáver cárdeno'. En esta meditación, el signo aprendido (uggahanimitta) aparece con una coloración abigarrada o manchada. En cambio, el signo de contraparte (paṭibhāganimitta) aparece según el color que predomine (entre el rojo, el blanco o el azulado). วิปุพฺพเก ‘‘วิปุพฺพกปฏิกฺกูลํ วิปุพฺพกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ ปคฺฆรนฺตมิว อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ นิจฺจลํ สนฺนิสินฺนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. En el caso del cadáver putrefacto (vipubbaka), debe aplicarse la atención así: 'lo repulsivo del cadáver putrefacto, lo repulsivo del cadáver putrefacto'. Aquí, el signo aprendido aparece como si estuviera supurando o fluyendo. El signo de contraparte aparece inmóvil y estable. วิจฺฉิทฺทกํ ยุทฺธมณฺฑเล วา โจราฏวิยํ วา สุสาเน วา ยตฺถ ราชาโน [Pg.185] โจเร ฉินฺทาเปนฺติ. อรญฺเญ วา ปน สีหพฺยคฺเฆหิ ฉินฺนปุริสฏฺฐาเน ลพฺภติ. ตสฺมา ตถารูปํ ฐานํ คนฺตฺวา สเจ นานาทิสายํ ปติตมฺปิ เอกาวชฺชเนน อาปาถมาคจฺฉติ อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ อาคจฺฉติ, สยํ หตฺเถน น ปรามสิตพฺพํ. ปรามสนฺโต หิ วิสฺสาสํ อาปชฺชติ. ตสฺมา อารามิเกน วา สมณุทฺเทเสน วา อญฺเญน วา เกนจิ เอกฏฺฐาเน กาเรตพฺพํ. อลภนฺเตน กตฺตรยฏฺฐิยา วา ทณฺฑเกน วา เอกงฺคุลนฺตรํ กตฺวา อุปนาเมตพฺพํ. เอวํ อุปนาเมตฺวา ‘‘วิจฺฉิทฺทกปฏิกฺกูลํ วิจฺฉิทฺทกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ มชฺเฌ ฉิทฺทํ วิย อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน ปริปุณฺณํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. El cadáver cortado en dos (vicchiddaka) puede encontrarse en un campo de batalla, en un bosque infestado de ladrones o en un cementerio donde los reyes hacen ejecutar a los delincuentes; también puede hallarse en la selva, en lugares donde hombres han sido despedazados por leones o tigres. Por lo tanto, habiendo ido a tal lugar, si las partes caídas en distintas direcciones aparecen en el campo visual mediante una sola reflexión, eso es bueno. Si no aparecen así, uno mismo no debe tocarlas con la mano, pues al tocarlas se cae en la familiaridad (y se pierde la sensación de asco). Por ello, se debe pedir a un trabajador del monasterio, a un novicio o a cualquier otra persona que las coloque en un solo lugar. Si no se encuentra a nadie, el monje mismo, usando su bastón de caminante o un palo, debe acercarlas dejando un espacio de un dedo entre ellas. Tras haberlas acercado así, debe aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver cortado en dos, lo repulsivo del cadáver cortado en dos'. Allí, el signo aprendido aparece como un cuerpo con un corte en el medio. El signo de contraparte, sin embargo, aparece completo (como si no estuviera cortado). วิกฺขายิตเก วิกฺขายิตกปฏิกฺกูลํ วิกฺขายิตกปฏิกฺกูลนฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ ตหึ ตหึ ขายิตสทิสเมว อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปริปุณฺณํว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. En el caso del cadáver roído (vikkhāyitaka), debe aplicarse la atención: 'lo repulsivo del cadáver roído, lo repulsivo del cadáver roído'. Aquí, el signo aprendido aparece exactamente como el cadáver que ha sido mordido en diversos lugares (por perros, chacales, etc.). El signo de contraparte, no obstante, aparece como un cuerpo completo. วิกฺขิตฺตกมฺปิ วิจฺฉิทฺทเก วุตฺตนเยเนว องฺคุลงฺคุลนฺตรํ กาเรตฺวา วา กตฺวา วา ‘‘วิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูลํ วิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ ปากฏนฺตรํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน ปริปุณฺณํว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. En el caso del cadáver desmembrado (vikkhittaka), siguiendo el mismo método descrito para el cortado en dos, ya sea pidiendo a alguien o haciéndolo uno mismo, se deben colocar las partes con un dedo de distancia y aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver desmembrado, lo repulsivo del cadáver desmembrado'. Aquí, el signo aprendido aparece con intervalos o espacios claros entre los miembros. El signo de contraparte aparece como una figura completa. หตวิกฺขิตฺตกมฺปิ วิจฺฉิทฺทเก วุตฺตปฺปกาเรสุเยว ฐาเนสุ ลพฺภติ. ตสฺมา ตตฺถ คนฺตฺวา วุตฺตนเยเนว องฺคุลงฺคุลนฺตรํ กาเรตฺวา วา กตฺวา วา ‘‘หตวิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูลํ หตวิกฺขิตฺตกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ ปญฺญายมานํ ปหารมุขํ วิย โหติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปริปุณฺณเมว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. El cadáver mutilado y desmembrado (hatavikkhittaka) también se encuentra en los mismos tipos de lugares ya mencionados, como los campos de batalla. Por tanto, tras ir allí y siguiendo el método ya descrito, dejando un dedo de distancia entre las partes, se debe aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver mutilado y desmembrado, lo repulsivo del cadáver mutilado y desmembrado'. Aquí, el signo aprendido aparece como si tuviera marcas de golpes o heridas de armas claramente visibles. El signo de contraparte aparece como una figura completa. โลหิตกํ ยุทฺธมณฺฑลาทีสุ ลทฺธปฺปหารานํ หตฺถปาทาทีสุ วา ฉินฺเนสุ ภินฺนคณฺฑปีฬกาทีนํ วา มุขโต ปคฺฆรมานกาเล ลพฺภติ. ตสฺมา ตํ ทิสฺวา ‘‘โลหิตกปฏิกฺกูลํ โลหิตกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ วาตปฺปหตา วิย รตฺตปฏากา จลมานาการํ อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน สนฺนิสินฺนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. El cadáver sangriento (lohitaka) se encuentra en campos de batalla y lugares similares, ya sea en las manos o pies cortados de quienes han recibido heridas de armas, o cuando la sangre fluye de abscesos, pústulas o llagas que han reventado. Por lo tanto, al ver tal cadáver, debe aplicarse la atención: 'lo repulsivo del cadáver sangriento, lo repulsivo del cadáver sangriento'. En este caso, el signo aprendido aparece con un aspecto oscilante, como una bandera roja agitada por el viento. El signo de contraparte, por el contrario, aparece en un estado de quietud. ปุฬวกํ ทฺวีหตีหจฺจเยน กุณปสฺส นวหิ วณมุเขหิ กิมิราสิปคฺฆรณกาเล โหติ. อปิจ ตํ โสณสิงฺคาลมนุสฺสโคมหึสหตฺถิอสฺสอชคราทีนํ สรีรปฺปมาณเมว หุตฺวา สาลิภตฺตราสิ วิย ติฏฺฐติ[Pg.186]. เตสุ ยตฺถ กตฺถจิ ‘‘ปุฬวกปฏิกฺกูลํ ปุฬวกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถรสฺส หิ กาฬทีฆวาปิยา อนฺโต หตฺถิกุณเป นิมิตฺตํ อุปฏฺฐาสิ. อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ สาลิภตฺตปิณฺโฑ วิย สนฺนิสินฺนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. El cadáver infestado de gusanos (puḷavaka) se produce dos o tres días después de la muerte, cuando una masa de gusanos brota de las nueve aberturas de la herida del cadáver. Además, ese cadáver infestado de gusanos puede ser de un perro, chacal, ser humano, buey, búfalo, elefante, caballo o una pitón, y queda allí como un montón de arroz cocido. En cualquiera de ellos se debe aplicar la atención: 'lo repulsivo del cadáver infestado de gusanos, lo repulsivo del cadáver infestado de gusanos'. De hecho, al venerable Cūḷapiṇḍapātika Tissa se le manifestó el signo en el cadáver de un elefante dentro del embalse de Kāḷadīghavāpi. En esta meditación, el signo aprendido aparece como si estuviera en movimiento (debido a los gusanos). El signo de contraparte aparece inmóvil, como una masa de arroz cocido. อฏฺฐิกํ ‘‘เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ อฏฺฐิสงฺขลิกํ สมํสโลหิตํ นหารุสมฺพนฺธ’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๕๔) นเยน นานปฺปการโต วุตฺตํ. ตตฺถ ยตฺถ ตํ นิกฺขิตฺตํ โหติ, ตตฺถ ปุริมนเยเนว คนฺตฺวา สมนฺตา ปาสาณาทีนํ วเสน สนิมิตฺตํ สารมฺมณํ กตฺวา อิทํ อฏฺฐิกนฺติ สภาวภาวโต อุปลกฺเขตฺวา วณฺณาทิวเสน เอกาทสหากาเรหิ นิมิตฺตํ อุคฺคเหตพฺพํ. La meditación sobre el esqueleto (aṭṭhika) ha sido descrita de diversas maneras en textos como el Mahāsatipaṭṭhāna Sutta: 'Como si viera un cuerpo arrojado en un cementerio, convertido en un conjunto de huesos con restos de carne y sangre, unidos por los tendones', etc. Dondequiera que dicho esqueleto esté depositado, uno debe ir allí según el método descrito anteriormente, marcar el lugar con señales como piedras en los alrededores para tener un objeto de meditación bien definido, y luego discernirlo como 'esto es un esqueleto' según su naturaleza repulsiva. Así, se debe captar el signo mediante los once modos, comenzando por el color. ๑๑๙. ตํ ปน วณฺณโต เสตนฺติ โอโลเกนฺตสฺส น อุปฏฺฐาติ, โอทาตกสิณสมฺเภโท โหติ. ตสฺมา อฏฺฐิกนฺติ ปฏิกฺกูลวเสเนว โอโลเกตพฺพํ. ลิงฺคนฺติ อิธ หตฺถาทีนํ นามํ. ตสฺมา หตฺถปาทสีสอุรพาหุกฏิอูรุชงฺฆานํ วเสน ลิงฺคโต ววตฺถเปตพฺพํ. ทีฆรสฺสวฏฺฏจตุรสฺสขุทฺทกมหนฺตวเสน ปน สณฺฐานโต ววตฺถเปตพฺพํ. ทิโสกาสา วุตฺตนยา เอว. ตสฺส ตสฺส อฏฺฐิโน ปริยนฺตวเสน ปริจฺเฉทโต ววตฺถเปตฺวา ยเทเวตฺถ ปากฏํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตํ คเหตฺวา อปฺปนา ปาปุณิตพฺพา. ตสฺส ตสฺส อฏฺฐิโน นินฺนฏฺฐานถลฏฺฐานวเสน ปน นินฺนโต จ ถลโต จ ววตฺถเปตพฺพํ. ปเทสวเสนาปิ อหํ นินฺเน ฐิโต, อฏฺฐิ ถเล, อหํ ถเล, อฏฺฐิ นินฺเนติปิ ววตฺถเปตพฺพํ. ทฺวินฺนํ ปน อฏฺฐิกานํ ฆฏิตฆฏิตฏฺฐานวเสน สนฺธิโต ววตฺถเปตพฺพํ. อฏฺฐิกานํเยว อนฺตรวเสน วิวรโต ววตฺถเปตพฺพํ. สพฺพตฺเถว ปน ญาณํ จาเรตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อิทมฏฺฐีติ สมนฺตโต ววตฺถเปตพฺพํ. เอวมฺปิ นิมิตฺเต อนุปฏฺฐหนฺเต นลาฏฏฺฐิมฺหิ จิตฺตํ สณฺฐเปตพฺพํ. 119. En cuanto a los detalles: si alguien observa el esqueleto simplemente como 'blanco' por su color, el signo no se manifestará como algo repulsivo, sino que se convertirá en una mezcla con el kasina (meditación de color) blanco. Por lo tanto, debe observarse únicamente desde la perspectiva de la repulsión como 'esqueleto'. En este contexto, 'característica' (liṅga) se refiere al nombre de las partes como las manos, etc.; por lo tanto, debe definirse por su característica según se trate de la mano, el pie, la cabeza, el pecho, el brazo, la cadera, el muslo o la pantorrilla. Además, debe definirse por su forma según sea largo, corto, redondo, cuadrado, pequeño o grande. La dirección y la ubicación se entienden según el método ya descrito. Habiendo definido cada hueso por sus límites, aquel hueso que aparezca con más claridad debe ser tomado para alcanzar la absorción (appanā). También debe definirse cada hueso por sus partes cóncavas y convexas, es decir, por lo que es bajo y lo que es alto. Según el lugar, debe definirse como: 'yo estoy en un lugar bajo y el hueso en uno alto', o 'yo estoy en uno alto y el hueso en uno bajo'. Además, debe definirse por la unión (sandhi), según el lugar donde dos huesos se conectan. Asimismo, debe definirse por los espacios intermedios o aberturas entre los huesos. En resumen, dirigiendo el conocimiento sobre todo el conjunto, debe definirse en todas las direcciones que 'en este lugar está este hueso'. Si, a pesar de esto, el signo no aparece, se debe fijar la mente específicamente en el hueso de la frente. ๑๒๐. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิทํ เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคหณํ อิโต ปุริเมสุ ปุฬวกาทีสุปิ ยุชฺชมานวเสน สลฺลกฺเขตพฺพํ. อิทญฺจ ปน กมฺมฏฺฐานํ สกลายปิ อฏฺฐิกสงฺขลิกาย เอกสฺมิมฺปิ อฏฺฐิเก สมฺปชฺชติ. ตสฺมา เตสุ ยตฺถกตฺถจิ เอกาทสวิเธน นิมิตฺตํ อุคฺคเหตฺวา ‘‘อฏฺฐิกปฏิกฺกูลํ อฏฺฐิกปฏิกฺกูล’’นฺติ [Pg.187] มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิธ อุคฺคหนิมิตฺตมฺปิ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ เอกสทิสเมว โหตีติ วุตฺตํ, ตํ เอกสฺมึ อฏฺฐิเก ยุตฺตํ. อฏฺฐิกสงฺขลิกาย ปน อุคฺคหนิมิตฺเต ปญฺญายมาเน วิวรตา. ปฏิภาคนิมิตฺเต ปริปุณฺณภาโว ยุชฺชติ. เอกฏฺฐิเกปิ จ อุคฺคหนิมิตฺเตน พีภจฺเฉน ภยานเกน ภวิตพฺพํ. ปฏิภาคนิมิตฺเตน ปีติโสมนสฺสชนเกน, อุปจาราวหตฺตา. 120. Al igual que en este asubha de los huesos, la captación del signo de las once maneras debe observarse también en los anteriores, como el de los gusanos (puḷavaka) y otros, según sea aplicable. Este tema de meditación se logra tanto con un esqueleto completo como con un solo hueso. Por lo tanto, habiendo captado el signo de las once maneras en cualquiera de ellos, debe aplicarse la atención mental como: 'lo repulsivo de los huesos, lo repulsivo de los huesos'. Se dice que aquí, tanto el signo aprendido (uggahanimitta) como el signo de contraparte (paṭibhāganimitta) son idénticos; esto es apropiado para un solo hueso. Sin embargo, en un esqueleto, en el signo aprendido se perciben espacios vacíos, mientras que en el signo de contraparte es apropiada la plenitud. Incluso en un solo hueso, el signo aprendido debe ser espantoso y aterrador, mientras que el signo de contraparte debe generar alegría y felicidad, debido a que conduce a la concentración de acceso (upacāra). อิมสฺมึ หิ โอกาเส ยํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ, ตํ ทฺวารํ ทตฺวาว วุตฺตํ. ตถา หิ ตตฺถ ‘‘จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ ทสสุ จ อสุเภสุ ปฏิภาคนิมิตฺตํ นตฺถิ. พฺรหฺมวิหาเรสุ หิ สีมสมฺเภโทเยว นิมิตฺตํ. ทสสุ จ อสุเภสุ นิพฺพิกปฺปํ กตฺวา ปฏิกฺกูลภาเวเยว ทิฏฺเฐ นิมิตฺตํ นาม โหตี’’ติ วตฺวาปิ ปุน อนนฺตรเมว ‘‘ทุวิธํ อิธ นิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ. อุคฺคหนิมิตฺตํ วิรูปํ พีภจฺฉํ ภยานกํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺมา ยํ วิจาเรตฺวา อโวจุมฺห, อิทเมเวตฺถ ยุตฺตํ. En este contexto, lo que se dice en los Comentarios se expresa dejando una puerta abierta [para la distinción]. Pues allí se dice: 'En las cuatro moradas divinas (brahmavihāras) y en los diez asubhas no existe el signo de contraparte. En las moradas divinas, la ruptura de las barreras (sīmasambheda) es el signo. Y en los diez asubhas, habiendo eliminado las distinciones, el signo es simplemente la visión de la naturaleza repulsiva'. Sin embargo, inmediatamente después se dice: 'Aquí el signo es de dos tipos: el signo aprendido y el signo de contraparte. El signo aprendido se manifiesta siendo deforme, espantoso y aterrador', y así sucesivamente. Por lo tanto, lo que hemos afirmado tras investigar es lo más apropiado en este caso. อปิจ มหาติสฺสตฺเถรสฺส ทนฺตฏฺฐิกมตฺตาวโลกเนน สกลิตฺถิสรีรสฺส อฏฺฐิสงฺฆาตภาเวน อุปฏฺฐานาทีนิ เจตฺถ นิทสฺสนานีติ. Además, las manifestaciones del cuerpo entero de una mujer como un conjunto de huesos debido a que el venerable Mahātissa observó solamente el hueso de sus dientes, son ejemplos en este contexto [de la distinción entre los dos signos]. อิติ อสุภานิ สุภคุโณ, ทสสตโลจเนน ถุตกิตฺติ; ยานิ อโวจ ทสพโล, เอเกกชฺฌานเหตุนีติ. Así, el Bendito de bellas cualidades, cuya fama es alabada por el de los mil ojos (Sakka), y que posee las diez fuerzas (dasabala), proclamó estos diez asubhas, cada uno de los cuales es causa para el primer jhana. เอวํ ตานิ จ เตสญฺจ, ภาวนานยมิมํ วิทิตฺวาน; เตสฺเวว อยํ ภิยฺโย, ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา. Habiendo comprendido así estos asubhas y este método para su desarrollo, se debe conocer además esta exposición miscelánea sobre ellos. ปกิณฺณกกถา Exposición Miscelánea ๑๒๑. เอเตสุ หิ ยตฺถ กตฺถจิ อธิคตชฺฌาโน สุวิกฺขมฺภิตราคตฺตา วีตราโค วิย นิลฺโลลุปฺปจาโร โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ยฺวายํ อสุภปฺปเภโท วุตฺโต, โส สรีรสภาวปฺปตฺติวเสน จ ราคจริตเภทวเสน จาติ เวทิตพฺโพ. ฉวสรีรํ หิ ปฏิกฺกูลภาวํ อาปชฺชมานํ อุทฺธุมาตกสภาวปฺปตฺตํ วา สิยา, วินีลกาทีนํ วา อญฺญตรสภาวปฺปตฺตํ. อิติ ยาทิสํ ยาทิสํ สกฺกา โหติ ลทฺธุํ, ตาทิเส ตาทิเส อุทฺธุมาตกปฏิกฺกูลํ วินีลกปฏิกฺกูลนฺติ เอวํ นิมิตฺตํ คณฺหิตพฺพเมวาติ สรีรสภาวปฺปตฺติวเสน ทสธา อสุภปฺปเภโท วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. 121. Pues aquel que ha alcanzado el jhana en cualquiera de estos asubhas posee el deseo (rāga) bien suprimido y, al igual que uno libre de pasiones, carece de un comportamiento inestable o codicioso. Aun siendo esto así, esta clasificación de los asubhas que se ha expuesto debe entenderse según el estado natural que alcanza el cuerpo muerto y según la diversidad de los temperamentos propensos al deseo. Pues un cadáver, al volverse repulsivo, puede alcanzar el estado de estar hinchado (uddhumātaka), o puede alcanzar cualquiera de los otros estados como el de estar lívido (vinīlaka), etc. Por lo tanto, sea cual sea el tipo de cadáver que se pueda obtener, el signo debe captarse como 'lo repulsivo de lo hinchado' o 'lo repulsivo de lo lívido'. Así, debe entenderse que la clasificación de los asubhas en diez tipos se ha expuesto según el estado natural alcanzado por el cuerpo. วิเสสโต [Pg.188] เจตฺถ อุทฺธุมาตกํ สรีรสณฺฐานวิปตฺติปฺปกาสนโต สณฺฐานราคิโน สปฺปายํ. วินีลกํ ฉวิราควิปตฺติปฺปกาสนโต สรีรวณฺณราคิโน สปฺปายํ. วิปุพฺพกํ กายวณปฏิพทฺธสฺส ทุคฺคนฺธภาวสฺส ปกาสนโต มาลาคนฺธาทิวเสน สมุฏฺฐาปิตสรีรคนฺธราคิโน สปฺปายํ. วิจฺฉิทฺทกํ อนฺโตสุสิรภาวปฺปกาสนโต สรีเร ฆนภาวราคิโน สปฺปายํ. วิกฺขายิตกํ มํสุปจยสมฺปตฺติวินาสปฺปกาสนโต ถนาทีสุ สรีรปฺปเทเสสุ มํสุปจยราคิโน สปฺปายํ. วิกฺขิตฺตกํ องฺคปจฺจงฺคานํ วิกฺเขปปฺปกาสนโต องฺคปจฺจงฺคลีลาราคิโน สปฺปายํ. หตวิกฺขิตฺตกํ สรีรสงฺฆาตเภทวิการปฺปกาสนโต สรีรสงฺฆาตสมฺปตฺติราคิโน สปฺปายํ. โลหิตกํ โลหิตมกฺขิตปฏิกฺกูลภาวปฺปกาสนโต อลงฺการชนิตโสภราคิโน สปฺปายํ. ปุฬวกํ กายสฺส อเนกกิมิกุลสาธารณภาวปฺปกาสนโต กาเย มมตฺตราคิโน สปฺปายํ. อฏฺฐิกํ สรีรฏฺฐีนํ ปฏิกฺกูลภาวปฺปกาสนโต ทนฺตสมฺปตฺติราคิโน สปฺปายนฺติ เอวํ ราคจริตเภทวเสนาปิ ทสธา อสุภปฺปเภโท วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. Específicamente, aquí el estado hinchado (uddhumātaka) es adecuado para quien tiene deseo por la forma (saṇṭhānarāga), pues muestra la ruina de la configuración del cuerpo. El estado lívido (vinīlaka) es adecuado para quien tiene deseo por el color del cuerpo, pues muestra la ruina de la belleza de la piel. El estado purulento (vipubbaka) es adecuado para quien tiene deseo por el olor del cuerpo provocado por flores y perfumes, pues muestra la naturaleza maloliente vinculada a las llagas del cuerpo. El estado cortado (vicchiddaka) es adecuado para quien tiene deseo por la solidez del cuerpo, pues muestra la naturaleza hueca del interior. El estado devorado (vikkhāyitaka) es adecuado para quien tiene deseo por la plenitud de la carne en partes del cuerpo como los senos, pues muestra la destrucción de la perfección de la acumulación de carne. El estado disperso (vikkhittaka) es adecuado para quien tiene deseo por la gracia de los miembros y extremidades, pues muestra la dispersión de estos. El estado mutilado y disperso (hatavikkhittaka) es adecuado para quien tiene deseo por la perfección de la integridad del cuerpo, pues muestra la alteración provocada por la ruptura de la unión del cuerpo. El estado sangriento (lohitaka) es adecuado para quien tiene deseo por la belleza generada por los ornamentos, pues muestra la repulsividad de estar manchado de sangre. El estado infestado de gusanos (puḷavaka) es adecuado para quien tiene deseo por el cuerpo con el sentido de 'es mío', pues muestra que el cuerpo es compartido con numerosas familias de gusanos. El estado de los huesos (aṭṭhika) es adecuado para quien tiene deseo por la perfección de los dientes, pues muestra la repulsividad de los huesos del cuerpo. De esta manera, debe entenderse que la clasificación de los asubhas en diez tipos se ha expuesto también según la diversidad de los temperamentos propensos al deseo. ยสฺมา ปน ทสวิเธปิ เอตสฺมึ อสุเภ เสยฺยถาปิ นาม อปริสณฺฐิตชลาย สีฆโสตาย นทิยา อริตฺตพเลเนว นาวา ติฏฺฐติ, วินา อริตฺเตน น สกฺกา ฐเปตุํ, เอวเมว ทุพฺพลตฺตา อารมฺมณสฺส วิตกฺกพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, วินา วิตกฺเกน น สกฺกา ฐเปตุํ, ตสฺมา ปฐมชฺฌานเมเวตฺถ โหติ, น ทุติยาทีนิ. Sin embargo, debido a que en estos diez tipos de asubha el objeto es débil, la mente se mantiene concentrada únicamente mediante el poder del pensamiento aplicado (vitakka), tal como un bote en un río de corriente rápida y aguas inestables se mantiene firme solo por el poder de un remo o pértiga, y no es posible mantenerlo sin ellos. Del mismo modo, sin el vitakka no es posible estabilizar la mente. Por lo tanto, en estos asubhas solo ocurre el primer jhana, y no el segundo ni los superiores. ปฏิกฺกูเลปิ จ เอตสฺมึ อารมฺมเณ ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’’ติ เอวมานิสํสทสฺสาวิตาย เจว นีวรณสนฺตาปปฺปหาเนน จ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘พหุํ ทานิ เวตนํ ลภิสฺสามี’’ติ อานิสํสทสฺสาวิโน ปุปฺผฉฑฺฑกสฺส คูถราสิมฺหิ วิย, อุสฺสนฺนพฺยาธิทุกฺขสฺส โรคิโน วมนวิเรจนปฺปวตฺติยํ วิย จ. Y aunque este objeto es repulsivo, surge el gozo y la felicidad (pītisomanassa) tanto por la visión de los beneficios al pensar 'ciertamente, mediante esta práctica me liberaré de la vejez y la muerte', como por el abandono del tormento de los obstáculos (nīvaraṇas). Es como el recolector de desechos que ve un montón de excremento pero siente gozo y felicidad al prever que 'ahora obtendré un gran salario', o como el enfermo que sufre un intenso dolor por su dolencia y siente gozo y felicidad cuando se producen los vómitos y las purgas que lo alivian. ๑๒๒. ทสวิธมฺปิ เจตํ อสุภํ ลกฺขณโต เอกเมว โหติ. ทสวิธสฺสาปิ เหตสฺส อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลภาโว เอว ลกฺขณํ. ตเทตํ อิมินา ลกฺขเณน น เกวลํ มตสรีเร, ทนฺตฏฺฐิกทสฺสาวิโน ปน เจติยปพฺพตวาสิโน มหาติสฺสตฺเถรสฺส วิย, หตฺถิกฺขนฺธคตํ ราชานํ โอโลเกนฺตสฺส สงฺฆรกฺขิตตฺเถรูปฏฺฐากสามเณรสฺส วิย จ ชีวมานกสรีเรปิ [Pg.189] อุปฏฺฐาติ. ยเถว หิ มตสรีรํ, เอวํ ชีวมานกมฺปิ อสุภเมว. อสุภลกฺขณํ ปเนตฺถ อาคนฺตุเกน อลงฺกาเรน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ปญฺญายติ. ปกติยา ปน อิทํ สรีรํ นาม อติเรกติสตอฏฺฐิกสมุสฺสยํ อสีติสตสนฺธิสงฺฆฏิตํ นวนฺหารุสตนิพนฺธนํ นวมํสเปสิสตานุลิตฺตํ อลฺลจมฺมปริโยนทฺธํ ฉวิยา ปฏิจฺฉนฺนํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ เมทกถาลิกา วิย นิจฺจุคฺฆริตปคฺฆริตํ กิมิสงฺฆนิเสวิตํ โรคานํ อายตนํ ทุกฺขธมฺมานํ วตฺถุ ปริภินฺนปุราณคณฺโฑ วิย นวหิ วณมุเขหิ สตตวิสฺสนฺทนํ. ยสฺส อุโภหิ อกฺขีหิ อกฺขิคูถโก ปคฺฆรติ, กณฺณพิเลหิ กณฺณคูถโก, นาสาปุเฏหิ สิงฺฆาณิกา, มุขโต อาหารปิตฺตเสมฺหรุธิรานิ, อโธทฺวาเรหิ อุจฺจารปสฺสาวา, นวนวุติยา โลมกูปสหสฺเสหิ อสุจิเสทยูโส ปคฺฆรติ. นีลมกฺขิกาทโย สมฺปริวาเรนฺติ. ยํ ทนฺตกฏฺฐมุขโธวนสีสมกฺขนนหานนิวาสนปารุปนาทีหิ อปฺปฏิชคฺคิตฺวา ยถาชาโตว ผรุสวิปฺปกิณฺณเกโส หุตฺวา คาเมน คามํ วิจรนฺโต ราชาปิ ปุปฺผฉฑฺฑกจณฺฑาลาทีสุ อญฺญตโรปิ สมสรีรปฏิกฺกูลตาย นิพฺพิเสโส โหติ, เอวํ อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลตาย รญฺโญ วา จณฺฑาลสฺส วา สรีเร เวมตฺตํ นาม นตฺถิ. ทนฺตกฏฺฐมุขโธวนาทีหิ ปเนตฺถ ทนฺตมลาทีนิ ปมชฺชิตฺวา นานาวตฺเถหิ หิริโกปีนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา นานาวณฺเณน สุรภิวิเลปเนน วิลิมฺปิตฺวา ปุปฺผาภรณาทีหิ อลงฺกริตฺวา ‘‘อหํ มม’’นฺติ คเหตพฺพาการปฺปตฺตํ กโรนฺติ. ตโต อิมินา อาคนฺตุเกน อลงฺกาเรน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา ตทสฺส ยาถาวสรสํ อสุภลกฺขณํ อสญฺชานนฺตา ปุริสา อิตฺถีสุ, อิตฺถิโย จ ปุริเสสุ รตึ กโรนฺติ. ปรมตฺถโต ปเนตฺถ รชฺชิตพฺพกยุตฺตฏฺฐานํ นาม อณุมตฺตมฺปิ นตฺถิ. ตถา หิ เกสโลมนขทนฺตเขฬสิงฺฆาณิกอุจฺจารปสฺสาวาทีสุ เอกโกฏฺฐาสมฺปิ สรีรโต พหิ ปติตํ สตฺตา หตฺเถน ฉุปิตุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ, อฏฺฏียนฺติ หรายนฺติ ชิคุจฺฉนฺติ. ยํ ยํ ปเนตฺถ อวเสสํ โหติ, ตํ ตํ เอวํ ปฏิกฺกูลมฺปิ สมานํ อวิชฺชนฺธการปริโยนทฺธา อตฺตสิเนหราครตฺตา ‘‘อิฏฺฐํ กนฺตํ นิจฺจํ สุขํ อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. เต เอวํ คณฺหนฺตา อฏวิยํ กึสุกรุกฺขํ ทิสฺวา รุกฺขโต อปติตปุปฺผํ ‘‘อยํ มํสเปสี’’ติ วิหญฺญมาเนน ชรสิงฺคาเลน สมานตํ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมา – 122. Aunque es de diez tipos, esta impureza es una sola según su característica. La característica de esta impureza de diez tipos es precisamente su estado de ser impuro, maloliente, detestable y repulsivo. Esta impureza aparece con esta característica no solo en un cadáver, sino también en un cuerpo vivo, como le ocurrió al venerable anciano Mahātissa, residente de Cetiyapabbata, al ver los huesos de los dientes de una mujer, o al joven monje servidor del anciano Saṅgharakkhita al mirar al rey montado sobre el lomo de un elefante. Pues así como un cadáver es impuro, del mismo modo un cuerpo vivo es ciertamente impuro. Sin embargo, la característica de impureza no se percibe en el cuerpo vivo debido a que está oculta por ornamentos externos. Por naturaleza, este cuerpo es un conjunto de más de trescientos huesos, unido por ciento ochenta articulaciones, atado por novecientos tendones, ungido con novecientos trozos de carne, envuelto en una piel húmeda, cubierto por la epidermis, lleno de poros y aberturas, goteando y rezumando constantemente como una vasija de grasa, habitado por colonias de gusanos, receptáculo de enfermedades, base de estados de sufrimiento, y como un viejo divieso reventado, supura constantemente por sus nueve aberturas. De sus dos ojos sale legaña; de los oídos, cerumen; de las fosas nasales, mucosidad; de la boca, bilis, flema y sangre; de los orificios inferiores, excrementos y orina; y de los noventa y nueve mil poros, emana sudor impuro. Las moscas azules y otros insectos lo rodean. Si no se cuidara este cuerpo mediante el cepillado de dientes, el lavado de la cara, el aceitado de la cabeza, el baño, el vestido y el manto, y si anduviera de aldea en aldea tal como nació, con el cabello áspero y despeinado, incluso un rey sería indistinguible de un recolector de flores muertas o de un paria debido a la igual repulsión de su cuerpo. Así pues, por su impureza, mal olor y carácter detestable y repulsivo, no existe diferencia alguna entre el cuerpo de un rey y el de un paria. No obstante, al limpiar la suciedad de los dientes y demás mediante el cepillado y el lavado, al cubrir con diversos vestidos las partes pudendas, al ungirse con perfumes fragantes de varios colores y al adornarse con flores y ornamentos, los seres asumen una forma que les hace decir: 'yo' y 'mío'. Debido a que está oculto por este ornamento externo, los hombres, al no reconocer su característica de impureza tal como es en realidad, se deleitan en las mujeres, y las mujeres en los hombres. Pero, en el sentido último, no existe aquí ni un ápice de lugar adecuado para el deseo. Pues si tan solo una parte, como el cabello, los vellos, las uñas, los dientes, la saliva, la mucosidad, los excrementos o la orina, cayera fuera del cuerpo, los seres no querrían ni siquiera tocarla con la mano, sino que se sentirían angustiados, avergonzados y asqueados. Sin embargo, cualquier parte que permanece en el cuerpo, aunque sea igualmente repulsiva, los seres envueltos en la oscuridad de la ignorancia y apegados por el afecto hacia sí mismos, la toman como 'deseable, encantadora, permanente, feliz y el yo'. Al tomarla así, llegan a ser como un viejo chacal que, al ver en el bosque un árbol kiṃsuka en flor, confunde las flores que no han caído del árbol con trozos de carne y se atormenta por ello. Por lo tanto: ยถาปิ [Pg.190] ปุปฺผิตํ ทิสฺวา, สิงฺคาโล กึสุกํ วเน; มํสรุกฺโข มยา ลทฺโธ, อิติ คนฺตฺวาน เวคสา. Tal como un chacal, al ver un árbol kimsuka florecido en el bosque, corre velozmente pensando: 'He encontrado un árbol de carne'. ปติตํ ปติตํ ปุปฺผํ, ฑํสิตฺวา อติโลลุโป; นยิทํ มํสํ อทุํ มํสํ, ยํ รุกฺขสฺมินฺติ คณฺหติ. Muerde cada flor que cae, siendo extremadamente codicioso, y piensa: 'Esto no es carne; la carne es aquello que está en el árbol'. โกฏฺฐาสํ ปติตํเยว, อสุภนฺติ ตถา พุโธ; อคฺคเหตฺวาน คณฺเหยฺย, สรีรฏฺฐมฺปิ นํ ตถา. De la misma manera, el sabio no debe considerar como impuras (asubha) solo las partes que han caído del cuerpo, sino que debe considerar también como tales a las que permanecen en el cuerpo. อิมญฺหิ สุภโต กายํ, คเหตฺวา ตตฺถ มุจฺฉิตา; พาลา กโรนฺตา ปาปานิ, ทุกฺขา น ปริมุจฺจเร. Pues los necios, aferrándose a este cuerpo como si fuera hermoso y obcecados por él, cometen actos malvados y no se liberan del sufrimiento. ตสฺมา ปสฺเสยฺย เมธาวี, ชีวโต วา มตสฺส วา; สภาวํ ปูติกายสฺส, สุภภาเวน วชฺชิตํ. Por lo tanto, el sabio debe contemplar la naturaleza del cuerpo putrefacto, ya sea vivo o muerto, desprovista de cualquier apariencia de belleza. วุตฺตญฺเหตํ – Pues esto se ha dicho: ทุคฺคนฺโธ อสุจิ กาโย, กุณโป อุกฺกรูปโม; นินฺทิโต จกฺขุภูเตหิ, กาโย พาลาภินนฺทิโต. Este cuerpo tiene mal olor, es impuro, es como un cadáver y similar a un pozo de excrementos; es despreciado por quienes poseen la visión de la sabiduría, pero deleita a los necios. อลฺลจมฺมปฏิจฺฉนฺโน, นวทฺวาโร มหาวโณ; สมนฺตโต ปคฺฆรติ, อสุจิ ปูติคนฺธิโย. Cubierto por una piel húmeda, con nueve orificios, es como una gran herida; por todas partes supura inmundicias de olor fétido y putrefacto. สเจ อิมสฺส กายสฺส, อนฺโต พาหิรโก สิยา; ทณฺฑํ นูน คเหตฺวาน, กาเก โสเณ นิวารเยติ. Si el interior de este cuerpo estuviera afuera, uno ciertamente tendría que tomar un palo para espantar a los cuervos y a los perros. ตสฺมา ทพฺพชาติเกน ภิกฺขุนา ชีวมานสรีรํ วา โหตุ Por lo tanto, por un monje capaz de alcanzar la liberación, ya sea en un cuerpo vivo, มตสรีรํ วา ยตฺถ ยตฺถ อสุภากาโร ปญฺญายติ, ตตฺถ ตตฺเถว นิมิตฺตํ คเหตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อปฺปนํ ปาเปตพฺพนฺติ. o en un cuerpo muerto, en cualquier parte donde aparezca el aspecto de la impureza, allí mismo debe captar el signo (nimitta) y llevar el tema de meditación (kammatthana) hasta la absorción (appana). อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de las personas virtuosas, สมาธิภาวนาธิกาเร en la sección sobre el desarrollo de la concentración, อสุภกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส นาม llamada la Explicación del Tema de Meditación sobre lo Impuro (Asubha), ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท. termina el sexto capítulo. ๗. ฉอนุสฺสตินิทฺเทโส 7. Exposición de los seis recuerdos. ๑. พุทฺธานุสฺสติกถา 1. Explicación sobre el recuerdo del Buda (Buddhanussati). ๑๒๓. อสุภานนฺตรํ [Pg.191] อุทฺทิฏฺฐาสุ ปน ทสสุ อนุสฺสตีสุ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สติเยว อนุสฺสติ, ปวตฺติตพฺพฏฺฐานมฺหิเยว วา ปวตฺตตฺตา สทฺธาปพฺพชิตสฺส กุลปุตฺตสฺส อนุรูปา สตีติปิ อนุสฺสติ, พุทฺธํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ, พุทฺธคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. ธมฺมํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ, สฺวากฺขาตตาทิธมฺมคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. สงฺฆํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ สงฺฆานุสฺสติ, สุปฺปฏิปนฺนตาทิสงฺฆคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. สีลํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ สีลานุสฺสติ, อขณฺฑตาทิสีลคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. จาคํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ จาคานุสฺสติ, มุตฺตจาคตาทิจาคคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. เทวตา อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ เทวตานุสฺสติ, เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุณารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. มรณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ มรณานุสฺสติ, ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. เกสาทิเภทํ รูปกายํ คตา, กาเย วา คตาติ กายคตา, กายคตา จ สา สติ จาติ กายคตสตีติ วตฺตพฺเพ รสฺสํ อกตฺวา กายคตาสตีติ วุตฺตา, เกสาทิกายโกฏฺฐาสนิมิตฺตารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. อานาปาเน อารพฺภ อุปฺปนฺนา สติ อานาปานสฺสติ, อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. อุปสมํ อารพฺภ อุปฺปนฺนา อนุสฺสติ อุปสมานุสฺสติ, สพฺพทุกฺขูปสมารมฺมณาย สติยา เอตมธิวจนํ. 123. Después de las asubhas, respecto a las diez recordaciones (anussati) mencionadas brevemente: se llama 'anussati' a la atención (sati) que surge repetidamente. O bien, se llama 'anussati' a la atención apropiada para un noble hijo que ha renunciado por fe, debido a que ocurre precisamente en el lugar donde debe ser aplicada. La recordación que surge basándose en el Buda es la 'recordación del Buda' (buddhānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades del Buda. La recordación que surge basándose en el Dhamma es la 'recordación del Dhamma' (dhammānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades del Dhamma, tales como su buena proclamación (svākkhātatā). La recordación que surge basándose en el Saṅgha es la 'recordación del Saṅgha' (saṅghānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades del Saṅgha, tales como su buena conducta (suppaṭipannatā). La recordación que surge basándose en la propia virtud es la 'recordación de la virtud' (sīlānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades de la propia virtud, tales como su integridad (akhaṇḍatā). La recordación que surge basándose en la propia generosidad es la 'recordación de la generosidad' (cāgānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las cualidades de la propia generosidad, tales como el desprendimiento (muttacāgatā). La recordación que surge basándose en las deidades es la 'recordación de las deidades' (devatānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto las propias cualidades de fe y demás, tomando a las deidades como testigos. La recordación que surge basándose en la propia muerte es la 'recordación de la muerte' (maraṇānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto la cesación de la facultad vital. La atención dirigida al cuerpo físico, compuesta por partes como el cabello, etc., se llama 'atención dirigida al cuerpo' (kāyagatāsati); aunque gramaticalmente debería decirse 'kāyagatasati', se dice 'kāyagatā' alargando la vocal; este es un nombre para la atención que tiene como objeto el signo de lo repulsivo en las partes del cuerpo. La atención que surge basándose en la inspiración y la espiración es la 'atención en la respiración' (ānāpānassati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto el signo de la inspiración y la espiración. La recordación que surge basándose en la paz, el Nibbāna que es el apaciguamiento de todas las formaciones, es la 'recordación de la paz' (upasamānussati); este es un nombre para la atención que tiene como objeto el Nibbāna, que es el apaciguamiento de todo sufrimiento. ๑๒๔. อิติ อิมาสุ ทสสุ อนุสฺสตีสุ พุทฺธานุสฺสตึ ตาว ภาเวตุกาเมน อเวจฺจปฺปสาทสมนฺนาคเตน โยคินา ปติรูปเสนาสเน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ [Pg.192] สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ พุทฺธสฺส ภควโต คุณา อนุสฺสริตพฺพา. 124. Así, entre estas diez recordaciones, el yogui que posee una confianza inquebrantable y desea desarrollar primero la recordación del Buda, en un asiento adecuado, habiéndose retirado a la soledad y en reclusión, debe recordar las cualidades del Buda, el Bienaventurado, de acuerdo con este pasaje: 'Tal es el Bienaventurado: es santo, perfectamente iluminado, dotado de conocimiento y buena conducta, bien ido, conocedor de los mundos, supremo guía de los hombres que pueden ser domados, maestro de dioses y humanos, el Buda, el Bienaventurado'. ตตฺรายํ อนุสฺสรณนโย – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ อนุสฺสรติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ. Aquí, este es el método de recordación: 'Ese Bienaventurado es santo por tal razón, es perfectamente iluminado por tal razón... hasta... es el Bienaventurado por tal razón'. Esto significa que se dice 'por tal y tal razón'. ๑๒๕. ตตฺถ อารกตฺตา อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ ตาว การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ อนุสฺสรติ. อารกา หิ โส สพฺพกิเลเสหิ สุวิทูรวิทูเร ฐิโต มคฺเคน สวาสนานํ กิเลสานํ วิทฺธํสิตตฺตาติ อารกตฺตา อรหํ. 125. En este contexto, él recuerda al Bienaventurado como 'santo' (arahaṃ) primeramente por estas razones: por estar distante de las impurezas, por haber destruido a los enemigos, por haber destruido los radios de la rueda, por ser digno de ofrendas y por la ausencia de secretismo al hacer el mal. Pues él está distante de todas las impurezas, permaneciendo extremadamente lejos de ellas, por haber destruido las impurezas junto con sus impresiones residuales mediante el camino; por estar así distante, es 'arahaṃ'. โส ตโต อารกา นาม, ยสฺส เยนาสมงฺคิตา; อสมงฺคี จ โทเสหิ, นาโถ เตนารหํ มโตติ. Él es llamado distante de ellas; para quien no existe asociación con las impurezas. El Protector no está asociado con los defectos; por ello es considerado 'arahaṃ'. ๑๒๖. เต จาเนน กิเลสารโย มคฺเคน หตาติ อรีนํ หตตฺตาปิ อรหํ. 126. Y esos enemigos que son las impurezas han sido destruidos por él mediante el camino; por haber destruido así a los enemigos, es también 'arahaṃ'. ยสฺมา ราคาทิสงฺขาตา, สพฺเพปิ อรโย หตา; ปญฺญาสตฺเถน นาเถน, ตสฺมาปิ อรหํ มโตติ. Dado que todos los enemigos conocidos como lujuria y demás han sido destruidos por el Protector con la espada de la sabiduría; por eso también es considerado 'arahaṃ'. ๑๒๗. ยญฺเจตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภิ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารํ ชรามรณเนมิ อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา ติภวรเถ สมาโยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ, ตสฺสาเนน โพธิมณฺเฑ วีริยปาเทหิ สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺขยกรํ ญาณผรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อรา หตาติ อรานํ หตตฺตาปิ อรหํ. 127. Y respecto a esta rueda del saṃsāra, cuyo cubo es la ignorancia y la sed de existencia, cuyos radios son las formaciones kármicas de mérito y demás, y cuya llanta es la vejez y la muerte; rueda que ha sido atravesada por el eje del surgimiento de los flujos y unida al carruaje de los tres mundos, girando desde tiempos sin principio; en el recinto del despertar, habiéndose establecido sobre la tierra de la virtud con los pies de la energía, y tomando con la mano de la fe el hacha del conocimiento que destruye el kamma, él ha destruido todos los radios; por haber destruido así los radios, es también 'arahaṃ'. ๑๒๘. อถ วา สํสารจกฺกนฺติ อนมตคฺคํ สํสารวฏฺฏํ วุจฺจติ. ตสฺส จ อวิชฺชา นาภิ, มูลตฺตา. ชรามรณํ เนมิ, ปริโยสานตฺตา. เสสา ทส ธมฺมา อรา, อวิชฺชามูลกตฺตา ชรามรณปริยนฺตตฺตา จ, ตตฺถ ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ อวิชฺชา. กามภเว จ อวิชฺชา กามภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ, รูปภเว อวิชฺชา รูปภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ, อรูปภเว อวิชฺชา [Pg.193] อรูปภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ. กามภเว สงฺขารา กามภเว ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจยา โหนฺติ, เอส นโย อิตเรสุ. กามภเว ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ กามภเว นามรูปสฺส ปจฺจโย โหติ, ตถา รูปภเว. อรูปภเว นามสฺเสว ปจฺจโย โหติ. กามภเว นามรูปํ กามภเว สฬายตนสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปภเว นามรูปํ รูปภเว ติณฺณํ อายตนานํ ปจฺจโย โหติ, อรูปภเว นามํ อรูปภเว เอกสฺส อายตนสฺส ปจฺจโย โหติ. กามภเว สฬายตนํ กามภเว ฉพฺพิธสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปภเว ตีณิ อายตนานิ รูปภเว ติณฺณํ ผสฺสานํ ปจฺจยา โหนฺติ, อรูปภเว เอกํ อายตนํ อรูปภเว เอกสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ. กามภเว ฉ ผสฺสา กามภเว ฉนฺนํ เวทนานํ ปจฺจยา โหนฺติ, รูปภเว ตโย ผสฺสา ตตฺเถว ติสฺสนฺนํ, อรูปภเว เอโก ตตฺเถว เอกิสฺสา เวทนาย ปจฺจโย โหติ. กามภเว ฉ เวทนา กามภเว ฉนฺนํ ตณฺหากายานํ ปจฺจยา โหนฺติ, รูปภเว ติสฺโส ตตฺเถว ติณฺณํ, อรูปภเว เอกา เวทนา อรูปภเว เอกสฺส ตณฺหากายสฺส ปจฺจโย โหติ. ตตฺถ ตตฺถ สา สา ตณฺหา ตสฺส ตสฺส อุปาทานสฺส, อุปาทานาทโย ภวาทีนํ. 128. O de otro modo, se llama rueda del saṃsāra al ciclo del saṃsāra cuyo comienzo es inconcebible. De ella, la ignorancia es el cubo por ser la raíz. La vejez y la muerte son la llanta por ser el final. Los otros diez factores son los radios, por tener su raíz en la ignorancia y su culminación en la vejez y la muerte. En ese contexto, la ignorancia es el no-conocimiento respecto al sufrimiento y demás. En el mundo de los sentidos, la ignorancia es condición para las formaciones; en el mundo de la forma y en el mundo sin forma, la ignorancia es condición para las formaciones. En el mundo de los sentidos, las formaciones son condición para la conciencia de renacimiento; este método se aplica a los otros mundos. En el mundo de los sentidos, la conciencia de renacimiento es condición para el nombre-y-forma, y así también en el mundo de la forma; en el mundo sin forma, es condición solo para el nombre. En el mundo de los sentidos, el nombre-y-forma es condición para las seis bases de los sentidos; en el mundo de la forma, el nombre-y-forma es condición para tres bases; en el mundo sin forma, el nombre es condición para una sola base. En el mundo de los sentidos, las seis bases son condición para el contacto de seis tipos; en el mundo de la forma, tres bases son condición para tres tipos de contacto; en el mundo sin forma, una base es condición para un tipo de contacto. En el mundo de los sentidos, seis contactos son condición para seis sensaciones; en el mundo de la forma, tres contactos son condición para tres sensaciones; en el mundo sin forma, un contacto es condición para una sola sensación. En el mundo de los sentidos, seis sensaciones son condición para seis grupos de sed; en el mundo de la forma, tres sensaciones son condición para tres grupos; en el mundo sin forma, una sola sensación es condición para un solo grupo de sed. En cada caso, tal y tal sed es condición para tal y tal apego, y el apego y los demás factores lo son para la existencia y lo que sigue. กถํ? อิเธกจฺโจ กาเม ปริภุญฺชิสฺสามีติ กามุปาทานปจฺจยา กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ, ทุจฺจริตปาริปูริยา อปาเย อุปปชฺชติ. ตตฺถสฺส อุปปตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโว, กมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา อุปปตฺติภโว, ขนฺธานํ นิพฺพตฺติ ชาติ, ปริปาโก ชรา, เภโท มรณํ. ¿Cómo? Aquí, alguien pensando 'disfrutaré de los placeres sensoriales', condicionado por el apego a los sentidos, realiza mala conducta con el cuerpo, con el habla y con la mente; debido a la plenitud de la mala conducta, renace en un estado de privación. Allí, el kamma que es la causa de su renacimiento es el kamma-bhava; los agregados producidos por el kamma son el upapatti-bhava; la aparición de los agregados es el nacimiento, su maduración es la vejez y su disolución es la muerte. อปโร สคฺคสมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ ตเถว สุจริตํ จรติ, สุจริตปาริปูริยา สคฺเค อุปปชฺชติ. ตตฺถสฺส อุปปตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโวติ โส เอว นโย. Otro, pensando 'disfrutaré de la prosperidad celestial', de la misma manera realiza buena conducta; debido a la plenitud de la buena conducta, renace en el cielo. Allí, el kamma que es la causa de su renacimiento es el kamma-bhava; el método es el mismo. อปโร ปน พฺรหฺมโลกสมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ กามุปาทานปจฺจยาเอว เมตฺตํ ภาเวติ, กรุณํ, มุทิตํ, อุเปกฺขํ ภาเวติ, ภาวนาปาริปูริยา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. ตตฺถสฺส นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโวติ โส เอว นโย. Por otra parte, pensando 'disfrutaré de la prosperidad del mundo de Brahma', alguien cultiva el amor benevolente (metta), la compasión, la alegría empática y la ecuanimidad precisamente debido al apego a los placeres sensoriales (kāmupādāna). Por la perfección de su cultivo, renace en el mundo de Brahma. El kamma que constituye la causa de su nacimiento allí se denomina 'kammabhava' (existencia de la acción/kamma); este es el mismo método [explicado anteriormente]. อปโร [Pg.194] อรูปภเว สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ ตเถว อากาสานญฺจายตนาทิสมาปตฺติโย ภาเวติ, ภาวนาปาริปูริยา ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตติ. ตตฺถสฺส นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโว, กมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา อุปปตฺติภโว, ขนฺธานํ นิพฺพตฺติ ชาติ, ปริปาโก ชรา, เภโท มรณนฺติ. เอส นโย เสสุปาทานมูลิกาสุปิ โยชนาสุ. De igual manera, otra persona, pensando 'disfrutaré de la prosperidad en la existencia inmaterial (arūpabhava)', cultiva las realizaciones de la esfera del espacio infinito, etc., debido a ese mismo apego a los placeres sensoriales. Por la perfección del cultivo, renace en esos respectivos planos inmateriales. El kamma que es la causa de su nacimiento allí se denomina 'kammabhava' (existencia del kamma), los agregados que surgen por el kamma se denominan 'upapattibhava' (existencia del renacimiento), el surgimiento de los agregados es el 'nacimiento' (jāti), su maduración es la 'vejez' (jarā) y su disolución es la 'muerte' (maraṇa). Este mismo método se aplica también a las formulaciones basadas en los restantes tipos de apego (upādāna). เอวํ อยํ อวิชฺชา เหตุ, สงฺขารา เหตุสมุปฺปนฺนา, อุโภเปเต เหตุสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชา เหตุ, สงฺขารา เหตุสมุปฺปนฺนา, อุโภเปเต เหตุสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ เอเตเนว นเยน สพฺพปทานิ วิตฺถาเรตพฺพานิ. De esta manera, esta ignorancia (avijjā) es la causa, y las formaciones volitivas (saṅkhārā) son lo originado por la causa; ambos son originados por la causa. El conocimiento que discierne las condiciones de esta forma es el 'conocimiento de la estabilidad del Dhamma' (dhammaṭṭhitiñāṇa). Del mismo modo, el conocimiento que discierne en el tiempo pasado y en el tiempo futuro que la ignorancia es la causa, las formaciones son lo originado por la causa, y ambos son originados por la causa, es el 'conocimiento de la estabilidad del Dhamma'. Siguiendo este mismo método, deben explicarse detalladamente todos los términos. ตตฺถ อวิชฺชาสงฺขารา เอโก สงฺเขโป, วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนา เอโก, ตณฺหุปาทานภวา เอโก, ชาติชรามรณํ เอโก. ปุริมสงฺเขโป เจตฺถ อตีโต อทฺธา, ทฺเว มชฺฌิมา ปจฺจุปฺปนฺโน, ชาติชรามรณํ อนาคโต. อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณน เจตฺถ ตณฺหุปาทานภวา คหิตาว โหนฺตีติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อตีเต กมฺมวฏฺฏํ, วิญฺญาณาทโย ปญฺจ เอตรหิ วิปากวฏฺฏํ, ตณฺหุปาทานภวคฺคหเณน อวิชฺชาสงฺขารา คหิตาว โหนฺตีติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา เอตรหิ กมฺมวฏฺฏํ, ชาติชรามรณาปเทเสน วิญฺญาณาทีนํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิเม ปญฺจ ธมฺมา อายตึ วิปากวฏฺฏํ. เต อาการโต วีสติวิธา โหนฺติ. สงฺขารวิญฺญาณานญฺเจตฺถ อนฺตรา เอโก สนฺธิ, เวทนาตณฺหานมนฺตรา เอโก, ภวชาตีนมนฺตรา เอโกติ, อิติ ภควา เอตํ จตุสงฺเขปํ ติยทฺธํ วีสตาการํ ติสนฺธึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ. ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ, ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา, เตน วุจฺจติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ. อิมินา ธมฺมฏฺฐิติญาเณน ภควา เต ธมฺเม ยถาภูตํ ญตฺวา เตสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต วุตฺตปฺปการสฺส อิมสฺส สํสารจกฺกสฺส อเร หนิ วิหนิ วิทฺธํเสสิ. เอวมฺปิ อรานํ หตตฺตา อรหํ. En este ciclo, la ignorancia y las formaciones constituyen un grupo (saṅkhepa); la conciencia, la mentalidad-materialidad, las seis bases sensoriales, el contacto y la sensación constituyen otro; el deseo, el apego y la existencia constituyen otro; y el nacimiento, la vejez y la muerte constituyen el cuarto. El primer grupo representa el período pasado; los dos grupos intermedios, el período presente; y el nacimiento, la vejez y la muerte, el período futuro. Al mencionar la ignorancia y las formaciones, también quedan incluidos el deseo, el apego y la existencia; por lo tanto, estos cinco factores constituyen el ciclo del kamma (kammavaṭṭa) en el pasado. La conciencia y los demás cuatro factores constituyen el ciclo del resultado (vipākavaṭṭa) en el presente. Al mencionar el deseo, el apego y la existencia, también quedan incluidos la ignorancia y las formaciones; por lo tanto, estos cinco factores constituyen el ciclo del kamma en el presente. Debido a que la conciencia y los demás factores se indican mediante los términos nacimiento, vejez y muerte, estos cinco factores constituyen el ciclo del resultado en el futuro. Así, estos factores poseen veinte modos. Entre las formaciones y la conciencia hay una conexión (sandhi), entre la sensación y el deseo hay otra, y entre la existencia y el nacimiento hay una tercera. De este modo, el Bienaventurado conoce, ve, comprende y penetra en todos sus aspectos este origen dependiente de cuatro grupos, tres períodos, veinte modos y tres conexiones. Ese acto de conocer es 'conocimiento' (ñāṇa) por el sentido de ser conocido, y es 'sabiduría' (paññā) por el sentido de comprender plenamente; por ello se dice: 'la sabiduría en el discernimiento de las condiciones es el conocimiento de la estabilidad del Dhamma'. Mediante este conocimiento de la estabilidad del Dhamma, el Bienaventurado, conociendo esos fenómenos tal como son, desencantándose de ellos, desapegándose y liberándose, golpeó, abatió y destruyó los radios (are) de esta rueda del saṃsāra antes descrita. También por haber destruido los radios, es 'Arahaṃ'. อรา สํสารจกฺกสฺส, หตา ญาณาสินา ยโต; โลกนาเถน เตเนส, อรหนฺติ ปวุจฺจติ. Puesto que los radios de la rueda del saṃsāra han sido destruidos por el Protector del Mundo con la espada del conocimiento, por esa razón Él es llamado 'Arahaṃ'. ๑๒๙. อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา [Pg.195] จ จีวราทิปจฺจเย อรหติ ปูชาวิเสสญฺจ. เตเนว จ อุปฺปนฺเน ตถาคเต เยเกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา, น เต อญฺญตฺถ ปูชํ กโรนฺติ. ตถา หิ พฺรหฺมา สหมฺปติ สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ. ยถาพลญฺจ อญฺเญ เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย. ปรินิพฺพุตมฺปิ จ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสกมหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ. โก ปน วาโท อญฺเญสํ ปูชาวิเสสานนฺติ ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตาปิ อรหํ. 129. Además, por ser el más digno de ofrendas, merece (arahati) los requisitos como túnicas, etc., y honores especiales. Por eso mismo, cuando el Tathāgata ha aparecido en el mundo, cualesquiera dioses y humanos de gran poder que existen no rinden honores en ningún otro lugar. Pues así, el Brahma Sahampati honró al Tathāgata con una guirnalda de joyas del tamaño del monte Sineru. Y según sus capacidades, otros dioses y humanos como los reyes Bimbisāra y Kosala también le honraron. E incluso después de su parinibbāna, el gran rey Asoka, dedicándolo al Bienaventurado, gastó noventa y seis millones en riquezas y estableció ochenta y cuatro mil monasterios en todo Jambudīpa. ¿Qué decir entonces de otros honores menores ofrecidos por otros? Por ser digno de los requisitos y demás, es 'Arahaṃ'. ปูชาวิเสสํ สห ปจฺจเยหิ,ยสฺมา อยํ อรหติ โลกนาโถ; อตฺถานุรูปํ อรหนฺติ โลเก,ตสฺมา ชิโน อรหติ นามเมตํ. Puesto que este Protector del Mundo es digno de honores especiales junto con los requisitos, el Victorioso merece en este mundo este nombre de 'Arahaṃ' de acuerdo con su significado. ๑๓๐. ยถา จ โลเก เยเกจิ ปณฺฑิตมานิโน พาลา อสิโลกภเยน รโห ปาปํ กโรนฺติ, เอวเมส น กทาจิ กโรตีติ ปาปกรเณ รหาภาวโตปิ อรหํ. 130. Y así como en el mundo algunos necios que se creen sabios cometen el mal en secreto por temor a la mala reputación, el Buda nunca actúa así; por la ausencia de secreto al cometer el mal, es llamado Arahaṃ. ยสฺมา นตฺถิ รโห นาม, ปาปกมฺเมสุ ตาทิโน; รหาภาเวน เตเนส, อรหํ อิติ วิสฺสุโต. Puesto que para el Tal-Cual (Tadin) no existe el secreto en los actos malvados, debido a esa ausencia de secreto, es conocido en el mundo como Arahaṃ. เอวํ สพฺพถาปิ – Así, en todos los sentidos— อารกตฺตา หตตฺตา จ, กิเลสารีน โส มุนิ; หตสํสารจกฺกาโร, ปจฺจยาทีน จารโห; น รโห กโรติ ปาปานิ, อรหํ เตน วุจฺจตีติ. Por estar lejos de las impurezas, por haber destruido a los enemigos que son las impurezas, por haber roto los radios de la rueda del samsara, por ser digno de ofrendas y por no hacer el mal en secreto, ese Sabio es llamado Arahaṃ. ๑๓๑. สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ตถาหิ เอส สพฺพธมฺเม สมฺมา สามญฺจ พุทฺโธ, อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิญฺเญยฺยโต พุทฺโธ, ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ปริญฺเญยฺยโต, ปหาตพฺเพ ธมฺเม ปหาตพฺพโต, สจฺฉิกาตพฺเพ ธมฺเม สจฺฉิกาตพฺพโต, ภาเวตพฺเพ ธมฺเม ภาเวตพฺพโต. เตเนว จาห – 131. Por haber comprendido todos los fenómenos correctamente y por sí mismo, es 'Sammāsambuddho' (Plenamente Autodespierto). Pues Él ha despertado a todos los fenómenos de forma correcta y por sí mismo: ha despertado a los fenómenos que deben ser conocidos mediante el conocimiento superior como tales, a los fenómenos que deben ser comprendidos plenamente como tales, a los que deben ser abandonados como tales, a los que deben ser realizados como tales y a los que deben ser cultivados como tales. Por eso dijo: อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวิตํ; ปหาตพฺพํ ปหีนํ เม, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณาติ. (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๖๓); Lo que debe ser conocido ha sido conocido por mí, lo que debe ser cultivado ha sido cultivado, lo que debe ser abandonado ha sido abandonado; por lo tanto, brahmán, soy un Buda. ๑๓๒. อปิจ [Pg.196] จกฺขุํ ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺส มูลการณภาเวน สมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ เอเกกปทุทฺธาเรนาปิ สพฺพธมฺเม สมฺมา สามญฺจ พุทฺโธ, เอส นโย โสตฆานชิวฺหากายมเนสุ. เอเตเนว นเยน รูปาทีนิ ฉ อายตนานิ, จกฺขุวิญฺญาณาทโย ฉวิญฺญาณกายา, จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ฉ ผสฺสา, จกฺขุสมฺผสฺสชาทโย ฉ เวทนา, รูปสญฺญาทโย ฉ สญฺญา, รูปสญฺเจตนาทโย ฉ เจตนา, รูปตณฺหาทโย ฉ ตณฺหากายา, รูปวิตกฺกาทโย ฉ วิตกฺกา, รูปวิจาราทโย ฉ วิจารา, รูปกฺขนฺธาทโย ปญฺจกฺขนฺธา, ทส กสิณานิ, ทส อนุสฺสติโย, อุทฺธุมาตกสญฺญาทิวเสน ทส สญฺญา, เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, กามภวาทโย นว ภวา, ปฐมาทีนิ จตฺตาริ ฌานานิ, เมตฺตาภาวนาทโย จตสฺโส อปฺปมญฺญา, จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย, ปฏิโลมโต ชรามรณาทีนิ, อนุโลมโต อวิชฺชาทีนิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานิ จ โยเชตพฺพานิ. 132. Además, el ojo es la verdad del sufrimiento; el deseo previo que lo origina al actuar como su causa raíz es la verdad del origen; la no continuidad de ambos es la verdad del cese; y la práctica que comprende el cese es la verdad del camino. De este modo, incluso extrayendo cada factor uno por uno, Él es un Buda que ha despertado a todos los fenómenos de forma correcta y por sí mismo. Este mismo método se aplica al oído, la nariz, la lengua, el cuerpo y la mente. Por este mismo método, deben aplicarse las seis bases como la forma, etc., los seis grupos de conciencia como la conciencia visual, etc., los seis tipos de contacto, los seis tipos de sensación, las seis percepciones, las seis voliciones, los seis tipos de deseo, los seis tipos de pensamiento aplicado, los seis tipos de pensamiento sostenido, los cinco agregados, las diez kasinas, las diez reflexiones, las diez percepciones de lo impuro (como lo hinchado, etc.), los treinta y dos aspectos del cuerpo (como el cabello, etc.), las doce bases, los dieciocho elementos, las nueve formas de existencia (sensorial, etc.), los cuatro jhanas (empezando por el primero), las cuatro moradas infinitas (como el cultivo del amor), las cuatro realizaciones inmateriales, y los factores del origen dependiente tanto en orden inverso (vejez y muerte, etc.) como en orden directo (ignorancia, etc.). ตตฺรายํ เอกปทโยชนา, ชรามรณํ ทุกฺขสจฺจํ, ชาติ สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจนฺติ เอวเมเกกปทุทฺธาเรน สพฺพธมฺเม สมฺมา สามญฺจ พุทฺโธ อนุพุทฺโธ ปฏิพุทฺโธ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. En este contexto, esta es la aplicación de un solo término: la vejez y la muerte son la Verdad del Sufrimiento; el nacimiento es la Verdad del Origen; la liberación de ambos es la Verdad del Cese; la práctica que conoce el cese es la Verdad del Sendero. Así, mediante el desglose de cada término individual, él es el Buda que ha comprendido todas las cosas de manera correcta y por sí mismo, habiéndolas comprendido plenamente y penetrado. Por ello se dice: 'Debido a que ha despertado a todas las cosas de manera correcta y por sí mismo, es llamado el Perfectamente Iluminado (Sammāsambuddho)'. ๑๓๓. วิชฺชาหิ ปน จรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. ตตฺถ วิชฺชาติ ติสฺโสปิ วิชฺชา อฏฺฐปิ วิชฺชา. ติสฺโส วิชฺชา ภยเภรวสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๕๒ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, อฏฺฐ อมฺพฏฺฐสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๒๗๘ อาทโย). ตตฺร หิ วิปสฺสนาญาเณน มโนมยิทฺธิยา จ สห ฉ อภิญฺญา ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐ วิชฺชา วุตฺตา. จรณนฺติ สีลสํวโร, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, ชาคริยานุโยโค, สตฺต สทฺธมฺมา, จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานีติ อิเม ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. อิเมเยว หิ ปนฺนรส ธมฺมา ยสฺมา เอเตหิ จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา จรณนฺติ วุตฺตา. ยถาห – ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลวา โหตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔) สพฺพํ มชฺฌิมปณฺณาสเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ภควา อิมาหิ วิชฺชาหิ อิมินา จ จรเณน สมนฺนาคโต. เตน วุจฺจติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ. 133. Él es llamado Dotado de Conocimiento y Conducta (Vijjācaraṇasampanno) por estar completo en los conocimientos y en la conducta. Allí, 'conocimiento' se refiere tanto a los tres conocimientos como a los ocho conocimientos. Los tres conocimientos deben entenderse según el método expuesto en el Bhayabherava Sutta, y los ocho conocimientos según el Ambaṭṭha Sutta. En efecto, allí, habiendo incluido los seis conocimientos superiores junto con el conocimiento de la visión profunda y el poder mental hecho por la mente, se exponen los ocho conocimientos. Por 'conducta' se deben entender estos quince factores: la restricción de la moralidad, la vigilancia de las puertas de los sentidos, la moderación en la comida, la dedicación a la vigilia, las siete nobles cualidades y las cuatro absorciones de la esfera de la forma. En efecto, se llaman 'conducta' porque a través de estos el noble discípulo avanza y va hacia la región de lo inmortal. Como se dijo: 'Aquí, Mahānāma, el noble discípulo es virtuoso', todo debe entenderse según el método del Majjhima Paṇṇāsa. El Bienaventurado posee estos conocimientos y esta conducta. Por eso se le llama Dotado de Conocimiento y Conducta. ตตฺถ [Pg.197] วิชฺชาสมฺปทา ภควโต สพฺพญฺญุตํ ปูเรตฺวา ฐิตา. จรณสมฺปทา มหาการุณิกตํ. โส สพฺพญฺญุตาย สพฺพสตฺตานํ อตฺถานตฺถํ ญตฺวา มหาการุณิกตาย อนตฺถํ ปริวชฺเชตฺวา อตฺเถ นิโยเชติ. ยถา ตํ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน. เตนสฺส สาวกา สุปฺปฏิปนฺนา โหนฺติ, โน ทุปฺปฏิปนฺนา วิชฺชาจรณวิปนฺนานํ สาวกา อตฺตนฺตปาทโย วิย. Allí, la perfección del conocimiento sostiene la omnisciencia del Bienaventurado. La perfección de la conducta sostiene Su gran compasión. Él, habiendo conocido a través de la omnisciencia lo que es beneficioso y lo que es perjudicial para todos los seres, a través de Su gran compasión evita lo perjudicial y los vincula con lo beneficioso. Tal como lo hace alguien dotado de conocimiento y conducta. Por ello, Sus discípulos practican correctamente y no incorrectamente, a diferencia de los discípulos de quienes carecen de conocimiento y conducta, que son como aquellos que practican el atormentarse a sí mismos. ๑๓๔. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต. คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ภควโต โสภนํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ. กึ ปน ตนฺติ? อริยมคฺโค. เตน เหส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ โสภนคมนตฺตา สุคโต. สุนฺทรญฺเจส ฐานํ คโต อมตํ นิพฺพานนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา จ คโต เตน เตน มคฺเคน ปหีเน กิเลเส ปุน อปจฺจาคจฺฉนฺโต. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต…เป… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต’’ติ, สมฺมา วา คโต ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมีปูริกาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ, อุจฺเฉทํ, กามสุขํ, อตฺตกิลมถนฺติ อิเม จ อนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต คโตติ สมฺมา คตตฺตาปิ สุคโต. สมฺมา เจส คทติ ยุตฺตฏฺฐาเน ยุตฺตเมว วาจํ ภาสตีติ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโต. ตตฺริทํ สาธกสุตฺตํ ‘‘ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, สา [Pg.198] จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๖). เอวํ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโตติ เวทิตพฺโพ. 134. Es Sugato (el Bien-Ido) debido a Su bello caminar, debido a haber ido a un lugar excelente, debido a haber ido correctamente y debido a hablar correctamente. En efecto, al caminar también se le llama 'ir'. Y ese caminar del Bienaventurado es bello, puro e irreprochable. ¿Y qué es eso? El Noble Sendero. En efecto, Él ha ido por ese caminar hacia la región de la seguridad sin apegarse; por tanto, es Sugato por Su bello caminar. Él ha ido al lugar excelente, que es lo inmortal, el Nibbāna; por tanto, es Sugato por haber ido a un lugar excelente. Y ha ido correctamente porque no regresa de nuevo a las impurezas eliminadas por cada sendero respectivo. Pues se ha dicho: 'Es Sugato porque no regresa, no vuelve, no retorna a las impurezas que han sido eliminadas por el sendero de la entrada en la corriente... por el sendero del arhat'. O bien, ha ido correctamente desde los pies de Dīpaṅkara en adelante hasta el trono de la iluminación, mediante la práctica correcta de cumplir las treinta perfecciones, realizando únicamente el bienestar y la felicidad de todo el mundo, sin acercarse a los extremos del eternalismo, el nihilismo, el placer sensorial y el autormemiento; así, ha ido correctamente y por tanto es Sugato. Y Él habla correctamente porque dice solo palabras adecuadas en el momento adecuado; por tanto, es Sugato por hablar correctamente. Aquí está el discurso que lo prueba: 'Si el Tathāgata sabe que una palabra no es de hecho, no es verdadera y no es beneficiosa, y además es desagradable y molesta para otros, el Tathāgata no pronuncia esa palabra. Si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho y es verdadera, pero no es beneficiosa y es desagradable y molesta para otros, el Tathāgata tampoco pronuncia esa palabra. Pero si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho, es verdadera y es beneficiosa, aunque sea desagradable y molesta para otros, el Tathāgata conoce el momento adecuado para pronunciar dicha palabra. Si el Tathāgata sabe que una palabra no es de hecho, no es verdadera y no es beneficiosa, aunque sea agradable y placentera para otros, el Tathāgata no pronuncia esa palabra. Si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho y es verdadera, pero no es beneficiosa, aunque sea agradable y placentera para otros, el Tathāgata tampoco pronuncia esa palabra. Pero si el Tathāgata sabe que una palabra es de hecho, es verdadera y es beneficiosa, y además es agradable y placentera para otros, el Tathāgata conoce el momento adecuado para pronunciar dicha palabra'. Así debe entenderse que es Sugato por hablar correctamente. ๑๓๕. สพฺพถาปิ วิทิตโลกตฺตา ปน โลกวิทู. โส หิ ภควา สภาวโต สมุทยโต นิโรธโต นิโรธูปายโตติ สพฺพถา โลกํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. ยถาห – ‘‘ยตฺถ โข, อาวุโส, น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, นาหํ ตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ ทฏฺเฐยฺยํ ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ, น จาหํ, อาวุโส, อปตฺวาว โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามิ. อปิ จาหํ, อาวุโส, อิมสฺมิญฺเญว พฺยามมตฺเต กเฬวเร สสญฺญิมฺหิ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญเปมิ โลกสมุทยญฺจ โลกนิโรธญฺจ โลกนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทํ. 135. Es Lokavidū (Conocedor del Mundo) porque conoce el mundo en todos sus aspectos. En efecto, el Bienaventurado conoció, comprendió y penetró el mundo completamente: desde su naturaleza, su origen, su cese y el camino hacia su cese. Como dijo: 'Amigo, aquel lugar donde no se nace, no se envejece, no se muere, no se fallece ni se renace, no digo que el fin del mundo se pueda conocer, ver o alcanzar viajando. Sin embargo, amigo, tampoco digo que se pueda poner fin al sufrimiento sin haber alcanzado el fin del mundo. Por el contrario, amigo, es en este mismo cuerpo de una braza de longitud, dotado de percepción y mente, donde declaro el mundo, el origen del mundo, el cese del mundo y el camino que conduce al cese del mundo'. คมเนน น ปตฺตพฺโพ, โลกสฺสนฺโต กุทาจนํ; น จ อปตฺวา โลกนฺตํ, ทุกฺขา อตฺถิ ปโมจนํ. El fin del mundo nunca se alcanzará viajando; y sin alcanzar el fin del mundo, no hay liberación del sufrimiento. ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ,โลกนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย; โลกสฺส อนฺตํ สมิตาวิ ญตฺวา,นาสีสติ โลกมิมํ ปรญฺจาติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๗; อ. นิ. ๔.๔๕); Por lo tanto, el sabio conocedor del mundo, el que ha llegado al fin del mundo y ha culminado la vida santa, habiendo conocido el fin del mundo y habiéndose calmado, no anhela ni este mundo ni el próximo. ๑๓๖. อปิจ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ. ตตฺถ เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ. สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วาติ (ที. นิ. ๑.๔๒๑) อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก. 136. Además, existen tres mundos: el mundo de las formaciones (saṅkhāraloko), el mundo de los seres (sattaloko) y el mundo del espacio (okāsaloko). Allí, en pasajes como 'un solo mundo: todos los seres subsisten por el alimento', debe entenderse el mundo de las formaciones. En pasajes como 'el mundo es eterno' o 'el mundo no es eterno', debe entenderse el mundo de los seres. ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา; ตาว สหสฺสธา โลโก, เอตฺถ เต วตฺตตี วโสติ. (ม. นิ. ๑.๕๐๓) – Hasta donde los soles y las lunas giran, iluminando las direcciones con su resplandor, hasta ese punto se extiende el mundo de mil partes; allí se ejerce Tu poder. อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก. ตมฺปิ ภควา สพฺพถา อเวทิ. ตถา หิสฺส ‘‘เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. ทฺเว โลกา นามญฺจ รูปญฺจ. ตโย โลกา ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา [Pg.199] จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อฏฺฐ โลกา อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา ทสายตนานิ. ทฺวาทส โลกา ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโย’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒) อยํ สงฺขารโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. En el pasaje que comienza con 'Āgataṭṭhāne', se refiere al mundo como localización (okāsaloka). El Bienaventurado conoció también este mundo en todos sus aspectos. Pues así dice: 'Un mundo: todos los seres se sustentan por el nutrimento. Dos mundos: el nombre y la forma. Tres mundos: las tres sensaciones. Cuatro mundos: los cuatro nutrimentos. Cinco mundos: los cinco agregados del apego. Seis mundos: las seis bases sensoriales internas. Siete mundos: las siete estaciones de la conciencia. Ocho mundos: las ocho condiciones mundanas. Nueve mundos: las nueve moradas de los seres. Diez mundos: las diez bases sensoriales. Doce mundos: las doce bases sensoriales. Dieciocho mundos: los dieciocho elementos' (Paṭisambhidāmagga 1.112). De esta manera, incluso este mundo de las formaciones (saṅkhāraloka) fue conocido por Él en todos sus aspectos. ยสฺมา ปเนส สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข, ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย, สฺวากาเร ทฺวากาเร, สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย, ภพฺเพ อภพฺเพ สตฺเต ชานาติ. ตสฺมาสฺส สตฺตโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. Además, puesto que Él conoce las inclinaciones (āsaya) de todos los seres, conoce sus tendencias latentes (anusaya), conoce su temperamento (carita), conoce su disposición (adhimutti); conoce a los seres con poco polvo en los ojos y con mucho polvo en los ojos, de facultades agudas y de facultades débiles, de buenos atributos y de malos atributos, fáciles de instruir y difíciles de instruir, capaces e incapaces de alcanzar la liberación. Por lo tanto, el mundo de los seres (sattaloka) también es conocido por Él en todos sus aspectos. ๑๓๗. ยถา จ สตฺตโลโก, เอวํ โอกาสโลโกปิ. ตถา เหส เอกํ จกฺกวาฬํ อายามโต จ วิตฺถารโต จ โยชนานํ ทฺวาทสสตสหสฺสานิ จตุตึสสตานิ จ ปญฺญาสญฺจ โยชนานิ. ปริกฺเขปโต ปน – 137. Y así como conoce el mundo de los seres, conoce también el mundo como localización (okāsaloka). Pues así, un solo sistema de mundos (cakkavāḷa) mide en longitud y anchura un millón doscientas tres mil cuatrocientas cincuenta yoyanas. En cuanto a su circunferencia — สพฺพํ สตสหสฺสานิ, ฉตฺตึสปริมณฺฑลํ; ทส เจว สหสฺสานิ, อฑฺฒุฑฺฒานิ สตานิ จ. Todo su perímetro es de tres millones seiscientas diez mil trescientas cincuenta yoyanas. ตตฺถ – En ese sistema de mundos — ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ; เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธรา. Esta tierra, denominada vasundharā, tiene un espesor de doscientas cuarenta mil yoyanas. ตสฺสาเยว สนฺธารกํ – Sosteniendo a esta misma tierra — จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, อฏฺเฐว นหุตานิ จ; เอตฺตกํ พหลตฺเตน, ชลํ วาเต ปติฏฺฐิตํ. Se encuentra el agua, con un espesor de cuatrocientas ochenta mil yoyanas, apoyada sobre el aire. ตสฺสาปิ สนฺธารโก – Sosteniendo también a esa agua — นว สตสหสฺสานิ, มาลุโต นภมุคฺคโต; สฏฺฐิญฺเจว สหสฺสานิ, เอสา โลกสฺส สณฺฐิติ. Se encuentra el viento, que se eleva novecientas sesenta mil yoyanas hacia el espacio; tal es la estructura de este mundo. เอวํ สณฺฐิเต เจตฺถ โยชนานํ – Estando así constituido, en este sistema de mundos — จตุราสีติ [Pg.200] สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว; อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, สิเนรุ ปพฺพตุตฺตโม. El excelso monte Sineru se encuentra sumergido ochenta y cuatro mil yoyanas en el gran océano y se eleva hacia arriba esa misma medida. ตโต อุปฑฺฒุปฑฺเฒน, ปมาเณน ยถากฺกมํ; อชฺโฌคาฬฺหุคฺคตา ทิพฺพา, นานารตนจิตฺติตา. Después de este, reduciéndose sucesivamente a la mitad de la medida anterior tanto en profundidad como en elevación, se encuentran las montañas divinas, adornadas con diversas joyas — ยุคนฺธโร อีสธโร, กรวีโก สุทสฺสโน; เนมินฺธโร วินตโก, อสฺสกณฺโณ คิริ พฺรหา. Yugandhara, Isadhara, Karavīka, Sudassana, Nemindhara, Vinataka y la gran montaña Assakaṇṇa. เอเต สตฺต มหาเสลา, สิเนรุสฺส สมนฺตโต; มหาราชานมาวาสา, เทวยกฺขนิเสวิตา. Estas siete grandes montañas se sitúan alrededor del Sineru; son las moradas de los Grandes Reyes y son frecuentadas por devas y yakkhas. โยชนานํ สตานุจฺโจ, หิมวา ปญฺจ ปพฺพโต; โยชนานํ สหสฺสานิ, ตีณิ อายตวิตฺถโต. El monte Himalaya tiene quinientas yoyanas de altura y tres mil yoyanas de longitud y anchura. จตุราสีติสหสฺเสหิ, กูเฏหิ ปฏิมณฺฑิโต; ติปญฺจโยชนกฺขนฺธ-ปริกฺเขปา นควฺหยา. Está adornado con ochenta y cuatro mil picos. Existe el llamado árbol Jambu (nagavhayā), cuyo tronco tiene una circunferencia de quince yoyanas. ปญฺญาสโยชนกฺขนฺธ-สาขายามา สมนฺตโต; สตโยชนวิตฺถิณฺณา, ตาวเทว จ อุคฺคตา; ชมฺพู ยสฺสานุภาเวน, ชมฺพุทีโป ปกาสิโต. La longitud de su tronco y sus ramas es de cincuenta yoyanas cada uno; su follaje se extiende por cien yoyanas a la redonda y se eleva a la misma altura. Por el poder de este árbol Jambu, este continente es conocido como Jambudīpa. ยญฺเจตํ ชมฺพุยา ปมาณํ, เอตเทว อสุรานํ จิตฺรปาฏลิยา, ครุฬานํ สิมฺพลิรุกฺขสฺส, อปรโคยาเน กทมฺพสฺส, อุตฺตรกุรูสุ กปฺปรุกฺขสฺส, ปุพฺพวิเทเห สิรีสสฺส, ตาวตึเสสุ ปาริจฺฉตฺตกสฺสาติ. เตนาหุ โปราณา – Esta misma medida descrita para el árbol Jambu debe entenderse también para el árbol Citrapāṭalī de los Asuras, el árbol Simbali de los Garudas, el árbol Kadamba en Aparagoyāna, el árbol Kapparukkha en Uttarakuru, el árbol Sirīsa en Pubbavideha y el árbol Pāricchattaka en el cielo Tāvatiṃsa. Por ello dijeron los antiguos: ‘‘ปาฏลี สิมฺพลี ชมฺพู, เทวานํ ปาริจฺฉตฺตโก; กทมฺโพ กปฺปรุกฺโข จ, สิรีเสน ภวติ สตฺตมนฺติ. 'El Pāṭalī, el Simbalī, el Jambu, el Pāricchattaka de los dioses, el Kadamba y el Kapparukkha, siendo el Sirīsa el séptimo'. ‘‘ทฺเวอสีติ สหสฺสานิ, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว; อจฺจุคฺคโต ตาวเทว, จกฺกวาฬสิลุจฺจโย; ปริกฺขิปิตฺวา ตํ สพฺพํ, โลกธาตุมยํ ฐิโต’’ติ. 'La montaña de roca de Cakkavāḷa (el borde del mundo) está sumergida ochenta y dos mil yoyanas en el gran océano y se eleva hacia arriba esa misma medida, rodeando por completo todo este sistema de mundos'. ตตฺถ จนฺทมณฺฑลํ เอกูนปญฺญาสโยชนํ. สูริยมณฺฑลํ ปญฺญาสโยชนํ. ตาวตึสภวนํ ทสสหสฺสโยชนํ. ตถา อสุรภวนํ อวีจิมหานิรโย ชมฺพุทีโป จ. อปรโคยานํ สตฺตสหสฺสโยชนํ. ตถา [Pg.201] ปุพฺพวิเทหํ. อุตฺตรกุรุ อฏฺฐสหสฺสโยชนํ. เอกเมโก เจตฺถ มหาทีโป ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาโร. ตํ สพฺพมฺปิ เอกํ จกฺกวาฬํ เอกา โลกธาตุ. ตทนฺตเรสุ โลกนฺตริกนิรยา. Allí, el disco lunar mide cuarenta y nueve yoyanas. El disco solar mide cincuenta yoyanas. La morada de Tāvatiṃsa mide diez mil yoyanas. De igual manera miden la morada de los Asuras, el gran infierno Avīci y Jambudīpa. Aparagoyāna mide siete mil yoyanas. Igualmente Pubbavideha. Uttarakuru mide ocho mil yoyanas. Cada uno de estos grandes continentes está rodeado por quinientas islas menores. Todo esto constituye un solo sistema de mundos, un solo universo. En los espacios entre estos sistemas de mundos se encuentran los infiernos Lokantarika. เอวํ อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ อนนฺตา โลกธาตุโย ภควา อนนฺเตน พุทฺธญาเณน อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. เอวมสฺส โอกาสโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต. เอวมฺปิ สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา โลกวิทู. De este modo, el Bienaventurado conoció, comprendió y penetró con su infinito conocimiento búdico los infinitos sistemas de mundos y los infinitos universos. Así, el mundo como localización (okāsaloka) también fue conocido por Él en todos sus aspectos. Por haber conocido el mundo de todas estas maneras, es llamado Lokavidū (Conocedor del Mundo). ๑๓๘. อตฺตนา ปน คุเณหิ วิสิฏฺฐตรสฺส กสฺสจิ อภาวโต นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร. ตถา เหส สีลคุเณนาปิ สพฺพํ โลกมภิภวติ, สมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนาปิ. สีลคุเณนาปิ อสโม อสมสโม อปฺปฏิโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนาปิ. ยถาห – ‘‘น โข ปนาหํ สมนุปสฺสามิ สเทวเก โลเก สมารเก…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตร’’นฺติ วิตฺถาโร. เอวํ อคฺคปสาทสุตฺตาทีนิ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) ‘‘น เม อาจริโย อตฺถี’’ติอาทิกา (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑) คาถาโย จ วิตฺถาเรตพฺพา. 138. Debido a la inexistencia de alguien superior a Él en cualidades, no tiene superior; por ello es Anuttaro (Insuperable). Pues Él supera a todo el mundo tanto en la cualidad de la virtud, como en las cualidades de la concentración, la sabiduría, la liberación y el conocimiento y visión de la liberación. Incluso solo por la cualidad de la virtud es inigualable (asamo), igual solo a los inigualables (asamasamo - los Budas del pasado), sin parangón (appaṭimo), sin semejanza (appaṭibhāgo), un individuo sin rival (appaṭipuggalo)... y así sucesivamente hasta la cualidad del conocimiento y visión de la liberación. Como Él mismo dijo: 'No veo, monjes, en este mundo con sus devas, sus Maras... en esta generación con sus ascetas y brahmanes, con sus dioses y hombres, a ningún otro más perfecto en virtud que yo mismo', y así se describe extensamente. Del mismo modo deben detallarse el Aggappasāda Sutta y otros, así como los versos que comienzan con 'No tengo maestro'. ๑๓๙. ปุริสทมฺเม สาเรตีติ ปุริสทมฺมสารถิ. ทเมติ วิเนตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปุริสทมฺมาติ อทนฺตา ทเมตุํ ยุตฺตา ติรจฺฉานปุริสาปิ มนุสฺสปุริสาปิ อมนุสฺสปุริสาปิ. ตถา หิ ภควตา ติรจฺฉานปุริสาปิ อปลาโล นาคราชา, จูโฬทโร, มโหทโร, อคฺคิสิโข, ธูมสิโข, อรวาโฬ นาคราชา, ธนปาลโก หตฺถีติ เอวมาทโย ทมิตา นิพฺพิสา กตา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาปิตา, มนุสฺสปุริสาปิ สจฺจกนิคณฺฐปุตฺตอมฺพฏฺฐมาณวโปกฺขรสาติ โสณทนฺตกูฏทนฺตาทโย, อมนุสฺสปุริสาปิ อาฬวกสูจิโลมขรโลมยกฺขสกฺกเทวราชาทโย ทมิตา วินีตา วิจิตฺเรหิ วินยนูปาเยหิ. ‘‘อหํ โข, เกสิ, ปุริสทมฺเม สณฺเหนปิ วิเนมิ, ผรุเสนปิ วิเนมิ, สณฺหผรุเสนปิ วิเนมี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๑) อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. 139. 'Purisadammasārathi' significa que guía a las personas que deben ser domadas. Esto quiere decir que las doma y las disciplina. En este contexto, 'purisadammā' son aquellos que, no habiendo sido domados, son aptos para serlo, ya sean seres en forma de animales, seres humanos o seres no humanos. Así, el Bienaventurado domó a seres animales como el rey naga Apalāla, Cūḷodara, Mahodara, Aggisikha, Dhūmasikha, el rey naga Aravāḷa y el elefante Dhanapālaka, eliminando su ferocidad y estableciéndolos en los refugios y en los preceptos. También domó a seres humanos como Saccaka el hijo de los Nigaṇṭhas, el joven Ambaṭṭha, Pokkharasāti, Soṇadaṇḍa y Kūṭadanta; y a seres no humanos como Āḷavaka, Sūciloma, Kharaloma, el yakkhas Sakka el rey de los dioses y otros, disciplinándolos con diversos métodos de instrucción. Aquí debe citarse extensamente el Kesi Sutta: 'Yo, Kesi, disciplino a las personas dóciles mediante la suavidad, mediante la dureza, y mediante la suavidad y la dureza juntas'. อปิจ ภควา วิสุทฺธสีลาทีนํ ปฐมชฺฌานาทีนิ โสตาปนฺนาทีนญฺจ อุตฺตริ มคฺคปฏิปทํ อาจิกฺขนฺโต ทนฺเตปิ ทเมติเยว. Además, el Bienaventurado doma incluso a aquellos que ya han sido domados, al enseñar los estados de jhana a quienes poseen una virtud pura y al indicar el sendero de los niveles superiores a aquellos que han alcanzado el estado de Sotāpanna y otros niveles. อถ [Pg.202] วา อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ เอกเมวิทํ อตฺถปทํ. ภควา หิ ตถา ปุริสทมฺเม สาเรติ, ยถา เอกปลฺลงฺเกเนว นิสินฺนา อฏฺฐ ทิสา อสชฺชมานา ธาวนฺติ. ตสฺมา อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ วุจฺจติ. ‘‘หตฺถิทมเกน, ภิกฺขเว, หตฺถิทมฺโม สาริโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตี’’ติ อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๓๑๒) วิตฺถาเรตพฺพํ. O bien, 'anuttaro purisadammasārathī' (conductor incomparable de personas por domar) es un único término descriptivo. En efecto, el Bienaventurado conduce a los seres por domar de tal manera que, permaneciendo sentado en una sola postura, ellos corren hacia las ocho direcciones (los ocho logros) sin obstrucción alguna. Por ello se le llama 'anuttaro purisadammasārathī'. Al respecto, debe explicarse en detalle este sutta: 'Monjes, un elefante por domar, conducido por un domador de elefantes, corre en una sola dirección...' (MN 103). ๑๔๐. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ สตฺถา. อปิจ สตฺถา วิยาติ สตฺถา, ภควา สตฺถวาโห. ยถา สตฺถวาโห สตฺเถ กนฺตารํ ตาเรติ โจรกนฺตารํ ตาเรติ วาฬกนฺตารํ ตาเรติ ทุพฺภิกฺขกนฺตารํ ตาเรติ นิรุทกกนฺตารํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺตาเรติ ปตาเรติ เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปติ, เอวเมว ภควา สตฺถา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรติ, ชาติกนฺตารํ ตาเรตีติอาทินา นิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เทวมนุสฺสานนฺติ เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน, ภพฺพปุคฺคลปริจฺเฉทวเสน เจตํ วุตฺตํ. ภควา ปน ติรจฺฉานคตานมฺปิ อนุสาสนิปฺปทาเนน สตฺถาเยว. เตปิ หิ ภควโต ธมฺมสฺสวเนน อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ปตฺวา ตาย เอว อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว มคฺคผลภาคิโน โหนฺติ. มณฺฑูกเทวปุตฺตาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ. 140. Se le llama 'Satthā' (Maestro) porque instruye a los seres según corresponda respecto a los beneficios de esta vida, de las vidas futuras y del beneficio supremo (el Nibbāna). Además, es 'Satthā' por ser como un guía; el Bienaventurado es un jefe de caravana. Así como un jefe de caravana hace que su caravana cruce el desierto, el desierto de ladrones, el desierto de fieras, el desierto de hambruna y el desierto sin agua, y los hace cruzar, salir, escapar y llegar a una tierra segura; de la misma manera, el Bienaventurado, como Maestro y jefe de caravana, hace que los seres crucen el desierto del saṃsāra, el desierto del renacimiento, etc. Así debe entenderse el significado según el método de exposición del Niddesa. 'Devamanussānaṃ' se refiere tanto a dioses como a humanos. Esto se dice en términos de la distinción de los seres superiores y de los individuos capaces de alcanzar la liberación (bhabba-puggala). Sin embargo, el Bienaventurado es Maestro incluso de los animales, pues les brinda instrucción. Pues ellos también, al escuchar el Dhamma del Bienaventurado, alcanzan la plenitud de las condiciones de apoyo (upanissaya) y, debido a esa misma plenitud, se convierten en partícipes de los senderos y sus frutos en su segunda o tercera existencia. El hijo del dios Maṇḍūka (el que fue rana) y otros son ejemplos de esto. ภควติ กิร คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร จมฺปานครวาสีนํ ธมฺมํ เทสิยมาเน เอโก มณฺฑูโก ภควโต สเร นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ, ตํ เอโก วจฺฉปาลโก ทณฺฑํ โอลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต สีเส สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ตาวเทว กาลงฺกตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย จ ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา ‘‘อเร อหมฺปิ นาม อิธ นิพฺพตฺโต, กึ นุ โข กมฺมมกาสิ’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต น อญฺญํ กิญฺจิ อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา. โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิ. ภควา ชานนฺโตว ปุจฺฉิ – Se cuenta que mientras el Bienaventurado enseñaba el Dhamma a los habitantes de la ciudad de Campā a orillas del estanque Gaggarā, una rana captó el sonido de la voz del Bienaventurado como un objeto de meditación. En ese momento, un pastor que estaba allí apoyado sobre su vara la presionó sobre la cabeza de la rana mientras permanecía de pie. La rana murió instantáneamente y renació en un palacio dorado de doce leguas en el reino de los Treinta y Tres Dioses. Al verse allí, rodeado por una multitud de ninfas celestiales, como quien despierta de un sueño, reflexionó: '¡Vaya! He nacido aquí, ¿qué acción realicé?', y no vio otra causa que el haber captado el sonido de la voz del Bienaventurado. Inmediatamente acudió con su palacio celestial y postró su cabeza a los pies del Bienaventurado. El Bienaventurado, aun sabiéndolo, le preguntó: ‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. '¿Quién postra su cabeza a mis pies, brillando con poder psíquico y gloria, iluminando todas las direcciones con una apariencia tan espléndida?'. มณฺฑูโกหํ [Pg.203] ปุเร อาสึ, อุทเก วาริโคจโร; ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, อวธิ วจฺฉปาลโกติ. 'Fui una rana en mi vida anterior, que habitaba en el agua; mientras escuchaba Tu Dhamma, un pastor me mató'. ภควา ตสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทวปุตฺโตปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย สิตํ กตฺวา ปกฺกมีติ. El Bienaventurado le enseñó el Dhamma. Hubo una penetración del Dhamma para ochenta y cuatro mil seres vivos. El hijo del dios también se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpatti-phala), mostró una sonrisa y se marchó. ๑๔๑. ยํ ปน กิญฺจิ อตฺถิ เญยฺยํ นาม, สพฺพสฺเสว พุทฺธตฺตา วิโมกฺขนฺติกญฺญาณวเสน พุทฺโธ. ยสฺมา วา จตฺตาริ สจฺจานิ อตฺตนาปิ พุชฺฌิ, อญฺเญปิ สตฺเต โพเธสิ, ตสฺมา เอวมาทีหิปิ การเณหิ พุทฺโธ. อิมสฺส จ ปนตฺถสฺส วิญฺญาปนตฺถํ ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติ เอวํ ปวตฺโต สพฺโพปิ นิทฺเทสนโย (มหานิ. ๑๙๒) ปฏิสมฺภิทานโย (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) วา วิตฺถาเรตพฺโพ. 141. En cuanto a todo lo que es cognoscible (ñeyya), se le llama 'Buddho' (el Despierto) porque lo ha comprendido todo mediante el conocimiento al final de la liberación. O bien, es 'Buddho' por tales razones: porque él mismo comprendió las Cuatro Nobles Verdades y porque hace que otros seres las comprendan. Para dar a conocer este significado, debe detallarse todo el método de exposición del Niddesa o del Paṭisambhidāmagga que dice: 'Es Buddho porque es el conocedor de las Verdades. Es Buddho porque es el despertador de la generación de seres'. ๑๔๒. ภควาติ อิทํ ปนสฺส คุณวิสิฏฺฐสพฺพสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนํ. เตนาหุ โปราณา – 142. 'Bhagavā' (el Bienaventurado), por otra parte, es un epíteto de gran respeto y reverencia hacia el Maestro, quien es supremo entre todos los seres y distinguido por sus cualidades. Por ello dijeron los antiguos: ‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ; ครุคารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ. 'La palabra Bhagavā es la mejor, la palabra Bhagavā es la suprema; él posee gran respeto y reverencia, por eso se le llama Bhagavā'. จตุพฺพิธํ วา นามํ อาวตฺถิกํ ลิงฺคิกํ เนมิตฺติกํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม โลกิยโวหาเรน ยทิจฺฉกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ วจฺโฉ ทมฺโม พลีพทฺโทติ เอวมาทิ อาวตฺถิกํ. ทณฺฑี ฉตฺตี สิขี กรีติ เอวมาทิ ลิงฺคิกํ. เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติ เอวมาทิ เนมิตฺติกํ. สิริวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. อิทํ ปน ภควาติ นามํ เนมิตฺติกํ, น มหามายาย, น สุทฺโธทนมหาราเชน, น อสีติยา ญาติสหสฺเสหิ กตํ, น สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ธมฺมเสนาปตินา ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ…เป… วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควา’’ติ (มหานิ. ๘๔). Existen cuatro tipos de nombres: situacional (āvatthika), por características físicas (liṅgika), por cualidades (nemittika) y convencional (adhiccasamuppanna). El nombre convencional es aquel que se otorga por voluntad propia según el uso mundano. Entre ellos, nombres como 'ternero', 'animal por domar' o 'buey' son situacionales. 'El de la vara', 'el del paraguas', 'el de la cresta' o 'el de la trompa' son por características físicas. 'El de las tres ciencias' o 'el de las seis facultades superiores' son por cualidades. Nombres como 'Sirivaḍḍhaka' (el que aumenta la gloria) o 'Dhanavaḍḍhaka' (el que aumenta la riqueza), que se otorgan sin considerar el significado de las palabras, son convencionales. Este nombre 'Bhagavā', sin embargo, es por cualidades (nemittika); no fue otorgado por la madre Mahāmāyā, ni por el gran rey Suddhodana, ni por los ochenta mil parientes, ni por deidades especiales como Sakka o Santusita. Así lo dijo también el General del Dhamma (Sāriputta): 'Este nombre Bhagavā no fue dado por su madre... sino que este epíteto de los Budas Bienaventurados, alcanzado al final de la liberación, es una designación basada en la realización, que surge junto con el logro del conocimiento de la omnisciencia al pie del árbol de la iluminación: esto es Bhagavā'. ๑๔๓. ยํคุณเนมิตฺติกญฺเจตํ นามํ, เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ คาถํ วทนฺติ – 143. Para declarar esas cualidades por las cuales este nombre es de origen cualitativo (nemittika), se recita este verso: ‘‘ภคี [Pg.204] ภชี ภาคิ วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา; พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติ. – 'Se le llama Bhagavā porque posee fortuna (bhagī), porque se asocia con cualidades (bhajī), porque es partícipe de beneficios (bhāgī), porque analiza el Dhamma (vibhattavā), porque destruyó el mal (bhaggaṃ), porque es el Maestro (garū) y porque es afortunado (bhāgyavā). Es aquel cuya mente está plenamente desarrollada por muchos métodos y que ha llegado al final de las existencias'. นิทฺเทเส (มหานิ. ๘๔) วุตฺตนเยเนว เจตฺถ เตสํ เตสํ ปทานํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. El significado de cada uno de estos términos debe entenderse tal como se expone en el método del Niddesa. ๑๔๔. อยํ ปน อปโร นโย. 144. Y este es otro método interpretativo: ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา; ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโตติ. 'Es afortunado (bhāgyavā), es el destructor de las impurezas (bhaggavā), está dotado de glorias (bhagehi yutto), es el que analiza el Dhamma (vibhattavā), es el que se asocia con los logros (bhattavā) y aquel que ha vomitado el deseo de renacer en las existencias; por tanto, es Bhagavā'. ตตฺถ วณฺณาคโม วณฺณวิปริยโยติอาทิกํ นิรุตฺติลกฺขณํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขปลกฺขณํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํ. En este contexto, aplicando las reglas de la etimología (nirutti) como la adición de letras o la inversión de letras, o aplicando las reglas gramaticales para incluirlo en el grupo de palabras como 'pisodara', se debe entender que: dado que este Protector posee la fortuna (bhāgya) que consiste en la culminación de perfecciones como la generosidad y la virtud, las cuales producen felicidad mundana y supramundana; por tanto, debiendo decirse 'Bhāgyavā' (el que tiene fortuna), se le llama 'Bhagavā'. ยสฺมา ปน อหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปฬาสอิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทตณฺหาอวิชฺชา- ติวิธากุสลมูลทุจฺจริตสํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยส- อาสวคนฺถโอฆโยคอคติตณฺหุปฺปาทุปาทานปญฺจเจโตขีลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนา- ฉวิวาทมูลตณฺหากายสตฺตานุสยอฏฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต- อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ, สงฺเขปโต วา ปญฺจ กิเลสขนฺธอภิสงฺขารเทวปุตฺตมจฺจุมาเร อภญฺชิ. ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. อาห เจตฺถ – Porque ha destruido (abhañji) cientos de miles de impurezas que causan angustia y tormento, tales como la falta de vergüenza moral y de temor moral, la ira y la enemistad, el desprecio y la insolencia, la envidia y la avaricia, el engaño y la hipocresía, la obstinación y la arrogancia, el orgullo y la vanidad, la intoxicación y la negligencia, la avidez y la ignorancia; las tres raíces de lo perjudicial, las tres malas conductas, las tres corrupciones, las tres manchas, las tres desarmonías, las tres percepciones erróneas, los tres pensamientos impuros y las tres obsesiones; las cuatro perversiones, los cuatro influjos, las cuatro ataduras, los cuatro torrentes, los cuatro vínculos, las cuatro sendas erróneas, los cuatro surgimientos de la avidez y los cuatro apegos; las cinco arideces y las cinco cadenas de la mente, los cinco obstáculos y los cinco deleites; las seis raíces de disputa y las seis clases de avidez; las siete tendencias subyacentes; las ocho formas de falsedad; las nueve raíces de la avidez; los diez caminos de acción perjudicial; las sesenta y dos visiones erróneas; y las ciento ocho variedades de la avidez. O, en resumen, porque ha quebrado a los cinco Maras (las impurezas, los agregados, las formaciones, el hijo de los devas y la muerte). Por haber destruido estos peligros (parissaya), debería decirse 'Bhaggavā' (el que ha roto), pero se le llama 'Bhagavā' (el Bendito). Al respecto se dice: ‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว; ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ. «Aquel que ha quebrado la pasión, el odio y la ilusión, y está libre de influjos (āsavas); aquel cuyas cualidades perjudiciales han sido destruidas, por ello es llamado Bhagavā». ภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ. ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติ. ตถา โลกิยสริกฺขกานํ พหุมตภาโว, คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา, อภิคตานญฺจ เนสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน [Pg.205] ปฏิพลภาโว, อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา, โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ สํโยชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติ. Mediante Su cualidad de ser afortunado (bhāgyavatā) y poseedor de las marcas de cien méritos, se manifiesta la perfección de Su cuerpo físico (rūpakāya). Mediante Su cualidad de haber destruido los defectos (bhaggadosatā), se manifiesta la perfección de Su cuerpo de la verdad (dhammakāya). Asimismo, se manifiesta la alta estima de los sabios del mundo, Su accesibilidad para laicos y monjes, Su capacidad para eliminar el sufrimiento físico y mental de quienes acuden a Él, Su beneficencia mediante el don de cosas materiales y del Dhamma, y Su aptitud para conducir a los seres a la felicidad mundana y supramundana. ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปยตฺเตสุ ฉสุ ธมฺเมสุ ภคสทฺโท ปวตฺตติ, ปรมญฺจสฺส สกจิตฺเต อิสฺสริยํ, อณิมาลงฺฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ. ตถา โลกุตฺตโร ธมฺโม. โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต อติวิย ปริสุทฺโธ ยโส. รูปกายทสฺสนพฺยาวฏชนนยนปฺปสาทชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิรี. ยํ ยํ เอเตน อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ อตฺตหิตํ ปรหิตํ วา, ตสฺส ตสฺส ตเถว อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิตตฺถนิพฺพตฺติสญฺญิโต กาโม. สพฺพโลกครุภาวปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยตฺโต จ อตฺถิ. ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา อตฺเถน ภควาติ วุจฺจติ. Dado que en el mundo el término 'bhaga' (fortuna o gloria) se aplica a seis cualidades: soberanía, doctrina, fama, esplendor, éxito y esfuerzo; el Bendito posee la soberanía suprema sobre Su propia mente, así como los ocho poderes de soberanía mundana como la capacidad de hacerse infinitesimal (aṇimā), etc., en su forma más completa. Posee asimismo el Dhamma supramundano. Posee una fama (yaso) sumamente pura, extendida por los tres mundos y obtenida por Sus cualidades reales. Posee el esplendor (sirī) de todos los miembros de Su cuerpo, capaz de deleitar la vista de quienes se esfuerzan por contemplarlo. Posee el éxito (kāmo), pues todo lo que ha deseado o anhelado para el bien propio o ajeno se ha cumplido exactamente según Su resolución. Y posee el esfuerzo (payatto), es decir, el recto esfuerzo que es la causa de haber alcanzado el estado de Maestro de todo el mundo. Por estar dotado de estas fortunas (bhagas), se le llama 'Bhagavā'. ยสฺมา ปน กุสลาทีหิ เภเทหิ สพฺพธมฺเม, ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธมฺเม, ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺเฐน วา ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อายูหนนิทานสํโยคปลิโพธฏฺเฐน สมุทยํ, นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตฏฺเฐน นิโรธํ, นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺเฐน มคฺคํ วิภตฺตวา, วิภชิตฺวา วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา วิภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. Además, se le llama 'Bhagavā' porque es quien ha clasificado (vibhattavā). Esto significa que ha analizado, abierto y expuesto todos los fenómenos según sus distinciones (sanos, etc.), o por medio de los agregados, bases, elementos, verdades, facultades y el origen dependiente. Ha expuesto la Noble Verdad del Sufrimiento en su sentido de opresión, de lo condicionado, de tormento y de cambio; la Verdad del Origen en su sentido de acumulación, de causa, de vínculo y de impedimento; la Verdad del Cese en su sentido de liberación, de reclusión, de lo no condicionado y de lo inmortal; y la Verdad del Sendero en su sentido de salida, de causa, de visión y de dominio. Por ser 'Vibhattavā' (el que clasifica), se le llama 'Bhagavā'. ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิวิเวเก สุญฺญตปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมกฺเข อญฺเญ จ โลกิยโลกุตฺตเร อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม ภชิ เสวิ พหุลํ อกาสิ, ตสฺมา ภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ. Y puesto que Él frecuentó (bhaji), cultivó y practicó ampliamente las moradas divinas, brenmanas y nobles; la reclusión física, mental y de las adquisiciones; las liberaciones del vacío, de lo no deseado y de lo sin signo, y otras cualidades humanas superiores (uttarimanussadhamma) mundanas y supramundanas, por ser 'Bhattavā' (el que frecuenta), se le llama 'Bhagavā'. ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนํ อเนน วนฺตํ, ตสฺมา ภเวสุ วนฺตคมโนติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย ภควาติ วุจฺจติ ยถา โลเก เมหนสฺส ขสฺส มาลาติ วตฺตพฺเพ เมขลาติ. Asimismo, puesto que Él ha vomitado (vanta) el ir (gamana) impulsado por la avidez en las tres formas de existencia (bhava), debería ser llamado 'bhavesu vantagamano'. Tomando la 'bha' de 'bhava', la 'ga' de 'gamana' y la 'va' de 'vanta', y alargando las vocales, se le llama 'Bhagavā', tal como en el mundo se dice 'mekhalā' (cinturón) en lugar de 'mehanassa khassa mālā'. ๑๔๕. ตสฺเสวํ อิมินา จ อิมินา จ การเณน โส ภควา อรหํ…เป… อิมินา จ อิมินา จ การเณน ภควาติ พุทฺธคุเณ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ [Pg.206] จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตถาคตมารพฺภ (อ. นิ. ๖.๑๐). อิจฺจสฺส เอวํ ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาเวน วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส กมฺมฏฺฐานาภิมุขตาย อุชุคตจิตฺตสฺส พุทฺธคุณโปณา วิตกฺกวิจารา ปวตฺตนฺติ. พุทฺธคุเณ อนุวิตกฺกยโต อนุวิจารยโต ปีติ อุปฺปชฺชติ. ปีติมนสฺส ปีติปทฏฺฐานาย ปสฺสทฺธิยา กายจิตฺตทรถา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. ปสฺสทฺธทรถสฺส กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ สุขํ อุปฺปชฺชติ. สุขิโน พุทฺธคุณารมฺมณํ หุตฺวา จิตฺตํ สมาธิยตีติ อนุกฺกเมน เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. พุทฺธคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา พุทฺธานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 145. En el momento en que un yogui recuerda las cualidades del Buddha de esta manera: 'Por esta y aquella razón ese Bendito es Arahaṃ... por esta y aquella razón es Bhagavā', su mente no se ve invadida por la pasión, ni por el odio, ni por la ilusión. En ese momento su mente está recta hacia el Tathāgata. Debido a la ausencia de obsesiones como la pasión y a la supresión de los obstáculos, su mente se endereza hacia el objeto de meditación y surgen el pensamiento aplicado y sostenido (vitakka-vicāra) que se inclinan hacia las cualidades del Buddha. Al reflexionar y examinar las cualidades del Buddha, surge el júbilo (pīti). Para quien tiene júbilo, los tormentos del cuerpo y la mente se calman mediante la tranquilidad (passaddhi), que tiene al júbilo como causa próxima. Al calmarse los tormentos, surge la felicidad (sukha) tanto física como mental. En quien es feliz, la mente se concentra teniendo las cualidades del Buddha como objeto. Así, gradualmente, surgen los factores del jhāna en un solo momento mental. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades del Buddha o a la entrega al recuerdo de sus múltiples aspectos, el jhāna no alcanza la absorción (appanā), sino que llega solo al nivel de acceso (upacāra). Este jhāna, por haber surgido mediante el recuerdo de las cualidades del Buddha, se denomina simplemente 'Buddhānussati' (Recuerdo del Buddha). อิมญฺจ ปน พุทฺธานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สตฺถริ สคารโว โหติ สปฺปติสฺโส, สทฺธาเวปุลฺลํ สติเวปุลฺลํ ปญฺญาเวปุลฺลํ ปุญฺญเวปุลฺลญฺจ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ, ภยเภรวสโห ทุกฺขาธิวาสนสมตฺโถ, สตฺถารา สํวาสสญฺญํ ปฏิลภติ. พุทฺธคุณานุสฺสติยา อชฺฌาวุตฺถญฺจสฺส สรีรมฺปิ เจติยฆรมิว ปูชารหํ โหติ. พุทฺธภูมิยํ จิตฺตํ นมติ. วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสมาโยเค จสฺส สมฺมุขา สตฺถารํ ปสฺสโต วิย หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ. Además, el monje que se dedica a esta recordación del Buddha posee respeto y deferencia hacia el Maestro; alcanza abundancia de fe, abundancia de atención, abundancia de sabiduría y abundancia de mérito. Abunda en alegría y regocijo, es capaz de vencer el miedo y el pavor, y es capaz de soportar el sufrimiento. Obtiene la percepción de estar viviendo con el Maestro. Su mismo cuerpo, habitado por la recordación de las cualidades del Buddha, se vuelve digno de veneración como un santuario. Su mente se inclina hacia el estado de un Buddha. Ante el encuentro con un objeto que invita a la transgresión, surge en él el sentido de la vergüenza y el temor moral (hiri-ottappa) como si estuviera viendo al Maestro frente a sí. Aunque no penetre en los logros superiores, está destinado a un renacimiento feliz (sugati). ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส; เอวํ มหานุภาวาย, พุทฺธานุสฺสติยา สทาติ. Por lo tanto, ciertamente, la persona sabia debería practicar siempre la diligencia en esta recordación del Buddha, que posee tan gran poder. อิทํ ตาว พุทฺธานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Hasta aquí llega la introducción a la explicación detallada sobre la recordación del Buddha. ๒. ธมฺมานุสฺสติกถา 2. Discurso sobre la recordación del Dhamma ๑๔๖. ธมฺมานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมนาปิ รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ ปริยตฺติธมฺมสฺส เจว นววิธสฺส จ โลกุตฺตรธมฺมสฺส คุณา อนุสฺสริตพฺพา. 146. Aquel que desee desarrollar la recordación del Dhamma, habiéndose retirado a la soledad y al recogimiento, debe recordar las cualidades tanto del Dhamma de las escrituras (pariyatti) como del Dhamma supramundano de nueve clases de la siguiente manera: 'El Dhamma ha sido bien proclamado por el Bienaventurado, es visible por uno mismo, inmediato, que invita a venir y ver, digno de ser aplicado y para ser realizado por los sabios, cada uno por sí mismo'. ๑๔๗. สฺวากฺขาโตติ อิมสฺมึ หิ ปเท ปริยตฺติธมฺโมปิ สงฺคหํ คจฺฉติ, อิตเรสุ โลกุตฺตรธมฺโมว. ตตฺถ ปริยตฺติธมฺโม ตาว สฺวากฺขาโต อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณตฺตา [Pg.207] สาตฺถสพฺยญฺชนเกวลปริปุณฺณปริสุทฺธพฺรหฺมจริยปฺปกาสนตฺตา จ. ยญฺหิ ภควา เอกคาถมฺปิ เทเสติ, สา สมนฺตภทฺทกตฺตา ธมฺมสฺส ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา, ทุติยตติยปาเทหิ มชฺเฌกลฺยาณา, ปจฺฉิมปาเทน ปริโยสานกลฺยาณา. เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ, นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสน มชฺเฌกลฺยาณํ. นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐมานุสนฺธินา อาทิกลฺยาณํ, ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ, เสเสหิ มชฺเฌกลฺยาณํ. อปิจ สนิทานสอุปฺปตฺติกตฺตา อาทิกลฺยาณํ, เวเนยฺยานํ อนุรูปโต อตฺถสฺส อวิปรีตตาย จ เหตุทาหรณยุตฺตโต จ มชฺเฌกลฺยาณํ, โสตูนํ สทฺธาปฏิลาภชนเนน นิคมเนน จ ปริโยสานกลฺยาณํ. 147. En el término 'Svākkhāto' (bien expuesto), el Dhamma de las escrituras (pariyattidhamma) también se incluye; en los otros cinco términos, se incluye únicamente el Dhamma supramundano (lokuttaradhamma). En este contexto, el Dhamma de las escrituras es 'bien expuesto' por ser bueno en el inicio, bueno en el medio y bueno en el final, y por proclamar la vida santa (brahmacariya) que es enteramente completa y pura, dotada de sentido y de fraseo. En efecto, incluso cuando el Bendito enseña un solo verso, este es bueno en el inicio por su primer pie (pāda), bueno en el medio por el segundo y tercer pie, y bueno en el final por el último pie, debido a la excelencia integral del Dhamma. Un discurso (sutta) de una sola conexión es bueno en el inicio por su introducción (nidāna), bueno en el final por su conclusión (nigamana), y bueno en el medio por el resto del texto. Un discurso de múltiples conexiones es bueno en el inicio por su primera conexión, bueno en el final por la última, y bueno en el medio por las conexiones restantes. Además, es bueno en el inicio por poseer una introducción y un origen; es bueno en el medio por ser adecuado para los que deben ser guiados, por la exactitud de su significado y por estar provisto de razones y ejemplos; y es bueno en el final por generar la adquisición de la fe en los oyentes y por su conclusión. สกโลปิ สาสนธมฺโม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ, สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, นิพฺพาเนน ปริโยสานกลฺยาโณ. สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ, วิปสฺสนามคฺเคหิ มชฺเฌกลฺยาโณ, ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณ. พุทฺธสุโพธิตาย วา อาทิกลฺยาโณ, ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาโณ, สงฺฆสุปฺปฏิปฺปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ. ตํ สุตฺวา ตถตฺถาย ปฏิปนฺเนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสมฺโพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ, ปจฺเจกโพธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ, สาวกโพธิยา ปริโยสานกลฺยาโณ. Toda la enseñanza de la Dispensación (sāsanadhamma) es buena en el inicio por la virtud (sīla), que es su propia esencia; es buena en el medio por la tranquilidad, la visión cabal, el sendero y el fruto (samatha-vipassanā-magga-phala); y es buena en el final por el Nibbāna. O bien, es buena en el inicio por la virtud y la concentración; buena en el medio por la visión cabal y el sendero; y buena en el final por el fruto y el Nibbāna. O bien, es buena en el inicio por el perfecto despertar del Buddha; buena en el medio por la excelencia intrínseca del Dhamma; y buena en el final por la correcta práctica del Saṅgha. O bien, es buena en el inicio por el supremo despertar (abhisambodhi) que debe ser alcanzado por quien practica conforme a lo escuchado; buena en el medio por el despertar de un Buddha solitario (paccekabodhi); y buena en el final por el despertar de un discípulo (sāvakabodhi). สุยฺยมาโน เจส นีวรณวิกฺขมฺภนโต สวเนนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ, ปฏิปชฺชิยมาโน สมถวิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฏิปตฺติยาปิ กลฺยาณํ อาวหตีติ มชฺเฌกลฺยาโณ, ตถาปฏิปนฺโน จ ปฏิปตฺติผเล นิฏฺฐิเต ตาทิภาวาวหนโต ปฏิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณํ อาวหตีติ ปริโยสานกลฺยาโณติ เอวํ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณตฺตา สฺวากฺขาโต. Este Dhamma es bueno en el inicio porque, al ser escuchado, trae bienestar incluso por el mero hecho de oírlo, al suprimir los obstáculos (nīvaraṇa); es bueno en el medio porque, al ser practicado, trae bienestar mediante la felicidad de la tranquilidad y la visión cabal a través de la práctica; y es bueno en el final porque, para quien ha practicado así, una vez culminado el fruto de la práctica, trae bienestar mediante dicho fruto al conducir al estado de ecuanimidad perfecta (tādibhāva). De este modo, por ser bueno en el inicio, en el medio y en el final, se denomina 'bien expuesto'. ยํ ปเนส ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ นานานเยหิ ทีเปติ, ตํ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ, พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํ, อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. อตฺถคมฺภีรตาปฏิเวธคมฺภีรตาหิ สาตฺถํ, ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ [Pg.208] สพฺยญฺชนํ. อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาวิสยโต สาตฺถํ, ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํ. ปณฺฑิตเวทนียโต ปริกฺขกชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํ, สทฺเธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ สพฺยญฺชนํ. คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํ, อุตฺตานปทโต สพฺยญฺชนํ. อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน เกวลปริปุณฺณํ. อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิทฺโทสภาเวน ปริสุทฺธํ. Además, cuando el Bendito enseña este Dhamma, proclama la vida santa de la enseñanza y la vida santa del sendero y las esclarece mediante diversos métodos; estas son 'con sentido' (sāttha) por la perfección de su significado y 'con fraseo' (sabyañjana) por la perfección de su expresión, según corresponda. Son 'con sentido' por la combinación de los términos de significado: explicación, manifestación, apertura, análisis, clarificación y designación; y son 'con fraseo' por la perfección de la sílaba, la palabra, la expresión, el modo, la etimología y la descripción detallada. Son 'con sentido' por la profundidad del significado y la profundidad de la penetración; y son 'con fraseo' por la profundidad del Dhamma y la profundidad de la enseñanza. Son 'con sentido' por ser el dominio del conocimiento analítico del significado y de la elocuencia; y son 'con fraseo' por ser el dominio del conocimiento analítico del Dhamma y del lenguaje. Se dice que son 'con sentido' porque deben ser conocidos por los sabios y porque inspiran fe en las personas reflexivas; y son 'con fraseo' porque son dignos de fe e inspiran devoción en la gente común. Son 'con sentido' por su intención profunda y 'con fraseo' por sus términos claros. Son 'enteramente completos' (kevalaparipuṇṇa) por su integridad total, al no haber nada que deba ser añadido; y son 'puros' (parisuddha) por su condición impecable, al no haber nada que deba ser removido. อปิจ ปฏิปตฺติยา อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํ, ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํ, สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต เกวลปริปุณฺณํ, นิรุปกฺกิเลสโต นิตฺตรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธนฺติ เอวํ สาตฺถสพฺยญฺชนเกวลปริปุณฺณปริสุทฺธพฺรหฺมจริยปฺปกาสนโต สฺวากฺขาโต. Asimismo, es 'con sentido' por la claridad del logro mediante la práctica, y 'con fraseo' por la claridad de la tradición oral mediante el aprendizaje de las escrituras. Es 'enteramente completo' por estar dotado de los cinco agregados del Dhamma (virtud, etc.); y es 'puro' por estar libre de impurezas, por conducir a la liberación del ciclo de existencias y por ser independiente de las ganancias mundanas. Así, por proclamar la vida santa con sentido, con fraseo, enteramente completa y pura, se denomina 'bien expuesto'. อตฺถวิปลฺลาสาภาวโต วา สุฏฺฐุ อกฺขาโตติ สฺวากฺขาโต. ยถา หิ อญฺญติตฺถิยานํ ธมฺมสฺส อตฺโถ วิปลฺลาสมาปชฺชติ, อนฺตรายิกาติ วุตฺตธมฺมานํ อนฺตรายิกตฺตาภาวโต, นิยฺยานิกาติ วุตฺตธมฺมานํ นิยฺยานิกตฺตาภาวโต. เตน เต ทุรกฺขาตธมฺมาเยว โหนฺติ, น ตถา ภควโต ธมฺมสฺส อตฺโถ วิปลฺลาสมาปชฺชติ. อิเม ธมฺมา อนฺตรายิกา, อิเม ธมฺมา นิยฺยานิกาติ เอวํ วุตฺตธมฺมานํ ตถาภาวานติกฺกมนโตติ. เอวํ ตาว ปริยตฺติธมฺโม สฺวากฺขาโต. Alternativamente, es 'bien expuesto' (su-akkhāto) porque su significado carece de perversión. Pues así como el significado del dhamma de otros maestros externos cae en la perversión —ya que las cosas que ellos llaman 'obstáculos' no son realmente obstáculos, y las cosas que llaman 'liberadoras' no son realmente liberadoras— y por ello sus dhammas están mal expuestos; en cambio, el significado del Dhamma del Bendito no cae en tal perversión. Debido a que enseñanzas tales como 'estas cosas son obstáculos' y 'estas cosas son liberadoras' no se desvían de la realidad de los hechos, su significado no es erróneo. En este sentido, primeramente, el Dhamma de las escrituras es 'bien expuesto'. โลกุตฺตรธมฺโม ปน นิพฺพานานุรูปาย ปฏิปตฺติยา ปฏิปทานุรูปสฺส จ นิพฺพานสฺส อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาโต. ยถาห – ‘‘สุปญฺญตฺตา โข ปน เตน ภควตา สาวกานํ นิพฺพานคามินี ปฏิปทา สํสนฺทติ นิพฺพานญฺจ ปฏิปทา จ. เสยฺยถาปิ นาม คงฺโคทกํ ยมุโนทเกน สํสนฺทติ สเมติ, เอวเมว สุปญฺญตฺตา (ที. นิ. ๒.๒๙๖) เตน ภควตา สาวกานํ นิพฺพานคามินี ปฏิปทา สํสนฺทติ นิพฺพานญฺจ ปฏิปทา จา’’ติ. อริยมคฺโค เจตฺถ อนฺตทฺวยํ อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทาภูโตว ‘‘มชฺฌิมา ปฏิปทา’’ติ อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาโต. สามญฺญผลานิ ปฏิปสฺสทฺธกิเลสาเนว ‘‘ปฏิปสฺสทฺธกิเลสานี’’ติ อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาตานิ. นิพฺพานํ สสฺสตามตตาณเลณาทิสภาวเมว สสฺสตาทิสภาววเสน อกฺขาตตฺตา สฺวากฺขาตนฺติ เอวํ โลกุตฺตรธมฺโมปิ สฺวากฺขาโต. Por su parte, el Dhamma supramundano es 'bien expuesto' por haber sido proclamado como una práctica acorde con el Nibbāna y como el Nibbāna acorde con la práctica. Como se ha dicho: 'Ciertamente, el Sendero que conduce al Nibbāna ha sido bien señalado por aquel Bendito a sus discípulos; el Nibbāna y el Sendero concuerdan. Así como el agua del Ganges concuerda y se une con el agua del Yamuna, del mismo modo el Sendero que conduce al Nibbāna ha sido bien señalado por aquel Bendito a sus discípulos; el Nibbāna y el Sendero concuerdan'. Aquí, el Noble Sendero es 'bien expuesto' por haber sido proclamado como el 'Sendero Medio', al no acercarse a los dos extremos. Los frutos de la vida ascética son 'bien expuestos' por haber sido proclamados como poseedores de 'defilementos pacificados'. El Nibbāna es 'bien expuesto' por haber sido proclamado bajo términos tales como permanente, inmortal, refugio y protección, debido a su naturaleza intrínseca de permanencia y demás. De este modo, el Dhamma supramundano también es 'bien expuesto'. ๑๔๘. สนฺทิฏฺฐิโกติ [Pg.209] เอตฺถ ปน อริยมคฺโค ตาว อตฺตโน สนฺตาเน ราคาทีนํ อภาวํ กโรนฺเตน อริยปุคฺคเลน สามํ ทฏฺฐพฺโพติ สนฺทิฏฺฐิโก. ยถาห –‘‘รตฺโต โข, พฺราหฺมณ, ราเคน อภิภูโต ปริยาทิณฺณจิตฺโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. เจตสิกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. ราเค ปหีเน เนว อตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ, น เจตสิกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอวมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหตี’’ติ(อ. นิ. ๓.๕๔). อปิจ นววิโธปิ โลกุตฺตรธมฺโม เยน เยน อธิคโต โหติ, เตน เตน ปรสทฺธาย คนฺตพฺพตํ หิตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาเณน สยํ ทฏฺฐพฺโพติ สนฺทิฏฺฐิโก. อถ วา ปสตฺถา ทิฏฺฐิ สนฺทิฏฺฐิ, สนฺทิฏฺฐิยา ชยตีติ สนฺทิฏฺฐิโก. ตถา เหตฺถ อริยมคฺโค สมฺปยุตฺตาย, อริยผลํ การณภูตาย, นิพฺพานํ วิสยิภูตาย สนฺทิฏฺฐิยา กิเลเส ชยติ. ตสฺมา ยถา รเถน ชยตีติ รถิโก, เอวํ นววิโธปิ โลกุตฺตรธมฺโม สนฺทิฏฺฐิยา ชยตีติ สนฺทิฏฺฐิโก. 148. Con respecto al término 'sandiṭṭhiko', en primer lugar, el Sendero Noble es llamado 'sandiṭṭhiko' (visible por uno mismo) porque debe ser visto personalmente por el noble discípulo, quien hace cesar la pasión y otros estados impuros en su propia continuidad mental. Como se ha dicho: 'Brahmán, cuando una persona está apasionada, vencida por la pasión y con la mente dominada, piensa en su propio perjuicio, en el perjuicio de otros y en el perjuicio de ambos. Experimenta sufrimiento y dolor mental. Pero cuando la pasión es abandonada, ya no piensa en el perjuicio propio, ni en el de otros, ni en el de ambos, ni experimenta sufrimiento ni dolor mental. Es de esta manera, brahmán, que el Dhamma es sandiṭṭhiko (visible aquí y ahora)'. Además, el Dhamma supramundano de nueve clases es sandiṭṭhiko porque, por quienquiera que sea alcanzado, debe ser visto por sí mismo mediante el conocimiento de reflexión (paccavekkhaṇa-ñāṇa), dejando de lado la fe en otros o el ser guiado por otros. O bien, la visión elogiada es 'sandiṭṭhi' (sabiduría), y se llama sandiṭṭhiko porque vence (jayatī) mediante esa visión. Así, en este contexto, el Sendero Noble vence las impurezas mediante la sandiṭṭhi asociada con él; el Fruto Noble, mediante la sandiṭṭhi que es su causa; y el Nibbāna, mediante la sandiṭṭhi que lo toma como objeto. Por lo tanto, así como quien vence mediante un carro (ratha) es un rathiko, el Dhamma supramundano de nueve clases es sandiṭṭhiko porque vence mediante la sandiṭṭhi (la visión de la sabiduría). อถ วา ทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนํ วุจฺจติ. ทิฏฺฐเมว สนฺทิฏฺฐํ, ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐํ อรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก. โลกุตฺตรธมฺโม หิ ภาวนาภิสมยวเสน สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน จ ทิสฺสมาโนเยว วฏฺฏภยํ นิวตฺเตติ. ตสฺมา ยถา วตฺถํ อรหตีติ วตฺถิโก, เอวํ สนฺทิฏฺฐํ อรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก. Alternativamente, 'diṭṭha' significa visión. 'Sandiṭṭha' es simplemente lo mismo que 'diṭṭha', con el sentido de ver. Se llama 'sandiṭṭhiko' porque es digno de ser visto (sandiṭṭhaṃ arahati). Pues el Dhamma supramundano detiene el peligro del ciclo de renacimientos (vaṭṭabhaya) solo cuando es visto a través de la realización mediante el desarrollo (bhāvanābhisamaya) y la realización mediante la experiencia directa (sacchikiriyābhisamaya). Por lo tanto, así como lo que es digno de un vestido (vattha) se llama 'vatthiko', lo que es digno de ser visto se llama 'sandiṭṭhiko'. ๑๔๙. อตฺตโน ผลทานํ สนฺธาย นาสฺส กาโลติ อกาโล. อกาโลเยว อกาลิโก. น ปญฺจาหสตฺตาหาทิเภทํ กาลํ เขเปตฺวา ผลํ เทติ, อตฺตโน ปน ปวตฺติสมนนฺตรเมว ผลโทติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อตฺตโน ผลทาเน ปกฏฺโฐ กาโล ปตฺโต อสฺสาติ กาลิโก. โก โส? โลกิโย กุสลธมฺโม. อยํ ปน สมนนฺตรผลตฺตา น กาลิโกติ อกาลิโก. อิทํ มคฺคเมว สนฺธาย วุตฺตํ. 149. En relación con la entrega de su propio fruto, no tiene un tiempo de espera para este Sendero, por lo tanto es 'akālo' (sin tiempo). 'Akālo' es lo mismo que 'akāliko' (atemporal/inmediato). No da su fruto después de que pase un tiempo de cinco o siete días, sino que se dice que da su fruto inmediatamente después de su propio surgimiento. O bien, lo que tiene un tiempo prolongado o distante para dar su fruto se llama 'kāliko'. ¿Qué es eso? Es el Dhamma saludable mundano (lokiya-kusala). Pero este Sendero supramundano, por tener un fruto inmediato, no es 'kāliko', por lo tanto es 'akāliko'. Esto se dice refiriéndose específicamente al Sendero (magga). ๑๕๐. ‘‘เอหิ ปสฺส อิมํ ธมฺม’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก. กสฺมา ปเนส ตํ วิธึ อรหตีติ? วิชฺชมานตฺตา ปริสุทฺธตฺตา จ[Pg.210]. ริตฺตมุฏฺฐิยํ หิ หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา อตฺถีติ วตฺวาปิ ‘‘เอหิ ปสฺส อิม’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมา? อวิชฺชมานตฺตา. วิชฺชมานมฺปิ จ คูถํ วา มุตฺตํ วา มนุญฺญภาวปฺปกาสเนน จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ ‘‘เอหิ ปสฺส อิม’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ. อปิจ โข ปน ติเณหิ วา ปณฺเณหิ วา ปฏิจฺฉาเทตพฺพเมว โหติ. กสฺมา? อปริสุทฺธตฺตา. อยํ ปน นววิโธปิ โลกุตฺตรธมฺโม สภาวโตว วิชฺชมาโน วิคตวลาหเก อากาเส สมฺปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตชาติมณิ วิย จ ปริสุทฺโธ. ตสฺมา วิชฺชมานตฺตา ปริสุทฺธตฺตา จ เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก. 150. Es 'ehipassiko' porque es digno de la invitación 'ven y mira (ehi passa) este Dhamma'. ¿Por qué es digno de tal invitación? Debido a su existencia real y a su pureza absoluta. En efecto, aunque se diga que hay plata u oro en un puño vacío, no se puede decir 'ven y mira esto'. ¿Por qué? Porque no existe. E incluso si algo existe, como excremento u orina, no se puede decir 'ven y mira esto' con el fin de alegrar la mente mostrando una cualidad agradable. Al contrario, debe ser cubierto con hierba u hojas. ¿Por qué? Debido a su impureza. Pero este Dhamma supramundano de nueve clases, existiendo por su propia naturaleza, es puro como el disco de la luna llena en un cielo libre de nubes o como una joya genuina colocada sobre un paño carmesí. Por lo tanto, al existir realmente y ser puro, es digno de la invitación 'ven y mira', y por eso se llama 'ehipassiko'. ๑๕๑. อุปเนตพฺโพติ โอปเนยฺยิโก. อยํ ปเนตฺถ วินิจฺฉโย, อุปนยนํ อุปนโย, อาทิตฺตํ เจลํ วา สีสํ วา อชฺฌุเปกฺขิตฺวาปิ ภาวนาวเสน อตฺตโน จิตฺเต อุปนยนํ อรหตีติ โอปนยิโก. โอปนยิโกว โอปเนยฺยิโก. อิทํ สงฺขเต โลกุตฺตรธมฺเม ยุชฺชติ. อสงฺขเต ปน อตฺตโน จิตฺเตน อุปนยนํ อรหตีติ โอปเนยฺยิโก. สจฺฉิกิริยาวเสน อลฺลียนํ อรหตีติ อตฺโถ. 151. Es 'opaneyyiko' porque debe ser traído hacia adentro (upanetabbo). Aquí está el análisis: 'upanayana' es el acto de traer hacia adentro. Es 'opanayiko' porque es digno de ser traído hacia el propio corazón mediante el desarrollo (bhāvanā), incluso si uno tuviera que ignorar que su ropa o su cabeza están en llamas. 'Opanayiko' es lo mismo que 'opaneyyiko'. Esto es aplicable al Dhamma supramundano condicionado (saṅkhata). En cuanto al Dhamma supramundano incondicionado (asaṅkhata/Nibbāna), es 'opaneyyiko' porque es digno de ser traído (tomado como objeto) por la propia mente. El significado es que es digno de ser alcanzado y experimentado a través de la realización directa. อถ วา นิพฺพานํ อุปเนตีติ อริยมคฺโค อุปเนยฺโย. สจฺฉิกาตพฺพตํ อุปเนตพฺโพติ ผลนิพฺพานธมฺโม อุปเนยฺโย. อุปเนยฺโย เอว โอปเนยฺยิโก. Alternativamente, el Sendero Noble se llama 'upaneyyo' porque conduce hacia el Nibbāna. El Dhamma del Fruto y del Nibbāna se llaman 'upaneyyo' porque deben ser traídos hacia el estado de realización directa. 'Upaneyyo' es lo mismo que 'opaneyyiko'. ๑๕๒. ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหีติ สพฺเพหิปิ อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหิ วิญฺญูหิ อตฺตนิ อตฺตนิ เวทิตพฺโพ ‘‘ภาวิโต เม มคฺโค, อธิคตํ ผลํ, สจฺฉิกโต นิโรโธ’’ติ. น หิ อุปชฺฌาเยน ภาวิเตน มคฺเคน สทฺธิวิหาริกสฺส กิเลสา ปหียนฺติ, น โส ตสฺส ผลสมาปตฺติยา ผาสุวิหรติ, น เตน สจฺฉิกตํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ. ตสฺมา น เอส ปรสฺส สีเส อาภรณํ วิย ทฏฺฐพฺโพ, อตฺตโน ปน จิตฺเตเยว ทฏฺฐพฺโพ, อนุภวิตพฺโพ วิญฺญูหีติ วุตฺตํ โหติ. พาลานํ ปน อวิสโย เจส. 152. 'Paccattaṃ veditabbo viññūhi' significa que debe ser conocido por todos los sabios, tales como los de comprensión rápida (ugghaṭitaññū) y otros, cada uno en sí mismo de esta manera: 'El Sendero ha sido desarrollado por mí, el Fruto ha sido alcanzado, el Cese (Nibbāna) ha sido realizado'. Pues las impurezas de un discípulo no se eliminan mediante el Sendero desarrollado por su preceptor, ni aquel puede vivir cómodamente mediante la entrada en el fruto (phala-samāpatti) del preceptor, ni realiza el Nibbāna realizado por este. Por lo tanto, este Dhamma supramundano no debe verse como un adorno en la cabeza de otro, sino que debe verse y experimentarse únicamente en la propia mente por parte de los sabios. Para los necios, sin embargo, este Dhamma está fuera de su alcance. อปิจ [Pg.211] สฺวากฺขาโต อยํ ธมฺโม. กสฺมา? สนฺทิฏฺฐิกตฺตา. สนฺทิฏฺฐิโก, อกาลิกตฺตา. อกาลิโก, เอหิปสฺสิกตฺตา. โย จ เอหิปสฺสิโก, โส นาม โอปเนยฺยิโก โหตีติ. Además, este Dhamma es 'svākkhāto' (bien proclamado). ¿Por qué? Porque es 'sandiṭṭhiko'. Es 'sandiṭṭhiko' porque es 'akāliko'. Es 'akāliko' porque es 'ehipassiko'. Y aquel que es 'ehipassiko' es ciertamente 'opaneyyiko'. (Debe entenderse que cada término precedente es la razón del término siguiente). ๑๕๓. ตสฺเสวํ สฺวากฺขาตตาทิเภเท ธมฺมคุเณ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ธมฺมํ อารพฺภาติ (อ. นิ. ๖.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ ธมฺมคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา ธมฺมานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 153. Para aquel que de esta manera recuerda las cualidades del Dhamma, tales como ser bien proclamado, en ese momento su mente no está obsesionada por la pasión, ni por el odio, ni por el engaño. En ese momento, su mente está dirigida rectamente hacia el Dhamma. De la misma manera explicada anteriormente, para el yogui que ha suprimido los obstáculos (nīvaraṇa), los factores del jhana surgen en un solo momento. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades del Dhamma o debido al estar dedicado a recordar cualidades de diversos tipos, no se alcanza la absorción (appanā), sino que el jhana llega solo al nivel de acceso (upacāra). Este jhana, por haber surgido mediante el recuerdo de las cualidades del Dhamma, se clasifica simplemente como 'dhammānussati' (recuerdo del Dhamma). อิมญฺจ ปน ธมฺมานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอวํ โอปเนยฺยิกสฺส ธมฺมสฺส เทเสตารํ อิมินาปงฺเคน สมนฺนาคตํ สตฺถารํ เนว อตีตํเส สมนุปสฺสามิ, น ปเนตรหิ อญฺญตฺร เตน ภควตาติ เอวํ ธมฺมคุณทสฺสเนเนว สตฺถริ สคารโว โหติ สปฺปติสฺโส. ธมฺเม ครุจิตฺตีกาโร สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ, ภยเภรวสโห, ทุกฺขาธิวาสนสมตฺโถ, ธมฺเมน สํวาสสญฺญํ ปฏิลภติ, ธมฺมคุณานุสฺสติยา อชฺฌาวุตฺถญฺจสฺส สรีรมฺปิ เจติยฆรมิว ปูชารหํ โหติ, อนุตฺตรธมฺมาธิคมาย จิตฺตํ นมติ, วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสมาโยเค จสฺส ธมฺมสุธมฺมตํ สมนุสฺสรโต หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ. Además, el monje que se dedica a este recuerdo del Dhamma no ve a ningún maestro, ni en el pasado ni en el presente, aparte del Bienaventurado, que sea un maestro de un Dhamma tan conducente y que posea tales cualidades. Al contemplar de este modo las cualidades del Dhamma, siente respeto y deferencia hacia el Maestro. Al otorgar gran importancia al Dhamma, alcanza la plenitud de la fe y de otras facultades, rebosa de gozo y alegría, es capaz de superar el miedo y el pavor, y tiene la capacidad de soportar el sufrimiento físico. Obtiene la percepción de estar viviendo en compañía del Dhamma y su propio cuerpo, al ser morada del recuerdo de las cualidades del Dhamma, se vuelve digno de veneración como si fuera un santuario. Su mente se inclina hacia el logro del Dhamma supremo y, ante la presencia de objetos que incitan a la transgresión, surge en él la vergüenza y el temor moral al recordar la excelencia del Dhamma. Aun si no alcanza los estadios superiores de liberación, tiene un renacimiento feliz como su destino. ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส; เอวํ มหานุภาวาย, ธมฺมานุสฺสติยา สทาติ. Por lo tanto, en verdad, la persona sabia debe practicar siempre con diligencia este recuerdo del Dhamma de tan gran poder. อิทํ ธมฺมานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Esta es la introducción a la explicación detallada sobre el recuerdo del Dhamma. ๓. สงฺฆานุสฺสติกถา 3. Exposición sobre el recuerdo de la Sangha ๑๕๔. สงฺฆานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมนาปิ รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา[Pg.212], เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย, ปาหุเนยฺโย, ทกฺขิเณยฺโย, อญฺชลิกรณีโย, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ อริยสงฺฆคุณา อนุสฺสริตพฺพา. 154. Aquel que desee desarrollar el recuerdo de la Sangha, habiéndose retirado a la soledad y al aislamiento, debe rememorar las cualidades de la Noble Sangha de la siguiente manera: «La comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado correctamente, la comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado rectamente, la comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado para la realización del Nirvana, la comunidad de discípulos del Bienaventurado ha practicado con propiedad; es decir, los cuatro pares de hombres, los ocho tipos de individuos; esta comunidad de discípulos del Bienaventurado es digna de ofrendas, es digna de hospitalidad, es digna de dones, es digna de saludo reverencial, es el campo de mérito insuperable para el mundo». ๑๕๕. ตตฺถ สุปฺปฏิปนฺโนติ สุฏฺฐุ ปฏิปนฺโน, สมฺมาปฏิปทํ อนิวตฺติปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปนฺโนติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต โอวาทานุสาสนึ สกฺกจฺจํ สุณนฺตีติ สาวกา. สาวกานํ สงฺโฆ สาวกสงฺโฆ, สีลทิฏฺฐิสามญฺญตาย สงฺฆาตภาวมาปนฺโน สาวกสมูโหติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน สา สมฺมาปฏิปทา อุชุ อวงฺกา อกุฏิลา อชิมฺหา, อริโย จ ญาโยติปิ วุจฺจติ, อนุจฺฉวิกตฺตา จ สามีจีติปิ สงฺขํ คตา. ตสฺมา ตมฺปฏิปนฺโน อริยสงฺโฆ อุชุปฺปฏิปนฺโน ญายปฺปฏิปนฺโน สามีจิปฺปฏิปนฺโนติปิ วุตฺโต. 155. En ese pasaje, «practicado correctamente» (suppaṭipanno) significa que ha practicado excelentemente; se dice que ha practicado el sendero correcto, el sendero irreversible, el sendero conforme, el sendero no antagonista y el sendero que sigue al Dhamma. Se llaman «discípulos» (sāvakā) porque escuchan con respeto las instrucciones y enseñanzas del Bienaventurado. La «comunidad de discípulos» es la Sangha de los discípulos; el significado es que es un grupo de discípulos que ha alcanzado el estado de unión mediante la igualdad en la virtud y en la visión. Ahora bien, puesto que ese sendero correcto es recto, sin dobleces ni desviaciones, se llama «recto» (uju). También se llama «método» (ñāya) por ser noble y conducir al Nirvana. Y debido a su idoneidad, se conoce también como «propiedad» (sāmīcī). Por lo tanto, la Noble Sangha que ha practicado de esa manera es llamada «practicante de la rectitud», «practicante del método» y «practicante de la propiedad». เอตฺถ จ เย มคฺคฏฺฐา, เต สมฺมาปฏิปตฺติสมงฺคิตาย สุปฺปฏิปนฺนา. เย ผลฏฺฐา, เต สมฺมาปฏิปทาย อธิคนฺตพฺพสฺส อธิคตตฺตา อตีตํ ปฏิปทํ สนฺธาย สุปฺปฏิปนฺนาติ เวทิตพฺพา. En este contexto, aquellos que están en los senderos (maggaṭṭhā) han practicado correctamente por estar dotados de la práctica correcta. Aquellos que están en los frutos (phalaṭṭhā) deben ser entendidos como que han practicado correctamente en referencia a la práctica pasada, por haber alcanzado lo que debía ser alcanzado a través de la práctica correcta. อปิจ สฺวากฺขาเต ธมฺมวินเย ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺนตฺตาปิ อปณฺณกปฏิปทํ ปฏิปนฺนตฺตาปิ สุปฺปฏิปนฺโน. Además, se dice que han practicado correctamente por haber practicado conforme a lo que fue enseñado en el Dhamma y Vinaya bien expuestos, y también por haber practicado el sendero infalible. มชฺฌิมาย ปฏิปทาย อนฺตทฺวยมนุปคมฺม ปฏิปนฺนตฺตา กายวจีมโนวงฺกกุฏิลชิมฺหโทสปฺปหานาย ปฏิปนฺนตฺตา จ อุชุปฺปฏิปนฺนตฺตา จ อุชุปฺปฏิปนฺโน. Se llama «practicante de la rectitud» porque ha practicado mediante el camino medio sin caer en los dos extremos, y porque ha practicado para abandonar los defectos de la tortuosidad, la doblez y la desviación en el cuerpo, el habla y la mente. ญาโย วุจฺจติ นิพฺพานํ. ตทตฺถาย ปฏิปนฺนตฺตา ญายปฺปฏิปนฺโน. Al Nirvana se le llama «método» (ñāyo). Por haber practicado para ese fin, se llama «practicante del método» (ñāyappaṭipanno). ยถา ปฏิปนฺนา สามีจิปฺปฏิปนฺนารหา โหนฺติ, ตถา ปฏิปนฺนตฺตา สามีจิปฺปฏิปนฺโน. Se llama «practicante de la propiedad» (sāmīcippaṭipanno) porque ha practicado de tal manera que es digno de los actos de respeto debidos (sāmīci). ๑๕๖. ยทิทนฺติ ยานิ อิมานิ. จตฺตาริ ปุริสยุคานีติ ยุคฬวเสน ปฐมมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ อิทเมกํ ยุคฬนฺติ เอวํ จตฺตาริ ปุริสยุคฬานิ โหนฺติ. อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลาติ ปุริสปุคฺคลวเสน เอโก ปฐมมคฺคฏฺโฐ เอโก ผลฏฺโฐติ อิมินา นเยน อฏฺเฐว ปุริสปุคฺคลา โหนฺติ. เอตฺถ จ ปุริโสติ วา ปุคฺคโลติ วา เอกตฺถานิ เอตานิ ปทานิ. เวเนยฺยวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. เอส ภควโต สาวกสงฺโฆติ ยานิมานิ ยุควเสน [Pg.213] จตฺตาริ ปุริสยุคานิ, ปาฏิเอกฺกโต อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ, อาหุเนยฺโยติอาทีสุ อาเนตฺวา หุนิตพฺพนฺติ อาหุนํ, ทูรโตปิ อาเนตฺวา สีลวนฺเตสุ ทาตพฺพนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตมธิวจนํ. ตํ อาหุนํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต ตสฺส มหปฺผลกรณโตติ อาหุเนยฺโย. อถ วา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา สพฺพสาปเตยฺยมฺปิ เอตฺถ หุนิตพฺพนฺติ อาหวนีโย. สกฺกาทีนมฺปิ วา อาหวนํ อรหตีติ อาหวนีโย. โย จายํ พฺราหฺมณานํ อาหวนีโย นาม อคฺคิ, ยตฺถ หุตํ มหปฺผลนฺติ เตสํ ลทฺธิ. สเจ หุตสฺส มหปฺผลตาย อาหวนีโย, สงฺโฆว อาหวนีโย. สงฺเฆ หุตญฺหิ มหปฺผลํ โหติ. ยถาห – 156. «Es decir» (yadidaṃ) significa «aquellos que son estos». «Cuatro pares de hombres» se refiere a que, por medio de pares, el que está en el primer sendero y el que está en el primer fruto forman un par; de esta manera hay cuatro pares de hombres. «Ocho tipos de individuos» se refiere a que, según los individuos, hay ocho personas; siguiendo este método resultan exactamente ocho individuos. En esta expresión, «hombre» (purisa) y «persona» (puggala) son palabras con el mismo significado, pero se mencionan ambas según la disposición de quienes han de ser guiados. «Esta es la comunidad de discípulos del Bienaventurado» se refiere a esos cuatro pares y ocho individuos. En cuanto a «digno de ofrendas» (āhuneyyo): «āhuna» es aquello que debe ser traído de lejos para ser ofrecido a los virtuosos; es un nombre para los cuatro requisitos. Es «digno de ofrendas» porque es adecuado para recibir ese «āhuna», haciendo que el acto sea de gran fruto. O bien, se llama «āhavanīyo» porque uno debería venir incluso desde lejos para ofrecerle todas sus posesiones. También es digno de las ofrendas incluso de deidades como Sakka. Los brahmanes tienen un fuego llamado «āhavanīyo» donde creen que lo ofrecido tiene gran fruto; si algo es «āhavanīyo» por la grandeza del fruto, solo la Sangha lo es verdaderamente, pues lo ofrecido a la Sangha es de gran fruto. Como se ha dicho: ‘‘โย จ วสฺสสตํ ชนฺตุ, อคฺคึ ปริจเร วเน; เอกญฺจ ภาวิตตฺตานํ, มุหุตฺตมปิ ปูชเย; สาเยว ปูชนา เสยฺโย, ยญฺเจ วสฺสสตํ หุต’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๐๗); «Si alguien durante cien años sirviera al fuego en el bosque, y si rindiera homenaje aunque fuera por un momento a alguien que se ha desarrollado a sí mismo, ese homenaje sería superior a cien años de sacrificios». ตเทตํ นิกายนฺตเร อาหวนีโยติ ปทํ อิธ อาหุเนยฺโยติ อิมินา ปเทน อตฺถโต เอกํ. พฺยญฺชนโต ปเนตฺถ กิญฺจิมตฺตเมว นานํ. อิติ อาหุเนยฺโย. Ese término «āhavanīyo» en otra escuela es el mismo en significado que el término «āhuneyyo» aquí. En cuanto a la expresión, hay solo una ligera diferencia. Por eso es «āhuneyyo». ปาหุเนยฺโยติ เอตฺถ ปน ปาหุนํ วุจฺจติ ทิสาวิทิสโต อาคตานํ ปิยมนาปานํ ญาติมิตฺตานมตฺถาย สกฺกาเรน ปฏิยตฺตํ อาคนฺตุกทานํ. ตมฺปิ ฐเปตฺวา เต ตถารูเป ปาหุนเก สงฺฆสฺเสว ทาตุํ ยุตฺตํ, สงฺโฆว ตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต. สงฺฆสทิโส หิ ปาหุนโก นตฺถิ. ตถา เหส เอกพุทฺธนฺตเร จ ทิสฺสติ, อพฺโพกิณฺณญฺจ ปิยมนาปตฺตกเรหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโตติ. เอวํ ปาหุนมสฺส ทาตุํ ยุตฺตํ ปาหุนญฺจ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ ปาหุเนยฺโย. เยสํ ปน ปาหวนีโยติ ปาฬิ, เตสํ ยสฺมา สงฺโฆ ปุพฺพการมรหติ, ตสฺมา สพฺพปฐมํ อาเนตฺวา เอตฺถ หุนิตพฺพนฺติ ปาหวนีโย. สพฺพปฺปกาเรน วา อาหวนมรหตีติ ปาหวนีโย. สฺวายมิธ เตเนว อตฺเถน ปาหุเนยฺโยติ วุจฺจติ. «Digno de hospitalidad» (pāhuneyyo): aquí «pāhuna» se refiere a la donación para huéspedes, preparada con esmero para parientes y amigos queridos que vienen de todas las direcciones. Es apropiado entregar esa misma donación a la Sangha, y la Sangha es adecuada para recibirla, pues no hay huésped comparable a ella. En efecto, se les encuentra solo después de intervalos entre Budas y están dotados de cualidades admirables como la virtud. Por ser adecuada para recibir el «pāhuna», se llama «pāhuneyyo». Para quienes tienen la lectura «pāhavanīyo», significa que la Sangha merece la primera ofrenda, por lo que debe ser traída y ofrecida aquí antes que a nadie. O bien, es «pāhavanīyo» porque merece ofrendas de todo tipo. Aquí se usa el término «pāhuneyyo» con ese mismo significado. ทกฺขิณาติ ปน ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ วุจฺจติ. ตํ ทกฺขิณํ อรหติ, ทกฺขิณาย วา หิโต ยสฺมา นํ มหปฺผลกรณตาย วิโสเธตีติ ทกฺขิเณยฺโย. La «dádiva» (dakkhiṇā) es la donación que se entrega con fe en el otro mundo. La Sangha es «digna de dones» (dakkhiṇeyyo) porque merece esa dádiva o porque es beneficiosa para ella, ya que la purifica haciendo que sea de gran fruto. อุโภ [Pg.214] หตฺเถ สิรสฺมึ ปติฏฺฐเปตฺวา สพฺพโลเกน กยิรมานํ อญฺชลิกมฺมํ อรหตีติ อญฺชลิกรณีโย. Se llama «digno de saludo reverencial» (añjalikaraṇīyo) porque merece el acto de juntar las manos que todo el mundo realiza colocándolas sobre la cabeza. อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ สพฺพโลกสฺส อสทิสํ ปุญฺญวิรูหนฏฺฐานํ. ยถา หิ รญฺโญ วา อมจฺจสฺส วา สาลีนํ วา ยวานํ วา วิรูหนฏฺฐานํ รญฺโญ สาลิกฺเขตฺตํ รญฺโญ ยวกฺเขตฺตนฺติ วุจฺจติ, เอวํ สงฺโฆ สพฺพโลกสฺส ปุญฺญานํ วิรูหนฏฺฐานํ. สงฺฆํ นิสฺสาย หิ โลกสฺส นานปฺปการหิตสุขสํวตฺตนิกานิ ปุญฺญานิ วิรูหนฺติ. ตสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ. "Campo de mérito insuperable para el mundo": significa que es un lugar incomparable para el crecimiento de los méritos de todo el mundo. Así como el lugar de crecimiento del arroz o de la cebada de un rey o de un ministro se llama "campo de arroz del rey" o "campo de cebada del rey", de la misma manera el Sangha es el lugar donde crecen y florecen los méritos de todo el mundo. Pues, apoyándose en el Sangha, florecen para el mundo méritos que conducen a diversos tipos de bienestar y felicidad. Por lo tanto, el Sangha es el campo de mérito insuperable para el mundo. ๑๕๗. เอวํ สุปฺปฏิปนฺนตาทิเภเท สงฺฆคุเณ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ สงฺฆํ อารพฺภาติ (อ. นิ. ๖.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สงฺฆคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ สงฺฆคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา สงฺฆานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 157. De este modo, para quien rememora las virtudes del Sangha en sus diversas clasificaciones, como el "haber practicado bien" y demás, en ese momento su mente no está obsesionada por la codicia, ni por el odio... ni por la desilusión. En ese momento, su mente es recta, teniendo al Sangha como objeto. Siguiendo el método anterior, para aquel que ha suprimido los obstáculos, surgen los factores del jhana en un solo momento. Sin embargo, debido a la profundidad de las virtudes del Sangha o a la entrega en rememorar diversos tipos de virtudes, el jhana no alcanza la absorción total (appana), sino que llega únicamente a la concentración de acceso (upacara). Esta se denomina "recuerdo del Sangha" (sanghanussati) por haber surgido mediante la rememoración de las virtudes del Sangha. อิมญฺจ ปน สงฺฆานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สงฺเฆ สคารโว โหติ สปฺปติสฺโส. สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ, ภยเภรวสโห, ทุกฺขาธิวาสนสมตฺโถ, สงฺเฆน สํวาสสญฺญํ ปฏิลภติ. สงฺฆคุณานุสฺสติยา อชฺฌาวุตฺถญฺจสฺส สรีรํ สนฺนิปติตสงฺฆมิว อุโปสถาคารํ ปูชารหํ โหติ, สงฺฆคุณาธิคมาย จิตฺตํ นมติ, วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสมาโยเค จสฺส สมฺมุขา สงฺฆํ ปสฺสโต วิย หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาติ, อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ. Además, el monje dedicado a este recuerdo del Sangha es respetuoso y deferente hacia el Sangha. Alcanza la plenitud de la fe y demás virtudes, posee mucha alegría y júbilo, es capaz de soportar el miedo y el espanto, así como de tolerar el sufrimiento, y obtiene la percepción de convivir con el Sangha. Su cuerpo, habitado por el recuerdo de las virtudes del Sangha, se vuelve digno de veneración como un salón de Uposatha donde se ha congregado el Sangha. Su mente se inclina hacia el logro de las virtudes del Sangha y, ante un objeto de transgresión, surge en él la vergüenza y el temor moral como si estuviera viendo al Sangha cara a cara. Aunque no alcance una realización superior, está encaminado hacia un destino feliz. ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส; เอวํ มหานุภาวาย, สงฺฆานุสฺสติยา สทาติ. Por lo tanto, en verdad, una persona sabia debería practicar siempre la diligencia en el recuerdo del Sangha, que posee tan gran poder. อิทํ สงฺฆานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Este es el inicio de la explicación detallada sobre el recuerdo del Sangha. ๔. สีลานุสฺสติกถา 4. Explicación del Recuerdo de la Virtud ๑๕๘. สีลานุสฺสตึ [Pg.215] ภาเวตุกาเมน ปน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘อโห วต เม สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ อขณฺฑตาทิคุณวเสน อตฺตโน สีลานิ อนุสฺสริตพฺพานิ. ตานิ จ คหฏฺเฐน คหฏฺฐสีลานิ, ปพฺพชิเตน ปพฺพชิตสีลานิ. 158. Quien desee desarrollar el recuerdo de la virtud, retirado en un lugar solitario y en meditación, debe rememorar sus propias virtudes a través de sus cualidades, como el ser íntegras y demás, de esta manera: "¡Oh, mis virtudes son verdaderamente íntegras, sin fisuras, sin manchas, sin motas, liberadoras, elogiadas por los sabios, no aferradas y conducentes a la concentración!". Estas son las virtudes del laico para el laico, y las virtudes del monje para el monje. คหฏฺฐสีลานิ วา โหนฺตุ ปพฺพชิตสีลานิ วา, เยสํ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา เอกมฺปิ น ภินฺนํ, ตานิ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย น ขณฺฑานีติ อขณฺฑานิ. เยสํ เวมชฺเฌ เอกมฺปิ น ภินฺนํ, ตานิ มชฺเฌ วินิวิทฺธสาฏโก วิย น ฉิทฺทานีติ อจฺฉิทฺทานิ. เยสํ ปฏิปาฏิยา ทฺเว วา ตีณิ วา น ภินฺนานิ, ตานิ ปิฏฺฐิยา วา กุจฺฉิยา วา อุฏฺฐิเตน ทีฆวฏฺฏาทิสณฺฐาเนน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรสรีรวณฺณา คาวี วิย น สพลานีติ อสพลานิ. ยานิ อนฺตรนฺตรา น ภินฺนานิ, ตานิ วิสภาคพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย น กมฺมาสานีติ อกมฺมาสานิ. อวิเสเสน วา สพฺพานิปิ สตฺตวิเธน เมถุนสํโยเคน โกธุปนาหาทีหิ จ ปาปธมฺเมหิ อนุปหตตฺตา อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ. ตานิเยว ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา ภุชิสฺสภาวกรเณน ภุชิสฺสานิ. พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตาย เกนจิ วา อยํ เต สีเลสุ โทโสติ เอวํ ปรามฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อปรามฏฺฐานิ. อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วา, อถ วา ปน มคฺคสมาธึ ผลสมาธิญฺจาปิ สํวตฺเตนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานิ. Ya sean virtudes de laico o de monje, aquellas en las que no se ha quebrantado ni un solo precepto al principio ni al final se llaman "íntegras" (akhandani), como una vestidura que no está rota en los bordes. Aquellas en las que ni uno solo se ha roto en el medio se llaman "sin fisuras" (acchiddani), como una vestidura que no está perforada en el centro. Aquellas en las que dos o tres no se han roto en sucesión se llaman "sin manchas" (asabalani), a diferencia de una vaca cuyo cuerpo presenta un color distinto en forma de franja larga o círculo en el lomo o el vientre. Las que no están rotas aquí y allá se llaman "sin motas" (akammāsāni), a diferencia de una vaca moteada con manchas de colores diversos. O, en general, todas ellas son íntegras, sin fisuras, sin manchas y sin motas por no haber sido dañadas por los siete tipos de unión sexual ni por estados malvados como la ira y la enemistad. Estas mismas virtudes son "liberadoras" (bhujissani) por liberar de la esclavitud del deseo. Son "elogiadas por los sabios" (viññuppasatthāni) por ser alabadas por sabios como los Buddhas. Son "no aferradas" (aparāmaṭṭhāni) por no ser asidas por el deseo o los puntos de vista, o porque nadie puede atacarlas diciendo: "Este es un defecto en tus virtudes". Son "conducentes a la concentración" (samādhisaṃvattanikāni) porque originan la concentración de acceso o la de absorción, o bien la concentración del sendero y la del fruto. ๑๕๙. เอวํ อขณฺฑตาทิคุณวเสน อตฺตโน สีลานิ อนุสฺสรโต เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, สีลํ อารพฺภาติ ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สีลคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ [Pg.216] สีลคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา สีลานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 159. Así, al rememorar sus propias virtudes mediante sus cualidades de ser íntegras y demás, en ese momento su mente no está obsesionada por la codicia... ni por el odio... ni por la desilusión. En ese momento, su mente es recta, teniendo a la virtud como objeto. Siguiendo el método anterior, para quien ha suprimido los obstáculos, surgen los factores del jhana en un solo momento. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades de la virtud o a la entrega en rememorar diversos tipos de cualidades, el jhana no alcanza la absorción sino solo la concentración de acceso. Esta se denomina "recuerdo de la virtud" (silanussati) por haber surgido mediante la rememoración de las cualidades de la virtud. อิมญฺจ ปน สีลานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สิกฺขาย สคารโว โหติ สภาควุตฺติ, ปฏิสนฺถาเร อปฺปมตฺโต, อตฺตานุวาทาทิภยวิรหิโต, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล โหติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ. Además, el monje dedicado a este recuerdo de la virtud es respetuoso hacia el entrenamiento, vive en armonía con sus compañeros, es diligente en la hospitalidad, está libre del temor al autorreproche y otros miedos, ve peligro incluso en las faltas más pequeñas, alcanza la plenitud de la fe y demás virtudes, y posee mucha alegría y júbilo. Aunque no alcance una realización superior, está encaminado hacia un destino feliz. ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส; เอวํ มหานุภาวาย, สีลานุสฺสติยา สทาติ. Por lo tanto, en verdad, una persona sabia debería practicar siempre la diligencia en el recuerdo de la virtud, que posee tan gran poder. อิทํ สีลานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Este es el inicio de la explicación detallada sobre el recuerdo de la virtud. ๕. จาคานุสฺสติกถา 5. Explicación del Recuerdo de la Generosidad ๑๖๐. จาคานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมน ปน ปกติยา จาคาธิมุตฺเตน นิจฺจปฺปวตฺตทานสํวิภาเคน ภวิตพฺพํ. อถ วา ปน ภาวนํ อารภนฺเตน อิโต ทานิ ปภุติ สติ ปฏิคฺคาหเก อนฺตมโส เอกาโลปมตฺตมฺปิ ทานํ อทตฺวา น ภุญฺชิสฺสามีติ สมาทานํ กตฺวา ตํทิวสํ คุณวิสิฏฺเฐสุ ปฏิคฺคาหเกสุ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ทานํ ทตฺวา ตตฺถ นิมิตฺตํ คณฺหิตฺวา รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘ลาภา วต เม สุลทฺธํ วต เม, โยหํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตาย ปชาย วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา วิหรามิ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต’’ติ เอวํ วิคตมลมจฺเฉรตาทิคุณวเสน อตฺตโน จาโค อนุสฺสริตพฺโพ. 160. Quien desee desarrollar el recuerdo de la generosidad debe estar naturalmente inclinado a la renuncia y ser constante en la práctica de dar y compartir. O bien, quien comienza el desarrollo debe hacer este compromiso: "A partir de hoy, mientras haya un receptor, no comeré ni siquiera un bocado sin haber dado una ofrenda". Habiendo hecho tal compromiso, en el día de practicar la meditación, debe dar una ofrenda según su capacidad y fuerza a receptores distinguidos por sus virtudes. Habiendo tomado eso como un objeto de atención, retirado en un lugar solitario y en meditación, debe rememorar su propia generosidad mediante sus cualidades, como la ausencia de la mancha de la tacañería: "Es una ganancia para mí, es una gran ganancia para mí, que en medio de una población obsesionada por la mancha de la tacañería, yo viva con una mente libre de ella, generoso, deleitándome en el desapego, dispuesto a la caridad, deleitándome en dar y compartir". ตตฺถ ลาภา วต เมติ มยฺหํ วต ลาภา, เย อิเม ‘‘อายุํ โข ปน ทตฺวา อายุสฺส ภาคี โหติ ทิพฺพสฺส วา มานุสสฺส วา’’ อิติ (อ. นิ. ๕.๓๗) จ, ‘‘ททํ ปิโย โหติ ภชนฺติ นํ พหู’’ อิติ (อ. นิ. ๕.๓๔) จ, ‘‘ททมาโน ปิโย โหติ, สตํ ธมฺมํ อนุกฺกมํ’’ อิติ (อ. นิ. ๕.๓๕) จ เอวมาทีหิ นเยหิ ภควตา ทายกสฺส ลาภา สํวณฺณิตา, เต มยฺหํ อวสฺสํ ภาคิโนติ อธิปฺปาโย. สุลทฺธํ วต เมติ ยํ มยา อิทํ สาสนํ มนุสฺสตฺตํ วา ลทฺธํ, ตํ สุลทฺธํ วต เม. กสฺมา[Pg.217]? โยหํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตาย ปชาย…เป… ทานสํวิภาครโตติ. En ese contexto, respecto a la frase 'lābhā vata me' (verdaderamente son ganancias para mí), significa: 'Verdaderamente son mis ganancias'. El significado es: 'Aquellas ganancias del donante que han sido elogiadas por el Bendito de diversas maneras, tales como: "Al dar la vida, uno participa de la longevidad, ya sea divina o humana" (A.N. 5.37), y "Aquel que da es amado y muchos lo frecuentan" (A.N. 5.34), y "Aquel que da es amado y sigue la tradición de los hombres virtuosos" (A.N. 5.35), ciertamente estas ganancias me pertenecen'. Con respecto a 'suladdhaṃ vata me' (verdaderamente es un gran logro para mí), significa: 'Lo que he obtenido, ya sea esta enseñanza o esta existencia humana, es ciertamente un gran logro para mí'. ¿Por qué? 'Porque yo, entre una generación abrumada por la mancha de la tacañería... etc., moro deleitándome en la generosidad y en el acto de compartir'. ตตฺถ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตายาติ มจฺเฉรมเลน อภิภูตาย. ปชายาติ ปชายนวเสน สตฺตา วุจฺจนฺติ. ตสฺมา อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ ปรสาธารณภาวมสหนลกฺขเณน จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวทูสกานํ กณฺหธมฺมานํ อญฺญตเรน มจฺเฉรมเลน อภิภูเตสุ สตฺเตสูติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตมลมจฺเฉเรนาติ อญฺเญสมฺปิ ราคโทสาทิมลานญฺเจว มจฺเฉรสฺส จ วิคตตฺตา วิคตมลมจฺเฉเรน. เจตสา วิหรามีติ ยถาวุตฺตปฺปการจิตฺโต หุตฺวา วสามีติ อตฺโถ. สุตฺเตสุ ปน มหานามสกฺกสฺส โสตาปนฺนสฺส สโต นิสฺสยวิหารํ ปุจฺฉโต นิสฺสยวิหารวเสน เทสิตตฺตา อคารํ อชฺฌาวสามีติ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิภวิตฺวา วสามีติ อตฺโถ. Allí, 'maccheramalapariyuṭṭhitāyā' significa dominada por la mancha de la tacañería. Con 'pajāyā' (generación) se refiere a los seres debido a su proceso de nacimiento. Por lo tanto, el significado en este contexto es: 'Entre los seres que están dominados por la mancha de la tacañería, la cual es una de las cualidades oscuras (kaṇhadhamma) que destruyen la luminosidad de la mente y tienen la característica de no tolerar que las propias posesiones sean compartidas con otros'. 'Vigatamalamaccherena' significa con la mancha de la tacañería eliminada; debido a la ausencia tanto de otras manchas como el deseo, el odio, etc., como de la tacañería misma, se dice 'con la mancha de la tacañería eliminada'. 'Cetasā viharāmīti' significa que vivo poseyendo una mente de la naturaleza anteriormente descrita. Sin embargo, en los Suttas, debido a que se enseñó según el modo de vida de Mahānāma el Sakya, quien era un Sotāpanna y preguntó sobre su modo de vida, se dijo 'habito en el hogar' (agāraṃ ajjhāvasāmi). En ese caso, el significado es 'habito habiendo superado (los obstáculos del hogar)'. มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ ปริสุทฺธหตฺโถ. สกฺกจฺจํ สหตฺถา เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ สทา โธตหตฺโถเยวาติ วุตฺตํ โหติ. โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสชฺชนํ โวสฺสคฺโค, ปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ตสฺมึ โวสฺสคฺเค สตตาภิโยควเสน รโตติ โวสฺสคฺครโต. ยาจโยโคติ ยํ ยํ ปเร ยาจนฺติ, ตสฺส ตสฺส ทานโต ยาจนโยโคติ อตฺโถ. ยาชโยโคติปิ ปาโฐ. ยชนสงฺขาเตน ยาเชน ยุตฺโตติ อตฺโถ. ทานสํวิภาครโตติ ทาเน จ สํวิภาเค จ รโต. อหญฺหิ ทานญฺจ เทมิ, อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโตปิ จ สํวิภาคํ กโรมิ, เอตฺเถว จสฺมิ อุภเย รโตติ เอวํ อนุสฺสรตีติ อตฺโถ. 'Muttacāgo' significa aquel cuya renuncia es libre. 'Payatapāṇi' significa aquel cuyas manos están puras. Esto quiere decir que uno tiene las manos siempre limpias para entregar respetuosamente el objeto de la donación con sus propias manos. En 'vossaggarato', 'vossajjana' y 'vossagga' significan el acto de dar; aquel que se deleita en ese acto de dar mediante el esfuerzo constante es un 'vossaggarato'. 'Yācayogo' significa que es apto para ser pedido debido a que entrega cualquier cosa que los demás le soliciten. También existe la lectura 'yājayogo', que significa que está dotado de la ofrenda conocida como sacrificio (yājena). 'Dānasaṃvibhāgarato' significa deleitarse tanto en el acto de dar como en el de compartir. Pues el significado es: 'Yo doy regalos y también comparto incluso lo que es para mi propio consumo; me deleito en ambos actos', y así recuerda repetidamente. ๑๖๑. ตสฺเสวํ วิคตมลมจฺเฉรตาทิคุณวเสน อตฺตโน จาคํ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ จาคํ อารพฺภาติ (อ. นิ. ๕.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. จาคคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการจาคคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ จาคคุณานุสฺสรณวเสน อุปฺปนฺนตฺตา จาคานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 161. Para aquel que de esta manera recuerda su propia generosidad en términos de cualidades como la ausencia de la mancha de la tacañería, en ese momento su mente no es invadida por el deseo, ni por el odio... etc., ni por la ilusión. En ese momento, su mente es recta con respecto a la generosidad (A.N. 5.10); y según el método anterior, para quien ha suprimido los obstáculos, surgen los factores del Jhana en un único momento mental. Sin embargo, debido a la profundidad de las virtudes de la generosidad, o debido a la inclinación hacia el recuerdo de las diversas clases de virtudes de la generosidad, el Jhana no alcanza la absorción (appanā), sino que llega únicamente al acceso (upacāra). Este Jhana, debido a que surge mediante el recuerdo de las virtudes de la generosidad, se clasifica simplemente como 'recuerdo de la generosidad' (cāgānussati). อิมญฺจ [Pg.218] ปน จาคานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ ภิยฺโยโส มตฺตาย จาคาธิมุตฺโต โหติ, อโลภชฺฌาสโย, เมตฺตาย อนุโลมการี, วิสารโท, ปีติปาโมชฺชพหุโล, อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ. Además, el monje dedicado a este recuerdo de la generosidad se vuelve excesivamente inclinado a la renuncia, tiene una disposición libre de codicia, actúa en conformidad con la benevolencia, es valiente, posee abundantes gozo y alegría y, aunque no alcance nada superior (como el Sendero o Fruto), tiene un buen destino como su meta futura. ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส; เอวํ มหานุภาวาย, จาคานุสฺสติยา สทาติ. Por lo tanto, el hombre sabio siempre debe practicar con diligencia este recuerdo de la generosidad, que posee tan gran poder. อิทํ จาคานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Esta es la introducción a la explicación detallada sobre el recuerdo de la generosidad. ๖. เทวตานุสฺสติกถา 6. Explicación del Recuerdo de las Deidades ๑๖๒. เทวตานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมน ปน อริยมคฺควเสน สมุทาคเตหิ สทฺธาทีหิ คุเณหิ สมนฺนาคเตน ภวิตพฺพํ. ตโต รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา ตาวตึสา, ยามา, ตุสิตา, นิมฺมานรติโน, ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, สนฺติ เทวา พฺรหฺมกายิกา, สนฺติ เทวา ตตุตฺตริ, ยถารูปาย สทฺธาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา สทฺธา สํวิชฺชติ. ยถารูเปน สีเลน. ยถารูเปน สุเตน. ยถารูเปน จาเคน. ยถารูปาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา ปญฺญา สํวิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) เอวํ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุณา อนุสฺสริตพฺพา. 162. Aquel que desea desarrollar el recuerdo de las deidades debe poseer cualidades como la fe, etc., que han surgido mediante el Sendero Noble. Luego, habiéndose retirado a la soledad y al recogimiento, debe reflexionar: 'Existen las deidades de los Cuatro Grandes Reyes, existen las deidades de los Treinta y Tres, las deidades Yama, las Tusita, las Nimmanarati, las Paranimmitavasavatti, las deidades del séquito de Brahma, y existen deidades más allá de esas. Poseyendo tal fe, esas deidades fallecieron de este mundo y renacieron allí; tal fe también existe en mí. Poseyendo tal virtud... tal conocimiento... tal generosidad... poseyendo tal sabiduría, esas deidades fallecieron de este mundo y renacieron allí; tal sabiduría también existe en mí' (A.N. 6.10). De esta manera, poniendo a las deidades como testigos, uno debe recordar sus propias virtudes de fe, etc. สุตฺเต ปน ยสฺมึ มหานาม สมเย อริยสาวโก อตฺตโน จ ตาสญฺจ เทวตานํ สทฺธญฺจ สีลญฺจ สุตญฺจ จาคญฺจ ปญฺญญฺจ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตีติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ วุตฺตํ, อถ โข ตํ สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตพฺพเทวตานํ อตฺตโน สทฺธาทีหิ สมานคุณทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อฏฺฐกถายญฺหิ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรตีติ ทฬฺหํ กตฺวา วุตฺตํ. En el Sutta se dice: 'Mahānāma, en el momento en que el noble discípulo recuerda la fe, la virtud, el conocimiento, la generosidad y la sabiduría de sí mismo y de esas deidades, en ese momento su mente no es invadida por el deseo'. Aunque se diga así, debe entenderse que esa expresión se dio con el fin de mostrar que las virtudes de uno mismo son iguales a las virtudes de las deidades que deben ser puestas como testigos. Pues en el Comentario se afirma firmemente que uno recuerda sus propias virtudes poniendo a las deidades como testigos. ๑๖๓. ตสฺมา ปุพฺพภาเค เทวตานํ คุเณ อนุสฺสริตฺวา อปรภาเค อตฺตโน สํวิชฺชมาเน สทฺธาทิคุเณ อนุสฺสรโต จสฺส เนว ตสฺมึ สมเย [Pg.219] ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ เทวตา อารพฺภาติ (อ. นิ. ๖.๑๐) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สทฺธาทิคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ เทวตานํ คุณสทิสสทฺธาทิคุณานุสฺสรณวเสน เทวตานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 163. Por lo tanto, para aquel que recuerda primero las virtudes de las deidades y luego sus propias virtudes de fe, etc., existentes en él, en ese momento su mente no es invadida por el deseo, ni por el odio... ni por la ilusión; en ese momento su mente es recta con respecto a las deidades. Según el método anterior, los factores del Jhana surgen en un momento mental para quien ha suprimido los obstáculos. Pero debido a la profundidad de las virtudes de la fe y demás, o por estar inclinado al recuerdo de diversas clases de virtudes, el Jhana no llega a la absorción completa sino solo al acceso. Este Jhana, por surgir mediante el recuerdo de las propias virtudes de fe, etc., que son similares a las virtudes de las deidades, se clasifica simplemente como 'recuerdo de las deidades' (devatānussati). อิมญฺจ ปน เทวตานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ เทวตานํ ปิโย โหติ มนาโป, ภิยฺโยโส มตฺตาย สทฺธาทิเวปุลฺลํ อธิคจฺฉติ, ปีติปาโมชฺชพหุโล วิหรติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ. El monje dedicado a este recuerdo de las deidades es amado y apreciado por las deidades, alcanza una mayor plenitud de fe y otras virtudes, vive con abundantes gozo y alegría y, aunque no alcance nada superior, tiene un buen destino como su meta. ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส; เอวํ มหานุภาวาย, เทวตานุสฺสติยา สทาติ. Por lo tanto, el hombre sabio siempre debe practicar con diligencia este recuerdo de las deidades, que posee tan gran poder. อิทํ เทวตานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Esta es la introducción a la explicación detallada sobre el recuerdo de las deidades. ปกิณฺณกกถา Explicación Miscelánea ๑๖๔. ยํ ปน เอตาสํ วิตฺถารเทสนายํ ‘‘อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตถาคตํ อารพฺภา’’ติอาทีนิ วตฺวา ‘‘อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐) วุตฺตํ, ตตฺถ อิติปิ โส ภควาติอาทีนํ อตฺถํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐึ สนฺธาย ลภติ อตฺถเวทนฺติ วุตฺตํ. ปาฬึ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ตุฏฺฐึ สนฺธาย ลภติ ธมฺมเวทํ. อุภยวเสน ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชนฺติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 164. Sin embargo, en la enseñanza detallada de estas seis recordaciones, después de haber dicho: ‘En ese momento, la mente [del meditador] está ciertamente recta, inspirada en el Tathāgata’, etc., se dice: ‘Mahānāma, el noble discípulo con la mente recta obtiene la inspiración en el significado (atthaveda), obtiene la inspiración en el Dhamma (dhammaveda), obtiene el júbilo asociado con el Dhamma; en aquel que está jubiloso, nace el rapto (pĦti)’ (A. ni. 6.10). En ese pasaje, debe entenderse que se dice ‘obtiene la inspiración en el significado’ refiriéndose a la satisfacción nacida con base en el significado de los términos como ‘Itipi so bhagavā’, etc. Se dice ‘obtiene la inspiración en el Dhamma’ refiriéndose a la satisfacción nacida con base en el texto de la enseñanza (Pāᄷi). Y se dice ‘obtiene el júbilo asociado con el Dhamma’ basándose en ambos aspectos. ยญฺจ เทวตานุสฺสติยํ เทวตา อารพฺภาติ วุตฺตํ, ตํ ปุพฺพภาเค เทวตา อารพฺภ ปวตฺตจิตฺตวเสน เทวตาคุณสทิเส วา เทวตาภาวนิปฺผาทเก คุเณ อารพฺภ ปวตฺตจิตฺตวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Y lo que se dice en la recordación de las deidades: ‘inspirado en las deidades’, debe entenderse que se dice en el sentido de una mente que surge inspirada en las deidades en la etapa preliminar, o bien en el sentido de una mente que surge inspirada en las cualidades similares a las de las deidades que producen el estado de deidad. ๑๖๕. อิมา [Pg.220] ปน ฉ อนุสฺสติโย อริยสาวกานญฺเญว อิชฺฌนฺติ. เตสํ หิ พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณา ปากฏา โหนฺติ. เต จ อขณฺฑตาทิคุเณหิ สีเลหิ, วิคตมลมจฺเฉเรน จาเคน, มหานุภาวานํ เทวตานํ คุณสทิเสหิ สทฺธาทิคุเณหิ สมนฺนาคตา. มหานามสุตฺเต (อ. นิ. ๖.๑๐) จ โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารํ ปุฏฺเฐน ภควตา โสตาปนฺนสฺส นิสฺสยวิหารทสฺสนตฺถเมว เอตา วิตฺถารโต กถิตา. 165. Estas seis recordaciones, sin embargo, solo llegan a su plenitud en los nobles discípulos. Pues para ellos, las cualidades del Buddha, del Dhamma y del Saᅅgha son evidentes. Ellos poseen virtudes dotadas de cualidades como la de ser íntegras, poseen una generosidad libre de la mancha de la tacañería, y poseen cualidades como la fe, etc., similares a las cualidades de las deidades de gran poder. Y en el Mahānāma Sutta (A. ni. 6.10), estas fueron expuestas detalladamente por el Bendito con el propósito de mostrar la morada de apoyo (nissayavihāra) de un Sotāpanna, a petición de un Sotāpanna que preguntaba por su morada de apoyo. เคธสุตฺเตปิ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, อิติปิ โส ภควา…เป… อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. เคโธติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานมธิวจนํ. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๒๕) เอวํ อริยสาวกสฺส อนุสฺสติวเสน จิตฺตํ วิโสเธตฺวา อุตฺตริ ปรมตฺถวิสุทฺธิอธิคมตฺถาย กถิตา. También en el Gedha Sutta se dice: ‘Aquí, monjes, el noble discípulo recuerda al Tathāgata: ‘De tal manera es el Bendito…’ hasta ‘en ese momento su mente está ciertamente recta, salida, liberada y emergida de la codicia (gedha). ‘Codicia’, monjes, es un nombre para los cinco hilos de los placeres sensuales. Tomando esto como objeto, monjes, algunos seres aquí se purifican de esta manera’ (A. ni. 6.25). Así, estas se enseñan habiendo purificado la mente mediante la recordación del noble discípulo, con el fin de alcanzar la pureza suprema (paramatthavisuddhi) más allá. อายสฺมตา มหากจฺจาเนน เทสิเต สมฺพาโธกาสสุตฺเตปิ ‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส, อพฺภุตํ, อาวุโส, ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมฺพาเธ โอกาสาธิคโม อนุพุทฺโธ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา…เป… นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย ยทิทํ ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? อิธาวุโส, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ…เป… เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๒๖) เอวํ อริยสาวกสฺเสว ปรมตฺถวิสุทฺธิธมฺมตาย โอกาสาธิคมวเสน กถิตา. También en el Sambādhokāsa Sutta, enseñado por el venerable Mahākaccāna, se dice: ‘Es maravilloso, amigos, es asombroso, amigos, cómo por aquel Bendito que sabe y ve, el Arahant plenamente Iluminado, se ha descubierto la obtención de una oportunidad en medio de lo estrecho para la purificación de los seres… para la realización del Nibbāna, es decir, las seis bases de recordación. ¿Cuáles son las seis? Aquí, amigos, el noble discípulo recuerda al Tathāgata… hasta ‘de esta manera algunos seres aquí se vuelven de naturaleza purificada’ (A. ni. 6.26). Así, estas se enseñan mediante la obtención de la oportunidad, en el sentido de la capacidad de los nobles discípulos para alcanzar la pureza suprema. อุโปสถสุตฺเตปิ ‘‘กถญฺจ, วิสาเข, อริยูโปสโถ โหติ? อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส, วิสาเข, จิตฺตสฺส อุปกฺกเมน ปริโยทปนา โหติ. กถญฺจ, วิสาเข, อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺส อุปกฺกเมน ปริโยทปนา โหติ? อิธ, วิสาเข, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๗๑) เอวํ อริยสาวกสฺเสว อุโปสถํ อุปวสโต จิตฺตวิโสธนกมฺมฏฺฐานวเสน อุโปสถสฺส มหปฺผลภาวทสฺสนตฺถํ กถิตา. También en el Uposatha Sutta se dice: ‘¿Y cómo, Visākhā, es el Uposatha de los Nobles? Es la limpieza de una mente corrupta mediante un esfuerzo. ¿Y cómo, Visākhā, es la limpieza de una mente corrupta mediante un esfuerzo? Aquí, Visākhā, el noble discípulo recuerda al Tathāgata’ (A. ni. 3.71). Así, estas se enseñan con el propósito de mostrar el estado de gran fruto del Uposatha, mediante el tema de meditación de la purificación de la mente de un noble discípulo que observa el Uposatha. เอกาทสนิปาเตปิ ‘‘สทฺโธ โข, มหานาม, อาราธโก โหติ, โน อสฺสทฺโธ. อารทฺธวีริโย, อุปฏฺฐิตสติ, สมาหิโต, ปญฺญวา, มหานาม[Pg.221], อาราธโก โหติ, โน ทุปฺปญฺโญ. อิเมสุ โข ตฺวํ, มหานาม, ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย ฉ ธมฺเม อุตฺตริ ภาเวยฺยาสิ. อิธ ตฺวํ, มหานาม, ตถาคตํ อนุสฺสเรยฺยาสิ อิติปิ โส ภควา’’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑๑) เอวํ อริยสาวกสฺเสว ‘‘เตสํ โน, ภนฺเต, นานาวิหาเรน วิหรตํ เกนสฺส วิหาเรน วิหริตพฺพ’’นฺติ ปุจฺฉโต วิหารทสฺสนตฺถํ กถิตา. También en el Undécimo Nipāta se dice: ‘Mahānāma, aquel que tiene fe logra el éxito, no aquel que no tiene fe. Mahānāma, aquel que tiene energía aplicada, atención establecida, mente concentrada y sabiduría logra el éxito, no aquel que es insensato. Mahānāma, tú, habiéndote establecido en estas cinco cualidades, debes desarrollar seis cualidades más allá. Aquí, Mahānāma, debes recordar al Tathāgata: ‘De tal manera es el Bendito…’ (A. ni. 11.11). Así, estas fueron enseñadas para mostrar la morada a aquel noble discípulo que preguntaba: ‘Venerable Señor, para nosotros que moramos en diversas moradas, ¿con qué morada deberíamos morar?’. ๑๖๖. เอวํ สนฺเตปิ ปริสุทฺธสีลาทิคุณสมนฺนาคเตน ปุถุชฺชเนนาปิ มนสิ กาตพฺพา. อนุสฺสววเสนาปิ หิ พุทฺธาทีนํ คุเณ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทติเยว. ยสฺสานุภาเวน นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา อุฬารปาโมชฺโช วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํเยว สจฺฉิกเรยฺย กฏอนฺธการวาสี ผุสฺสเทวตฺเถโร วิย. 166. A pesar de esto, incluso una persona común (puthujjana) que posea virtudes puras y otras cualidades debe aplicarlas a su mente. Pues, incluso mediante la tradición oral, la mente de quien recuerda las cualidades del Buddha y otros se aclara ciertamente. Mediante el poder de esa claridad, habiendo suspendido los obstáculos y con un júbilo abundante, tras emprender la visión cabal (vipassanā), podría realizar incluso el estado de Arahant, tal como el venerable Phussadeva, morador de Kaᄷaandhakāra. โส กิรายสฺมา มาเรน นิมฺมิตํ พุทฺธรูปํ ทิสฺวา ‘‘อยํ ตาว สราคโทสโมโห เอวํ โสภติ, กถํ นุ โข ภควา น โสภติ, โส หิ สพฺพโส วีตราคโทสโมโห’’ติ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ ปฏิลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ. Se dice que aquel venerable, al ver una imagen del Buddha creada por Māra, pensó: ‘Si este [Māra], que todavía tiene apego, odio y confusión, resplandece así, ¿cuánto más no resplandecerá el Bendito, quien ha erradicado por completo el apego, el odio y la confusión?’. Así, obteniendo rapto con el Buddha como objeto y desarrollando la visión cabal, alcanzó el estado de Arahant. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así concluye en el Visuddhimagga, compuesto para el regocijo de las personas virtuosas, สมาธิภาวนาธิกาเร En la sección sobre el desarrollo de la concentración, ฉอนุสฺสตินิทฺเทโส นาม La explicación de las seis recordaciones, สตฺตโม ปริจฺเฉโท. El séptimo capítulo. ๘. อนุสฺสติกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส 8. Explicación de los temas de meditación de las recordaciones มรณสฺสติกถา Discusión sobre la recordación de la muerte ๑๖๗. อิทานิ [Pg.222] อิโต อนนฺตราย มรณสฺสติยา ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ มรณนฺติ เอกภวปริยาปนฺนสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปจฺเฉโท. ยํ ปเนตํ อรหนฺตานํ วฏฺฏทุกฺขสมุจฺเฉทสงฺขาตํ สมุจฺเฉทมรณํ, สงฺขารานํ ขณภงฺคสงฺขาตํ ขณิกมรณํ, รุกฺโข มโต โลหํ มตนฺติอาทีสุ สมฺมุติมรณญฺจ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. 167. Ahora sigue la explicación del desarrollo de la recordación de la muerte, que viene inmediatamente después de la recordación de las deidades. En ella, ‘muerte’ significa el corte de la facultad de la vida (jĦvitindriya) comprendida dentro de una sola existencia. Sin embargo, no se refiere aquí a la ‘muerte por aniquilación’ (samucchedamaraᅇa), que es la cesación total del sufrimiento de la ronda para los Arahants; ni a la ‘muerte momentánea’ (khaᅇikamaraᅇa), que es la disolución de las formaciones en cada momento; ni a la ‘muerte convencional’ (sammutimaraᅇa), como en expresiones como ‘el árbol ha muerto’ o ‘el metal ha muerto’. ยมฺปิ เจตํ อธิปฺเปตํ, ตํ กาลมรณํ อกาลมรณนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ กาลมรณํ ปุญฺญกฺขเยน วา อายุกฺขเยน วา อุภยกฺขเยน วา โหติ. อกาลมรณํ กมฺมุปจฺเฉทกกมฺมวเสน. Y esta [muerte] que aquí se pretende es de dos clases: muerte oportuna (kālamaraᅇa) y muerte inoportuna (akālamaraᅇa). De ellas, la muerte oportuna ocurre por el agotamiento del mérito, por el agotamiento de la duración de la vida, o por el agotamiento de ambos. La muerte inoportuna ocurre por la acción de un kamma que corta [el kamma que produce los resultados de la vida]. ตตฺถ ยํ วิชฺชมานายปิ อายุสนฺตานชนกปจฺจยสมฺปตฺติยา เกวลํ ปฏิสนฺธิชนกสฺส กมฺมสฺส วิปกฺกวิปากตฺตา มรณํ โหติ, อิทํ ปุญฺญกฺขเยน มรณํ นาม. ยํ คติกาลาหาราทิสมฺปตฺติยา อภาเวน อชฺชตนกาลปุริสานํ วิย วสฺสสตมตฺตปริมาณสฺส อายุโน ขยวเสน มรณํ โหติ, อิทํ อายุกฺขเยน มรณํ นาม. ยํ ปน ทูสีมารกลาพุราชาทีนํ วิย ตงฺขณญฺเญว ฐานาจาวนสมตฺเถน กมฺมุนา อุปจฺฉินฺนสนฺตานานํ, ปุริมกมฺมวเสน วา สตฺถหรณาทีหิ อุปกฺกเมหิ อุปจฺฉิชฺชมานสนฺตานานํ มรณํ โหติ, อิทํ อกาลมรณํ นาม. ตํ สพฺพมฺปิ วุตฺตปฺปกาเรน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉเทน สงฺคหิตํ. อิติ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทสงฺขาตสฺส มรณสฺส สรณํ มรณสฺสติ. Entre ellas, cuando la muerte ocurre únicamente por la maduración del kamma que produjo el renacimiento, a pesar de existir la plenitud de condiciones (como el alimento) que generan la continuidad de la vida, esta se denomina 'muerte por el agotamiento de los méritos' (puññakkhaya). Cuando la muerte ocurre debido al agotamiento del tiempo de vida, como en el caso de los hombres de la era actual cuya duración es de aproximadamente cien años, o por la ausencia de plenitud en el destino, el tiempo o el alimento, esta se denomina 'muerte por el agotamiento de la duración de la vida' (āyukkhaya). Además, aquella muerte que ocurre en individuos cuya continuidad vital es interrumpida por un kamma capaz de desplazar al ser de su estado en ese mismo instante —como en los casos del Mara Dūsī o del rey Kalābu— o cuya continuidad es interrumpida por medios violentos como el uso de armas debido a un kamma previo, esta se denomina 'muerte prematura' (akālamaraṇa). Todas estas formas de muerte están comprendidas en la definición de la muerte como la 'interrupción de la facultad vital' (jīvitindriyupaccheda), tal como se ha descrito. Así, el recuerdo de la muerte que se define como la interrupción de la facultad vital se llama Maraṇassati. ๑๖๘. ตํ ภาเวตุกาเมน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน ‘‘มรณํ ภวิสฺสติ, ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉิชฺชิสฺสตี’’ติ วา, ‘‘มรณํ มรณ’’นฺติ วา โยนิโส มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อโยนิโส ปวตฺตยโต หิ อิฏฺฐชนมรณานุสฺสรเณ โสโก อุปฺปชฺชติ วิชาตมาตุยา ปิยปุตฺตมรณานุสฺสรเณ วิย. อนิฏฺฐชนมรณานุสฺสรเณ ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ เวรีนํ เวริมรณานุสฺสรเณ วิย. มชฺฌตฺตชนมรณานุสฺสรเณ สํเวโค น อุปฺปชฺชติ มตกเฬวรทสฺสเน ฉวฑาหกสฺส วิย. อตฺตโน มรณานุสฺสรเณ สนฺตาโส อุปฺปชฺชติ อุกฺขิตฺตาสิกํ วธกํ ทิสฺวา ภีรุกชาติกสฺส [Pg.223] วิย. ตเทตํ สพฺพมฺปิ สติสํเวคญาณวิรหโต โหติ. ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ หตมตสตฺเต โอโลเกตฺวา ทิฏฺฐปุพฺพสมฺปตฺตีนํ สตฺตานํ มตานํ มรณํ อาวชฺเชตฺวา สติญฺจ สํเวคญฺจ ญาณญฺจ โยเชตฺวา ‘‘มรณํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา นเยน มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอวํ ปวตฺเตนฺโต หิ โยนิโส ปวตฺเตติ, อุปาเยน ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เอวํ ปวตฺตยโตเยว หิ เอกจฺจสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, มรณารมฺมณา สติ สณฺฐาติ, อุปจารปฺปตฺตเมว กมฺมฏฺฐานํ โหติ. 168. Aquel que desee cultivarla, debe retirarse a un lugar solitario y, en reclusión, aplicar la atención sabia (yoniso manasikāra) de la siguiente manera: 'La muerte ocurrirá, la facultad vital se interrumpirá' o simplemente 'muerte, muerte'. En efecto, para quien aplica la atención de manera no sabia (ayoniso), surge el dolor al recordar la muerte de una persona querida, como el dolor de una madre que recuerda la muerte de su amado hijo. Al recordar la muerte de una persona no deseada (un enemigo), surge la alegría, como la alegría de los enemigos al recordar la muerte de su rival. Al recordar la muerte de una persona indiferente, no surge el sentido de urgencia (saṃvega), como el enterrador que mira un cadáver. Al recordar la propia muerte, surge el terror, como el terror que siente una persona cobarde al ver a un verdugo con la espada en alto. Todo esto ocurre por la ausencia de atención plena (sati), de urgencia espiritual (saṃvega) y de conocimiento (ñāṇa). Por lo tanto, uno debe observar a los seres que han muerto en diversos lugares, reflexionar sobre la muerte de seres que anteriormente gozaban de prosperidad y, uniendo la atención, el sentido de urgencia y el conocimiento, aplicar la reflexión del modo: 'La muerte ocurrirá'. Al proceder así, se dice que aplica la atención con sabiduría y mediante el método correcto. Para quien reflexiona de esta manera, los obstáculos (nīvaraṇāni) se suprimen, la atención se establece firmemente en el objeto de la muerte y el tema de meditación alcanza el nivel de concentración de acceso (upacāra). ๑๖๙. ยสฺส ปน เอตฺตาวตา น โหติ, เตน วธกปจฺจุปฏฺฐานโต, สมฺปตฺติวิปตฺติโต, อุปสํหรณโต, กายพหุสาธารณโต, อายุทุพฺพลโต, อนิมิตฺตโต, อทฺธานปริจฺเฉทโต, ขณปริตฺตโตติ อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. 169. Sin embargo, para aquel a quien no se le manifiesta la meditación mediante el método anterior, debe recordar la muerte a través de estos ocho aspectos: (1) como un verdugo que se presenta frente a uno, (2) por la ruina de la prosperidad, (3) por comparación, (4) por el hecho de que el cuerpo es compartido con muchos seres, (5) por la fragilidad de la vida, (6) por la ausencia de señales (incertidumbre), (7) por la limitación de la duración de la vida y (8) por la brevedad del momento presente. ตตฺถ วธกปจฺจุปฏฺฐานโตติ วธกสฺส วิย ปจฺจุปฏฺฐานโต. ยถา หิ อิมสฺส สีสํ ฉินฺทิสฺสามีติ อสึ คเหตฺวา คีวาย จารยมาโน วธโก ปจฺจุปฏฺฐิโตว โหติ, เอวํ มรณมฺปิ ปจฺจุปฏฺฐิตเมวาติ อนุสฺสริตพฺพํ. กสฺมา? สห ชาติยา อาคตโต, ชีวิตหรณโต จ. ยถา หิ อหิจฺฉตฺตกมกุฬํ มตฺถเกน ปํสุํ คเหตฺวาว อุคฺคจฺฉติ, เอวํ สตฺตา ชรามรณํ คเหตฺวาว นิพฺพตฺตนฺติ. ตถา หิ เนสํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อุปฺปาทานนฺตรเมว ชรํ ปตฺวา ปพฺพตสิขรโต ปติตสิลา วิย ภิชฺชติ สทฺธึ สมฺปยุตฺตขนฺเธหิ. เอวํ ขณิกมรณํ ตาว สห ชาติยา อาคตํ. ชาตสฺส ปน อวสฺสํ มรณโต อิธาธิปฺเปตมรณมฺปิ สห ชาติยา อาคตํ. ตสฺมา เอส สตฺโต ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ยถา นาม อุฏฺฐิโต สูริโย อตฺถาภิมุโข คจฺฉเตว, คตคตฏฺฐานโต อีสกมฺปิ น นิวตฺตติ. ยถา วา นที ปพฺพเตยฺยา สีฆโสตา หารหารินี สนฺทเตว วตฺตเตว อีสกมฺปิ น นิวตฺตติ, เอวํ อีสกมฺปิ อนิวตฺตมาโน มรณาภิมุโขว ยาติ. เตน วุตฺตํ – En este contexto, 'como un verdugo que se presenta frente a uno' significa que la muerte se presenta de forma inminente, como un verdugo. Así como un verdugo que sostiene una espada y la dirige hacia el cuello de alguien pensando: 'Cortaré su cabeza', está siempre presente y al acecho, del mismo modo debe recordarse que la muerte es inminente. ¿Por qué? Porque viene junto con el nacimiento y porque arrebata la vida. Así como el brote de un hongo surge de la tierra llevando polvo en su parte superior, así los seres nacen cargando consigo la vejez y la muerte. Pues su conciencia de renacimiento, inmediatamente después de surgir, alcanza la vejez y se desintegra junto con sus agregados asociados, como una piedra que cae desde la cima de una montaña. De este modo, la muerte momentánea (khaṇika-maraṇa) viene acompañada desde el nacimiento. Pero dado que quien ha nacido debe morir inevitablemente, la muerte que se trata aquí (la interrupción de la facultad vital) también se considera que viene junto con el nacimiento. Por lo tanto, este ser, desde el momento de nacer, avanza inevitablemente hacia su ocaso, como el sol que una vez salido se dirige hacia la puesta y no retrocede ni un ápice de cada lugar por donde pasa. O como un río de montaña, de corriente rápida que arrastra todo a su paso, solo fluye hacia adelante y no retrocede ni un poco; así el ser avanza sin detenerse hacia la muerte. Por eso se ha dicho: ‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว; อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓); "La misma noche en que el joven es concebido por primera vez en el vientre, desde que surge ya avanza hacia su fin, y en su marcha no puede retroceder". เอวํ คจฺฉโต จสฺส คิมฺหาภิตตฺตานํ กุนฺนทีนํ ขโย วิย, ปาโต อาโปรสานุคตพนฺธนานํ ทุมปฺผลานํ ปตนํ วิย, มุคฺคราภิตาฬิตานํ มตฺติกภาชนานํ เภโท [Pg.224] วิย, สูริยรสฺมิสมฺผุฏฺฐานํ อุสฺสาวพินฺทูนํ วิทฺธํสนํ วิย จ มรณเมว อาสนฺนํ โหติ. เตนาห – Para este ser que avanza así, la muerte es tan inminente como el agotamiento de los riachuelos abrasados por el calor del verano, como la caída por la mañana de los frutos de los árboles cuyos tallos se han debilitado al agotarse su savia, como la rotura de las vasijas de barro golpeadas por un mazo, o como la evaporación de las gotas de rocío al ser tocadas por los rayos del sol. Por eso se dijo: ‘‘อจฺจยนฺติ อโหรตฺตา, ชีวิตมุปรุชฺฌติ; อายุ ขียติ มจฺจานํ, กุนฺนทีนํว โอทกํ. (สํ. นิ. ๑.๑๔๖); "Los días y las noches transcurren, la vida se interrumpe; la existencia de los mortales se agota, como el agua de los pequeños arroyos". ‘‘ผลานมิว ปกฺกานํ, ปาโต ปปตโต ภยํ; เอวํ ชาตาน มจฺจานํ, นิจฺจํ มรณโต ภยํ. "Así como los frutos maduros corren el peligro de caer por la mañana, así los mortales, una vez nacidos, viven siempre con el temor a la muerte". ‘‘ยถาปิ กุมฺภการสฺส, กตํ มตฺติกภาชนํ; ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ, ยํ ปกฺกํ ยญฺจ อามกํ; สพฺพํ เภทนปริยนฺตํ, เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ’. (สุ. นิ. ๕๘๑-๕๘๒); "Como todas las vasijas de barro hechas por el alfarero —ya sean pequeñas o grandes, cocidas o crudas— terminan en la rotura, así es la vida de los mortales". ‘‘อุสฺสาโวว ติณคฺคมฺหิ, สูริยุคฺคมนํ ปติ; เอวมายุ มนุสฺสานํ, มา มํ อมฺม นิวารยา’’ติ. (ชา. ๑.๑๑.๗๙); "Como una gota de rocío en la punta de una brizna de hierba ante la salida del sol, así es la vida de los hombres; por lo tanto, madre, no me impidas renunciar al mundo". เอวํ อุกฺขิตฺตาสิโก วธโก วิย สห ชาติยา อาคตํ ปเนตํ มรณํ คีวาย อสึ จารยมาโน โส วธโก วิย ชีวิตํ หรติเยว, น อหริตฺวา นิวตฺตติ. ตสฺมา สห ชาติยา อาคตโต, ชีวิตหรณโต จ อุกฺขิตฺตาสิโก วธโก วิย มรณมฺปิ ปจฺจุปฏฺฐิตเมวาติ เอวํ วธกปจฺจุปฏฺฐานโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. Así, esta muerte que viene junto con el nacimiento arrebata la vida como un verdugo con la espada en alto que la dirige hacia el cuello, y una vez que la toma, no retrocede. Por consiguiente, dado que viene junto con el nacimiento y arrebata la vida, debe recordarse que la muerte es inminente como un verdugo con la espada en alto; de este modo debe meditarse sobre la muerte desde la perspectiva de la presencia de un verdugo. ๑๗๐. สมฺปตฺติวิปตฺติโตติ อิธ สมฺปตฺติ นาม ตาวเทว โสภติ, ยาว นํ วิปตฺติ นาภิภวติ, น จ สา สมฺปตฺติ นาม อตฺถิ, ยา วิปตฺตึ อติกฺกมฺม ติฏฺเฐยฺย. ตถา หิ – 170. Respecto a 'por la ruina de la prosperidad': en este mundo, lo que llamamos prosperidad (sampatti) es bella solo mientras la desgracia (vipatti) no la abruma; y no existe prosperidad que pueda permanecer tras haber trascendido la desgracia. En efecto: ‘‘สกลํ เมทินึ ภุตฺวา, ทตฺวา โกฏิสตํ สุขี; อฑฺฒามลกมตฺตสฺส, อนฺเต อิสฺสรตํ คโต. "Habiendo disfrutado de toda la tierra y habiendo donado cien mil millones de monedas, el rey Asoka, quien vivía en la felicidad, al final llegó a poseer solo la autoridad sobre media fruta amla (āmalaka)". ‘‘เตเนว เทหพนฺเธน, ปุญฺญมฺหิ ขยมาคเต; มรณาภิมุโข โสปิ, อโสโก โสกมาคโต’’ติ. "Incluso él, el rey Asoka, en ese mismo cuerpo, cuando sus méritos se agotaron, enfrentó la muerte y cayó en el dolor". อปิจ [Pg.225] สพฺพํ อาโรคฺยํ พฺยาธิปริโยสานํ, สพฺพํ โยพฺพนํ ชราปริโยสานํ, สพฺพํ ชีวิตํ มรณปริโยสานํ, สพฺโพเยว โลกสนฺนิวาโส ชาติยา อนุคโต, ชราย อนุสโฏ, พฺยาธินา อภิภูโต, มรเณน อพฺภาหโต. เตนาห – Además, toda salud termina en enfermedad, toda juventud termina en vejez, toda vida termina en muerte; toda la existencia en este mundo es perseguida por el nacimiento, invadida por la vejez, oprimida por la enfermedad y golpeada por la muerte. Por eso se dijo: ‘‘ยถาปิ เสลา วิปุลา, นภํ อาหจฺจ ปพฺพตา; สมนฺตา อนุปริเยยฺยุํ, นิปฺโปเถนฺตา จตุทฺทิสา. ‘‘Así como grandes montañas de piedra, que alcanzan el cielo, se acercan rodando desde las cuatro direcciones, aplastándolo todo a su paso; ‘‘เอวํ ชรา จ มจฺจุ จ, อธิวตฺตนฺติ ปาณิเน; ขตฺติเย พฺราหฺมเณ เวสฺเส, สุทฺเท จณฺฑาลปุกฺกุเส; น กิญฺจิ ปริวชฺเชติ, สพฺพเมวาภิมทฺทติ. de igual manera, la vejez y la muerte abruman a los seres vivos: guerreros, brahmanes, comerciantes, siervos, e incluso a los parias y recolectores de basura; no exceptúan a nadie, a todos los aplastan por igual. ‘‘น ตตฺถ หตฺถีนํ ภูมิ, น รถานํ น ปตฺติยา; น จาปิ มนฺตยุทฺเธน, สกฺกา เชตุํ ธเนน วา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๓๖); Allí, no hay campo de batalla para los elefantes, ni para los carros, ni para la infantería; ni es posible vencer mediante estratagemas de guerra ni mediante riquezas’’. เอวํ ชีวิตสมฺปตฺติยา มรณวิปตฺติปริโยสานตํ ววตฺถเปนฺเตน สมฺปตฺติวิปตฺติโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. De este modo, aquel que determina que la perfección de la vida culmina en el fracaso de la muerte debe recordar la muerte a través del contraste entre el éxito y el fracaso. ๑๗๑. อุปสํหรณโตติ ปเรหิ สทฺธึ อตฺตโน อุปสํหรณโต. ตตฺถ สตฺตหากาเรหิ อุปสํหรณโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ, ยสมหตฺตโต, ปุญฺญมหตฺตโต, ถามมหตฺตโต, อิทฺธิมหตฺตโต, ปญฺญามหตฺตโต, ปจฺเจกพุทฺธโต, สมฺมาสมฺพุทฺธโตติ. กถํ? อิทํ มรณํ นาม มหายสานํ มหาปริวารานํ สมฺปนฺนธนวาหนานํ มหาสมฺมตมนฺธาตุมหาสุทสฺสน ทฬฺหเนมิ นิมิปฺปภุตีนมฺปิ อุปริ นิราสงฺกเมว ปติตํ, กิมงฺคํ ปน มยฺหํ อุปริ น ปติสฺสติ? 171. ‘Mediante la comparación’ (upasaṃharaṇa) significa comparando la propia muerte con la de los demás. En este contexto, la muerte debe recordarse mediante la comparación a través de siete aspectos: por la grandeza de la fama, por la grandeza del mérito, por la grandeza de la fuerza, por la grandeza de los poderes psíquicos, por la grandeza de la sabiduría, por los Budas Solitarios y por los Budas Completamente Iluminados. ¿Cómo? Esta muerte ha caído incluso sobre aquellos de gran renombre, de gran séquito, poseedores de abundantes riquezas y vehículos, como los reyes Mahāsammata, Mandhātu, Mahāsudassana, Daḷhanemi y Nimi, cayendo sobre ellos sin vacilación alguna. ¿Cómo, entonces, no caerá sobre mí? มหายสา ราชวรา, มหาสมฺมตอาทโย; เตปิ มจฺจุวสํ ปตฺตา, มาทิเสสุ กถาว กาติ. Incluso aquellos reyes excelentes de gran renombre, comenzando con Mahāsammata, cayeron bajo el dominio de la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo? เอวํ ตาว ยสมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ. Así es como debe recordarse primeramente a través de la grandeza de la fama. กถํ ปุญฺญมหตฺตโต? ¿Cómo se recuerda a través de la grandeza del mérito? โชติโก ชฏิโล อุคฺโค, เมณฺฑโก อถ ปุณฺณโก; เอเต จญฺเญ จ เย โลเก, มหาปุญฺญาติ วิสฺสุตา; สพฺเพ มรณมาปนฺนา, มาทิเสสุ กถาว กาติ. Jotika, Jaṭila, Ugga, Meṇḍaka y también Puṇṇaka; estos y otros conocidos en el mundo como poseedores de gran mérito, todos han sucumbido ante la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo? เอวํ ปุญฺญมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ. Así es como debe recordarse a través de la grandeza del mérito. กถํ [Pg.226] ถามมหตฺตโต? ¿Cómo se recuerda a través de la grandeza de la fuerza? วาสุเทโว พลเทโว, ภีมเสโน ยุธิฏฺฐิโล; จานุโร โย มหามลฺโล, อนฺตกสฺส วสํ คตา. Vāsudeva, Baladeva, Bhīmasena, Yudhiṭṭhilo y Cānura, el gran luchador, han caído bajo el poder de la muerte. เอวํ ถามพลูเปตา, อิติ โลกมฺหิ วิสฺสุตา; เอเตปิ มรณํ ยาตา, มาทิเสสุ กถาว กาติ. Así, incluso aquellos célebres en el mundo por estar dotados de tal fuerza y vigor han partido hacia la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo? เอวํ ถามมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ. Así es como debe recordarse a través de la grandeza de la fuerza. กถํ อิทฺธิมหตฺตโต? ¿Cómo se recuerda a través de la grandeza de los poderes psíquicos? ปาทงฺคุฏฺฐกมตฺเตน, เวชยนฺตมกมฺปยิ; โย นามิทฺธิมตํ เสฏฺโฐ, ทุติโย อคฺคสาวโก. Aquel que fue el más excelso entre los poseedores de poderes, el segundo discípulo principal, quien con solo su dedo gordo del pie hizo temblar el palacio Vejayanta; โสปิ มจฺจุมุขํ โฆรํ, มิโค สีหมุขํ วิย; ปวิฏฺโฐ สห อิทฺธีหิ, มาทิเสสุ กถาว กาติ. incluso él entró en la terrible boca de la muerte como un ciervo entra en la boca de un león, sucumbiendo junto con sus poderes; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo? เอวํ อิทฺธิมหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ. Así es como debe recordarse a través de la grandeza de los poderes psíquicos. กถํ ปญฺญามหตฺตโต? ¿Cómo se recuerda a través de la grandeza de la sabiduría? โลกนาถํ ฐเปตฺวาน, เย จญฺเญ อตฺถิ ปาณิโน; ปญฺญาย สาริปุตฺตสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ. A excepción del Protector del Mundo, ningún otro ser vivo posee una sabiduría que alcance ni la dieciseisava parte de la sabiduría de Sāriputta. เอวํ นาม มหาปญฺโญ, ปฐโม อคฺคสาวโก; มรณสฺส วสํ ปตฺโต, มาทิเสสุ กถาว กาติ. Incluso alguien de tan gran sabiduría, el primer discípulo principal, ha caído bajo el dominio de la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo? เอวํ ปญฺญามหตฺตโต อนุสฺสริตพฺพํ. Así es como debe recordarse a través de la grandeza de la sabiduría. กถํ ปจฺเจกพุทฺธโต? เยปิ เต อตฺตโน ญาณวีริยพเลน สพฺพกิเลสสตฺตุนิมฺมถนํ กตฺวา ปจฺเจกโพธึ ปตฺตา ขคฺควิสาณกปฺปา สยมฺภุโน, เตปิ มรณโต น มุตฺตา, กุโต ปนาหํ มุจฺจิสฺสามีติ. ¿Cómo se recuerda a través de los Budas Solitarios? Incluso aquellos que, mediante el poder de su propio conocimiento y energía, habiendo aplastado a todos los enemigos de las impurezas, alcanzaron la iluminación solitaria y se asemejan al cuerno de un rinoceronte, siendo auto-iluminados; incluso ellos no se liberaron de la muerte. ¿Cómo podría librarme yo? ตํ ตํ นิมิตฺตมาคมฺม, วีมํสนฺตา มเหสโย; สยมฺภุญฺญาณเตเชน, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ. Habiendo reflexionado a partir de diversos indicios, estos Grandes Sabios, mediante el esplendor del conocimiento auto-iluminado, alcanzaron la destrucción de las impurezas. เอกจริยนิวาเสน, ขคฺคสิงฺคสมูปมา; เตปิ นาติคตา มจฺจุํ, มาทิเสสุ กถาว กาติ. Viviendo de forma solitaria, semejantes al cuerno de un rinoceronte, incluso ellos no pudieron superar a la muerte; ¿qué se puede decir, entonces, de alguien como yo? เอวํ [Pg.227] ปจฺเจกพุทฺธโต อนุสฺสริตพฺพํ. Así es como debe recordarse a través de los Budas Solitarios. กถํ สมฺมาสมฺพุทฺธโต? โยปิ โส ภควา อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิตทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺรรูปกาโย สพฺพาการปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธธมฺมกาโย ยสมหตฺตปุญฺญมหตฺตถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺตปญฺญามหตฺตานํ ปารํ คโต อสโม อสมสโม อปฺปฏิปุคฺคโล อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, โสปิ สลิลวุฏฺฐินิปาเตน มหาอคฺคิกฺขนฺโธ วิย มรณวุฏฺฐินิปาเตน ฐานโส วูปสนฺโต. ¿Cómo se recuerda a través del Buda Completamente Iluminado? Aquel Bienaventurado, cuyo cuerpo físico estaba embellecido por las ochenta marcas menores y las treinta y dos marcas del Gran Hombre, y cuyo cuerpo del Dhamma estaba enriquecido con las joyas de las cualidades, tales como el grupo de la virtud purificado en todos sus aspectos; aquel que alcanzó la cúspide de la grandeza en fama, mérito, fuerza, poderes psíquicos y sabiduría; el inigualable, el igual a los inigualables, el individuo sin par, el Arahant, el Buda Completamente Iluminado; incluso Él se extinguió instantáneamente por el descenso de la lluvia de la muerte, como una gran pira de fuego se extingue por el descenso de un torrente de agua. เอวํ มหานุภาวสฺส, ยํ นาเมตํ มเหสิโน; น ภเยน น ลชฺชาย, มรณํ วสมาคตํ. Así, la muerte se apoderó incluso de un Gran Sabio de tal magnitud; ni el temor ni la vergüenza impidieron que cayera bajo su dominio. นิลฺลชฺชํ วีตสารชฺชํ, สพฺพสตฺตาภิมทฺทนํ; ตยิทํ มาทิสํ สตฺตํ, กถํ นาภิภวิสฺสตีติ. Esta muerte, sin vergüenza ni timidez, que aplasta a todos los seres, ¿cómo no habrá de abrumar a un ser como yo? เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺธโต อนุสฺสริตพฺพํ. Así es como debe recordarse a través del Buda Completamente Iluminado. ตสฺเสวํ ยสมหตฺตตาทิสมฺปนฺเนหิ ปเรหิ สทฺธึ มรณสามญฺญตาย อตฺตานํ อุปสํหริตฺวา เตสํ วิย สตฺตวิเสสานํ มยฺหมฺปิ มรณํ ภวิสฺสตีติ อนุสฺสรโต อุปจารปฺปตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ โหตีติ. เอวํ อุปสํหรณโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. Para aquel que reflexiona repetidamente de esta manera, vinculándose a sí mismo con el hecho de que la muerte es común tanto a él como a otros que poseen gran fama, riqueza y otras cualidades, pensando: 'Así como les ocurrió a esos seres eminentes, también a mí me llegará la muerte', el tema de meditación alcanza el acceso (upacāra). Por lo tanto, se debe rememorar la muerte mediante este tipo de comparación. ๑๗๒. กายพหุสาธารณโตติ อยํ กาโย พหุสาธารโณ. อสีติยา ตาว กิมิกุลานํ สาธารโณ, ตตฺถ ฉวินิสฺสิตา ปาณา ฉวึ ขาทนฺติ, จมฺมนิสฺสิตา จมฺมํ ขาทนฺติ, มํสนิสฺสิตา มํสํ ขาทนฺติ, นฺหารุนิสฺสิตา นฺหารุํ ขาทนฺติ, อฏฺฐินิสฺสิตา อฏฺฐึ ขาทนฺติ, มิญฺชนิสฺสิตา มิญฺชํ ขาทนฺติ. ตตฺเถว ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ, อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺติ. กาโยว เนสํ สูติฆรญฺเจว คิลานสาลา จ สุสานญฺจ วจฺจกุฏิ จ ปสฺสาวโทณิกา จ. สฺวายํ เตสมฺปิ กิมิกุลานํ ปโกเปน มรณํ นิคจฺฉติเยว. ยถา จ อสีติยา กิมิกุลานํ, เอวํ อชฺฌตฺติกานํเยว อเนกสตานํ โรคานํ พาหิรานญฺจ อหิวิจฺฉิกาทีนํ มรณสฺส ปจฺจยานํ สาธารโณ. 172. En cuanto a 'por ser el cuerpo compartido con muchos': este cuerpo es compartido por muchos seres. En primer lugar, es compartido con ochenta tipos de familias de gusanos; allí, los seres que dependen de la epidermis comen la epidermis, los que dependen de la dermis comen la dermis, los que dependen de la carne comen la carne, los que dependen de los tendones comen los tendones, los que dependen de los huesos comen los huesos, y los que dependen de la médula ósea comen la médula ósea. Allí mismo nacen, envejecen, mueren y excretan orina y heces. El cuerpo mismo es para ellos su sala de maternidad, su hospital, su cementerio, su letrina y su pozo de orina. Este mismo cuerpo llega a la muerte debido a la alteración de esas mismas familias de gusanos. Y así como es compartido con ochenta familias de gusanos, también lo es con cientos de enfermedades internas y con causas externas de muerte, como serpientes, escorpiones y otros. ยถา หิ จตุมหาปเถ ฐปิเต ลกฺขมฺหิ สพฺพทิสาหิ อาคตา สรสตฺติโตมรปาสาณาทโย นิปตนฺติ, เอวํ กาเยปิ สพฺพุปทฺทวา นิปตนฺติ[Pg.228]. สฺวายํ เตสมฺปิ อุปทฺทวานํ นิปาเตน มรณํ นิคจฺฉติเยว. เตนาห ภควา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทิวเส นิกฺขนฺเต รตฺติยา ปฏิหิตาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ, พหุกา โข เม ปจฺจยา มรณสฺส, อหิ วา มํ ฑํเสยฺย, วิจฺฉิโก วา มํ ฑํเสยฺย, สตปที วา มํ ฑํเสยฺย, เตน เม อสฺส กาลงฺกิริยา, โส มมสฺส อนฺตราโย, อุปกฺขลิตฺวา วา ปปเตยฺยํ, ภตฺตํ วา เม ภุตฺตํ พฺยาปชฺเชยฺย, ปิตฺตํ วา เม กุปฺเปยฺย, เสมฺหํ วา เม กุปฺเปยฺย, สตฺถกา วา เม วาตา กุปฺเปยฺยุํ, เตน เม อสฺส กาลงฺกิริยา, โส มมสฺส อนฺตราโย’’ติ. เอวํ (อ. นิ. ๖.๒๐) กายพหุสาธารณโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. Pues así como en un blanco colocado en un cruce de cuatro caminos caen flechas, lanzas, jabalinas, piedras y otros proyectiles provenientes de todas las direcciones, de la misma manera caen en el cuerpo todas las calamidades. Este mismo cuerpo llega a la muerte precisamente por el impacto de tales calamidades. Por eso dijo el Sublime: 'Aquí, monjes, cuando el día ha pasado y la noche ha llegado, un monje reflexiona así: "Muchas son las causas de mi muerte; una serpiente podría morderme, un escorpión podría picarme o un ciempiés podría morderme; por eso me sobrevendría la muerte, y eso sería un obstáculo para mí. O bien, podría tropezar y caer, o la comida que he ingerido podría causarme un trastorno, o mi bilis podría alterarse, o mi flema podría alterarse, o vientos cortantes como cuchillos podrían alterarse; por eso me sobrevendría la muerte, y eso sería un obstáculo para mí"'. De esta manera, se debe rememorar la muerte por el hecho de ser el cuerpo compartido con muchos peligros. ๑๗๓. อายุทุพฺพลโตติ อายุ นาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ. ตถา หิ สตฺตานํ ชีวิตํ อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธญฺเจว อิริยาปถูปนิพทฺธญฺจ สีตุณฺหูปนิพทฺธญฺจ มหาภูตูปนิพทฺธญฺจ อาหารูปนิพทฺธญฺจ. ตเทตํ อสฺสาสปสฺสาสานํ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. พหิ นิกฺขนฺตนาสิกวาเต ปน อนฺโต อปวิสนฺเต, ปวิฏฺเฐ วา อนิกฺขมนฺเต มโต นาม โหติ. จตุนฺนํ อิริยาปถานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. อญฺญตรญฺญตรสฺส ปน อธิมตฺตตาย อายุสงฺขารา อุปจฺฉิชฺชนฺติ. สีตุณฺหานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. อติสีเตน ปน อติอุณฺเหน วา อภิภูตสฺส วิปชฺชติ. มหาภูตานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติ. ปถวีธาตุยา ปน อาโปธาตุอาทีนํ วา อญฺญตรญฺญตรสฺส ปโกเปน พลสมฺปนฺโนปิ ปุคฺคโล ปตฺถทฺธกาโย วา อติสาราทิวเสน กิลินฺนปูติกาโย วา มหาฑาหปเรโต วา สมฺภิชฺชมานสนฺธิพนฺธโน วา หุตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปุณาติ. กพฬีการาหารมฺปิ ยุตฺตกาเล ลภนฺตสฺเสว ชีวิตํ ปวตฺตติ, อาหารํ อลภมานสฺส ปน ปริกฺขยํ คจฺฉตีติ. เอวํ อายุทุพฺพลโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. 173. En cuanto a 'por la debilidad de la vida': esto que se llama vida no tiene fuerza, es débil. Pues la vida de los seres está ligada a la inhalación y exhalación, a las posturas, al frío y al calor, a los grandes elementos y al alimento. Esta vida continúa solo mientras se mantiene el equilibrio entre la inhalación y la exhalación. Si el aire de la nariz sale pero no entra, o si entra pero no sale, se dice que uno está muerto. También continúa solo mientras se mantiene el equilibrio de las cuatro posturas; por el exceso de una u otra, las formaciones vitales se interrumpen. También continúa solo mientras se mantiene el equilibrio entre el frío y el calor; si uno es subyugado por el frío extremo o el calor extremo, la vida perece. También continúa solo mientras se mantiene el equilibrio de los grandes elementos; por la alteración del elemento tierra o de uno de los elementos como el agua, etc., incluso una persona dotada de gran fuerza llega al fin de la vida, ya sea con el cuerpo rígido, o con el cuerpo descompuesto y purulento debido a la disentería u otras causas, o consumido por un gran calor, o con las conexiones de sus articulaciones rompiéndose. Incluso la vida continúa para aquel que obtiene alimento material en el momento adecuado; para quien no obtiene alimento, llega a su fin. De esta manera, se debe rememorar la muerte por la debilidad de la vida. ๑๗๔. อนิมิตฺตโตติ อววตฺถานโต, ปริจฺเฉทาภาวโตติ อตฺโถ. สตฺตานํ หิ – 174. En cuanto a 'por la ausencia de signos': el significado es que no hay una delimitación o una duración fija. Pues para los seres: ชีวิตํ พฺยาธิ กาโล จ, เทหนิกฺเขปนํ คติ; ปญฺเจเต ชีวโลกสฺมึ, อนิมิตฺตา น นายเร. 'La vida, la enfermedad, el tiempo, el lugar donde se deja el cuerpo y el destino: estas cinco cosas en el mundo de los seres vivos no tienen signos y no pueden conocerse'. ตตฺถ [Pg.229] ชีวิตํ ตาว ‘‘เอตฺตกเมว ชีวิตพฺพํ, น อิโต ปร’’นฺติ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺตํ. กลลกาเลปิ หิ สตฺตา มรนฺติ, อพฺพุทเปสิฆนมาสิกทฺเวมาสเตมาสจตุมาสปญฺจมาสทสมาสกาเลปิ. กุจฺฉิโต นิกฺขนฺตสมเยปิ. ตโต ปรํ วสฺสสตสฺส อนฺโตปิ พหิปิ มรนฺติเยว. พฺยาธิปิ ‘‘อิมินาว พฺยาธินา สตฺตา มรนฺติ, นาญฺเญนา’’ติ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺโต. จกฺขุโรเคนาปิ หิ สตฺตา มรนฺติ, โสตโรคาทีนํ อญฺญตเรนาปิ. กาโลปิ ‘‘อิมสฺมึเยว กาเล มริตพฺพํ, นาญฺญสฺมิ’’นฺติ เอวํ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺโต. ปุพฺพณฺเหปิ หิ สตฺตา มรนฺติ, มชฺฌนฺหิกาทีนํ อญฺญตรสฺมิมฺปิ. เทหนิกฺเขปนมฺปิ ‘‘อิเธว มียมานานํ เทเหน ปติตพฺพํ, นาญฺญตฺรา’’ติ เอวํ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺตํ. อนฺโตคาเม ชาตานํ หิ พหิคาเมปิ อตฺตภาโว ปตติ. พหิคาเม ชาตานมฺปิ อนฺโตคาเม. ตถา ถลชานํ วา ชเล, ชลชานํ วา ถเลติ อเนกปฺปการโต วิตฺถาเรตพฺพํ. คติปิ ‘‘อิโต จุเตน อิธ นิพฺพตฺติตพฺพ’’นฺติ เอวํ ววตฺถานาภาวโต อนิมิตฺตา. เทวโลกโต หิ จุตา มนุสฺเสสุปิ นิพฺพตฺตนฺติ, มนุสฺสโลกโต จุตา เทวโลกาทีนมฺปิ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตนฺตีติ เอวํ ยนฺตยุตฺตโคโณ วิย คติปญฺจเก โลโก สมฺปริวตฺตตีติ เอวํ อนิมิตฺตโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. Allí, en primer lugar, la vida no tiene signos por carecer de una determinación fija como: 'Solo se ha de vivir tanto tiempo, no más allá de esto'. Pues los seres mueren incluso en la etapa del embrión (kalala), y también en las etapas de abbudda, pesi, ghana, y en el primer mes, segundo, tercero, cuarto, quinto o décimo mes. Mueren incluso en el momento de salir del vientre materno. Después de eso, mueren tanto dentro como fuera de los cien años. La enfermedad también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'Los seres mueren solo por esta enfermedad y no por otra'. Pues los seres mueren incluso por una enfermedad de los ojos, o por cualquiera de las enfermedades del oído, etc. El tiempo también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'Se ha de morir solo en este momento y no en otro'. Pues los seres mueren en la mañana, o en el mediodía, o en cualquier otro momento. El lugar donde se deja el cuerpo también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'El cuerpo de los que mueren debe caer solo aquí y no en otro lugar'. Pues el cuerpo de los nacidos dentro de una aldea cae incluso fuera de ella. El de los nacidos fuera de la aldea cae incluso dentro de ella. Del mismo modo, el de los nacidos en la tierra cae en el agua, y el de los nacidos en el agua cae en la tierra; así debe explicarse detalladamente en diversas formas. El destino (gati) también carece de signos por no haber una determinación fija como: 'Al morir aquí, se renacerá allá'. Pues los que mueren en el mundo de los devas renacen también entre los humanos, y los que mueren en el mundo humano renacen en cualquier lugar, como el mundo de los devas, etc. Así, el mundo gira en los cinco destinos como un buey atado a una prensa de aceite. De esta manera, se debe rememorar la muerte por la ausencia de signos. ๑๗๕. อทฺธานปริจฺเฉทโตติ มนุสฺสานํ ชีวิตสฺส นาม เอตรหิ ปริตฺโต อทฺธา. โย จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ, อปฺปํ วา ภิยฺโย. เตนาห ภควา – ‘‘อปฺปมิทํ, ภิกฺขเว, มนุสฺสานํ อายุ, คมนีโย สมฺปราโย, กตฺตพฺพํ กุสลํ, จริตพฺพํ พฺรหฺมจริยํ, นตฺถิ ชาตสฺส อมรณํ. โย, ภิกฺขเว, จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ, อปฺปํ วา ภิยฺโยติ. 175. En cuanto a 'por la limitación del tiempo': la duración de la vida de los humanos en la actualidad es muy corta. Aquel que vive mucho tiempo, vive cien años, o un poco más. Por eso dijo el Sublime: 'Monjes, esta vida de los humanos es corta; el más allá debe ser alcanzado, se debe hacer lo que es bueno y se debe vivir la vida santa; no hay inmortalidad para el que ha nacido. Monjes, aquel que vive mucho tiempo, vive cien años, o un poco más'. อปฺปมายุมนุสฺสานํ, หีเฬยฺย นํ สุโปริโส; จเรยฺยาทิตฺตสีโสว, นตฺถิ มจฺจุสฺส นาคโมติ. (สํ. นิ. ๑.๑๔๕); 'Corta es la vida de los humanos; el hombre sabio debería despreciarla y actuar como quien tiene la cabeza en llamas. No hay forma de evitar la llegada de la muerte'. อปรมฺปิ อาห – ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, อรโก นาม สตฺถา อโหสี’’ติ สพฺพมฺปิ สตฺตหิ อุปมาหิ อลงฺกตํ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. También se dijo: 'Monjes, en tiempos remotos hubo un maestro llamado Araka...', y así debe explicarse todo el discurso (Sutta) adornado con las siete comparaciones. อปรมฺปิ อาห – ‘‘โยจายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ รตฺตินฺทิวํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โยจายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ[Pg.230], อโห วตาหํ ทิวสํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ เอกํ ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปมตฺตา วิหรนฺติ, ทนฺธํ มรณสฺสตึ ภาเวนฺติ อาสวานํ ขยาย. โย จ ขฺวายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ เอกํ อาโลปํ สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ, อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ, ยทนฺตรํ อสฺสสิตฺวา วา ปสฺสสามิ, ปสฺสสิตฺวา วา อสฺสสามิ, ภควโต สาสนํ มนสิกเรยฺยํ, พหุํ วต เม กตํ อสฺสาติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปฺปมตฺตา วิหรนฺติ, ติกฺขํ มรณสฺสตึ ภาเวนฺติ อาสวานํ ขยายา’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๙). เอวํ จตุปญฺจาโลปสงฺขาทนมตฺตํ อวิสฺสาสิโย ปริตฺโต ชีวิตสฺส อทฺธาติ เอวํ อทฺธานปริจฺเฉทโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. Además, dijo: 'Monjes, aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir tan solo un día y una noche para prestar atención a la enseñanza del Bienaventurado! ¡Mucho ciertamente habría hecho por mí!". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir tan solo un día...". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma comer una sola comida...". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma masticar y tragar cuatro o cinco bocados...". De estos se dice, monjes, que son monjes que viven con negligencia, que desarrollan la recordación de la muerte con lentitud para la destrucción de las impurezas. Pero aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma masticar y tragar un solo bocado...". O aquel monje que desarrolla la recordación de la muerte de esta manera: "¡Oh, si pudiera vivir el intervalo que me toma inhalar o exhalar, o exhalar e inhalar...". De estos se dice, monjes, que son monjes que viven con diligencia, que desarrollan intensamente la recordación de la muerte para la destrucción de las impurezas" (A. Ni. 6.19). Así, considerando que la vida es incierta y breve, durando apenas lo que toma masticar cuatro o cinco bocados, se debe recordar la muerte por medio de la delimitación de su duración. ๑๗๖. ขณปริตฺตโตติ ปรมตฺถโต หิ อติปริตฺโต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโณ เอกจิตฺตปฺปวตฺติมตฺโตเยว. ยถา นาม รถจกฺกํ ปวตฺตมานมฺปิ เอเกเนว เนมิปฺปเทเสน ปวตฺตติ, ติฏฺฐมานมฺปิ เอเกเนว ติฏฺฐติ, เอวเมว เอกจิตฺตกฺขณิกํ สตฺตานํ ชีวิตํ. ตสฺมึ จิตฺเต นิรุทฺธมตฺเต สตฺโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ, น ชีวติ, น ชีวิสฺสติ. อนาคเต จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ, น ชีวติ, ชีวิสฺสติ. ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ, ชีวติ, น ชีวิสฺสติ. 176. Por la brevedad del momento significa que, en el sentido último, el momento de vida de los seres es extremadamente breve, durando solo lo que dura el surgimiento de un solo pensamiento. Así como la rueda de un carro, tanto al rodar como al estar detenida, se apoya solo sobre un punto de su llanta, de la misma manera la vida de los seres dura solo un momento de conciencia. En cuanto esa conciencia cesa, se dice que el ser ha cesado. Como se ha dicho: "En el momento de conciencia pasado se ha vivido, no se vive, ni se vivirá. En el momento de conciencia futuro no se ha vivido, no se vive, pero se vivirá. En el momento de conciencia presente no se ha vivido, se vive, pero no se vivirá. ‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา; เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุ โส วตฺตเต ขโณ. "La vida, la identidad, el placer y el dolor son todos absolutos; unidos a un solo pensamiento, ese momento transcurre rápidamente. ‘‘เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส, ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ; สพฺเพปิ สทิสา ขนฺธา, คตา อปฺปฏิสนฺธิกา. "Aquellos agregados que han cesado para quien está muriendo o para quien permanece aquí, todos ellos son iguales: se han ido y no vuelven a conectarse. ‘‘อนิพฺพตฺเตน [Pg.231] น ชาโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน ชีวติ; จิตฺตภงฺคา มโต โลโก, ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยา’’ติ. (มหานิ. ๓๙); "Con lo que no ha surgido, uno no nace; con lo presente, uno vive; por la ruptura de la conciencia, el mundo está muerto: esta es la designación en el sentido último". เอวํ ขณปริตฺตโต มรณํ อนุสฺสริตพฺพํ. Así, debe recordarse la muerte por la brevedad del momento. ๑๗๗. อิติ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ อาการานํ อญฺญตรญฺญตเรน อนุสฺสรโตปิ ปุนปฺปุนํ มนสิการวเสน จิตฺตํ อาเสวนํ ลภติ, มรณารมฺมณา สติ สนฺติฏฺฐติ, นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, ฌานงฺคานิ ปาตุภวนฺติ. สภาวธมฺมตฺตา ปน สํเวชนียตฺตา จ อารมฺมณสฺส อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. โลกุตฺตรชฺฌานํ ปน ทุติยจตุตฺถานิ จ อารุปฺปชฺฌานานิ สภาวธมฺเมปิ ภาวนาวิเสเสน อปฺปนํ ปาปุณนฺติ. วิสุทฺธิภาวนานุกฺกมวเสน หิ โลกุตฺตรํ อปฺปนํ ปาปุณาติ. อารมฺมณาติกฺกมภาวนาวเสน อารุปฺปํ. อปฺปนาปตฺตสฺเสว หิ ฌานสฺส อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตํ ตตฺถ โหติ. อิธ ปน ตทุภยมฺปิ นตฺถิ. ตสฺมา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ. ตเทตํ มรณสฺสติพเลน อุปฺปนฺนตฺตา มรณสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 177. De esta manera, al recordar por cualquiera de estos ocho modos, a través de la atención repetida, la mente adquiere habituación, la atención con la muerte como objeto se establece, los obstáculos se suprimen y los factores del jhāna se manifiestan. Sin embargo, debido a que el objeto es un estado natural y produce conmoción, el jhāna no alcanza la absorción (appanā), sino que llega solo al acceso (upacāra). Pero el jhāna supramundano y el segundo y cuarto jhānas inmateriales alcanzan la absorción incluso en estados naturales mediante una práctica especial. Pues el jhāna supramundano alcanza la absorción a través del progreso de la purificación de la práctica; el inmaterial, a través de la práctica de trascender el objeto. Pues en ese caso, el jhāna que ya ha alcanzado la absorción consiste meramente en trascender el objeto. Aquí, sin embargo, no ocurre ninguna de las dos cosas. Por lo tanto, se trata solo de un jhāna de acceso. Y este jhāna, por haber surgido mediante el poder de la recordación de la muerte, se conoce simplemente como recordación de la muerte. อิมญฺจ ปน มรณสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สตตํ อปฺปมตฺโต โหติ, สพฺพภเวสุ อนภิรติสญฺญํ ปฏิลภติ, ชีวิตนิกนฺตึ ชหาติ, ปาปครหี โหติ, อสนฺนิธิพหุโล ปริกฺขาเรสุ วิคตมลมจฺเฉโร, อนิจฺจสญฺญา จสฺส ปริจยํ คจฺฉติ, ตทนุสาเรเนว ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา จ อุปฏฺฐาติ. ยถา อภาวิตมรณา สตฺตา สหสา วาฬมิคยกฺขสปฺปโจรวธกาภิภูตา วิย มรณสมเย ภยํ สนฺตาสํ สมฺโมหํ อาปชฺชนฺติ, เอวํ อนาปชฺชิตฺวา อภโย อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ. สเจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อมตํ นาราเธติ, กายสฺส เภทา สุคติปรายโน โหติ. Y el monje dedicado a esta recordación de la muerte es constantemente diligente, obtiene la percepción de falta de deleite en todas las existencias, abandona el apego a la vida, censura el mal, no acumula posesiones excesivas y carece de la mancha de la tacañería; la percepción de impermanencia se vuelve familiar para él y, siguiendo a esta, se le manifiestan la percepción de sufrimiento y la de no-yo. A diferencia de los seres que no han desarrollado la recordación de la muerte y que al momento de morir caen en el miedo, el espanto y la confusión, como si fueran atacados súbitamente por fieras, espíritus, serpientes, ladrones o asesinos, él fallece sin miedo y sin confusión. Si no alcanza el estado inmortal en esta misma vida, tiene un buen destino como meta tras la disolución del cuerpo. ตสฺมา หเว อปฺปมาทํ, กยิราถ สุเมธโส; เอวํ มหานุภาวาย, มรณสฺสติยา สทาติ. Por lo tanto, ciertamente, el sabio debe practicar siempre la diligencia en la recordación de la muerte, que posee tan gran poder. อิทํ มรณสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Este es el preámbulo de la explicación detallada sobre la recordación de la muerte. กายคตาสติกถา Explicación sobre la atención dirigida al cuerpo. ๑๗๘. อิทานิ [Pg.232] ยํ ตํ อญฺญตฺร พุทฺธุปฺปาทา อปฺปวตฺตปุพฺพํ สพฺพติตฺถิยานํ อวิสยภูตํ เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ. มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ. มหโต สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ. ญาณทสฺสนปฏิลาภาย สํวตฺตติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? กายคตา สติ… (อ. นิ. ๑.๕๖๓ อาทโย). อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, ปริภุตฺตํ… อปริภุตฺตํ… ปริหีนํ… อปริหีนํ… วิรทฺธํ… อวิรทฺธํ, เยสํ กายคตาสติ อารทฺธาติ (อ. นิ. ๑.๖๐๓) เอวํ ภควตา อเนเกหิ อากาเรหิ ปสํสิตฺวา ‘‘กถํ ภาวิตา, ภิกฺขเว, กายคตาสติ กถํ พหุลีกตา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๕๔) นเยน อานาปานปพฺพํ, อิริยาปถปพฺพํ, จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ, ปฏิกฺกูลมนสิการปพฺพํ, ธาตุมนสิการปพฺพํ, นวสิวถิกปพฺพานีติ อิเมสํ จุทฺทสนฺนํ ปพฺพานํ วเสน กายคตาสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ, ตสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. 178. Ahora bien, en cuanto a este tema de meditación de la atención plena dirigida al cuerpo, que no surge fuera de la aparición de un Buddha y que es ajeno al dominio de todos los sectarios, el Bienaventurado lo ha elogiado de muchas maneras en diversos discursos: «Monjes, cuando una cosa se desarrolla y se cultiva, conduce a una gran urgencia, a un gran beneficio, a una gran seguridad frente al cautiverio, a una gran atención plena y clara comprensión, a la obtención del conocimiento y la visión, a una morada feliz en esta misma vida y a la realización del fruto del conocimiento y la liberación. ¿Cuál es esa única cosa? La atención plena dirigida al cuerpo (kāyagatāsati)... Aquellos que disfrutan de la atención plena dirigida al cuerpo, monjes, disfrutan de lo Inmortal (Amata); aquellos que no la disfrutan, no disfrutan de lo Inmortal... Para quienes la atención plena dirigida al cuerpo ha sido consumada, lo Inmortal ha sido consumado... se ha perdido... no se ha perdido... se ha malogrado... no se ha malogrado... para quienes la atención plena dirigida al cuerpo se ha iniciado, lo Inmortal se ha iniciado». Habiéndolo elogiado de tal forma, el Bienaventurado definió el tema de meditación de la atención plena dirigida al cuerpo a través de catorce secciones de la siguiente manera: «¿Y cómo, monjes, se desarrolla la atención plena dirigida al cuerpo y cómo se cultiva para que sea de gran fruto y gran beneficio? Aquí, monjes, un monje se retira a un bosque...», incluyendo la sección de la respiración, la de las posturas, la de la clara comprensión, la de la atención a lo repulsivo, la de la atención a los elementos y las nueve secciones de los cementerios. Ha llegado ahora el momento de la explicación de su desarrollo. ตตฺถ ยสฺมา อิริยาปถปพฺพํ จตุสมฺปชญฺญปพฺพํ ธาตุมนสิการปพฺพนฺติ อิมานิ ตีณิ วิปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. นว สิวถิกปพฺพานิ วิปสฺสนาญาเณสุเยว อาทีนวานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ยาปิ เจตฺถ อุทฺธุมาตกาทีสุ สมาธิภาวนา อิชฺเฌยฺย, สา อสุภนิทฺเทเส ปกาสิตาเยว. อานาปานปพฺพํ ปน ปฏิกฺกูลมนสิการปพฺพญฺจ อิมาเนเวตฺถ ทฺเว สมาธิวเสน วุตฺตานิ. เตสุ อานาปานปพฺพํ อานาปานสฺสติวเสน วิสุํ กมฺมฏฺฐานํเยว. ยํ ปเนตํ ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ. อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๕๔) เอวํ มตฺถลุงฺคํ อฏฺฐิมิญฺเชน สงฺคเหตฺวา ปฏิกฺกูลมนสิการวเสน เทสิตํ ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ, อิทมิธ กายคตาสตีติ อธิปฺเปตํ. Al respecto, las tres secciones —la de las posturas, la de la clara comprensión y la de la atención a los elementos— han sido expuestas según el método de la visión cabal (vipassanā). Las nueve secciones de los cementerios han sido expuestas únicamente dentro del ámbito del conocimiento de la visión cabal, según la contemplación del peligro. Cualquier desarrollo de la concentración (samādhi) que pueda perfeccionarse en el caso de lo hinchado y demás, ya ha sido aclarado en la descripción de lo impuro. Sin embargo, en este contexto, solo estas dos secciones —la de la respiración y la de la atención a lo repulsivo— han sido expuestas según el método de la concentración. De estas, la sección de la respiración es un tema de meditación independiente por derecho propio basado en la atención a la respiración. Pero lo que aquí se entiende por «atención plena dirigida al cuerpo» es el tema de meditación de las treinta y dos partes del cuerpo, enseñado bajo el método de la atención a lo repulsivo, tal como se expresa: «Además, monjes, un monje reflexiona sobre este mismo cuerpo, desde la planta de los pies hacia arriba y desde la coronilla hacia abajo, delimitado por la piel y lleno de diversas impurezas: 'En este cuerpo hay cabellos, vellos... orina'», integrando el cerebro dentro de la médula ósea. ๑๗๙. ตตฺถายํ [Pg.233] ปาฬิวณฺณนาปุพฺพงฺคโม ภาวนานิทฺเทโส. อิมเมว กายนฺติ อิมํ จตุมหาภูติกํ ปูติกายํ. อุทฺธํ ปาทตลาติ ปาทตลโต อุปริ. อโธ เกสมตฺถกาติ เกสคฺคโต เหฏฺฐา. ตจปริยนฺตนฺติ ติริยํ ตจปริจฺฉินฺนํ. ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขตีติ นานปฺปการเกสาทิอสุจิภริโต อยํ กาโยติ ปสฺสติ. กถํ? อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา…เป… มุตฺตนฺติ. 179. En esta sección, se presenta la explicación del desarrollo precedida por el comentario de los términos del Canon. «Este mismo cuerpo» se refiere a este cuerpo pútrido compuesto por los cuatro grandes elementos. «Hacia arriba desde la planta de los pies» significa por encima de las plantas de los pies. «Hacia abajo desde la coronilla» significa por debajo de las puntas de los cabellos. «Delimitado por la piel» significa limitado lateralmente por la piel. «Reflexiona sobre él como lleno de diversas impurezas» significa que observa que este cuerpo está cargado de inmundicias variadas como cabellos y demás. ¿Cómo lo observa? Como: «En este cuerpo hay cabellos... orina». ตตฺถ อตฺถีติ สํวิชฺชนฺติ. อิมสฺมินฺติ ยฺวายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺโต ปูโร นานปฺปการสฺส อสุจิโนติ วุจฺจติ, ตสฺมึ. กาเยติ สรีเร. สรีรํ หิ อสุจิสญฺจยโต กุจฺฉิตานํ เกสาทีนญฺเจว จกฺขุโรคาทีนญฺจ โรคสตานํ อายภูตโต กาโยติ วุจฺจติ. เกสา โลมาติ เอเต เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา. ตตฺถ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา, อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย โลมาติ เอวํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. En ese pasaje, «hay» significa que existen o se encuentran presentes. «En este» se refiere a este cuerpo que se describe como «hacia arriba desde la planta de los pies, hacia abajo desde la coronilla, delimitado por la piel y lleno de diversas impurezas». «En el cuerpo» significa en el organismo físico. Pues se le llama «cuerpo» (kāya) por ser un cúmulo de inmundicias tales como los despreciables cabellos y demás, y por ser el lugar de origen de cientos de enfermedades como las oculares. «Cabellos, vellos» se refiere a estos treinta y dos aspectos. La conexión de los términos debe entenderse así: «en este cuerpo hay cabellos, en este cuerpo hay vellos». อิมสฺมึ หิ ปาทตลา ปฏฺฐาย อุปริ, เกสมตฺถกา ปฏฺฐาย เหฏฺฐา, ตจโต ปฏฺฐาย ปริโตติ เอตฺตเก พฺยามมตฺเต กเฬวเร สพฺพากาเรนปิ วิจินนฺโต น โกจิ กิญฺจิ มุตฺตํ วา มณึ วา เวฬุริยํ วา อครุํ วา กุงฺกุมํ วา กปฺปูรํ วา วาสจุณฺณาทึ วา อณุมตฺตมฺปิ สุจิภาวํ ปสฺสติ, อถ โข ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ อสิริกทสฺสนํ นานปฺปการํ เกสโลมาทิเภทํ อสุจึเยว ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา…เป… มุตฺต’’นฺติ. อยเมตฺถ ปทสมฺพนฺธโต วณฺณนา. En efecto, si alguien examinara minuciosamente y en todos sus aspectos este cadáver de aproximadamente una braza de longitud —desde las plantas de los pies hacia arriba, desde la coronilla hacia abajo y desde la piel en todo su contorno— no encontraría ni un ápice de pureza; no vería perlas, ni gemas, ni berilos, ni madera de águila, ni azafrán, ni alcanfor, ni polvos aromáticos. Por el contrario, solo vería lo impuro, extremadamente fétido y repulsivo, de apariencia lúgubre, consistente en diversas partes como cabellos, vellos y demás. Por eso se dijo: «En este cuerpo hay cabellos, vellos... orina». Esta es la explicación basada en la conexión de las palabras en este contexto. ๑๘๐. อิมํ ปน กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน วุตฺตปฺปการํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อิทํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตพฺพํ. เตนาปิสฺส กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺเตน สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ ทสธา จ มนสิการโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํ. ตตฺถ วจสา มนสา วณฺณโต สณฺฐานโต ทิสโต โอกาสโต ปริจฺเฉทโตติ เอวํ สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํ. 180. No obstante, el hijo de buena familia que se inicia en la práctica y desea desarrollar este tema de meditación debe acercarse a un amigo admirable con las cualidades descritas y recibir de él este tema de meditación. Al enseñarle el tema de meditación, el maestro debe explicarle la destreza en el aprendizaje de siete maneras y la destreza en la atención de diez maneras. En cuanto a esto, la destreza en el aprendizaje de siete maneras debe enseñarse así: verbalmente, mentalmente, por el color, por la forma, por la dirección, por el lugar y por la delimitación. อิมสฺมึ หิ ปฏิกฺกูลมนสิการกมฺมฏฺฐาเน โยปิ ติปิฏโก โหติ, เตนาปิ มนสิการกาเล ปฐมํ วาจาย สชฺฌาโย กาตพฺโพ. เอกจฺจสฺส หิ สชฺฌายํ กโรนฺตสฺเสว กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ มลยวาสี มหาเทวตฺเถรสฺส สนฺติเก อุคฺคหิตกมฺมฏฺฐานานํ ทฺวินฺนํ เถรานํ วิย. เถโร [Pg.234] กิร เตหิ กมฺมฏฺฐานํ ยาจิโต จตฺตาโร มาเส อิมํเยว สชฺฌายํ กโรถาติ ทฺวตฺตึสาการปาฬึ อทาสิ. เต กิญฺจาปิ เนสํ ทฺเว ตโย นิกายา ปคุณา, ปทกฺขิณคฺคาหิตาย ปน จตฺตาโร มาเส ทฺวตฺตึสาการํ สชฺฌายนฺตาว โสตาปนฺนา อเหสุํ. ตสฺมา กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺเตน อาจริเยน อนฺเตวาสิโก วตฺตพฺโพ ‘‘ปฐมํ ตาว วาจาย สชฺฌายํ กโรหี’’ติ. En este tema de meditación (kammaṭṭhāna) sobre la reflexión de lo repulsivo, incluso aquel que es experto en el Tipitaka debe, en el momento de la práctica mental, realizar primero una recitación verbal. Pues para algunos, mientras realizan la recitación, el tema de meditación se vuelve manifiesto, tal como les sucedió a los dos ancianos (theras) que aprendieron el tema de meditación ante el anciano Mahādeva, residente de Malaya. Se dice que el anciano, habiéndole pedido ellos el tema de meditación, les entregó el texto (pāḷi) de las treinta y dos partes del cuerpo, diciéndoles: 'Realicen solo esta recitación durante cuatro meses'. Aunque ellos eran expertos en dos o tres Nikayas, debido a su actitud receptiva hacia la instrucción del maestro, se convirtieron en los que han entrado en la corriente (sotāpannas) mientras recitaban las treinta y dos partes durante esos cuatro meses. Por lo tanto, el maestro que enseña el tema de meditación debe decir al discípulo: 'Primero, realiza la recitación verbal'. กโรนฺเตน จ ตจปญฺจกาทีนิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อนุโลมปฏิโลมวเสน สชฺฌาโย กาตพฺโพ. เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจติ หิ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ. Y al realizarla, se debe hacer la recitación dividiendo los grupos, comenzando con el grupo de los cinco que terminan en la piel (tacapañcaka), tanto en orden directo como inverso. Habiendo dicho: 'cabello, vello, uñas, dientes, piel', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'piel, dientes, uñas, vello, cabello'. ตทนนฺตรํ วกฺกปญฺจเก มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ. Inmediatamente después, en el grupo de los cinco que terminan en los riñones (vakkapañcaka), habiendo dicho: 'carne, tendones, huesos, médula ósea, riñones', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'riñones, médula ósea, huesos, tendones, carne, piel, dientes, uñas, vello, cabello'. ตโต ปปฺผาสปญฺจเก หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ. Después, en el pentad del pulmón, tras decir: 'corazón, hígado, pleura, bazo, pulmón', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'. ตโต มตฺถลุงฺคปญฺจเก อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ มตฺถลุงฺคนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต มตฺถลุงฺคํ กรีสํ อุทริยํ อนฺตคุณํ อนฺตํ, ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ. Luego, en el pentad del cerebro, tras decir: 'intestino, mesenterio, comida no digerida, excremento, cerebro', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'cerebro, excremento, comida no digerida, mesenterio, intestino; pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'. ตโต เมทฉกฺเก ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโทติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต เมโท เสโท โลหิตํ ปุพฺโพ เสมฺหํ ปิตฺตํ, มตฺถลุงฺคํ กรีสํ อุทริยํ อนฺตคุณํ อนฺตํ, ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ. Después, en el sexteto de la grasa, tras decir: 'bilis, flema, pus, sangre, sudor, grasa', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'grasa, sudor, sangre, pus, flema, bilis; cerebro, excremento, comida no digerida, mesenterio, intestino; pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'. ตโต มุตฺตฉกฺเก อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺตนฺติ วตฺวา ปุน ปฏิโลมโต มุตฺตํ ลสิกา สิงฺฆาณิกา เขโฬ วสา อสฺสุ, เมโท เสโท โลหิตํ ปุพฺโพ เสมฺหํ ปิตฺตํ, มตฺถลุงฺคํ กรีสํ อุทริยํ อนฺตคุณํ อนฺตํ, ปปฺผาสํ ปิหกํ กิโลมกํ ยกนํ หทยํ, วกฺกํ อฏฺฐิมิญฺชํ อฏฺฐิ นฺหารุ มํสํ, ตโจ ทนฺตา นขา โลมา เกสาติ วตฺตพฺพํ. Luego, en el sexteto de la orina, tras decir: 'lágrima, grasa líquida, saliva, mucosidad, líquido sinovial, orina', se debe decir nuevamente en orden inverso: 'orina, líquido sinovial, mucosidad, saliva, grasa líquida, lágrima; grasa, sudor, sangre, pus, flema, bilis; cerebro, excremento, comida no digerida, mesenterio, intestino; pulmón, bazo, pleura, hígado, corazón; riñón, médula ósea, hueso, tendón, carne; piel, dientes, uñas, vello, cabello'. เอวํ [Pg.235] กาลสตํ กาลสหสฺสํ กาลสตสหสฺสมฺปิ วาจาย สชฺฌาโย กาตพฺโพ. วจสา สชฺฌาเยน หิ กมฺมฏฺฐานตนฺติ ปคุณา โหติ, น อิโต จิโต จ จิตฺตํ วิธาวติ. โกฏฺฐาสา ปากฏา โหนฺติ, หตฺถสงฺขลิกา วิย วติปาทปนฺติ วิย จ ขายนฺติ. De este modo, se debe realizar la recitación verbal durante cien veces, mil veces o incluso cien mil veces. Pues, mediante la recitación verbal, el esquema del objeto de meditación se vuelve familiar, la mente no divaga de aquí para allá, las partes del cuerpo se vuelven claras y aparecen como una cadena de dedos o como una hilera de postes de una cerca. ยถา ปน วจสา, ตเถว มนสาปิ สชฺฌาโย กาตพฺโพ. วจสา สชฺฌาโย หิ มนสา สชฺฌายสฺส ปจฺจโย โหติ. มนสา สชฺฌาโย ลกฺขณปฏิเวธสฺส ปจฺจโย โหติ. Así como se hace verbalmente, del mismo modo se debe realizar la recitación mentalmente. Pues la recitación verbal es la condición para la recitación mental, y la recitación mental es la condición para la penetración de la característica [de lo repulsivo]. วณฺณโตติ เกสาทีนํ วณฺโณ ววตฺถเปตพฺโพ. Por el color: se debe determinar el color del cabello y de las otras partes. สณฺฐานโตติ เตสญฺเญว สณฺฐานํ ววตฺถเปตพฺพํ. Por la forma: se debe determinar la forma de esos mismos [cabellos, etc.]. ทิสโตติ อิมสฺมึ หิ สรีเร นาภิโต อุทฺธํ อุปริมทิสา, อโธ เหฏฺฐิมทิสา, ตสฺมา อยํ โกฏฺฐาโส อิมิสฺสา นาม ทิสายาติ ทิสา ววตฺถเปตพฺพา. Por la dirección: en este cuerpo, de ombligo hacia arriba es la dirección superior, y hacia abajo es la dirección inferior. Por lo tanto, se debe determinar la dirección pensando: 'esta parte se encuentra en tal dirección'. โอกาสโตติ อยํ โกฏฺฐาโส อิมสฺมึ นาม โอกาเส ปติฏฺฐิโตติ เอวํ ตสฺส ตสฺส โอกาโส ววตฺถเปตพฺโพ. Por la ubicación: se debe determinar la ubicación de cada parte pensando: 'esta parte está situada en este lugar'. ปริจฺเฉทโตติ สภาคปริจฺเฉโท วิสภาคปริจฺเฉโทติ ทฺเว ปริจฺเฉทา. ตตฺถ อยํ โกฏฺฐาโส เหฏฺฐา จ อุปริ จ ติริยญฺจ อิมินา นาม ปริจฺฉินฺโนติ เอวํ สภาคปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. เกสา น โลมา, โลมาปิ น เกสาติ เอวํ อมิสฺสกตาวเสน วิสภาคปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. Por la delimitación: existen dos tipos de delimitación, la delimitación de lo semejante y la delimitación de lo desemejante. Al respecto, la delimitación de lo semejante debe entenderse así: 'esta parte está delimitada por debajo, por arriba y por los lados por tal o cual cosa'. La delimitación de lo desemejante debe entenderse según la falta de mezcla: 'el cabello no es el vello, y el vello no es el cabello'. เอวํ สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ อาจิกฺขนฺเตน ปน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ อสุกสฺมึ สุตฺเต ปฏิกฺกูลวเสน กถิตํ, อสุกสฺมึ ธาตุวเสนาติ ญตฺวา อาจิกฺขิตพฺพํ. อิทญฺหิ มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๓๗๗) ปฏิกฺกูลวเสเนว กถิตํ. มหาหตฺถิปโทปม(ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย) มหาราหุโลวาท(ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) ธาตุวิภงฺเคสุ(ม. นิ. ๓.๓๔๒ อาทโย) ธาตุวเสน กถิตํ. กายคตาสติสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๕๓) ปน ยสฺส วณฺณโต อุปฏฺฐาติ, ตํ สนฺธาย จตฺตาริ ฌานานิ วิภตฺตานิ. ตตฺถ ธาตุวเสน กถิตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ โหติ. ปฏิกฺกูลวเสน กถิตํ สมถกมฺมฏฺฐานํ. ตเทตํ อิธ สมถกมฺมฏฺฐานเมวาติ. Al explicar de estas siete maneras la destreza en el aprendizaje, se debe enseñar habiendo comprendido que este objeto de meditación se explica como algo repulsivo en tal sutta, y según los elementos en tal otro. Pues en el Mahāsatipaṭṭhāna se explica solo según lo repulsivo. En el Mahāhatthipadopama, el Mahārāhulovāda y el Dhātuvibhaṅga se explica según los elementos. Sin embargo, en el Kāyagatāsatisutta se clasifican los cuatro jháñas con respecto a quien le aparece [el objeto] por su color. Entre estos, el objeto de meditación explicado según los elementos es meditación de introspección (vipassanā), mientras que el explicado según lo repulsivo es meditación de tranquilidad (samatha). Y este [que se trata aquí] en la sección de la atención a lo repulsivo es solo meditación de tranquilidad. ๑๘๑. เอวํ [Pg.236] สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ อาจิกฺขิตฺวา อนุปุพฺพโต, นาติสีฆโต, นาติสณิกโต, วิกฺเขปปฏิพาหนโต, ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโต, อนุปุพฺพมุญฺจนโต, อปฺปนาโต, ตโย จ สุตฺตนฺตาติ เอวํ ทสธา มนสิการโกสลฺลํ อาจิกฺขิตพฺพํ. ตตฺถ อนุปุพฺพโตติ อิทญฺหิ สชฺฌายกรณโต ปฏฺฐาย อนุปฏิปาฏิยา มนสิกาตพฺพํ, น เอกนฺตริกาย. เอกนฺตริกาย หิ มนสิกโรนฺโต ยถา นาม อกุสโล ปุริโส ทฺวตฺตึสปทํ นิสฺเสณึ เอกนฺตริกาย อาโรหนฺโต กิลนฺตกาโย ปตติ, น อาโรหนํ สมฺปาเทติ, เอวเมว ภาวนาสมฺปตฺติวเสน อธิคนฺตพฺพสฺส อสฺสาทสฺส อนธิคมา กิลนฺตจิตฺโต ปตติ, น ภาวนํ สมฺปาเทติ. 181. Habiendo enseñado así la destreza en el aprendizaje de siete maneras, se debe enseñar la destreza en la atención de diez maneras: por el orden sucesivo, no muy rápido, no muy lento, evitando la distracción, superando la designación, abandonando gradualmente [lo que no aparece], mediante la absorción, y los tres suttas. Al respecto, 'por el orden sucesivo' significa que desde el comienzo de la recitación se debe prestar atención siguiendo el orden, no saltándose partes. Pues quien presta atención saltándose partes, tal como un hombre torpe que al subir una escalera de treinta y dos peldaños saltándose algunos se cansa y se cae sin completar el ascenso, del mismo modo, aquel que no alcanza el gozo que se debe obtener por la perfección en la meditación, cae con la mente fatigada y no completa la meditación. อนุปุพฺพโต มนสิกโรนฺเตนาปิ จ นาติสีฆโต มนสิกาตพฺพํ. อติสีฆโต มนสิกโรโต หิ ยถา นาม ติโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา โอกฺกมนวิสฺสชฺชนํ อสลฺลกฺเขตฺวา สีเฆน ชเวน สตกฺขตฺตุมฺปิ คมนาคมนํ กโรโต ปุริสสฺส กิญฺจาปิ อทฺธานํ ปริกฺขยํ คจฺฉติ, อถ โข ปุจฺฉิตฺวาว คนฺตพฺพํ โหติ, เอวเมว เกวลํ กมฺมฏฺฐานํ ปริโยสานํ ปาปุณาติ, อวิภูตํ ปน โหติ, น วิเสสํ อาวหติ, ตสฺมา นาติสีฆโต มนสิกาตพฺพํ. Incluso prestando atención en el orden sucesivo, no se debe hacer muy rápido. Pues para quien presta atención muy rápido, tal como un hombre que emprende un camino de tres leguas y sin notar dónde entra y dónde sale, corre velozmente yendo y viniendo cien veces; aunque la distancia se agote, aun así tendría que preguntar para poder avanzar. Del mismo modo, aunque se llegue al final del objeto de meditación, este no se vuelve claro y no produce el logro especial. Por lo tanto, no se debe prestar atención muy rápido. ยถา จ นาติสีฆโต, เอวํ นาติสณิกโตปิ. อติสณิกโต มนสิกโรโต หิ ยถา นาม ตทเหว ติโยชนมคฺคํ คนฺตุกามสฺส ปุริสสฺส อนฺตรามคฺเค รุกฺขปพฺพตตฬากาทีสุ วิลมฺพมานสฺส มคฺโค ปริกฺขยํ น คจฺฉติ, ทฺวีหตีเหน ปริโยสาเปตพฺโพ โหติ, เอวเมว กมฺมฏฺฐานํ ปริโยสานํ น คจฺฉติ, วิเสสาธิคมสฺส ปจฺจโย น โหติ. Así como no se debe hacer muy rápido, tampoco se debe hacer muy lento. Pues para quien presta atención muy lento, tal como un hombre que desea recorrer un camino de tres leguas en ese mismo día, pero se demora en el trayecto ante los árboles, montañas o estanques, el camino no llega a su fin y debe terminarlo en dos o tres días; del mismo modo, el objeto de meditación no llega a su fin y no se convierte en condición para el logro de la distinción especial. วิกฺเขปปฏิพาหนโตติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ เจตโส วิกฺเขโป ปฏิพาหิตพฺโพ. อปฺปฏิพาหโต หิ ยถา นาม เอกปทิกํ ปปาตมคฺคํ ปฏิปนฺนสฺส ปุริสสฺส อกฺกมนปทํ อสลฺลกฺเขตฺวา อิโต จิโต จ วิโลกยโต ปทวาโร วิรชฺฌติ, ตโต สตโปริเส ปปาเต ปติตพฺพํ โหติ, เอวเมว พหิทฺธา วิกฺเขเป สติ กมฺมฏฺฐานํ ปริหายติ ปริธํสติ. ตสฺมา วิกฺเขปปฏิพาหนโต มนสิกาตพฺพํ. Por evitar la distracción: se debe evitar la distracción de la mente hacia diversos objetos externos abandonando el objeto de meditación. Pues si no se evita, tal como a un hombre que va por un sendero estrecho al borde de un precipicio y, sin prestar atención a donde pisa, mira de aquí para allá, su paso falla y cae en un abismo de cien estaturas humanas; del mismo modo, habiendo distracción hacia lo externo, el objeto de meditación declina y se arruina. Por lo tanto, se debe prestar atención evitando la distracción. ปณฺณตฺติสมติกฺกมนโตติ [Pg.237] ยายํ เกสา โลมาติอาทิกา ปณฺณตฺติ, ตํ อติกฺกมิตฺวา ปฏิกฺกูลนฺติ จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. ยถา หิ อุทกทุลฺลภกาเล มนุสฺสา อรญฺเญ อุทปานํ ทิสฺวา ตตฺถ ตาลปณฺณาทิกํ กิญฺจิเทว สญฺญาณํ พนฺธิตฺวา เตน สญฺญาเณน อาคนฺตฺวา นฺหายนฺติ เจว ปิวนฺติ จ. ยทา ปน เนสํ อภิณฺหสญฺจาเรน อาคตาคตปทํ ปากฏํ โหติ, ตทา สญฺญาเณน กิจฺจํ น โหติ, อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ คนฺตฺวา นฺหายนฺติ เจว ปิวนฺติ จ, เอวเมว ปุพฺพภาเค เกสา โลมาติปณฺณตฺติวเสน มนสิกโรโต ปฏิกฺกูลภาโว ปากโฏ โหติ. อถ เกสา โลมาติปณฺณตฺตึ สมติกฺกมิตฺวา ปฏิกฺกูลภาเวเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. Respecto a trascender la designación (paṇṇattisamatikkamanato): se debe trascender la designación conceptual como 'cabello', 'vello', etc., y establecer la mente solo en el aspecto de lo repulsivo. Al igual que en tiempos de escasez de agua, los hombres, al ver un pozo en la selva, colocan alguna señal como una hoja de palma y, guiados por esa señal, regresan para bañarse y beber. Sin embargo, cuando el camino de ida y vuelta se vuelve evidente debido a su tránsito frecuente, entonces ya no necesitan la señal; en el momento en que lo desean, van, se bañan y beben. Del mismo modo, en la etapa inicial, mientras se reflexiona mediante la designación de 'cabello', 'vello', etc., el aspecto repulsivo se hace evidente. Entonces, se debe trascender la designación de 'cabello', 'vello', etc., y establecer la mente solo en el aspecto repulsivo. อนุปุพฺพมุญฺจนโตติ โย โย โกฏฺฐาโส น อุปฏฺฐาติ, ตํ ตํ มุญฺจนฺเตน อนุปุพฺพมุญฺจนโต มนสิกาตพฺพํ. อาทิกมฺมิกสฺส หิ เกสาติ มนสิกโรโต มนสิกาโร คนฺตฺวา มุตฺตนฺติ อิมํ ปริโยสานโกฏฺฐาสเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. มุตฺตนฺติ จ มนสิกโรโต มนสิกาโร คนฺตฺวา เกสาติ อิมํ อาทิโกฏฺฐาสเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. อถสฺส มนสิกโรโต มนสิกโรโต เกจิ โกฏฺฐาสา อุปฏฺฐหนฺติ, เกจิ น อุปฏฺฐหนฺติ. เตน เย เย อุปฏฺฐหนฺติ, เตสุ เตสุ ตาว กมฺมํ กาตพฺพํ. ยาว ทฺวีสุ อุปฏฺฐิเตสุ เตสมฺปิ เอโก สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐหติ, เอวํ อุปฏฺฐิตํ ปน ตเมว ปุนปฺปุนํ มนสิกโรนฺเตน อปฺปนา อุปฺปาเทตพฺพา. Respecto a soltar progresivamente (anupubbamuñcanato): aquel componente que no aparezca con claridad debe ser soltado, practicando así la atención mediante el desprendimiento sucesivo. Pues para un principiante que reflexiona en 'cabello', su atención puede saltar y detenerse directamente en el último componente, la 'orina'. Y para quien reflexiona en 'orina', su atención puede saltar en orden inverso y detenerse en el primer componente, el 'cabello'. Sin embargo, mientras se reflexiona una y otra vez, algunos componentes aparecen y otros no. Por lo tanto, se debe trabajar en aquellos que sí aparecen. Hasta que, cuando aparezcan dos, uno de ellos se manifieste con mayor claridad; entonces, quien reflexiona una y otra vez sobre ese componente que ha aparecido así, debe producir la absorción (appanā). ตตฺรายํ อุปมา – ยถา หิ ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน วสนฺตํ มกฺกฏํ คเหตุกาโม ลุทฺโท อาทิมฺหิ ฐิตตาลสฺส ปณฺณํ สเรน วิชฺฌิตฺวา อุกฺกุฏฺฐึ กเรยฺย, อถ โข โส มกฺกโฏ ปฏิปาฏิยา ตสฺมึ ตสฺมึ ตาเล ปติตฺวา ปริยนฺตตาลเมว คจฺเฉยฺย, ตตฺถปิ คนฺตฺวา ลุทฺเทน ตเถว กเต ปุน เตเนว นเยน อาทิตาลํ อาคจฺเฉยฺย, โส เอวํ ปุนปฺปุนํ ปริปาติยมาโน อุกฺกุฏฺฐุกฺกุฏฺฐิฏฺฐาเนเยว อุฏฺฐหิตฺวา อนุกฺกเมน เอกสฺมึ ตาเล นิปติตฺวา ตสฺส เวมชฺเฌ มกุฬตาลปณฺณสูจึ ทฬฺหํ คเหตฺวา วิชฺฌิยมาโนปิ น อุฏฺฐเหยฺย, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. He aquí una analogía al respecto: al igual que un cazador que desea atrapar a un mono que vive en un bosque de treinta y dos palmeras, dispararía una flecha a la hoja de la primera palmera y daría un grito de guerra. Entonces, ese mono saltaría sucesivamente de palmera en palmera hasta llegar a la última. Si el cazador hiciera lo mismo allí, el mono regresaría a la primera palmera de la misma manera. Siendo perseguido así una y otra vez, tras saltar desde el lugar donde se daban los gritos, finalmente caería en una sola palmera y, aferrándose firmemente al brote central de la hoja de palma, no se movería aunque le dispararan. Así debe entenderse esta comparación. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ยถา หิ ตาลวเน ทฺวตฺตึสตาลา, เอวํ อิมสฺมึ กาเย ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสา. มกฺกโฏ วิย จิตฺตํ. ลุทฺโท วิย โยคาวจโร. มกฺกฏสฺส ทฺวตฺตึสตาลเก ตาลวเน นิวาโส วิย โยคิโน [Pg.238] จิตฺตสฺส ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสเก กาเย อารมฺมณวเสน อนุสญฺจรณํ. ลุทฺเทน อาทิมฺหิ ฐิตตาลสฺส ปณฺณํ สเรน วิชฺฌิตฺวา อุกฺกุฏฺฐิยา กตาย มกฺกฏสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ ตาเล ปติตฺวา ปริยนฺตตาลคมนํ วิย โยคิโน เกสาติ มนสิกาเร อารทฺเธ ปฏิปาฏิยา คนฺตฺวา ปริโยสานโกฏฺฐาเสเยว จิตฺตสฺส สณฺฐานํ. ปุน ปจฺจาคมเนปิ เอเสว นโย. ปุนปฺปุนํ ปริปาติยมานสฺส มกฺกฏสฺส อุกฺกุฏฺฐุกฺกุฏฺฐิฏฺฐาเน อุฏฺฐานํ วิย ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต เกสุจิ เกสุจิ อุปฏฺฐิเตสุ อนุปฏฺฐหนฺเต วิสฺสชฺเชตฺวา อุปฏฺฐิเตสุ ปริกมฺมกรณํ. อนุกฺกเมน เอกสฺมึ ตาเล นิปติตฺวา ตสฺส มชฺเฌ มกุฬตาลปณฺณสูจึ ทฬฺหํ คเหตฺวา วิชฺฌิยมานสฺสปิ อนุฏฺฐานํ วิย อวสาเน ทฺวีสุ อุปฏฺฐิเตสุ โย สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐาติ, ตเมว ปุนปฺปุนํ มนสิกริตฺวา อปฺปนาย อุปฺปาทนํ. He aquí la correspondencia de la analogía: así como hay treinta y dos palmeras en el bosque, del mismo modo hay treinta y dos componentes en este cuerpo. La mente es como el mono. El practicante (yogāvacaro) es como el cazador. El movimiento del mono en el bosque de treinta y dos palmeras es como el vagar de la mente del practicante en el cuerpo de treinta y dos componentes a través de los objetos de meditación. Cuando el cazador dispara a la hoja de la primera palmera y grita, el movimiento del mono hasta la última palmera es como el establecimiento de la mente del practicante en el último componente cuando comienza la reflexión sobre el 'cabello'. En el regreso, el principio es el mismo. El salto del mono desde los lugares de los gritos al ser perseguido repetidamente es como la práctica preliminar (parikamma) en los componentes que aparecen, dejando de lado los que no aparecen, para quien reflexiona repetidamente. Así como el mono no se mueve tras caer en una sola palmera y asirse firmemente al brote central aunque le disparen, así debe entenderse la producción de la absorción al reflexionar repetidamente sobre aquel componente que, de entre los dos últimos, aparece con mayor claridad. อปราปิ อุปมา – ยถา นาม ปิณฺฑปาติโก ภิกฺขุ ทฺวตฺตึสกุลํ คามํ อุปนิสฺสาย วสนฺโต ปฐมเคเหเยว ทฺเว ภิกฺขา ลภิตฺวา ปรโต เอกํ วิสฺสชฺเชยฺย. ปุนทิวเส ติสฺโส ลภิตฺวา ปรโต ทฺเว วิสฺสชฺเชยฺย. ตติยทิวเส อาทิมฺหิเยว ปตฺตปูรํ ลภิตฺวา อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปริภุญฺเชยฺย. เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวตฺตึสกุลคาโม วิย หิ ทฺวตฺตึสากาโร. ปิณฺฑปาติโก วิย โยคาวจโร. ตสฺส ตํ คามํ อุปนิสฺสาย วาโส วิย โยคิโน ทฺวตฺตึสากาเร ปริกมฺมกรณํ. ปฐมเคเห ทฺเว ภิกฺขา ลภิตฺวา ปรโต เอกิสฺสา วิสฺสชฺชนํ วิย ทุติยทิวเส ติสฺโส ลภิตฺวา ปรโต ทฺวินฺนํ วิสฺสชฺชนํ วิย จ มนสิกโรโต มนสิกโรโต อนุปฏฺฐหนฺเต วิสฺสชฺเชตฺวา อุปฏฺฐิเตสุ ยาว โกฏฺฐาสทฺวเย ปริกมฺมกรณํ. ตติยทิวเส อาทิมฺหิเยว ปตฺตปูรํ ลภิตฺวา อาสนสาลายํ นิสีทิตฺวา ปริโภโค วิย ทฺวีสุ โย สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐาติ, ตเมว ปุนปฺปุนํ มนสิกริตฺวา อปฺปนาย อุปฺปาทนํ. He aquí otra analogía: al igual que un monje que vive de limosnas, residiendo cerca de una aldea de treinta y dos familias, si en la primera casa obtuviera limosnas suficientes para dos casas, dejaría de lado la siguiente. Al día siguiente, si obtuviera para tres casas, dejaría de lado las otras dos. Al tercer día, si obtuviera el cuenco lleno en la primera casa misma, iría a la sala de comida y comería. Así debe entenderse esta comparación. Pues la aldea de treinta y dos familias es como los treinta y dos componentes. El monje es como el practicante. Su residencia cerca de esa aldea es como la práctica preliminar del practicante en los treinta y dos componentes. Dejar de lado una casa tras recibir limosnas para dos en la primera casa, y dejar de lado dos tras recibir para tres al día siguiente, es como dejar de lado los componentes que no aparecen mientras se reflexiona repetidamente y realizar la práctica preliminar en los componentes que sí aparecen hasta quedar con dos de ellos. Así como el monje come sentado en la sala de comida tras recibir el cuenco lleno en la primera casa el tercer día, así debe entenderse la producción de la absorción al reflexionar repetidamente sobre aquel que, de entre los dos componentes, aparece con mayor claridad. อปฺปนาโตติ อปฺปนาโกฏฺฐาสโต เกสาทีสุ เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส อปฺปนา โหตีติ เวทิตพฺพาติ อยเมเวตฺถ อธิปฺปาโย. Respecto a 'por absorción' (appanāto): debe entenderse que el significado aquí es que la absorción ocurre en cada uno de los componentes, como el cabello y demás, según el componente que sea objeto de dicha absorción. ตโย จ สุตฺตนฺตาติ อธิจิตฺตํ, สีติภาโว, โพชฺฌงฺคโกสลฺลนฺติ อิเม ตโย สุตฺตนฺตา วีริยสมาธิโยชนตฺถํ เวทิตพฺพาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ตตฺถ – Respecto a 'los tres discursos' (tayo ca suttantā): debe entenderse que el significado aquí es que estos tres discursos —el Adhicitta Sutta, el Sītibhāva Sutta y el Bojjhaṅgakosalla Sutta— se mencionan con el fin de armonizar el esfuerzo y la concentración. En ellos— ‘‘อธิจิตฺตมนุยุตฺเตน[Pg.239], ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา ตีณิ นิมิตฺตานิ กาเลนกาลํ มนสิกาตพฺพานิ. กาเลนกาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ. กาเลนกาลํ ปคฺคหนิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ. กาเลนกาลํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ สมาธินิมิตฺตญฺเญว มนสิกเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ ปคฺคหนิมิตฺตญฺเญว มนสิกเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺเตยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ อุเปกฺขานิมิตฺตญฺเญว มนสิกเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ น สมฺมา สมาธิเยยฺย อาสวานํ ขยาย. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ กาเลนกาลํ สมาธินิมิตฺตํ ปคฺคหนิมิตฺตํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิกโรติ, ตํ โหติ จิตฺตํ มุทุญฺจ กมฺมญฺญญฺจ ปภสฺสรญฺจ, น จ ปภงฺคุ, สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย. “Monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior (adhicitta) debe prestar atención de vez en cuando a tres signos. De vez en cuando debe prestar atención al signo de la concentración (samādhinimitta). De vez en cuando debe prestar atención al signo del esfuerzo (paggahanimitta). De vez en cuando debe prestar atención al signo de la ecuanimidad (upekkhānimitta). Si, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior prestara atención únicamente al signo de la concentración, es posible que esa mente tienda hacia la pereza. Si, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior prestara atención únicamente al signo del esfuerzo, es posible que esa mente tienda hacia la agitación. Si, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior prestara atención únicamente al signo de la ecuanimidad, es posible que esa mente no se concentre debidamente para la destrucción de los influjos (āsavas). Pero cuando, monjes, el monje dedicado al desarrollo de la mente superior presta atención de vez en cuando al signo de la concentración, al signo del esfuerzo y al signo de la ecuanimidad, esa mente se vuelve dócil, maleable y radiante, no es quebradiza y se concentra debidamente para la destrucción de los influjos”. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา อุกฺกํ พนฺธติ, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปติ, อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปตฺวา สณฺฑาเสน ชาตรูปํ คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิปิตฺวา กาเลนกาลํ อภิธมติ, กาเลนกาลํ อุทเกน ปริปฺโผเสติ, กาเลนกาลํ อชฺฌุเปกฺขติ. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อภิธเมยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ ฑเหยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อุทเกน ปริปฺโผเสยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ นิพฺพาเยยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อชฺฌุเปกฺเขยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ น สมฺมา ปริปากํ คจฺเฉยฺย. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ กาเลนกาลํ อภิธมติ, กาเลนกาลํ อุทเกน ปริปฺโผเสติ, กาเลนกาลํ อชฺฌุเปกฺขติ, ตํ โหติ ชาตรูปํ มุทุญฺจ กมฺมญฺญญฺจ ปภสฺสรญฺจ, น จ ปภงฺคุ, สมฺมา อุเปติ กมฺมาย. ยสฺสา ยสฺสา จ ปิฬนฺธนวิกติยา อากงฺขติ ยทิ ปฏิกาย ยทิ กุณฺฑลาย ยทิ [Pg.240] คีเวยฺยาย ยทิ สุวณฺณมาลาย, ตญฺจสฺส อตฺถํ อนุโภติ. “Es como si, monjes, un orfebre o el aprendiz de un orfebre preparara un crisol, y tras prepararlo, encendiera la boca del crisol; tras encenderla, tomara el oro con las tenazas y lo pusiera en la boca del crisol, y de vez en cuando soplara sobre él, de vez en cuando lo rociara con agua y de vez en cuando lo observara con ecuanimidad. Si, monjes, el orfebre o su aprendiz soplara sobre ese oro continuamente, es posible que ese oro se quemara (se fundiera demasiado). Si el orfebre o su aprendiz rociara ese oro con agua continuamente, es posible que ese oro se enfriara por completo. Si el orfebre o su aprendiz observara ese oro con ecuanimidad continuamente, es posible que ese oro no llegara a una maduración perfecta. Pero cuando, monjes, el orfebre o su aprendiz sopla de vez en cuando, rocía de vez en cuando y observa de vez en cuando con ecuanimidad, ese oro se vuelve dócil, maleable y radiante, no es quebradizo y se adapta perfectamente para el trabajo. Sea cual sea el tipo de ornamento que desee, ya sea un brazalete, un pendiente, un collar o una guirnalda de oro, el orfebre logra ese propósito”. ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺเตน…เป… สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย. ยสฺส ยสฺส จ อภิญฺญา สจฺฉิ กรณียสฺส ธมฺมสฺส จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ อภิญฺญา สจฺฉิ กิริยาย, ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติ อายตเน’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๓). “Del mismo modo, monjes, el monje dedicado a la mente superior... se concentra para la destrucción de los influjos. Y hacia cualquier estado que pueda ser realizado mediante el conocimiento superior al cual dirija su mente para realizarlo mediante el conocimiento superior, alcanza la capacidad de ser testigo presencial en cada caso, siempre que existan las condiciones necesarias (causas previas)”. อิทํ สุตฺตํ อธิจิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. Este sutra debe ser conocido como el Adhicitta Sutta. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ. ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ. ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ. ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ, ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ. ปณีตาธิมุตฺติโก จ โหติ นิพฺพานาภิรโต. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๖.๘๕). “Monjes, el monje que posee seis cualidades es capaz de realizar la frialdad suprema (Nibbāna). ¿Cuáles son las seis? Aquí, monjes, el monje refrena la mente en el momento en que debe ser refrenada. Alienta la mente en el momento en que debe ser alentada. Regocija la mente en el momento en que debe ser regocijada. Observa la mente con ecuanimidad en el momento en que debe ser observada con ecuanimidad. Está dedicado a lo sublime y se deleita en el Nibbāna. Poseyendo estas seis cualidades, monjes, el monje es capaz de realizar la frialdad suprema”. อิทํ สุตฺตํ อนุตฺตรํ สีติภาโวติ เวทิตพฺพํ. Este sutra debe ser conocido como el Anuttara Sītibhāva Sutta. โพชฺฌงฺคโกสลฺลํ ‘‘ปน เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, อกาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนายา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔) อปฺปนาโกสลฺลกถายํ ทสฺสิตเมว. La habilidad en los factores de iluminación (bojjhaṅga-kosalla) ya ha sido mostrada en la explicación sobre la habilidad en la absorción (appanā-kosalla) de esta manera: “Del mismo modo, monjes, en el momento en que la mente está decaída, no es el momento adecuado para desarrollar el factor de iluminación de la tranquilidad”, etc. อิติ อิทํ สตฺตวิธํ อุคฺคหโกสลฺลํ สุคฺคหิตํ กตฺวา อิทญฺจ ทสวิธํ มนสิการโกสลฺลํ สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา เตน โยคินา อุภยโกสลฺลวเสน กมฺมฏฺฐานํ สาธุกํ อุคฺคเหตพฺพํ. สเจ ปนสฺส อาจริเยน สทฺธึ เอกวิหาเรเยว ผาสุ โหติ, เอวํ วิตฺถาเรน อกถาเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อนุยุชฺชนฺเตน วิเสสํ ลภิตฺวา อุปรูปริ กถาเปตพฺพํ. อญฺญตฺถ วสิตุกาเมน ยถาวุตฺเตน วิธินา วิตฺถารโต กถาเปตฺวา ปุนปฺปุนํ ปริวตฺเตตฺวา สพฺพํ คณฺฐิฏฺฐานํ ฉินฺทิตฺวา ปถวีกสิณนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว อนนุรูปํ เสนาสนํ ปหาย อนุรูเป [Pg.241] วิหาเร วสนฺเตน ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา ปฏิกฺกูลมนสิกาเร ปริกมฺมํ กาตพฺพํ. Así, habiendo captado bien esta habilidad de siete tipos en el aprendizaje (uggahakosalla) y habiendo determinado bien esta habilidad de diez tipos en la atención (manasikārakosalla), ese yogui debe aprender correctamente el tema de meditación (kammaṭṭhāna) mediante la doble habilidad. Si para este yogui es cómodo residir en el mismo monasterio con su maestro, entonces no debe pedir que se le explique extensamente, sino que, tras determinar bien el tema de meditación y esforzarse en él, al obtener un logro especial, debe pedir que se le explique lo que sigue superiormente. Si desea residir en otro lugar, debe pedir que se le explique extensamente según el método mencionado, repasarlo una y otra vez, cortar todos los puntos difíciles, y siguiendo el mismo método descrito en la explicación del kasina de tierra, abandonar un alojamiento inadecuado y, residiendo en un monasterio adecuado, tras cortar los impedimentos menores, debe realizar el trabajo preliminar (parikamma) en la atención a lo repulsivo”. กโรนฺเตน ปน เกเสสุ ตาว นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ. กถํ? เอกํ วา ทฺเว วา เกเส ลุญฺจิตฺวา หตฺถตเล ฐเปตฺวา วณฺโณ ตาว ววตฺถเปตพฺโพ. ฉินฺนฏฺฐาเนปิ เกเส โอโลเกตุํ วฏฺฏติ. อุทกปตฺเต วา ยาคุปตฺเต วา โอโลเกตุมฺปิ วฏฺฏติเยว. กาฬกกาเล ทิสฺวา กาฬกาติ มนสิกาตพฺพา. เสตกาเล เสตาติ. มิสฺสกกาเล ปน อุสฺสทวเสน มนสิกาตพฺพา โหนฺติ. ยถา จ เกเสสุ, เอวํ สกเลปิ ตจปญฺจเก ทิสฺวาว นิมิตฺตํ คเหตพฺพํ. Al realizarlo, debe tomar primero el signo en los cabellos. ¿Cómo? Tras arrancar uno o dos cabellos y ponerlos en la palma de la mano, debe determinar primero el color. También es apropiado observar los cabellos en el lugar donde han sido afeitados. También es apropiado observarlos incluso en un recipiente de agua o en un recipiente de gachas. Al verlos en el momento en que son negros, debe atender reflexivamente como ‘negros’. En el momento en que son blancos, como ‘blancos’. En el momento en que están mezclados, debe atender según la predominancia. Y así como con los cabellos, del mismo modo debe tomar el signo tras ver todo el grupo de cinco partes que terminan en la piel (tacapañcaka)”. โกฏฺฐาสววตฺถาปนกถา Explicación sobre la determinación de las partes del cuerpo. ๑๘๒. เอวํ นิมิตฺตํ คเหตฺวา สพฺพโกฏฺฐาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน ววตฺถเปตฺวา วณฺณสณฺฐานคนฺธอาสโยกาสวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลโต ววตฺถเปตพฺพา. 182. 182. Tras tomar el signo de esta manera, habiendo determinado todas las partes por medio del color, la forma, la dirección, la ubicación y el límite, se debe determinar su naturaleza repulsiva de cinco maneras: por medio del color, la forma, el olor, el origen y la ubicación. ตตฺรายํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ อนุปุพฺพกถา. เกสา ตาว ปกติวณฺเณน กาฬกา อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา. สณฺฐานโต ทีฆวฏฺฏลิกา ตุลาทณฺฑสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมทิสาย ชาตา. โอกาสโต อุโภสุ ปสฺเสสุ กณฺณจูฬิกาหิ, ปุรโต นลาฏนฺเตน, ปจฺฉโต คลวาฏเกน ปริจฺฉินฺนา. สีสกฏาหเวฐนํ อลฺลจมฺมํ เกสานํ โอกาโส. ปริจฺเฉทโต เกสา สีสเวฐนจมฺเม วีหคฺคมตฺตํ ปวิสิตฺวา ปติฏฺฐิเตน เหฏฺฐา อตฺตโน มูลตเลน, อุปริ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว เกสา เอกโต นตฺถีติ อยํ สภาคปริจฺเฉโท. เกสา น โลมา, โลมา น เกสาติ เอวํ อวเสสเอกตึสโกฏฺฐาเสหิ อมิสฺสีกตา เกสา นาม ปาฏิเยกฺโก เอกโกฏฺฐาโสติ อยํ วิสภาคปริจฺเฉโท. อิทํ เกสานํ วณฺณาทิโต ววตฺถาปนํ. Esta es la exposición secuencial sobre todas las partes del cuerpo. Primero, los cabellos, por su color natural, son negros y tienen el color de la nuez de jabón madura (addāriṭṭhaka). Por su forma, son largos, redondos y tienen la forma de la barra de una balanza. Por su dirección, crecen en la dirección superior de la cabeza. Por su ubicación, están delimitados en ambos lados por las sienes, al frente por el borde de la frente y atrás por la base del cuello. La piel húmeda que envuelve el cráneo es el lugar donde residen los cabellos. Por su delimitación, los cabellos están arraigados en la piel de la cabeza, habiendo penetrado el equivalente a la punta de un grano de arroz; están delimitados por debajo por su propia base de la raíz, por arriba por el espacio exterior, y lateralmente unos de otros. El hecho de que no haya dos cabellos en un mismo punto es su 'delimitación de lo similar' (sabhāgaparicchedo). 'Los cabellos no son vellos, los vellos no son cabellos'; así, al no mezclarse con las restantes treinta y una partes, los cabellos son una parte distinta; esta es su 'delimitación de lo diferente' (visabhāgaparicchedo). Esta es la definición de los cabellos por su color y otros atributos. ๑๘๓. อิทํ ปน เนสํ วณฺณาทิวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลโต ววตฺถาปนํ. เกสา นาเมเต วณฺณโตปิ ปฏิกฺกูลา. สณฺฐานโตปิ คนฺธโตปิ อาสยโตปิ โอกาสโตปิ ปฏิกฺกูลา. 183. Esta es, pues, la determinación de su naturaleza repulsiva de cinco maneras: por su color, forma, olor, origen y ubicación. Estos llamados cabellos son repulsivos por su color, repulsivos por su forma, por su olor, por su origen y por su ubicación. มนุญฺเญปิ [Pg.242] หิ ยาคุปตฺเต วา ภตฺตปตฺเต วา เกสวณฺณํ กิญฺจิ ทิสฺวา เกสมิสฺสกมิทํ หรถ นนฺติ ชิคุจฺฉนฺติ. เอวํ เกสา วณฺณโต ปฏิกฺกูลา. รตฺตึ ภุญฺชนฺตาปิ เกสสณฺฐานํ อกฺกวากํ วา มกจิวากํ วา ฉุปิตฺวาปิ ตเถว ชิคุจฺฉนฺติ. เอวํ สณฺฐานโต ปฏิกฺกูลา. En efecto, aunque la comida sea apetecible, si alguien ve en el cuenco de gachas o en el plato de arroz algo que tenga el color de un cabello, siente asco y dice: '¡Llévense esto, está mezclado con cabellos!'. Así, los cabellos son repulsivos por su color. Del mismo modo, quienes comen de noche, si tocan una fibra de mallo o de cáñamo que tenga la forma de un cabello, sienten el mismo asco. Así, son repulsivos por su forma. เตลมกฺขนปุปฺผธูปาทิ สงฺขารวิรหิตานญฺจ เกสานํ คนฺโธ ปรมเชคุจฺโฉ โหติ. ตโต เชคุจฺฉตโร อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตานํ. เกสา หิ วณฺณสณฺฐานโต อปฺปฏิกฺกูลาปิ สิยุํ, คนฺเธน ปน ปฏิกฺกูลาเยว. ยถา หิ ทหรสฺส กุมารสฺส วจฺจํ วณฺณโต หลิทฺทิวณฺณํ, สณฺฐานโตปิ หลิทฺทิปิณฺฑสณฺฐานํ. สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺฑิตญฺจ อุทฺธุมาตกกาฬสุนขสรีรํ วณฺณโต ตาลปกฺกวณฺณํ. สณฺฐานโต วฏฺเฏตฺวา วิสฺสฏฺฐมุทิงฺคสณฺฐานํ. ทาฐาปิสฺส สุมนมกุฬสทิสาติ อุภยมฺปิ วณฺณสณฺฐานโต สิยา อปฺปฏิกฺกูลํ คนฺเธน ปน ปฏิกฺกูลเมว. เอวํ เกสาปิ สิยุํ วณฺณสณฺฐานโต อปฺปฏิกฺกูลา คนฺเธน ปน ปฏิกฺกูลาเยวาติ. Además, el olor de los cabellos cuando no han sido tratados con aceites, flores, incienso y demás, es extremadamente repugnante. Más repugnante aún es el olor de los cabellos arrojados al fuego. En efecto, los cabellos podrían no parecer repulsivos por su color y forma, pero lo son ciertamente por su olor. Así como los excrementos de un niño pequeño tienen color de cúrcuma y forma de trozo de cúrcuma; y el cadáver de un perro negro hinchado arrojado en un basurero tiene el color de un fruto de palma maduro, la forma de un tambor pulido y colmillos que parecen capullos de jazmín, aunque ambos podrían no ser repulsivos por su color y forma, son ciertamente repulsivos por su olor. Del mismo modo, los cabellos podrían no parecer repulsivos por su color y forma, pero lo son ciertamente por su olor. ยถา ปน อสุจิฏฺฐาเน คามนิสฺสนฺเทน ชาตานิ สูเปยฺยปณฺณานิ นาคริกมนุสฺสานํ เชคุจฺฉานิ โหนฺติ อปริโภคานิ, เอวํ เกสาปิ ปุพฺพโลหิตมุตฺตกรีสปิตฺตเสมฺหาทินิสฺสนฺเทน ชาตตฺตา เชคุจฺฉาติ อิทํ เนสํ อาสยโต ปาฏิกฺกุลฺยํ. Así como las hojas comestibles que crecen en un lugar impuro por los fluidos de una aldea son repugnantes e inutilizables para los habitantes de la ciudad, del mismo modo los cabellos, por haber surgido de los fluidos de pus, sangre, orina, excremento, bilis, flema y demás, son repugnantes. Esta es su naturaleza repulsiva por su origen. อิเม จ เกสา นาม คูถราสิมฺหิ อุฏฺฐิตกณฺณิกํ วิย เอกตึสโกฏฺฐาสราสิมฺหิ ชาตา. เต สุสานสงฺการฏฺฐานาทีสุ ชาตสากํ วิย ปริกฺขาทีสุ ชาตกมลกุวลยาทิปุปฺผํ วิย จ อสุจิฏฺฐาเน ชาตตฺตา ปรมเชคุจฺฉาติ อิทํ เนสํ โอกาสโต ปาฏิกฺกุลฺยํ. Estos llamados cabellos han surgido en el conjunto de las treinta y una partes del cuerpo como un hongo que brota en un montón de estiércol. Por haber surgido en un lugar impuro, como las hortalizas que crecen en cementerios o basureros, o como las flores de loto y lirio que nacen en fosas sépticas, son extremadamente repugnantes. Esta es su naturaleza repulsiva por su ubicación. ยถา จ เกสานํ, เอวํ สพฺพโกฏฺฐาสานํ วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลตา เวทิตพฺพา. วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน ปน สพฺเพปิ วิสุํ วิสุํ ววตฺถเปตพฺพา. Y así como ocurre con los cabellos, del mismo modo debe entenderse la naturaleza repulsiva de las cinco maneras —color, forma, olor, origen y ubicación— para todas las partes del cuerpo. Además, todas ellas deben ser definidas individualmente según su color, forma, dirección, ubicación y delimitación. ๑๘๔. ตตฺถ โลมา ตาว ปกติวณฺณโต น เกสา วิย อสมฺภินฺนกาฬกา, กาฬปิงฺคลา ปน โหนฺติ. สณฺฐานโต โอนตคฺคา ตาลมูลสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต ฐเปตฺวา เกสานํ ปติฏฺฐิโตกาสญฺจ หตฺถปาทตลานิ จ เยภุยฺเยน อวเสสสรีรเวฐนจมฺเม ชาตา. ปริจฺเฉทโต สรีรเวฐนจมฺเม ลิขามตฺตํ ปวิสิตฺวา [Pg.243] ปติฏฺฐิเตน เหฏฺฐา อตฺตโน มูลตเลน, อุปริ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว โลมา เอกโต นตฺถิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 184. Entre ellas, los vellos, por su color natural, no son puramente negros como el cabello, sino que son de un color leonado o marrón oscuro. Por su forma, tienen las puntas curvadas y la forma de raíces de palma. Por su dirección, crecen en ambas direcciones (superior e inferior). Por su ubicación, se encuentran mayoritariamente en la piel que envuelve el resto del cuerpo, exceptuando el lugar donde crece el cabello y las palmas de las manos y las plantas de los pies. Por su delimitación, están arraigados en la piel que envuelve el cuerpo, habiendo penetrado solo el equivalente a la medida de un huevo de piojo (likkhā); están delimitados por debajo por su propia base de la raíz, por arriba por el espacio exterior, y lateralmente unos de otros. No hay dos vellos en un mismo lugar; esta es su 'delimitación de lo similar'. Su 'delimitación de lo diferente' es igual a la de los cabellos. ๑๘๕. นขาติ วีสติยา นขปตฺตานํ นามํ. เต สพฺเพปิ วณฺณโต เสตา. สณฺฐานโต มจฺฉสกลิกสณฺฐานา. ทิสโต ปาทนขา เหฏฺฐิมทิสาย, หตฺถนขา อุปริมทิสายาติ ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต องฺคุลีนํ อคฺคปิฏฺเฐสุ ปติฏฺฐิตา. ปริจฺเฉทโต ทฺวีสุ ทิสาสุ องฺคุลิโกฏิมํเสหิ, อนฺโต องฺคุลิปิฏฺฐิมํเสน, พหิ เจว อคฺเค จ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว นขา เอกโต นตฺถิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 185. 'Uñas' es el nombre de las veinte placas de las uñas. Todas ellas son blancas por su color. Por su forma, tienen la forma de escamas de pescado. Por su dirección, las uñas de los pies están en la dirección inferior y las de las manos en la dirección superior; así, crecen en dos direcciones. Por su ubicación, están situadas en el dorso de las puntas de los dedos. Por su delimitación, están delimitadas en dos direcciones por la carne de las puntas de los dedos, internamente por la carne del dorso de los dedos, y externamente y en el extremo por el espacio exterior, y lateralmente unas de otras. No hay dos uñas en un mismo lugar; esta es su 'delimitación de lo similar'. Su 'delimitación de lo diferente' es igual a la de los cabellos. ๑๘๖. ทนฺตาติ ปริปุณฺณทนฺตสฺส ทฺวตฺตึส ทนฺตฏฺฐิกานิ. เตปิ วณฺณโต เสตา. สณฺฐานโต อเนกสณฺฐานา. เตสํ หิ เหฏฺฐิมาย ตาว ทนฺตปาฬิยา มชฺเฌ จตฺตาโร ทนฺตา มตฺติกาปิณฺเฑ ปฏิปาฏิยา ฐปิตอลาพุพีชสณฺฐานา. เตสํ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอเกโก เอกมูลโก เอกโกฏิโก มลฺลิกมกุฬสณฺฐาโน. ตโต เอเกโก ทฺวิมูลโก ทฺวิโกฏิโก ยานกอุปตฺถมฺภินิสณฺฐาโน. ตโต ทฺเว ทฺเว ติมูลา ติโกฏิกา. ตโต ทฺเว ทฺเว จตุมูลา จตุโกฏิกาติ. อุปริมปาฬิยาปิ เอเสว นโย. ทิสโต อุปริมทิสาย ชาตา. โอกาสโต ทฺวีสุ หนุกฏฺฐิเกสุ ปติฏฺฐิตา. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา หนุกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิเตน อตฺตโน มูลตเลน, อุปริ อากาเสน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, ทฺเว ทนฺตา เอกโต นตฺถิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 186. 'Dientes' se refiere a los treinta y dos huesos dentales de quien tiene la dentadura completa. Estos también son blancos por su color. Por su forma, tienen diversas formas. De ellos, los cuatro dientes en el centro de la hilera inferior tienen la forma de semillas de calabaza colocadas en fila en un bloque de arcilla. A ambos lados de estos, hay un diente con una sola raíz y una sola punta, con la forma de un capullo de jazmín. Después de estos, hay uno con dos raíces y dos puntas, con la forma del soporte de un carro. Después de estos, hay dos con tres raíces y tres puntas cada uno. Y después, hay dos con cuatro raíces y cuatro puntas cada uno. En la hilera superior, el método es el mismo. Por su dirección, crecen en la dirección superior. Por su ubicación, están fijados en los dos huesos de la mandíbula. Por su delimitación, están delimitados por debajo por su propia base de la raíz fijada en el hueso de la mandíbula, por arriba por el espacio exterior, y lateralmente unos de otros. No hay dos dientes en un mismo lugar; esta es su 'delimitación de lo similar'. Su 'delimitación de lo diferente' es igual a la de los cabellos. ๑๘๗. ตโจติ สกลสรีรํ เวเฐตฺวา ฐิตจมฺมํ. ตสฺส อุปริ กาฬสามปีตาทิวณฺณา ฉวิ นาม ยา สกลสรีรโตปิ สงฺกฑฺฒิยมานา พทรฏฺฐิมตฺตา โหติ. ตโจ ปน วณฺณโต เสโตเยว. โส จสฺส เสตภาโว อคฺคิชาลาภิฆาตปหรณปฺปหาราทีหิ วิทฺธํสิตาย ฉวิยา ปากโฏ โหติ. สณฺฐานโต สรีรสณฺฐาโนว โหติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. 187. 'Piel' (taco) es el cuero que envuelve todo el cuerpo. Sobre este se encuentra la epidermis (chavi), de color negro, moreno o amarillento, la cual, si se raspara de todo el cuerpo y se comprimiera, tendría el tamaño de una semilla de azufaifa. El cuero (taco), sin embargo, es puramente blanco por su color. Esa blancura se hace evidente cuando la epidermis se destruye por quemaduras, golpes, heridas y demás. Por su forma, tiene la misma forma que el cuerpo. Este es un resumen sobre este punto. วิตฺถารโต [Pg.244] ปน ปาทงฺคุลิตฺตโจ โกสการกโกสสณฺฐาโน. ปิฏฺฐิปาทตฺตโจ ปุฏพนฺธอุปาหนสณฺฐาโน. ชงฺฆตฺตโจ ภตฺตปุฏกตาลปณฺณสณฺฐาโน. อูรุตฺตโจ ตณฺฑุลภริตทีฆตฺถวิกสณฺฐาโน. อานิสทตฺตโจ อุทกปูริตปฏปริสฺสาวนสณฺฐาโน. ปิฏฺฐิตฺตโจ ผลโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน. กุจฺฉิตฺตโจ วีณาโทณิโกนทฺธจมฺมสณฺฐาโน. อุรตฺตโจ เยภุยฺเยน จตุรสฺสสณฺฐาโน. อุภยพาหุตฺตโจ ตูณิโรนทฺธจมฺมสณฺฐาโน. ปิฏฺฐิหตฺถตฺตโจ ขุรโกสสณฺฐาโน, ผณกตฺถวิกสณฺฐาโน วา. หตฺถงฺคุลิตฺตโจ กุญฺจิกาโกสกสณฺฐาโน. คีวตฺตโจ คลกญฺจุกสณฺฐาโน. มุขตฺตโจ ฉิทฺทาวฉิทฺโท กีฏกุลาวกสณฺฐาโน. สีสตฺตโจ ปตฺตตฺถวิกสณฺฐาโนติ. En detalle, la piel de los dedos de los pies tiene la forma de un capullo de seda. La piel del dorso del pie tiene la forma de una sandalia que cubre el empeine. La piel de la pantorrilla tiene la forma de un envoltorio de arroz hecho con hojas de palma. La piel del muslo tiene la forma de un saco largo lleno de arroz. La piel de las nalgas tiene la forma de un filtro de agua de tela lleno de agua. La piel de la espalda tiene la forma de un cuero estirado sobre una tabla de madera. La piel del abdomen tiene la forma de un cuero estirado sobre el cuerpo de un laúd. La piel del pecho es generalmente de forma cuadrangular. La piel de ambos brazos tiene la forma de un cuero estirado sobre un carcaj de flechas. La piel del dorso de la mano tiene la forma de una funda de navaja o de una funda de peine. La piel de los dedos de la mano tiene la forma de una funda de llave. La piel del cuello tiene la forma de un collar o armadura de cuello. La piel de la cara, debido a los orificios (de la boca, nariz y ojos), tiene la forma de un nido de insectos. La piel de la cabeza tiene la forma de una bolsa para el cuenco de limosnas. Así es la descripción detallada. ตจปริคฺคณฺหเกน จ โยคาวจเรน อุตฺตโรฏฺฐโต ปฏฺฐาย อุปริมุขํ ญาณํ เปเสตฺวา ปฐมํ ตาว มุขํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตจมฺมํ ววตฺถเปตพฺพํ. ตโต นลาฏฏฺฐิจมฺมํ. ตโต ถวิกาย ปกฺขิตฺตปตฺตสฺส จ ถวิกาย จ อนฺตเรน หตฺถมิว สีสฏฺฐิกสฺส จ สีสจมฺมสฺส จ อนฺตเรน ญาณํ เปเสตฺวา อฏฺฐิเกน สทฺธึ จมฺมสฺส เอกาพทฺธภาวํ วิโยเชนฺเตน สีสจมฺมํ ววตฺถเปตพฺพํ. ตโต ขนฺธจมฺมํ. ตโต อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณหตฺถจมฺมํ. อถ เตเนว นเยน วามหตฺถจมฺมํ. ตโต ปิฏฺฐิจมฺมํ ตํ ววตฺถเปตฺวา อนุโลเมน ปฏิโลเมน จ ทกฺขิณปาทจมฺมํ. อถ เตเนว นเยน วามปาทจมฺมํ. ตโต อนุกฺกเมเนว วตฺถิอุทรหทยคีวจมฺมานิ ววตฺถเปตพฺพานิ. อถ คีวจมฺมานนฺตรํ เหฏฺฐิมหนุจมฺมํ ววตฺถเปตฺวา อธโรฏฺฐปริโยสานํ ปาเปตฺวา นิฏฺฐเปตพฺพํ. เอวํ โอฬาริโกฬาริกํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สุขุมมฺปิ ปากฏํ โหติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโต. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ปติฏฺฐิตตเลน, อุปริ อากาเสน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. El practicante (yogāvacara) que analiza la piel debe comenzar desde el labio superior y, dirigiendo su conocimiento hacia la parte superior del rostro, definir primero la piel que envuelve la cara. Después, la piel de la frente. Luego, tal como se introduce la mano entre un cuenco de limosnas y su bolsa, debe dirigir su conocimiento entre el hueso del cráneo y la piel de la cabeza, separando la unión de la piel con el hueso para definir la piel de la cabeza. Después, la piel de los hombros. Luego, en orden directo e inverso, la piel del brazo derecho. Del mismo modo, la piel del brazo izquierdo. Después, la piel de la espalda; habiéndola definido, en orden directo e inverso, la piel de la pierna derecha. Del mismo modo, la piel de la pierna izquierda. Después, sucesivamente, la piel de la vejiga, del vientre, del pecho y del cuello. Tras definir la piel del cuello, debe definir la piel de la mandíbula inferior, llegando hasta el final del labio inferior para completar la definición. De este modo, para el practicante que define las partes más evidentes, incluso la piel sutil se vuelve manifiesta. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones (arriba y abajo). En cuanto al lugar, se encuentra envolviendo todo el cuerpo. En cuanto a su delimitación, está limitada por debajo por su superficie de apoyo y por arriba por el espacio; esta es su delimitación de partes similares. Su delimitación de partes disímiles es igual a la de los cabellos. ๑๘๘. มํสนฺติ นว มํสเปสิสตานิ. ตํ สพฺพมฺปิ วณฺณโต รตฺตํ กึสุกปุปฺผสทิสํ. สณฺฐานโต ชงฺฆปิณฺฑิกมํสํ ตาลปณฺณปุฏภตฺตสณฺฐานํ. อูรุมํสํ นิสทโปตสณฺฐานํ. อานิสทมํสํ อุทฺธนโกฏิสณฺฐานํ. ปิฏฺฐิมํสํ ตาลคุฬปฏลสณฺฐานํ. ผาสุกทฺวยมํสํ โกฏฺฐลิกาย กุจฺฉิยํ ตนุมตฺติกาเลปสณฺฐานํ. ถนมํสํ วฏฺเฏตฺวา อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺฑสณฺฐานํ. พาหุทฺวยมํสํ [Pg.245] ทฺวิคุณํ กตฺวา ฐปิตนิจฺจมฺมมหามูสิกสณฺฐานํ. เอวํ โอฬาริโกฬาริกํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส สุขุมมฺปิ ปากฏํ โหติ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต วีสาธิกานิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา อฏฺฐิสงฺฆาเต ปติฏฺฐิตตเลน, อุปริ ตเจน, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 188. La carne consiste en novecientos trozos de carne. Todo ello, por su color, es rojo como la flor kiṃsuka. Por su forma: la carne de la pantorrilla tiene la forma de un envoltorio de arroz en hoja de palma; la carne del muslo tiene la forma de una piedra de moler; la carne de las nalgas tiene la forma de la esquina de un soporte de olla; la carne de la espalda tiene la forma de una capa de melaza de palma; la carne de ambos flancos tiene la forma de una capa delgada de arcilla aplicada sobre las paredes internas de un granero; la carne de los pechos tiene la forma de una bola de arcilla redondeada y depositada; la carne de ambos brazos tiene la forma de una rata grande desollada puesta doblemente. De este modo, para el practicante que define la carne evidente, incluso la carne sutil se vuelve manifiesta. En cuanto a la dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto al lugar, se encuentra recubriendo los trescientos veinte huesos. En cuanto a su delimitación, está limitada por debajo por la superficie de apoyo en la estructura ósea, por arriba por la piel, y lateralmente por cada trozo de carne contiguo; esta es su delimitación de partes similares. Su delimitación de partes disímiles es igual a la de los cabellos. ๑๘๙. นฺหารูติ นว นฺหารุสตานิ. วณฺณโต สพฺเพปิ นฺหารู เสตา. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานา. เอเตสุ หิ คีวาย อุปริมภาคโต ปฏฺฐาย ปญฺจ มหานฺหารู สรีรํ วินนฺธมานา ปุริมปสฺเสน โอติณฺณา. ปญฺจ ปจฺฉิมปสฺเสน. ปญฺจ ทกฺขิณปสฺเสน. ปญฺจ วามปสฺเสน. ทกฺขิณหตฺถํ วินนฺธมานาปิ หตฺถสฺส ปุริมปสฺเสน ปญฺจ. ปจฺฉิมปสฺเสน ปญฺจ. ตถา วามหตฺถํ วินนฺธมานา. ทกฺขิณปาทํ วินนฺธมานาปิ ปาทสฺส ปุริมปสฺเสน ปญฺจ. ปจฺฉิมปสฺเสน ปญฺจ. ตถา วามปาทํ วินนฺธมานาปีติ เอวํ สรีรธารกา นาม สฏฺฐิมหานฺหารู กายํ วินนฺธมานา โอติณฺณา. เย กณฺฑราติปิ วุจฺจนฺติ. เต สพฺเพปิ กนฺทลมกุฬสณฺฐานา. อญฺเญ ปน ตํ ตํ ปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตา. ตโต สุขุมตรา สุตฺตรชฺชุกสณฺฐานา. อญฺเญ ตโต สุขุมตรา ปูติลตาสณฺฐานา, อญฺเญ ตโต สุขุมตรา มหาวีณาตนฺติสณฺฐานา. อญฺเญ ถูลสุตฺตกสณฺฐานา. หตฺถปาทปิฏฺฐีสุ นฺหารู สกุณปาทสณฺฐานา. สีเส นฺหารู ทารกานํ สีสชาลกสณฺฐานา. ปิฏฺฐิยํ นฺหารู อาตเป ปสาริตอลฺลชาลสณฺฐานา. อวเสสา ตํตํองฺคปจฺจงฺคานุคตา นฺหารู สรีเร ปฏิมุกฺกชาลกญฺจุกสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต สกลสรีเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธิตฺวา ฐิตา. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา ติณฺณํ อฏฺฐิสตานํ อุปริ ปติฏฺฐิตตเลหิ, อุปริ มํสจมฺมานิ อาหจฺจ ฐิตปฺปเทเสหิ, ติริยํ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนา, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 189. Los tendones consisten en novecientos tendones. Por su color, todos los tendones son blancos. Por su forma, poseen diversas formas. Entre ellos, comenzando desde la parte superior del cuello, cinco grandes tendones descienden envolviendo el cuerpo por la parte frontal, cinco por la parte posterior, cinco por el lado derecho y cinco por el lado izquierdo. De los que envuelven el brazo derecho, cinco van por la parte frontal del brazo y cinco por la parte posterior. Del mismo modo los que envuelven el brazo izquierdo. De los que envuelven la pierna derecha, cinco van por la parte frontal de la pierna y cinco por la parte posterior. Del mismo modo los que envuelven la pierna izquierda. Así, los sesenta grandes tendones llamados 'sostenedores del cuerpo' descienden envolviendo el cuerpo; estos también son llamados tendones mayores (kaṇḍarā). Todos ellos tienen la forma de un capullo de flor de kandala. Otros tendones se encuentran extendidos por diversas regiones del cuerpo. Los más sutiles que estos tienen la forma de hilos de cuerda. Otros aún más sutiles tienen la forma de enredaderas de pūtilatā; otros más sutiles tienen la forma de cuerdas de un gran laúd. Otros tienen la forma de hilos gruesos. Los tendones del dorso de las manos y de los pies tienen la forma de patas de pájaro. Los tendones de la cabeza tienen la forma de una red para la cabeza de los niños. Los tendones de la espalda tienen la forma de una red de pesca húmeda extendida al sol. El resto de los tendones que recorren los diversos miembros mayores y menores tienen la forma de una túnica de malla ajustada al cuerpo. En cuanto a la dirección, nacen en las dos direcciones. En cuanto al lugar, se encuentran uniendo los huesos en todo el cuerpo. En cuanto a su delimitación, están delimitados por debajo por su base sobre los trescientos huesos, por arriba por su contacto con la carne y la piel, y lateralmente unos por otros; esta es su delimitación de partes similares. Su delimitación de partes disímiles es igual a la de los cabellos. ๑๙๐. อฏฺฐีติ ฐเปตฺวา ทฺวตฺตึส ทนฺตฏฺฐีนิ อวเสสานิ จตุสฏฺฐิ หตฺถฏฺฐีนิ, จตุสฏฺฐิ ปาทฏฺฐีนิ, จตุสฏฺฐิ มํสนิสฺสิตานิ มุทุอฏฺฐีนิ, ทฺเว ปณฺหิกฏฺฐีนิ, เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺเว ทฺเว โคปฺผกฏฺฐีนิ, ทฺเว ชงฺฆฏฺฐีนิ, เอกํ ชณฺณุกฏฺฐิ, เอกํ อูรุฏฺฐิ, ทฺเว กฏิฏฺฐีนิ, อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ, จตุวีสติ ผาสุกฏฺฐีนิ, จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ[Pg.246], เอกํ หทยฏฺฐิ, ทฺเว อกฺขกฏฺฐีนิ, ทฺเว โกฏฺฏฏฺฐีนิ, ทฺเว พาหุฏฺฐีนิ, ทฺเว ทฺเว อคฺคพาหุฏฺฐีนิ, สตฺต คีวฏฺฐีนิ, ทฺเว หนุกฏฺฐีนิ, เอกํ นาสิกฏฺฐิ, ทฺเว อกฺขิฏฺฐีนิ, ทฺเว กณฺณฏฺฐีนิ, เอกํ นลาฏฏฺฐิ. เอกํ มุทฺธฏฺฐิ, นว สีสกปาลฏฺฐีนีติ เอวํ ติมตฺตานิ อฏฺฐิสตานิ, ตานิ สพฺพานิปิ วณฺณโต เสตานิ. สณฺฐานโต นานาสณฺฐานานิ. 190. Los huesos, excluyendo los treinta y dos huesos de los dientes, consisten en los restantes: sesenta y cuatro huesos de las manos, sesenta y cuatro huesos de los pies, sesenta y cuatro huesos blandos dependientes de la carne, dos huesos de los talones, dos huesos de los tobillos en cada pie (cuatro en total), dos huesos de las piernas (tibias), un hueso de la rótula, un hueso del muslo, dos huesos de la cadera, dieciocho huesos de la columna vertebral, veinticuatro huesos de las costillas, catorce huesos del pecho, un hueso del corazón (esternón), dos clavículas, dos omóplatos, dos huesos de los brazos (húmeros), dos huesos en cada antebrazo (cuatro en total), siete huesos del cuello, dos huesos de la mandíbula, un hueso de la nariz, dos huesos de las órbitas oculares, dos huesos de los oídos, un hueso de la frente, un hueso de la coronilla y nueve huesos del cráneo. Así, hay aproximadamente trescientos huesos; todos ellos, por su color, son blancos y, por su forma, poseen diversas formas. ตตฺถ หิ อคฺคปาทงฺคุลิอฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ. ตทนนฺตรานิ มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ ปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ. มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ. ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ. ปณฺหิกฏฺฐิ เอกฏฺฐิตาลผลพีชสณฺฐานํ. โคปฺผกฏฺฐีนิ พทฺธกีฬาโคฬกสณฺฐานานิ. ชงฺฆฏฺฐีนํ โคปฺผกฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อปนีตตจสินฺทิกฬีรสณฺฐานํ. ขุทฺทกชงฺฆฏฺฐิกํ ธนุกทณฺฑสณฺฐานํ. มหนฺตํ มิลาตสปฺปปิฏฺฐิสณฺฐานํ. ชณฺณุกฏฺฐิ เอกโต ปริกฺขีณเผณกสณฺฐานํ. ตตฺถ ชงฺฆฏฺฐิกสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อติขิณคฺคโคสิงฺคสณฺฐานํ. อูรุฏฺฐิ ทุตฺตจฺฉิตวาสิปรสุทณฺฑสณฺฐานํ. ตสฺส กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ กีฬาโคฬกสณฺฐานํ. เตน กฏิฏฺฐิโน ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อคฺคจฺฉินฺนมหาปุนฺนาคผลสณฺฐานํ. En este sentido, los huesos de las puntas de los dedos de los pies tienen la forma de semillas de Kataka. Los huesos de las articulaciones medias, que les siguen, tienen la forma de semillas de yaca. Los huesos de las articulaciones de la base tienen la forma de un pequeño tambor (paṇava). Los huesos del metatarso (dorso del pie) tienen la forma de un conjunto de fibras machacadas de la raíz de la planta kandalaka. El hueso del talón tiene la forma de la semilla de un fruto de palmera de una sola semilla. Los huesos del tobillo tienen la forma de un par de bolas de juego atadas entre sí. El lugar donde los huesos de la pierna se apoyan sobre los huesos del tobillo tiene la forma de un brote de palmera despojado de su corteza. El hueso menor de la pierna (peroné) tiene la forma del arco de un niño. El hueso mayor (tibia) tiene la forma de la espalda de una serpiente marchita. El hueso de la rodilla (rótula) tiene la forma de un trozo de espuma desgastado por un lado. En ese lugar, el punto donde se apoya el hueso de la pierna tiene la forma del cuerno de un buey con la punta roma. El hueso del muslo (fémur) tiene la forma del mango de un hacha o de una azuela mal tallada. El lugar donde este se apoya en el hueso de la cadera tiene la forma de una bola de juego. El lugar donde el hueso de la cadera se une al hueso del muslo tiene la forma de un gran fruto de Punnāga cortado en la punta. กฏิฏฺฐีนิ ทฺเวปิ เอกาพทฺธานิ หุตฺวา กุมฺภการิกอุทฺธนสณฺฐานานิ. ปาฏิเยกฺกํ กมฺมารกูฏโยตฺตกสณฺฐานานิ. โกฏิยํ ฐิตํ อานิสทฏฺฐิ อโธมุขํ กตฺวา คหิตสปฺปผณสณฺฐานํ, สตฺตฏฺฐฏฺฐาเนสุ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ. ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ อพฺภนฺตรโต อุปรูปริ ฐปิตสีสปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ. พาหิรโต วฏฺฏนาวฬิสณฺฐานานิ. เตสํ อนฺตรนฺตรา กกจทนฺตสทิสา ทฺเว ตโย กณฺฏกา โหนฺติ. จตุวีสติยา ผาสุกฏฺฐีสุ อปริปุณฺณานิ อปริปุณฺณอสิสณฺฐานานิ. ปริปุณฺณานิ ปริปุณฺณอสิสณฺฐานานิ. สพฺพานิปิ โอทาตกุกฺกุฏสฺส ปสาริตปกฺขสณฺฐานานิ. จุทฺทส อุรฏฺฐีนิ ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรสณฺฐานานิ. หทยฏฺฐิ ทพฺพิผณสณฺฐานํ. Los dos huesos de la cadera, cuando están unidos, tienen la forma de un horno de alfarero. Cuando están separados, tienen la forma de las tenazas de un herrero. El hueso del sacro, situado en el extremo, tiene la forma de la capucha de una serpiente sostenida boca abajo, y posee agujeros en siete u ocho lugares. Los huesos de la columna vertebral, por su lado interno, tienen la forma de láminas de plomo colocadas y enrolladas una sobre otra. Por su lado externo, tienen la forma de una hilera de anillos de huso. Entre ellos, existen dos o tres procesos óseos similares a los dientes de una sierra. De las veinticuatro costillas, las que están incompletas tienen la forma de espadas incompletas; las que están completas tienen la forma de espadas completas. Todas ellas tienen la forma de las alas extendidas de un gallo blanco. Los catorce huesos del pecho tienen la forma de la estructura de un viejo palanquín. El hueso del esternón tiene la forma de la hoja de un cucharón. อกฺขกฏฺฐีนิ ขุทฺทกโลหวาสิทณฺฑสณฺฐานานิ. โกฏฺฏฏฺฐีนิ เอกโต ปริกฺขีณสีหฬกุทฺทาลสณฺฐานานิ. พาหุฏฺฐีนิ อาทาสทณฺฑกสณฺฐานานิ. อคฺคพาหุฏฺฐีนิ ยมกตาลกนฺทสณฺฐานานิ. มณิพนฺธฏฺฐีนิ เอกโต อลฺลิยาเปตฺวา ฐปิตสีสกปฏฺฏเวฐกสณฺฐานานิ. ปิฏฺฐิหตฺถฏฺฐีนิ โกฏฺฏิตกนฺทลกนฺทราสิสณฺฐานานิ[Pg.247]. หตฺถงฺคุลีสุ มูลปพฺพฏฺฐีนิ ปณวสณฺฐานานิ. มชฺฌปพฺพฏฺฐีนิ อปริปุณฺณปนสฏฺฐิสณฺฐานานิ. อคฺคปพฺพฏฺฐีนิ กตกพีชสณฺฐานานิ. Las clavículas tienen la forma de mangos de hachas pequeñas de hierro. Los omóplatos tienen la forma de una azada cingalesa desgastada por un lado. Los huesos del brazo (húmero) tienen la forma del mango de un espejo. Los huesos del antebrazo (radio y cúbito) tienen la forma de un par de troncos de palmera gemelos. Los huesos de la muñeca tienen la forma de láminas de plomo enrolladas y colocadas juntas. Los huesos del metacarpo (dorso de la mano) tienen la forma de un conjunto de fibras machacadas de la raíz de kandalaka. Entre los dedos de la mano, los huesos de las articulaciones de la base tienen la forma de pequeños tambores (paṇava). Las articulaciones medias tienen la forma de semillas de yaca incompletas. Las articulaciones de las puntas tienen la forma de semillas de Kataka. สตฺต คีวฏฺฐีนิ ทณฺเฑน วิชฺฌิตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐปิตวํสกฬีรจกฺกลกสณฺฐานานิ. เหฏฺฐิมหนุกฏฺฐิ กมฺมารานํ อโยกูฏโยตฺตกสณฺฐานํ. อุปริมํ อวเลขนสตฺถกสณฺฐานํ. อกฺขิกูปนาสกูปฏฺฐีนิ อปนีตมิญฺชตรุณตาลฏฺฐิสณฺฐานานิ. นลาฏฏฺฐิ อโธมุขฏฺฐปิตสงฺขถาลกกปาลสณฺฐานํ. กณฺณจูฬิกฏฺฐีนิ นฺหาปิตขุรโกสสณฺฐานานิ. นลาฏกณฺณจูฬิกานํ อุปริ ปฏฺฏพนฺธโนกาเส อฏฺฐิสงฺกุฏิตฆฏปุณฺณปฏลขณฺฑสณฺฐานํ. มุทฺธฏฺฐิ มุขจฺฉินฺนวงฺกนาฬิเกรสณฺฐานํ. สีสฏฺฐีนิ สิพฺเพตฺวา ฐปิตชชฺชรลาพุกฏาหสณฺฐานานิ. Los siete huesos del cuello tienen la forma de rodajas de brotes de bambú atravesadas por un palo y dispuestas en orden. El hueso de la mandíbula inferior tiene la forma de las tenazas de hierro de un herrero. La mandíbula superior tiene la forma de un pequeño cuchillo para pelar caña de azúcar. Los huesos de las cuencas de los ojos y de la nariz tienen la forma de semillas de palmera tiernas a las que se les ha extraído el núcleo. El hueso de la frente tiene la forma de un fragmento de una copa de caracola colocada boca abajo. Los huesos de los canales auditivos tienen la forma del estuche de la navaja de un barbero. Encima de la frente y los oídos, en el lugar donde se coloca la diadema, el hueso tiene la forma de una capa de mantequilla clarificada que se desborda y cuelga de un recipiente. El hueso de la coronilla tiene la forma de una cáscara de coco curva con la apertura cortada. Los huesos del cráneo tienen la forma de un cuenco de calabaza agrietado y cosido. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตานิ. โอกาสโต อวิเสเสน สกลสรีเร ฐิตานิ. วิเสเสน ปเนตฺถ สีสฏฺฐีนิ คิวฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ. คีวฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีสุ. ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐีนิ กฏิฏฺฐีสุ. กฏิฏฺฐีนิ อูรุฏฺฐีสุ. อูรุฏฺฐีนิ ชณฺณุกฏฺฐีสุ. ชณฺณุกฏฺฐีนิ ชงฺฆฏฺฐีสุ. ชงฺฆฏฺฐีนิ โคปฺผกฏฺฐีสุ. โคปฺผกฏฺฐีนิ ปิฏฺฐิปาทฏฺฐีสุ ปติฏฺฐิตานิ. ปริจฺเฉทโต อนฺโต อฏฺฐิมิญฺเชน, อุปริโต มํเสน, อคฺเค มูเล จ อญฺญมญฺเญน ปริจฺฉินฺนานิ, อยํ เนสํ สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. En cuanto a la dirección, los huesos se originan en dos direcciones (superior e inferior). En cuanto a su ubicación, se encuentran de manera general en todo el cuerpo. Específicamente, los huesos de la cabeza descansan sobre los del cuello. Los del cuello sobre la columna vertebral. Los de la columna vertebral sobre los de la cadera. Los de la cadera sobre los de los muslos. Los de los muslos sobre los de las rodillas. Los de las rodillas sobre los de las piernas. Los de las piernas sobre los de los tobillos. Los de los tobillos sobre los del metatarso. En cuanto a su delimitación, están limitados internamente por la médula ósea, superiormente por la carne, y en los extremos el uno por el otro. Esta es su delimitación intrínseca (sabhāga). Su delimitación extrínseca (visabhāga), sin embargo, es igual a la de los cabellos. ๑๙๑. อฏฺฐิมิญฺชนฺติ เตสํ เตสํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ มิญฺชํ. ตํ วณฺณโต เสตํ. สณฺฐานโต มหนฺตมหนฺตานํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรคตํ เวฬุนาฬิยํ ปกฺขิตฺตเสทิตมหาเวตฺตคฺคสณฺฐานํ. ขุทฺทานุขุทฺทกานํ อพฺภนฺตรคตํ เวฬุยฏฺฐิปพฺเพสุ ปกฺขิตฺตเสทิตตนุเวตฺตคฺคสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ปติฏฺฐิตํ. ปริจฺเฉทโต อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตรตเลหิ ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 191. La médula ósea es la esencia que se encuentra dentro de los diversos huesos. En cuanto a su color, es blanca. En cuanto a su forma, la médula dentro de los huesos más grandes tiene la forma de un gran brote de mimbre cocido al vapor dentro de un tubo de bambú. En los huesos más pequeños y diminutos, tiene la forma de un delgado brote de mimbre cocido dentro de los nudos de una vara de bambú. En cuanto a la dirección, se origina en dos direcciones. En cuanto a su ubicación, se encuentra en el interior de los huesos. En cuanto a su delimitación, está limitada por las superficies internas de los huesos; esta es su delimitación intrínseca. Su delimitación extrínseca es igual a la de los cabellos. ๑๙๒. วกฺกนฺติ เอกพนฺธนา ทฺเว มํสปิณฺฑิกา. ตํ วณฺณโต มนฺทรตฺตํ ปาฬิภทฺทกฏฺฐิวณฺณํ. สณฺฐานโต ทารกานํ ยมกกีฬาโคฬกสณฺฐานํ, เอกวณฺฏปฏิพทฺธอมฺพผลทฺวยสณฺฐานํ วา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต คลวาฏกา นิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา [Pg.248] ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต วกฺกํ วกฺกภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 192. Los riñones son dos masas de carne unidas por un solo vínculo. En cuanto a su color, son de un rojo tenue, como el color de la semilla del árbol coralino. En cuanto a su forma, tienen la forma de un par de bolas de juego de niños, o la forma de un par de mangos unidos a un solo tallo. En cuanto a la dirección, se originan en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, parten de la garganta por una sola raíz y, tras descender un poco, quedan sujetos por un nervio grueso que se divide en dos, rodeando la carne del corazón. En cuanto a su delimitación, el riñón está limitado por sus propias partes; esta es su delimitación intrínseca. Su delimitación extrínseca es igual a la de los cabellos. ๑๙๓. หทยนฺติ หทยมํสํ. ตํ วณฺณโต รตฺตปทุมปตฺตปิฏฺฐิวณฺณํ. สณฺฐานโต พาหิรปตฺตานิ อปเนตฺวา อโธมุขํ ฐปิตปทุมมกุฬสณฺฐานํ. พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต โกสาตกีผลสฺส อพฺภนฺตรสทิสํ. ปญฺญวนฺตานํ โถกํ วิกสิตํ, มนฺทปญฺญานํ มกุฬิตเมว. อนฺโต จสฺส ปุนฺนาคฏฺฐิปติฏฺฐานมตฺโต อาวาฏโก โหติ, ยตฺถ อทฺธปสตมตฺตํ โลหิตํ สณฺฐาติ, ยํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺติ. ตํ ปเนตํ ราคจริตสฺส รตฺตํ โหติ, โทสจริตสฺส กาฬกํ, โมหจริตสฺส มํสโธวนอุทกสทิสํ, วิตกฺกจริตสฺส กุลตฺถยูสวณฺณํ, สทฺธาจริตสฺส กณิการปุปฺผวณฺณํ, ปญฺญาจริตสฺส อจฺฉํ วิปฺปสนฺนํ อนาวิลํ ปณฺฑรํ ปริสุทฺธํ นิทฺโธตชาติมณิ วิย ชุติมนฺตํ ขายติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ มชฺเฌ ปติฏฺฐิตํ. ปริจฺเฉทโต หทยํ หทยภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 193. «Corazón» se refiere a la carne del corazón. En cuanto al color, es rojo, del color del envés de un pétalo de loto rojo. En cuanto a la forma, tiene la forma de un capullo de loto puesto boca abajo al que se le han quitado los pétalos exteriores. Por fuera es liso, por dentro es como el interior de un fruto de lufa (kosātakī). En los sabios, está ligeramente abierto; en los de poca sabiduría, permanece como un capullo cerrado. En su interior hay una pequeña cavidad del tamaño de una semilla de punnāga, donde se asientan aproximadamente dos onzas de sangre, dependiendo de la cual funcionan el elemento de la mente (manodhātu) y el elemento de la conciencia mental (manoviññāṇadhātu). Esta sangre es roja para alguien de temperamento codicioso, negra para alguien de temperamento irritable, como el agua de lavar carne para alguien de temperamento confundido, del color de la sopa de frijoles para alguien de temperamento especulativo, del color de la flor de kaṇikāra para alguien de temperamento devoto, y para alguien de temperamento sabio, se muestra clara, límpida, pura, blanca, inmaculada y brillante como una gema de gran calidad bien pulida. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto al lugar, está situado en el interior del cuerpo, en medio de los dos pechos. En cuanto a la delimitación, el corazón está delimitado por su propia porción de carne; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos. ๑๙๔. ยกนนฺติ ยมกมํสปฏลํ. ตํ วณฺณโต รตฺตํ ปณฺฑุกธาตุกํ นาติรตฺตกุมุทสฺส ปตฺตปิฏฺฐิวณฺณํ. สณฺฐานโต มูเล เอกํ อคฺเค ยมกํ โกวิฬารปตฺตสณฺฐานํ. ตญฺจ ทนฺธานํ เอกเมว โหติ มหนฺตํ, ปญฺญวนฺตานํ ทฺเว วา ตีณิ วา ขุทฺทกานิ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, โอกาสโต ทฺวินฺนํ ถนานํ อพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต ยกนํ ยกนภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 194. «Hígado» se refiere a la doble capa de carne. En cuanto al color, es rojo, de un tono pálido, no muy rojo, similar al envés de los pétalos de un loto blanco (kumuda). En cuanto a la forma, es único en la base y doble en la punta, con la forma de una hoja de koviḷāra. En las personas de entendimiento lento es una sola pieza grande, mientras que en los sabios son dos o tres piezas pequeñas. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior; en cuanto al lugar, está situado entre los dos pechos, apoyado en el lado derecho. En cuanto a la delimitación, el hígado está delimitado por su propia porción; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos. ๑๙๕. กิโลมกนฺติ ปฏิจฺฉนฺนาปฏิจฺฉนฺนเภทโต ทุวิธํ ปริโยนหนมํสํ. ตํ ทุวิธมฺปิ วณฺณโต เสตํ ทุกูลปิโลติกวณฺณํ. สณฺฐานโต อตฺตโน โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ อุปริมาย ทิสาย. อิตรํ ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ [Pg.249] หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปฏิจฺฉาเทตฺวา, อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, ติริยํ กิโลมกภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 195. «Membrana» (kilomaka) se refiere a dos tipos de tejido conectivo: la membrana oculta y la membrana no oculta. Ambas, en cuanto al color, son blancas, del color de un trozo de tela fina (dukūla) desgastada. En cuanto a la forma, tienen la forma del lugar donde se encuentran. En cuanto a la dirección, la membrana oculta nace en la dirección superior; la otra nace en ambas direcciones. En cuanto al lugar, la membrana oculta está situada cubriendo el corazón y los riñones; la membrana no oculta está situada envolviendo la carne por debajo de la piel en todo el cuerpo. En cuanto a la delimitación, está delimitada por abajo por la carne, por arriba por la piel y lateralmente por su propia porción de membrana; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos. ๑๙๖. ปิหกนฺติ อุทรชิวฺหามํสํ. ตํ วณฺณโต นีลํ นิคฺคุณฺฑิปุปฺผวณฺณํ. สณฺฐานโต สตฺตงฺคุลปฺปมาณํ อพนฺธนํ กาฬวจฺฉกชิวฺหาสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ, ยสฺมึ ปหรณปฺปหาเรน พหินิกฺขนฺเต สตฺตานํ ชีวิตกฺขโย โหติ. ปริจฺเฉทโต ปิหกภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 196. «Bazo» se refiere a la carne con forma de lengua del vientre. En cuanto al color, es azulado, del color de la flor de nigguṇḍi. En cuanto a la forma, mide siete dedos de largo, no tiene ataduras y tiene la forma de la lengua de un ternero negro. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto al lugar, está situado en el lado izquierdo del corazón, apoyado en la parte superior del revestimiento del estómago; si este bazo sale al exterior por el golpe de un arma, sobreviene el fin de la vida de los seres. En cuanto a la delimitación, está delimitado por su propia porción de bazo; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos. ๑๙๗. ปปฺผาสนฺติ ทฺวตฺตึสมํสขณฺฑปฺปเภทํ ปปฺผาสมํสํ. ตํ วณฺณโต รตฺตํ นาติปกฺกอุทุมฺพรผลวณฺณํ. สณฺฐานโต วิสมจฺฉินฺนพหลปูวขณฺฑสณฺฐานํ. อพฺภนฺตเร อสิตปีตานํ อภาเว อุคฺคเตน กมฺมชเตชุสฺมานา อพฺภาหตตฺตา สํขาทิตปลาลปิณฺฑมิว นิรสํ นิโรชํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานํ อนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต ปปฺผาสภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 197. «Pulmones» se refiere a la carne pulmonar dividida en treinta y dos secciones de carne. En cuanto al color, son rojos, del color de un fruto de higuera (udumbara) que no está muy maduro. En cuanto a la forma, tienen la forma de trozos de pastel grueso cortados de manera desigual. En su interior, debido a la ausencia de comida ingerida o bebida, y por estar castigados por el calor del fuego nacido del kamma que asciende, carecen de sabor y de esencia, como una bola de paja masticada. En cuanto a la dirección, nacen en la dirección superior. En cuanto al lugar, están situados en el interior del cuerpo, entre los dos pechos, colgando y cubriendo el corazón y el hígado. En cuanto a la delimitación, los pulmones están delimitados por su propia porción pulmonar; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos. ๑๙๘. อนฺตนฺติ ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสหตฺถา อิตฺถิยา อฏฺฐวีสติหตฺถา เอกวีสติยา ฐาเนสุ โอภคฺคา อนฺตวฏฺฏิ. ตเทตํ วณฺณโต เสตํ สกฺขรสุธาวณฺณํ. สณฺฐานโต โลหิตโทณิยํ อาภุชิตฺวา ฐปิตสีสจฺฉินฺนสปฺปสณฺฐานํ. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อุปริ คลวาฏเก เหฏฺฐา จ กรีสมคฺเค วินิพนฺธตฺตา คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต อนฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 198. «Intestino» se refiere a la espiral intestinal que mide treinta y dos codos en el hombre y veintiocho codos en la mujer, y que está plegada en veintiún lugares. En cuanto al color, es blanco, del color del mortero de cal y piedra blanca. En cuanto a la forma, tiene la forma de una serpiente decapitada colocada en espiral dentro de un recipiente de tinte rojo. En cuanto a la dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto al lugar, por estar conectado arriba con la garganta y abajo con el recto, se encuentra en el interior del cuerpo, desde la garganta hasta el recto. En cuanto a la delimitación, está delimitado por su propia porción intestinal; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos. ๑๙๙. อนฺตคุณนฺติ [Pg.250] อนฺตโภคฏฺฐาเนสุ พนฺธนํ. ตํ วณฺณโต เสตํ ทกสีตลิกมูลวณฺณํ. สณฺฐานโต ทกสีตลิกมูลสณฺฐานเมว. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต กุทฺทาลผรสุกมฺมาทีนิ กโรนฺตานํ ยนฺตากฑฺฒนกาเล ยนฺตสุตฺตกมิว ยนฺตผลกานิ อนฺตโภเค เอกโต อคฬนฺเต อาพนฺธิตฺวา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกสฺส อนฺตรา สํสิพฺพิตฺวา ฐิตรชฺชุกา วิย เอกวีสติยา อนฺตโภคานํ อนฺตรา ฐิตํ. ปริจฺเฉทโต อนฺตคุณภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 199. «Mesenterio» (antaguṇa) se refiere a lo que une las espirales del intestino. En cuanto al color, es blanco, del color de la raíz del loto de agua. En cuanto a la forma, tiene la forma de la raíz del loto de agua. En cuanto a la dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto al lugar, para quienes realizan trabajos como cavar con azada o hachar, mantiene las espirales intestinales unidas para que no se deslicen; al igual que la cuerda de una máquina une las tablas de la máquina, o como las cuerdas pequeñas que cosen un círculo de cuerda para limpiar los pies, se encuentra cosiendo y uniendo los espacios entre las veintiuna espirales intestinales. En cuanto a la delimitación, está delimitado por su propia porción de mesenterio; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo distinto es igual a la de los cabellos. ๒๐๐. อุทริยนฺติ อุทเร ภวํ อสิตปีตขายิตสายิตํ. ตํ วณฺณโต อชฺโฌหฏาหารวณฺณํ. สณฺฐานโต ปริสฺสาวเน สิถิลพทฺธตณฺฑุลสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทเร ฐิตํ. 200. «Alimento no digerido» se refiere a lo que se encuentra en el estómago, ya sea comido, bebido, masticado o lamido. En cuanto al color, tiene el color del alimento ingerido. En cuanto a la forma, es como arroz empaquetado flojamente en un filtro de agua. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto al lugar, se encuentra en el estómago. อุทรํ นาม อุภโต นิปฺปีฬิยมานสฺส อลฺลสาฏกสฺส มชฺเฌ สญฺชาตโผฏกสทิสํ อนฺตปฏลํ, พหิ มฏฺฐํ, อนฺโต มํสกสมฺพุปลิเวฐนกิลิฏฺฐปาวารกปุปฺผกสทิสํ, กุถิตปนสตจสฺส อพฺภนฺตรสทิสนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ, ยตฺถ ตกฺโกฏกา คณฺฑุปฺปาทกา ตาลหีรกา สูจิมุขกา ปฏตนฺตสุตฺตกา อิจฺเจวมาทิทฺวตฺตึสกุลปฺปเภทา กิมโย อากุลพฺยากุลา สณฺฑสณฺฑจาริโน หุตฺวา นิวสนฺติ, เย ปานโภชนาทิมฺหิ อวิชฺชมาเน อุลฺลงฺฆิตฺวา วิรวนฺตา หทยมํสํ อภิหนนฺติ, ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณเวลายญฺจ อุทฺธํมุขา หุตฺวา ปฐมชฺโฌหเฏ ทฺเว ตโย อาโลเป ตุริตตุริตา วิลุปฺปนฺติ, ยํ เตสํ กิมีนํ สูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ. ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม จณฺฑาลคามทฺวาเร จนฺทนิกาย นิทาฆสมเย ถูลผุสิตเก เทเว วสฺสนฺเต อุทเกน วุยฺหมานํ มุตฺตกรีสจมฺมอฏฺฐินฺหารุขณฺฑเขฬสิงฺฆาณิกาโลหิตปฺปภุตินานากุณปชาตํ นิปติตฺวา กทฺทโมทกาลุฬิตํ ทฺวีหตีหจฺจเยน สญฺชาตกิมิกุลํ สูริยาตปสนฺตาปเวคกุถิตํ อุปริ เผณปุปฺผุฬเก มุญฺจนฺตํ อภินีลวณฺณํ ปรมทุคฺคนฺธเชคุจฺฉํ เนว อุปคนฺตุํ, น ทฏฺฐุํ อรหรูปตํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ, ปเคว [Pg.251] ฆายิตุํ วา สายิตุํ วา, เอวเมว นานปฺปการํ ปานโภชนาทิทนฺตมุสลสญฺจุณฺณิตํ ชิวฺหาหตฺถปริวตฺติตเขฬลาลาปลิพุทฺธํ ตงฺขณวิคตวณฺณคนฺธรสาทิสมฺปทํ ตนฺตวายขลิสุวานวมถุสทิสํ นิปติตฺวา ปิตฺตเสมฺหวาตปลิเวฐิตํ หุตฺวา อุทรคฺคิสนฺตาปเวคกุถิตํ กิมิกุลากุลํ อุปรูปริ เผณปุปฺผุฬกานิ มุญฺจนฺตํ ปรมกสมฺพุทุคฺคนฺธเชคุจฺฉภาวํ อาปชฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. ยํ สุตฺวาปิ ปานโภชนาทีสุ อมนุญฺญตา สณฺฐาติ, ปเคว ปญฺญาจกฺขุนา อวโลเกตฺวา. ยตฺถ จ ปติตํ ปานโภชนาทิ ปญฺจธา วิเวกํ คจฺฉติ, เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ, เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ, เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ, เอโก ภาโค กรีสํ, เอโก ภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยติ. El llamado estómago (receptáculo de comida nueva) es una membrana intestinal similar a la burbuja de aire que se forma en medio de un paño húmedo cuando se exprime por ambos extremos; por fuera es liso, pero por dentro es como el vello de una manta sucia que envuelve sobras de carne podrida; también puede decirse que es como el interior de la cáscara de una jaca podrida. Allí viven treinta y dos tipos de gusanos, tales como los takkoṭaka, gaṇḍuppādaka, tālahīraka, sūcimukhaka y paṭatantasuttaka, mezclados y pululando en grupos. Cuando no hay comida ni bebida, saltan y gritan, golpeando el tejido del corazón; y al momento de ingerir comida y bebida, con la boca hacia arriba, arrebatan apresuradamente los primeros dos o tres bocados tragados. El estómago es para estos gusanos su sala de maternidad, su letrina, su hospital y su cementerio. Tal como en un pozo ciego a la entrada de una aldea de parias, durante el verano, cuando cae una lluvia de gruesas gotas, el agua arrastra una mezcla de diversos cadáveres, orina, excrementos, fragmentos de piel, huesos y tendones, saliva, mucosidad y sangre, la cual al cabo de dos o tres días se llena de gusanos y hierve por el calor del sol, soltando burbujas de espuma en la superficie, tornándose de un color azul oscuro y volviéndose extremadamente fétida y repulsiva, de modo que no es digna de ser abordada ni mirada, y mucho menos de ser olida o probada; de la misma manera, los diversos tipos de comida y bebida, triturados por el mortero de los dientes, revueltos por la saliva y la mucosidad de la lengua-mano, perdiendo en ese instante su perfección de color, olor y sabor, cayendo como la pasta de almidón de un tejedor o el vómito de un perro, quedan envueltos por la bilis, la flema y el viento, y hierven por el calor del fuego digestivo, infestados por grupos de gusanos, soltando burbujas de espuma en la superficie y llegando a un estado de repugnancia y hedor extremo similar al de un basurero. Si con solo oír hablar de este receptáculo de comida nueva surge el desagrado por la comida y la bebida, ¡cuánto más al observarlo con el ojo de la sabiduría! Además, la comida y la bebida que caen allí se dividen en cinco partes: una parte la comen los gusanos, una parte la quema el fuego digestivo, una parte se convierte en orina, una parte en excremento y una parte se convierte en esencia nutritiva que sustenta la sangre, la carne y demás elementos. ปริจฺเฉทโต อุทรปฏเลน เจว อุทริยภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ. อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. En cuanto a su delimitación, está delimitado por la membrana del estómago y por la propia porción de la comida nueva. Esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๐๑. กรีสนฺติ วจฺจํ. ตํ วณฺณโต เยภุยฺเยน อชฺโฌหฏาหารวณฺณเมว โหติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต ปกฺกาสเย ฐิตํ. ปกฺกาสโย นาม เหฏฺฐานาภิ-ปิฏฺฐิกณฺฏกมูลานํ อนฺตเร อนฺตาวสาเน อุพฺเพเธน อฏฺฐงฺคุลมตฺโต เวฬุนาฬิกสทิโส, ยตฺถ เสยฺยถาปิ นาม อุปริ ภูมิภาเค ปติตํ วสฺโสทกํ โอคฬิตฺวา เหฏฺฐา ภูมิภาคํ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ยํกิญฺจิ อามาสเย ปติตํ ปานโภชนาทิกํ อุทรคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปกฺกํ ปกฺกํ นิสทาย ปิสิตมิว สณฺหภาวํ อาปชฺชิตฺวา อนฺตพิเลน โอคฬิตฺวา โอคฬิตฺวา โอมทฺทิตฺวา เวฬุปพฺเพ ปกฺขิปมานปณฺฑุมตฺติกา วิย สนฺนิจิตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต ปกฺกาสยปฏเลน เจว กรีสภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 201. El excremento es la materia fecal. En cuanto al color, generalmente tiene el color de la comida ingerida. En cuanto a la forma, tiene la forma de su lugar. En cuanto a la dirección, nace en la dirección inferior. En cuanto a la ubicación, reside en el receptáculo de la comida vieja. El llamado receptáculo de la comida vieja se encuentra entre el ombligo por delante y la base de la columna vertebral por detrás, al final del intestino, con una longitud de unos ocho dedos y similar al interior de un tubo de bambú; allí, tal como el agua de lluvia que cae en las tierras altas se desliza y llena las tierras bajas, así también cualquier comida o bebida que cae en el receptáculo de la comida nueva, hervida por el fuego digestivo y produciendo espuma, cocida una y otra vez, se vuelve fina como si fuera triturada en una piedra de moler, y deslizándose por el conducto intestinal, se amontona presionada como arcilla amarillenta introducida en un nudo de bambú. En cuanto a su delimitación, está delimitado por la membrana del receptáculo de la comida vieja y por la propia porción del excremento; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๐๒. มตฺถลุงฺคนฺติ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตมิญฺชราสิ. ตํ วณฺณโต เสตํ อหิจฺฉตฺตกปิณฺฑวณฺณํ. ทธิภาวํ อสมฺปตฺตํ ทุฏฺฐขีรวณฺณนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต สีสกฏาหพฺภนฺตเร จตฺตาโร สิพฺพินิมคฺเค นิสฺสาย สโมธาเนตฺวา ฐปิตา จตฺตาโร ปิฏฺฐปิณฺฑา วิย สโมหิตํ ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต สีสกฏาหสฺส อพฺภนฺตรตเลหิ เจว มตฺถลุงฺคภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ[Pg.252], อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 202. El cerebro es la masa de médula situada dentro del cráneo. En cuanto al color, es blanco, del color de un hongo; también puede decirse que es del color de la leche en mal estado que aún no se ha convertido en cuajada. En cuanto a la forma, tiene la forma de su lugar. En cuanto a la dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a la ubicación, reside dentro del cráneo, donde se agrupa como cuatro bolas de masa de harina colocadas juntas siguiendo las cuatro suturas craneales. En cuanto a su delimitación, está delimitado por la superficie interna del cráneo y por la propia porción del cerebro; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๐๓. ปิตฺตนฺติ ทฺเว ปิตฺตานิ พทฺธปิตฺตญฺจ อพทฺธปิตฺตญฺจ. ตตฺถ พทฺธปิตฺตํ วณฺณโต พหลมธุกเตลวณฺณํ. อพทฺธปิตฺตํ มิลาตอากุลิปุปฺผวณฺณํ. สณฺฐานโต อุภยมฺปิ โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต พทฺธปิตฺตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ, อิตรํ ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต อพทฺธปิตฺตํ ฐเปตฺวา เกสโลมทนฺตนขานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ อุทกมิว เตลพินฺทุ อวเสสสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต อกฺขีนิ ปีตกานิ โหนฺติ, ภมนฺติ, คตฺตํ กมฺปติ, กณฺฑูยติ. พทฺธปิตฺตํ หทยปปฺผาสานํ อนฺตเร ยกนมํสํ นิสฺสาย ปติฏฺฐิเต มหาโกสาตกีโกสกสทิเส ปิตฺตโกสเก ฐิตํ, ยมฺหิ กุปิเต สตฺตา อุมฺมตฺตกา โหนฺติ, วิปลฺลตฺถจิตฺตา หิโรตฺตปฺปํ ฉฑฺเฑตฺวา อกาตพฺพํ กโรนฺติ, อภาสิตพฺพํ ภาสนฺติ, อจินฺติตพฺพํ จินฺเตนฺติ. ปริจฺเฉทโต ปิตฺตภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 203. La bilis es de dos tipos: la bilis ligada (en la vesícula) y la bilis no ligada (circulante). De ellas, la bilis ligada tiene el color del aceite de madhuka espeso; la bilis no ligada tiene el color de una flor de ākuli marchita. En cuanto a la forma, ambas tienen la forma de su lugar. En cuanto a la dirección, la bilis ligada nace en la dirección superior, mientras que la otra nace en ambas direcciones. En cuanto a la ubicación, la bilis no ligada, exceptuando los lugares libres de carne como el cabello, los vellos, los dientes y las uñas, y la piel dura y seca, se extiende por el resto del cuerpo como una gota de aceite en el agua; cuando esta se altera, los ojos se vuelven amarillos, hay mareos, el cuerpo tiembla y hay picazón. La bilis ligada reside en la vesícula biliar, situada cerca del hígado, entre el corazón y los pulmones, similar a la vaina de una esponja vegetal grande; cuando esta se altera, los seres se vuelven locos, con la mente trastornada abandonan la vergüenza y el temor moral, hacen lo que no debe hacerse, dicen lo que no debe decirse y piensan lo que no debe pensarse. En cuanto a su delimitación, está delimitada por la propia porción de la bilis; esta es su delimitación de lo semejante. Su delimitación de lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๐๔. เสมฺหนฺติ สรีรพฺภนฺตเร เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ เสมฺหํ. ตํ วณฺณโต เสตํ นาคพลาปณฺณรสวณฺณํ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อุทรปฏเล ฐิตํ. ยํ ปานโภชนาทิอชฺโฌหรณกาเล เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เสวาลปณกํ กฏฺเฐ วา กถเล วา ปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, เอวเมว ปานโภชนาทิมฺหิ นิปตนฺเต ฉิชฺชิตฺวา ทฺวิธา หุตฺวา ปุน อชฺโฌตฺถริตฺวา ติฏฺฐติ, ยมฺหิ จ มนฺทีภูเต ปกฺกคณฺโฑ วิย ปูติกุกฺกุฏณฺฑมิว จ อุทรํ ปรมเชคุจฺฉํ กุณปคนฺธํ โหติ, ตโต อุคฺคเตน จ คนฺเธน อุทฺเทโกปิ มุขมฺปิ ทุคฺคนฺธํ ปูติกุณปสทิสํ โหติ. โส จ ปุริโส อเปหิ ทุคฺคนฺธํ วายสีติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ยญฺจ วฑฺฒิตฺวา พหลตฺตมาปนฺนํ ปิธานผลกมิว วจฺจกุฏิยํ อุทรปฏลสฺส อพฺภนฺตเรเยว กุณปคนฺธํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต เสมฺหภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 204. La flema (semha) es la flema que se encuentra en el interior del cuerpo en una cantidad aproximada a un 'pattha' (una medida de cuenco). En cuanto a su color, es blanca, con el color del jugo de las hojas de la planta nāgabala (malva blanca). En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, se encuentra en la capa del estómago (la cavidad intestinal por encima del alimento nuevo). Al momento de ingerir bebidas y alimentos, tal como la lenteja de agua en el agua se divide en dos cuando cae un palo o un trozo de vasija y luego vuelve a cubrir la superficie, del mismo modo, cuando caen las bebidas y alimentos, la flema se divide en dos y luego vuelve a cubrir el alimento nuevo. Cuando esta flema disminuye, el estómago se vuelve extremadamente repulsivo y con olor a cadáver, como un absceso maduro o un huevo de gallina podrido; debido al olor que emana de allí, tanto los eructos como la boca adquieren un mal olor similar al de un cadáver putrefacto. Tal persona llega a ser objeto de que se le diga: '¡Aléjate, hueles mal!'. Por otro lado, cuando la flema aumenta y se vuelve espesa, permanece dentro de la cavidad del estómago bloqueando el olor a cadáver, como una tabla que cubre el foso de una letrina. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia parte de flema; esta es su delimitación por lo similar (sabhāgaparicchedo). Su delimitación por lo diferente (visabhāgaparicchedo) es igual a la del cabello. ๒๐๕. ปุพฺโพติ [Pg.253] ปูติโลหิตวเสน ปวตฺตปุพฺพํ. ตํ วณฺณโต ปณฺฑุปลาสวณฺโณ. มตสรีเร ปน ปูติพหลาจามวณฺโณ โหติ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ โหติ. โอกาสโต ปน ปุพฺพสฺส โอกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ โส สนฺนิจิโต ติฏฺเฐยฺย, ยตฺร ยตฺร ขาณุกณฺฏกปหรณคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปีฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺร ตตฺร ติฏฺฐติ. ปริจฺเฉทโต ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 205. El pus (pubba) es lo que se produce por la descomposición de la sangre. En cuanto a su color, tiene el color de una hoja amarillenta (pálida); sin embargo, en un cadáver tiene el color de la espuma de agua de arroz espesa y podrida. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, se encuentra en ambas direcciones (superior e inferior). En cuanto a su ubicación, no existe un lugar fijo y permanente para el pus donde permanezca acumulado; se encuentra en cualquier parte del cuerpo donde la sangre se estanca y madura tras ser golpeada por troncos, espinas, armas, llamas de fuego, etc., o donde surgen forúnculos y pústulas. En cuanto a su delimitación, está delimitado por su propia parte de pus; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello. ๒๐๖. โลหิตนฺติ ทฺเว โลหิตานิ สนฺนิจิตโลหิตญฺจ สํสรณโลหิตญฺจ. ตตฺถ สนฺนิจิตโลหิตํ วณฺณโต นิปกฺกพหลลาขารสวณฺณํ. สํสรณโลหิตํ อจฺฉลาขารสวณฺณํ. สณฺฐานโต อุภยมฺปิ โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต สนฺนิจิตโลหิตํ อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. อิตรํ ทฺวิสุ ทิสาสุ ชาตํ. โอกาสโต สํสรณโลหิตํ ฐเปตฺวา เกสโลมทนฺตนขานํ มํสวินิมุตฺตฏฺฐานญฺเจว ถทฺธสุกฺขจมฺมญฺจ ธมนิชาลานุสาเรน สพฺพํ อุปาทิณฺณสรีรํ ผริตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนฏฺฐานสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺถปูรมตฺตํ หทยวกฺกปปฺผาสานํ อุปริ โถกํ โถกํ ปคฺฆรนฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาเส เตมยมานํ ฐิตํ. ตสฺมึ หิ วกฺกหทยาทีนิ อเตเมนฺเต สตฺตา ปิปาสิตา โหนฺติ. ปริจฺเฉทโต โลหิตภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 206. La sangre (lohita) es de dos tipos: sangre acumulada (sannicitalohita) y sangre circulante (saṃsaraṇalohita). Entre ellas, la sangre acumulada tiene, en cuanto al color, el tono del jugo de laca espeso y cocido. La sangre circulante tiene el color del jugo de laca clara. En cuanto a su forma, ambas tienen la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, la sangre acumulada se origina en la dirección superior; la otra (la circulante) se origina en ambas direcciones. En cuanto a su ubicación, la sangre circulante permanece impregnando todo el cuerpo sensible siguiendo la red de venas y arterias, a excepción del cabello, el vello, los dientes, las uñas, las zonas de carne insensible y la piel seca y endurecida. La sangre acumulada llena la parte inferior de la zona del hígado en una cantidad de un 'pattha', y goteando poco a poco sobre el corazón, los riñones y los pulmones, los mantiene humedecidos. Pues es cierto que, si esta sangre no humedeciera los riñones, el corazón y los demás órganos, los seres padecerían de una sed intensa. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia parte de sangre; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello. ๒๐๗. เสโทติ โลมกูปาทีหิ ปคฺฆรณกอาโปธาตุ. โส วณฺณโต วิปฺปสนฺนติลเตลวณฺโณ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต เสทสฺโสกาโส นาม นิพทฺโธ นตฺถิ, ยตฺถ โส โลหิตํ วิย สทา ติฏฺเฐยฺย. ยทา ปน อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิการาทีหิ สรีรํ สนฺตปติ, ตทา อุทกโต อพฺพูฬฺหมตฺตวิสมจฺฉินฺนภิสมุฬาลกุมุทนาฬกลาโป วิย สพฺพเกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรติ, ตสฺมา ตสฺส สณฺฐานมฺปิ เกสโลมกูปวิวรานญฺเญว วเสน เวทิตพฺพํ. เสทปริคฺคณฺหเกน จ โยคินา เกสโลมกูปวิวเร ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว เสโท มนสิ กาตพฺโพ. ปริจฺเฉทโต [Pg.254] เสทภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 207. El sudor (sedo) es el elemento agua que fluye de los poros de la piel y otros orificios. En cuanto a su color, tiene el color del aceite de sésamo muy claro. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto a su ubicación, no existe un lugar fijo y permanente para el sudor donde resida siempre como la sangre. Sin embargo, cuando el cuerpo se calienta debido al calor del fuego, del sol o por cambios estacionales, el sudor fluye por todos los poros del cabello y del vello, tal como el agua fluye de un manojo de tallos y raíces de loto recién arrancados del agua y cortados de forma irregular; por lo tanto, su forma debe entenderse de acuerdo con los propios poros del cabello y del vello. El yogui que medita sobre el sudor debe considerarlo en el momento en que llena y permanece en los poros de la piel. En cuanto a su delimitación, está delimitado por su propia parte de sudor; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello. เมโทติ ถินสิเนโห. โส วณฺณโต ผาลิตหลิทฺทิวณฺโณ. สณฺฐานโต ถูลสรีรสฺส ตาว จมฺมมํสนฺตเร ฐปิตหลิทฺทิวณฺณทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน โหติ. กิสสรีรสฺส ชงฺฆมํสํ อูรุมํสํ ปิฏฺฐิกณฺฏกนิสฺสิตํ ปิฏฺฐิมํสํ อุทรวฏฺฏิมํสนฺติ เอตานิ นิสฺสาย ทิคุณติคุณํ กตฺวา ฐปิตหลิทฺทิวณฺณทุกูลปิโลติกสณฺฐาโน. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาโต. โอกาสโต ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต, ยํ สิเนหสงฺขํ คตมฺปิ ปรมเชคุจฺฉตฺตา เนว มุทฺธนิ เตลตฺถาย, น นาสเตลาทีนมตฺถาย คณฺหนฺติ. ปริจฺเฉทโต เหฏฺฐา มํเสน, อุปริ จมฺเมน, ติริยํ เมทภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. La grasa sólida (medo) es el sebo espeso. En cuanto a su color, tiene el color de la cúrcuma partida. En cuanto a su forma, en una persona obesa, tiene la forma de un paño viejo de color cúrcuma colocado entre la piel y la carne. En una persona delgada, se encuentra apoyada en la carne de las pantorrillas, los muslos, la espalda (cerca de la columna vertebral) y la pared abdominal, con la forma de un paño viejo de color cúrcuma dispuesto en capas dobles o triples. En cuanto a su dirección, nace en ambas direcciones. En cuanto a su ubicación, en los obesos impregna todo el cuerpo, y en los delgados se encuentra apoyada en la carne de las pantorrillas y demás lugares. Aunque se le llame 'aceite' (sineha), debido a que es extremadamente repulsiva, las personas no la toman para ungirse la cabeza, ni para usarla como aceite nasal, etc. En cuanto a su delimitación, está delimitada por la carne por debajo, por la piel por arriba y por su propia parte de grasa a los lados; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello. ๒๐๘. อสฺสูติ อกฺขีหิ ปคฺฆรณกอาโปธาตุ. ตํ วณฺณโต วิปฺปสนฺนติลเตลวณฺณํ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานํ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต อกฺขิกูปเกสุ ฐิตํ. น เจตํ ปิตฺตโกสเก ปิตฺตมิว อกฺขิกูปเกสุ สทา สนฺนิจิตํ ติฏฺฐติ. ยทา ปน สตฺตา โสมนสฺสชาตา มหาหสิตํ หสนฺติ, โทมนสฺสชาตา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตถารูปํ วา วิสมาหารํ อาหาเรนฺติ, ยทา จ เนสํ อกฺขีนิ ธูมรชปํสุกาทีหิ อภิหญฺญนฺติ. ตทา เอเตหิ โสมนสฺสโทมนสฺสวิสภาคาหารอุตูหิ สมุฏฺฐหิตฺวา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. อสฺสุปริคฺคณฺหเกน จ โยคินา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ปริคฺคณฺหิตพฺพํ. ปริจฺเฉทโต อสฺสุภาเคน ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 208. Las lágrimas (assu) son el elemento agua que fluye de los ojos. En cuanto a su color, tienen el color del aceite de sésamo muy claro. En cuanto a su forma, tienen la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nacen en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, permanecen en las cuencas de los ojos. Estas no están siempre acumuladas en las cuencas de los ojos como la bilis en su receptáculo. Sin embargo, cuando los seres se llenan de alegría y ríen intensamente, o cuando se llenan de tristeza y lloran o se lamentan, o cuando consumen alimentos inadecuados, o cuando sus ojos son irritados por el humo, el polvillo o el polvo, entonces las lágrimas surgen debido a esa alegría, tristeza, alimentos discordantes o el clima, y llenan las cuencas de los ojos o fluyen de ellos. El yogui que medita sobre las lágrimas debe considerarlas en el momento en que llenan las cuencas de los ojos. En cuanto a su delimitación, están delimitadas por su propia parte de lágrimas; esta es su delimitación por lo similar. Su delimitación por lo diferente es igual a la del cabello. ๒๐๙. วสาติ วิลีนสิเนโห. สา วณฺณโต นาฬิเกรเตลวณฺณา. อาจาเม อาสิตฺตเตลวณฺณาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สณฺฐานโต นฺหานกาเล ปสนฺนอุทกสฺส อุปริ ปริพฺภมนฺตสิเนหพินฺทุวิสฏสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต เยภุยฺเยน หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐินาสปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตา. น เจสา เอเตสุ โอกาเสสุ สทา วิลีนาว หุตฺวา ติฏฺฐติ. ยทา ปน อคฺคิสนฺตาปสูริยสนฺตาปอุตุวิสภาคธาตุวิสภาเคหิ เต ปเทสา อุสฺมาชาตา [Pg.255] โหนฺติ, ตทา ตตฺถ นฺหานกาเล ปสนฺนอุทกูปริ สิเนหพินฺทุวิสโฏ วิย อิโต จิโต จ สญฺจรติ. ปริจฺเฉทโต วสาภาเคน ปริจฺฉินฺนา, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสเยว. 209. "Vasā" es la grasa derretida. En cuanto a su color, tiene el color del aceite de coco; también se puede decir que tiene el color del aceite vertido sobre la espuma del agua de arroz. En cuanto a su forma, tiene la forma de una gota de aceite que se expande y gira sobre agua clara en el momento del baño. En cuanto a su dirección, se encuentra en las dos direcciones (superior e inferior). En cuanto a su ubicación, se sitúa principalmente en las palmas y dorsos de las manos, las plantas y dorsos de los pies, las aletas de la nariz, la frente y los hombros. Esta grasa no permanece siempre derretida en estos lugares; sin embargo, cuando estas partes del cuerpo se calientan debido al calor del fuego, del sol, a un clima irregular o a un desequilibrio de los elementos, entonces fluye de un lado a otro como una gota de grasa que se esparce sobre el agua clara al bañarse. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia porción de grasa; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๑๐. เขโฬติ อนฺโตมุเข เผณมิสฺสา อาโปธาตุ. โส วณฺณโต เสโต เผณวณฺโณ. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐาโน. เผณสณฺฐาโนติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาโต. โอกาสโต อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอรุยฺห ชิวฺหาย ฐิโต. น เจส เอตฺถ สทา สนฺนิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ. ยทา ปน สตฺตา ตถารูปมาหารํ ปสฺสนฺติ วา สรนฺติ วา, อุณฺหติตฺตกฏุกโลณมฺพิลานํ วา กิญฺจิ มุเข ฐเปนฺติ, ยทา วา เนสํ หทยํ อาคิลายติ, กิสฺมิญฺจิ เทว วา ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตทา เขโฬ อุปฺปชฺชิตฺวา อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอรุยฺห ชิวฺหาย สณฺฐาติ. อคฺคชิวฺหาย เจส ตนุโก โหติ, มูลชิวฺหาย พหโล, มุเข ปกฺขิตฺตญฺจ ปุถุกํ วา ตณฺฑุลํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ ขาทนียํ นทีปุลิเน ขตกูปกสลิลํ วิย ปริกฺขยํ อคจฺฉนฺโตว เตเมตุํ สมตฺโถ โหติ. ปริจฺเฉทโต เขฬภาเคน ปริจฺฉินฺโน, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว. 210. "Kheḷa" es el elemento agua mezclado con espuma dentro de la boca. En cuanto a su color, es blanco, con el color de la espuma. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación; también se puede decir que tiene forma de espuma. En cuanto a su dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, desciende de ambos lados de las mejillas y permanece sobre la lengua. No siempre permanece acumulada allí; sin embargo, cuando los seres ven o recuerdan comida de tal naturaleza, o ponen en su boca algo caliente, amargo, picante, salado o ácido, o cuando su corazón se siente desfallecer o surge repugnancia por algo, entonces la saliva nace, desciende de ambos lados de las mejillas y se sitúa en la lengua. Es rala en la punta de la lengua y espesa en la raíz de la lengua. Es capaz de humedecer cereales tostados, arroz o cualquier otro alimento puesto en la boca, como el agua de un pozo excavado en la arena de un río que nunca se agota. En cuanto a su delimitación, está delimitado por su propia porción de saliva; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๑๑. สิงฺฆาณิกาติ มตฺถลุงฺคโต ปคฺฆรณกอสุจิ. สา วณฺณโต ตรุณตาลฏฺฐิมิญฺชวณฺณา. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต อุปริมาย ทิสาย ชาตา. โอกาสโต นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตา. น เจสา เอตฺถ สทา สนฺนิจิตา หุตฺวา ติฏฺฐติ, อถ โข ยถา นาม ปุริโส ปทุมินิปตฺเต ทธึ พนฺธิตฺวา เหฏฺฐา กณฺฏเกน วิชฺเฌยฺย, อถาเนน ฉิทฺเทน ทธิมุตฺตํ คฬิตฺวา พหิ ปเตยฺย, เอวเมว ยทา สตฺตา โรทนฺติ, วิสภาคาหารอุตุวเสน วา สญฺชาตธาตุโขภา โหนฺติ, ตทา อนฺโต สีสโต ปูติเสมฺหภาวมาปนฺนํ มตฺถลุงฺคํ คฬิตฺวา ตาลุมตฺถกวิวเรน โอตริตฺวา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. สิงฺฆาณิกา ปริคฺคณฺหเกน จ โยคินา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ฐิตวเสเนว ปริคฺคณฺหิตพฺพา. ปริจฺเฉทโต สิงฺฆาณิกาภาเคน ปริจฺฉินฺนา, อยมสฺสา สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว. 211. "Siṅghāṇikā" es la impureza que destila del cerebro. En cuanto a su color, tiene el color de la pulpa de una semilla tierna de palma. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en la dirección superior. En cuanto a su ubicación, permanece llenando las fosas nasales. No siempre permanece allí acumulada; sino que, tal como si un hombre atara leche cuajada en una hoja de loto y la perforara por debajo con una espina, y el suero de la cuajada fluyera por ese agujero y cayera hacia afuera, así también, cuando los seres lloran o cuando hay una perturbación de los elementos causada por comida o clima irregular, entonces el cerebro, convertido en flema pútrida dentro de la cabeza, fluye y desciende por la abertura del paladar, llenando las fosas nasales y permaneciendo allí o goteando. El yogui que medita sobre la mucosidad debe percibirla tal como permanece llenando las fosas nasales. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia porción de mucosidad; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๑๒. ลสิกาติ [Pg.256] สรีรสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ปิจฺฉิลกุณปํ. สา วณฺณโต กณิการนิยฺยาสวณฺณา. สณฺฐานโต โอกาสสณฺฐานา. ทิสโต ทฺวีสุ ทิสาสุ ชาตา. โอกาสโต อฏฺฐิสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตา. ยสฺส เจสา มนฺทา โหติ, ตสฺส อุฏฺฐหนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส อภิกฺกมนฺตสฺส ปฏิกฺกมนฺตสฺส สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺส อฏฺฐิกานิ กฏกฏายนฺติ, อจฺฉราสทฺทํ กโรนฺโต วิย สญฺจรติ. เอกโยชนทฺวิโยชนมตฺตํ อทฺธานํ คตสฺส วาโยธาตุ กุปฺปติ, คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ. ยสฺส ปน พหุกา โหนฺติ, ตสฺส อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ น อฏฺฐีนิ กฏกฏายนฺติ, ทีฆมฺปิ อทฺธานํ คตสฺส น วาโยธาตุ กุปฺปติ, น คตฺตานิ ทุกฺขนฺติ. ปริจฺเฉทโต ลสิกาภาเคน ปริจฺฉินฺนา, อยมสฺสา สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว. 212. "Lasikā" es el fluido viscoso dentro de las articulaciones del cuerpo. En cuanto a su color, tiene el color de la resina del árbol Kaṇikāra. En cuanto a su forma, tiene la forma de su ubicación. En cuanto a su dirección, nace en las dos direcciones. En cuanto a su ubicación, se encuentra dentro de las ciento ochenta articulaciones, realizando la función de lubricarlas. En aquel en quien este fluido es escaso, sus huesos crujen al levantarse, sentarse, avanzar, retroceder, encogerse o estirarse; se mueve como quien hace sonar los dedos. Cuando camina una o dos ligas, el elemento aire se altera y los miembros le duelen. Pero en aquel en quien es abundante, los huesos no crujen al levantarse, sentarse, etc.; incluso si camina una larga distancia, el elemento aire no se altera y los miembros no le duelen. En cuanto a su delimitación, está delimitada por su propia porción de fluido sinovial; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๑๓. มุตฺตนฺติ มุตฺตรสํ. ตํ วณฺณโต มาสขาโรทกวณฺณํ. สณฺฐานโต อโธมุขฏฺฐปิตอุทกกุมฺภอพฺภนฺตรคตอุทกสณฺฐานํ. ทิสโต เหฏฺฐิมาย ทิสาย ชาตํ. โอกาสโต วตฺถิสฺส อพฺภนฺตเร ฐิตํ. วตฺถิ นาม วตฺถิ ปุโฏ วุจฺจติ. ยตฺถ เสยฺยถาปิ จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข รวณฆเฏ จนฺทนิการโส ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ, เอวเมว สรีรโต มุตฺตํ ปวิสติ, น จสฺส ปวิสนมคฺโค ปญฺญายติ, นิกฺขมนมคฺโค ปน ปากโฏ โหติ. ยมฺหิ จ มุตฺตสฺส ภริเต ปสฺสาวํ กโรมาติ สตฺตานํ อายูหนํ โหติ. ปริจฺเฉทโต วตฺถิอพฺภนฺตเรน เจว มุตฺตภาเคน จ ปริจฺฉินฺนํ, อยมสฺส สภาคปริจฺเฉโท. วิสภาคปริจฺเฉโท ปน เกสสทิโสว. 213. "Mutta" se refiere a la orina. En cuanto a su color, tiene el color de la lejía de ceniza de legumbres. En cuanto a su forma, tiene la forma del agua dentro de una vasija colocada boca abajo. En cuanto a su dirección, nace en la dirección inferior. En cuanto a su ubicación, se encuentra dentro de la vejiga. La vejiga es lo que se llama el receptáculo de la orina. Así como cuando se coloca en un pozo ciego una vasija porosa sin abertura superior, el líquido del pozo entra en ella aunque su vía de entrada no sea visible; del mismo modo, la orina entra desde el cuerpo y su vía de entrada no es visible, pero su vía de salida es manifiesta. Cuando la vejiga está llena de orina, surge en los seres el esfuerzo de orinar. En cuanto a su delimitación, está delimitada por el interior de la vejiga y por su propia porción de orina; esta es su delimitación por lo semejante. Su delimitación por lo desemejante es igual a la de los cabellos. ๒๑๔. เอวญฺหิ เกสาทิเก โกฏฺฐาเส วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน ววตฺถเปตฺวา อนุปุพฺพโต นาติสีฆโตติอาทินา นเยน วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน ปญฺจธา ปฏิกฺกูลา ปฏิกฺกูลาติ มนสิกโรโต ปณฺณตฺติสมติกฺกมาวสาเน เสยฺยถาปิ จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวตฺตึสวณฺณานํ กุสุมานํ เอกสุตฺตกคนฺถิตํ มาลํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺพปุปฺผานิ อปุพฺพาปริยมิว ปากฏานิ โหนฺติ, เอวเมว อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสาติ อิมํ กายํ โอโลเกนฺตสฺส สพฺเพ เต ธมฺมา [Pg.257] อปุพฺพาปริยาว ปากฏา โหนฺติ. เตน วุตฺตํ มนสิการโกสลฺลกถายํ ‘‘อาทิกมฺมิกสฺส หิ เกสาติ มนสิกโรโต มนสิกาโร คนฺตฺวา มุตฺตนฺติ อิมํ ปริโยสานโกฏฺฐาสเมว อาหจฺจ ติฏฺฐตี’’ติ. 214. Habiendo definido así las partes del cuerpo, empezando por los cabellos, mediante el color, la forma, la dirección, la ubicación y la delimitación; y practicando la atención sobre su naturaleza repulsiva de cinco maneras (por color, forma, olor, origen y ubicación) siguiendo el método de "en orden", "no demasiado rápido", etc.; al final de trascender la designación conceptual, tal como para un hombre con buena vista que observa una guirnalda de flores de treinta y dos colores ensartadas en un solo hilo, todas las flores se le manifiestan casi simultáneamente, del mismo modo, para quien observa este cuerpo comprendiendo "existen en este cuerpo cabellos", etc., todas esas partes se le manifiestan casi simultáneamente. Por eso se dijo en la explicación sobre la habilidad en la atención: "Para el principiante que presta atención a los cabellos, su atención avanza y se detiene al llegar precisamente a la última parte, que es la orina". สเจ ปน พหิทฺธาปิ มนสิการํ อุปสํหรติ, อถสฺส เอวํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ ปากฏีภูเตสุ อาหิณฺฑนฺตา มนุสฺสติรจฺฉานาทโย สตฺตาการํ วิชหิตฺวา โกฏฺฐาสราสิวเสเนว อุปฏฺฐหนฺติ, เตหิ จ อชฺโฌหริยมานํ ปานโภชนาทิ โกฏฺฐาสราสิมฺหิ ปกฺขิปมานมิว อุปฏฺฐาติ. Si, además, aplica esta atención también hacia el exterior (a otros seres), entonces, cuando todas las partes se le manifiestan de este modo, los seres como humanos y animales, abandonando su apariencia de "ser", se le presentan simplemente como un conjunto de partes corporales. Y la bebida, la comida, etc., que ellos ingieren, se le presenta como si fuera arrojada dentro de un montón de partes. อถสฺส อนุปุพฺพมุญฺจนาทิวเสน ปฏิกฺกูลา ปฏิกฺกูลาติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต อนุกฺกเมน อปฺปนา อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ เกสาทีนํ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน อุปฏฺฐานํ อุคฺคหนิมิตฺตํ. สพฺพาการโต ปฏิกฺกูลวเสน อุปฏฺฐานํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ. ตํ อาเสวโต ภาวยโต วุตฺตนเยน อสุภกมฺมฏฺฐาเนสุ วิย ปฐมชฺฌานวเสเนว อปฺปนา อุปฺปชฺชติ. Entonces, para aquel que reflexiona repetidamente sobre lo repulsivo mediante el desprendimiento gradual de las partes, surge la absorción (appanā) de manera progresiva. En este contexto, la aparición de los cabellos y demás partes en términos de color, forma, dirección, ubicación y delimitación se denomina signo de aprendizaje (uggahanimitta). La aparición en términos de repulsión en todos sus aspectos se denomina signo de contraparte (paṭibhāganimitta). Para aquel que cultiva y desarrolla ese signo, mediante el método mencionado, surge la absorción en el primer jhana, tal como ocurre en los temas de meditación sobre lo impuro (asubha). สา ยสฺส เอโกว โกฏฺฐาโส ปากโฏ โหติ, เอกสฺมึ วา โกฏฺฐาเส อปฺปนํ ปตฺวา ปุน อญฺญสฺมึ โยคํ น กโรติ, ตสฺส เอกาว อุปฺปชฺชติ. ยสฺส ปน อเนเก โกฏฺฐาสา ปากฏา โหนฺติ, เอกสฺมึ วา ฌานํ ปตฺวา ปุน อญฺญสฺมึปิ โยคํ กโรติ, ตสฺส มลฺลกตฺเถรสฺส วิย โกฏฺฐาสคณนาย ปฐมชฺฌานานิ นิพฺพตฺตนฺติ. Esa absorción surge como una sola para aquel para quien solo una parte del cuerpo es manifiesta, o para quien, habiendo alcanzado la absorción en una parte, no se esfuerza de nuevo en otra parte. Sin embargo, para aquel para quien se manifiestan muchas partes, o para quien, habiendo alcanzado el jhana en una parte, se esfuerza de nuevo también en otra parte, surgen los primeros jhanas según el número de partes contempladas, tal como ocurrió con el venerable Mallaka. โส กิรายสฺมา ทีฆภาณกอภยตฺเถรํ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘อาวุโส อภย, อิมํ ตาว ปญฺหํ อุคฺคณฺหาหี’’ติ วตฺวา อาห – ‘‘มลฺลกตฺเถโร ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาเสสุ ทฺวตฺตึสาย ปฐมชฺฌานานํ ลาภี. สเจ รตฺตึ เอกํ, ทิวา เอกํ สมาปชฺชติ, อติเรกทฺธมาเสน ปุน สมฺปชฺชติ, สเจ ปน เทวสิกํ เอกํ สมาปชฺชติ, อติเรกมาเสน ปุน สมฺปชฺชตี’’ติ. Se dice que el venerable Mallaka tomó de la mano al venerable Abhaya, recitador del Dīgha-nikāya, y le dijo: 'Amigo Abhaya, aprende primero esta cuestión'. Tras decir esto, afirmó: 'El venerable Mallaka obtuvo los treinta y dos primeros jhanas en las treinta y dos partes del cuerpo. Si entra en una absorción por la noche y en otra por el día, vuelve a completarlas todas en poco más de medio mes; pero si entra en una sola diariamente, vuelve a completarlas en poco más de un mes'. เอวํ ปฐมชฺฌานวเสน อิชฺฌมานมฺปิ เจตํ กมฺมฏฺฐานํ วณฺณสณฺฐานาทีสุ สติพเลน อิชฺฌนโต กายคตาสตีติ วุจฺจติ. Aunque este tema de meditación se logra mediante el primer jhana, se denomina mindfulness dirigido al cuerpo (kāyagatāsati) porque se alcanza mediante el poder de la atención plena sobre el color, la forma y otros aspectos de las partes corporales. อิมญฺจ กายคตาสติมนุยุตฺโต ภิกฺขุ อรติรติสโห โหติ, น จ นํ อรติ สหติ, อุปฺปนฺนํ อรตึ อภิภุยฺย อภิภุยฺย วิหรติ. ภยเภรวสโห โหติ, น จ นํ ภยเภรวํ สหติ, อุปฺปนฺนํ ภยเภรวํ อภิภุยฺย อภิภุยฺย วิหรติ. ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺส [Pg.258] …เป… ปาณหรานํ อธิวาสกชาติโก โหติ (ม. นิ. ๓.๑๕๙). เกสาทีนํ วณฺณเภทํ นิสฺสาย จตุนฺนํ ฌานานํ ลาภี โหติ. ฉ อภิญฺญา ปฏิวิชฺฌติ (ม. นิ. ๓.๑๕๙). El monje que se dedica a este mindfulness dirigido al cuerpo es capaz de vencer el descontento y el deleite, y el descontento no lo vence a él; mora superando repetidamente el descontento que surge. Es capaz de vencer el miedo y el pavor, y el miedo y el pavor no lo vencen a él; mora superando repetidamente el miedo y el pavor que surgen. Se vuelve tolerante al frío, al calor... y así sucesivamente... es por naturaleza capaz de soportar incluso las sensaciones dolorosas que arrebatan la vida. Basándose en la distinción de colores de los cabellos y demás partes, se convierte en poseedor de los cuatro jhanas y penetra las seis facultades superiores (abhiññā). ตสฺมา หเว อปฺปมตฺโต, อนุยุญฺเชถ ปณฺฑิโต; เอวํ อเนกานิสํสํ, อิมํ กายคตาสตินฺติ. Por lo tanto, ciertamente, el sabio debe ser diligente y dedicarse a este mindfulness dirigido al cuerpo, que posee tan variados e inmensos beneficios. อิทํ กายคตาสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Aquí concluye la introducción a la explicación detallada sobre el mindfulness dirigido al cuerpo. อานาปานสฺสติกถา Explicación sobre el mindfulness de la respiración (ānāpānassatikathā). ๒๑๕. อิทานิ ยํ ตํ ภควตา ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน จ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปติ วูปสเมตี’’ติ เอวํ ปสํสิตฺวา – 215. Ahora, el Bienaventurado, después de elogiar esta práctica diciendo: 'Monjes, esta concentración mediante el mindfulness de la respiración, cuando se desarrolla y se cultiva, es ciertamente pacífica y sublime, una morada inmaculada y placentera, que hace desaparecer y calma inmediatamente los estados perjudiciales y no saludables que surgen'... ‘‘กถํ ภาวิโต จ, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ กถํ พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จ อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโร, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน จ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปติ วูปสเมติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, โส สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสติ. ทีฆํ วา อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ. ทีฆํ วา ปสฺสสนฺโต…เป… รสฺสํ วา อสฺสสนฺโต…เป… รสฺสํ วา ปสฺสสนฺโต รสฺสํ ปสฺสสามีติ ปชานาติ. สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปีติปฏิสํเวที… สุขปฏิสํเวที… จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที… ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารํ… จิตฺตปฏิสํเวที… อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ… สมาทหํ จิตฺตํ… วิโมจยํ จิตฺตํ [Pg.259] … อนิจฺจานุปสฺสี… วิราคานุปสฺสี… นิโรธานุปสฺสี. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ – ...indicó el tema de meditación sobre la respiración con sus dieciséis etapas de la siguiente manera: '¿Y cómo, monjes, se desarrolla la concentración mediante el mindfulness de la respiración?... Un monje, habiendo ido al bosque, al pie de un árbol o a un lugar solitario, se sienta con las piernas cruzadas, el cuerpo erguido y establece la atención plena frente a él... Inhalando largo, comprende: inhalo largo... Se entrena así: experimentando todo el cuerpo inhalaré... tranquilizando la formación corporal inhalaré... experimentando el gozo... experimentando la felicidad... experimentando la formación mental... tranquilizando la formación mental... experimentando la mente... regocijando la mente... concentrando la mente... liberando la mente... contemplando la impermanencia... contemplando el desapasionamiento... contemplando el cese... Se entrena así: contemplando la renuncia inhalaré, contemplando la renuncia exhalaré'. เอวํ โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐํ. ตสฺส ภาวนานโย อนุปฺปตฺโต. โส ปน ยสฺมา ปาฬิวณฺณนานุสาเรเนว วุจฺจมาโน สพฺพาการปริปูโร โหติ. ตสฺมา อยเมตฺถ ปาฬิวณฺณนาปุพฺพงฺคโม นิทฺเทโส. De esta manera se ha expuesto el tema de meditación del mindfulness de la respiración con sus dieciséis bases. El método de su desarrollo ha llegado a su turno de ser explicado. No obstante, dado que dicho método resulta completo en todos sus aspectos cuando se explica siguiendo la interpretación del Canon, esta exposición tiene como prioridad la explicación de las palabras del Canon. ๒๑๖. กถํ ภาวิโต จ, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติ สมาธีติ เอตฺถ ตาว กถนฺติ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนํ นานปฺปการโต วิตฺถาเรตุกมฺยตาปุจฺฉา. ภาวิโต จ ภิกฺขเว อานาปานสฺสติสมาธีติ นานปฺปการโต วิตฺถาเรตุกมฺยตาย ปุฏฺฐธมฺมนิทสฺสนํ. กถํ พหุลีกโต…เป… วูปสเมตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา. อานาปานสฺสติสมาธีติ อานาปานปริคฺคาหิกาย สติยา สทฺธึ สมฺปยุตฺโต สมาธิ. อานาปานสฺสติยํ วา สมาธิ อานาปานสฺสติสมาธิ. พหุลีกโตติ ปุนปฺปุนํ กโต. สนฺโตเจว ปณีโต จาติ สนฺโต เจว ปณีโต เจว. อุภยตฺถ เอว สทฺเทน นิยโม เวทิตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? อยญฺหิ ยถา อสุภกมฺมฏฺฐานํ เกวลํ ปฏิเวธวเสน สนฺตญฺจ ปณีตญฺจ, โอฬาริการมฺมณตฺตา ปน ปฏิกฺกูลารมฺมณตฺตา จ อารมฺมณวเสน เนว สนฺตํ น ปณีตํ, น เอวํ เกนจิ ปริยาเยน อสนฺโต วา อปณีโต วา, อถ โข อารมฺมณสนฺตตายปิ สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต, ปฏิเวธสงฺขาตองฺคสนฺตตายปิ. อารมฺมณปณีตตายปิ ปณีโต อติตฺติกโร, องฺคปณีตตายปีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สนฺโต เจว ปณีโต จา’’ติ. 216. En la frase '¿Y cómo, monjes, se desarrolla la concentración del mindfulness de la respiración?', la palabra 'cómo' es una pregunta formulada con el deseo de detallar su desarrollo desde diversas perspectivas. 'La concentración del mindfulness de la respiración desarrollada' es la indicación del Dhamma consultado para ser detallado. El mismo método se aplica a '¿Cómo se cultiva... calma?'. Allí, 'desarrollado' significa producido o aumentado. 'Concentración del mindfulness de la respiración' es la concentración asociada con la atención plena que aprehende la inhalación y la exhalación, o la concentración basada en dicha atención. 'Cultivado' significa realizado repetidamente. 'Pacífica y sublime' indica que es tanto pacífica como sublime; el término 'ciertamente' en ambos casos denota una determinación fija. ¿Qué se quiere decir? Que a diferencia del tema de meditación sobre lo impuro (asubha), que es pacífico y sublime solo por el poder de la penetración jhanica pero no por su objeto (debido a su naturaleza tosca y repulsiva), esta concentración no es de ningún modo impacífica ni carece de excelencia. Es pacífica, calmada y extinguida tanto por la paz de su objeto como por la paz de sus factores de penetración. Es sublime y produce una satisfacción inagotable por la excelencia tanto de su objeto como de sus factores. Por ello se dice: 'es ciertamente pacífica y sublime'. อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโรติ เอตฺถ ปน นาสฺส เสจนนฺติ อเสจนโก, อนาสิตฺตโก อพฺโพกิณฺโณ ปาฏิเยกฺโก อาเวณิโก. นตฺถิ เอตฺถ ปริกมฺเมน วา อุปจาเรน วา สนฺตตา. อาทิสมนฺนาหารโต ปภุติ อตฺตโน สภาเวเนว สนฺโต จ ปณีโต จาติ อตฺโถ. เกจิ ปน อเสจนโกติ อนาสิตฺตโก โอชวนฺโต สภาเวเนว [Pg.260] มธุโรติ วทนฺติ. เอวํ อยํ อเสจนโก จ, อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ กายิกเจตสิกสุขปฏิลาภาย สํวตฺตนโต สุโข จ วิหาโรติ เวทิตพฺโพ. อุปฺปนฺนุปฺปนฺเนติ อวิกฺขมฺภิเต อวิกฺขมฺภิเต. ปาปเกติ ลามเก. อกุสเล ธมฺเมติ อโกสลฺลสมฺภูเต ธมฺเม. ฐานโส อนฺตรธาเปตีติ ขเณเนว อนฺตรธาเปติ วิกฺขมฺเภติ. วูปสเมตีติ สุฏฺฐุ อุปสเมติ. นิพฺเพธภาคิยตฺตา วา อนุปุพฺเพน อริยมคฺควุทฺธิปฺปตฺโต สมุจฺฉินฺทติ, ปฏิปฺปสฺสมฺเภตีติ วุตฺตํ โหติ. En cuanto a la expresión 'asecanako ca sukho ca vihāro' (una morada no adulterada y placentera), 'asecanako' significa que no tiene nada añadido (secana); es decir, no tiene influencias externas, no está mezclado, es único y exclusivo. Aquí, la paz no se logra mediante preparativos previos (parikamma) ni por concentración de acceso (upacāra). Desde el inicio de la atención inicial, es pacífico y sublime por su propia naturaleza. Algunos maestros, sin embargo, dicen que 'asecanako' significa que posee una esencia propia sin necesidad de aditivos, siendo dulce y excelente por naturaleza. Así, debe entenderse que esta concentración de la atención en la respiración es 'asecanako' y es una 'morada placentera' (sukho vihāro) porque conduce al logro de la felicidad física y mental en cada momento de su práctica. 'Uppannuppanne' se refiere a aquellos estados que aún no han sido suprimidos por el jhána. 'Pāpaketi' significa bajos o viles. 'Akusale dhammeti' se refiere a los estados insalubres originados por la ignorancia. 'Ṭhānaso antaradhāpeti' significa que los hace desaparecer o los suprime en el mismo instante de su surgimiento. 'Vūpasameti' significa que los calma perfectamente; o bien, debido a su naturaleza conducente a la penetración, al alcanzar gradualmente la madurez del noble camino, los corta de raíz y los apacigua por completo. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ. ภิกฺขเว, เกน ปกาเรน เกนากาเรน เกน วิธินา ภาวิโต อานาปานสฺสติสมาธิ เกน ปกาเรน พหุลีกโต สนฺโต เจว…เป… วูปสเมตีติ. Este es el significado resumido en este contexto: 'Monjes, ¿de qué manera, de qué forma y bajo qué método se desarrolla la concentración mediante la atención en la respiración, y de qué manera se practica con frecuencia para que sea pacífica... (hasta)... y apacigüe los estados insalubres?'. ๒๑๗. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขูติ ภิกฺขเว, อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. อยญฺหิ เอตฺถ อิธสทฺโท สพฺพปฺปการอานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตกสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน อญฺญสาสนสฺส ตถาภาวปฏิเสธโน จ. วุตฺตญฺเหตํ – อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ…เป… สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙). เตน วุตฺตํ ‘‘อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขู’’ติ. 217. Ahora, para explicar detalladamente ese significado, el Bendito pronunció las palabras: 'Aquí, monjes', entre otras. En ese pasaje, 'aquí, monjes, un monje' significa: 'monjes, en esta Enseñanza (sāsana), un monje'. Pues la palabra 'idha' (aquí) indica que esta Enseñanza es el fundamento para la persona que produce la concentración de la atención en la respiración en todos sus aspectos, y excluye tal posibilidad en otras enseñanzas. Pues se ha dicho: 'Solo aquí, monjes, se encuentra el verdadero asceta (samaṇa)... las doctrinas de otros están vacías de ascetas que comprendan las verdades'. Por ello se dice: 'un monje en esta Enseñanza'. อรญฺญคโต วา…เป… สุญฺญาคารคโต วาติ อิทมสฺส อานาปานสฺสติสมาธิภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหปริทีปนํ. อิมสฺส หิ ภิกฺขุโน ทีฆรตฺตํ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อนุวิสฏํ จิตฺตํ อานาปานสฺสติสมาธิอารมฺมณํ อภิรุหิตุํ น อิจฺฉติ, กูฏโคณยุตฺตรโถ วิย อุปฺปถเมว ธาวติ. ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม โคโป กูฏเธนุยา สพฺพํ ขีรํ ปิวิตฺวา วฑฺฒิตํ กูฏวจฺฉํ ทเมตุกาโม เธนุโต อปเนตฺวา เอกมนฺเต มหนฺตํ ถมฺภํ นิขณิตฺวา ตตฺถ โยตฺเตน พนฺเธยฺย, อถสฺส โส วจฺโฉ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวา ปลายิตุํ อสกฺโกนฺโต ตเมว ถมฺภํ อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา, เอวเมว อิมินาปิ ภิกฺขุนา ทีฆรตฺตํ รูปารมฺมณาทิรสปานวฑฺฒิตํ ทุฏฺฐจิตฺตํ ทเมตุกาเมน รูปาทิอารมฺมณโต อปเนตฺวา อรญฺญํ วา…เป… สุญฺญาคารํ วา ปเวเสตฺวา ตตฺถ อสฺสาสปสฺสาสถมฺเภ สติโยตฺเตน พนฺธิตพฺพํ. เอวมสฺส ตํ จิตฺตํ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวาปิ ปุพฺเพ อาจิณฺณารมฺมณํ อลภมานํ สติโยตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตุํ [Pg.261] อสกฺโกนฺตํ ตเมวารมฺมณํ อุปจารปฺปนาวเสน อุปนิสีทติ เจว อุปนิปชฺชติ จ. เตนาหุ โปราณา – 'Se ha ido al bosque... (hasta)... o a una morada vacía': esto indica la elección de un lugar de residencia adecuado para el desarrollo de la concentración mediante la atención en la respiración por parte del monje. Pues la mente de este monje, que durante mucho tiempo ha divagado entre objetos como las formas y otros estímulos, no desea aplicarse al objeto de la atención en la respiración; corre fuera del camino como un carro enganchado a bueyes indómitos. Por lo tanto, así como un pastor que desea domar a un ternero indómito que ha crecido bebiendo toda la leche de una vaca salvaje, lo apartaría de la madre, clavaría un gran poste en un lugar apartado y lo ataría allí con una soga; entonces, ese ternero, forcejeando de un lado a otro y siendo incapaz de escapar, terminaría sentándose o echándose junto a ese mismo poste; del mismo modo, este monje, deseando domar su mente rebelde que ha crecido durante mucho tiempo deleitándose en el sabor de los objetos de los sentidos, debe apartarla de tales objetos, llevarla al bosque o a una morada vacía, y allí atarla al poste de la inhalación y la exhalación con la soga de la atención. Así, aunque su mente forcejee de un lado a otro, al no encontrar los objetos a los que antes estaba habituada y ser incapaz de romper la soga de la atención y escapar, se asienta y descansa en ese mismo objeto mediante la concentración de acceso y de absorción. Por eso dijeron los antiguos: ‘‘ยถา ถมฺเภ นิพนฺเธยฺย, วจฺฉํ ทมํ นโร อิธ; พนฺเธยฺเยวํ สกํ จิตฺตํ, สติยารมฺมเณ ทฬฺห’’นฺติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕; ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๗๔; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗); 'Tal como un hombre aquí ataría a un poste a un ternero para domarlo, del mismo modo uno debe atar firmemente su propia mente al objeto de meditación con la soga de la atención'. เอวมสฺเสตํ เสนาสนํ ภาวนานุรูปํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิทมสฺส อานาปานสฺสติสมาธิภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหปริทีปน’’นฺติ. De esta manera, este lugar de residencia resulta adecuado para la meditación. Por eso se dijo: 'esto indica la elección de un lugar adecuado para el desarrollo de la meditación de la atención en la respiración por parte del monje'. อถ วา ยสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานปฺปเภเท มุทฺธภูตํ สพฺพญฺญุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ วิเสสาธิคมทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารปทฏฺฐานํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ อิตฺถิปุริสหตฺถิอสฺสาทิสทฺทสมากุลํ คามนฺตํ อปริจฺจชิตฺวา น สุกรํ ภาเวตุํ, สทฺทกณฺฏกตฺตา ฌานสฺส. อคามเก ปน อรญฺเญ สุกรํ โยคาวจเรน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคเหตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ สมฺปาปุณิตุํ. ตสฺมาสฺส อนุรูปเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห. Alternativamente, dado que entre las diversas clases de meditación, esta de la atención en la respiración es la más eminente, siendo el fundamento para el logro de las distinciones espirituales y de la morada placentera en la vida presente para todos los Buddhas, Paccekabuddhas y sus discípulos, no es fácil desarrollarla sin abandonar las cercanías de una aldea llena de ruidos de personas, elefantes y caballos; pues el sonido es un obstáculo punzante para el jhána. Sin embargo, en un bosque sin aldeas cercanas, es fácil para el practicante tomar este tema de meditación, alcanzar el cuarto jhána de la respiración y, usándolo como base, investigar las formaciones hasta alcanzar el fruto supremo del Arahantado. Por eso, mostrando un lugar de residencia adecuado para el monje, el Bendito dijo: 'se ha ido al bosque', y así sucesivamente. วตฺถุวิชฺชาจริโย วิย หิ ภควา, โส ยถา วตฺถุวิชฺชาจริโย นครภูมึ ปสฺสิตฺวา สุฏฺฐุ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ นครํ มาเปถา’’ติ อุปทิสติ, โสตฺถินา จ นคเร นิฏฺฐิเต ราชกุลโต มหาสกฺการํ ลภติ, เอวเมว โยคาวจรสฺส อนุรูปเสนาสนํ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพ’’นฺติ อุปทิสติ, ตโต ตตฺถ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุตฺเตน โยคินา กเมน อรหตฺเต ปตฺเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ มหนฺตํ สกฺการํ ลภติ. Pues el Bendito es como un experto en la ciencia de los emplazamientos. Así como un experto, tras examinar bien el terreno para una ciudad, aconseja: 'construid aquí la ciudad', y cuando la ciudad se termina con éxito, recibe grandes honores de la realeza; del mismo modo, el Bendito, tras examinar el lugar adecuado para el practicante, aconseja: 'aquí debe practicarse la meditación'. Luego, cuando el yogui que se ha dedicado a la meditación en ese lugar alcanza gradualmente el Arahantado, el Bendito recibe el gran honor de ser reconocido así: '¡Verdaderamente, el Bendito es el Perfectamente Iluminado!'. อยํ ปน ภิกฺขุ ทีปิสทิโสติ วุจฺจติ. ยถา หิ มหาทีปิราชา อรญฺเญ ติณคหนํ วา วนคหนํ วา ปพฺพตคหนํ วา นิสฺสาย นิลียิตฺวา วนมหึสโคกณฺณสูกราทโย มิเค คณฺหาติ, เอวเมว อยํ อรญฺญาทีสุ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชนฺโต ภิกฺขุ ยถากฺกเมน โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺเค เจว อริยผลญฺจ คณฺหตีติ เวทิตพฺโพ. เตนาหุ โปราณา – Se dice que este monje es semejante a un leopardo. Pues así como un gran rey leopardo, valiéndose de la espesura de la hierba, del bosque o de la montaña, se oculta para atrapar animales salvajes como el búfalo, el ciervo y el jabalí; del mismo modo debe entenderse que este monje, al dedicarse a la meditación en el bosque y lugares similares, alcanza gradualmente los senderos de entrada en la corriente, del que retorna una vez, del que no retorna y del arahantado, junto con sus frutos nobles. Por eso dijeron los antiguos: ‘‘ยถาปิ [Pg.262] ทีปิโก นาม, นิลียิตฺวา คณฺหตี มิเค; ตเถวายํ พุทฺธปุตฺโต, ยุตฺตโยโค วิปสฺสโก; อรญฺญํ ปวิสิตฺวาน, คณฺหาติ ผลมุตฺตม’’นฺติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕; ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๔; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗); 'Tal como el leopardo atrapa a sus presas ocultándose, del mismo modo este hijo del Buddha, dedicado al esfuerzo de la visión cabal, tras entrar en el bosque, alcanza el fruto supremo'. เตนสฺส ปรกฺกมชวโยคฺคภูมึ อรญฺญเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห. Por lo tanto, el Bendito, mostrando el bosque como un lugar de residencia adecuado y el terreno propicio para el ímpetu de su esfuerzo meditativo, dijo: 'se ha ido al bosque', y así sucesivamente. ๒๑๘. ตตฺถ อรญฺญคโตติ ‘‘อรญฺญนฺติ นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. ๕๒๙) จ, ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) จ เอวํ วุตฺตลกฺขเณสุ อรญฺเญสุ ยํกิญฺจิ ปวิเวกสุขํ อรญฺญํ คโต. รุกฺขมูลคโตติ รุกฺขสมีปํ คโต. สุญฺญาคารคโตติ สุญฺญํ วิวิตฺโตกาสํ คโต. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อรญฺญญฺจ รุกฺขมูลญฺจ อวเสสสตฺตวิธเสนาสนคโตปิ สุญฺญาคารคโตติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. 218. En este contexto, con respecto a 'ido al bosque' (araññagato), el término 'bosque' (arañña) se define como: 'Habiendo salido, todo lo que está fuera del pilar de la puerta es el bosque' (Vibha. 529), y 'una morada situada al menos a quinientos arcos de distancia es una morada en el bosque' (Pārā. 654). Habiendo ido a cualquiera de estos bosques que poseen las características mencionadas y que brindan la felicidad de la reclusión solitaria. 'Ido a la raíz de un árbol' (rukkhamūlagato) significa que ha ido a las cercanías de un árbol. 'Ido a un lugar vacío' (suññāgāragato) significa que ha ido a un espacio solitario y deshabitado. Además, exceptuando el bosque y la raíz del árbol, el término 'ido a un lugar vacío' puede aplicarse también a un monje que ha recurrido a cualquiera de los otros siete tipos de moradas restantes. เอวมสฺส อุตุตฺตยานุกูลํ ธาตุจริยานุกูลญฺจ อานาปานสฺสติภาวนานุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสิตฺวา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิกํ สนฺตํ อิริยาปถํ อุปทิสนฺโต นิสีทตีติ อาห. อถสฺส นิสชฺชาย ทฬฺหภาวํ อสฺสาสปสฺสาสานํ ปวตฺตนสุขตํ อารมฺมณปริคฺคหูปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา. อฏฺฐารสปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสีทนฺตสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปฺปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา. อถ วา ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ ‘‘ปริมุขํ สติ’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป, ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวาติ. Habiéndole indicado una morada que sea adecuada para las tres estaciones, conforme a sus elementos biológicos y su temperamento, y apropiada para el desarrollo de la meditación de la atención plena en la respiración (ānāpānassati), el Bendito dijo 'se sienta', enseñando así una postura corporal pacífica que evita tanto la pereza como la agitación. Luego, para mostrar la firmeza de la postura sentada, la facilidad para el proceso de las inhalaciones y exhalaciones, y el método para captar el objeto de meditación, dijo 'habiendo cruzado las piernas', etc. En este contexto, 'cruzado las piernas' (pallaṅkaṃ) se refiere a sentarse con los muslos entrelazados. 'Habiendo cruzado' (ābhujitvā) significa habiéndolos trabado. 'Manteniendo el cuerpo erguido' (ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya) significa colocar la parte superior del cuerpo de forma recta, alineando los dieciocho huesos de la columna vertebral extremo con extremo. De hecho, para quien se sienta así, la piel, la carne y los tendones no se doblan. Por consiguiente, no surgen en él aquellas sensaciones de dolor que, momento tras momento, podrían aparecer debido a la flexión de la piel, la carne y los tendones. Al no surgir tales sensaciones, la mente se unifica y se concentra, el objeto de meditación no se pierde, sino que progresa y se desarrolla plenamente. 'Habiendo establecido la atención plena frente a sí' (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā) significa haber fijado la atención plena dirigida hacia el objeto de meditación. Alternativamente, según el método expuesto en el Paṭisambhidāmagga (Paṭi. Ma. 1.164), el significado debe entenderse así: 'pari' tiene el sentido de captar o rodear, 'mukha' el sentido de salida (hacia la liberación de los obstáculos), y 'sati' el sentido de establecimiento. Por lo tanto, se denomina 'atención plena frente a sí'. En resumen, esto significa: 'Habiendo establecido la atención plena que ha captado la salida hacia la liberación'. ๒๑๙. โส [Pg.263] สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสตีติ โส ภิกฺขุ เอวํ นิสีทิตฺวา เอวญฺจ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ตํ สตึ อวิชหนฺโต สโต เอว อสฺสสติ สโต ปสฺสสติ, สโตการี โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ เยหากาเรหิ สโตการี โหติ, เต ทสฺเสตุํ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติอาทิมาห. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘โส สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสตี’’ติ เอตสฺเสว วิภงฺเค – 219. 'Atentamente inhala, atentamente exhala' significa que ese monje, habiéndose sentado de tal manera y habiendo establecido así la atención plena, sin abandonar dicha atención, inhala solo con atención y exhala solo con atención; con esto se quiere decir que es alguien que actúa con atención plena. Ahora, para mostrar los modos mediante los cuales actúa con atención, el Buda dijo: 'Inhalando largo', etc. Pues esto se ha declarado en el análisis del Paṭisambhidāmagga sobre esta misma frase 'atentamente inhala, atentamente exhala': ‘‘พาตฺตึสาย อากาเรหิ สโต การี โหติ. ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สโต การี โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสน…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสาสวเสน. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี ปสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สโต การี โหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๕). “Actúa con atención plena de treinta y dos modos. Al comprender la unificación de la mente y la ausencia de distracción por medio de una inhalación larga, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, actúa con atención plena. Por medio de una exhalación larga... (lo mismo se aplica para los pasos siguientes)... siendo alguien que contempla el desapego al inhalar, siendo alguien que contempla el desapego al exhalar, al comprender la unificación de la mente y la ausencia de distracción, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, actúa con atención plena” (Paṭi. Ma. 1.165). ตตฺถ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติ ทีฆํ วา อสฺสาสํ ปวตฺตยนฺโต. อสฺสาโสติ พหิ นิกฺขมนวาโต. ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโตติ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สุตฺตนฺตฏฺฐกถาสุ ปน อุปฺปฏิปาฏิยา อาคตํ. ตตฺถ สพฺเพสมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนกาเล ปฐมํ อพฺภนฺตรวาโต พหิ นิกฺขมติ. ปจฺฉา พาหิรวาโต สุขุมรชํ คเหตฺวา อพฺภนฺตรํ ปวิสนฺโต ตาลุํ อาหจฺจ นิพฺพายติ. เอวํ ตาว อสฺสาสปสฺสาสา เวทิตพฺพา. En ese pasaje, 'inhalando largo' (dīghaṃ vā assasanto) se refiere a quien produce una inhalación de larga duración. Según se afirma en el Comentario del Vinaya, 'assāsa' es el aire que sale hacia afuera y 'passāsa' es el aire que entra hacia adentro. Sin embargo, en los Comentarios de los Suttas, el orden aparece invertido. En ese contexto, para todos los seres que nacen del vientre materno, al momento de salir del vientre de la madre, primero el aire interno sale hacia afuera. Después, el aire externo, trayendo consigo partículas finas de polvo, entra al interior y, tras tocar el paladar, se extingue. De esta manera deben entenderse inicialmente la inhalación y la exhalación. ยา ปน เตสํ ทีฆรสฺสตา, สา อทฺธานวเสน เวทิตพฺพา. ยถา หิ โอกาสทฺธานํ ผริตฺวา ฐิตํ อุทกํ วา วาลิกา วา ‘‘ทีฆมุทกํ ทีฆา วาลิกา, รสฺสมุทกํ รสฺสา วาลิกา’’ติ วุจฺจติ, เอวํ จุณฺณวิจุณฺณาปิ อสฺสาสปสฺสาสา หตฺถิสรีเร จ อหิสรีเร จ เตสํ อตฺตภาวสงฺขาตํ ทีฆํ อทฺธานํ สณิกํ ปูเรตฺวา สณิกเมว นิกฺขมนฺติ. ตสฺมา ทีฆาติ วุจฺจนฺติ. สุนขสสาทีนํ อตฺตภาวสงฺขาตํ รสฺสํ อทฺธานํ สีฆํ ปูเรตฺวา สีฆเมว นิกฺขมนฺติ, ตสฺมา รสฺสาติ วุจฺจนฺติ. มนุสฺเสสุ ปน เกจิ หตฺถิอหิอาทโย วิย กาลทฺธานวเสน ทีฆํ อสฺสสนฺติ จ ปสฺสสนฺติ จ. เกจิ สุนขสสาทโย วิย รสฺสํ, ตสฺมา เตสํ กาลวเสน ทีฆมทฺธานํ [Pg.264] นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ เต ‘‘ทีฆา’’ อิตฺตรมทฺธานํ นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ ‘‘รสฺสา’’ติ เวทิตพฺพา. En cuanto a la cualidad de largo o corto de estas respiraciones, esta debe entenderse por medio de la duración del tiempo. Así como el agua o la arena que se extiende llenando un espacio se denomina 'agua larga' o 'arena larga', y 'agua corta' o 'arena corta', del mismo modo las inhalaciones y exhalaciones, aunque están compuestas por partículas diminutas, en los cuerpos de elefantes y serpientes recorren una larga extensión de lo que constituye su forma física, llenándola lentamente y saliendo también de forma lenta; por esta razón se llaman 'largas'. En el caso de perros, liebres y otros animales similares, llenan rápidamente una extensión corta de su forma física y salen también con rapidez; por ello se llaman 'cortas'. Entre los seres humanos, algunos inhalan y exhalan largo según la duración del tiempo, de forma similar a los elefantes y las serpientes. Otros inhalan y exhalan corto, de forma similar a los perros y las liebres. Por lo tanto, aquellas inhalaciones y exhalaciones que entran y salen durante un periodo de tiempo prolongado deben entenderse como 'largas', y aquellas que entran y salen durante un periodo breve deben entenderse como 'cortas'. ตตฺรายํ ภิกฺขุ นวหากาเรหิ ทีฆํ อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต จ ‘‘ทีฆํ อสฺสสามิ, ปสฺสสามี’’ติ ปชานาติ. เอวํ ปชานโต จสฺส เอเกนากาเรน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพา. ยถาห ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๖) – En esta práctica, este monje, al inhalar y exhalar largo mediante nueve modos, comprende: 'Inhalo largo, exhalo largo'. Debe entenderse que, para quien comprende de esta manera, el desarrollo del establecimiento de la atención plena en la contemplación del cuerpo (kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā) se perfecciona a través de uno de estos modos. Tal como se afirma en el Paṭisambhidāmagga (Paṭi. Ma. 1.166): ‘‘กถํ ทีฆํ อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ. ทีฆํ ปสฺสสนฺโต ทีฆํ ปสฺสสามีติ ปชานาติ. ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ. ทีฆํ ปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต ปสฺสสติ. ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ. ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ฉนฺโท อุปฺปชฺชติ. ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ. ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ ปสฺสาสํ…เป… ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ. ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ. ปาโมชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ. ปาโมชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ ปสฺสาสํ…เป… ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ. ปาโมชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตํ วิวตฺตติ, อุเปกฺขา สณฺฐาติ. อิเมหิ นวหิ อากาเรหิ ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสา กาโย. อุปฏฺฐานํ สติ. อนุปสฺสนา ญาณํ. กาโย อุปฏฺฐานํ, โน สติ. สติ อุปฏฺฐานญฺเจว สติ จ. ตาย สติยา เตน ญาเณน ตํ กายํ อนุปสฺสติ. เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา’’ติ. ¿Cómo, inhalando largo, comprende 'inhalo largo'? Inhalando largo, comprende 'inhalo largo'. Exhalando largo, comprende 'exhalo largo'. Inhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo. Exhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo. Inhala y exhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo. Mientras inhala y exhala una respiración larga en lo que se denomina un período largo, surge el deseo (chando, el deseo de practicar más). Por medio de ese deseo, inhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Por medio de ese deseo, exhala una respiración larga más sutil... inhala y exhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Mientras inhala y exhala esa respiración larga más sutil que la anterior por la fuerza de ese deseo, surge la alegría (pāmojjaṃ, alegría o gozo inicial). Por medio de esa alegría, inhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Por medio de esa alegría, exhala una respiración larga más sutil... inhala y exhala una respiración larga más sutil que la anterior en lo que se denomina un período largo. Mientras inhala y exhala esa respiración larga más sutil que la anterior por la fuerza de esa alegría, la mente (de la meditación) se aparta de las respiraciones largas ordinarias y se establece la ecuanimidad. A través de estos nueve modos, la respiración larga (inhalación y exhalación) se denomina 'cuerpo'. El establecimiento es la 'atención plena'. La contemplación es el 'conocimiento'. El cuerpo es el establecimiento (el objeto sobre el que se establece), pero no es la atención plena. La atención plena es tanto el establecimiento como la atención plena misma. Con esa atención plena y ese conocimiento, contempla ese cuerpo. Por eso se dice: 'el desarrollo del establecimiento de la atención plena en la contemplación del cuerpo en el cuerpo'. เอส [Pg.265] นโย รสฺสปเทปิ. อยํ ปน วิเสโส, ยถา เอตฺถ ‘‘ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘รสฺสํ อสฺสาสํ อิตฺตรสงฺขาเต อสฺสสตี’’ติ อาคตํ. ตสฺมา รสฺสวเสน ยาว ‘‘เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา’’ติ, ตาว โยเชตพฺพํ. Este mismo método se aplica también al término 'corto'. Sin embargo, existe esta distinción: así como aquí se dijo 'una respiración larga en lo que se denomina un período largo', de igual manera en este caso se presenta como 'inhala una respiración corta en lo que se denomina un período breve'. Por lo tanto, debe aplicarse con respecto a lo corto de la misma forma hasta la frase: 'por eso se dice: el desarrollo del establecimiento de la atención plena en la contemplación del cuerpo en el cuerpo'. เอวํ อยํ อทฺธานวเสน อิตฺตรวเสน จ อิเมหากาเรหิ อสฺสาสปสฺสาเส ปชานนฺโต ทีฆํ วา อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ…เป… รสฺสํ วา ปสฺสสนฺโต รสฺสํ ปสฺสสามีติ ปชานาตีติ เวทิตพฺโพ. เอวํ ปชานโต จสฺส – De este modo, comprendiendo las inhalaciones y exhalaciones a través de estos nueve modos, tanto por medio de la duración larga como de la duración breve, debe entenderse que este yogui, 'al inhalar largo, comprende: inhalo largo... al exhalar corto, comprende: exhalo corto'. Para quien así comprende: ทีโฆ รสฺโส จ อสฺสาโส,ปสฺสาโสปิ จ ตาทิโส; จตฺตาโร วณฺณา วตฺตนฺติ,นาสิกคฺเคว ภิกฺขุโนติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕); La inhalación larga y la corta, y la exhalación de igual manera; estos cuatro aspectos se presentan en la punta de la nariz o en el labio superior del monje. ๒๒๐. สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามิ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ สกลสฺส อสฺสาสกายสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สกลสฺส ปสฺสาสกายสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. ตสฺมา ‘‘อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามี’’ติ สิกฺขตีติ วุจฺจติ. เอกสฺส หิ ภิกฺขุโน จุณฺณวิจุณฺณวิสเฏ อสฺสาสกาเย ปสฺสาสกาเย วา อาทิ ปากโฏ โหติ, น มชฺฌปริโยสานํ. โส อาทิเมว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, มชฺฌปริโยสาเน กิลมติ. เอกสฺส มชฺฌํ ปากฏํ โหติ, น อาทิปริโยสานํ. เอกสฺส ปริโยสานํ ปากฏํ โหติ, น อาทิมชฺฌํ. โส ปริโยสานํเยว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, อาทิมชฺเฌ กิลมติ. เอกสฺส สพฺพมฺปิ ปากฏํ โหติ, โส สพฺพมฺปิ ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, น กตฺถจิ กิลมติ, ตาทิเสน ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ. 220. 'Experimentando todo el cuerpo inhalaré... exhalaré', así entrena; esto significa que hace conocido y claro el principio, el medio y el fin de todo el cuerpo de la inhalación mientras entrena diciendo 'inhalaré'. Hace conocido y claro el principio, el medio y el fin de todo el cuerpo de la exhalación mientras entrena diciendo 'exhalaré'. Haciéndolo conocido y claro de esta manera, inhala y exhala con una mente asociada al conocimiento. Por eso se dice que entrena diciendo 'inhalaré y exhalaré'. Pues para un monje, cuando el cuerpo de la inhalación o exhalación se dispersa en múltiples partículas, el principio es claro, pero no el medio ni el fin. Él puede captar solo el principio y se fatiga en el medio y el fin. Para otro monje, el medio es claro, pero no el principio ni el fin. Para otro, el fin es claro, pero no el principio ni el medio. Él puede captar solo el fin y se fatiga en el principio y el medio. Para otro monje, todo es claro; él puede captar todo y no se fatiga en ninguna parte. Para mostrar que uno debe llegar a ser como este último, se dijo: 'Experimentando todo el cuerpo inhalaré... exhalaré, así entrena'. ตตฺถ [Pg.266] สิกฺขตีติ เอวํ ฆฏติ วายมติ. โย วา ตถาภูตสฺส สํวโร, อยเมตฺถ อธิสีลสิกฺขา. โย ตถาภูตสฺส สมาธิ, อยํ อธิจิตฺตสิกฺขา. ยา ตถาภูตสฺส ปญฺญา, อยํ อธิปญฺญาสิกฺขาติ อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย ตสฺมึ อารมฺมเณ ตาย สติยา เตน มนสิกาเรน สิกฺขติ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. En ese contexto, 'entrena' significa que se esfuerza y se aplica de esta manera. O bien, la restricción (saṃvaro) que posee el monje que practica así es la instrucción en la moralidad superior (adhisīlasikkhā). La concentración (samādhi) de quien practica así es la instrucción en la mente superior (adhicittasikkhā). La sabiduría (paññā) de quien practica así es la instrucción en la sabiduría superior (adhipaññāsikkhā). Así, entrena, cultiva, desarrolla y practica frecuentemente estas tres instrucciones en ese objeto, con esa atención plena y con esa atención reflexiva (manasikāra). Así debe entenderse el significado en esta palabra 'entrena'. ตตฺถ ยสฺมา ปุริมนเย เกวลํ อสฺสสิตพฺพํ ปสฺสสิตพฺพเมว, น จ อญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ. อิโต ปฏฺฐาย ปน ญาณุปฺปาทนาทีสุ โยโค กรณีโย. ตสฺมา ตตฺถ อสฺสสามีติ ปชานาติ ปสฺสสามีติ ปชานาติจฺเจว วตฺตมานกาลวเสน ปาฬึ วตฺวา อิโต ปฏฺฐาย กตฺตพฺพสฺส ญาณุปฺปาทนาทิโน อาการสฺส ทสฺสนตฺถํ สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติอาทินา นเยน อนาคตวจนวเสน ปาฬิ อาโรปิตาติ เวทิตพฺพา. En relación con los dieciséis temas de meditación, puesto que en el método anterior (los dos primeros pasos) simplemente se debe inhalar y exhalar, y no hay que hacer nada más, a partir de este punto debe aplicarse el esfuerzo para generar conocimiento, etc. Por lo tanto, habiendo expuesto en los primeros métodos el texto en tiempo presente: 'comprende: inhalo, comprende: exhalo', para mostrar el modo de generar conocimiento que debe realizarse a partir de aquí, se estableció el texto en tiempo futuro mediante el método: 'experimentando todo el cuerpo, inhalaré', etc. Así debe entenderse. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ โอฬาริกํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺร เอวํ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา. อิมสฺส หิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ จิตฺตญฺจ สทรถา โหนฺติ โอฬาริกา. กายจิตฺตานํ โอฬาริกตฺเต อวูปสนฺเต อสฺสาสปสฺสาสาปิ โอฬาริกา โหนฺติ, พลวตรา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปนสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ปริคฺคหิตา โหนฺติ, ตทา เต สนฺตา โหนฺติ วูปสนฺตา. เตสุ วูปสนฺเตสุ อสฺสาสปสฺสาสา สุขุมา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, ‘‘อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา โหนฺติ. 'Tranquilizando la formación corporal inhalaré... exhalaré', así entrena; esto significa que entrena para inhalar y exhalar calmando, apaciguando, cesando y tranquilizando la formación corporal densa (oḷārika, las respiraciones bastas). En este punto, debe entenderse la naturaleza de lo denso y lo sutil, y la tranquilidad de la siguiente manera: antes de que este monje haya captado el objeto de meditación, tanto su cuerpo como su mente están inquietos y son densos. Al no estar calmada la densidad del cuerpo y la mente, las inhalaciones y exhalaciones también son densas, ocurren con gran fuerza, las fosas nasales no son suficientes y llega a respirar incluso por la boca. Pero cuando su cuerpo y mente han sido captados por la meditación, entonces están en paz y tranquilos. Al estar estos tranquilos, las inhalaciones y exhalaciones ocurren de manera sutil, llegando a un estado en el que uno debe examinar y preguntarse: '¿existen realmente o no existen?'. เสยฺยถาปิ ปุริสสฺส ธาวิตฺวา, ปพฺพตา วา โอโรหิตฺวา, มหาภารํ วา สีสโต โอโรเปตฺวา ฐิตสฺส โอฬาริกา อสฺสาสปสฺสาสา โหนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปเนส ตํ ปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ อลฺลสาฏกํ หทเย กตฺวา สีตาย ฉายาย นิปนฺโน โหติ, อถสฺส เต อสฺสาสปสฺสาสา [Pg.267] สุขุมา โหนฺติ ‘‘อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ…เป… วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา โหนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิสฺส ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล ‘‘โอฬาริโกฬาริเก กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภมี’’ติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิการปจฺจเวกฺขณา นตฺถิ, ปริคฺคหิตกาเล ปน อตฺถิ. เตนสฺส อปริคฺคหิตกาลโต ปริคฺคหิตกาเล กายสงฺขาโร สุขุโม โหติ. เตนาหุ โปราณา – Así como un hombre que, tras haber corrido, o tras haber bajado de una montaña, o tras haber descargado de su cabeza un fardo pesado, se detiene y sus inhalaciones y exhalaciones son toscas, la nariz no le basta y permanece respirando también por la boca; pero cuando ese hombre, habiendo disipado ese cansancio, tras haberse bañado y bebido, se coloca un paño húmedo sobre el pecho y se recuesta a una sombra fresca, entonces sus inhalaciones y exhalaciones se vuelven sutiles, llegando a un estado en el que se debe investigar: '¿existen o no existen?'. Del mismo modo, para este monje, en el tiempo previo a la aprehensión [de la meditación], el cuerpo y [las respiraciones]... se encuentran en un estado en el que se debe investigar [su sutileza]. ¿Por qué razón? Porque en el tiempo previo a la aprehensión, él no tiene la intención, el esfuerzo, la atención ni la reflexión de: 'tranquilizaré las formaciones corporales cada vez más toscas'; pero en el momento de la aprehensión, sí los tiene. Por lo tanto, en el momento de la aprehensión, su formación corporal es más sutil que en el tiempo previo a la aprehensión. Por eso dijeron los antiguos: ‘‘สารทฺเธ กาเย จิตฺเต จ, อธิมตฺตํ ปวตฺตติ; อสารทฺธมฺหิ กายมฺหิ, สุขุมํ สมฺปวตฺตตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕); «Cuando el cuerpo y la mente están agitados, [la respiración] procede de manera excesiva; cuando el cuerpo no está agitado, procede de manera sutil». ๒๒๑. ปริคฺคเหปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌานุปจาเร สุขุโม. ตสฺมิมฺปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌาเน สุขุโม. ปฐมชฺฌาเน จ ทุติยชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, ทุติยชฺฌาเน สุขุโม. ทุติยชฺฌาเน จ ตติยชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, ตติยชฺฌาเน สุขุโม. ตติยชฺฌาเน จ จตุตฺถชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, จตุตฺถชฺฌาเน อติสุขุโม อปฺปวตฺติเมว ปาปุณาตีติ. อิทํ ตาว ทีฆภาณกสํยุตฺตภาณกานํ มตํ. 221. Incluso en la aprehensión inicial es tosca, y en el acceso al primer jhana es sutil. En ese [acceso] también es tosca, y en el primer jhana es sutil. En el primer jhana y en el acceso al segundo jhana es tosca, y en el segundo jhana es sutil. En el segundo jhana y en el acceso al tercer jhana es tosca, y en el tercer jhana es sutil. En el tercer jhana y en el acceso al cuarto jhana es tosca, y en el cuarto jhana es extremadamente sutil, llegando incluso a la no-procuración. Esta es la opinión de los recitadores del Dīgha Nikāya y del Saṃyutta Nikāya. มชฺฌิมภาณกา ปน ปฐมชฺฌาเน โอฬาริโก, ทุติยชฺฌานุปจาเร สุขุโมติ เอวํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต อุปรูปริชฺฌานุปจาเรปิ สุขุมตรมิจฺฉนฺติ. สพฺเพสญฺเญว ปน มเตน อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปริคฺคหิตกาเล ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. ปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปฐมชฺฌานุปจาเร…เป… จตุตฺถชฺฌานุปจาเร ปวตฺตกายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อยํ ตาว สมเถ นโย. Sin embargo, los recitadores del Majjhima Nikāya sostienen que en el primer jhana es tosca y en el acceso al segundo jhana es sutil; de este modo, desean que sea cada vez más sutil en el acceso a cada jhana superior en comparación con el jhana inferior precedente. Pero según la opinión de todos, la formación corporal que ocurre en el tiempo previo a la aprehensión se tranquiliza en el tiempo de la aprehensión. La formación corporal que ocurre en el tiempo de la aprehensión se tranquiliza en el acceso al primer jhana... la formación corporal que ocurre en el acceso al cuarto jhana se tranquiliza en el cuarto jhana. Este es el método en la meditación de tranquilidad (samatha). วิปสฺสนายํ ปน อปริคฺคเห ปวตฺโต กายสงฺขาโร โอฬาริโก, มหาภูตปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อุปาทารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สกลรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, รูปารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ปจฺจยปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สปฺปจฺจยนามรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาย สุขุโม. โสปิ ทุพฺพลวิปสฺสนาย โอฬาริโก, พลววิปสฺสนาย สุขุโม. ตตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิเมน [Pg.268] ปจฺฉิเมน ปฏิปฺปสฺสทฺธิ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา. En cuanto a la visión cabal (vipassanā), la formación corporal que ocurre antes de la aprehensión es tosca, y en la aprehensión de los grandes elementos es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de la materia derivada es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de toda la materia es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de lo inmaterial es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de la materia y la inmaterialidad es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de las condiciones es sutil. Esta también es tosca, y en la aprehensión de la materia y la inmaterialidad junto con sus condiciones es sutil. Esta también es tosca, y en la visión cabal que tiene como objeto las características [de impermanencia, etc.] es sutil. Esta también es tosca en la visión cabal débil, y en la visión cabal fuerte es sutil. Allí, tal como en el método mencionado anteriormente, debe entenderse la tranquilización de lo anterior mediante lo posterior. Así, en este contexto, debe entenderse tanto la naturaleza de lo tosco y lo sutil como la tranquilización. ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๑) ปนสฺส สทฺธึ โจทนาโสธนาหิ เอวมตฺโถ วุตฺโต – En el Paṭisambhidāmagga, el significado de este punto se explica junto con las objeciones y aclaraciones de la siguiente manera: ‘‘กถํ ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ…เป… ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ? กตเม กายสงฺขารา? ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสา กายิกา เอเต ธมฺมา กายปฏิพทฺธา กายสงฺขารา. เต กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต สิกฺขติ…เป… ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส อานมนา, วินมนา, สนฺนมนา, ปณมนา, อิญฺชนา, ผนฺทนา, จลนา, กมฺปนา ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ, ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส น อานมนา, น วินมนา, น สนฺนมนา, น ปณมนา, อนิญฺชนา, อผนฺทนา, อจลนา, อกมฺปนา สนฺตํ สุขุมํ ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. «¿Cómo se entrena el monje pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal'? ¿Cuáles son las formaciones corporales? Las inhalaciones y exhalaciones largas son corporales; estos fenómenos están vinculados al cuerpo, por eso son formaciones corporales. Él se entrena tranquilizando, haciendo cesar y apaciguando esas formaciones corporales. Se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal' mediante la cual ocurre el inclinarse hacia adelante, hacia los lados, hacia todas partes, hacia atrás, el movimiento, la agitación, el desplazamiento o el temblor del cuerpo. Se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal' mediante la cual no ocurre el inclinarse hacia adelante, hacia los lados, hacia todas partes, hacia atrás, sino que hay quietud, falta de agitación, inmovilidad y ausencia de temblor, siendo esta una formación corporal pacífica y sutil». ‘‘อิติ กิร ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ สนฺเต วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา น โหติ. อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา น โหติ. อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา น โหติ, อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา น โหติ, น จ นํ ตํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ. «Ciertamente, se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal'. Siendo así, no habría percepción del aire [respiración], no habría desarrollo de las inhalaciones y exhalaciones, no habría desarrollo de la atención en la respiración (ānāpānassati), ni desarrollo de la concentración de la atención en la respiración, y los sabios ni entrarían ni saldrían de tal logro [si la respiración desapareciera por completo]. (Esta es la objeción)». ‘‘อิติ กิร ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ สนฺเต วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา โหติ, อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา โหติ, ตญฺจ นํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ. ยถา กถํ วิย? «Ciertamente, se entrena pensando: 'Inhalaré... exhalaré tranquilizando la formación corporal'. Siendo así, sí ocurre la percepción del aire, sí ocurre el desarrollo de las inhalaciones y exhalaciones, sí ocurre el desarrollo de la atención en la respiración, y sí ocurre el desarrollo de la concentración de la atención en la respiración; y los sabios entran y salen de ese logro. ¿Cómo es esto posible?» ‘‘เสยฺยถาปิ กํเส อาโกฏิเต ปฐมํ โอฬาริกา สทฺทา ปวตฺตนฺติ. โอฬาริกานํ สทฺทานํ นิมิตฺตํ สุคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ โอฬาริเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมกา [Pg.269] สทฺทา ปวตฺตนฺติ. สุขุมกานํ สทฺทานํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ สุขุมเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณตาปิ จิตฺตํ ปวตฺตติ, เอวเมว ปฐมํ โอฬาริกา อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ. โอฬาริกานํ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ โอฬาริเก อสฺสาสปสฺสาเส อถ ปจฺฉา สุขุมกา อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ. สุขุมกานํ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ สุขุมเก อสฺสาสปสฺสาเส อถ ปจฺฉา สุขุมอสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณตาปิ จิตฺตํ น วิกฺเขปํ คจฺฉติ. «Así como cuando se golpea un disco de bronce, al principio surgen sonidos toscos. Debido a que el signo de los sonidos toscos ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando los sonidos toscos han cesado, después surgen sonidos sutiles. Y debido a que el signo de los sonidos sutiles ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando los sonidos sutiles han cesado, la mente continúa teniendo como objeto el signo del sonido sutil. Del mismo modo, al principio surgen inhalaciones y exhalaciones toscas. Debido a que el signo de las inhalaciones y exhalaciones toscas ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando las inhalaciones y exhalaciones toscas han cesado, después surgen inhalaciones y exhalaciones sutiles. Y debido a que el signo de las inhalaciones y exhalaciones sutiles ha sido bien captado, bien atendido y bien retenido, incluso cuando las inhalaciones y exhalaciones sutiles han cesado, la mente no se distrae, teniendo como objeto el signo de la inhalación y exhalación sutil». ‘‘เอวํ สนฺเต วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา โหติ, อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา โหติ, อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา โหติ, ตญฺจ นํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ. ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสาสปสฺสาสา กาโย, อุปฏฺฐานํ สติ, อนุปสฺสนา ญาณํ, กาโย อุปฏฺฐานํ, โน สติ, สติ อุปฏฺฐานญฺเจว สติ จ, ตาย สติยา เตน ญาเณน ตํ กายํ อนุปสฺสติ. เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนา สติปฏฺฐานภาวนา’’ติ. Siendo así, se produce el desarrollo de la percepción del viento, el desarrollo de las inspiraciones y expiraciones, el desarrollo de la atención plena en la respiración (ānāpānassati) y el desarrollo de la concentración basada en la atención plena en la respiración; y los sabios entran y emergen de ese logro meditativo. En el pasaje 'calmando el proceso corporal', las inspiraciones y expiraciones son el 'cuerpo' (kāyo), la atención establecida es la 'atención plena' (sati), y la contemplación es el 'conocimiento' (ñāṇa). El cuerpo es el establecimiento (upaṭṭhāna), pero no es la atención plena; la atención plena es tanto el establecimiento como la atención plena. Mediante esa atención plena y ese conocimiento, uno contempla ese cuerpo. Por ello se dice: 'la meditación del establecimiento de la atención plena sobre la contemplación del cuerpo en el cuerpo'. อยํ ตาเวตฺถ กายานุปสฺสนาวเสน วุตฺตสฺส ปฐมจตุกฺกสฺส อนุปุพฺพปทวณฺณนา. Esta es, primeramente, la explicación sucesiva de los términos para el primer grupo de cuatro (tétrada) mencionado aquí de acuerdo con la contemplación del cuerpo (kāyānupassanā). ๒๒๒. ยสฺมา ปเนตฺถ อิทเมว จตุกฺกํ อาทิกมฺมิกสฺส กมฺมฏฺฐานวเสน วุตฺตํ. อิตรานิ ปน ตีณิ จตุกฺกานิ เอตฺถ ปตฺตชฺฌานสฺส เวทนาจิตฺตธมฺมานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ. ตสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สีลปริโสธนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา วุตฺตปฺปการสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ. 222. Puesto que en este contexto solo este grupo de cuatro se menciona como el objeto de meditación (kammaṭṭhāna) para el principiante (ādikammika), mientras que los otros tres grupos de cuatro se mencionan para aquel que ha alcanzado el Jhana según la contemplación de las sensaciones, la mente y los fenómenos; por lo tanto, aquel hijo de buena familia que, habiendo desarrollado este objeto de meditación y tomando el cuarto Jhana de la respiración como base para la visión cabal (vipassanā), desee alcanzar el estado de Arahat junto con las discriminaciones analíticas (paṭisambhidā), debe realizar primero todos los deberes como la purificación de la moralidad según el método antes mencionado, y aprender del maestro el objeto de meditación que consta de cinco etapas (pañcasandhika). ตตฺริเม [Pg.270] ปญฺจ สนฺธโย อุคฺคโห, ปริปุจฺฉา, อุปฏฺฐานํ, อปฺปนา, ลกฺขณนฺติ. ตตฺถ อุคฺคโห นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคณฺหนํ. ปริปุจฺฉา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ปริปุจฺฉนา. อุปฏฺฐานํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ. อปฺปนา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อปฺปนา. ลกฺขณํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ลกฺขณํ. ‘‘เอวํลกฺขณมิทํ กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ กมฺมฏฺฐานสภาวูปธารณนฺติ วุตฺตํ โหติ. En ese contexto, las cinco etapas son: el aprendizaje (uggaho), la indagación (paripucchā), el establecimiento (upaṭṭhānaṃ), la absorción (appanā) y la definición de las características (lakkhaṇaṃ). Allí, el 'aprendizaje' significa aprender el texto del objeto de meditación. La 'indagación' significa preguntar sobre el significado del objeto de meditación. El 'establecimiento' significa la aparición del signo del objeto de meditación. La 'absorción' significa alcanzar el Jhana en el objeto de meditación. La 'característica' es la naturaleza del objeto de meditación. Con esto se quiere decir que 'este objeto de meditación tiene tal característica', lo cual es la aprehensión de la naturaleza intrínseca del objeto de meditación. เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺโต อตฺตนาปิ น กิลมติ, อาจริยมฺปิ น วิเหเสติ. ตสฺมา โถกํ อุทฺทิสาเปตฺวา พหุกาลํ สชฺฌายิตฺวา เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก วา อญฺญตฺร วา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร เสนาสเน วสนฺเตน อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน กตภตฺตกิจฺเจน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุขนิสินฺเนน รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา อาจริยุคฺคหโต เอกปทมฺปิ อสมฺมุยฺหนฺเตน อิทํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. ตตฺรายํ มนสิการวิธิ – Al aprender el tema de meditación en cinco etapas, uno no se cansa a sí mismo ni molesta al maestro. Por lo tanto, tras haber recibido la instrucción de pequeñas partes, recitándolas durante mucho tiempo y habiendo aprendido así el tema de meditación en cinco etapas, residiendo en un alojamiento del tipo anteriormente descrito (ya sea cerca del maestro o en otro lugar), habiendo cortado los impedimentos menores, habiendo terminado la comida y disipado la somnolencia posterior a ella, sentado cómodamente, regocijando la mente mediante la recordación de las cualidades de las Tres Joyas, uno debe prestar atención a este tema de meditación de la atención plena en la respiración sin confundir ni una sola palabra de lo aprendido del maestro. Al respecto, este es el método de atención: ๒๒๓. 223. คณนา อนุพนฺธนา, ผุสนา ฐปนา สลฺลกฺขณา; วิวฏฺฏนา ปาริสุทฺธิ, เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ. Conteo (gaṇanā), seguimiento (anubandhanā), contacto (phusanā), fijación (ṭhapanā), observación (sallakkhaṇā), giro (vivaṭṭanā), purificación (pārisuddhi) y la revisión de estos (paṭipassanā). ตตฺถ คณนาติ คณนาเยว. อนุพนฺธนาติ อนุวหนา. ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํ. ฐปนาติ อปฺปนา. สลฺลกฺขณาติ วิปสฺสนา. วิวฏฺฏนาติ มคฺโค. ปาริสุทฺธีติ ผลํ. เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ ปจฺจเวกฺขณา. Allí, 'conteo' es simplemente contar. 'Seguimiento' es el transporte continuo de la atención. 'Contacto' es el lugar donde se toca. 'Fijación' es la absorción (appanā). 'Observación' es la visión cabal (vipassanā). 'Giro' es el sendero (maggo). 'Purificación' es el fruto (phala). 'La revisión de estos' es el conocimiento de revisión (paccavekkhaṇā). ตตฺถ อิมินา อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน ปฐมํ คณนาย อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. คเณนฺเตน จ ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ฐเปตพฺพํ. ทสนฺนํ อุปริ น เนตพฺพํ. อนฺตรา ขณฺฑํ น ทสฺเสตพฺพํ. ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา ฐเปนฺตสฺส หิ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตุปฺปาโท วิปฺผนฺทติ สมฺพาเธ วเช สนฺนิรุทฺธโคคโณ วิย. ทสนฺนมฺปิ อุปริ เนนฺตสฺส คณนนิสฺสิตโก จิตฺตุปฺปาโท โหติ. อนฺตรา ขณฺฑํ ทสฺเสนฺตสฺส ‘‘สิขาปฺปตฺตํ นุ โข เม กมฺมฏฺฐานํ, โน’’ติ จิตฺตํ วิกมฺปติ. ตสฺมา เอเต โทเส วชฺเชตฺวา คเณตพฺพํ. En ese proceso, este hijo de buena familia que es principiante debe aplicar la mente a este objeto de meditación primero mediante el conteo. Al contar, no debe detenerse por debajo de cinco ni exceder de diez. No debe dejar huecos en medio. Pues para quien se detiene por debajo de cinco, el pensamiento se agita en un espacio confinado, como un grupo de vacas encerradas en un establo estrecho. Para quien excede de diez, el pensamiento se vuelve dependiente únicamente del conteo. Para quien deja un hueco en medio, la mente vacila pensando: '¿Ha llegado mi meditación a su culminación o no?'. Por lo tanto, debe contar evitando estos defectos. คเณนฺเตน จ ปฐมํ ทนฺธคณนาย ธญฺญมาปกคณนาย คเณตพฺพํ. ธญฺญมาปโก หิ นาฬึ ปูเรตฺวา ‘‘เอก’’นฺติ วตฺวา โอกิรติ. ปุน ปูเรนฺโต กิญฺจิ กจวรํ ทิสฺวา ตํ ฉฑฺเฑนฺโต ‘‘เอกํ เอก’’นฺติ วทติ. เอส นโย ทฺเว ทฺเวติอาทีสุ. เอวเมว อิมินาปิ อสฺสาสปสฺสาเสสุ โย อุปฏฺฐาติ, ตํ [Pg.271] คเหตฺวา ‘‘เอกํ เอก’’นฺติ อาทึ กตฺวา ยาว ‘‘ทส ทสา’’ติ ปวตฺตมานํ ปวตฺตมานํ อุปลกฺเขตฺวาว คเณตพฺพํ. ตสฺส เอวํ คณยโต นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา โหนฺติ. Al contar, debe hacerlo primero mediante el conteo lento, como el conteo de un medidor de granos. Pues un medidor de granos, tras llenar la medida, dice 'uno' y la vierte. Al llenarla de nuevo, si ve alguna basura y la desecha, sigue diciendo 'uno, uno'. Este método se aplica a 'dos, dos', etc. Del mismo modo, este meditador debe tomar la inspiración o expiración que se manifieste y, comenzando por decir 'uno, uno' hasta llegar a 'diez, diez', debe contar marcando cada una a medida que ocurre. Para quien cuenta de esta manera, las inspiraciones y expiraciones que entran y salen se vuelven claras. อถาเนน ตํ ทนฺธคณนํ ธญฺญมาปกคณนํ ปหาย สีฆคณนาย โคปาลกคณนาย คเณตพฺพํ. เฉโก หิ โคปาลโก สกฺขราทโย อุจฺฉงฺเคน คเหตฺวา รชฺชุทณฺฑหตฺโถ ปาโตว วชํ คนฺตฺวา คาโว ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปลิฆตฺถมฺภมตฺถเก นิสินฺโน ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว คาวึ เอกา ทฺเวติ สกฺขรํ ขิปิตฺวา คเณติ. ติยามรตฺตึ สมฺพาเธ โอกาเส ทุกฺขํ วุตฺถโคคโณ นิกฺขมนฺโต นิกฺขมนฺโต อญฺญมญฺญํ อุปนิฆํสนฺโต เวเคน เวเคน ปุญฺชปุญฺโช หุตฺวา นิกฺขมติ. โส เวเคน เวเคน ‘‘ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ทสา’’ติ คเณติเยว, เอวมิมสฺสาปิ ปุริมนเยน คณยโต อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา หุตฺวา สีฆํ สีฆํ ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺติ. ตโตเนน ‘‘ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺตี’’ติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ อคเหตฺวา ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว คเหตฺวา ‘‘เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ. เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ สตฺต…เป… อฏฺฐ, นว, ทสา’’ติ สีฆํ สียํ คเณตพฺพเมว. คณนปฏิพทฺเธ หิ กมฺมฏฺฐาเน คณนพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, อริตฺตุปตฺถมฺภนวเสน จณฺฑโสเต นาวาฏฺฐปนมิว. Después de esto, abandonando ese conteo lento similar al del medidor de granos, debe contar con el conteo rápido, similar al del pastor de vacas. Pues un pastor hábil, llevando piedras en su regazo y con el látigo en la mano, va al establo temprano en la mañana, golpea a las vacas en el lomo y, sentado sobre el dintel de la puerta, cuenta cada vaca que llega a la puerta lanzando una piedra, diciendo 'una, dos'. El ganado que ha pasado la noche confinado en un espacio estrecho, al salir, se empuja entre sí y sale rápidamente en grupos. Él cuenta rápidamente: 'tres, cuatro, cinco, diez'. Del mismo modo, para este meditador que ha contado según el método anterior, las inspiraciones y expiraciones se vuelven claras y fluyen repetidamente con rapidez. Entonces, dándose cuenta de que 'fluyen repetidamente', sin tomarlas desde adentro ni desde afuera, sino tomando solo las que llegan a la entrada de la nariz, debe contar rápidamente: 'uno, dos, tres, cuatro, cinco, seis; uno, dos, tres, cuatro, cinco, seis, siete... hasta diez'. Pues en un objeto de meditación vinculado al conteo, la mente se vuelve unificada solo por la fuerza del conteo, tal como se estabiliza un bote en una corriente fuerte mediante el apoyo de los remos. ตสฺเสวํ สีฆํ สีฆํ คณยโต กมฺมฏฺฐานํ นิรนฺตรํ ปวตฺตํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อถ นิรนฺตรํ ปวตฺตตีติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพํ. อนฺโต ปวิสนวาเตน หิ สทฺธึ จิตฺตํ ปเวสยโต อพฺภนฺตรํ วาตพฺภาหตํ เมทปูริตํ วิย โหติ. พหิ นิกฺขมนวาเตน สทฺธึ จิตฺตํ นีหรโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. ผุฏฺฐผุฏฺโฐกาเส ปน สตึ ฐเปตฺวา ภาเวนฺตสฺเสว ภาวนา สมฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพ’’นฺติ. Para aquel que cuenta de esta manera muy rápidamente, el objeto de meditación se le aparece como si ocurriera de forma continua. Al saber: 'ahora ocurre continuamente', debe seguir contando con rapidez siguiendo el método anterior, sin seguir el aire hacia adentro ni hacia afuera. Porque para el yogui que introduce su mente junto con el aire que entra, el interior se vuelve como si estuviera golpeado por el viento o lleno de grasa. Para el yogui que saca su mente junto con el aire que sale, la mente se dispersa hacia diversos objetos externos. Solo para quien establece la atención en el lugar del contacto y desarrolla la meditación, la meditación se consuma. Por eso se dijo: 'sin seguir el aire hacia adentro ni hacia afuera, debe contar con rapidez siguiendo el método anterior'. กีวจิรํ ปเนตํ คเณตพฺพนฺติ? ยาว วินา คณนาย อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติ สนฺติฏฺฐติ. พหิวิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทํ กตฺวา อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติสณฺฐาปนตฺถํเยว หิ คณนาติ. ¿Por cuánto tiempo se debe contar? Hasta que la atención se establezca firmemente en el objeto de la inhalación y la exhalación sin necesidad de contar. Pues el conteo tiene el propósito de establecer la atención en el objeto de la inhalación y la exhalación, habiendo cortado la distracción de los pensamientos que se dispersan hacia el exterior. ๒๒๔. เอวํ [Pg.272] คณนาย มนสิ กตฺวา อนุพนฺธนาย มนสิ กาตพฺพํ. อนุพนฺธนา นาม คณนํ ปฏิสํหริตฺวา สติยา นิรนฺตรํ อสฺสาสปสฺสาสานํ อนุคมนํ. ตญฺจ โข น อาทิมชฺฌปริโยสานานุคมนวเสน. พหินิกฺขมนวาตสฺส หิ นาภิ อาทิ, หทยํ มชฺฌํ, นาสิกคฺคํ ปริโยสานํ. อพฺภนฺตรํ ปวิสนวาตสฺส นาสิกคฺคํ อาทิ, หทยํ มชฺฌํ นาภิ ปริโยสานํ. ตญฺจสฺส อนุคจฺฉโต วิกฺเขปคตํ จิตฺตํ สารทฺธาย เจว โหติ อิญฺชนาย จ. ยถาห – 224. Habiendo aplicado la mente de esta manera mediante el conteo, debe aplicarse mediante el seguimiento (anubandhanā). El seguimiento consiste en dejar de contar y seguir continuamente la inhalación y la exhalación con atención plena. Pero este seguimiento no debe hacerse en el sentido de seguir el comienzo, el medio y el final. Para el aire que sale, el comienzo es el ombligo, el medio es el corazón y el final es la punta de la nariz. Para el aire que entra, la punta de la nariz es el comienzo, el medio es el corazón y el final es el ombligo. Para aquel que los sigue, su mente, habiendo llegado a la dispersión, se vuelve agitada y perturbada. Como se ha dicho: ‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จ. ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต พหิทฺธา วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๗). «Para quien sigue con atención el comienzo, el medio y el final de la inhalación, debido a que la mente se dispersa internamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan, se perturban y tiemblan. Para quien sigue con atención el comienzo, el medio y el final de la exhalación, debido a que la mente se dispersa externamente, tanto el cuerpo como la mente se agitan, se perturban y tiemblan». ตสฺมา อนุพนฺธนาย มนสิกโรนฺเตน อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน น มนสิ กาตพฺพํ. อปิจ โข ผุสนาวเสน จ ฐปนาวเสน จ มนสิ กาตพฺพํ. คณนานุพนฺธนาวเสน วิย หิ ผุสนาฐปนาวเสน วิสุํ มนสิกาโร นตฺถิ. ผุฏฺฐผุฏฺฐฏฺฐาเนเยว ปน คเณนฺโต คณนาย จ ผุสนาย จ มนสิ กโรติ. ตตฺเถว คณนํ ปฏิสํหริตฺวา เต สติยา อนุพนฺธนฺโต, อปฺปนาวเสน จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต อนุพนฺธนาย จ ผุสนาย จ ฐปนาย จ มนสิ กโรตีติ วุจฺจติ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตปงฺคุฬโทวาริกูปมาหิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตกกจูปมาย จ เวทิตพฺโพ. Por lo tanto, al aplicar la mente mediante el seguimiento, no se debe hacer siguiendo el comienzo, el medio y el final. Por el contrario, se debe aplicar mediante el contacto (phusanā) y mediante la fijación (ṭhapanā). No existe una aplicación mental por separado mediante el contacto y la fijación como ocurre con el conteo y el seguimiento. Sin embargo, al contar justo en el lugar del contacto, se aplica la mente tanto mediante el conteo como mediante el contacto. Al dejar de contar en ese mismo lugar, siguiendo las respiraciones con atención plena y fijando la mente mediante la absorción (appanā), se dice que se aplica la mente mediante el seguimiento, el contacto y la fijación. Este significado debe entenderse a través de los símiles del lisiado y del portero mencionados en los Comentarios, y por el símil de la sierra mencionado en el Paṭisambhidāmagga. ๒๒๕. ตตฺรายํ ปงฺคุโฬปมา – เสยฺยถาปิ ปงฺคุโฬ โทลาย กีฬตํ มาตาปุตฺตานํ โทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว โทลาถมฺภมูเล นิสินฺโน กเมน อาคจฺฉนฺตสฺส จ คจฺฉนฺตสฺส จ โทลาผลกสฺส อุโภ โกฏิโย มชฺฌญฺจ ปสฺสติ, น จ อุโภโกฏิมชฺฌานํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ, เอวเมวายํ ภิกฺขุ สติวเสน อุปนิพนฺธนถมฺภมูเล ฐตฺวา อสฺสาสปสฺสาสโทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว นิมิตฺเต สติยา นิสีทนฺโต กเมน อาคจฺฉนฺตานญฺจ คจฺฉนฺตานญฺจ ผุฏฺฐฏฺฐาเน อสฺสาสปสฺสาสานํ อาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉนฺโต ตตฺถ จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต ปสฺสติ, น จ เตสํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ, อยํ ปงฺคุโฬปมา. 225. Aquí está el símil del lisiado: tal como un lisiado que, habiendo impulsado el columpio para una madre y su hijo que juegan, se sienta allí mismo al pie del poste del columpio y ve gradualmente los dos extremos y el centro de la tabla del columpio a medida que viene y va, sin esforzarse por ver los dos extremos y el centro; de la misma manera, este monje, permaneciendo mediante la atención al pie del poste de la fijación (el signo de la nariz o labio), habiendo impulsado el columpio de la inhalación y la exhalación, y sentándose con atención allí mismo en el signo, ve el comienzo, el medio y el final de las inhalaciones y exhalaciones que vienen y van gradualmente en el lugar del contacto, siguiéndolas con atención y fijando allí la mente, sin esforzarse por ver esos puntos; este es el símil del lisiado. ๒๒๖. อยํ [Pg.273] ปน โทวาริกูปมา – เสยฺยถาปิ โทวาริโก นครสฺส อนฺโต จ พหิ จ ปุริเส ‘‘โก ตฺวํ, กุโต วา อาคโต, กุหึ วา คจฺฉสิ, กึ วา เต หตฺเถ’’ติ น วีมํสติ. น หิ ตสฺส เต ภารา, ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว ปน วีมํสติ, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตปวิฏฺฐวาตา จ พหินิกฺขนฺตวาตา จ น ภารา โหนฺติ, ทฺวารปฺปตฺตา ทฺวารปฺปตฺตาเยว ภาราติ อยํ โทวาริกูปมา. 226. Y este es el símil del portero: tal como un portero no examina a las personas dentro y fuera de la ciudad preguntando: '¿Quién eres tú? ¿De dónde vienes? ¿A dónde vas? ¿Qué tienes en la mano?'. Pues ellos no son su responsabilidad; solo examina a los que llegan a la puerta. Del mismo modo, para este monje, los aires que han entrado y los aires que han salido no son su responsabilidad; solo los que llegan a la puerta (el orificio nasal) son su responsabilidad. Este es el símil del portero. ๒๒๗. กกจูปมา ปน อาทิโต ปฏฺฐาย เอวํ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ – 227. El símil de la sierra debe entenderse desde el principio de esta manera. Pues se ha dicho: ‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส; อชานโต จ ตโย ธมฺเม, ภาวนา นุปลพฺภติ. «El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; para quien no conoce estos tres fenómenos, la meditación no se obtiene». ‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส; ชานโต จ ตโย ธมฺเม, ภาวนา อุปลพฺภตี’’ติ. (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๙); «El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; para quien conoce estos tres fenómenos, la meditación se obtiene». ‘‘กถํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณา น โหนฺติ, น จิเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ, น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิ คจฺฉติ? เสยฺยถาปิ รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต, ตเมนํ ปุริโส กกเจน ฉินฺเทยฺย. รุกฺเข ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส สติ อุปฏฺฐิตา โหติ, น อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิ กโรติ, น อาคตา วา คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา โหนฺติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ. ¿Cómo es que estos tres fenómenos no son objetos de una sola mente, y sin embargo estos tres fenómenos no son desconocidos, la mente no se dispersa, el esfuerzo se manifiesta, se cumple la práctica y se alcanza la distinción especial? Tal como un tronco colocado en un terreno nivelado, el cual un hombre corta con una sierra. Mediante los dientes de la sierra que tocan el tronco, la atención del hombre se establece; él no presta atención a los dientes de la sierra que vienen o van, pero los dientes de la sierra que vienen o van no le son desconocidos; el esfuerzo se manifiesta, cumple la práctica y alcanza la distinción especial. ‘‘ยถา รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต, เอวํ อุปนิพนฺธนานิมิตฺตํ. ยถา กกจทนฺตา, เอวํ อสฺสาสปสฺสาสา. ยถา รุกฺเข ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส สติ อุปฏฺฐิตา โหติ, น อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิ กโรติ, น อาคตา วา คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา โหนฺติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ, เอวเมว ภิกฺขุ นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺโน โหติ, น อาคเต วา คเต วา อสฺสาสปสฺสาเส มนสิ กโรติ, น จ อาคตา วา คตา วา อสฺสาสปสฺสาสา อวิทิตา [Pg.274] โหนฺติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ. Como el tronco colocado en un terreno nivelado, así debe verse el signo de la fijación. Como los dientes de la sierra, así las inhalaciones y exhalaciones. Como mediante los dientes de la sierra que tocan el tronco la atención del hombre se establece, y no presta atención a los dientes de la sierra que vienen o van, pero los dientes de la sierra que vienen o van no le son desconocidos, el esfuerzo se manifiesta, cumple la práctica y alcanza la distinción especial; de la misma manera el monje se sienta habiendo establecido la atención en la punta de la nariz o en el signo de la boca (labio superior); no presta atención a las inhalaciones o exhalaciones que vienen o van, pero las inhalaciones o exhalaciones que vienen o van no le son desconocidas, el esfuerzo se manifiesta, cumple la práctica y alcanza la distinción especial. ‘‘ปธานนฺติ กตมํ ปธานํ? อารทฺธวีริยสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ กมฺมนิยํ โหติ, อิทํ ปธานํ. กตโม ปโยโค? อารทฺธวีริยสฺส อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ, วิตกฺกา วูปสมนฺติ, อยํ ปโยโค. กตโม วิเสโส? อารทฺธวีริยสฺส สํโยชนา ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตี โหนฺติ, อยํ วิเสโส. เอวํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณา น โหนฺติ, น จิเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ, น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ, ปธานญฺจ ปญฺญายติ, ปโยคญฺจ สาเธติ, วิเสสมธิคจฺฉติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๙). ¿A qué se refiere el esfuerzo (padhāna)? Para aquel que ha iniciado el esfuerzo, tanto el cuerpo como la mente se vuelven aptos para la meditación; esto es el esfuerzo. ¿Qué es la aplicación (payoga)? Para aquel que ha iniciado el esfuerzo, las impurezas (nivaranas) se abandonan y los pensamientos erróneos (vitakkas) se calman; esto es la aplicación. ¿Qué es la distinción (visesa)? Para aquel que ha iniciado el esfuerzo, los grilletes (saṃyojanas) se abandonan y las tendencias subyacentes (anusayas) se extinguen sin dejar rastro; esto es la distinción. Así, aunque estos tres estados no son el objeto de una sola conciencia, no son desconocidos, la mente no se distrae, el esfuerzo se manifiesta, se cumple con la aplicación y se alcanza la distinción. ‘‘อานาปานสฺสติ ยสฺส, ปริปุณฺณา สุภาวิตา; อนุปุพฺพํ ปริจิตา, ยถา พุทฺเธน เทสิตา; โส อิมํ โลกํ ปภาเสติ, อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ. (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๐); "Aquel monje que ha completado y cultivado bien la atención plena en la respiración, practicándola gradualmente tal como fue enseñada por el Buddha, ilumina este mundo como la luna cuando se libera de las nubes". อยํ กกจูปมา. อิธ ปนสฺส อาคตาคตวเสน อมนสิการมตฺตเมว ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ. Este es el símil de la sierra. En este caso, debe entenderse que el propósito es simplemente no prestar atención al ir y venir de la respiración (sino centrarse solo en el punto de contacto). ๒๒๘. อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต กสฺสจิ น จิเรเนว นิมิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชติ, อวเสสฌานงฺคปฏิมณฺฑิตา อปฺปนาสงฺขาตา ฐปนา จ สมฺปชฺชติ. กสฺสจิ ปน คณนาวเสเนว มนสิการกาลโต ปภุติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ, สรีรํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ. ยถา สารทฺธกายสฺส มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิสีทโต มญฺจปีฐํ โอนมติ, วิกูชติ, ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ. อสารทฺธกายสฺส ปน นิสีทโต เนว มญฺจปีฐํ โอนมติ, น วิกูชติ, น ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ, ตูลปิจุปูริตํ วิย มญฺจปีฐํ โหติ. กสฺมา? ยสฺมา อสารทฺโธ กาโย ลหุโก โหติ. เอวเมว คณนาวเสน มนสิการกาลโต ปภุติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ, สรีรํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ. 228. Para alguien que presta atención a este tema de meditación, el signo (nimitta) surge en poco tiempo, y se logra la estabilidad (ṭhapanā), que es la absorción (appanā) adornada con los factores restantes del jhana. Para otros, desde el momento de la atención mediante el conteo, gradualmente, debido al cese de la inhalación y exhalación densas y al calmarse el malestar corporal, tanto el cuerpo como la mente se vuelven ligeros, y el cuerpo se siente como si estuviera a punto de elevarse en el aire. Así como cuando una persona con el cuerpo fatigado se sienta en un catre o silla, estos se hunden, chirrían y las mantas se arrugan; pero cuando se sienta alguien sin fatiga corporal, el catre ni se hunde ni chirría ni se arrugan las mantas, sino que se siente como si el catre estuviera lleno de algodón. ¿Por qué? Porque el cuerpo sin fatiga es ligero. Del mismo modo, mediante el conteo y la cesación de la respiración densa, el cuerpo y la mente se aligeran y el cuerpo se siente como si flotara en el aire. ตสฺส [Pg.275] โอฬาริเก อสฺสาสปสฺสาเส นิรุทฺเธ สุขุมสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺตติ. ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรํ สุขุมตรํ นิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตติเยว. กถํ? ยถา ปุริโส มหติยา โลหสลากาย กํสถาลํ อาโกเฏยฺย, เอกปฺปหาเรน มหาสทฺโท อุปฺปชฺเชยฺย, ตสฺส โอฬาริกสทฺทารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺเตยฺย. นิรุทฺเธ โอฬาริเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณํ, ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรํ สุขุมตรํ สทฺทนิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตเตว, เอวนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตมฺปิเจตํ – ‘‘เสยฺยถาปิ กํเส อาโกฏิเต’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๑) วิตฺถาโร. Cuando su respiración densa cesa, surge la mente que tiene como objeto el signo de la respiración sutil. Cuando esta también cesa, surge sucesivamente una conciencia con un objeto de signo cada vez más sutil. ¿Cómo? Así como cuando un hombre golpea una vasija de bronce con una gran varilla de hierro, se produce un gran sonido al primer golpe, y su mente tiene como objeto ese sonido denso; una vez que el sonido denso cesa, surge después la mente con el objeto del signo del sonido sutil, y cuando este cesa, continúa surgiendo una conciencia con un objeto de signo cada vez más sutil; así debe entenderse esto. Como se ha dicho: 'Como cuando se golpea el bronce...', etc. ๒๒๙. ยถา หิ อญฺญานิ กมฺมฏฺฐานานิ อุปรูปริ วิภูตานิ โหนฺติ, น ตถา อิทํ. อิทํ ปน อุปรูปริ ภาเวนฺตสฺส สุขุมตฺตํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐานมฺปิ น อุปคจฺฉติ, เอวํ อนุปฏฺฐหนฺเต ปน ตสฺมึ เตน ภิกฺขุนา อุฏฺฐายาสนา จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา น คนฺตพฺพํ. กึ กาตพฺพํ? ‘‘อาจริยํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วา, ‘‘นฏฺฐํ ทานิ เม กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วา น วุฏฺฐาตพฺพํ. อิริยาปถํ วิโกเปตฺวา คจฺฉโต หิ กมฺมฏฺฐานํ นวนวเมว โหติ. ตสฺมา ยถานิสินฺเนเนว เทสโต อาหริตพฺพํ. 229. A diferencia de otros temas de meditación que se vuelven más claros a medida que se desarrollan, este no es así. Al contrario, a medida que uno lo cultiva, se vuelve más sutil e incluso puede no manifestarse con claridad. Si no se manifiesta, el monje no debe levantarse de su asiento, sacudir su estera y marcharse. ¿Qué debe hacerse? No debe levantarse pensando: 'Le preguntaré a mi maestro' o 'Mi meditación se ha perdido'. Pues para quien se marcha alterando su postura, el tema de meditación vuelve a ser completamente nuevo. Por lo tanto, debe traerlo de vuelta desde el lugar de contacto original permaneciendo sentado tal como estaba. ตตฺรายํ อาหรณูปาโย, เตน หิ ภิกฺขุนา กมฺมฏฺฐานสฺส อนุปฏฺฐานภาวํ ญตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ, อิเม อสฺสาสปสฺสาสา นาม กตฺถ อตฺถิ, กตฺถ นตฺถิ. กสฺส วา อตฺถิ, กสฺส วา นตฺถีติ. อเถวํ ปฏิสญฺจิกฺขตา อิเม อนฺโตมาตุกุจฺฉิยํ นตฺถิ, อุทเก นิมุคฺคานํ นตฺถิ, ตถา อสญฺญีภูตานํ, มตานํ, จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนานํ, รูปารูปภวสมงฺคีนํ, นิโรธสมาปนฺนานนฺติ ญตฺวา เอวํ อตฺตนาว อตฺตา ปฏิโจเทตพฺโพ ‘‘นนุ ตฺวํ, ปณฺฑิต, เนว มาตุกุจฺฉิคโต, น อุทเก นิมุคฺโค, น อสญฺญีภูโต, น มโต, น จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺโน, น รูปารูปภวสมงฺคี, น นิโรธสมาปนฺโน. อตฺถิเยว เต อสฺสาสปสฺสาสา, มนฺทปญฺญตาย ปน ปริคฺคเหตุํ น สกฺโกสี’’ติ. อถาเนน ปกติผุฏฺฐวเสน จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิเม หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ. รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ. ตสฺมาเนน อิมํ นาม ฐานํ ฆฏฺเฏนฺตีติ นิมิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, มุฏฺฐสติสฺส อสมฺปชานสฺส อานาปานสฺสติภาวนํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๙; สํ. นิ. ๕.๙๙๒). En este contexto, este es el método para recuperarlo: el monje, al notar que la meditación no se manifiesta, debe reflexionar: '¿Dónde existen estas inhalaciones y exhalaciones y dónde no? ¿En quiénes están presentes y en quiénes no?'. Al reflexionar así, comprende: 'Estas no están presentes en el útero materno, ni en quienes están bajo el agua, ni en los seres inconscientes, ni en los muertos, ni en quienes están en el cuarto jhana, ni en los seres de los mundos de forma y sin forma, ni en el logro del cese'. Tras comprender esto, debe exhortarse a sí mismo: '¡Oh sabio!, tú no estás en el útero, ni bajo el agua, ni eres inconsciente, ni estás muerto, ni en el cuarto jhana, ni en los mundos superiores, ni en el logro del cese. Ciertamente tienes respiración, pero por tu escasa sabiduría no eres capaz de percibirla'. Luego, debe fijar su mente en el lugar habitual de contacto y reanudar la atención. En una persona de nariz larga, la respiración golpea la punta de la nariz; en una de nariz corta, el labio superior. Por lo tanto, debe fijar el signo pensando: 'Golpea en este lugar'. Por esta razón el Bendito dijo: 'Monjes, no enseño el desarrollo de la atención plena en la respiración a quien es olvidadizo y carece de comprensión clara'. ๒๓๐. กิญฺจาปิ [Pg.276] หิ ยํกิญฺจิ กมฺมฏฺฐานํ สตสฺส สมฺปชานสฺเสว สมฺปชฺชติ. อิโต อญฺญํ ปน มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ. อิทํ ปน อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ ครุกํ ครุกภาวนํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ มหาปุริสานํเยว มนสิการภูมิภูตํ, น เจว อิตฺตรํ, น จ อิตฺตรสตฺตสมาเสวิตํ. ยถา ยถา มนสิ กรียติ, ตถา ตถา สนฺตญฺเจว โหติ สุขุมญฺจ. ตสฺมา เอตฺถ พลวตี สติ จ ปญฺญา จ อิจฺฉิตพฺพา. 230. Cualquier tema de meditación se logra solo para aquel que es atento y tiene comprensión clara. Sin embargo, este tema de la atención plena en la respiración es profundo y difícil de desarrollar; es el dominio de la atención de los Grandes Seres como los Buddhas, los Paccekabuddhas y sus discípulos; no es algo trivial ni para personas de facultades débiles. A medida que se atiende, se vuelve más pacífico y sutil. Por lo tanto, aquí se requiere de una poderosa atención plena y sabiduría. ยถา หิ มฏฺฐสาฏกสฺส ตุนฺนกรณกาเล สูจิปิ สุขุมา อิจฺฉิตพฺพา. สูจิปาสเวธนมฺปิ ตโต สุขุมตรํ, เอวเมว มฏฺฐสาฏกสทิสสฺส อิมสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส ภาวนากาเล สูจิปฏิภาคา สติปิ, สูจิปาสเวธนปฏิภาคา ตํสมฺปยุตฺตา ปญฺญาปิ พลวตี อิจฺฉิตพฺพา. ตาหิ จ ปน สติปญฺญาหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา. Así como al coser una tela fina y suave se requiere una aguja fina, y el punzón para su ojo debe ser aún más sutil; del mismo modo, al cultivar este tema de meditación comparable a la tela fina, se requiere de una atención plena poderosa como la aguja y de una sabiduría poderosa asociada a ella como el punzón. El monje dotado de tal atención y sabiduría no debe buscar la respiración en ningún otro lugar que no sea el sitio habitual de contacto. ยถา ปน กสฺสโก กสึ กสิตฺวา พลีพทฺเท มุญฺจิตฺวา โคจรมุเข กตฺวา ฉายาย นิสินฺโน วิสฺสเมยฺย, อถสฺส เต พลีพทฺทา เวเคน อฏวึ ปวิเสยฺยุํ. โย โหติ เฉโก กสฺสโก, โส ปุน เต คเหตฺวา โยเชตุกาโม น เตสํ อนุปทํ คนฺตฺวา อฏวึ อาหิณฺฑหิ, อถ โข รสฺมิญฺจ ปโตทญฺจ คเหตฺวา อุชุกเมว เตสํ นิปาตนติตฺถํ คนฺตฺวา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา, อถ เต โคเณ ทิวสภาคํ จริตฺวา นิปาตนติตฺถํ โอตริตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิเต ทิสฺวา รสฺมิยา พนฺธิตฺวา ปโตเทน วิชฺฌนฺโต อาเนตฺวา โยเชตฺวา ปุน กมฺมํ กโรติ, เอวเมว เตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา. สติรสฺมึ ปน ปญฺญาปโตทญฺจ คเหตฺวา ปกติผุฏฺโฐกาเส จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอวญฺหิสฺส มนสิกโรโต น จิรสฺเสว เต อุปฏฺฐหนฺติ นิปาตนติตฺเถ วิย โคณา. ตโตเนน สติรสฺมิยา พนฺธิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน โยเชตฺวา ปญฺญาปโตเทน วิชฺฌนฺเตน ปุนปฺปุนํ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพํ. Sin embargo, así como un agricultor, tras haber arado su campo, libera a sus bueyes, los deja dirigirse hacia el pastizal y se sienta a descansar a la sombra, y entonces sus bueyes entran rápidamente en el bosque; si ese agricultor es hábil, al querer capturarlos de nuevo para unirlos al arado, no los busca siguiendo sus huellas por todo el bosque, sino que, tomando la soga y la aguijada, se dirige directamente al abrevadero donde suelen descender y allí se sienta o se tumba. Entonces, después de que los bueyes han pastado durante el día y han bajado al abrevadero, se han bañado, han bebido y han salido del agua, él los ve allí parados, los ata con la soga, los conduce aguijoneándolos, los unce y vuelve a trabajar. Del mismo modo, el monje no debe buscar las inhalaciones y exhalaciones en ningún otro lugar que no sea el sitio de contacto habitual. En su lugar, tomando la soga de la atención plena y la aguijada de la sabiduría, debe fijar su mente en el lugar de contacto habitual y aplicar su atención. Pues mientras aplica así su atención, en poco tiempo las respiraciones se le manifiestan como los bueyes en el abrevadero. Entonces, habiéndolas atado con la soga de la atención plena y uniéndolas en ese mismo lugar, debe practicar el tema de meditación una y otra vez, aguijoneando con la aguijada de la sabiduría. ๒๓๑. ตสฺเสวมนุยุญฺชโต น จิรสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. ตํ ปเนตํ น สพฺเพสํ เอกสทิสํ โหติ. อปิจ โข กสฺสจิ สุขสมฺผสฺสํ อุปฺปาทยมาโน ตูลปิจุ วิย กปฺปาสปิจุ วิย วาตธารา วิย จ อุปฏฺฐาตีติ เอกจฺเจ อาหุ. 231. A aquel que practica de esta manera, en poco tiempo se le manifiesta el signo (nimitta). Sin embargo, este signo no es idéntico para todos. Por el contrario, algunos maestros afirman que para algunos se manifiesta produciendo una sensación placentera, como una mota de algodón, como una fibra de seda o como una corriente de aire. อยํ [Pg.277] ปน อฏฺฐกถาสุ วินิจฺฉโย, อิทญฺหิ กสฺสจิ ตารกรูปํ วิย มณิคุฬิกา วิย มุตฺตาคุฬิกา วิย จ, กสฺสจิ ขรสมฺผสฺสํ หุตฺวา กปฺปาสฏฺฐิ วิย ทารุสารสูจิ วิย จ, กสฺสจิ ทีฆปามงฺคสุตฺตํ วิย กุสุมทามํ วิย ธูมสิขา วิย จ, กสฺสจิ วิตฺถตํ มกฺกฏกสุตฺตํ วิย วลาหกปฏลํ วิย ปทุมปุปฺผํ วิย รถจกฺกํ วิย จนฺทมณฺฑลํ วิย สูริยมณฺฑลํ วิย จ อุปฏฺฐาติ. ตญฺจ ปเนตํ ยถา สมฺพหุเลสุ ภิกฺขูสุ สุตฺตนฺตํ สชฺฌายิตฺวา นิสินฺเนสุ เอเกน ภิกฺขุนา ‘‘ตุมฺหากํ กีทิสํ หุตฺวา อิทํ สุตฺตํ อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺเต เอโก ‘‘มยฺหํ มหตี ปพฺพเตยฺยา นที วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาตี’’ติ อาห. อปโร ‘‘มยฺหํ เอกา วนราชิ วิย’’. อญฺโญ ‘‘มยฺหํ เอโก สีตจฺฉาโย สาขาสมฺปนฺโน ผลภารภริตรุกฺโข วิยา’’ติ. เตสํ หิ ตํ เอกเมว สุตฺตํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. เอวํ เอกเมว กมฺมฏฺฐานํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. สญฺญชญฺหิ เอตํ สญฺญานิทานํ สญฺญาปภวํ. ตสฺมา สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ. Esta es la conclusión en los Comentarios: para algunos, este signo se manifiesta como la luz de una estrella, como una cuenta de rubí o como una cuenta de perla. Para otros, tiene un contacto áspero, como una semilla de algodón o una aguja de madera dura. Para otros, aparece como una larga cuerda de plomada, como una guirnalda de flores o como una columna de humo. Para otros, se manifiesta como una tela de araña extendida, como una capa de nubes, como una flor de loto, como una rueda de carro, como el disco de la luna o como el disco del sol. Y así como cuando muchos monjes están sentados recitando un Sutta y uno de ellos pregunta: '¿De qué manera se les manifiesta este Sutta?', uno dice: 'A mí se me manifiesta como un gran río de montaña'; otro dice: 'A mí como una hilera de bosques'; y otro: 'A mí como un árbol cargado de frutos que ofrece una sombra fresca'. Aunque el Sutta es uno solo, se les manifiesta de forma distinta debido a la diversidad de sus percepciones. Del mismo modo, aunque el tema de meditación es uno solo, se manifiesta de forma distinta por la diversidad de percepción. Pues este signo nace de la percepción, tiene su causa en la percepción y se origina en la percepción. Por lo tanto, debe entenderse que se manifiesta de forma distinta debido a la diversidad de la percepción. เอตฺถ จ อญฺญเมว อสฺสาสารมฺมณํ จิตฺตํ, อญฺญํ ปสฺสาสารมฺมณํ, อญฺญํ นิมิตฺตารมฺมณํ. ยสฺส หิ อิเม ตโย ธมฺมา นตฺถิ, ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ เนว อปฺปนํ, น อุปจารํ ปาปุณาติ. ยสฺส ปน อิเม ตโย ธมฺมา อตฺถิ, ตสฺเสว กมฺมฏฺฐานํ อุปจารญฺจ อปฺปนญฺจ ปาปุณาติ. วุตฺตญฺเหตํ – En este proceso, la mente que tiene por objeto la inhalación es una, la que tiene por objeto la exhalación es otra, y la que tiene por objeto el signo es otra distinta. Pues aquel en quien estos tres factores no están presentes, su meditación no alcanza ni la concentración de acceso (upacāra) ni la de absorción (appanā). Pero aquel en quien estos tres factores están presentes, solo para él la meditación alcanza tanto el acceso como la absorción. Por esto se ha dicho: ‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส; อชานโต ตโย ธมฺเม, ภาวนา นุปลพฺภติ. «El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; para aquel que no conoce estos tres factores, no se obtiene el desarrollo de la meditación». ‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา, อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส; ชานโตว ตโย ธมฺเม, ภาวนา อุปลพฺภตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕); «El signo, la inhalación y la exhalación no son objetos de una sola mente; solo para aquel que conoce estos tres factores, se obtiene el desarrollo de la meditación». ๒๓๒. เอวํ อุปฏฺฐิเต ปน นิมิตฺเต เตน ภิกฺขุนา อาจริยสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพํ ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, เอวรูปํ นาม อุปฏฺฐาตี’’ติ. อาจริเยน ปน เอตํ นิมิตฺตนฺติ วา น วา นิมิตฺตนฺติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘เอวํ โหติ, อาวุโส’’ติ วตฺวา ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรหีติ วตฺตพฺโพ. นิมิตฺตนฺติ หิ วุตฺเต โวสานํ อาปชฺเชยฺย. น นิมิตฺตนฺติ วุตฺเต นิราโส วิสีเทยฺย. ตสฺมา ตทุภยมฺปิ อวตฺวา มนสิกาเรเยว นิโยเชตพฺโพติ. เอวํ ตาว ทีฆภาณกา. 232. Una vez que el signo se ha manifestado de esta manera, el monje debe acudir a su maestro y decirle: 'Venerable señor, se me ha manifestado algo de tal forma'. El maestro, sin embargo, no debe decirle 'esto es el signo' ni 'esto no es el signo'. Debe decirle: 'Así sucede, amigo', y exhortarlo diciendo: 'Atiéndelo una y otra vez'. Pues si se le dice 'es el signo', podría llegar a una detención prematura (relajando el esfuerzo). Si se le dice 'no es el signo', perdería la esperanza y se desanimaría. Por lo tanto, sin decir ninguna de las dos cosas, se le debe instar simplemente a la atención. Así dicen los recitadores del Dīgha Nikāya. มชฺฌิมภาณกา ปนาหุ ‘‘นิมิตฺตมิทํ, อาวุโส, กมฺมฏฺฐานํ ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรหิ สปฺปุริสาติ วตฺตพฺโพ’’ติ. อถาเนน นิมิตฺเตเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ[Pg.278]. เอวมสฺสายํ อิโต ปภุติ ฐปนาวเสน ภาวนา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ – Pero los recitadores del Majjhima Nikāya dicen: 'Se le debe decir: "Esto es el signo, amigo; atiende al tema de meditación una y otra vez, buen hombre"'. Después de esto, él debe fijar su mente en el signo mismo. De este modo, a partir de ese momento, su meditación se desarrolla por medio de la fijación (ṭhapanā). Así ha sido dicho por los antiguos: ‘‘นิมิตฺเต ฐปยํ จิตฺตํ, นานาการํ วิภาวยํ; ธีโร อสฺสาสปสฺสาเส, สกํ จิตฺตํ นิพนฺธตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕); «Fijando la mente en el signo y haciendo desaparecer la diversidad de aspectos, el sabio vincula su propia mente a las inhalaciones y exhalaciones». ตสฺเสวํ นิมิตฺตุปฏฺฐานโต ปภุติ นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาว. สติ อุปฏฺฐิตาเยว. จิตฺตํ อุปจารสมาธินา สมาหิตเมว. อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ เนว วณฺณโต มนสิ กาตพฺพํ, น ลกฺขณโต ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. อปิจ โข ขตฺติยมเหสิยา จกฺกวตฺติคพฺโภ วิย กสฺสเกน สาลิยวคพฺโภ วิย จ อาวาสาทีนิ สตฺต อสปฺปายานิ วชฺเชตฺวา ตาเนว สตฺต สปฺปายานิ เสวนฺเตน สาธุกํ รกฺขิตพฺพํ. อถ นํ เอวํ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ มนสิการวเสน วุทฺธึ วิรูฬฺหึ คมยิตฺวา ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ, วีริยสมตา โยเชตพฺพา. ตสฺเสวํ ฆเฏนฺตสฺส ปถวีกสิเณ วุตฺตานุกฺกเมเนว ตสฺมึ นิมิตฺเต จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺตนฺติ. A partir de la manifestación del signo para tal yogui, los obstáculos (nīvaraṇāni) quedan suprimidos, las impurezas se calman, la atención se establece firmemente y la mente queda concentrada mediante la concentración de acceso. Entonces, él no debe prestar atención al signo por su color ni debe reflexionarlo por sus características (individuales o generales). Más bien, debe protegerlo cuidadosamente como una reina protege el feto de un monarca universal, o como un agricultor protege el brote de arroz, evitando los siete factores desfavorables y cultivando los siete factores favorables. Luego, habiendo protegido así el signo, haciéndolo crecer y prosperar mediante la atención repetida, debe perfeccionar los diez tipos de habilidad en la absorción y equilibrar sus facultades de energía y concentración. Para aquel que se esfuerza de esta manera, siguiendo el mismo orden descrito para el kasina de tierra, surgen en ese signo los cuatro o cinco jhanas. ๒๓๓. เอวํ นิพฺพตฺตจตุกฺกปญฺจกชฺฌาโน ปเนตฺถ ภิกฺขุ สลฺลกฺขณาวิวฏฺฏนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา ปาริสุทฺธึ ปตฺตุกาโม ตเทว ฌานํ ปญฺจหากาเรหิ วสิปฺปตฺตํ ปคุณํ กตฺวา นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปติ. กถํ? โส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อสฺสาสปสฺสาสานํ สมุทโย กรชกาโย จ จิตฺตญฺจาติ ปสฺสติ. ยถา หิ กมฺมารคคฺคริยา ธมมานาย ภสฺตญฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ วาโต สญฺจรติ, เอวเมว กายญฺจ จิตฺตญฺจ ปฏิจฺจ อสฺสาสปสฺสาสาติ. ตโต อสฺสาสปสฺสาเส จ กายญฺจ รูปนฺติ จิตฺตญฺจ ตํสมฺปยุตฺตธมฺเม จ อรูปนฺติ ววตฺถเปติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน นามรูปววตฺถานํ ปรโต อาวิภวิสฺสติ. 233. Así, el monje que ha obtenido el cuarto o quinto jhana en esta atención plena en la respiración, deseando alcanzar la purificación mediante el poder de la observación y el retorno de la visión cabal, tras haber desarrollado el tema de meditación y habiendo dominado ese mismo jhana a través de los cinco modos, define la mente y la materia (nāmarūpa) y establece la visión cabal (vipassanā). ¿Cómo lo establece? Al salir de la absorción, observa que el cuerpo físico y la mente son la causa del origen de las inhalaciones y exhalaciones. Pues, así como cuando se sopla con el fuelle de un herrero, el aire circula dependiendo del fuelle y del esfuerzo correspondiente del hombre, de la misma manera, las inhalaciones y exhalaciones circulan dependiendo del cuerpo y de la mente. Luego, define las inhalaciones, las exhalaciones y el cuerpo como 'materia' (rūpa), y la mente y sus estados mentales asociados como 'mente' (nāma). Este es el resumen en este contexto. La definición detallada de mente y materia se explicará más adelante. เอวํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสติ. ปริเยสนฺโต จ นํ ทิสฺวา ตีสุปิ อทฺธาสุ นามรูปสฺส ปวตฺตึ อารพฺภ กงฺขํ วิตรติ. วิติณฺณกงฺโข กลาปสมฺมสนวเสน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺเน โอภาสาทโย ทส วิปสฺสนุปกฺกิเลเส ปหาย [Pg.279] อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ ปฏิปทาญาณํ มคฺโคติ ววตฺถเปตฺวา อุทยํ ปหาย ภงฺคานุปสฺสนํ ปตฺวา นิรนฺตรํ ภงฺคานุปสฺสเนน วยโต อุปฏฺฐิเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต ยถากฺกเมน จตฺตาโร อริยมคฺเค ปาปุณิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐาย เอกูนวีสติเภทสฺส ปจฺจเวกฺขณาญาณสฺส ปริยนฺตํ ปตฺโต สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ. Habiendo definido así la mente y la materia, busca sus causas. Al buscarlas y verlas, trasciende la duda respecto al acontecer de la mente y la materia en los tres periodos de tiempo. Habiendo trascendido la duda, mediante la comprensión por grupos (kalāpasammasana), aplica las tres características y, tras abandonar los diez impedimentos de la visión cabal (vipassanūpakkilesa), como el resplandor, etc., que surgen en la fase inicial del conocimiento del surgimiento y la cesación, define como 'el camino' al conocimiento de la práctica libre de impurezas. Abandonando el enfoque en el surgimiento y alcanzando la contemplación de la disolución (bhaṅgānupassanā), mediante la contemplación continua de la disolución de todas las formaciones que aparecen como perecederas, se desencanta, se desapega y se libera; alcanzando sucesivamente los cuatro senderos nobles y estableciéndose en el fruto de la santidad (arahattaphala), llega al término del conocimiento de revisión (paccavekkhaṇāñāṇa) de diecinueve tipos, convirtiéndose en el supremo merecedor de ofrendas del mundo, incluidos los devas. เอตฺตาวตา จสฺส คณนํ อาทึ กตฺวา วิปสฺสนาปริโยสานา อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา สมตฺตา โหตีติ อยํ สพฺพาการโต ปฐมจตุกฺกวณฺณนา. Con esto, empezando por el conteo y terminando con la visión cabal, se completa el desarrollo de la concentración mediante la atención plena en la respiración; esta es la explicación del primer cuarteto (catukka) en todos sus aspectos. ๒๓๔. อิตเรสุ ปน ตีสุ จตุกฺเกสุ ยสฺมา วิสุํ กมฺมฏฺฐานภาวนานโย นาม นตฺถิ. ตสฺมา อนุปทวณฺณนานเยเนว เตสํ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 234. En cuanto a los otros tres cuartetos, dado que no existe un método separado de desarrollo del tema de meditación, su significado debe entenderse únicamente mediante el método de explicación palabra por palabra. ปีติปฏิสํเวทีติ ปีตึ ปฏิสํวิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณโต จ อสมฺโมหโต จ. 'Experimentando el rapto' (pītipaṭisaṃvedī) significa que practica pensando: 'inhalaré y exhalaré', haciendo que el rapto sea claramente conocido y evidente. En ese contexto, el rapto se experimenta de dos maneras: por el objeto (ārammaṇato) y por la ausencia de confusión (asammohato). กถํ อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ. ตสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. กถํ อสมฺโมหโต? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ. ตสฺส วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๒) – ¿Cómo se experimenta el rapto por el objeto? Entra en los dos jhanas que poseen rapto. En el momento de la absorción, debido al logro del jhana, el rapto se experimenta por el objeto, ya que el objeto mismo es experimentado. ¿Cómo por la ausencia de confusión? Habiendo entrado y salido de los dos jhanas que poseen rapto, contempla el rapto asociado al jhana como algo que se agota y perece. En el momento de la visión cabal, mediante la penetración de las características, el rapto es experimentado por la ausencia de confusión. Pues se ha dicho en el Paṭisambhidāmagga: ‘‘ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสน… รสฺสํ อสฺสาสวเสน… รสฺสํ ปสฺสาสวเสน… สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสาสปสฺสาสวเสน… ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสาสปสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ [Pg.280] อุปฏฺฐิตา โหติ. ตาย สติยา เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. อาวชฺชโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ชานโต ปสฺสโต ปจฺจเวกฺขโต จิตฺตํ อธิฏฺฐหโต สทฺธาย อธิมุจฺจโต วีริยํ ปคฺคณฺหโต สตึ อุปฏฺฐาปยโต จิตฺตํ สมาทหโต ปญฺญาย ปชานโต อภิญฺเญยฺยํ ปริญฺเญยฺยํ ปหาตพฺพํ ภาเวตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. เอวํ สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ. 'Para quien comprende la unificación de la mente y la ausencia de distracción mediante la inhalación larga, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, se experimenta ese rapto. Mediante la exhalación larga... mediante la inhalación corta... mediante la exhalación corta... mediante la experiencia de todo el cuerpo... mediante la tranquilización de la formación corporal... para quien comprende la unificación de la mente y la ausencia de distracción, la atención se establece. Con esa atención y con ese conocimiento, se experimenta ese rapto. Al advertirlo, se experimenta ese rapto. Para quien conoce, ve, revisa, determina la mente, se decide con fe, aplica energía, establece la atención, concentra la mente, comprende con sabiduría, conoce plenamente lo que debe ser conocido por conocimiento superior, comprende lo que debe ser comprendido, abandona lo que debe ser abandonado, desarrolla lo que debe ser desarrollado y realiza lo que debe ser realizado, se experimenta ese rapto. Así se experimenta ese rapto'. เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. อิทมฺปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ, ติณฺณํ ฌานานํ วเสน สุขปฏิสํเวทิตา, จตุนฺนมฺปิ วเสน จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวทิตา เวทิตพฺพา. จิตฺตสงฺขาโรติ เวทนาทโย ทฺเว ขนฺธา. สุขปฏิสํเวทีปเท เจตฺถ วิปสฺสนาภูมิทสฺสนตฺถํ ‘‘สุขนฺติ ทฺเว สุขานิ กายิกญฺจ สุขํ เจตสิกญฺจา’’ติ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๓) วุตฺตํ. ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารนฺติ โอฬาริกํ โอฬาริกํ จิตฺตสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต, นิโรเธนฺโตติ อตฺโถ. โส วิตฺถารโต กายสงฺขาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. Por este mismo método, el significado de los términos restantes también debe ser entendido. Sin embargo, hay una distinción aquí: la experiencia de la felicidad (sukha) debe entenderse mediante los tres primeros jhanas, y la experiencia de la formación mental (cittasaṅkhāra) mediante los cuatro jhanas. 'Formación mental' se refiere a los dos agregados: percepción y otros. En el término 'experimentando la felicidad', para mostrar el terreno de la visión cabal, se dice en el Paṭisambhidāmagga: 'la felicidad es de dos tipos: felicidad física y felicidad mental'. 'Tranquilizando la formación mental' significa tranquilizar o cesar la formación mental grosera. Esto debe entenderse detalladamente por el mismo método mencionado en la formación corporal. อปิเจตฺถ ปีติปเท ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา. สุขปเท สรูเปเนว เวทนา. ทฺวีสุ จิตฺตสงฺขารปเทสุ ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๑.๔๖๓) วจนโต สญฺญาสมฺปยุตฺตา เวทนาติ เอวํ เวทนานุปสฺสนานเยน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. Además, aquí, en el término 'rapto', la sensación se menciona bajo el encabezado de rapto. En el término 'felicidad', la sensación se menciona por su propia forma. En los dos términos de 'formación mental', se menciona la sensación asociada con la percepción, debido a la declaración: 'la percepción y la sensación son factores mentales; estos estados están ligados a la mente, son formaciones mentales'. Así, debe entenderse que este cuarteto se expone siguiendo el método de la contemplación de las sensaciones (vedanānupassanā). ๒๓๕. ตติยจตุกฺเกปิ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน จิตฺตปฏิสํเวทิตา เวทิตพฺพา. อภิปฺปโมทยํ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ โมเทนฺโต ปโมเทนฺโต หาเสนฺโต ปหาเสนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อภิปฺปโมโท โหติ สมาธิวเสน จ วิปสฺสนาวเสน จ. 235. En el tercer cuarteto también, la experiencia de la mente debe entenderse a través de los cuatro jhanas. 'Regocijando la mente' significa que practica pensando: 'inhalaré y exhalaré', mientras alegra, regocija, deleita y exulta la mente. En ese contexto, el regocijo ocurre de dos maneras: por el poder de la concentración (samādhi) y por el poder de la visión cabal (vipassanā). กถํ สมาธิวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ. โส สมาปตฺติกฺขเณ สมฺปยุตฺตปีติยา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. กถํ วิปสฺสนาวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ. เอวํ วิปสฺสนากฺขเณ ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. เอวํ [Pg.281] ปฏิปนฺโน ‘‘อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ. ¿Cómo por el poder de la concentración? Entra en los dos jhanas que poseen rapto. En el momento de la absorción, alegra y regocija la mente mediante el rapto asociado al jhana. ¿Cómo por el poder de la visión cabal? Habiendo entrado y salido de los dos jhanas que poseen rapto, contempla el rapto asociado al jhana como algo que se agota y perece. Así, en el momento de la visión cabal, tomando como objeto el rapto asociado al jhana, alegra y regocija la mente. De quien así procede se dice: 'practica regocijando la mente, inhalaré y exhalaré'. สมาทหํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌานาทิวเสน อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต. ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺปสฺสโต วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อุปฺปชฺชติ ขณิกจิตฺเตกคฺคตา. เอวํ อุปฺปนฺนาย ขณิกจิตฺเตกคฺคตาย วเสนปิ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต ‘‘สมาทหํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ. La frase 'concentrando la mente' (samādahaṃ cittanti) significa establecer o colocar la mente de manera equilibrada en el objeto de meditación mediante el poder del primer jhana y los estados superiores. Alternativamente, para quien ha entrado y salido de esos jhanas y contempla la mente asociada al jhana según su naturaleza de agotamiento y desaparición, surge la concentración momentánea (khaṇikacittekaggatā) mediante la penetración de las características como la impermanencia en el momento de la visión cabal (vipassanā). Se dice: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré concentrando la mente"', refiriéndose a quien establece o coloca la mente de manera equilibrada en el objeto mediante esa concentración momentánea surgida. วิโมจยํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน นีวรเณหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ทุติเยน วิตกฺกวิจาเรหิ, ตติเยน ปีติยา, จตุตฺเถน สุขทุกฺเขหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต. ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺมสติ. โส วิปสฺสนากฺขเณ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาโต จิตฺตํ โมเจนฺโต, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาโต, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาโต, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิโต, วิราคานุปสฺสนาย ราคโต, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานโต จิตฺตํ โมเจนฺโต อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. เตน วุจฺจติ ‘‘วิโมจยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ. เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาวเสน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. La frase 'liberando la mente' (vimocayaṃ cittanti) significa liberar la mente de los obstáculos mediante el primer jhana, de los pensamientos y el examen (vitakka-vicāra) mediante el segundo, de la alegría (pīti) mediante el tercero, y de la felicidad y el dolor mediante el cuarto. Alternativamente, tras entrar y salir de esos jhanas, el monje examina la mente asociada al jhana según su agotamiento y desaparición. En el momento de la visión cabal (vipassanā), libera la mente de la percepción de permanencia mediante la contemplación de la impermanencia, de la percepción de felicidad mediante la contemplación del sufrimiento, de la percepción de un yo mediante la contemplación del no-yo, del deleite mediante la contemplación del desencanto, del apego mediante la contemplación del desapasionamiento, del surgimiento mediante la contemplación del cese, y del aferramiento mediante la contemplación de la renuncia, inhalando y exhalando. Por ello se dice: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré liberando la mente"'. Debe entenderse que este cuarto cuarteto ha sido expuesto bajo el poder de la contemplación de la mente (cittānupassanā). ๒๓๖. จตุตฺถจตุกฺเก ปน อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ ตาว อนิจฺจํ เวทิตพฺพํ. อนิจฺจตา เวทิตพฺพา. อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพา. อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพ. 236. En el cuarto cuarteto, respecto a 'contemplando la impermanencia' (aniccānupassī), primero debe conocerse qué es lo impermanente (aniccaṃ), la impermanencia (aniccatā), la contemplación de la impermanencia (aniccānupassanā) y el contemplador de la impermanencia (aniccānupassī). ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา. กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา. อนิจฺจตาติ เตสํเยว อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ, หุตฺวา อภาโว วา, นิพฺพตฺตานํ เตเนวากาเรน อฏฺฐตฺวา ขณภงฺเคน เภโทติ อตฺโถ. อนิจฺจานุปสฺสนาติ ตสฺสา อนิจฺจตาย วเสน รูปาทีสุ อนิจฺจนฺติ อนุปสฺสนา. อนิจฺจานุปสฺสีติ ตาย อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต. ตสฺมา เอวํภูโต อสฺสสนฺโต [Pg.282] ปสฺสสนฺโต จ อิธ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ. Aquí, 'lo impermanente' se refiere a los cinco agregados. ¿Por qué? Debido a su naturaleza de surgimiento, desaparición y alteración. 'Impermanencia' es ese mismo surgimiento, desaparición y alteración de los agregados; o bien, el no existir tras haber existido. Significa la ruptura por la disolución momentánea de lo que ha surgido al no permanecer con esa misma forma. 'Contemplación de la impermanencia' es la observación repetida como impermanente en la materia (rūpa), etc., bajo el aspecto de esa impermanencia. 'Contemplador de la impermanencia' es aquel que posee dicha contemplación. Por lo tanto, inhalando y exhalando siendo tal contemplador, debe entenderse: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré contemplando la impermanencia"'. วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปน ทฺเว วิราคา ขยวิราโค จ อจฺจนฺตวิราโค จ. ตตฺถ ขยวิราโคติ สงฺขารานํ ขณภงฺโค. อจฺจนฺตวิราโคติ นิพฺพานํ. วิราคานุปสฺสนาติ ตทุภยทสฺสนวเสน ปวตฺตา วิปสฺสนา จ มคฺโค จ. ตาย ทุวิธายปิ อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต จ ‘‘วิราคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ. นิโรธานุปสฺสีปเทปิ เอเสว นโย. Respecto a 'contemplando el desapasionamiento' (virāgānupassī), hay dos tipos de desapasionamiento: el desapasionamiento por agotamiento (khaya-virāgo) y el desapasionamiento absoluto (accanta-virāgo). El desapasionamiento por agotamiento es la disolución momentánea de las formaciones (saṅkhāra). El desapasionamiento absoluto es el Nibbana. La 'contemplación del desapasionamiento' es tanto la visión cabal (vipassanā) como el camino (magga) que operan mediante la visión de ambos tipos. Quien posee estos dos tipos de contemplación al inhalar y exhalar, debe entenderse como: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré contemplando el desapasionamiento"'. Lo mismo se aplica al término 'contemplando el cese' (nirodhānupassī). ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ ทฺเว ปฏินิสฺสคฺคา ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จ. ปฏินิสฺสคฺโคเยว อนุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา. วิปสฺสนามคฺคานํ เอตมธิวจนํ. En 'contemplando la renuncia' (paṭinissaggānupassī), también hay dos tipos de renuncia: la renuncia por abandono (pariccāga) y la renuncia por salto hacia adelante (pakkhandana). La renuncia misma es la contemplación, de ahí 'contemplación de la renuncia'. Este es un término para la visión cabal y los caminos. วิปสฺสนา หิ ตทงฺควเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, สงฺขตโทสทสฺสเนน จ ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโคติ จ วุจฺจติ. มคฺโค สมุจฺเฉทวเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, อารมฺมณกรเณน จ นิพฺพาเน ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโคติ จ วุจฺจติ. อุภยมฺปิ ปน ปุริมปุริมญฺญาณานํ อนุอนุปสฺสนโต อนุปสฺสนาติ วุจฺจติ. ตาย ทุวิธายปิ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต จ ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ. Ciertamente, la visión cabal abandona las aflicciones (kilesa) junto con las formaciones de los agregados mediante el abandono parcial (tadaṅga), y por ver el peligro en lo condicionado, se lanza hacia el Nibbana opuesto a ello debido a su inclinación hacia él; por eso se llama tanto 'renuncia por abandono' como 'renuncia por salto hacia adelante'. El camino abandona las aflicciones junto con las formaciones de los agregados mediante la erradicación definitiva (samuccheda), y se lanza hacia el Nibbana al tomarlo como objeto; por eso se llama tanto 'renuncia por abandono' como 'renuncia por salto hacia adelante'. Ambos se denominan 'contemplación' por observar repetidamente los conocimientos previos uno tras otro. Quien posee estos dos tipos de contemplación de la renuncia al inhalar y exhalar, debe entenderse como: 'Se entrena pensando: "Inhalaré... exhalaré contemplando la renuncia"'. อิทํ จตุตฺถจตุกฺกํ สุทฺธวิปสฺสนาวเสเนว วุตฺตํ. ปุริมานิ ปน ตีณิ สมถวิปสฺสนาวเสน. เอวํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬสวตฺถุกาย อานาปานสฺสติยา ภาวนา เวทิตพฺพา. เอวํ โสฬสวตฺถุวเสน จ ปน อยํ อานาปานสฺสติ มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา. Este cuarto cuarteto se ha expuesto únicamente bajo el poder de la visión cabal pura. En cambio, los tres anteriores se expusieron bajo el poder de la calma y la visión cabal combinadas. Así debe entenderse el desarrollo de la atención en la respiración con sus dieciséis aspectos. De este modo, mediante los dieciséis aspectos, esta atención en la respiración resulta de gran fruto y gran beneficio. ๒๓๗. ตตฺรสฺส ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต พหุลีกโต สนฺโต เจว ปณีโต จา’’ติอาทิวจนโต สนฺตภาวาทิวเสนาปิ มหานิสํสตา เวทิตพฺพา, วิตกฺกุปจฺเฉทสมตฺถตายปิ. อยญฺหิ สนฺตปณีตอเสจนกสุขวิหารตฺตา สมาธิอนฺตรายกรานํ วิตกฺกานํ วเสน อิโต จิโต จ จิตฺตสฺส วิธาวนํ วิจฺฉินฺทิตฺวา อานาปานารมฺมณาภิมุขเมว [Pg.283] จิตฺตํ กโรติ. เตเนว วุตฺตํ ‘‘อานาปานสฺสติ ภาเวตพฺพา วิตกฺกุปจฺเฉทายา’’ติ (อ. นิ. ๙.๑). 237. Sobre esto, según las palabras del Buda: 'Monjes, esta concentración de la atención en la respiración, desarrollada y cultivada, es pacífica y sublime...', debe entenderse su gran beneficio por su naturaleza pacífica, etc., y por su capacidad de cortar los pensamientos (vitakka). Debido a que es un modo de vida pacífico, sublime, puro y placentero, esta concentración corta la dispersión de la mente de un lado a otro causada por los pensamientos que obstaculizan la meditación, y dirige la mente únicamente hacia el objeto de la respiración. Por ello se dijo: 'Debe desarrollarse la atención en la respiración para cortar los pensamientos'. วิชฺชาวิมุตฺติปาริปูริยา มูลภาเวนาปิ จสฺสา มหานิสํสตา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อานาปานสฺสติ, ภิกฺขเว, ภาวิตา พหุลีกตา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ปริปูเรติ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺติ, สตฺต โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๗). También debe conocerse su gran beneficio por ser la base para la plenitud del conocimiento y la liberación (vijjā-vimutti). Pues el Bendito dijo: 'Monjes, la atención en la respiración, desarrollada y cultivada, completa los cuatro fundamentos de la atención; los cuatro fundamentos de la atención... completan los siete factores de la iluminación; los siete factores de la iluminación... completan el conocimiento y la liberación'. อปิจ จริมกานํ อสฺสาสปสฺสาสานํ วิทิตภาวกรณโตปิสฺสา มหานิสํสตา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เอวํ ภาวิตาย โข, ราหุล, อานาปานสฺสติยา เอวํ พหุลีกตาย เยปิ เต จริมกา อสฺสาสปสฺสาสา, เตปิ วิทิตาว นิรุชฺฌนฺติ, โน อวิทิตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๒๑). Además, su gran beneficio debe conocerse porque hace conscientes las últimas inhalaciones y exhalaciones. Pues el Bendito dijo: 'Rahula, con la atención en la respiración así desarrollada y cultivada, incluso aquellas que son las últimas inhalaciones y exhalaciones cesan siendo conocidas, no sin ser conocidas'. ๒๓๘. ตตฺถ นิโรธวเสน ตโย จริมกา ภวจริมกา, ฌานจริมกา, จุติจริมกาติ. ภเวสุ หิ กามภเว อสฺสาสปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ, รูปารูปภเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ, ตสฺมา เต ภวจริมกา. ฌาเนสุ ปุริเม ฌานตฺตเย ปวตฺตนฺติ, จตุตฺเถ นปฺปวตฺตนฺติ, ตสฺมา เต ฌานจริมกา. เย ปน จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิตฺเตน สทฺธึ อุปฺปชฺชิตฺวา จุติจิตฺเตน สห นิรุชฺฌนฺติ, อิเม จุติจริมกา นาม. อิเม อิธ ‘‘จริมกา’’ติ อธิปฺเปตา. 238. En este contexto, existen tres tipos de alientos terminales en virtud de su cese: los terminales respecto a la existencia (bhavacarimakā), los terminales respecto al jhana (jhānacarimakā) y los terminales respecto a la muerte (cuticarimakā). Pues, en cuanto a las existencias, las inhalaciones y exhalaciones ocurren en la esfera de los sentidos (kāmabhava), pero no ocurren en las esferas de la forma y sin forma (rūpārūpabhavesu); por lo tanto, aquellos se denominan terminales respecto a la existencia. En cuanto a los jhanas, ocurren en los tres primeros jhanas, pero no ocurren en el cuarto; por lo tanto, se denominan terminales respecto al jhana. Sin embargo, aquellas inhalaciones y exhalaciones que surgen junto con el decimosexto momento de consciencia previo a la consciencia de muerte (cuticitta) y cesan junto con dicha consciencia de muerte, se denominan terminales respecto a la muerte. Estos últimos son los que se entienden aquí por 'terminales' (carimakā). อิมํ กิร กมฺมฏฺฐานํ อนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน อานาปานารมฺมณสฺส สุฏฺฐุ ปริคฺคหิตตฺตา จุติจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสมสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทํ อาวชฺชยโต อุปฺปาโทปิ เนสํ ปากโฏ โหติ. ฐิตึ อาวชฺชยโต ฐิติปิ เนสํ ปากฏา โหติ. ภงฺคํ อาวชฺชยโต จ ภงฺโค เนสํ ปากโฏ โหติ. Se dice que para el monje dedicado a este tema de meditación, debido a que el objeto de la respiración ha sido bien aprehendido, cuando reflexiona sobre el surgimiento en el momento de la génesis del decimosexto momento de consciencia previo a la muerte, el surgimiento de dichos alientos se le vuelve evidente. Cuando reflexiona sobre la duración, la duración de los mismos se le vuelve evidente. Y cuando reflexiona sobre la disolución, la disolución de dichos alientos se le vuelve evidente. อิโต อญฺญํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ภิกฺขุโน หิ อายุอนฺตรํ ปริจฺฉินฺนํ วา โหติ อปริจฺฉินฺนํ วา. อิทํ ปน โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสตึ ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส อายุอนฺตรํ ปริจฺฉินฺนเมว โหติ. โส ‘‘เอตฺตกํ ทานิ เม อายุสงฺขารา ปวตฺติสฺสนฺติ, น อิโต [Pg.284] ปร’’นฺติ ญตฺวา อตฺตโน ธมฺมตาย เอว สรีรปฏิชคฺคนนิวาสนปารุปนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา อกฺขีนิ นิมีเลติ โกฏปพฺพตวิหารวาสีติสฺสตฺเถโร วิย มหากรญฺชิยวิหารวาสีมหาติสฺสตฺเถโร วิย เทวปุตฺตมหารฏฺเฐ ปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถโร วิย จิตฺตลปพฺพตวิหารวาสิโน ทฺเว ภาติยตฺเถรา วิย จ. Para un monje que alcanza el estado de Arahat habiendo desarrollado un tema de meditación distinto de este, el límite de su término de vida puede estar determinado o no determinado. Sin embargo, para quien alcanza el estado de Arahat tras desarrollar esta atención plena en la respiración de dieciséis aspectos, el límite de su término de vida está necesariamente determinado. Él, sabiendo: 'Ahora, mis formaciones vitales continuarán por este tiempo y no más allá de este', habiendo cumplido todos sus deberes por su propia naturaleza, tales como el cuidado del cuerpo y el vestir los mantos, cierra sus ojos, tal como el Thera Tissa que residía en Koṭapabbata-vihāra, el Thera Mahātissa de Mahākarañjiya-vihāra, el Thera Tissa el recolector de limosnas de la gran región de Devaputta, o como los dos hermanos Theras que residían en Cittalapabbata-vihāra. ตตฺริทํ เอกวตฺถุปริทีปนํ. ทฺเวภาติยตฺเถรานํ กิเรโก ปุณฺณมุโปสถทิวเส ปาติโมกฺขํ โอสาเรตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา จงฺกเม ฐิโต จนฺทาโลกํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน อายุสงฺขาเร อุปธาเรตฺวา ภิกฺขุสงฺฆมาห – ‘‘ตุมฺเหหิ กถํ ปรินิพฺพายนฺตา ภิกฺขู ทิฏฺฐปุพฺพา’’ติ. ตตฺร เกจิ อาหํสุ ‘‘อมฺเหหิ อาสเน นิสินฺนกาว ปรินิพฺพายนฺตา ทิฏฺฐปุพฺพา’’ติ. เกจิ ‘‘อมฺเหหิ อากาเส ปลฺลงฺกมาภุชิตฺวา นิสินฺนกา’’ติ. เถโร อาห – ‘‘อหํ ทานิ โว จงฺกมนฺตเมว ปรินิพฺพายมานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ตโต จงฺกเม เลขํ กตฺวา ‘‘อหํ อิโต จงฺกมโกฏิโต ปรโกฏึ คนฺตฺวา นิวตฺตมาโน อิมํ เลขํ ปตฺวาว ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ วตฺวา จงฺกมํ โอรุยฺห ปรภาคํ คนฺตฺวา นิวตฺตมาโน เอเกน ปาเทน เลขํ อกฺกนฺตกฺขเณเยว ปรินิพฺพายิ. Sobre esto, he aquí la aclaración de un caso: Se cuenta que uno de los dos hermanos Theras, habiendo concluido el Pātimokkha en el día de observancia de luna llena, rodeado por la comunidad de monjes, se dirigió a su lugar de residencia. De pie en el camino de meditación (caṅkama), observó la luz de la luna, examinó sus propias formaciones vitales y dijo a la comunidad de monjes: '¿De qué manera han visto ustedes anteriormente a los monjes entrar en el Parinibbāna?'. Algunos allí dijeron: 'Señor, hemos visto a monjes entrar en el Parinibbāna sentados en sus asientos'. Otros dijeron: 'Nosotros los hemos visto sentados con las piernas cruzadas en el aire'. El Thera dijo: 'Yo ahora os mostraré a alguien entrando en el Parinibbāna mientras camina'. Acto seguido, hizo una marca en el camino de meditación y dijo: 'Iré desde este extremo del camino hasta el otro extremo y, al regresar, entraré en el Parinibbāna justo al llegar a esta marca'. Habiendo dicho esto, descendió al camino, fue hasta el otro lado y, al regresar, entró en el Parinibbāna en el preciso instante en que pisó la marca con un pie. ตสฺมา หเว อปฺปมตฺโต, อนุยุญฺเชถ ปณฺฑิโต; เอวํ อเนกานิสํสํ, อานาปานสฺสตึ สทาติ. Por lo tanto, ciertamente, el sabio debe ser diligente y dedicarse siempre a esta atención plena en la respiración, que posee tan numerosos beneficios. อิทํ อานาปานสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Este es el preludio a la explicación detallada sobre la atención plena en la respiración. อุปสมานุสฺสติกถา Explicación del Recuerdo de la Paz ๒๓๙. อานาปานสฺสติยา อนนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ ปน อุปสมานุสฺสตึ ภาเวตุกาเมน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน ปิปาสวินโย อาลยสมุคฺฆาโต วฏฺฏุปจฺเฉโท ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) เอวํ สพฺพทุกฺขูปสมสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส คุณา อนุสฺสริตพฺพา. 239. Inmediatamente después de la atención plena en la respiración, aquel que desee desarrollar el Recuerdo de la Paz, que ha sido indicado, debe retirarse a la soledad y, en reclusión, rememorar las cualidades del Nibbāna —definido como la pacificación de todo sufrimiento— de la siguiente manera: 'Monjes, en la medida en que existan estados condicionados o incondicionados, se dice que el desapego es el supremo de entre ellos, a saber: el desvanecimiento de la embriaguez (madanimmadano), la eliminación de la sed (pipāsavinayo), el desarraigo del apego (ālayasamugghāto), el corte del ciclo (vaṭṭupacchedo), la extinción del deseo (taṇhakkhayo), el desapego (virāgo), el cese (nirodho), la extinción (nibbāna)'. ตตฺถ ยาวตาติ ยตฺตกา. ธมฺมาติ สภาวา. สงฺขตา วา อสงฺขตา วาติ สงฺคมฺม สมาคมฺม ปจฺจเยหิ กตา วา อกตา วา. วิราโค เตสํ ธมฺมานํ [Pg.285] อคฺคมกฺขายตีติ เตสํ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ วิราโค อคฺคมกฺขายติ เสฏฺโฐ อุตฺตโมติ วุจฺจติ. ตตฺถ วิราโคติ น ราคาภาวมตฺตเมว, อถ โข ยทิทํ มทนิมฺมทโน…เป… นิพฺพานนฺติ โย โส มทนิมฺมทโนติอาทีนิ นามานิ อสงฺขตธมฺโม ลภติ, โส วิราโคติ ปจฺเจตพฺโพ. โส หิ ยสฺมา ตมาคมฺม สพฺเพปิ มานมทปุริสมทาทโย มทา นิมฺมทา อมทา โหนฺติ วินสฺสนฺติ, ตสฺมา มทนิมฺมทโนติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ ตมาคมฺม สพฺพาปิ กามปิปาสา วินยํ อพฺภตฺถํ ยาติ, ตสฺมา ปิปาสวินโยติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปน ตมาคมฺม ปญฺจกามคุณาลยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา อาลยสมุคฺฆาโตติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ ตมาคมฺม เตภูมกํ วฏฺฏํ อุปจฺฉิชฺชติ, ตสฺมา วฏฺฏุปจฺเฉโทติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปน ตมาคมฺม สพฺพโส ตณฺหา ขยํ คจฺฉติ วิรชฺชติ นิรุชฺฌติ จ, ตสฺมา ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปเนส จตสฺโส โยนิโย ปญฺจ คติโย สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย นว จ สตฺตาวาเส อปราปรภาวาย วินนโต อาพนฺธนโต สํสิพฺพนโต วานนฺติ ลทฺธโวหาราย ตณฺหาย นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิสํยุตฺโต, ตสฺมา นิพฺพานนฺติ วุจฺจตีติ. En ese pasaje: 'yāvatā' significa en tanto que; 'dhammā' significa naturalezas esenciales; 'saṅkhatā vā asaṅkhatā vā' significa hechos por la concurrencia de causas o no hechos. 'Se dice que el desapego es el supremo de entre ellos' significa que, entre dichos estados condicionados e incondicionados, el desapego es declarado como el más excelente y superior. En ese contexto, 'virāga' (desapego) no es meramente la ausencia de deseo, sino que aquel estado incondicionado que recibe los nombres de 'desvanecimiento de la embriaguez', etc., hasta 'Nibbāna', es lo que debe entenderse por desapego. Pues se llama 'desvanecimiento de la embriaguez' porque, en dependencia de él, todas las embriagueces como la del orgullo y la de la masculinidad se desvanecen, se disipan y perecen. Se llama 'eliminación de la sed' porque, en dependencia de él, toda sed por los placeres sensoriales se elimina y se abandona. Se llama 'desarraigo del apego' porque, en dependencia de él, los apegos a los cinco hilos del placer sensorial son completamente desarraigados. Se llama 'corte del ciclo' porque, en dependencia de él, el ciclo de los tres planos de existencia se corta. Se llama 'extinción del deseo', 'desapego' y 'cese' porque, en dependencia de él, el deseo se extingue por completo, se desvanece y cesa. Y se llama 'Nibbāna' porque está fuera, libre y desvinculado de ese deseo llamado 'vāna' (tejido/atadura), que actúa como una costura o ligadura para la producción sucesiva en las cuatro matrices, los cinco destinos, las siete estaciones de la consciencia y las nueve moradas de los seres. เอวเมเตสํ มทนิมฺมทนตาทีนํ คุณานํ วเสน นิพฺพานสงฺขาโต อุปสโม อนุสฺสริตพฺโพ. เย วา ปนญฺเญปิ ภควตา – ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ… สจฺจญฺจ… ปารญฺจ… สุทุทฺทสญฺจ… อชรญฺจ… ธุวญฺจ… นิปฺปปญฺจญฺจ… อมตญฺจ… สิวญฺจ… เขมญฺจ… อพฺภุตญฺจ… อนีติกญฺจ… อพฺยาพชฺฌญฺจ… วิสุทฺธิญฺจ… ทีปญฺจ… ตาณญฺจ … เลณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๓๖๖) สุตฺเตสุ อุปสมคุณา วุตฺตา, เตสมฺปิ วเสน อนุสฺสริตพฺโพเยว. De este modo, debe recordarse la paz, denominada Nibbāna, a través de estas cualidades como el desvanecimiento de la embriaguez. Asimismo, debe recordarse a través de otras cualidades de la paz mencionadas por el Bienaventurado en diversos Suttas, tales como: 'Monjes, os enseñaré lo Incondicionado (asaṅkhata)... lo Verdadero (sacca)... la Otra Orilla (pāra)... lo Difícil de Ver (sududdasa)... lo que no Envejece (ajara)... lo Estable (dhuva)... lo No-proliferado (nippapañca)... lo Inmortal (amata)... lo Auspicioso (siva)... la Seguridad (khema)... lo Prodigioso (abbhuta)... lo Inmune al Daño (anītika)... lo Libre de Aflicción (abyābajjha)... la Pureza (visuddhi)... la Isla (dīpa)... el Refugio (tāṇañca)... la Guarida (leṇa)'. ตสฺเสวํ มทนิมฺมทนตาทิคุณวเสน อุปสมํ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทส… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ. อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ อุปสมํ อารพฺภาติ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ วุตฺตนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส เอกกฺขเณ ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติ. อุปสมคุณานํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการคุณานุสฺสรณาธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติ[Pg.286]. ตเทตมุปสมคุณานุสฺสรณวเสน อุปสมานุสฺสติจฺเจว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. De este modo, para aquel que rememora la paz en virtud de sus cualidades, tales como el apaciguamiento de la intoxicación [de los deseos y el orgullo], en ese momento no surge una mente obsesionada por la lujuria, ni por el odio, ni por el engaño. Su mente en ese momento está dirigida rectamente hacia la paz; de acuerdo con el método mencionado en el recuerdo del Buda y otros, los factores del jhana surgen en un único momento para aquel cuyos obstáculos han sido inhibidos. Sin embargo, debido a la profundidad de las cualidades de la paz o a la entrega a la rememoración de sus diversas cualidades, no se alcanza la absorción plena (appana), sino que el jhana llega solo al nivel de acceso (upacara). A esto se le denomina 'recuerdo de la paz' por el poder de rememorar las cualidades de la paz. ฉ อนุสฺสติโย วิย จ อยมฺปิ อริยสาวกสฺเสว อิชฺฌติ, เอวํ สนฺเตปิ อุปสมครุเกน ปุถุชฺชเนนาปิ มนสิ กาตพฺพา. สุตวเสนาปิ หิ อุปสเม จิตฺตํ ปสีทติ. อิมญฺจ ปน อุปสมานุสฺสตึ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สุขํ สุปติ, สุขํ ปฏิพุชฺฌติ, สนฺตินฺทฺริโย โหติ สนฺตมานโส หิโรตฺตปฺปสมนฺนาคโต ปาสาทิโก ปณีตาธิมุตฺติโก สพฺรหฺมจารีนํ ครุ จ ภาวนีโย จ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต ปน สุคติปรายโน โหติ. Al igual que los seis recuerdos [anteriores], este también se perfecciona solo en el noble discípulo; aun así, el mundano que valora la paz también debe aplicarle su atención. Pues incluso por medio del conocimiento escuchado, la mente se aclara en la paz. El monje dedicado a este recuerdo de la paz duerme feliz, despierta feliz, posee facultades pacíficas, una mente tranquila, está dotado de vergüenza y temor moral (hiri-ottappa), es inspirador, está entregado a lo sublime y es respetado y apreciado por sus compañeros de vida santa. Si no alcanza nada superior, al menos tiene un buen destino como su meta. ตสฺมา หเว อปฺปมตฺโต, ภาวเยถ วิจกฺขโณ; เอวํ อเนกานิสํสํ, อริเย อุปสเม สตินฺติ. Por lo tanto, el sabio, siendo ciertamente diligente, debe cultivar el recuerdo en la noble paz, que posee tan diversos beneficios. อิทํ อุปสมานุสฺสติยํ วิตฺถารกถามุขํ. Este es el preámbulo de la explicación detallada sobre el recuerdo de la paz. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el regocijo de las personas virtuosas, สมาธิภาวนาธิกาเร en la sección sobre el desarrollo de la concentración, อนุสฺสติกมฺมฏฺฐานนิทฺเทโส นาม termina el capítulo titulado 'Explicación del tema de meditación de los recuerdos', อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท. que es el octavo capítulo. ๙. พฺรหฺมวิหารนิทฺเทโส 9. Explicación de las Moradas Divinas (Brahmavihāra). เมตฺตาภาวนากถา Explicación del desarrollo del amor benevolente (Mettā). ๒๔๐. อนุสฺสติกมฺมฏฺฐานานนฺตรํ [Pg.287] อุทฺทิฏฺเฐสุ ปน เมตฺตา, กรุณา, มุทิตา, อุเปกฺขาติ อิเมสุ จตูสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ เมตฺตํ ภาเวตุกาเมน ตาว อาทิกมฺมิเกน โยคาวจเรน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน คหิตกมฺมฏฺฐาเนน ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา วิวิตฺเต ปเทเส สุปญฺญตฺเต อาสเน สุขนิสินฺเนน อาทิโต ตาว โทเส อาทีนโว, ขนฺติยญฺจ อานิสํโส ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ. 240. Inmediatamente después de los temas de meditación de los recuerdos, entre las cuatro moradas divinas mencionadas —amor benevolente, compasión, alegría altruista y ecuanimidad—, el practicante principiante que desea desarrollar el amor benevolente, habiendo cortado sus impedimentos y habiendo recibido el tema de meditación, después de terminar su comida y disipar la somnolencia posterior, sentado cómodamente en un lugar solitario en un asiento bien preparado, debe primero reflexionar sobre el peligro del odio y los beneficios de la paciencia. กสฺมา? อิมาย หิ ภาวนาย โทโส ปหาตพฺโพ, ขนฺติ อธิคนฺตพฺพา. น จ สกฺกา กิญฺจิ อทิฏฺฐาทีนวํ ปหาตุํ, อวิทิตานิสํสํ วา อธิคนฺตุํ. ตสฺมา ‘‘ทุฏฺโฐ โข, อาวุโส, โทเสน อภิภูโต ปริยาทิณฺณจิตฺโต ปาณมฺปิ หนตี’’ติอาทีนํ (อ. นิ. ๓.๗๒) วเสน โทเส อาทีนโว ทฏฺฐพฺโพ. ¿Por qué? Porque mediante este desarrollo debe abandonarse el odio y alcanzarse la paciencia. Y no es posible abandonar algo cuyo peligro no ha sido visto, ni alcanzar algo cuyo beneficio no ha sido conocido. Por lo tanto, el peligro del odio debe verse mediante pasajes como: 'Amigos, aquel que está corrompido, dominado por el odio y con la mente abrumada, incluso quita la vida a los seres vivos'. ‘‘ขนฺตี ปรมํ ตโป ติติกฺขา, นิพฺพานํ ปรมํ วทนฺติ พุทฺธา’’; (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๔); ‘‘ขนฺติพลํ พลานีกํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ’’. (ธ. ป. ๓๙๙; สุ. นิ. ๖๒๘); 'La paciencia y la tolerancia son la práctica ascética suprema; los Budas dicen que el Nirvana es lo supremo'; 'A aquel que tiene la paciencia como fuerza y como ejército, a él llamo yo un brahmán'. ‘‘ขนฺตา ภิยฺโย น วิชฺชตี’’ติอาทีนํ (สํ. นิ. ๑.๒๕๐) วเสน ขนฺติยํ อานิสํโส เวทิตพฺโพ. El beneficio de la paciencia debe conocerse mediante pasajes como: 'No existe nada superior a la paciencia'. อเถวํ ทิฏฺฐาทีนวโต โทสโต จิตฺตํ วิเวจนตฺถาย, วิทิตานิสํสาย จ ขนฺติยา สํโยชนตฺถาย เมตฺตาภาวนา อารภิตพฺพา. อารภนฺเตน จ อาทิโตว ปุคฺคลเภโท ชานิตพฺโพ ‘‘อิเมสุ ปุคฺคเลสุ เมตฺตา ปฐมํ น ภาเวตพฺพา, อิเมสุ เนว ภาเวตพฺพา’’ติ. Luego, para separar la mente del odio, cuyo peligro ha sido visto así, y para unirla con la paciencia, cuyo beneficio es conocido, se debe comenzar el desarrollo del amor benevolente. Al comenzar, se debe conocer la distinción entre las personas: 'En estas personas no se debe desarrollar el amor benevolente primero; en estas no se debe desarrollar en absoluto'. อยญฺหิ เมตฺตา อปฺปิยปุคฺคเล, อติปฺปิยสหายเก, มชฺฌตฺเต, เวรีปุคฺคเลติ อิเมสุ จตูสุ ปฐมํ น ภาเวตพฺพา. ลิงฺควิสภาเค โอธิโส น ภาเวตพฺพา. กาลกเต น ภาเวตพฺพาว. กึการณา อปฺปิยาทีสุ ปฐมํ น ภาเวตพฺพา? อปฺปิยํ หิ ปิยฏฺฐาเน ฐเปนฺโต กิลมติ. อติปฺปิยสหายกํ มชฺฌตฺตฏฺฐาเน ฐเปนฺโต กิลมติ, อปฺปมตฺตเกปิ จสฺส ทุกฺเข อุปฺปนฺเน อาโรทนาการปฺปตฺโต วิย โหติ. มชฺฌตฺตํ [Pg.288] ครุฏฺฐาเน จ ปิยฏฺฐาเน จ ฐเปนฺโต กิลมติ. เวริมนุสฺสรโต โกโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อปฺปิยาทีสุ ปฐมํ น ภาเวตพฺพา. Este amor benevolente no debe desarrollarse primero hacia estas cuatro: una persona no querida, un amigo muy querido, una persona neutral y una persona hostil. No debe desarrollarse de manera específica hacia alguien del sexo opuesto, ni debe desarrollarse en absoluto hacia una persona fallecida. ¿Por qué razón no debe desarrollarse primero hacia la persona no querida y demás? Pues tratar de poner a una persona no querida en el lugar de una querida es agotador. Poner a un amigo muy querido en el lugar de una persona neutral es agotador, y si le sucede el más mínimo sufrimiento, el practicante se siente como si fuera a llorar. Poner a una persona neutral en el lugar de alguien respetado o querido es agotador. Al recordar a un enemigo, surge el enojo; por lo tanto, no se debe desarrollar primero hacia la persona no querida y demás. ลิงฺควิสภาเค ปน ตเมว อารพฺภ โอธิโส ภาเวนฺตสฺส ราโค อุปฺปชฺชติ. อญฺญตโร กิร อมจฺจปุตฺโต กุลูปกตฺเถรํ ปุจฺฉิ ‘‘ภนฺเต, กสฺส เมตฺตา ภาเวตพฺพา’’ติ? เถโร ‘‘ปิยปุคฺคเล’’ติ อาห. ตสฺส อตฺตโน ภริยา ปิยา โหติ. โส ตสฺสา เมตฺตํ ภาเวนฺโต สพฺพรตฺตึ ภิตฺติยุทฺธมกาสิ. ตสฺมา ลิงฺควิสภาเค โอธิโส น ภาเวตพฺพา. Hacia alguien del sexo opuesto, si se desarrolla específicamente centrándose en esa persona, surge el deseo. Se dice que el hijo de un ministro preguntó a un anciano que frecuentaba su familia: 'Venerable, ¿hacia quién se debe desarrollar el amor benevolente?'. El anciano dijo: 'Hacia una persona querida'. Él tenía a su propia esposa como alguien querido. Al desarrollar amor benevolente hacia ella, pasó toda la noche en un estado de agitación, como si luchara contra las paredes. Por lo tanto, no se debe desarrollar específicamente hacia alguien del sexo opuesto. กาลกเต ปน ภาเวนฺโต เนว อปฺปนํ, น อุปจารํ ปาปุณาติ. อญฺญตโร กิร ทหรภิกฺขุ อาจริยํ อารพฺภ เมตฺตํ อารภิ. ตสฺส เมตฺตา นปฺปวตฺตติ. โส มหาเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, ปคุณาว เม เมตฺตาฌานสมาปตฺติ, น จ นํ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกมิ, กึ นุ โข การณ’’นฺติ อาห. เถโร ‘‘นิมิตฺตํ, อาวุโส, คเวสาหี’’ติ อาห. โส คเวสนฺโต อาจริยสฺส มตภาวํ ญตฺวา อญฺญํ อารพฺภ เมตฺตายนฺโต สมาปตฺตึ อปฺเปสิ. ตสฺมา กาลกเต น ภาเวตพฺพาว. Si se desarrolla hacia alguien fallecido, no se alcanza ni la absorción plena ni la de acceso. Se dice que un monje joven comenzó a desarrollar amor benevolente hacia su maestro. Su amor benevolente no fluía. Fue hacia un gran anciano y le dijo: 'Venerable, domino el logro del jhana del amor benevolente, pero no puedo entrar en él; ¿cuál será la razón?'. El anciano dijo: 'Amigo, busca el objeto'. Al buscarlo, se dio cuenta de que su maestro había muerto y, habiendo comenzado hacia otra persona, alcanzó el logro. Por lo tanto, no debe desarrollarse en absoluto hacia una persona fallecida. ๒๔๑. สพฺพปฐมํ ปน ‘‘อหํ สุขิโต โหมิ นิทฺทุกฺโข’’ติ วา, ‘‘อเวโร อพฺยาปชฺโช อนีโฆ สุขี อตฺตานํ ปริหรามี’’ติ วา เอวํ ปุนปฺปุนํ อตฺตนิเยว ภาเวตพฺพา. 241. Ante todo, se debe desarrollar repetidamente hacia uno mismo de esta manera: 'Que yo sea feliz y libre de sufrimiento', o 'Que esté libre de odio, libre de aflicción, libre de ansiedad y que me mantenga a mí mismo felizmente'. เอวํ สนฺเต ยํ วิภงฺเค (วิภ. ๖๔๓) วุตฺตํ – Siendo así, lo que se dice en el Vibhanga: ‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ ปิยํ มนาปํ ทิสฺวา เมตฺตาเยยฺย, เอวเมว สพฺเพ สตฺเต เมตฺตาย ผรตี’’ติ. '¿Y cómo el monje mora impregnando una dirección con una mente dotada de amor benevolente? Al igual que amaría a una persona querida y agradable al verla, así mismo impregna a todos los seres con amor benevolente'. ‘‘ยญฺจ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๒.๒๒) – Y lo que se dice en el Paṭisambhidā: ‘‘กตเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ ภาเวตพฺพา, สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตุ’’ อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตุ. สพฺเพ ปาณา… สพฺเพ ภูตา… สพฺเพ ปุคฺคลา… สพฺเพ อตฺตภาวปริยาปนฺนา อเวรา อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติอาทิ – '¿De qué cinco maneras debe desarrollarse la liberación de la mente por el amor benevolente con una impregnación sin límites? Que todos los seres estén libres de odio, libres de aflicción, libres de ansiedad y que se mantengan a sí mismos felizmente. Que todos los que respiran... todos los seres... todas las personas... todos los que poseen una existencia individual estén libres de odio, libres de aflicción, libres de ansiedad y que se mantengan a sí mismos felizmente'. วุตฺตํ. ยญฺจ เมตฺตสุตฺเต (ขุ. ปา. ๙.๓; สุ. นิ. ๑๔๕) – Y lo que se dice en el Metta Sutta: ‘‘สุขิโนว [Pg.289] เขมิโน โหนฺตุ,สพฺพสตฺตา ภวนฺตุ สุขิตตฺตา’’ติอาทิ. – 'Que sean felices y estén seguros, que todos los seres tengan mentes felices'. วุตฺตํ, ตํ วิรุชฺฌติ. น หิ ตตฺถ อตฺตนิ ภาวนา วุตฺตาติ เจ. ตญฺจ น วิรุชฺฌติ. กสฺมา? ตญฺหิ อปฺปนาวเสน วุตฺตํ. อิทํ สกฺขิภาววเสน. Se dice: «Eso [lo dicho en otros textos] contradice esto. Pues allí no se menciona el desarrollo de la meditación hacia uno mismo». Si se objeta de este modo: [se responde] aquello tampoco contradice [esto]. ¿Por qué? Porque aquello fue dicho en el sentido de la absorción (appanā), mientras que esto [se dice] para servir de testimonio o ejemplo. สเจปิ หิ วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ วา ‘‘อหํ สุขิโต โหมี’’ติอาทินา นเยน อตฺตนิ เมตฺตํ ภาเวติ, เนวสฺส อปฺปนา อุปฺปชฺชติ. ‘‘อหํ สุขิโต โหมี’’ติ ภาวยโต ปน ยถา อหํ สุขกาโม ทุกฺขปฏิกฺกูโล ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม จ, เอวํ อญฺเญปิ สตฺตาติ อตฺตานํ สกฺขึ กตฺวา อญฺญสตฺเตสุ หิตสุขกามตา อุปฺปชฺชติ. ภควตาปิ – Pues incluso si uno desarrolla el amor universal hacia sí mismo durante cien o mil años de la manera: «Que yo sea feliz», etc., la absorción no surge en él. Sin embargo, al desarrollarlo como: «Así como yo deseo la felicidad, detesto el sufrimiento, deseo vivir y no quiero morir, del mismo modo lo desean los demás seres», tomando a uno mismo como ejemplo, surge el deseo por el bienestar y la felicidad de los demás seres. También por el Bienaventurado [fue dicho]— ‘‘สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา,เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ; เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ,ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๙; อุทา. ๔๑); – «Habiendo recorrido con la mente todas las direcciones, en ningún lugar se encontró a nadie más querido que uno mismo; de igual modo, para los demás su propio ser es querido. Por lo tanto, quien ama a su propio ser, no debe dañar a otro». วทตา อยํ นโย ทสฺสิโต. Al decir esto, se mostró este método [de tomarse a uno mismo como ejemplo]. ๒๔๒. ตสฺมา สกฺขิภาวตฺถํ ปฐมํ อตฺตานํ เมตฺตาย ผริตฺวา ตทนนฺตรํ สุขปฺปวตฺตนตฺถํ ยฺวายํ ปิโย มนาโป ครุ ภาวนีโย อาจริโย วา อาจริยมตฺโต วา อุปชฺฌาโย วา อุปชฺฌายมตฺโต วา ตสฺส ทานปิยวจนาทีนิ ปิยมนาปตฺตการณานิ สีลสุตาทีนิ ครุภาวนียตฺตการณานิ จ อนุสฺสริตฺวา ‘‘เอส สปฺปุริโส สุขี โหตุ นิทฺทุกฺโข’’ติอาทินา นเยน เมตฺตา ภาเวตพฺพา. 242. Por lo tanto, con el propósito de servir de ejemplo, después de haberse impregnado primero a uno mismo con amor universal, e inmediatamente después, con el fin de facilitar el surgimiento de la felicidad [del amor], hacia una persona que sea querida, agradable, respetable y venerable, ya sea el maestro, uno que sea como un maestro, el preceptor o uno que sea como un preceptor; recordando sus causas de afecto y agrado, tales como su generosidad y palabras amables, y sus causas de respetabilidad y venerabilidad, tales como su virtud y conocimiento, se debe desarrollar el amor universal de la manera: «Que este hombre de bien sea feliz y esté libre de sufrimiento». เอวรูเป จ ปุคฺคเล กามํ อปฺปนา สมฺปชฺชติ, อิมินา ปน ภิกฺขุนา ตาวตเกเนว ตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา สีมาสมฺเภทํ กตฺตุกาเมน ตทนนฺตรํ อติปฺปิยสหายเก, อติปฺปิยสหายกโต มชฺฌตฺเต, มชฺฌตฺตโต เวรีปุคฺคเล เมตฺตา ภาเวตพฺพา. ภาเวนฺเตน จ เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส มุทุํ กมฺมนิยํ จิตฺตํ กตฺวา ตทนนฺตเร ตทนนฺตเร อุปสํหริตพฺพํ. En tal tipo de persona, ciertamente se logra la absorción. Sin embargo, este monje, sin contentarse solo con eso y deseando realizar la ruptura de las barreras (sīmāsambheda), debe desarrollar el amor universal inmediatamente después hacia un amigo muy querido, después del amigo muy querido hacia una persona neutral, y después de la persona neutral hacia una persona enemiga. Al desarrollarlo, debe hacer que la mente sea suave y maleable en cada una de las categorías, y dirigirla sucesivamente hacia la siguiente. ยสฺส [Pg.290] ปน เวรีปุคฺคโล วา นตฺถิ, มหาปุริสชาติกตฺตา วา อนตฺถํ กโรนฺเตปิ ปเร เวรีสญฺญาว นุปฺปชฺชติ, เตน ‘‘มชฺฌตฺเต เม เมตฺตจิตฺตํ กมฺมนิยํ ชาตํ, อิทานิ นํ เวริมฺหิ อุปสํหรามี’’ติ พฺยาปาโรว น กาตพฺโพ. ยสฺส ปน อตฺถิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มชฺฌตฺตโต เวรีปุคฺคเล เมตฺตา ภาเวตพฺพา’’ติ. Pero para aquel que no tiene ninguna persona enemiga, o que, debido a su naturaleza de gran hombre, no surge en él la percepción de enemigo incluso hacia quienes le perjudican, no debe realizar el esfuerzo de pensar: «Mi mente de amor universal se ha vuelto maleable hacia la persona neutral, ahora la dirigiré hacia el enemigo». Lo que se dijo anteriormente: «Después de la persona neutral, se debe desarrollar el amor universal hacia la persona enemiga», se dijo en referencia a quien sí tiene un enemigo. ๒๔๓. สเจ ปนสฺส เวริมฺหิ จิตฺตมุปสํหรโต เตน กตาปราธานุสฺสรเณน ปฏิฆมุปฺปชฺชติ, อถาเนน ปุริมปุคฺคเลสุ ยตฺถ กตฺถจิ ปุนปฺปุนํ เมตฺตํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐหิตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ ปุคฺคลํ เมตฺตายนฺเตน ปฏิฆํ วิโนเทตพฺพํ. สเจ เอวมฺปิ วายมโต น นิพฺพาติ, อถ – 243. Si, al dirigir la mente hacia el enemigo, surge la irritación debido al recuerdo de las ofensas cometidas por él, entonces debe alcanzar una y otra vez la absorción de amor universal hacia cualquiera de las personas anteriores y, tras salir de ella, debe disipar la irritación irradiando amor universal una y otra vez hacia esa [persona enemiga]. Si, a pesar de esforzarse así, no se calma, entonces— กกจูปมโอวาท-อาทีนํ อนุสารโต; ปฏิฆสฺส ปหานาย, ฆฏิตพฺพํ ปุนปฺปุนํ. «Siguiendo las enseñanzas del Símil de la Sierra y otras similares; se debe esforzar una y otra vez para el abandono de la irritación». ตญฺจ โข อิมินา อากาเรน อตฺตานํ โอวทนฺเตเนว ‘‘อเร กุชฺฌนปุริส, นนุ วุตฺตํ ภควตา – Y ciertamente, debe esforzarse amonestándose a sí mismo de esta manera: «¡Eh, hombre colérico!, ¿acaso no ha dicho el Bienaventurado—» ‘อุภโตทณฺฑเกน เจปิ, ภิกฺขเว, กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกนฺเตยฺยุํ, ตตฺราปิ โย มโน ปโทเสยฺย. น เม โส เตน สาสนกโร’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๒) จ, «“Monjes, incluso si unos bandidos y malhechores les serraran los miembros uno por uno con una sierra de doble mango, aquel que albergara odio en su mente por ello, no sería un seguidor de mi enseñanza” (MN 1.232), y,» ‘ตสฺเสว เตน ปาปิโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ; กุทฺธมปฺปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ. «“Aquel que devuelve la ira al que está airado, es por ello peor que él; quien no devuelve la ira al que está airado, gana una batalla difícil de vencer». ‘‘‘อุภินฺนมตฺถํ จรติ, อตฺตโน จ ปรสฺส จ; ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมตี’ติ จ. (สํ. นิ. ๑.๑๘๘); – «“Él actúa para el beneficio de ambos, de sí mismo y del otro; aquel que, sabiendo que el otro está irritado, se calma permaneciendo atento”». ‘‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สปตฺตกนฺตา สปตฺตกรณา โกธนํ อาคจฺฉนฺติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. กตเม สตฺต? อิธ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ อโห วตายํ ทุพฺพณฺโณ อสฺสาติ. ตํ กิสฺสเหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส วณฺณวตาย นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กิญฺจาปิ โส โหติ สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ โอทาตวตฺถวสโน, อถ โข โส ทุพฺพณฺโณว โหติ โกธาภิภูโต. อยํ, ภิกฺขเว, [Pg.291] ปฐโม ธมฺโม สปตฺตกนฺโต สปตฺตกรโณ โกธนํ อาคจฺฉติ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส เอวํ อิจฺฉติ อโหวตายํ ทุกฺขํ สเยยฺยาติ…เป… น ปจุรตฺโถ อสฺสาติ…เป… น โภควา อสฺสาติ…เป… น ยสวา อสฺสาติ…เป… น มิตฺตวา อสฺสาติ…เป… น กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยาติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, สปตฺโต สปตฺตสฺส สุคติคมเนน นนฺทติ. โกธนายํ, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคโล โกธาภิภูโต โกธปเรโต กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน วาจาย มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ โกธาภิภูโต’ติ (อ. นิ. ๗.๖๔) จ, «“Monjes, estas siete cosas que agradan al enemigo y que son causadas por el enemigo, le ocurren a una mujer o a un hombre colérico. ¿Cuáles son las siete? Aquí, monjes, un enemigo desea de su enemigo: «¡Ojalá este fuera feo!». ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se alegra de la belleza de su enemigo. Monjes, esta persona colérica, dominada por la ira y poseída por la ira, aunque se haya bañado bien, se haya ungido bien, se haya arreglado el cabello y la barba y vista ropas blancas, sin embargo, es feo por estar dominado por la ira. Monjes, esta es la primera cosa que agrada al enemigo y que es causada por el enemigo, que le ocurre a una mujer o a un hombre colérico. Además, monjes, el enemigo desea de su enemigo: «¡Ojalá durmiera mal!»... que no tenga gran provecho... que no posea riquezas... que no tenga fama... que no tenga amigos... que, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, no renazca en un buen destino, en un mundo celestial. ¿Por qué razón? Monjes, un enemigo no se alegra de que su enemigo vaya a un buen destino. Monjes, esta persona colérica, dominada por la ira y poseída por la ira, comete malas acciones con el cuerpo, con la palabra y con la mente. Habiendo cometido malas acciones con el cuerpo, la palabra y la mente, tras la disolución del cuerpo, después de la muerte, dominado por la ira, renace en un estado de privación, en un mal destino, en un estado de perdición, en el infierno” (AN 7.64), y,» ‘‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ฉวาลาตํ อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตํ เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ, น อรญฺเญ กฏฺฐตฺถํ ผรติ. ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามี’ติ จ, «“Monjes, al igual que un tizón de una pira funeraria, encendido por ambos extremos y manchado de excremento en el medio, no sirve como madera ni en la aldea ni en el bosque; monjes, digo que esta persona es semejante a eso”, y,» ‘‘โส ทานิ ตฺวํ เอวํ กุชฺฌนฺโต น เจว ภควโต สาสนกโร ภวิสฺสสิ, ปฏิกุชฺฌนฺโต จ กุทฺธปุริสโตปิ ปาปิโย หุตฺวา น ทุชฺชยํ สงฺคามํ เชสฺสสิ, สปตฺตกรเณ จ ธมฺเม อตฺตาว อตฺตโน กริสฺสสิ, ฉวาลาตูปโม จ ภวิสฺสสี’’ติ. «Tú, ahora, al estar así airado, no serás un seguidor de la enseñanza del Bienaventurado; y al devolver la ira, siendo incluso más perverso que la persona colérica [que empezó], no ganarás la batalla difícil de vencer; y tú mismo te causarás a ti mismo las cosas que complacen al enemigo, y serás semejante al tizón de una pira funeraria». ๒๔๔. ตสฺเสวํ ฆฏยโต วายมโต สเจ ตํ ปฏิฆํ วูปสมฺมติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ วูปสมฺมติ, อถ โย โย ธมฺโม ตสฺส ปุคฺคลสฺส วูปสนฺโต โหติ ปริสุทฺโธ, อนุสฺสริยมาโน ปสาทํ อาวหติ, ตํ ตํ อนุสฺสริตฺวา อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ. 244. Si, al esforzarse y tratar de esta manera, esa irritación se calma, eso es bueno. Si no se calma, entonces se debe disipar la aversión recordando cualquier cualidad de esa persona que sea tranquila y pura, y que al ser recordada inspire confianza y serenidad. เอกจฺจสฺส หิ กายสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ. อุปสนฺตภาโว จสฺส พหุํ วตฺตปฏิปตฺตึ กโรนฺตสฺส สพฺพชเนน ญายติ. วจีสมาจารมโนสมาจารา ปน อวูปสนฺตา โหนฺติ. ตสฺส เต อจินฺเตตฺวา กายสมาจารวูปสโมเยว อนุสฺสริตพฺโพ. Pues en algunas personas solo la conducta corporal es tranquila. El hecho de que su conducta sea tranquila es conocido por todos debido a que cumple con muchos deberes y prácticas. Sin embargo, su conducta verbal y mental no es tranquila. Sin pensar en estas [últimas], uno debe recordar únicamente la tranquilidad de su conducta corporal. เอกจฺจสฺส [Pg.292] วจีสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ. อุปสนฺตภาโว จสฺส สพฺพชเนน ญายติ. โส หิ ปกติยา จ ปฏิสนฺถารกุสโล โหติ สขิโล สุขสมฺภาโส สมฺโมทโก อุตฺตานมุโข ปุพฺพภาสี มธุเรน สเรน ธมฺมํ โอสาเรติ, ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหิ ธมฺมกถํ กเถติ. กายสมาจารมโนสมาจารา ปน อวูปสนฺตา โหนฺติ, ตสฺส เต อจินฺเตตฺวา วจีสมาจารวูปสโมเยว อนุสฺสริตพฺโพ. En el caso de cierta persona, solo su comportamiento verbal es pacífico. Este estado de paz es conocido por todos los que viven con ella. Pues, por naturaleza, es hábil en la cortesía, amable en el trato, de conversación agradable, amigable, de rostro alegre, el primero en saludar, recita el Dhamma con voz dulce y expone las enseñanzas con palabras y frases completas y perfectas. Sin embargo, su comportamiento físico y su comportamiento mental no son pacíficos. En este caso, sin considerar su comportamiento físico y mental, uno debe reflexionar únicamente en la paz de su comportamiento verbal. เอกจฺจสฺส มโนสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ, อุปสนฺตภาโว จสฺส เจติยวนฺทนาทีสุ สพฺพชนสฺส ปากโฏ โหติ. โย หิ อวูปสนฺตจิตฺโต โหติ, โส เจติยํ วา โพธึ วา เถเร วา วนฺทมาโน น สกฺกจฺจํ วนฺทติ, ธมฺมสฺสวนมณฺฑเป วิกฺขิตฺตจิตฺโต วา ปจลายนฺโต วา นิสีทติ. อุปสนฺตจิตฺโต ปน โอกปฺเปตฺวา วนฺทติ, โอหิตโสโต อฏฺฐึกตฺวา กาเยน วา วาจาย วา จิตฺตปฺปสาทํ กโรนฺโต ธมฺมํ สุณาติ. อิติ เอกจฺจสฺส มโนสมาจาโรว อุปสนฺโต โหติ, กายวจีสมาจารา อวูปสนฺตา โหนฺติ, ตสฺส เต อจินฺเตตฺวา มโนสมาจารวูปสโมเยว อนุสฺสริตพฺโพ. En el caso de otra persona, solo su comportamiento mental es pacífico. Este estado de paz se hace evidente para todos en actos como la veneración de estupas y otras prácticas similares. Pues aquel cuyo pensamiento no es pacífico, al venerar una estupa, el árbol Bodhi o a los ancianos, no lo hace con respeto; en el pabellón de enseñanza, se sienta con la mente dispersa o dormitando. En cambio, aquel cuyo pensamiento es pacífico, venera con plena confianza; presta atención cuidadosa, valorando la enseñanza como algo propio, y escucha el Dhamma manifestando la pureza de su mente a través del cuerpo y el habla. Así, en tal persona, solo el comportamiento mental es pacífico, mientras que el comportamiento físico y verbal no lo son. Sin considerar estos últimos, uno debe reflexionar únicamente en la paz de su comportamiento mental. เอกจฺจสฺส ปน อิเมสุ ตีสุ ธมฺเมสุ เอโกปิ อวูปสนฺโต โหติ, ตสฺมึ ปุคฺคเล ‘‘กิญฺจาปิ เอส อิทานิ มนุสฺสโลเก จรติ, อถ โข กติปาหสฺส อจฺจเยน อฏฺฐมหานิรยโสฬสอุสฺสทนิรยปริปูรโก ภวิสฺสตี’’ติ การุญฺญํ อุปฏฺฐเปตพฺพํ. การุญฺญมฺปิ หิ ปฏิจฺจ อาฆาโต วูปสมฺมติ. Sin embargo, en el caso de otra persona, ni uno solo de estos tres comportamientos es pacífico. Hacia tal individuo se debe cultivar la compasión reflexionando: «Aunque ahora transita por el mundo humano, ciertamente, después de unos pocos días, renacerá para llenar los ocho grandes infiernos y los dieciséis infiernos Ussada». Pues, basándose en la compasión, el resentimiento se apacigua. เอกจฺจสฺส ตโยปิเม ธมฺมา วูปสนฺตา โหนฺติ, ตสฺส ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ อนุสฺสริตพฺพํ. ตาทิเส หิ ปุคฺคเล น ทุกฺกรา โหติ เมตฺตาภาวนาติ. En el caso de otra persona, estos tres comportamientos son pacíficos. En ella, uno puede reflexionar sobre cualquiera de los tres que desee. Ciertamente, no es difícil desarrollar la meditación de amor universal (mettā) hacia una persona de tal naturaleza. อิมสฺส จ อตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ – ‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อาฆาตปฏิวินยา. ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิโนเทตพฺโพ’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๒) อิทํ ปญฺจกนิปาเต อาฆาตปฏิวินยสุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. Para aclarar este significado, se debe exponer detalladamente el Āghātapaṭivinayasutta del Pañcakanipāta, que comienza: «Amigos, estos cinco son los métodos para eliminar el resentimiento. En cualquier lugar donde surja resentimiento en un monje, este debe ser eliminado por completo». ๒๔๕. สเจ ปนสฺส เอวมฺปิ วายมโต อาฆาโต อุปฺปชฺชติเยว, อถาเนน เอวํ อตฺตา โอวทิตพฺโพ – 245. Si, a pesar de esforzarse de esta manera, el resentimiento aún persiste en el yogui, entonces debe instruirse a sí mismo de la siguiente forma: ‘‘อตฺตโน [Pg.293] วิสเย ทุกฺขํ, กตํ เต ยทิ เวรินา; กึ ตสฺสาวิสเย ทุกฺขํ, สจิตฺเต กตฺตุมิจฺฉสิ. «Si un enemigo te ha causado dolor en lo que es su dominio (tu cuerpo), ¿por qué deseas causarte dolor en tu propia mente, que no es dominio de aquel?» ‘‘พหูปการํ หิตฺวาน, ญาติวคฺคํ รุทมฺมุขํ; มหานตฺถกรํ โกธํ, สปตฺตํ น ชหาสิ กึ. «Habiendo sido capaz de abandonar a tus parientes de gran ayuda a pesar de sus rostros llorosos, ¿por qué no abandonas el enojo, que es un enemigo que solo causa grandes perjuicios?» ‘‘ยานิ รกฺขสิ สีลานิ, เตสํ มูลนิกนฺตนํ; โกธํ นามุปฬาเลสิ, โก ตยา สทิโส ชโฬ. «Alimentas este enojo que corta la raíz de las virtudes que proteges; ¿quién podría ser tan necio y ciego como tú?» ‘‘กตํ อนริยํ กมฺมํ, ปเรน อิติ กุชฺฌสิ; กึ นุ ตฺวํ ตาทิสํเยว, โย สยํ กตฺตุมิจฺฉสิ. «Te enojas porque otro ha realizado una acción innoble contra ti; ¿por qué entonces deseas tú mismo realizar una acción similar?» ‘‘โทเสตุกาโม ยทิ ตํ, อมนาปํ ปโร กริ; โทสุปฺปาเทน ตสฺเสว, กึ ปูเรสิ มโนรถํ. «Si el otro, deseando provocarte, ha hecho algo desagradable, ¿por qué cumples su deseo permitiendo que surja en ti el enojo?» ‘‘ทุกฺขํ ตสฺส จ นาม ตฺวํ, กุทฺโธ กาหสิ วา นวา; อตฺตานํ ปนิทาเนว, โกธทุกฺเขน พาธสิ. «Estando enojado, puede que le causes dolor a ese ofensor o puede que no; pero ciertamente, en este mismo instante, ya te estás castigando a ti mismo con el sufrimiento del enojo». ‘‘โกธํ วา อหิตํ มคฺคํ, อารูฬฺหา ยทิ เวริโน; กสฺมา ตุวมฺปิ กุชฺฌนฺโต, เตสํเยวานุสิกฺขสิ. «Si tus enemigos han emprendido el camino perjudicial del enojo, ¿por qué tú también, enojándote, intentas imitarlos?» ‘‘ยํ โทสํ ตว นิสฺสาย, สตฺตุนา อปฺปิยํ กตํ; ตเมว โทสํ ฉินฺทสฺสุ, กิมฏฺฐาเน วิหญฺญสิ. «Corta ese mismo enojo basándose en el cual el enemigo te ha causado desagrado; ¿por qué te afliges en lo que no corresponde?» ‘‘ขณิกตฺตา จ ธมฺมานํ, เยหิ ขนฺเธหิ เต กตํ; อมนาปํ นิรุทฺธา เต, กสฺส ทานีธ กุชฺฌสิ. «Debido a la naturaleza momentánea de los fenómenos, aquellos agregados que te causaron desagrado ya han cesado; ¿con qué agregados, pues, te enojas ahora aquí?» ‘‘ทุกฺขํ กโรติ โย ยสฺส, ตํ วินา กสฺส โส กเร; สยมฺปิ ทุกฺขเหตุตฺต, มิติ กึ ตสฺส กุชฺฌสี’’ติ. «Quien causa dolor a otro, no podría hacerlo sin un objeto para ese dolor; siendo tú mismo una causa de ese dolor (al recibirlo), ¿por qué te enojas con él?» ๒๔๖. สเจ ปนสฺส เอวํ อตฺตานํ โอวทโตปิ ปฏิฆํ เนว วูปสมฺมติ, อถาเนน อตฺตโน จ ปรสฺส จ กมฺมสฺสกตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. ตตฺถ อตฺตโน ตาว เอวํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา ‘‘อมฺโภ ตฺวํ ตสฺส กุทฺโธ กึ กริสฺสสิ? นนุ ตเวว เจตํ โทสนิทานํ กมฺมํ อนตฺถาย สํวตฺติสฺสติ? กมฺมสฺสโก หิ ตฺวํ กมฺมทายาโท กมฺมโยนิ กมฺมพนฺธุ กมฺมปฏิสรโณ, ยํ กมฺมํ กริสฺสสิ, ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสสิ, อิทญฺจ เต กมฺมํ เนว สมฺมาสมฺโพธึ[Pg.294], น ปจฺเจกโพธึ, น สาวกภูมึ, น พฺรหฺมตฺตสกฺกตฺตจกฺกวตฺติปเทสราชาทิสมฺปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมฺปตฺตึ สาเธตุํ สมตฺถํ, อถ โข สาสนโต จาเวตฺวา วิฆาสาทาทิภาวสฺส เจว เนรยิกาทิทุกฺขวิเสสานญฺจ เต สํวตฺตนิกมิทํ กมฺมํ. โส ตฺวํ อิทํ กโรนฺโต อุโภหิ หตฺเถหิ วีตจฺจิเต วา องฺคาเร, คูถํ วา คเหตฺวา ปรํ ปหริตุกาโม ปุริโส วิย อตฺตานเมว ปฐมํ ทหสิ เจว ทุคฺคนฺธญฺจ กโรสี’’ติ. 246. Si, a pesar de instruirse a sí mismo de esta manera, la aversión no se apacigua, entonces debe reflexionar sobre el hecho de que cada uno es dueño de sus propias acciones (kammassakatā), tanto las de uno mismo como las del otro. Primero, debe reflexionar sobre las propias acciones así: «¡Eh, tú! ¿Qué lograrás enojándote con esa persona? ¿Acaso no es verdad que esta acción, originada en el enojo, resultará solo en tu propio perjuicio? Eres el dueño de tus acciones, heredero de tus acciones, nacido de tus acciones, pariente de tus acciones y tienes tus acciones como refugio. De cualquier acción que realices, serás el heredero. Y esta acción tuya no es capaz de conducirte a la iluminación suprema, ni a la iluminación de un Buda solitario, ni al estado de un noble discípulo, ni a la gloria de ser un Brahma, un Sakka, un monarca universal o un gobernante regional. Al contrario, este acto tuyo te desviará de la enseñanza y te conducirá a condiciones miserables, como ser un buscador de sobras de comida, y a los diversos sufrimientos de los infiernos. Al hacer esto, eres como un hombre que, queriendo golpear a otro, toma con ambas manos brasas ardientes o excremento: tú eres el primero en quemarte o en volverte maloliente». เอวํ อตฺตโน กมฺมสฺสกตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปรสฺสปิ เอวํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา ‘‘เอโสปิ ตว กุชฺฌิตฺวา กึ กริสฺสติ? นนุ เอตสฺเสเวตํ อนตฺถาย สํวตฺติสฺสติ? กมฺมสฺสโก หิ อยมายสฺมา กมฺมทายาโท…เป… ยํ กมฺมํ กริสฺสติ, ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสติ. อิทญฺจสฺส กมฺมํ เนว สมฺมาสมฺโพธึ, น ปจฺเจกโพธึ, น สาวกภูมึ, น พฺรหฺมตฺตสกฺกตฺตจกฺกวตฺติปเทสราชาทิสมฺปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมฺปตฺตึ สาเธตุํ สมตฺถํ, อถ โข สาสนโต จาเวตฺวา วิฆาสาทาทิภาวสฺส เจว เนรยิกาทิทุกฺขวิเสสานญฺจสฺส สํวตฺตนิกมิทํ กมฺมํ. สฺวายํ อิทํ กโรนฺโต ปฏิวาเต ฐตฺวา ปรํ รเชน โอกิริตุกาโม ปุริโส วิย อตฺตานํเยว โอกิรติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – Después de reflexionar sobre la propiedad de las acciones propias, debe reflexionar sobre las del otro así: «¿Y aquel otro, qué logrará enojándose contigo? ¿Acaso no resultará esa acción solo en su propio perjuicio? Ciertamente, ese venerable es el dueño de sus acciones, heredero de sus acciones... [etc.]... de cualquier acción que realice, será el heredero. Su acción no es capaz de conducirlo a la iluminación suprema... [etc.]... Al contrario, su acción lo desviará de la enseñanza y lo conducirá a condiciones miserables y a los sufrimientos de los infiernos. Al actuar así, es como un hombre que, queriendo arrojar polvo a otro situándose contra el viento, solo se cubre de polvo a sí mismo». Pues así lo ha dicho el Bienaventurado: ‘‘‘โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ,สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส; ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ,สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโต’’’ติ. (ธ. ป. ๑๒๕; สุ. นิ. ๖๖๗); «Quien ofende a un hombre que no ofende, a un ser puro y libre de mácula, el mal retorna a ese mismo necio, como el polvo fino arrojado contra el viento». ๒๔๗. สเจ ปนสฺส เอวํ กมฺมสฺสกตมฺปิ ปจฺจเวกฺขโต เนว วูปสมฺมติ, อถาเนน สตฺถุ ปุพฺพจริยคุณา อนุสฺสริตพฺพา. 247. Si, a pesar de reflexionar sobre la propiedad de las acciones, el resentimiento no se apacigua, entonces el yogui debe recordar las virtudes de la conducta pasada del Maestro (el Buda). ตตฺรายํ ปจฺจเวกฺขณานโย – อมฺโภ ปพฺพชิต, นนุ เต สตฺถา ปุพฺเพว สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺโธ โพธิสตฺโตปิ สมาโน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูรยมาโน ตตฺถ ตตฺถ วธเกสุปิ ปจฺจตฺถิเกสุ จิตฺตํ นปฺปทูเสสิ. เสยฺยถิทํ, สีลวชาตเก ตาว อตฺตโน เทวิยา ปทุฏฺเฐน ปาปอมจฺเจน อานีตสฺส ปฏิรญฺโญ ติโยชนสตํ [Pg.295] รชฺชํ คณฺหนฺตสฺส นิเสธนตฺถาย อุฏฺฐิตานํ อมจฺจานํ อาวุธมฺปิ ฉุปิตุํ น อทาสิ. ปุน สทฺธึ อมจฺจสหสฺเสน อามกสุสาเน คลปฺปมาณํ ภูมึ ขณิตฺวา นิขญฺญมาโน จิตฺตปฺปโทสมตฺตมฺปิ อกตฺวา กุณปขาทนตฺถํ อาคตานํ สิงฺคาลานํ ปํสุวิยูหนํ นิสฺสาย ปุริสการํ กตฺวา ปฏิลทฺธชีวิโต ยกฺขานุภาเวน อตฺตโน สิริคพฺภํ โอรุยฺห สิริสยเน สยิตํ ปจฺจตฺถิกํ ทิสฺวา โกปํ อกตฺวาว อญฺญมญฺญํ สปถํ กตฺวา ตํ มิตฺตฏฺฐาเน ฐปยิตฺวา อาห – En esa reflexión, este es el método: '¡Oh, monje!, ¿acaso tu Maestro, incluso antes de su plena iluminación, cuando era todavía un Bodhisattva que no había alcanzado el despertar, mientras cumplía las perfecciones durante cuatro incontables y cien mil eras, no evitó corromper su mente incluso hacia los asesinos y enemigos en diversas vidas? Por ejemplo, en el Silava Jataka, el Bodhisattva ni siquiera permitió que sus ministros, que se habían levantado para impedir que el rey enemigo se apoderara de su reino de trescientas leguas, tocaran un arma, a pesar de haber sido traído allí por un ministro malvado que había ofendido a su propia reina. Luego, cuando fue enterrado en la tierra hasta el cuello junto con mil ministros en un cementerio de cadáveres frescos, sin albergar ni el más mínimo rastro de corrupción mental, aprovechó el rascado de la tierra de los chacales que habían venido a comerse los cadáveres y, mediante el esfuerzo humano, recuperó su vida. Habiendo descendido a sus propios aposentos reales por el poder de un yakkha, y habiendo visto al rey enemigo durmiendo en su cama real, sin enojarse, hizo un juramento mutuo, lo estableció en el lugar de un amigo y dijo:' ‘‘อาสีเสเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต; ปสฺสามิ โวหมตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหู’’ติ. (ชา. ๑.๑.๕๑); «Un hombre debe esforzarse siempre, el sabio no debe desanimarse; me veo a mí mismo tal como deseaba ser». ขนฺติวาทีชาตเก ทุมฺเมเธน กาสิรญฺญา ‘‘กึวาที ตฺวํ สมณา’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ขนฺติวาที นามาห’’นฺติ วุตฺเต สกณฺฏกาหิ กสาหิ ตาเฬตฺวา หตฺถปาเทสุ ฉิชฺชมาเนสุ โกปมตฺตมฺปิ นากาสิ. En el Khantivadi Jataka, cuando el insensato rey de Kasi le preguntó: '¿Qué doctrina sigues, asceta?', y él respondió: 'Soy un seguidor de la paciencia', el rey lo hizo azotar con látigos espinosos y, mientras le cortaban las manos y los pies, no mostró ni la más mínima señal de ira. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ มหลฺลโก ปพฺพชฺชูปคโต เอวํ กเรยฺย. จูฬธมฺมปาลชาตเก ปน อุตฺตานเสยฺยโกปิ สมาโน – Esto no es sorprendente, que un anciano que ha adoptado la vida errante actúe así. Pero en el Cula-Dhammapala Jataka, siendo todavía un niño que apenas podía acostarse boca arriba — ‘‘จนฺทนรสานุลิตฺตา, พาหา ฉิชฺชนฺติ ธมฺมปาลสฺส; ทายาทสฺส ปถพฺยา, ปาณา เม เทว รุชฺฌนฺตี’’ติ. (ชา. ๑.๕.๔๙); «Los brazos de Dhammapala, ungidos con esencia de sándalo, están siendo cortados; ¡oh rey!, el heredero de la tierra, mis alientos vitales se extinguen». เอวํ วิปฺปลปมานาย มาตุยา ปิตรา มหาปตาเปน นาม รญฺญา วํสกฬีเรสุ วิย จตูสุ หตฺถปาเทสุ เฉทาปิเตสุ ตาวตาปิ สนฺตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา สีสมสฺส ฉินฺทถาติ อาณตฺเต ‘‘อยํ ทานิ เต จิตฺตปริคฺคณฺหนกาโล, อิทานิ อมฺโภ ธมฺมปาล, สีสจฺเฉทาณาปเก ปิตริ, สีสจฺเฉทเก ปุริเส, ปริเทวมานาย มาตริ, อตฺตนิ จาติ อิเมสุ จตูสุ สมจิตฺโต โหหี’’ติ ทฬฺหํ สมาทานมธิฏฺฐาย ปทุฏฺฐาการมตฺตมฺปิ นากาสิ. Mientras su madre se lamentaba de tal modo, su padre, el rey llamado Mahapatapa, ordenó que le cortaran las cuatro extremidades como si fueran brotes de bambú; y no contento con eso, ordenó: '¡Cortadle la cabeza!'. Entonces, el niño pensó: 'Este es ahora el momento de refrenar tu mente; ¡oh, Dhammapala!, ahora sé imparcial hacia estos cuatro: hacia el padre que ordena la decapitación, hacia el hombre que ejecuta la decapitación, hacia la madre que se lamenta y hacia ti mismo'. Habiendo tomado esta firme determinación, no mostró ni el más mínimo rastro de malicia. อิทญฺจาปิ อนจฺฉริยเมว, ยํ มนุสฺสภูโต เอวมกาสิ. ติรจฺฉานภูโตปิ ปน ฉทฺทนฺโต นาม วารโณ หุตฺวา วิสปฺปิเตน สลฺเลน นาภิยํ วิทฺโธปิ ตาว อนตฺถการิมฺหิ ลุทฺทเก จิตฺตํ นปฺปทูเสสิ. ยถาห – Esto también es poco sorprendente, que un ser humano actúe así. Sin embargo, incluso habiendo nacido como animal, como el noble elefante llamado Chaddanta, aunque fue herido en el ombligo por una flecha envenenada, no corrompió su mente hacia el cazador que le causó tal daño. Como se dijo: ‘‘สมปฺปิโต [Pg.296] ปุถุสลฺเลน นาโค,อทุฏฺฐจิตฺโต ลุทฺทกํ อชฺฌภาสิ; กิมตฺถยํ กิสฺส วา สมฺม เหตุ,มมํ วธี กสฺส วายํ ปโยโค’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๒๔); «Atravesado por una gran flecha, el elefante, con la mente libre de malicia, se dirigió al cazador: 'Amigo, ¿con qué propósito o por qué causa me has herido? ¿De quién es esta orden?'». เอวํ วตฺวา จ กาสิรญฺโญ มเหสิยา ตว ทนฺตานมตฺถาย เปสิโตมฺหิ ภทนฺเตติ วุตฺเต ตสฺสา มโนรถํ ปูเรนฺโต ฉพฺพณฺณรสฺมินิจฺฉรณสมุชฺชลิตจารุโสเภ อตฺตโน ทนฺเต เฉตฺวา อทาสิ. Habiendo hablado así, cuando el cazador le dijo: 'He sido enviado por la reina de Kasi en busca de tus colmillos, señor', él, cumpliendo el deseo de ella, se cortó sus propios colmillos, que brillaban con una hermosa gloria de la que emanaban rayos de seis colores, y se los entregó. มหากปิ หุตฺวา อตฺตนาเยว ปพฺพตปปาตโต อุทฺธริเตน ปุริเสน – Habiendo nacido como el Gran Mono, por el hombre a quien él mismo había rescatado de un precipicio de la montaña — ‘‘ภกฺโข อยํ มนุสฺสานํ, ยเถวญฺเญ วเน มิคา; ยํนูนิมํ วธิตฺวาน, ฉาโต ขาเทยฺย วานรํ. «Este mono es alimento para los hombres, al igual que otros animales del bosque; quizás debería matar a este mono y comerlo, pues tengo hambre». ‘‘อาหิโตว คมิสฺสามิ, มํสมาทาย สมฺพลํ; กนฺตารํ นิตฺถริสฺสามิ, ปาเถยฺยํ เม ภวิสฺสตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๐๕-๒๐๖); – «Habiéndome saciado, me marcharé llevando la carne como provisiones; cruzaré el desierto, será mi sustento para el camino». เอวํ จินฺเตตฺวา สิลํ อุกฺขิปิตฺวา มตฺถเก สมฺปทาลิเต อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ตํ ปุริสํ อุทิกฺขมาโน – Habiendo pensado así, levantó una piedra y le partió la cabeza al Gran Mono. Este, mirando a aquel hombre con los ojos llenos de lágrimas — ‘‘มา อยฺโยสิ เม ภทนฺเต, ตฺวํ นาเมตาทิสํ กริ; ตฺวํ โขสิ นาม ทีฆาวุ, อญฺญํ วาเรตุมรหสี’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๒๐๙); – «¡No haga eso, noble señor! Usted es para mí una persona respetable. ¡Usted, oh de larga vida!, debería en cambio impedir que otros hicieran tal cosa». วตฺวา ตสฺมึ ปุริเส จิตฺตํ อปฺปทูเสตฺวา อตฺตโน จ ทุกฺขํ อจินฺเตตฺวา ตเมว ปุริสํ เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปสิ. Habiendo dicho esto, sin corromper su mente hacia aquel hombre y sin pensar en su propio dolor, siendo todavía un animal, aquel Gran Mono lo llevó hasta un lugar seguro fuera del bosque. ภูริทตฺโต นาม นาคราชา หุตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย วมฺมิกมุทฺธนิ สยมาโน กปฺปุฏฺฐานคฺคิสทิเสน โอสเธน สกลสรีเร สิญฺจิยมาโนปิ เปฬาย ปกฺขิปิตฺวา สกลชมฺพุทีเป กีฬาปิยมาโนปิ ตสฺมึ พฺราหฺมเณ มโนปโทสมตฺตมฺปิ น อกาสิ. ยถาห – Habiendo nacido como el rey naga llamado Bhuridatta, habiendo tomado los votos del Uposatha y mientras yacía sobre la cima de un hormiguero, aunque su cuerpo entero era rociado con una pócima semejante al fuego del fin del mundo, y aunque fue metido en una cesta y obligado a actuar por toda Jambudipa, no mostró ni el más mínimo rastro de corrupción mental hacia aquel brahmán. Como se dijo: ‘‘เปฬาย ปกฺขิปนฺเตปิ, มทฺทนฺเตปิ จ ปาณินา; อลมฺปาเน น กุปฺปามิ, สีลขณฺฑภยา มมา’’ติ. (จริยา. ๒.๑๖); «Incluso cuando me mete en la cesta o me aplasta con la mano, no me enojo con el encantador de serpientes por temor a quebrantar mi virtud». จมฺเปยฺโยปิ [Pg.297] นาคราชา หุตฺวา อหิตุณฺฑิเกน วิเหฐิยมาโน มโนปโทสมตฺตมฺปิ นุปฺปาเทสิ. ยถาห – Incluso siendo el rey naga Campeyya, cuando fue maltratado por un encantador de serpientes, no albergó ni el más mínimo rastro de corrupción mental. Como se dijo: ‘‘ตทาปิ มํ ธมฺมจารึ, อุปวุตฺถอุโปสถํ; อหิตุณฺฑิโก คเหตฺวาน, ราชทฺวารมฺหิ กีฬติ. «En aquel entonces, a mí, que practicaba el Dhamma y observaba el Uposatha, el encantador de serpientes me capturó y me hizo actuar ante la puerta del palacio». ‘‘ยํ โส วณฺณํ จินฺตยติ, นีลํ ปีตํ ว โลหิตํ; ตสฺส จิตฺตานุวตฺตนฺโต, โหมิ จินฺติตสนฺนิโภ. «Cualquier color que él imaginara —azul, amarillo o rojo—, siguiendo su voluntad, yo me convertía en aquello que él había pensado». ‘‘ถลํ กเรยฺยํ อุทกํ, อุทกมฺปิ ถลํ กเร; ยทิหํ ตสฺส กุปฺเปยฺยํ, ขเณน ฉาริกํ กเร. «Podría convertir la tierra firme en agua, y el agua también en tierra firme; si me hubiera enojado con él, podría haberlo convertido en cenizas en un instante». ‘‘ยทิ จิตฺตวสี เหสฺสํ, ปริหายิสฺสามิ สีลโต; สีเลน ปริหีนสฺส, อุตฺตมตฺโถ น สิชฺฌตี’’ติ. (จริยา. ๒.๒๑-๒๔); «Si me hubiera dejado llevar por mi voluntad, me habría desviado de mi virtud; y para quien carece de virtud, no se alcanza el propósito supremo». สงฺขปาลนาคราชา หุตฺวา ติขิณาหิ สตฺตีหิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ โอวิชฺฌิตฺวา ปหารมุเขหิ สกณฺฏกา ลตาโย ปเวเสตฺวา นาสาย ทฬฺหํ รชฺชุํ ปกฺขิปิตฺวา โสฬสหิ โภชปุตฺเตหิ กาเชนาทาย วยฺหมาโน ธรณีตเล ฆํสิยมานสรีโร มหนฺตํ ทุกฺขํ ปจฺจนุโภนฺโต กุชฺฌิตฺวา โอโลกิตมตฺเตเนว สพฺเพ โภชปุตฺเต ภสฺมํ กาตุํ สมตฺโถปิ สมาโน จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา ปทุฏฺฐาการมตฺตมฺปิ น อกาสิ. Habiendo nacido como el rey naga Sankhapala, aunque fue atravesado por lanzas afiladas en ocho lugares y le introdujeron lianas espinosas por las heridas, le pasaron una soga firme por la nariz y fue llevado en hombros en un madero por dieciséis hijos de cazadores, con su cuerpo rozando el suelo y sufriendo un gran dolor, a pesar de ser capaz de convertir en cenizas a todos los hijos de los cazadores con solo mirarlos, ni siquiera abrió los ojos para mostrar el más mínimo rastro de un gesto de malicia. ยถาห – Como se dijo: ‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสิญฺจฬาร,อุโปสถํ นิจฺจมุปาวสามิ; อถาคมุํ โสฬส โภชปุตฺตา,รชฺชุํ คเหตฺวาน ทฬฺหญฺจ ปาสํ. «¡Oh, Alara!, siempre observo el Uposatha en los días decimocuarto y decimoquinto; entonces llegaron dieciséis hijos de cazadores trayendo una soga y un fuerte lazo». ‘‘เภตฺวาน นาสํ อติกสฺส รชฺชุํ,นยึสุ มํ สมฺปริคยฺห ลุทฺทา; เอตาทิสํ ทุกฺขมหํ ติติกฺขํ,อุโปสถํ อปฺปฏิโกปยนฺโต’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๘๐-๑๘๑); «Habiendo perforado mi nariz y tensado la soga, los cazadores me llevaron tras haberme sujetado firmemente; soporté tal dolor sin quebrantar mi voto de Uposatha». น [Pg.298] เกวลญฺจ เอตาเนว, อญฺญานิปิ มาตุโปสกชาตกาทีสุ อเนกานิ อจฺฉริยานิ อกาสิ. ตสฺส เต อิทานิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺตํ สเทวโลเก เกนจิ อปฺปฏิสมขนฺติคุณํ ตํ ภควนฺตํ สตฺถารํ อปทิสโต ปฏิฆจิตฺตํ นาม อุปฺปาเทตุํ อติวิย อยุตฺตํ อปฺปติรูปนฺติ. No solo realizó estos prodigios; en el Mātuposaka Jātaka y otros, realizó muchos otros prodigios (soportando lo difícil de soportar). Para ti, que consideras a ese Bienaventurado —quien posee una virtud de paciencia incomparable en el mundo de los devas— como tu Maestro, es sumamente inapropiado e indecoroso permitir que surja un pensamiento de resentimiento. ๒๔๘. สเจ ปนสฺส เอวํ สตฺถุ ปุพฺพจริตคุณํ ปจฺจเวกฺขโตปิ ทีฆรตฺตํ กิเลสานํ ทาสพฺยํ อุปคตสฺส เนว ตํ ปฏิฆํ วูปสมฺมติ, อถาเนน อนมตคฺคิยานิ ปจฺจเวกฺขิตพฺพานิ. ตตฺร หิ วุตฺตํ – 248. Sin embargo, si a pesar de reflexionar de este modo sobre la conducta pasada del Maestro, el resentimiento no cesa en aquel que ha sido esclavo de las impurezas (kilesas) por largo tiempo, entonces debe reflexionar sobre los Anamatagga Suttas. Pues allí se dice: ‘‘น โส, ภิกฺขเว, สตฺโต สุลภรูโป, โย น มาตาภูตปุพฺโพ, โย น ปิตาภูตปุพฺโพ, โย น ภาตา, โย น ภคินี, โย น ปุตฺโต, โย น ธีตาภูตปุพฺพา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๓๗-๑๔๒). «Monjes, no es fácil encontrar un ser que en el pasado no haya sido madre, padre, hermano, hermana, hijo o hija». ตสฺมา ตสฺมึ ปุคฺคเล เอวํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตพฺพํ, ‘‘อยํ กิร เม อตีเต มาตา หุตฺวา ทสมาเส กุจฺฉิยา ปริหริตฺวา มุตฺตกรีสเขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ หริจนฺทนํ วิย อชิคุจฺฉมานา อปเนตฺวา อุเร นจฺจาเปนฺตี องฺเคน ปริหรมานา โปเสสิ, ปิตา หุตฺวา อชปถสงฺกุปถาทีนิ คนฺตฺวา วาณิชฺชํ ปโยชยมาโน มยฺหมตฺถาย ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา อุภโตพฺยูฬฺเห สงฺคาเม ปวิสิตฺวา นาวาย มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตฺวา อญฺญานิ จ ทุกฺกรานิ กริตฺวา ‘ปุตฺตเก โปเสสฺสามี’ติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ธนํ สํหริตฺวา มํ โปเสสิ. ภาตา, ภคินี, ปุตฺโต, ธีตา จ หุตฺวาปิ อิทญฺจิทญฺจุปการํ อกาสีติ ตตฺร เม นปฺปติรูปํ มนํ ปทูเสตุ’’นฺติ. Por lo tanto, se debe generar este pensamiento hacia esa persona: «En el pasado, esta persona fue mi madre, me llevó en su vientre por diez meses y, sin asco, como si fuera sándalo rojo, limpió mi orina, heces, saliva y mucosidad; me acunó en su pecho, me cargó en sus brazos y me crió. O fue mi padre, quien recorriendo senderos difíciles de cabras y estacas para comerciar, arriesgando incluso su vida por mi bien, entrando en batallas o cruzando el gran océano en barco y realizando otras tareas difíciles, recolectó riqueza por diversos medios para criarme. También siendo hermano, hermana, hijo o hija, me prestó tal y cual ayuda». Por lo tanto, no es apropiado que yo corrompa mi mente con resentimiento hacia esa persona. ๒๔๙. สเจ ปน เอวมฺปิ จิตฺตํ นิพฺพาเปตุํ น สกฺโกติเยว, อถาเนน เอวํ เมตฺตานิสํสา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา – ‘‘อมฺโภ ปพฺพชิต, นนุ วุตฺตํ ภควตา – 249. Pero si aun así no puede extinguir ese pensamiento, entonces debe reflexionar sobre los beneficios del amor universal (metta) de esta manera: «Oh monje, ¿no ha dicho el Bienaventurado...» ‘เมตฺตาย โข, ภิกฺขเว, เจโตวิมุตฺติยา อาเสวิตาย ภาวิตาย พหุลีกตาย ยานีกตาย วตฺถุกตาย อนุฏฺฐิตาย ปริจิตาย สุสมารทฺธาย เอกาทสานิสํสา ปาฏิกงฺขา[Pg.299]. กตเม เอกาทส? สุขํ สุปติ, สุขํ ปฏิพุชฺฌติ, น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ, มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ, เทวตา รกฺขนฺติ, นาสฺส อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมติ, ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยติ, มุขวณฺโณ ปสีทติ, อสมฺมูฬฺโห กาลงฺกโรติ, อุตฺตริมปฺปฏิวิชฺฌนฺโต พฺรหฺมโลกูปโค โหตี’ติ (อ. นิ. ๑๑.๑๕). «Monjes, cuando la liberación de la mente a través del amor universal (metta-cetovimutti) ha sido cultivada, desarrollada, practicada frecuentemente, convertida en un vehículo, establecida como base, consolidada, perfeccionada y bien emprendida, se pueden esperar once beneficios. ¿Cuáles son los once? Uno duerme feliz, se despierta feliz, no tiene pesadillas, es querido por los seres humanos, es querido por los seres no humanos, las deidades lo protegen, no le afecta ni el fuego, ni el veneno, ni las armas, la mente se concentra rápidamente, el semblante es sereno, muere sin confusión y, si no alcanza una realización superior (el Arhatado), renace en el mundo de Brahma». ‘‘สเจ ตฺวํ อิทํ จิตฺตํ น นิพฺพาเปสฺสสิ, อิเมหิ อานิสํเสหิ ปริพาหิโร ภวิสฺสสี’’ติ. «Si no extingues este pensamiento de ira, quedarás excluido de estos beneficios». ๒๕๐. เอวมฺปิ นิพฺพาเปตุํ อสกฺโกนฺเตน ปน ธาตุวินิพฺโภโค กาตพฺโพ. กถํ? ‘‘อมฺโภ ปพฺพชิต, ตฺวํ เอตสฺส กุชฺฌมาโน กสฺส กุชฺฌสิ? กึ เกสานํ กุชฺฌสิ, อุทาหุ โลมานํ, นขานํ…เป… มุตฺตสฺส กุชฺฌสิ? อถ วา ปน เกสาทีสุ ปถวีธาตุยา กุชฺฌสิ, อาโปธาตุยา, เตโชธาตุยา, วาโยธาตุยา กุชฺฌสิ? เย วา ปญฺจกฺขนฺเธ ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย อุปาทาย อยมายสฺมา อิตฺถนฺนาโมติ วุจฺจติ, เตสุ กึ รูปกฺขนฺธสฺส กุชฺฌสิ, อุทาหุ เวทนา สญฺญา สงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺธสฺส กุชฺฌสิ? กึ วา จกฺขายตนสฺส กุชฺฌสิ, กึ รูปายตนสฺส กุชฺฌสิ…เป… กึ มนายตนสฺส กุชฺฌสิ, กึ ธมฺมายตนสฺส กุชฺฌสิ? กึ วา จกฺขุธาตุยา กุชฺฌสิ, กึ รูปธาตุยา, กึ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา…เป… กึ มโนธาตุยา, กึ ธมฺมธาตุยา, กึ มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ? เอวญฺหิ ธาตุวินิพฺโภคํ กโรโต อารคฺเค สาสปสฺส วิย อากาเส จิตฺตกมฺมสฺส วิย จ โกธสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ น โหติ. 250. Si todavía no puede extinguirlo, debe realizar el análisis de los elementos (dhātuvinibbhogo). ¿De qué manera? «Oh monje, al estar enojado con esa persona, ¿con qué estás enojado? ¿Estás enojado con los cabellos de la cabeza, o con los vellos del cuerpo, las uñas... o con la orina? ¿O acaso estás enojado con el elemento tierra en los cabellos, etc., con el elemento agua, el elemento fuego o el elemento aire? O de los cinco agregados, las doce bases y los dieciocho elementos por los cuales a este venerable se le llama 'fulano de tal', ¿estás enojado con el agregado de la forma? ¿O con el agregado de la sensación, de la percepción, de las formaciones mentales o de la consciencia? ¿Estás enojado con la base del ojo, o con la base de la forma... o con la base de la mente, o con la base de los objetos mentales? ¿Estás enojado con el elemento del ojo, o con el elemento de la forma, o con el elemento de la consciencia visual... o con el elemento de la mente, o con el elemento de los objetos mentales, o con el elemento de la consciencia mental?». Para quien realiza así el análisis de los elementos, la ira no encuentra lugar donde establecerse, tal como una semilla de mostaza en la punta de un punzón o una pintura en el espacio vacío. ๒๕๑. ธาตุวินิพฺโภคํ ปน กาตุํ อสกฺโกนฺเตน ทานสํวิภาโค กาตพฺโพ. อตฺตโน สนฺตกํ ปรสฺส ทาตพฺพํ, ปรสฺส สนฺตกํ อตฺตนา คเหตพฺพํ. สเจ ปน ปโร ภินฺนาชีโว โหติ อปริโภคารหปริกฺขาโร, อตฺตโน สนฺตกเมว ทาตพฺพํ. ตสฺเสวํ กโรโต เอกนฺเตเนว ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต วูปสมฺมติ. อิตรสฺส จ อตีตชาติโต ปฏฺฐาย อนุพนฺโธปิ โกโธ ตงฺขณญฺเญว วูปสมฺมติ, จิตฺตลปพฺพตวิหาเร ติกฺขตฺตุํ วุฏฺฐาปิตเสนาสเนน ปิณฺฑปาติกตฺเถเรน ‘‘อยํ[Pg.300], ภนฺเต, อฏฺฐกหาปณคฺฆนโก ปตฺโต มม มาตรา อุปาสิกาย ทินฺโน ธมฺมิยลาโภ, มหาอุปาสิกาย ปุญฺญลาภํ กโรถา’’ติ วตฺวา ทินฺนํ ปตฺตํ ลทฺธมหาเถรสฺส วิย. เอวํ มหานุภาวเมตํ ทานํ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – 251. Si no es capaz de realizar el análisis de los elementos, debe practicar el intercambio de dones (dāna). Debe dar algo propio al adversario o recibir algo del adversario. Pero si el adversario tiene un medio de vida incorrecto o posee requisitos inapropiados para el uso, solo se debe dar lo propio. Para quien actúa de este modo, el resentimiento hacia esa persona se extingue por completo. E incluso la ira que ha persistido desde vidas pasadas se apacigua en ese mismo instante. Esto es similar al caso del venerable Piṇḍapātika en el monasterio de Cittalapabbata, quien entregó un cuenco valorado en ocho kahāpaṇas —obsequiado legítimamente por su madre, una devota seguidora— a un gran anciano que lo había desalojado de su vivienda tres veces, diciendo: «Venerable señor, este cuenco es un regalo de mi madre; por favor, permita que ella obtenga mérito». Así de grande es el poder de la generosidad. Por eso se ha dicho: ‘‘อทนฺตทมนํ ทานํ, ทานํ สพฺพตฺถสาธกํ; ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติ. «La generosidad amansa a los indomables, la generosidad todo lo logra; mediante la generosidad y las palabras amables, los hombres se enaltecen y se rinden en respeto». ๒๕๒. ตสฺเสวํ เวรีปุคฺคเล วูปสนฺตปฏิฆสฺส ยถา ปิยาติปฺปิยสหายกมชฺฌตฺเตสุ, เอวํ ตสฺมิมฺปิ เมตฺตาวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ. อถาเนน ปุนปฺปุนํ เมตฺตายนฺเตน อตฺตนิ ปิยปุคฺคเล มชฺฌตฺเต เวรีปุคฺคเลติ จตูสุ ชเนสุ สมจิตฺตตํ สมฺปาเทนฺเตน สีมาสมฺเภโท กาตพฺโพ. ตสฺสิทํ ลกฺขณํ, สเจ อิมสฺมึ ปุคฺคเล ปิยมชฺฌตฺตเวรีหิ สทฺธึ อตฺตจตุตฺเถ เอกสฺมึ ปเทเส นิสินฺเน โจรา อาคนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, เอกํ ภิกฺขุํ อมฺหากํ เทถา’’ติ วตฺวา ‘‘กึ การณา’’ติ วุตฺเต ‘‘ตํ มาเรตฺวา คลโลหิตํ คเหตฺวา พลิกรณตฺถายา’’ติ วเทยฺยุํ, ตตฺร เจโส ภิกฺขุ ‘‘อสุกํ วา อสุกํ วา คณฺหนฺตู’’ติ จินฺเตยฺย, อกโตว โหติ สีมาสมฺเภโท. สเจปิ ‘‘มํ คณฺหนฺตุ, มา อิเม ตโย’’ติปิ จินฺเตยฺย, อกโตว โหติ สีมาสมฺเภโท. กสฺมา? ยสฺส ยสฺส หิ คหณมิจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส อหิเตสี โหติ, อิตเรสํเยว หิเตสี โหติ. 252. De este modo, para aquel yogi cuyo resentimiento hacia el adversario se ha apaciguado, su mente fluye con amor universal hacia él, tal como lo hace hacia una persona querida, un amigo muy íntimo o una persona neutral. Entonces, al practicar metta repetidamente hacia estas cuatro clases de personas —uno mismo, la persona querida, la persona neutral y el adversario—, debe desarrollar la igualdad mental (samacittata) y realizar la 'ruptura de las fronteras' (sīmāsambhedo). Su característica es esta: si mientras se está sentado en un lugar junto con una persona querida, una neutral y un adversario, siendo uno mismo el cuarto, llegaran unos bandidos y dijeran: «Venerable señor, denos a un monje», y ante la pregunta de «¿Para qué?», respondieran: «Para matarlo y usar la sangre de su garganta como ofrenda»; si en ese momento el monje pensara: «Que se lleven a este o a aquel», entonces no se ha realizado la ruptura de las fronteras. Incluso si pensara: «Que me lleven a mí, pero no a estos tres», tampoco se habría realizado la ruptura de las fronteras. ¿Por qué? Porque hacia quienquiera que desee que sea capturado, le desea un mal, y solo desea el bien para los otros. ยทา ปน จตุนฺนํ ชนานมนฺตเร เอกมฺปิ โจรานํ ทาตพฺพํ น ปสฺสติ, อตฺตนิ จ เตสุ จ ตีสุ ชเนสุ สมเมว จิตฺตํ ปวตฺเตติ, กโต โหติ สีมาสมฺเภโท. เตนาหุ โปราณา – Sin embargo, cuando entre las cuatro personas no ve a ninguna que deba ser entregada a los bandidos, y dirige su mente con total igualdad hacia sí mismo y hacia esas tres personas, entonces se ha realizado la ruptura de las fronteras. Por ello dijeron los antiguos: ‘‘อตฺตนิ หิตมชฺฌตฺเต, อหิเต จ จตุพฺพิเธ; ยทา ปสฺสติ นานตฺตํ, หิตจิตฺโตว ปาณินํ. Cuando todavía ve distinción entre estos cuatro tipos [de personas]: uno mismo, el ser querido, el neutral y el enemigo, solo se dice que tiene una mente de bienestar hacia los seres. ‘‘น นิกามลาภี เมตฺตาย, กุสลีติ ปวุจฺจติ; ยทา จตสฺโส สีมาโย, สมฺภินฺนา โหนฺติ ภิกฺขุโน. No se dice que sea uno que obtiene a voluntad o que es experto en el amor universal (metta); sino cuando las cuatro fronteras han sido rotas para el monje, ‘‘สมํ ผรติ เมตฺตาย, สพฺพโลกํ สเทวกํ; มหาวิเสโส ปุริเมน, ยสฺส สีมา น ญายตี’’ติ. difunde por igual el amor universal por todo el mundo con sus divinidades. Aquel para quien las fronteras ya no se perciben posee una gran distinción superior a la de la persona anterior. ๒๕๓. เอวํ [Pg.301] สีมาสมฺเภทสมกาลเมว จ อิมินา ภิกฺขุนา นิมิตฺตญฺจ อุปจารญฺจ ลทฺธํ โหติ. สีมาสมฺเภเท ปน กเต ตเมว นิมิตฺตํ อาเสวนฺโต ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต อปฺปกสิเรเนว ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว อปฺปนํ ปาปุณาติ. 253. De esta manera, en el mismo momento en que se rompen las fronteras, este monje obtiene tanto el signo (nimitta) como el acceso (upacara). Una vez realizada la ruptura de las fronteras, cultivando, desarrollando y practicando frecuentemente ese mismo signo, alcanza la absorción (appana) sin dificultad, tal como se describió en el método del kasina de tierra. เอตฺตาวตาเนน อธิคตํ โหติ ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ปฐมชฺฌานํ เมตฺตาสหคตํ. อธิคเต จ ตสฺมึ ตเทว นิมิตฺตํ อาเสวนฺโต ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต อนุปุพฺเพน จตุกฺกนเย ทุติยตติยชฺฌานานิ, ปญฺจกนเย ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ จ ปาปุณาติ. Mediante este nivel de práctica, el meditador ha alcanzado el primer jhana acompañado de amor universal, el cual posee el abandono de cinco factores, la dotación de cinco factores, la triple bondad y las diez características. Habiendo alcanzado este [jhana], cultivando, desarrollando y practicando frecuentemente ese mismo signo, alcanza sucesivamente el segundo y tercer jhana según el método de cuatro niveles, y el segundo, tercero y cuarto jhana según el método de cinco niveles. โส หิ ปฐมชฺฌานาทีนํ อญฺญตรวเสน เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ. ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ (วิภ. ๖๔๒; ที. นิ. ๑.๕๕๖). ปฐมชฺฌานาทิวเสน อปฺปนาปฺปตฺตจิตฺตสฺเสว หิ อยํ วิกุพฺพนา สมฺปชฺชติ. En efecto, mediante cualquiera de los jhanas, desde el primero en adelante, él mora impregnando una dirección con una mente imbuida de amor universal. Así también la segunda, la tercera y la cuarta. De esta manera, hacia arriba, hacia abajo, a través y en todas partes, identificándose con todos los seres, impregna a todo el mundo de seres con una mente imbuida de amor universal, vasta, sublime, inconmensurable, sin enemistad y sin malevolencia. Pues esta maestría en la diversificación (vikubbana) solo se logra para aquel cuya mente ha alcanzado la absorción (appana) a través del primer jhana y los demás. ๒๕๔. เอตฺถ จ เมตฺตาสหคเตนาติ เมตฺตาย สมนฺนาคเตน. เจตสาติ จิตฺเตน. เอกํ ทิสนฺติ เอกเมกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย เอกทิสาปริยาปนฺนสตฺตผรณวเสน วุตฺตํ. ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวา. วิหรตีติ พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ อิริยาปถวิหารํ ปวตฺเตติ. ตถา ทุติยนฺติ ยถา ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุ ยํกิญฺจิ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตเถว ตทนนฺตรํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถญฺจาติ อตฺโถ. อิติ อุทฺธนฺติ เอเตเนว นเยน อุปริมํ ทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อโธ ติริยนฺติ อโธทิสมฺปิ ติริยํทิสมฺปิ เอวเมว. ตตฺถ จ อโธติ เหฏฺฐา. ติริยนฺติ อนุทิสาสุ. เอวํ สพฺพทิสาสุ อสฺสมณฺฑเล อสฺสมิว เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปีติ. เอตฺตาวตา เอกํ ทิสํ ปริคฺคเหตฺวา โอธิโส เมตฺตาผรณํ ทสฺสิตํ. 254. Aquí, 'acompañado de amor universal' significa dotado de metta. 'Con la mente' significa con el estado mental. 'Una dirección' se dice en referencia a los seres incluidos en una dirección, comenzando por el primer ser que se ha tomado como objeto en esa dirección. 'Habiendo impregnado' significa habiendo contactado y tomado como objeto. 'Mora' significa que mantiene la continuidad de las posturas corporales fundamentadas en el Brahmavihara del jhana de amor universal. 'Así la segunda' significa que, al igual que impregna cualquier dirección entre las direcciones como el Este, del mismo modo impregna sucesivamente la segunda, la tercera y la cuarta. 'Así, hacia arriba' significa que del mismo modo impregna la dirección superior. 'Hacia abajo y a través' significa igualmente hacia la dirección inferior y las direcciones intermedias. En este contexto, 'hacia abajo' se refiere a lo que está debajo de uno mismo, y 'a través' se refiere a las direcciones intermedias. Así, en todas las direcciones, como quien guía a un caballo en un picadero, guía y hace volver su mente imbuida de amor universal. Con esto se muestra la difusión de metta de manera delimitada (odhiso), habiendo tomado una dirección a la vez. สพฺพธีติอาทิ ปน อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ. สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพสุ หีนมชฺฌิมุกฺกฏฺฐมิตฺตสปตฺตมชฺฌตฺตาทิปฺปเภเทสุ อตฺตตาย[Pg.302]. ‘‘อยํ ปรสตฺโต’’ติ วิภาคํ อกตฺวา อตฺตสมตายาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพน จิตฺตภาเคน อีสกมฺปิ พหิ อวิกฺขิปมาโนติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ, สพฺพสตฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. วิปุเลนาติเอวมาทิปริยายทสฺสนโต ปเนตฺถ ปุน เมตฺตาสหคเตนาติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา เอตฺถ โอธิโส ผรเณ วิย ปุน ตถาสทฺโท อิติสทฺโท วา น วุตฺโต, ตสฺมา ปุน เมตฺตาสหคเตน เจตสาติ วุตฺตํ. นิคมวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. วิปุเลนาติ เอตฺถ จ ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา. ภูมิวเสน ปน เอตํ มหคฺคตํ ปคุณวเสน จ อปฺปมาณสตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ, พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ, โทมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ, นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ. อยํ เมตฺตาสหคเตน เจตสาติอาทินา นเยน วุตฺตาย วิกุพฺพนาย อตฺโถ. Sin embargo, las palabras 'en todas partes', etc., se dicen para mostrar la difusión sin delimitación (anodhiso). Allí, 'en todas partes' (sabbadhi) significa en todos los lugares. 'Identificándose con todos' (sabbattatāya) significa considerándolos a todos —ya sean inferiores, medios, superiores, amigos, enemigos o neutrales— como a uno mismo. Se dice así por no hacer distinción de 'este es otro ser', sino tratándolos con igualdad personal. O bien, 'identificándose con todos' significa con la totalidad de la mente, sin permitir que se disperse lo más mínimo hacia el exterior del objeto de meditación. 'A todo el mundo' significa que contiene a todos los seres, que está unido a todos los seres. 'El mundo' se refiere al mundo de los seres. Debido a que se muestran términos sinónimos como 'vasta', etc., aquí se repite 'con una mente imbuida de amor universal'. O bien, puesto que aquí no se usan de nuevo términos como 'así' (tatha) o 'de esta manera' (iti) como en la difusión delimitada, se repite 'con una mente imbuida de amor universal'. O se dice esto a modo de conclusión. En el término 'vasta', debe entenderse su amplitud en virtud de la difusión. Por su plano, esta mente es 'sublime' (mahaggata); por su grado de maestría y por tener como objeto a seres inconmensurables, es 'inconmensurable' (appamana); por abandonar el obstáculo de la malevolencia, es 'libre de enemistad' (avera); y por abandonar el pesar (domanassa), es 'libre de aflicción' (abyapajja), lo que significa libre de sufrimiento mental. Este es el significado de la maestría descrita mediante el método de 'con una mente imbuida de amor universal', etc. ๒๕๕. ยถา จายํ อปฺปนาปฺปตฺตจิตฺตสฺเสว วิกุพฺพนา สมฺปชฺชติ, ตถา ยมฺปิ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๒.๒๒) ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ, ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ อปฺปนาปฺปตฺตจิตฺตสฺเสว สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ. 255. Así como esta maestría se cumple únicamente para la mente que ha alcanzado la absorción, de igual modo debe entenderse que lo que se dice en el Patisambhidamagga —a saber, 'la liberación de la mente mediante el amor universal por cinco formas de difusión sin delimitación, por siete formas de difusión delimitada y por diez formas de difusión direccional'— también se cumple solo para quien ha alcanzado la absorción. ตตฺถ จ สพฺเพ สตฺตา อเวรา อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตุ, สพฺเพ ปาณา, สพฺเพ ภูตา, สพฺเพ ปุคฺคลา, สพฺเพ อตฺตภาวปริยาปนฺนา อเวรา…เป… ปริหรนฺตูติ อิเมหิ ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ เวทิตพฺพา. En ese contexto, la liberación de la mente mediante el amor universal a través de las cinco formas de difusión sin delimitación debe entenderse así: 'Que todos los seres (satta) estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos'; 'Que todos los que respiran (pana) estén libres de enemistad...'; 'Que todas las criaturas (bhuta) estén libres de enemistad...'; 'Que todas las personas (puggala) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los que poseen una individualidad (attabhavapariyapanna) estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos'. สพฺพา อิตฺถิโย อเวรา…เป… อตฺตานํ ปริหรนฺตุ, สพฺเพ ปุริสา, สพฺเพ อริยา, สพฺเพ อนริยา, สพฺเพ เทวา, สพฺเพ มนุสฺสา, สพฺเพ วินิปาติกา อเวรา…เป… ปริหรนฺตูติ อิเมหิ สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ เวทิตพฺพา. La liberación de la mente mediante el amor universal a través de las siete formas de difusión delimitada debe entenderse así: 'Que todas las mujeres (itthi) estén libres de enemistad... que se cuiden a sí mismos'; 'Que todos los hombres (purisa) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los nobles (ariya) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los que no son nobles (anariya) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los dioses (deva) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los seres humanos (manussa) estén libres de enemistad...'; 'Que todos los que están en estados de privación (vinipatika) estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos'. สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา อเวรา…เป… อตฺตานํ ปริหรนฺตุ. สพฺเพ ปจฺฉิมาย ทิสาย, สพฺเพ อุตฺตราย ทิสาย, สพฺเพ ทกฺขิณาย ทิสาย, สพฺเพ ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย, สพฺเพ ปจฺฉิมาย อนุทิสาย, สพฺเพ [Pg.303] อุตฺตราย อนุทิสาย, สพฺเพ ทกฺขิณาย อนุทิสาย, สพฺเพ เหฏฺฐิมาย ทิสาย, สพฺเพ อุปริมาย ทิสาย สตฺตา อเวรา…เป… ปริหรนฺตุ. สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปาณา, ภูตา, ปุคฺคลา, อตฺตภาวปริยาปนฺนา, อเวรา…เป… ปริหรนฺตุ. สพฺพา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อิตฺถิโย, สพฺเพ ปุริสา, อริยา, อนริยา, เทวา, มนุสฺสา, วินิปาติกา อเวรา…เป… ปริหรนฺตุ. สพฺพา ปจฺฉิมาย ทิสาย, อุตฺตราย, ทกฺขิณาย, ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย, ปจฺฉิมาย, อุตฺตราย, ทกฺขิณาย อนุทิสาย, เหฏฺฐิมาย ทิสาย, อุปริมาย ทิสาย อิตฺถิโย…เป… วินิปาติกา อเวรา อพฺยาปชฺชา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ อิเมหิ ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ เวทิตพฺพา. La liberación de la mente mediante el amor universal a través de las diez formas de difusión direccional debe entenderse así: 'Que todos los seres en la dirección del Este estén libres de enemistad... que se cuiden a sí mismos'. 'Que todos en la dirección del Oeste...', 'del Norte...', 'del Sur...', 'en la dirección intermedia del Sureste...', 'del Noroeste...', 'del Noreste...', 'del Suroeste...', 'en la dirección de abajo...', 'en la dirección de arriba, que todos los seres estén libres de enemistad... que se cuiden a sí mismos'. 'Que todos los que respiran, las criaturas, las personas y los que poseen una individualidad en la dirección del Este estén libres de enemistad...'. 'Que todas las mujeres, hombres, nobles, no nobles, dioses, seres humanos y seres en estados de privación en la dirección del Este estén libres de enemistad...'. Del mismo modo para la dirección del Oeste, Norte, Sur, las intermedias, abajo y arriba, que todas las mujeres hasta los seres en estados de privación, estén libres de enemistad, libres de malevolencia, libres de aflicción y, siendo felices, que se cuiden a sí mismos. Así debe entenderse la liberación de la mente mediante el amor universal a través de estas diez formas de difusión direccional. ๒๕๖. ตตฺถ สพฺเพติ อนวเสสปริยาทานเมตํ. สตฺตาติ รูปาทีสุ ขนฺเธสุ ฉนฺทราเคน สตฺตา วิสตฺตาติ สตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – 256. En este contexto, la palabra 'sabbe' (todos) es un término que abarca todo sin excepción. Respecto a 'sattā' (seres): se denominan así porque están apegados y vinculados a los agregados, como la forma y otros, mediante el deseo y la pasión (chandarāga). Por ello, el Bendito dijo lo siguiente: ‘‘รูเป โข, ราธ, โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต, ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา สตฺโตติ วุจฺจติ… เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต, ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๖๑). «Radha, cualquier deseo, pasión, deleite o anhelo que exista hacia la forma, uno está apegado a ella, vinculado a ella; por eso se le llama 'ser'. En cuanto a la sensación... la percepción... las formaciones... cualquier deseo, pasión, deleite o anhelo que exista hacia la conciencia, uno está apegado a ella, vinculado a ella; por eso se le llama 'ser'» (Saṃ. Ni. 3.161). รุฬฺหีสทฺเทน ปน วีตราเคสุปิ อยํ โวหาโร วตฺตติเยว, วิลีวมเยปิ พีชนิวิเสเส ตาลวณฺฏโวหาโร วิย. อกฺขรจินฺตกา ปน อตฺถํ อวิจาเรตฺวา นามมตฺตเมตนฺติ อิจฺฉนฺติ. เยปิ อตฺถํ วิจาเรนฺติ, เต สตฺวโยเคน สตฺตาติ อิจฺฉนฺติ. Sin embargo, por el uso convencional de la palabra (rūḷhī), este término 'ser' se aplica incluso a aquellos libres de pasión (arahants), de la misma manera que el término 'abanico de hoja de palma' (tālavaṇṭa) se utiliza para un tipo especial de abanico hecho de tiras de bambú. Los gramáticos, por su parte, sin investigar el significado profundo, consideran que este término es simplemente un nombre. Aquellos que investigan el significado, consideran que se llaman 'seres' (sattā) debido a su asociación con la fuerza vital o el esfuerzo (satva). ปาณนตาย ปาณา, อสฺสาสปสฺสาสายตฺตวุตฺติตายาติ อตฺโถ. ภูตตฺตา ภูตา, สํภูตตฺตา อภินิพฺพตฺตตฺตาติ อตฺโถ. ปุนฺติ วุจฺจติ นิรโย. ตสฺมึ คลนฺตีติ ปุคฺคลา, คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อตฺตภาโว วุจฺจติ สรีรํ. ขนฺธปญฺจกเมว วา, ตมุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตสมฺภวโต. ตสฺมึ อตฺตภาเว ปริยาปนฺนาติ อตฺตภาวปริยาปนฺนา. ปริยาปนฺนาติ ปริจฺฉินฺนา, อนฺโตคธาติ อตฺโถ. Se llaman 'pāṇā' (seres vivos) por su actividad respiratoria, significando que su existencia depende de la inspiración y la espiración. Se llaman 'bhūtā' (seres existentes) porque han nacido o se han manifestado mediante el karma y las aflicciones. La palabra 'pu' se refiere al infierno; se llaman 'puggalā' (individuos) porque caen o se dirigen hacia ese lugar. El término 'attabhāvo' (estado del yo) se refiere al cuerpo, o simplemente a los cinco agregados, ya que la noción de un 'yo' surge basada únicamente en la designación de estos. 'Attabhāvapariyāpannā' significa aquellos incluidos en dicho estado del yo; 'pariyāpannā' significa delimitados o contenidos dentro. ยถา [Pg.304] จ สตฺตาติ วจนํ, เอวํ เสสานิปิ รุฬฺหีวเสน อาโรเปตฺวา สพฺพาเนตานิ สพฺพสตฺตเววจนานีติ เวทิตพฺพานิ. กามญฺจ อญฺญานิปิ สพฺเพ ชนฺตู สพฺเพ ชีวาติอาทีนิ สพฺพสตฺตเววจนานิ อตฺถิ, ปากฏวเสน ปน อิมาเนว ปญฺจ คเหตฺวา ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา เมตฺตา เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺตํ. Así como el término 'sattā' se aplica por convención, todos estos otros términos deben entenderse como sinónimos para referirse a todos los seres. Aunque ciertamente existen otros sinónimos para 'todos los seres', como 'sabbe jantū' (todas las criaturas) o 'sabbe jīvā' (todos los seres vivos), se han seleccionado estos cinco términos principales para enseñar la 'liberación de la mente por el amor universal (metta) difundido sin límites de cinco maneras'. เย ปน สตฺตา ปาณาติอาทีนํ น เกวลํ วจนมตฺตโตว, อถ โข อตฺถโตปิ นานตฺตเมว อิจฺเฉยฺยุํ, เตสํ อโนธิโสผรณา วิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตถา อตฺถํ อคเหตฺวา อิเมสุ ปญฺจสุ อากาเรสุ อญฺญตรวเสน อโนธิโส เมตฺตา ผริตพฺพา. Para aquellos maestros que no consideran que la distinción entre términos como 'sattā' y 'pāṇā' sea solo una cuestión de palabras, sino que sostienen que hay una diferencia en su significado real, la difusión sin límites (anodhisopharaṇā) sería contradictoria. Por lo tanto, sin tomar significados tan diferenciados, el amor universal debe difundirse sin límites mediante cualquiera de estos cinco modos. ๒๕๗. เอตฺถ จ สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. อพฺยาปชฺชา โหนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. อพฺยาปชฺชาติ พฺยาปาทรหิตา. อนีฆา โหนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. อนีฆาติ นิทฺทุกฺขา. สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ อยเมกา อปฺปนา. ตสฺมา อิเมสุปิ ปเทสุ ยํ ยํ ปากฏํ โหติ, ตสฺส ตสฺส วเสน เมตฺตา ผริตพฺพา. อิติ ปญฺจสุ อากาเรสุ จตุนฺนํ อปฺปนานํ วเสน อโนธิโสผรเณ วีสติ อปฺปนา โหนฺติ. 257. En este contexto, la frase 'Que todos los seres estén libres de enemistad' es una absorción (appanā). 'Que estén libres de sufrimiento mental' (abyāpajjā) es otra absorción; 'abyāpajjā' significa libres de malevolencia o aflicción mental. 'Que estén libres de sufrimiento físico' (anīghā) es otra absorción; 'anīghā' significa sin dolor corporal. 'Que se mantengan a sí mismos con felicidad' es la cuarta absorción. Por tanto, el amor universal debe difundirse según cada uno de estos términos conforme se vuelvan claros para el meditador. Así, mediante los cinco modos de seres y las cuatro frases de absorción, hay veinte absorciones en la difusión sin límites. โอธิโสผรเณ ปน สตฺตสุ อากาเรสุ จตุนฺนํ วเสน อฏฺฐวีสติ. เอตฺถ จ อิตฺถิโย ปุริสาติ ลิงฺควเสน วุตฺตํ. อริยา อนริยาติ อริยปุถุชฺชนวเสน. เทวา มนุสฺสา วินิปาติกาติ อุปปตฺติวเสน. En la difusión con límites (específica), hay veintiocho absorciones basadas en siete categorías con las cuatro frases cada una. Aquí, 'mujeres' y 'hombres' se mencionan según el género. 'Nobles' (ariyā) y 'no nobles' (anariyā) según se trate de nobles o de personas comunes. 'Devas', 'humanos' y 'aquellos en estados de privación' (vinipātikā) se mencionan según su tipo de renacimiento. ทิสาผรเณ ปน สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตาติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย วีสติ วีสติ กตฺวา ทฺเวสตานิ, สพฺพา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อิตฺถิโยติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย อฏฺฐวีสติ อฏฺฐวีสติ กตฺวา อสีติ ทฺเวสตานีติ จตฺตาริ สตานิ อสีติ จ อปฺปนา. อิติ สพฺพานิปิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตานิ อฏฺฐวีสาธิกานิ ปญฺจ อปฺปนาสตานีติ. En la difusión por direcciones, por ejemplo, 'todos los seres en la dirección del este', se obtienen doscientas absorciones al multiplicar veinte por cada una de las diez direcciones. Al decir 'todas las mujeres en la dirección del este', y así sucesivamente, se obtienen doscientas ochenta absorciones al multiplicar veintiocho por cada una de las diez direcciones. Sumando todas las formas mencionadas en el Paṭisambhidāmagga, el total es de quinientas veintiocho absorciones. อิติ เอตาสุ อปฺปนาสุ ยสฺส กสฺสจิ วเสน เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวตฺวา อยํ โยคาวจโร ‘‘สุขํ สุปตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺเต เอกาทสานิสํเส ปฏิลภติ. De este modo, al desarrollar la liberación de la mente por el amor universal mediante cualquiera de estas absorciones, el practicante (yogāvacaro) obtiene los once beneficios que comienzan con 'duerme felizmente'. ๒๕๘. ตตฺถ [Pg.305] สุขํ สุปตีติ ยถา เสสา ชนา สมฺปริวตฺตมานา กากจฺฉมานา ทุกฺขํ สุปนฺติ, เอวํ อสุปิตฺวา สุขํ สุปติ. นิทฺทํ โอกฺกนฺโตปิ สมาปตฺตึ สมาปนฺโน วิย โหติ. 258. Al respecto, 'duerme felizmente' significa que, a diferencia de otras personas que duermen con inquietud, dando vueltas y roncando de forma desagradable, el practicante duerme con paz. Incluso al entrar en el sueño, es como si estuviera entrando en un estado de absorción meditativa. สุขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ยถา อญฺเญ นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺติ, เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา วิกสมานมิว ปทุมํ สุขํ นิพฺพิการํ ปฏิพุชฺฌติ. 'Despierta felizmente' significa que, mientras otros despiertan gimiendo, desperezándose con dificultad o dando vueltas con malestar, el practicante despierta sin agitación y con felicidad, como un loto que se abre. น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตีติ สุปินํ ปสฺสนฺโตปิ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสติ, เจติยํ วนฺทนฺโต วิย ปูชํ กโรนฺโต วิย ธมฺมํ สุณนฺโต วิย จ โหติ. ยถา ปน อญฺเญ อตฺตานํ โจเรหิ สมฺปริวาริตํ วิย วาเฬหิ อุปทฺทุตํ วิย ปปาเต ปตนฺตํ วิย จ ปสฺสนฺติ, เอวํ ปาปกํ สุปินํ น ปสฺสติ. 'No tiene pesadillas' significa que, si llega a soñar, solo tiene sueños auspiciosos, como si estuviera venerando una estupa, realizando una ofrenda o escuchando el Dhamma. No tiene sueños malvados como otros, que sueñan que están rodeados de ladrones, siendo atacados por animales salvajes o cayendo por un precipicio. มนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ อุเร อามุตฺตมุตฺตาหาโร วิย สีเส ปิฬนฺธมาลา วิย จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป. 'Es amado por los seres humanos' significa que es querido y apreciado por las personas, como un collar de perlas que se lleva en el pecho o una guirnalda de flores en la cabeza. อมนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ ยเถว มนุสฺสานํ, เอวํ อมนุสฺสานมฺปิ ปิโย โหติ วิสาขตฺเถโร วิย. 'Es amado por los seres no humanos' significa que, al igual que los humanos, también los seres no humanos le tienen afecto, tal como ocurrió con el saṃghathera Visākha. โส กิร ปาฏลิปุตฺเต กุฏุมฺพิโย อโหสิ. โส ตตฺเถว วสมาโน อสฺโสสิ ‘‘ตมฺพปณฺณิทีโป กิร เจติยมาลาลงฺกโต กาสาวปชฺโชโต อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเนเยว เอตฺถ สกฺกา นิสีทิตุํ วา นิปชฺชิตุํ วา อุตุสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ สพฺพเมตฺถ สุลภ’’นฺติ. Se dice que él fue un hombre de familia acomodada en Pāṭaliputra. Mientras vivía allí, escuchó: «Se dice que la isla de Tambapaṇṇi (Sri Lanka) está adornada con hileras de estupas y resplandece con el color de los mantos azafrán; allí, en cualquier lugar que uno desee, es posible sentarse o recostarse. Todo es favorable allí: el clima, el alojamiento, las personas y las oportunidades para escuchar el Dhamma; todo se encuentra fácilmente». โส อตฺตโน โภคกฺขนฺธํ ปุตฺตทารสฺส นิยฺยาเทตฺวา ทุสฺสนฺเต พทฺเธน เอกกหาปเณเนว ฆรา นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร นาวํ อุทิกฺขมาโน เอกมาสํ วสิ. โส โวหารกุสลตาย อิมสฺมึ ฐาเน ภณฺฑํ กิณิตฺวา อสุกสฺมึ วิกฺกิณนฺโต ธมฺมิกาย วณิชฺชาย เตเนวนฺตรมาเสน สหสฺสํ อภิสํหริ. อนุปุพฺเพน มหาวิหารํ อาคนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. Entregó toda su fortuna a su esposa e hijos y salió de su casa con una sola moneda atada al borde de su túnica. Mientras esperaba un barco en la costa, vivió allí un mes. Debido a su habilidad en los negocios, compró mercancía en ese lugar y, vendiéndola en otro mediante un comercio justo, acumuló mil monedas en ese mes. Finalmente llegó al Mahāvihāra y solicitó la ordenación. โส [Pg.306] ปพฺพาชนตฺถาย สีมํ นีโต ตํ สหสฺสตฺถวิกํ โอวฏฺฏิกนฺตเรน ภูมิยํ ปาเตสิ. ‘‘กิเมต’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘กหาปณสหสฺสํ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา ‘‘อุปาสก, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย น สกฺกา วิจาเรตุํ, อิทาเนเวตํ วิจาเรหี’’ติ วุตฺเต ‘‘วิสาขสฺส ปพฺพชฺชฏฺฐานมาคตา มา ริตฺตหตฺถา คมึสู’’ติ มุญฺจิตฺวา สีมามาฬเก วิปฺปกิริตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺโน. Cuando lo llevaban al recinto de ordenación (sīmā), dejó caer esa bolsa de mil monedas que llevaba en su cinturón. Al preguntársele «¿Qué es esto?», respondió: «Son mil monedas, venerable señor». Los monjes le dijeron: «Upāsaka, una vez ordenado no podrás manejar dinero; gestiónalo ahora mismo». Él dijo: «Que quienes vinieron al lugar de ordenación de Visākha no se vayan con las manos vacías», desató la bolsa, esparció las monedas en el patio de la sīmā, y entonces se ordenó y recibió la ordenación superior. โส ปญฺจวสฺโส หุตฺวา ทฺเวมาติกา ปคุณา กตฺวา ปวาเรตฺวา อตฺตโน สปฺปายํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอเกกสฺมึ วิหาเร จตฺตาโร มาเส กตฺวา สมปฺปวตฺตวาสํ วสมาโน จริ. เอวํ จรมาโน – Después de cinco años de ordenación, habiendo dominado los dos códigos monásticos (mātikā), realizó la ceremonia de pavāraṇā, tomó un tema de meditación adecuado para él y vivió viajando, permaneciendo cuatro meses en cada monasterio. Mientras viajaba de esta manera — วนนฺตเร ฐิโต เถโร, วิสาโข คชฺชมานโก; อตฺตโน คุณเมสนฺโต, อิมมตฺถํ อภาสถ. El venerable Visākha, de pie en medio del bosque, rugiendo como un león al contemplar el conjunto de sus propias virtudes, pronunció estas palabras: ‘‘ยาวตา อุปสมฺปนฺโน, ยาวตา อิธ อาคโต; เอตฺถนฺตเร ขลิตํ นตฺถิ, อโห ลาภา เต มาริสา’’ติ. “Desde el momento en que me ordené monje, desde que llegué a este bosque, no ha habido falta alguna en mi conducta durante este tiempo. ¡Oh, qué grandes bendiciones y logros has obtenido, noble Visākha!”. โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คจฺฉนฺโต ทฺเวธา ปถํ ปตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มคฺโค อุทาหุ อย’’นฺติ จินฺตยนฺโต อฏฺฐาสิ. อถสฺส ปพฺพเต อธิวตฺถา เทวตา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วตฺวา ทสฺเสติ. โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คนฺตฺวา ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา ปจฺจูเส คมิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา นิปชฺชิ. จงฺกมสีเส มณิลรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา โสปานผลเก นิสีทิตฺวา ปโรทิ. Mientras se dirigía al monasterio de Cittalapabbata, llegó a una bifurcación en el camino y se detuvo pensando: “¿Es este el camino o aquel?”. Entonces, una deidad que residía en la montaña extendió su mano y le mostró el camino diciendo: “Este es el camino al monasterio de Cittalapabbata”. Él llegó al monasterio y, tras residir allí durante cuatro meses, pensó: “Partiré al amanecer” y se acostó. Una deidad que residía en un árbol de pomarrosa (Maṇila) al comienzo de la zona de meditación se sentó en un escalón y rompió en llanto. เถโร ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ, ภนฺเต, มณิลิยาติ. กิสฺส โรทสีติ? ตุมฺหากํ คมนํ ปฏิจฺจาติ. มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ โก คุโณติ? ตุมฺเหสุ, ภนฺเต, อิธ วสนฺเตสุ อมนุสฺสา อญฺญมญฺญํ เมตฺตํ ปฏิลภนฺติ, เต ทานิ ตุมฺเหสุ คเตสุ กลหํ กริสฺสนฺติ, ทุฏฺฐุลฺลมฺปิ กถยิสฺสนฺตีติ. เถโร ‘‘สเจ มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ ผาสุวิหาโร โหติ, สุนฺทร’’นฺติ วตฺวา อญฺเญปิ จตฺตาโร มาเส ตตฺเถว วสิตฺวา ปุน ตเถว คมนจิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. เทวตาปิ ปุน ตเถว ปโรทิ. เอเตเนวุปาเยน เถโร ตตฺเถว วสิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ เอวํ เมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ. El anciano preguntó: “¿Quién es el que llora?”. Ella respondió: “Señor, soy la deidad que guarda el árbol de pomarrosa”. “¿Por qué lloras?”, preguntó él. “Lloro debido a su partida”, respondió ella. Él preguntó: “¿Qué beneficio obtienen ustedes mientras resido aquí?”. Ella dijo: “Señor, mientras usted reside aquí, los seres no humanos desarrollan amor universal unos hacia otros. Si usted se marcha, ellos volverán a pelear y a usar palabras hirientes”. El anciano dijo: “Si mi estancia aquí les proporciona una vida pacífica, está bien”, y se quedó otros cuatro meses. Al final, decidió partir de nuevo y la deidad volvió a llorar de la misma manera. Siguiendo este procedimiento, el anciano permaneció allí hasta que alcanzó el Parinibbāna en ese mismo lugar. Así, un monje que mora en la benevolencia es amado por los seres no humanos. เทวตา รกฺขนฺตีติ ปุตฺตมิว มาตาปิตโร เทวตา รกฺขนฺติ. “Las deidades lo protegen” significa que las deidades cuidan de él tal como los padres cuidan de un hijo. นาสฺส [Pg.307] อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตีติ เมตฺตาวิหาริสฺส กาเย อุตฺตราย อุปาสิกาย วิย อคฺคิ วา, สํยุตฺตภาณกจูฬสิวตฺเถรสฺเสว วิสํ วา, สํกิจฺจสามเณรสฺเสว สตฺถํ วา น กมติ, น ปวิสติ. นาสฺส กายํ วิโกเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เธนุวตฺถุมฺปิ เจตฺถ กถยนฺติ. เอกา กิร เธนุ วจฺฉกสฺส ขีรธารํ มุญฺจมานา อฏฺฐาสิ. เอโก ลุทฺทโก ตํ วิชฺฌิสฺสามีติ หตฺเถน สมฺปริวตฺเตตฺวา ทีฆทณฺฑสตฺตึ มุญฺจิ. สา ตสฺสา สรีรํ อาหจฺจ ตาลปณฺณํ วิย ปวฏฺฏมานา คตา, เนว อุปจารพเลน, น อปฺปนาพเลน, เกวลํ วจฺฉเก พลวปิยจิตฺตตาย. เอวํ มหานุภาวา เมตฺตาติ. “Ni el fuego, ni el veneno, ni las armas lo dañan” significa que, en el cuerpo de quien mora en la benevolencia, no penetran ni el fuego —como ocurrió con la devota Uttarā—, ni el veneno —como ocurrió con el anciano Cūḷasiva, recitador del Saṃyutta Nikāya—, ni las armas —como ocurrió con el novicio Saṃkicca—. Se dice que nada puede dañar su cuerpo. Al respecto, los maestros relatan la historia de una vaca: se dice que una vaca estaba amamantando a su ternero cuando un cazador, con la intención de matarla, le lanzó una lanza de mango largo. La lanza golpeó su cuerpo pero se dobló como una hoja de palmera, no por el poder de la concentración de acceso o de absorción, sino simplemente por la fuerza de su intenso amor hacia su ternero. Así de grande es el poder de la benevolencia. ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ เมตฺตาวิหาริโน ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, นตฺถิ ตสฺส ทนฺธายิตตฺตํ. “Su mente se concentra rápidamente” significa que la mente de quien mora en la benevolencia alcanza la calma con prontitud, sin rastro de lentitud o demora. มุขวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ พนฺธนา ปวุตฺตํ ตาลปกฺกํ วิย จสฺส วิปฺปสนฺนวณฺณํ มุขํ โหติ. “Su semblante es radiante” significa que su rostro adquiere un color sereno y brillante, como un fruto de palma maduro que se desprende de su tallo. อสมฺมูฬฺโห กาลงฺกโรตีติ เมตฺตาวิหาริโน สมฺโมหมรณํ นาม นตฺถิ, อสมฺมูฬฺโหว นิทฺทํ โอกฺกมนฺโต วิย กาลํ กโรติ. “Muere sin confusión” significa que para quien mora en la benevolencia no existe la muerte en estado de delirio; muere con lucidez, como quien se entrega al sueño. อุตฺตริมปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาสมาปตฺติโต อุตฺตรึ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จวิตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย พฺรหฺมโลกมุปปชฺชตีติ. “Si no alcanza la liberación superior” significa que, si no logra alcanzar el estado de Arahant por encima de los logros de la benevolencia, al fallecer renace en el mundo de Brahma, como quien despierta de un sueño. อยํ เมตฺตาภาวนายํ วิตฺถารกถา. Aquí concluye la explicación detallada sobre el desarrollo de la benevolencia (mettābhāvanā). กรุณาภาวนากถา Explicación sobre el desarrollo de la compasión (karuṇābhāvanā). ๒๕๙. กรุณํ ภาเวตุกาเมน ปน นิกฺกรุณตาย อาทีนวํ กรุณาย จ อานิสํสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กรุณาภาวนา อารภิตพฺพา. ตญฺจ ปน อารภนฺเตน ปฐมํ ปิยปุคฺคลาทีสุ น อารภิตพฺพา. ปิโย หิ ปิยฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ. อติปฺปิยสหายโก อติปฺปิยสหายกฏฺฐาเนเยว. มชฺฌตฺโต มชฺฌตฺตฏฺฐาเนเยว. อปฺปิโย อปฺปิยฏฺฐาเนเยว. เวรี เวริฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ. ลิงฺควิสภาคกาลกตา อเขตฺตเมว. 259. Por otro lado, quien desee desarrollar la compasión debe comenzar reflexionando sobre los peligros de la crueldad y los beneficios de la compasión. Al iniciar la práctica, no se debe dirigir primero hacia personas queridas y demás. Pues una persona querida permanece en su lugar de querida, un amigo muy íntimo en el suyo, una persona neutral en el suyo, una persona desagradable en el suyo y un enemigo en el suyo. Las personas de sexo opuesto o los difuntos no son objetos adecuados para este cultivo. ‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ กรุณาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ ทุคฺคตํ ทุรูเปตํ ทิสฺวา กรุณาเยยฺย, เอวเมว [Pg.308] สพฺพสตฺเต กรุณาย ผรตี’’ติ วิภงฺเค (วิภ. ๖๕๓) ปน วุตฺตตฺตา สพฺพปฐมํ ตาว กิญฺจิเทว กรุณายิตพฺพรูปํ ปรมกิจฺฉปฺปตฺตํ ทุคฺคตํ ทุรูเปตํ กปณปุริสํ ฉินฺนาหารํ กปาลํ ปุรโต ฐเปตฺวา อนาถสาลาย นิสินฺนํ หตฺถปาเทหิ ปคฺฆรนฺตกิมิคณํ อฏฺฏสฺสรํ กโรนฺตํ ทิสฺวา ‘‘กิจฺฉํ วตายํ สตฺโต อาปนฺโน, อปฺเปว นาม อิมมฺหา ทุกฺขา มุจฺเจยฺยา’’ติ กรุณา ปวตฺเตตพฺพา. ตํ อลภนฺเตน สุขิโตปิ ปาปการี ปุคฺคโล วชฺเฌน อุปเมตฺวา กรุณายิตพฺโพ. “¿Y cómo mora el monje difundiendo la compasión en una dirección? Tal como al ver a una persona en desgracia y sufrimiento sentiría compasión, así mismo la difunde hacia todos los seres”. Según lo dicho en el Vibhaṅga, primero se debe buscar a una persona que sea objeto natural de compasión: un hombre miserable, en extrema dificultad, deforme, hambriento, sentado en un refugio para indigentes con un cuenco roto frente a él, con gusanos brotando de sus manos y pies y gritando de dolor. Al verlo, se debe generar compasión pensando: “¡Qué gran sufrimiento padece este ser! ¡Ojalá se vea libre de este dolor!”. Si no se encuentra a tal persona, se debe generar compasión hacia un malhechor, aunque goce de bienestar, comparándolo con un condenado a muerte. กถํ? เสยฺยถาปิ สห ภณฺเฑน คหิตโจรํ ‘‘วเธถ น’’นฺติ รญฺโญ อาณาย ราชปุริสา พนฺธิตฺวา จตุกฺเก จตุกฺเก ปหารสตานิ เทนฺตา อาฆาตนํ เนนฺติ. ตสฺส มนุสฺสา ขาทนียมฺปิ โภชนียมฺปิ มาลาคนฺธวิเลปนตมฺพุลานิปิ เทนฺติ. กิญฺจาปิ โส ตานิ ขาทนฺโต เจว ปริภุญฺชนฺโต จ สุขิโต โภคสมปฺปิโต วิย คจฺฉติ, อถ โข ตํ เนว โกจิ ‘‘สุขิโต อยํ มหาโภโค’’ติ มญฺญติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘อยํ วราโก อิทานิ มริสฺสติ, ยํ ยเทว หิ อยํ ปทํ นิกฺขิปติ, เตน เตน สนฺติเก มรณสฺส โหตี’’ติ ตํ ชโน กรุณายติ. เอวเมว กรุณากมฺมฏฺฐานิเกน ภิกฺขุนา สุขิโตปิ ปุคฺคโล เอวํ กรุณายิตพฺโพ ‘‘อยํ วราโก กิญฺจาปิ อิทานิ สุขิโต สุสชฺชิโต โภเค ปริภุญฺชติ, อถ โข ตีสุ ทฺวาเรสุ เอเกนาปิ กตสฺส กลฺยาณกมฺมสฺส อภาวา อิทานิ อปาเยสุ อนปฺปกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทิสฺสตี’’ติ. ¿Cómo es esto? Es como un ladrón capturado con el botín a quien el rey ordena ejecutar. Los verdugos lo atan y, dándole cientos de golpes en cada cruce de caminos, lo llevan al lugar de ejecución. Algunas personas le dan comida, flores, perfumes y betel. Aunque él camine comiendo y disfrutando de esas cosas como si estuviera colmado de placeres, nadie piensa: “Este hombre es feliz y rico”. Por el contrario, la gente siente compasión por él pensando: “Este pobre infeliz morirá pronto; con cada paso que da, se acerca más a su muerte”. Del mismo modo, el monje que practica la compasión debe sentirla incluso por una persona próspera que obra mal, pensando: “Este desdichado, aunque ahora sea feliz y disfrute de placeres, no posee mérito alguno realizado a través de las tres puertas de acción; por lo tanto, pronto experimentará un inmenso sufrimiento y aflicción en los estados de privación”. เอวํ ตํ ปุคฺคลํ กรุณายิตฺวา ตโต ปรํ เอเตเนว อุปาเยน ปิยปุคฺคเล, ตโต มชฺฌตฺเต, ตโต เวริมฺหีติ อนุกฺกเมน กรุณา ปวตฺเตตพฺพา. สเจ ปนสฺส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวริมฺหิ ปฏิฆํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เมตฺตาย วุตฺตนเยเนว วูปสเมตพฺพํ. โยปิ เจตฺถ กตกุสโล โหติ, ตมฺปิ ญาติโรคโภคพฺยสนาทีนํ อญฺญตเรน พฺยสเนน สมนฺนาคตํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา เตสํ อภาเวปิ วฏฺฏทุกฺขํ อนติกฺกนฺตตฺตา ‘‘ทุกฺขิโตว อย’’นฺติ เอวํ สพฺพถาปิ กรุณายิตฺวา วุตฺตนเยเนว อตฺตนิ ปิยปุคฺคเล มชฺฌตฺเต เวริมฺหีติ จตูสุ ชเนสุ สีมาสมฺเภทํ กตฺวา [Pg.309] ตํ นิมิตฺตํ อาเสวนฺเตน ภาเวนฺเตน พหุลีกโรนฺเตน เมตฺตาย วุตฺตนเยเนว ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา. Habiendo desarrollado así la compasión hacia esa persona [sufriente], a partir de entonces, mediante este mismo método, se debe dirigir la compasión sucesivamente hacia una persona querida, luego hacia una persona neutral y después hacia un enemigo. Sin embargo, si al practicante le surge resentimiento hacia el enemigo, tal como se describió anteriormente, debe apaciguarlo del mismo modo explicado en el desarrollo de la benevolencia (mettā). Incluso en el caso de alguien que ha realizado méritos, al verlo u oír que padece alguna desgracia —como la pérdida de parientes, enfermedades o riqueza—, o incluso si no las padece en el presente, debido a que no ha trascendido el sufrimiento del ciclo de nacimientos (vaṭṭadukkha), se debe desarrollar compasión en todo sentido pensando: 'Esta persona ciertamente es alguien que sufre'. Habiendo generado así compasión y habiendo logrado la ruptura de los límites entre los cuatro tipos de personas —uno mismo, la persona querida, la persona neutral y el enemigo— de la manera ya explicada, el practicante, al cultivar, desarrollar y frecuentar ese signo (nimitta), debe incrementar la absorción (appanā) mediante el sistema de los tres o cuatro jhanas, tal como se describió para la benevolencia. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน ปฐมํ เวริปุคฺคโล กรุณายิตพฺโพ, ตสฺมึ จิตฺตํ มุทุํ กตฺวา ทุคฺคโต, ตโต ปิยปุคฺคโล, ตโต อตฺตาติ อยํ กโม วุตฺโต, โส ‘‘ทุคฺคตํ ทุรูเปต’’นฺติ ปาฬิยา น สเมติ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนเวตฺถ ภาวนมารภิตฺวา สีมาสมฺเภทํ กตฺวา อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา. ตโต ปรํ ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา’’ติ อยํ วิกุพฺพนา, ‘‘สุขํ สุปตี’’ติอาทโย อานิสํสา จ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ. Sin embargo, en el Comentario al Anguttara Nikaya se menciona el siguiente orden: primero se debe desarrollar compasión hacia el enemigo; habiendo suavizado el corazón hacia él, se sigue con la persona en desgracia, luego la persona querida y finalmente uno mismo. Este orden no concuerda con el texto del Canon (Vibhaṅga), que dice: 'hacia alguien en desgracia y penuria'. Por lo tanto, se debe iniciar la meditación de la manera explicada anteriormente, lograr la ruptura de los límites e incrementar la absorción. Después de esto, la expansión —como la difusión indefinida por cinco aspectos, la difusión definida por siete aspectos y la difusión direccional por diez aspectos— así como los beneficios como 'dormir plácidamente', deben entenderse de la misma manera que se explicaron para la benevolencia. อยํ กรุณาภาวนาย วิตฺถารกถา. Este es el relato detallado sobre el desarrollo de la compasión. มุทิตาภาวนากถา Relato sobre el desarrollo de la alegría altruista ๒๖๐. มุทิตาภาวนํ อารภนฺเตนาปิ น ปฐมํ ปิยปุคฺคลาทีสุ อารภิตพฺพา. น หิ ปิโย ปิยภาวมตฺเตเนว มุทิตาย ปทฏฺฐานํ โหติ, ปเคว มชฺฌตฺตเวริโน. ลิงฺควิสภาคกาลกตา อเขตฺตเมว. 260. Al comenzar el desarrollo de la alegría altruista (muditā), no se debe empezar por una persona querida u otras. Pues una persona querida, solo por el hecho de serlo, no es la causa próxima (padaṭṭhāna) para la alegría altruista, y mucho menos lo son las personas neutrales o los enemigos. Aquellos de sexo opuesto o los fallecidos no son campos adecuados para esta práctica. อติปฺปิยสหายโก ปน สิยา ปทฏฺฐานํ, โย อฏฺฐกถายํ โสณฺฑสหาโยติ วุตฺโต. โส หิ มุทิตมุทิโตว โหติ, ปฐมํ หสิตฺวา ปจฺฉา กเถติ, ตสฺมา โส วา ปฐมํ มุทิตาย ผริตพฺโพ. ปิยปุคฺคลํ วา สุขิตํ สชฺชิตํ โมทมานํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา ‘‘โมทติ วตายํ สตฺโต, อโห สาธุ อโห สุฏฺฐู’’ติ มุทิตา อุปฺปาเทตพฺพา. อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ วิภงฺเค (วิภ. ๖๖๓) วุตฺตํ ‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ มุทิตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ ปิยํ มนาปํ ทิสฺวา มุทิโต อสฺส, เอวเมว สพฺพสตฺเต มุทิตาย ผรตี’’ติ. Un amigo muy íntimo, en cambio, podría ser la causa próxima; aquel que en el Comentario se denomina 'compañero de juergas' (soṇḍasahāyaka). Pues él es sumamente alegre: primero sonríe y luego habla. Por lo tanto, se debe difundir alegría altruista primero hacia él. O bien, al ver u oír que una persona querida está feliz, próspera y regocijada, se debe generar alegría altruista pensando: '¡Qué alegre está este ser! ¡Oh, qué bueno! ¡Qué excelente!'. Pues basándose en este mismo propósito, se dice en el Vibhaṅga: '¿Y cómo un monje reside habiendo difundido en una dirección su mente imbuida de alegría altruista? Así como uno se alegraría al ver a una persona querida y agradable, del mismo modo difunde alegría altruista hacia todos los seres'. สเจปิสฺส โส โสณฺฑสหาโย วา ปิยปุคฺคโล วา อตีเต สุขิโต อโหสิ, สมฺปติ ปน ทุคฺคโต ทุรูเปโต, อตีตเมว จสฺส สุขิตภาวํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘เอส อตีเต เอวํ มหาโภโค มหาปริวาโร นิจฺจปฺปมุทิโต อโหสี’’ติ ตเมวสฺส มุทิตาการํ คเหตฺวา มุทิตา อุปฺปาเทตพฺพา ‘‘อนาคเต วา ปน ปุน ตํ สมฺปตฺตึ ลภิตฺวา [Pg.310] หตฺถิกฺขนฺธอสฺสปิฏฺฐิสุวณฺณสิวิกาทีหิ วิจริสฺสตี’’ติ อนาคตมฺปิสฺส มุทิตาการํ คเหตฺวา มุทิตา อุปฺปาเทตพฺพา. Incluso si ese amigo íntimo o persona querida fue feliz en el pasado pero ahora se encuentra en desgracia o penuria, se debe generar alegría altruista recordando su estado de felicidad pasado pensando: 'En el pasado, esta persona tuvo gran riqueza, gran séquito y siempre estaba regocijada', tomando así aquel estado de regocijo previo. O bien, se puede generar alegría altruista tomando su estado futuro de regocijo pensando: 'En el futuro obtendrá nuevamente esa prosperidad y viajará sobre lomos de elefantes, caballos o en palanquines de oro'. เอวํ ปิยปุคฺคเล มุทิตํ อุปฺปาเทตฺวา อถ มชฺฌตฺเต ตโต เวริมฺหีติ อนุกฺกเมน มุทิตา ปวตฺเตตพฺพา. อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา. สเจ ปนสฺส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวริมฺหิ ปฏิฆํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว วูปสเมตฺวา ‘‘อิเมสุ จ ตีสุ อตฺตนิ จา’’ติ จตูสุ ชเนสุ สมจิตฺตตาย สีมาสมฺเภทํ กตฺวา ตํ นิมิตฺตํ อาเสวนฺเตน ภาเวนฺเตน พหุลีกโรนฺเตน เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว ติกจตุกฺกชฺฌานวเสเนว อปฺปนา วฑฺเฒตพฺพา. ตโต ปรํ ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโสผรณา สตฺตหากาเรหิ โอธิโสผรณา ทสหากาเรหิ ทิสาผรณา’’ติ อยํ วิกุพฺพนา, ‘‘สุขํ สุปตี’’ติอาทโย อานิสํสา จ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ. Habiendo generado así alegría altruista hacia la persona querida, se debe dirigir sucesivamente hacia la persona neutral y después hacia el enemigo. Así se debe incrementar la absorción. Si al practicante le surge resentimiento hacia el enemigo de la manera ya descrita, debe apaciguarlo tal como se explicó para la benevolencia. Logrando la ruptura de los límites mediante la igualdad de pensamiento hacia estas cuatro personas —los tres tipos mencionados y uno mismo— el practicante, al cultivar, desarrollar y frecuentar ese signo, debe incrementar la absorción mediante el sistema de los tres o cuatro jhanas tal como se explicó para la benevolencia. Después de esto, las formas de expansión y los beneficios deben entenderse tal como se explicaron en el caso de la benevolencia. อยํ มุทิตาภาวนาย วิตฺถารกถา. Este es el relato detallado sobre el desarrollo de la alegría altruista. อุเปกฺขาภาวนากถา Relato sobre el desarrollo de la ecuanimidad ๒๖๑. อุเปกฺขาภาวนํ ภาเวตุกาเมน ปน เมตฺตาทีสุ ปฏิลทฺธติกจตุกฺกชฺฌาเนน ปคุณตติยชฺฌานา วุฏฺฐาย ‘‘สุขิตา โหนฺตู’’ติอาทิวเสน สตฺตเกลายนมนสิการยุตฺตตฺตา, ปฏิฆานุนยสมีปจาริตฺตา, โสมนสฺสโยเคน โอฬาริกตฺตา จ ปุริมาสุ อาทีนวํ, สนฺตสภาวตฺตา อุเปกฺขาย อานิสํสญฺจ ทิสฺวา ยฺวาสฺส ปกติมชฺฌตฺโต ปุคฺคโล, ตํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อุเปกฺขา อุปฺปาเทตพฺพา. ตโต ปิยปุคฺคลาทีสุ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กถญฺจ ภิกฺขุ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ? เสยฺยถาปิ นาม เอกํ ปุคฺคลํ เนว มนาปํ น อมนาปํ ทิสฺวา อุเปกฺขโก อสฺส, เอวเมว สพฺเพ สตฺเต อุเปกฺขาย ผรตี’’ติ (วิภ. ๖๗๓). 261. Quien desee desarrollar la ecuanimidad (upekkha), habiendo alcanzado ya el tercer jhana en la benevolencia y los demás, tras emerger del tercer jhana ya dominado, debe observar el peligro en los estados anteriores por estar asociados con la preocupación por los seres —bajo la forma de 'que sean felices', etc.—, por su cercanía al resentimiento y al afecto, y por su naturaleza burda debido a su conexión con la alegría (somanassa). Al ver los beneficios de la ecuanimidad por su naturaleza pacífica, debe generar ecuanimidad enfocándose primero en una persona que le sea naturalmente neutral. Luego hacia la persona querida y los demás. Pues se ha dicho: '¿Y cómo un monje reside habiendo difundido en una dirección su mente imbuida de ecuanimidad? Así como uno sería ecuánime al ver a una persona que no es ni agradable ni desagradable, del mismo modo difunde ecuanimidad hacia todos los seres'. ตสฺมา วุตฺตนเยน มชฺฌตฺตปุคฺคเล อุเปกฺขํ อุปฺปาเทตฺวา อถ ปิยปุคฺคเล, ตโต โสณฺฑสหายเก, ตโต เวริมฺหีติ เอวํ ‘‘อิเมสุ จ ตีสุ อตฺตนิ จา’’ติ สพฺพตฺถ มชฺฌตฺตวเสน สีมาสมฺเภทํ กตฺวา ตํ นิมิตฺตํ อาเสวิตพฺพํ ภาเวตพฺพํ พหุลีกาตพฺพํ. ตสฺเสวํ กโรโต ปถวีกสิเณ วุตฺตนเยเนว จตุตฺถชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. Por lo tanto, habiendo generado ecuanimidad hacia la persona neutral de la manera explicada, luego hacia la persona querida, luego hacia el amigo íntimo y finalmente hacia el enemigo, logrando en todas partes la ruptura de los límites mediante la actitud de neutralidad entre estas tres personas y uno mismo, se debe cultivar, desarrollar y frecuentar ese signo. Al actuar así, surge en el practicante el cuarto jhana, tal como se describió en el caso del kasina de tierra. กึ [Pg.311] ปเนตํ ปถวีกสิณาทีสุ อุปฺปนฺนตติยชฺฌานสฺสาปิ อุปฺปชฺชตีติ? นุปฺปชฺชติ. กสฺมา? อารมฺมณวิสภาคตาย. เมตฺตาทีสุ อุปฺปนฺนตติยชฺฌานสฺเสว ปน อุปฺปชฺชติ, อารมฺมณสภาคตายาติ. ตโต ปรํ ปน วิกุพฺพนา จ อานิสํสปฏิลาโภ จ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ. ¿Pero surge este jhana también para quien ha alcanzado el tercer jhana en el kasina de tierra u otros objetos similares? No surge. ¿Por qué? Debido a la disparidad del objeto (ārammaṇa). Surge únicamente para quien ha alcanzado el tercer jhana en la benevolencia y los demás estados similares, debido a la paridad del objeto. Después de esto, la expansión y la obtención de beneficios deben entenderse tal como se explicaron en el caso de la benevolencia. อยํ อุเปกฺขาภาวนาย วิตฺถารกถา. Este es el relato detallado sobre el desarrollo de la ecuanimidad. ปกิณฺณกกถา Relato misceláneo ๒๖๒. 262. พฺรหฺมุตฺตเมน กถิเต, พฺรหฺมวิหาเร อิเม อิติ วิทิตฺวา; ภิยฺโย เอเตสุ อยํ, ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา. Habiendo comprendido así estas Moradas Divinas enseñadas por el más excelso de los Brahmas (el Buda), debe conocerse además este relato misceláneo sobre ellas. เอตาสุ หิ เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขาสุ อตฺถโต ตาว เมชฺชตีติ เมตฺตา, สินิยฺหตีติ อตฺโถ. มิตฺเต วา ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตา. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา. กิณาติ วา ปรทุกฺขํ หึสติ วินาเสตีติ กรุณา. กิริยติ วา ทุกฺขิเตสุ ผรณวเสน ปสาริยตีติ กรุณา. โมทนฺติ ตาย ตํสมงฺคิโน, สยํ วา โมทติ, โมทนมตฺตเมว วา ตนฺติ มุทิตา. ‘‘อเวรา โหนฺตู’’ติอาทิพฺยาปารปฺปหาเนน มชฺฌตฺตภาวูปคมเนน จ อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา. En cuanto a estos cuatro —amor benevolente (mettā), compasión (karuṇā), alegría altruista (muditā) y ecuanimidad (upekkhā)—, primeramente, según su significado literal: se llama 'mettā' porque ama (mejjati), es decir, tiene el carácter de afecto. También se denomina 'mettā' porque surge en un amigo (mitta), o porque es el modo de proceder hacia un amigo. La compasión (karuṇā) se llama así porque hace que el corazón de los virtuosos tiemble (hadayakampana) ante el sufrimiento ajeno; o bien, 'karuṇā' porque mitiga (kiṇāti), es decir, hiere o destruye el sufrimiento de los demás; o también, 'karuṇā' porque se extiende (kiriyati) hacia aquellos que sufren mediante el acto de difundirse. La alegría altruista (muditā) es aquello por lo cual quienes la poseen se regocijan, o ella misma se regocija, o es simplemente el acto de regocijarse. La ecuanimidad (upekkhā) se denomina así porque observa con imparcialidad, habiendo abandonado la perturbación mediante pensamientos como 'que estén libres de enemistad' y similares, y habiendo alcanzado un estado de neutralidad. ๒๖๓. ลกฺขณาทิโต ปเนตฺถ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติ. ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา กรุณา, ปรทุกฺขาสหนรสา, อวิหึสาปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา. วิหึสูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, โสกสมฺภโว วิปตฺติ. ปโมทนลกฺขณา มุทิตา, อนิสฺสายนรสา, อรติวิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ สมฺปตฺติทสฺสนปทฏฺฐานา. อรติวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, ปหาสสมฺภโว วิปตฺติ. สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขา, สตฺเตสุ สมภาวทสฺสนรสา, ปฏิฆานุนยวูปสมปจฺจุปฏฺฐานา, ‘‘กมฺมสฺสกา สตฺตา, เต กสฺส [Pg.312] รุจิยา สุขิตา วา ภวิสฺสนฺติ, ทุกฺขโต วา มุจฺจิสฺสนฺติ, ปตฺตสมฺปตฺติโต วา น ปริหายิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ปวตฺตกมฺมสฺสกตาทสฺสนปทฏฺฐานา. ปฏิฆานุนยวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, เคหสิตาย อญฺญาณุเปกฺขาย สมฺภโว วิปตฺติ. 263. En cuanto a sus características y demás propiedades: el amor benevolente (mettā) tiene como característica el promover el bienestar; su función es procurar el beneficio; se manifiesta como la eliminación del resentimiento y tiene como causa próxima el ver el aspecto amable de los seres. Su éxito es la pacificación de la malevolencia; su fracaso es el surgimiento del afecto egoísta. La compasión (karuṇā) tiene como característica el promover la eliminación del sufrimiento; su función es la incapacidad de tolerar el sufrimiento ajeno; se manifiesta como la no crueldad y tiene como causa próxima el ver la desprotección de quienes están abrumados por el dolor. Su éxito es la pacificación de la crueldad; su fracaso es el surgimiento del pesar (soka). La alegría altruista (muditā) tiene como característica el regocijo; su función es la ausencia de envidia; se manifiesta como la eliminación del descontento y tiene como causa próxima el ver la prosperidad de los seres. Su éxito es la pacificación del descontento (arati); su fracaso es el surgimiento de la algarabía mundana. La ecuanimidad (upekkhā) tiene como característica el proceder con neutralidad hacia los seres; su función es ver la igualdad entre los seres; se manifiesta como la pacificación de la aversión y el favoritismo, y tiene como causa próxima el ver la propiedad de las acciones (kammassakatā) de esta manera: 'Los seres son dueños de sus actos; ¿por voluntad de quién llegarán a ser felices, o se liberarán del sufrimiento, o no perderán la prosperidad alcanzada?'. Su éxito es la pacificación de la aversión y el favoritismo; su fracaso es el surgimiento de la indiferencia ignorante basada en la vida mundana. ๒๖๔. จตุนฺนมฺปิ ปเนเตสํ พฺรหฺมวิหารานํ วิปสฺสนาสุขญฺเจว ภวสมฺปตฺติ จ สาธารณปฺปโยชนํ. พฺยาปาทาทิปฏิฆาโต อาเวณิกํ. พฺยาปาทปฏิฆาตปฺปโยชนา เหตฺถ เมตฺตา. วิหึสาอรติราคปฏิฆาตปฺปโยชนา อิตรา. วุตฺตมฺปิ เจตํ – 264. Además, para estos cuatro estados sublimes (brahmavihāra), tanto la felicidad de la visión cabal (vipassanā) como la plenitud de una existencia afortunada son beneficios comunes. La eliminación de la malevolencia y otros estados similares es su beneficio específico. Entre ellos, el amor benevolente tiene como beneficio la eliminación de la malevolencia. Los otros tienen como beneficio la eliminación de la crueldad, del descontento y del apego, respectivamente. Y así se ha dicho: ‘‘นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, พฺยาปาทสฺส ยทิทํ เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, วิเหสาย ยทิทํ กรุณา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, อรติยา ยทิทํ มุทิตา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, ราคสฺส ยทิทํ อุเปกฺขา เจโตวิมุตฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๖; อ. นิ. ๖.๑๓). «Esta es la liberación, amigos, de la malevolencia: a saber, la liberación de la mente mediante el amor benevolente. Esta es la liberación, amigos, de la crueldad: a saber, la liberación de la mente mediante la compasión. Esta es la liberación, amigos, del descontento: a saber, la liberación de la mente mediante la alegría altruista. Esta es la liberación, amigos, del apego: a saber, la liberación de la mente mediante la ecuanimidad». ๒๖๕. เอเกกสฺส เจตฺถ อาสนฺนทูรวเสน ทฺเว ทฺเว ปจฺจตฺถิกา. เมตฺตาพฺรหฺมวิหารสฺส หิ สมีปจาโร วิย ปุริสสฺส สปตฺโต คุณทสฺสนสภาคตาย ราโค อาสนฺนปจฺจตฺถิโก, โส ลหุํ โอตารํ ลภติ, ตสฺมา ตโต สุฏฺฐุ เมตฺตา รกฺขิตพฺพา. ปพฺพตาทิคหนนิสฺสิโต วิย ปุริสสฺส สปตฺโต สภาควิสภาคตาย พฺยาปาโท ทูรปจฺจตฺถิโก, ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน เมตฺตายิตพฺพํ. เมตฺตายิสฺสติ จ นาม, โกปญฺจ กริสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ. 265. Para cada uno de ellos, existen dos enemigos: uno cercano y otro lejano. Para el amor benevolente, el apego (rāga) es el enemigo cercano, debido a que comparte la naturaleza de ver cualidades positivas, similar a un enemigo que se mueve cerca de un hombre; este encuentra una oportunidad de entrada rápidamente. Por lo tanto, el amor benevolente debe protegerse bien del apego. La malevolencia (byāpāda) es el enemigo lejano debido a su naturaleza opuesta, similar a un enemigo de un hombre que se oculta en un lugar inaccesible como una montaña; por ello, se debe practicar el amor benevolente sin temor a la malevolencia. Es imposible que alguien desarrolle amor benevolente y, al mismo tiempo, dé lugar a la ira. กรุณาพฺรหฺมวิหารสฺส ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ อปฺปฏิลาภํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ, ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โทมนสฺส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๗) นเยน อาคตํ เคหสิตํ โทมนสฺสํ วิปตฺติทสฺสนสภาคตาย อาสนฺนปจฺจตฺถิกํ. สภาควิสภาคตาย วิหึสา ทูรปจฺจตฺถิกา[Pg.313]. ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน กรุณายิตพฺพํ. กรุณญฺจ นาม กริสฺสติ, ปาณิอาทีหิ จ วิเหฐิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ. Para la compasión, el enemigo cercano es el pesar mundano (gehasita domanassa), que surge según el método descrito: «Cuando uno no obtiene formas reconocibles por el ojo que son deseadas... o recuerda lo que antes obtuvo que ya pasó y cesó... surge el pesar; esto se llama pesar mundano»; este es el enemigo cercano porque comparte la naturaleza de observar la desgracia. La crueldad (vihiṃsā) es el enemigo lejano por su naturaleza opuesta. Por lo tanto, se debe practicar la compasión sin temor a la crueldad. Es imposible que alguien sienta compasión y, al mismo tiempo, dañe a otros con las manos o por otros medios. มุทิตาพฺรหฺมวิหารสฺส ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ…เป… โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ ปฏิลาภํ วา ปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสํ, ยํ เอวรูปํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โสมนสฺส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๖) นเยน อาคตํ เคหสิตํ โสมนสฺสํ สมฺปตฺติทสฺสนสภาคตาย อาสนฺนปจฺจตฺถิกํ, สภาควิสภาคตาย อรติ ทูรปจฺจตฺถิกา. ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน มุทิตา ภาเวตพฺพา. มุทิโต จ นาม ภวิสฺสติ, ปนฺตเสนาสเนสุ จ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ วา อุกฺกณฺฐิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ. Para la alegría altruista, el enemigo cercano es el gozo mundano (gehasita somanassa), que surge según el método: «Cuando uno obtiene formas reconocibles por el ojo que son deseadas... o recuerda lo que antes obtuvo que ya pasó y cesó... surge el gozo; esto se llama gozo mundano»; este es el enemigo cercano porque comparte la naturaleza de observar la prosperidad. El descontento (arati) es el enemigo lejano por su naturaleza opuesta. Por lo tanto, se debe desarrollar la alegría altruista sin temor al descontento. Es imposible que alguien esté alegre por los demás y, al mismo tiempo, se sienta descontento en lugares solitarios o respecto a los estados superiores de virtud. อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารสฺส ปน ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺส อโนธิชินสฺส อวิปากชินสฺส อนาทีนวทสฺสาวิโน อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส ยา เอวรูปา อุเปกฺขา, รูปํ สา นาติวตฺตติ. ตสฺมา สา อุเปกฺขา เคหสิตาติ วุจฺจตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๘) นเยน อาคตา เคหสิตา อญฺญาณุเปกฺขา โทสคุณาวิจารณวเสน สภาคตฺตา อาสนฺนปจฺจตฺถิกา. สภาควิสภาคตาย ราคปฏิฆา ทูรปจฺจตฺถิกา. ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน อุเปกฺขิตพฺพํ. อุเปกฺขิสฺสติ จ นาม, รชฺชิสฺสติ จ ปฏิหญฺญิสฺสติ จาติ อฏฺฐานเมตํ. Para la ecuanimidad, la indiferencia ignorante basada en la vida mundana (gehasitā aññāṇupekkhā) es el enemigo cercano, la cual se describe así: «Al ver una forma con el ojo, surge la indiferencia en la persona necia, confundida, común... que no ha superado sus limitaciones... que no ve el peligro y no posee instrucción; tal indiferencia no trasciende la forma visual. Por eso se llama indiferencia mundana»; esta es el enemigo cercano porque es similar en cuanto a que no discierne entre defectos y virtudes. El apego y la aversión (rāga-paṭighā) son los enemigos lejanos por su naturaleza opuesta. Por lo tanto, se debe practicar la ecuanimidad sin temor a ellos. Es imposible que alguien mantenga la ecuanimidad y, al mismo tiempo, se apasione o se irrite. ๒๖๖. สพฺเพสมฺปิ จ เอเตสํ กตฺตุกามตา ฉนฺโท อาทิ, นีวรณาทิวิกฺขมฺภนํ มชฺฌํ, อปฺปนา ปริโยสานํ. ปญฺญตฺติธมฺมวเสน เอโก วา สตฺโต อเนเก วา สตฺตา อารมฺมณํ. อุปจาเร วา อปฺปนาย วา ปตฺตาย อารมฺมณวฑฺฒนํ. 266. Para todos estos estados, el deseo de actuar (kattukāmatā-chanda) es el comienzo, la supresión de los obstáculos (nīvaraṇa) es el medio, y la absorción (appanā) es el final. Su objeto, según el concepto (paññatti), es un solo ser o múltiples seres. La expansión del objeto ocurre cuando se alcanza el acceso (upacāra) o la absorción total. ตตฺรายํ วฑฺฒนกฺกโม, ยถา หิ กุสโล กสฺสโก กสิตพฺพฏฺฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กสติ, เอวํ ปฐมเมว เอกมาวาสํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตตฺถ สตฺเตสุ อิมสฺมึ อาวาเส สตฺตา อเวรา โหนฺตูติอาทินา นเยน เมตฺตา ภาเวตพฺพา. ตตฺถ จิตฺตํ มุทุํ กมฺมนิยํ กตฺวา ทฺเว อาวาสา ปริจฺฉินฺทิตพฺพา. ตโต อนุกฺกเมน ตโย, จตฺตาโร, ปญฺจ, ฉ, สตฺต, อฏฺฐ, นว, ทส, เอกา รจฺฉา, อุปฑฺฒคาโม, คาโม, ชนปโท, รชฺชํ, เอกา ทิสาติ เอวํ ยาว เอกํ จกฺกวาฬํ, ตโต วา ปน ภิยฺโย ตตฺถ ตตฺถ สตฺเตสุ เมตฺตา [Pg.314] ภาเวตพฺพา. ตถา กรุณาทโยติ อยเมตฺถ อารมฺมณวฑฺฒนกฺกโม. En cuanto a esto, el orden de expansión es el siguiente: así como un agricultor experto delimita el área que debe arar antes de hacerlo, del mismo modo, primero se debe delimitar una sola vivienda y cultivar la benevolencia (metta) hacia los seres en ella, con el método que comienza por: "Que los seres en esta vivienda estén libres de enemistad". Una vez que la mente se ha vuelto dócil y maleable en esa vivienda, se deben delimitar dos viviendas. Después de eso, sucesivamente, tres, cuatro, cinco, seis, siete, ocho, nueve, diez, una calle, media aldea, una aldea entera, un distrito, un reino, una dirección, y así sucesivamente hasta un universo, o incluso más allá, cultivando la benevolencia hacia los seres en esos diversos lugares. Lo mismo se aplica a la compasión (karuṇā), etc. Este es el orden de expansión del objeto aquí. ๒๖๗. ยถา ปน กสิณานํ นิสฺสนฺโท อารุปฺปา, สมาธินิสฺสนฺโท เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, วิปสฺสนานิสฺสนฺโท ผลสมาปตฺติ, สมถวิปสฺสนานิสฺสนฺโท นิโรธสมาปตฺติ, เอวํ ปุริมพฺรหฺมวิหารตฺตยนิสฺสนฺโท เอตฺถ อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหาโร. ยถา หิ ถมฺเภ อนุสฺสาเปตฺวา ตุลาสงฺฆาฏํ อนาโรเปตฺวา น สกฺกา อากาเส กูฏโคปานสิโย ฐเปตุํ, เอวํ ปุริเมสุ ตติยชฺฌานํ วินา น สกฺกา จตุตฺถํ ภาเวตุนฺติ. 267. Además, así como los logros inmateriales son el resultado natural de los kasiṇas, y la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción es el resultado de la concentración, y la consecución del fruto es el resultado de la visión cabal (vipassana), y la consecución de la cesación es el resultado tanto de la tranquilidad (samatha) como de la visión cabal; del mismo modo, la morada divina de la ecuanimidad (upekkhā) es aquí el resultado del conjunto de las tres moradas divinas anteriores. Pues así como no es posible colocar el tejado y los cabrios en el aire sin haber levantado las columnas y colocado las vigas, de la misma manera no es posible cultivar la cuarta [morada divina] sin el tercer jhana alcanzado en las tres anteriores. ๒๖๘. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปเนตา เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขา พฺรหฺมวิหาราติ วุจฺจนฺติ? กสฺมา จ จตสฺโสว? โก จ เอตาสํ กโม, อภิธมฺเม จ กสฺมา อปฺปมญฺญาติ วุตฺตาติ? วุจฺจเต, เสฏฺฐฏฺเฐน ตาว นิทฺโทสภาเวน เจตฺถ พฺรหฺมวิหารตา เวทิตพฺพา. สตฺเตสุ สมฺมาปฏิปตฺติภาเวน หิ เสฏฺฐา เอเต วิหารา. ยถา จ พฺรหฺมาโน นิทฺโทสจิตฺตา วิหรนฺติ, เอวํ เอเตหิ สมฺปยุตฺตา โยคิโน พฺรหฺมสมา หุตฺวา วิหรนฺตีติ เสฏฺฐฏฺเฐน นิทฺโทสภาเวน จ พฺรหฺมวิหาราติ วุจฺจนฺติ. 268. En este punto, podría surgir la pregunta: ¿Por qué estas cualidades —benevolencia, compasión, alegría altruista y ecuanimidad— se llaman "moradas divinas" (brahmavihāras)? ¿Y por qué son solo cuatro? ¿Cuál es su orden y por qué en el Abhidhamma se llaman "inconmensurables" (appamaññā)? Se responde: En primer lugar, su condición de moradas divinas debe entenderse en el sentido de excelencia y de ausencia de tacha. Pues estas moradas son excelentes por ser la conducta correcta hacia los seres. Además, así como los Grandes Brahmas moran con mentes sin tacha, de la misma manera, los yoguis asociados con estas cualidades moran como iguales a los Brahmas; por lo tanto, se llaman moradas divinas por su excelencia y su estado libre de tacha. ๒๖๙. กสฺมา จ จตสฺโสวาติอาทิ ปญฺหสฺส ปน อิทํ วิสฺสชฺชนํ. 269. En cuanto a la pregunta de por qué son solo cuatro y demás, esta es la respuesta: วิสุทฺธิมคฺคาทิวสา จตสฺโส,หิตาทิอาการวสา ปนาสํ; กโม ปวตฺตนฺติ จ อปฺปมาเณ,ตา โคจเร เยน ตทปฺปมญฺญา. Son cuatro en razón del sendero de purificación y otros motivos; su orden se debe al modo de promover el bienestar y otros; y se llaman inconmensurables porque operan en un ámbito de objetos sin medida. เอตาสุ หิ ยสฺมา เมตฺตา พฺยาปาทพหุลสฺส, กรุณา วิเหสาพหุลสฺส, มุทิตา อรติพหุลสฺส, อุเปกฺขา ราคพหุลสฺส วิสุทฺธิมคฺโค. ยสฺมา จ หิตูปสํหารอหิตาปนยนสมฺปตฺติโมทนอนาโภควเสน จตุพฺพิโธเยว สตฺเตสุ มนสิกาโร. ยสฺมา จ ยถา มาตา ทหรคิลานโยพฺพนปฺปตฺตสกิจฺจปสุเตสุ จตูสุ ปุตฺเตสุ ทหรสฺส อภิวุฑฺฒิกามา โหติ, คิลานสฺส เคลญฺญาปนยนกามา, โยพฺพนปฺปตฺตสฺส โยพฺพนสมฺปตฺติยา จิรฏฺฐิติกามา, สกกิจฺจปสุตสฺส กิสฺมิญฺจิ ปริยาเย อพฺยาวฏา โหติ, ตถา อปฺปมญฺญาวิหาริเกนาปิ สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาทิวเสน ภวิตพฺพํ. ตสฺมา อิโต วิสุทฺธิมคฺคาทิวสา จตสฺโสว อปฺปมญฺญา. Pues entre estas, la benevolencia es el sendero de purificación para quien tiene mucha malevolencia, la compasión para quien tiene mucha crueldad, la alegría altruista para quien tiene mucho descontento, y la ecuanimidad para quien tiene mucha pasión. Además, la atención hacia los seres es de solo cuatro tipos: mediante el ofrecimiento de bienestar, la eliminación del daño, el regocijo por el éxito ajeno y la ausencia de preocupación. Del mismo modo que una madre con cuatro hijos —uno niño, uno enfermo, uno en la juventud y uno dedicado a sus propios asuntos— desea el crecimiento del niño, desea la eliminación de la enfermedad del enfermo, desea la larga duración de la lozanía del joven y no se preocupa por aquel que ya se ocupa de sus propios asuntos; de la misma manera, el monje que mora en las inconmensurables debe actuar hacia todos los seres mediante la benevolencia y las demás cualidades. Por lo tanto, en razón del sendero de purificación y otros motivos, las inconmensurables son exactamente cuatro. ยสฺมา [Pg.315] จตสฺโสเปตา ภาเวตุกาเมน ปฐมํ หิตาการปฺปวตฺติวเสน สตฺเตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา จ เมตฺตา. ตโต เอวํ ปตฺถิตหิตานํ สตฺตานํ ทุกฺขาภิภวํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา สมฺภาเวตฺวา วา ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติวเสน, ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา จ กรุณา. อเถวํ ปตฺถิตหิตานํ ปตฺถิตทุกฺขาปคมานญฺจ เนสํ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา สมฺปตฺติปโมทนวเสน, ปโมทนลกฺขณา จ มุทิตา. ตโต ปรํ ปน กตฺตพฺพาภาวโต อชฺฌุเปกฺขกตฺตสงฺขาเตน มชฺฌตฺตากาเรน ปฏิปชฺชิตพฺพํ, มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา จ อุเปกฺขา. ตสฺมา อิโต หิตาทิอาการวสา ปนาสํ ปฐมํ เมตฺตา วุตฺตา, อถ กรุณา มุทิตา อุเปกฺขาติ อยํ กโม เวทิตพฺโพ. Dado que quien desea cultivar estas cuatro debe proceder primero hacia los seres mediante el modo de promover el bienestar, la benevolencia tiene la característica de proceder promoviendo el bienestar. Después de eso, al ver, oír o considerar el sufrimiento de los seres para quienes se ha deseado bienestar, se debe proceder mediante el modo de eliminar el sufrimiento; y la compasión tiene la característica de proceder eliminando el sufrimiento. Luego, al ver el éxito de esos mismos seres para quienes se ha deseado bienestar y el cese de su sufrimiento, se debe proceder mediante el modo de regocijarse en su éxito; y la alegría altruista tiene la característica de regocijarse. Después de eso, debido a la ausencia de algo más que deba hacerse, se debe proceder con una actitud de neutralidad conocida como el estado de observar con imparcialidad; y la ecuanimidad tiene la característica de proceder con una actitud de neutralidad. Por lo tanto, según este modo de promover el bienestar y demás, se menciona primero la benevolencia, luego la compasión, la alegría altruista y la ecuanimidad; así debe entenderse este orden. ยสฺมา ปน สพฺพาเปตา อปฺปมาเณ โคจเร ปวตฺตนฺติ. อปฺปมาณา หิ สตฺตา เอตาสํ โคจรภูตา. เอกสตฺตสฺสาปิ จ เอตฺตเก ปเทเส เมตฺตาทโย ภาเวตพฺพาติ เอวํ ปมาณํ อคเหตฺวา สกลผรณวเสเนว ปวตฺตาติ. เตน วุตฺตํ – Además, todas ellas operan en un ámbito de objetos inconmensurable. Pues los seres, que son sus objetos, son innumerables. E incluso respecto a un solo ser, sin tomar una medida limitada como "en tal porción de espacio", se desarrollan mediante la cualidad de una difusión total. Por eso se dice: วิสุทฺธิมคฺคาทิวสา จตสฺโส,หิตาทิอาการวสา ปนาสํ; กโม ปวตฺตนฺติ จ อปฺปมาเณ,ตา โคจเร เยน ตทปฺปมญฺญาติ. "Son cuatro en razón del sendero de purificación y otros motivos; su orden se debe al modo de promover el bienestar y otros; y se llaman inconmensurables porque operan en un ámbito de objetos sin medida". ๒๗๐. เอวํ อปฺปมาณโคจรตาย เอกลกฺขณาสุ จาปิ เอตาสุ ปุริมา ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานิกาว โหนฺติ. กสฺมา? โสมนสฺสาวิปฺปโยคโต. กสฺมา ปนายํ โสมนสฺเสน อวิปฺปโยโคติ? โทมนสฺสสมุฏฺฐิตานํ พฺยาปาทาทีนํ นิสฺสรณตฺตา. ปจฺฉิมา ปน อวเสสเอกชฺฌานิกาว. กสฺมา? อุเปกฺขาเวทนาสมฺปโยคโต. น หิ สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺตา พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา อุเปกฺขาเวทนํ วินา วตฺตตีติ. 270. Aunque estas inconmensurables poseen una característica común al tener un ámbito de objetos inconmensurable, las tres primeras pertenecen únicamente a los jhanas primero, segundo y tercero. ¿Por qué? Debido a que no están disociadas del gozo (somanassa). ¿Y por qué no están disociadas del gozo? Porque son la salida de la malevolencia y otros estados que surgen del pesar (domanassa). En cambio, la última pertenece únicamente al jhana restante. ¿Por qué? Porque está asociada con la sensación de ecuanimidad. Pues la ecuanimidad de la morada divina, que procede con una actitud de neutralidad hacia los seres, no ocurre sin la sensación de ecuanimidad. ๒๗๑. โย ปเนวํ วเทยฺย ‘‘ยสฺมา ภควตา อฏฺฐกนิปาเต จตูสุปิ อปฺปมญฺญาสุ อวิเสเสน วุตฺตํ ‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ อิมํ สมาธึ สวิตกฺกมฺปิ สวิจารํ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกมฺปิ วิจารมตฺตํ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกมฺปิ อวิจารํ ภาเวยฺยาสิ, สปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, นิปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, สาตสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อุเปกฺขาสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสี’ติ (อ. นิ. ๘.๖๓), ตสฺมา [Pg.316] จตสฺโส อปฺปมญฺญา จตุกฺกปญฺจกชฺฌานิกา’’ติ. โส มาเหวนฺติสฺส วจนีโย. เอวญฺหิ สติ กายานุปสฺสนาทโยปิ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานิกา สิยุํ, เวทนาทีสุ จ ปฐมชฺฌานมฺปิ นตฺถิ, ปเคว ทุติยาทีนิ. ตสฺมา พฺยญฺชนจฺฉายามตฺตํ คเหตฺวา มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, คมฺภีรํ หิ พุทฺธวจนํ, ตํ อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา อธิปฺปายโต คเหตพฺพํ. 271. Si alguien dijera: "Puesto que el Bienaventurado, en el Libro de los Ochos, dijo respecto a las cuatro inconmensurables sin distinción: 'Entonces, monje, debes cultivar esta concentración con vitakka y vicāra... sin vitakka y solo con vicāra... sin vitakka ni vicāra... con alegría... sin alegría... con felicidad... con ecuanimidad', por lo tanto, las cuatro inconmensurables pertenecen a los cuatro o cinco jhanas"; a tal persona se le debe decir: "No hables así". Pues, si fuera así, los fundamentos de la atención consciente (satipaṭṭhāna) y otros también pertenecerían a los cuatro o cinco jhanas; sin embargo, en el caso de la observación de las sensaciones y otros, no existe ni siquiera el primer jhana, y mucho menos el segundo y los demás. Por lo tanto, no calumnies al Bienaventurado tomando meramente la sombra de las palabras. Pues la palabra de Buda es profunda; debe tomarse según su intención después de haber consultado a los maestros." ๒๗๒. อยญฺหิ ตตฺราธิปฺปาโย – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ เอวํ อายาจิตธมฺมเทสนํ กิร ตํ ภิกฺขุํ ยสฺมา โส ปุพฺเพปิ ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺเถว วสติ, น สมณธมฺมํ กาตุํ คจฺฉติ, ตสฺมา นํ ภควา ‘‘เอวเมว ปนิเธกจฺเจ โมฆปุริสา มมญฺเญว อชฺเฌสนฺติ, ธมฺเม จ ภาสิเต มมญฺเญว อนุพนฺธิตพฺพํ มญฺญนฺตี’’ติ อปสาเทตฺวา ปุน ยสฺมา โส อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน, ตสฺมา นํ โอวทนฺโต อาห – ‘‘ตสฺมาติห เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, อชฺฌตฺตํ เม จิตฺตํ ฐิตํ ภวิสฺสติ สุสณฺฐิตํ, น จุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ. เอวญฺหิ เต ภิกฺขุ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. 272. Este es el significado aquí: 'Señor, sería bueno que el Bienaventurado me enseñara el Dhamma de manera breve, para que, habiendo escuchado el Dhamma del Bienaventurado, pueda vivir solo, retirado, diligente, ardiente y resuelto'. Se cuenta que el Bienaventurado amonestó a aquel monje que solicitó tal enseñanza porque, a pesar de haber escuchado el Dhamma anteriormente, continuaba viviendo en el mismo lugar sin retirarse para practicar los deberes de un asceta. Sin embargo, puesto que el monje poseía las condiciones necesarias para alcanzar el estado de Arahat, el Bienaventurado, instruyéndole, le dijo: 'Por lo tanto, monje, así es como debes entrenarte: Mi mente estará firme internamente, bien establecida, y los estados perjudiciales y no saludables que surjan no se apoderarán de mi mente ni persistirán. Así es, monje, como debes entrenarte'. อิมินา ปนสฺส โอวาเทน นิยกชฺฌตฺตวเสน จิตฺเตกคฺคตามตฺโต มูลสมาธิ วุตฺโต. ตโต ‘‘เอตฺตเกเนว สนฺตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา เอวํ โส เอว สมาธิ วฑฺเฒตพฺโพ’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ จิตฺตํ ฐิตํ โหติ สุสณฺฐิตํ, น จุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ เมตฺตา เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา ภวิสฺสติ พหุลีกตา ยานิกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธาติ. เอวญฺหิ เต ภิกฺขุ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวมสฺส เมตฺตาวเสน ภาวนํ วตฺวา ปุน ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ อิมํ มูลสมาธึ สวิตกฺกมฺปิ สวิจารํ ภาเวยฺยาสิ…เป… อุเปกฺขาสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสี’’ติ วุตฺตํ. Mediante esta instrucción, se describe la concentración fundamental (mūlasamādhi), que consiste en la mera unificación de la mente basada en el propio interior. Luego, para mostrar que 'no debe uno conformarse solo con esto, sino que esa misma concentración debe ser desarrollada', el Bienaventurado dijo: 'Monje, cuando tu mente esté firme internamente y bien establecida, y los estados perjudiciales y no saludables no se apoderen de ella, entonces, monje, así debes entrenarte: La liberación de la mente a través del amor benevolente (mettā) será por mí desarrollada, cultivada, convertida en un vehículo, establecida como base, practicada con persistencia, consolidada y bien emprendida. Así es, monje, como debes entrenarte'. Habiendo explicado así el desarrollo basado en el amor benevolente, dijo de nuevo: 'Monje, cuando esta concentración haya sido así desarrollada y cultivada, entonces, monje, debes desarrollar esta concentración fundamental tanto con pensamiento aplicado y sostenido... como acompañada de ecuanimidad'. ตสฺสตฺโถ – ยทา เต ภิกฺขุ อยํ มูลสมาธิ เอวํ เมตฺตาวเสน ภาวิโต โหติ, ตทา ตฺวํ ตาวตเกนาปิ ตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวาว อิมํ มูลสมาธึ [Pg.317] อญฺเญสุปิ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ ปาปยมาโน สวิตกฺกมฺปิ สวิจารนฺติอาทินา นเยน ภาเวยฺยาสีติ. El significado es el siguiente: Monje, cuando esta concentración fundamental haya sido así desarrollada a través del amor benevolente, entonces, sin quedar satisfecho solo con eso, debes desarrollar esta misma concentración fundamental en otros objetos (como el kasina de tierra, etc.) alcanzando los cuatro o cinco jhanas, siguiendo el método de 'con pensamiento aplicado y sostenido', y así sucesivamente. เอวํ วตฺวา จ ปุน กรุณาทิอวเสสพฺรหฺมวิหารปุพฺพงฺคมมฺปิสฺส อญฺเญสุ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานวเสน ภาวนํ กเรยฺยาสีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต. ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ กรุณา เม เจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิมาห. Tras haber dicho esto, y para mostrar que el monje debía realizar el desarrollo de la concentración fundamental en otros objetos mediante los cuatro o cinco jhanas, precedidos por los demás estados sublimes como la compasión, el Bienaventurado dijo: 'Monje, cuando esta concentración haya sido así desarrollada y cultivada, entonces, monje, así debes entrenarte: La liberación de la mente a través de la compasión será por mí desarrollada...', y así sucesivamente. เอวํ เมตฺตาทิปุพฺพงฺคมํ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานวเสน ภาวนํ ทสฺเสตฺวา ปุน กายานุปสฺสนาทิปุพฺพงฺคมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ กาเย กายานุปสฺสี วิหริสฺสามี’’ติ อาทึ วตฺวา ‘‘ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต ภวิสฺสติ สุภาวิโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ เยน เยเนว คคฺฆสิ, ผาสุญฺเญว คคฺฆสิ, ยตฺถ ยตฺเถว ฐสฺสสิ, ผาสุญฺเญว ฐสฺสสิ, ยตฺถ ยตฺเถว นิสีทิสฺสสิ, ผาสุญฺเญว นิสีทิสฺสสิ, ยตฺถ ยตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปสฺสสิ, ผาสุญฺเญว เสยฺยํ กปฺเปสฺสสี’’ติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ สมาเปสิ. ตสฺมา ติกจตุกฺกชฺฌานิกาว เมตฺตาทโย, อุเปกฺขา ปน อวเสสเอกชฺฌานิกาวาติ เวทิตพฺพา. ตเถว จ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๕๑ อาทโย; วิภ. ๖๗๓ อาทโย) วิภตฺตาติ. Después de mostrar el desarrollo precedido por el amor benevolente y los demás estados a través de los cuatro y cinco jhanas, para mostrar el desarrollo precedido por la contemplación del cuerpo (kāyānupassanā), etc., dijo: 'Monje, cuando esta concentración haya sido así desarrollada y cultivada, entonces, monje, así debes entrenarte: Moraré contemplando el cuerpo en el cuerpo...', y concluyó la enseñanza con la culminación del estado de Arahat diciendo: 'Monje, cuando esta concentración esté bien desarrollada, entonces, monje, dondequiera que vayas, irás con bienestar; dondequiera que estés, estarás con bienestar; dondequiera que te sientes, te sentarás con bienestar; dondequiera que te acuestes, te acostarás con bienestar'. Por lo tanto, debe entenderse que el amor benevolente y los otros dos primeros estados sublimes pertenecen al sistema de tres y cuatro jhanas, mientras que la ecuanimidad pertenece al jhana restante (el cuarto o quinto). De la misma manera se describe en el Abhidhamma. ๒๗๓. เอวํ ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน เจว อวเสสเอกชฺฌานวเสน จ ทฺวิธา ฐิตานมฺปิ เอตาสํ สุภปรมาทิวเสน อญฺญมญฺญํ อสทิโส อานุภาววิเสโส เวทิตพฺโพ. หลิทฺทวสนสุตฺตสฺมึ หิ เอตา สุภปรมาทิภาเวน วิเสเสตฺวา วุตฺตา. ยถาห – ‘‘สุภปรมาหํ, ภิกฺขเว, เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ วทามิ. อากาสานญฺจายตนปรมาหํ, ภิกฺขเว, กรุณํ เจโตวิมุตฺตึ วทามิ. วิญฺญาณญฺจายตนปรมาหํ, ภิกฺขเว, มุทิตํ เจโตวิมุตฺตึ วทามิ. อากิญฺจญฺญายตนปรมาหํ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขํ เจโตวิมุตฺตึ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๕). 273. A pesar de que estas moradas sublimes se presentan de dos maneras (según los sistemas de jhanas), debe entenderse su distinción específica de poder según su culminación en 'lo bello' (subha), etc. En el Haliddavasana Sutta, estas se describen destacando su excelencia de la siguiente manera: 'Monjes, digo que la liberación de la mente por el amor benevolente tiene lo bello como su límite superior. Monjes, digo que la liberación de la mente por la compasión tiene la esfera del espacio infinito como su límite superior. Monjes, digo que la liberación de la mente por la alegría altruista tiene la esfera de la conciencia infinita como su límite superior. Monjes, digo que la liberación de la mente por la ecuanimidad tiene la esfera de la nada como su límite superior'. กสฺมา [Pg.318] ปเนตา เอวํ วุตฺตาติ? ตสฺส ตสฺส อุปนิสฺสยตฺตา. เมตฺตาวิหาริสฺส หิ สตฺตา อปฺปฏิกฺกูลา โหนฺติ. อถสฺส อปฺปฏิกฺกูลปริจยา อปฺปฏิกฺกูเลสุ ปริสุทฺธวณฺเณสุ นีลาทีสุ จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. อิติ เมตฺตา สุภวิโมกฺขสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา สุภปรมาติ วุตฺตา. ¿Por qué se dicen estas cosas de esta manera? Porque cada una sirve como una condición de apoyo (upanissaya) para el estado correspondiente. Para quien mora en el amor benevolente, los seres no resultan repulsivos. Debido a esta familiaridad con lo no repulsivo generada por el amor benevolente, cuando dirige su mente hacia colores puros y no repulsivos como el azul, etc., su mente se sumerge en ellos sin dificultad. Así, el amor benevolente es la condición de apoyo para la liberación de 'lo bello' (subha-vimokkha), y no para nada superior; por eso se dice que tiene lo bello como su límite superior. กรุณาวิหาริสฺส ปน ทณฺฑาภิฆาตาทิรูปนิมิตฺตํ ปตฺตทุกฺขํ สมนุปสฺสนฺตสฺส กรุณาย ปวตฺติสมฺภวโต รูเป อาทีนโว ปริวิทิโต โหติ. อถสฺส ปริวิทิตรูปาทีนวตฺตา ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรํ อุคฺฆาเฏตฺวา รูปนิสฺสรเณ อากาเส จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. อิติ กรุณา อากาสานญฺจายตนสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา อากาสานญฺจายตนปรมาติ วุตฺตา. Para aquel que mora en la compasión y contempla el sufrimiento de los seres causado por castigos físicos u otros males, el peligro inherente a la forma material (rūpa) se vuelve plenamente evidente. Puesto que el peligro de la forma es así comprendido, cuando dirige su mente hacia el espacio que trasciende la forma (tras eliminar uno de los kasinas de tierra, etc.), su mente se sumerge en dicho espacio sin dificultad. Así, la compasión es la condición de apoyo para la esfera del espacio infinito, y no para nada superior; por eso se dice que tiene la esfera del espacio infinito como su límite superior. มุทิตาวิหาริสฺส ปน เตน เตน ปาโมชฺชการเณน อุปฺปนฺนปาโมชฺชสตฺตานํ วิญฺญาณํ สมนุปสฺสนฺตสฺส มุทิตาย ปวตฺติสมฺภวโต วิญฺญาณคฺคหณปริจิตํ จิตฺตํ โหติ. อถสฺส อนุกฺกมาธิคตํ อากาสานญฺจายตนํ อติกฺกมฺม อากาสนิมิตฺตโคจเร วิญฺญาเณ จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มุทิตา วิญฺญาณญฺจายตนสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา วิญฺญาณญฺจายตนปรมาติ วุตฺตา. Para aquel que mora en la alegría altruista y contempla la conciencia de los seres que experimentan gozo por diversas causas, su mente se familiariza con la percepción de la conciencia. Entonces, al superar la esfera del espacio infinito alcanzada progresivamente y dirigir su mente hacia la conciencia que tiene como objeto el signo del espacio, su mente se sumerge allí sin dificultad. Así, la alegría altruista es la condición de apoyo para la esfera de la conciencia infinita, y no para nada superior; por eso se dice que tiene la esfera de la conciencia infinita como su límite superior. อุเปกฺขาวิหาริสฺส ปน ‘‘สตฺตา สุขิตา วา โหนฺตุ ทุกฺขโต วา วิมุจฺจนฺตุ, สมฺปตฺตสุขโต วา มา วิมุจฺจนฺตู’’ติ อาโภคาภาวโต สุขทุกฺขาทิปรมตฺถคาหวิมุขภาวโต อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขํ จิตฺตํ โหติ. อถสฺส ปรมตฺถคาหโต วิมุขภาวปริจิตจิตฺตสฺส ปรมตฺถโต อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขจิตฺตสฺส จ อนุกฺกมาธิคตํ วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม สภาวโต อวิชฺชมาเน ปรมตฺถภูตสฺส วิญฺญาณสฺส อภาเว จิตฺตํ อุปสํหรโต อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. อิติ อุเปกฺขา อากิญฺจญฺญายตนสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, น ตโต ปรํ, ตสฺมา อากิญฺจญฺญายตนปรมาติ วุตฺตาติ. Por otra parte, para aquel que mora en la ecuanimidad, su mente se aparta de captar la realidad última del placer, el dolor, etc., debido a la ausencia de la atención [dirigida a los seres en términos de: 'que los seres sean felices', 'que se liberen del sufrimiento', o 'que no se vean privados de su felicidad obtenida'], y así su mente se vuelve diestra en captar lo que no existe [el concepto]. Entonces, para aquel cuya mente está habituada a apartarse de captar la realidad última y cuya mente es diestra en captar lo que no existe en términos de realidad última, al retirar la mente de la esfera de la infinitud de la conciencia (viññāṇañcāyatana) alcanzada sucesivamente y dirigirla hacia la ausencia de la conciencia de la realidad última, que por naturaleza no existe, su mente se sumerge en esa ausencia sin dificultad. Por tanto, la ecuanimidad es el soporte necesario para la esfera de la nada, y no más allá de ella; por eso se dice que la ecuanimidad tiene su culminación en la esfera de la nada. ๒๗๔. เอวํ สุภปรมาทิวเสน เอตาสํ อานุภาวํ วิทิตฺวา ปุน สพฺพาเปตา ทานาทีนํ สพฺพกลฺยาณธมฺมานํ ปริปูริกาติ เวทิตพฺพา. สตฺเตสุ [Pg.319] หิ หิตชฺฌาสยตาย สตฺตานํ ทุกฺขาสหนตาย, ปตฺตสมฺปตฺติวิเสสานํ จิรฏฺฐิติกามตาย, สพฺพสตฺเตสุ จ ปกฺขปาตาภาเวน สมปฺปวตฺตจิตฺตา มหาสตฺตา ‘‘อิมสฺส ทาตพฺพํ, อิมสฺส น ทาตพฺพ’’นฺติ วิภาคํ อกตฺวา สพฺพสตฺตานํ สุขนิทานํ ทานํ เทนฺติ. เตสํ อุปฆาตํ ปริวชฺชยนฺตา สีลํ สมาทิยนฺติ. สีลปริปูรณตฺถํ เนกฺขมฺมํ ภชนฺติ. สตฺตานํ หิตาหิเตสุ อสมฺโมหตฺถาย ปญฺญํ ปริโยทเปนฺติ. สตฺตานํ หิตสุขตฺถาย นิจฺจํ วีริยมารภนฺติ. อุตฺตมวีริยวเสน วีรภาวํ ปตฺตาปิ จ สตฺตานํ นานปฺปการกํ อปราธํ ขมนฺติ. ‘‘อิทํ โว ทสฺสาม กริสฺสามา’’ติ กตํ ปฏิญฺญํ น วิสํวาเทนฺติ. เตสํ หิตสุขาย อวิจลาธิฏฺฐานา โหนฺติ. เตสุ อวิจลาย เมตฺตาย ปุพฺพการิโน โหนฺติ. อุเปกฺขาย ปจฺจุปการํ นาสีสนฺตีติ เอวํ ปารมิโย ปูเรตฺวา ยาว ทสพลจตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณอฏฺฐารสพุทฺธธมฺมปฺปเภเท สพฺเพปิ กลฺยาณธมฺเม ปริปูเรนฺตีติ เอวํ ทานาทิสพฺพกลฺยาณธมฺมปริปูริกา เอตาว โหนฺตีติ. 274. Habiendo comprendido así el poder de estos [estados inconmensurables] a través de lo bello como lo supremo, etc., se debe entender además que todos ellos son precursores para completar todos los estados hermosos como la generosidad, etc. Pues los Grandes Seres, con mentes orientadas hacia el bienestar de los seres, incapaces de soportar el sufrimiento ajeno, deseando la permanencia de la prosperidad alcanzada por otros, y poseyendo una mente ecuánime sin favoritismos hacia todos los seres, practican la generosidad como fuente de felicidad para todos sin hacer distinciones de 'a este se le debe dar, a este no'. Evitando dañar a los seres, asumen la virtud. Para completar la virtud, abrazan la renuncia. Para no confundirse respecto a lo que es beneficioso o perjudicial para los seres, purifican su sabiduría. Inician siempre el esfuerzo por el bienestar y la felicidad de los seres. Habiendo alcanzado la heroicidad mediante un esfuerzo supremo, perdonan las diversas ofensas de los seres. No faltan a su promesa hecha de: 'les daremos esto, haremos aquello'. Poseen una determinación inquebrantable por el bienestar y la felicidad de los seres. A través de un amor inquebrantable hacia ellos, son los primeros en brindar ayuda. Mediante la ecuanimidad, no esperan nada a cambio. Al completar así las perfecciones, llenan todos los estados hermosos hasta llegar a los diez poderes, los cuatro tipos de intrepidez, los seis conocimientos extraordinarios y las dieciocho cualidades búdicas. Así, estos estados son los que completan todos los estados hermosos, como la generosidad y demás. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de las personas de bien, สมาธิภาวนาธิกาเร En la sección sobre el desarrollo de la concentración, พฺรหฺมวิหารนิทฺเทโส นาม Llamado 'Exposición de las Moradas Divinas', นวโม ปริจฺเฉโท. concluye el noveno capítulo. ๑๐. อารุปฺปนิทฺเทโส 10. 10. Exposición de los Estados Inmateriales (Āruppaniddesa) ปฐมารุปฺปวณฺณนา Descripción del primer estado inmaterial ๒๗๕. พฺรหฺมวิหารานนฺตรํ [Pg.320] อุทฺทิฏฺเฐสุ ปน จตูสุ อารุปฺเปสุ อากาสานญฺจายตนํ ตาว ภาเวตุกาโม ‘‘ทิสฺสนฺเต โข ปน รูปาธิกรณํ ทณฺฑาทานสตฺถาทานกลหวิคฺคหวิวาทา, นตฺถิ โข ปเนตํ สพฺพโส อารุปฺเปติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย รูปานํเยว นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๐๓) วจนโต เอเตสํ ทณฺฑาทานาทีนญฺเจว จกฺขุโสตโรคาทีนญฺจ อาพาธสหสฺสานํ วเสน กรชรูเป อาทีนวํ ทิสฺวา ตสฺส สมติกฺกมาย ฐเปตฺวา ปริจฺฉินฺนากาสกสิณํ นวสุ ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรสฺมึ จตุตฺถชฺฌานํ อุปฺปาเทติ. 275. Después de las moradas divinas, entre los cuatro estados inmateriales mencionados, aquel que desea desarrollar primero la esfera del espacio infinito considera: 'Se ve que a causa de la materia ocurren la toma de palos y armas, riñas, disputas, peleas y altercados; pero esto no existe en absoluto en el estado inmaterial'. Habiendo reflexionado así, practica para el desencanto, el desapasionamiento y el cese de las formas materiales mismas, según se ha dicho [en el Majjhima Nikaya 2.103]. Al ver el peligro en el cuerpo físico debido a tales acciones como la toma de palos y demás, así como por los miles de enfermedades como las dolencias de los ojos y los oídos, produce la cuarta absorción en uno de los nueve kasinas (empezando por el de tierra), exceptuando el kasina de espacio delimitado, para así trascender dicho cuerpo. ตสฺส กิญฺจาปิ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานวเสน กรชรูปํ อติกฺกนฺตํ โหติ, อถ โข กสิณรูปมฺปิ ยสฺมา ตปฺปฏิภาคเมว, ตสฺมา ตมฺปิ สมติกฺกมิตุกาโม โหติ. กถํ? ยถา อหิภีรุโก ปุริโส อรญฺเญ สปฺเปน อนุพทฺโธ เวเคน ปลายิตฺวา ปลาตฏฺฐาเน เลขาจิตฺตํ ตาลปณฺณํ วา วลฺลึ วา รชฺชุํ วา ผลิตาย วา ปน ปถวิยา ผลิตนฺตรํ ทิสฺวา ภายเตว อุตฺตสเตว, เนว นํ ทกฺขิตุกาโม โหติ. ยถา จ อนตฺถการินา เวริปุริเสน สทฺธึ เอกคาเม วสมาโน ปุริโส เตน วธพนฺธเคหฌาปนาทีหิ อุปทฺทุโต อญฺญํ คามํ วสนตฺถาย คนฺตฺวา ตตฺราปิ เวรินา สมานรูปสทฺทสมุทาจารํ ปุริสํ ทิสฺวา ภายเตว อุตฺตสเตว, เนว นํ ทกฺขิตุกาโม โหติ. Aunque ese yogui ya ha trascendido el cuerpo físico mediante la cuarta absorción del reino de la forma, sin embargo, puesto que el signo material del kasina es similar a ese cuerpo físico, también desea trascenderlo. ¿Cómo? Así como un hombre que teme a las serpientes, perseguido por una serpiente en el bosque, huye velozmente y, en el lugar donde ha escapado, al ver una hoja de palma con dibujos pintados, una enredadera, una cuerda o una grieta en la tierra resquebrajada, se asusta y se aterroriza, y no desea ni siquiera mirarlo. O así como un hombre que vive en la misma aldea que un enemigo que le hace daño, habiendo sido acosado por él con golpes, ataduras o el incendio de su casa, se va a otra aldea para vivir allí, y allí también, al ver a un hombre con apariencia, voz o comportamiento similar al de su enemigo, se asusta y se aterroriza, y no desea ni siquiera verlo. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – เตสํ หิ ปุริสานํ อหินา เวรินา วา อุปทฺทุตกาโล วิย ภิกฺขุโน อารมฺมณวเสน กรชรูปสมงฺคิกาโล. เตสํ เวเคน ปลายนอญฺญคามคมนานิ วิย ภิกฺขุโน รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานวเสน กรชรูปสมติกฺกมนกาโล. เตสํ ปลาตฏฺฐาเน จ อญฺญคาเม จ เลขาจิตฺตตาลปณฺณาทีนิ เจว เวริสทิสํ ปุริสญฺจ ทิสฺวา ภยสนฺตาสอทสฺสนกามตา วิย ภิกฺขุโน กสิณรูปมฺปิ ตปฺปฏิภาคเมว อิทนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ตมฺปิ สมติกฺกมิตุกามตา. สูกราภิหตสุนขปิสาจภีรุกาทิกาปิ เจตฺถ อุปมา เวทิตพฺพา. Aquí está la aplicación del símil: el tiempo en que el bhikkhu está poseído por el cuerpo físico como objeto es como el tiempo en que esos hombres son acosados por la serpiente o el enemigo. El tiempo en que el bhikkhu trasciende el cuerpo físico mediante la cuarta absorción del reino de la forma es como la huida veloz de ellos o su partida hacia otra aldea. El deseo de trascender también el signo del kasina por parte del bhikkhu, al notar que 'esto es similar a aquel cuerpo físico', es como el miedo, el terror y el deseo de no ver de aquellos hombres cuando ven en el lugar de escape o en la otra aldea las hojas de palma pintadas y demás, o al hombre parecido al enemigo. También deben entenderse aquí otros símiles como el del perro atacado por un cerdo o el de quien teme a los fantasmas. ๒๗๖. เอวํ [Pg.321] โส ตสฺมา จตุตฺถชฺฌานสฺส อารมฺมณภูตา กสิณรูปา นิพฺพิชฺช ปกฺกมิตุกาโม ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสี หุตฺวา ปคุณรูปาวจรจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ตสฺมึ ฌาเน ‘‘อิมํ มยา นิพฺพิณฺณํ รูปํ อารมฺมณํ กโรตี’’ติ จ, ‘‘อาสนฺนโสมนสฺสปจฺจตฺถิก’’นฺติ จ, ‘‘สนฺตวิโมกฺขโต โอฬาริก’’นฺติ จ อาทีนวํ ปสฺสติ. องฺโคฬาริกตา ปเนตฺถ นตฺถิ. ยเถว เหตํ รูปํ ทุวงฺคิกํ, เอวํ อารุปฺปานิปีติ. 276. Así, deseando alejarse de ese objeto del kasina de la cuarta absorción tras haberse desencantado de él, y habiendo dominado las cinco facultades de control (vasī), al emerger de la cuarta absorción del reino de la forma ya familiarizada, ve el peligro en esa absorción considerando: 'Este estado toma como objeto la materia de la cual estoy desencantado', 'está cerca del enemigo que es la alegría (somanassa)', y 'es más tosco que las liberaciones pacíficas [inmateriales]'. Sin embargo, no hay tosquedad en cuanto a sus factores; pues así como esta absorción [del reino de la forma] posee dos factores [ecuanimidad y unificación], de igual modo los estados inmateriales también poseen dos factores. โส ตตฺถ เอวํ อาทีนวํ ทิสฺวา นิกนฺตึ ปริยาทาย อากาสานญฺจายตนํ สนฺตโต อนนฺตโต มนสิกริตฺวา จกฺกวาฬปริยนฺตํ วา ยตฺตกํ อิจฺฉติ ตตฺตกํ วา กสิณํ ปตฺถริตฺวา เตน ผุฏฺโฐกาสํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ วา, ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ วา มนสิกโรนฺโต อุคฺฆาเฏติ กสิณํ. อุคฺฆาเฏนฺโต หิ เนว กิลญฺชํ วิย สํเวลฺเลติ, น กปาลโต ปูวํ วิย อุทฺธรติ, เกวลํ ปน ตํ เนว อาวชฺเชติ, น มนสิ กโรติ, น ปจฺจเวกฺขติ, อนาวชฺเชนฺโต อมนสิกโรนฺโต อปจฺจเวกฺขนฺโต จ อญฺญทตฺถุ เตน ผุฏฺโฐกาสํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ มนสิกโรนฺโต กสิณํ อุคฺฆาเฏติ นาม. กสิณมฺปิ อุคฺฆาฏิยมานํ เนว อุพฺพฏฺฏติ น วิวฏฺฏติ, เกวลํ อิมสฺส อมนสิการญฺจ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ มนสิการญฺจ ปฏิจฺจ อุคฺฆาฏิตํ นาม โหติ, กสิณุคฺฆาฏิมากาสมตฺตํ ปญฺญายติ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสนฺติ วา กสิณผุฏฺโฐกาโสติ วา กสิณวิวิตฺตากาสนฺติ วา สพฺพเมตํ เอกเมว. Habiendo visto as%% el peligro en ese cuarto jhana y agotando el deseo por %%l, el yogui atiende a la esfera de la infinitud del espacio como algo pac%%fico e infinito. Habiendo extendido el objeto kasi%%a hasta el l%%mite del universo o hasta donde desee, retira dicho kasi%%a atendiendo al espacio que este ocupaba como %%%%espacio, espacio%% o %%espacio infinito%%. Al retirarlo, en verdad, no lo enrolla como si fuera una estera ni lo extrae como si fuera un pastel de una sart%%n; simplemente deja de advertirlo, deja de prestarle atenci%%n y deja de revisarlo. Al no advertirlo, no prestarle atenci%%n y no revisarlo, sino que %%nicamente atiende al lugar que el kasi%%a ocupaba como %%espacio, espacio%%, se dice que %%retira el kasi%%a%%. El kasi%%a que est%% siendo retirado ni se levanta ni se desplaza; simplemente, debido a la falta de atenci%%n hacia %%l y a la atenci%%n puesta en el %%espacio, espacio%%, se dice que ha sido retirado. Entonces aparece solo el espacio resultante de la remoci%%n del kasi%%a. Ya sea que se llame %%espacio de la remoci%%n del kasi%%a%%, %%espacio ocupado por el kasi%%a%% o %%espacio libre del kasi%%a%%, todos estos t%%rminos significan lo mismo. โส ตํ กสิณุคฺฆาฏิมากาสนิมิตฺตํ ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ ปุนปฺปุนํ อาวชฺเชติ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรติ. ตสฺเสวํ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชยโต ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรโต นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชยโต มนสิกโรโต ปถวีกสิณาทีสุ รูปาวจรจิตฺตํ วิย อากาเส อากาสานญฺจายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. อิธาปิ หิ ปุริมภาเค ตีณิ จตฺตาริ วา ชวนานิ กามาวจรานิ อุเปกฺขาเวทนาสมฺปยุตฺตาเนว โหนฺติ. จตุตฺถํ ปญฺจมํ วา อรูปาวจรํ. เสสํ ปถวีกสิเณ วุตฺตนยเมว. Aquel yogui advierte repetidamente ese signo del espacio resultante de retirar el kasi%%a como %%espacio, espacio%%, aplic%%ndole el pensamiento aplicado y sostenido. Mientras as%% advierte y aplica el pensamiento repetidamente, los obst%%culos se suprimen, la atenci%%n se establece firmemente y la mente se concentra en el nivel de acceso. El yogui cultiva, desarrolla y practica frecuentemente ese signo. Mientras as%% reflexiona y atiende una y otra vez, la mente de la esfera de la infinitud del espacio alcanza la absorci%%n en el espacio, de forma similar a como la mente de la esfera de la forma alcanza la absorci%%n en el kasi%%a de tierra. Tambi%%n aqu%%, en la etapa preliminar, ocurren tres o cuatro momentos de impulsos (javanas) del sentido del deseo, asociados %%nicamente con la sensaci%%n de ecuanimidad. El cuarto o quinto momento es el de la absorci%%n de la esfera inmaterial. El resto es tal como se describi%% en el caso del kasi%%a de tierra. อยํ [Pg.322] ปน วิเสโส, เอวํ อุปฺปนฺเน อรูปาวจรจิตฺเต โส ภิกฺขุ ยถา นาม ยานปฺปุโตฬิ กุมฺภิมุขาทีนํ อญฺญตรํ นีลปิโลติกาย วา ปีตโลหิโตทาตาทีนํ วา อญฺญตราย ปิโลติกาย พนฺธิตฺวา เปกฺขมาโน ปุริโส วาตเวเคน วา อญฺเญน วา เกนจิ อปนีตาย ปิโลติกาย อากาสํเยว เปกฺขมาโน ติฏฺเฐยฺย, เอวเมว ปุพฺเพ กสิณมณฺฑลํ ฌานจกฺขุนา เปกฺขมาโน วิหริตฺวา ‘‘อากาโส อากาโส’’ติ อิมินา ปริกมฺมมนสิกาเรน สหสา อปนีเต ตสฺมึ นิมิตฺเต อากาสญฺเญว เปกฺขมาโน วิหรติ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ วุจฺจติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙). Sin embargo, existe esta particularidad: una vez surgida as%% la mente de la esfera inmaterial, ese monje se asemeja a un hombre que observa el interior de un carruaje cubierto, el vano de una puerta peque%%a o la boca de una vasija, habiendo cubierto dicha abertura con una tela de color azul, amarillo, rojo o blanco; si por la fuerza del viento o por la acci%%n de alguien se retira la tela, el hombre permanecer%%a observando %%nicamente el espacio. De la misma manera, habiendo morado previamente observando el c%%rculo del kasi%%a con el ojo del jhana, al retirarse repentinamente ese signo mediante la atenci%%n preparatoria de %%espacio, espacio%%, el monje mora observando %%nicamente el espacio. Por este motivo se dice: %%Con la superaci%%n total de las percepciones de la forma, con la desaparici%%n de las percepciones de resistencia y sin prestar atenci%%n a las percepciones de la diversidad, atendiendo a %%el espacio es infinito%%, alcanza y mora en la esfera de la infinitud del espacio%%. ๒๗๗. ตตฺถ สพฺพโสติ สพฺพากาเรน, สพฺพาสํ วา อนวเสสานนฺติ อตฺโถ. รูปสญฺญานนฺติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานานญฺเจว ตทารมฺมณานญฺจ. รูปาวจรชฺฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๒๙), ตสฺส อารมฺมณมฺปิ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๗๓), ตสฺมา อิธ รูเป สญฺญา รูปสญฺญาติ เอวํ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญํ. รูปํ อสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. สมติกฺกมาติ วิราคา นิโรธา จ. กึ วุตฺตํ โหติ? เอตาสํ กุสลวิปากกิริยวเสน ปญฺจทสนฺนํ ฌานสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ, เอเตสญฺจ ปถวีกสิณาทิวเสน นวนฺนํ อารมฺมณสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ สพฺพากาเรน อนวเสสานํ วา วิราคา จ นิโรธา จ วิราคเหตุญฺเจว นิโรธเหตุญฺจ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. น หิ สกฺกา สพฺพโส อนติกฺกนฺตรูปสญฺเญน เอตํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุนฺติ. 277. En ese pasaje, %%en todos los sentidos%% (sabbaso) significa de toda manera posible o, alternativamente, todas sin excepci%%n. %%Percepciones de la forma%% se refiere tanto a los jhanas de la esfera de la forma (mencionados mediante su factor prominente, la percepci%%n) como a sus objetos. En efecto, el jhana de la esfera de la forma tambi%%n se denomina %%forma%% en pasajes como %%poseyendo formas, ve las formas%%, y su objeto tambi%%n se llama %%forma%% en pasajes como %%externamente ve formas, bellas o feas%%. Por tanto, aqu%% %%percepci%%n de la forma%% es una designaci%%n para el jhana de la esfera de la forma. Tambi%%n se le llama %%percepci%% de la forma%% porque su objeto es la forma (el kasi%%a), es decir, que tiene la forma como nombre. Debe entenderse que tambi%%n es una designaci%%n para su objeto, como el kasi%%a de tierra, etc. %%Superaci%%n%% significa desapego y cesaci%%n. %%%%Qu%% se quiere decir con esto? Que mediante el desapego y la cesaci%%n de estas quince percepciones de la forma (los quince jhanas: meritorios, resultantes y funcionales) y de las nueve percepciones de la forma como objetos (el kasi%%a de tierra, etc.), ya sea de toda manera o sin excepci%%n, el yogui alcanza y mora en la esfera de la infinitud del espacio a trav%%s de las causas del desapego y la cesaci%%n. Pues no es posible alcanzar y morar en este estado sin haber superado totalmente las percepciones de la forma. ตตฺถ ยสฺมา อารมฺมเณ อวิรตฺตสฺส สญฺญาสมติกฺกโม น โหติ, สมติกฺกนฺตาสุ จ สญฺญาสุ อารมฺมณํ สมติกฺกนฺตเมว โหติ. ตสฺมา อารมฺมณสมติกฺกมํ อวตฺวา ‘‘ตตฺถ กตมา รูปสญฺญา? รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ[Pg.323], อิมา วุจฺจนฺติ รูปสญฺญาโย. อิมา รูปสญฺญาโย อติกฺกนฺโต โหติ วีติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต. เตน วุจฺจติ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติ (วิภ. ๖๐๒) เอวํ วิภงฺเค สญฺญานํเยว สมติกฺกโม วุตฺโต. ยสฺมา ปน อารมฺมณสมติกฺกเมน ปตฺตพฺพา เอตา สมาปตฺติโย, น เอกสฺมิญฺเญว อารมฺมเณ ปฐมชฺฌานาทีนิ วิย. ตสฺมา อยํ อารมฺมณสมติกฺกมวเสนาปิ อตฺถวณฺณนา กตาติ เวทิตพฺพา. En cuanto a esto, dado que para quien no est%% libre de apego por el objeto no existe superaci%%n de la percepci%%n, y una vez que las percepciones han sido superadas, el objeto mismo queda superado, en lugar de mencionar la superaci%%n del objeto, el Vibha%%ga dice: %%%%All%%, %%qu%% son las percepciones de la forma%%? Es la percepci%%n, el acto de percibir, el estado de haber percibido de quien ha alcanzado una absorci%%n de la esfera de la forma, o de quien ha nacido en dicho reino, o de quien mora en la felicidad del estado presente [un Arahant]. Estas se denominan percepciones de la forma. El monje ha sobrepasado, trascendido y superado estas percepciones de la forma. Por eso se dice: %%por la superaci%%n total de las percepciones de la forma%%%%. As%%, el Vibha%%ga solo menciona la superaci%%n de las percepciones. No obstante, puesto que estas absorciones inmateriales deben alcanzarse mediante la superaci%%n del objeto (a diferencia del primer jhana, etc., que no requieren cambiar de objeto), debe entenderse que esta explicaci%%n del significado tambi%%n se ha realizado en t%%rminos de la superaci%%n del objeto. ๒๗๘. ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนํ อารมฺมณานญฺจ ปฏิฆาเตน สมุปฺปนฺนา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา. รูปสญฺญาทีนํ เอตมธิวจนํ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมา ปฏิฆสญฺญา? รูปสญฺญา สทฺทสญฺญา คนฺธสญฺญา รสสญฺญา โผฏฺฐพฺพสญฺญา, อิมา วุจฺจนฺติ ปฏิฆสญฺญาโย’’ติ (วิภ. ๖๐๓). ตาสํ กุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนํ, อกุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนนฺติ สพฺพโส ทสนฺนมฺปิ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา ปหานา อสมุปฺปาทา อปฺปวตฺตึ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. 278. %%Con la desaparici%%n de las percepciones de resistencia%%: las percepciones de resistencia son aquellas que surgen por el impacto entre las bases sensoriales (ojo, etc.) y los objetos (formas, etc.). Este es un nombre para las percepciones de formas, sonidos, olores, sabores y contactos. Tal como se ha dicho: %%%%All%%, %%qu%% son las percepciones de resistencia%%? Son las percepciones de formas, sonidos, olores, sabores y contactos. Estas se llaman percepciones de resistencia%%. Se dice %%con su desaparici%%n%% para indicar que, mediante el abandono y la no producci%%n, se ha puesto fin a la actividad de estas diez percepciones de resistencia (cinco resultantes meritorias y cinco resultantes no meritorias). กามญฺเจตา ปฐมชฺฌานาทีนิ สมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ. น หิ ตสฺมึ สมเย ปญฺจทฺวารวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ. เอวํ สนฺเตปิ อญฺญตฺถ ปหีนานํ สุขทุกฺขานํ จตุตฺถชฺฌาเน วิย, สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ตติยมคฺเค วิย จ อิมสฺมึ ฌาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ อิมสฺส ฌานสฺส ปสํสาวเสน เอตาสเมตฺถ วจนํ เวทิตพฺพํ. Ciertamente, estas percepciones no est%%n presentes ni siquiera para quien ha alcanzado el primer jhana o niveles superiores, pues en ese momento la mente no funciona a trav%%s de las cinco puertas sensoriales. A pesar de ello, as%% como en el cuarto jhana se mencionan el placer y el dolor que ya hab%%an sido abandonados previamente, o como en el tercer sendero se mencionan la visi%%n de la identidad y otros grilletes ya abandonados, debe entenderse que aqu%% se mencionan estas percepciones con el fin de generar entusiasmo por este jhana y para alabarlo. อถ วา กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรํ สมาปนฺนสฺสาปิ น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ. น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา สํวตฺตติ, รูปายตฺตา จ เอตาสํ ปวตฺติ. อยํ ปน ภาวนา รูปวิราคาย สํวตฺตติ. ตสฺมา ตา เอตฺถ ปหีนาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. น เกวลญฺจ วตฺตุํ, เอกํเสเนว เอวํ ธาเรตุมฺปิ วฏฺฏติ. ตาสญฺหิ อิโต ปุพฺเพ อปฺปหีนตฺตาเยว ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท ‘‘กณฺฏโก’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๗๒) วุตฺโต ภควตา. อิธ จ ปหีนตฺตาเยว อรูปสมาปตฺตีนํ อาเนญฺชตา (วิภ. ๒๒๖) สนฺตวิโมกฺขตา (ม. นิ. ๑.๖๖) จ วุตฺตา. อาฬาโร จ กาลาโม อรูปสมาปนฺโน ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกมนฺตานิ เนว อทฺทส, น ปน สทฺทํ อสฺโสสีติ (ที. นิ. ๒.๑๙๒). Por otra parte, aunque esas [percepciones de resistencia] no están presentes para quien ha alcanzado el [jhana] de la esfera de la forma, no están presentes simplemente por no haber sido abandonadas [completamente]. Pues el desarrollo de la esfera de la forma no conduce al desapego de la forma, y la existencia de estas [percepciones] depende de la forma. Sin embargo, este desarrollo [el de las esferas inmateriales] sí conduce al desapego de la forma. Por lo tanto, es apropiado decir que aquí han sido abandonadas. Y no solo es apropiado decirlo, sino que debe sostenerse firmemente de esta manera. Debido a que no habían sido abandonadas antes de esto, el Bienaventurado dijo que el sonido es una 'espina' para quien ha alcanzado el primer jhana. Pero debido a que aquí han sido abandonadas, se ha declarado la imperturbabilidad (āneñjatā) y la liberación pacífica (santavimokkhatā) de las absorciones inmateriales. Se dice que Āḷāra Kālāma, mientras estaba en la absorción inmaterial, no vio ni escuchó el sonido de unos quinientos carros que pasaban muy cerca de él. ๒๗๙. นานตฺตสญฺญานํ [Pg.324] อมนสิการาติ นานตฺเต วา โคจเร ปวตฺตานํ สญฺญานํ, นานตฺตานํ วา สญฺญานํ. ยสฺมา หิ เอตา ‘‘ตตฺถ กตมา นานตฺตสญฺญา? อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุสมงฺคิสฺส วา มโนวิญฺญาณธาตุสมงฺคิสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ, อิมา วุจฺจนฺติ นานตฺตสญฺญาโย’’ติ เอวํ วิภงฺเค (วิภ. ๖๐๔) วิภชิตฺวา วุตฺตา อิธ อธิปฺเปตา อสมาปนฺนสฺส มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุสงฺคหิตา สญฺญา รูปสทฺทาทิเภเท นานตฺเต นานาสภาเว โคจเร ปวตฺตนฺติ, ยสฺมา เจตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, ทฺวาทสากุสลสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกุสลวิปากสญฺญา, ทฺเว อกุสลวิปากสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกิริยสญฺญาติ เอวํ จตุจตฺตาลีสมฺปิ สญฺญา นานตฺตา นานาสภาวา อญฺญมญฺญํ อสทิสา, ตสฺมา นานตฺตสญฺญาติ วุตฺตา. ตาสํ สพฺพโส นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนาวชฺชนา อสมนฺนาหารา อปจฺจเวกฺขณา. ยสฺมา ตา นาวชฺเชติ, น มนสิ กโรติ, น ปจฺจเวกฺขติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ. 279. 'Por la falta de atención a las percepciones de la diversidad' significa percepciones que ocurren en objetos diversos, o percepciones que son diversas en sí mismas. Como se define en el Vibhaṅga: '¿Cuáles son allí las percepciones de la diversidad? Es la percepción, el percibir, el estado de haber percibido de aquel que no está en absorción y posee el elemento de la mente (manodhātu) o el elemento de la conciencia mental (manoviññāṇadhātu); estas se llaman percepciones de la diversidad'. En este contexto de la esfera inmaterial, se refieren a las percepciones incluidas en el elemento de la mente y el elemento de la conciencia mental de quien no está en absorción, las cuales operan en objetos diversos con naturalezas distintas, como formas, sonidos, etc. Puesto que estas cuarenta y cuatro percepciones —a saber: ocho percepciones de lo saludable de la esfera del sentido, doce de lo no saludable, once de lo resultante saludable de la esfera del sentido, dos de lo resultante no saludable y once de lo funcional de la esfera del sentido— son diversas, tienen naturalezas distintas y son diferentes entre sí, se denominan 'percepciones de la diversidad'. 'Por la falta de atención' a todas esas percepciones de la diversidad significa por no advertirlas, no prestarles atención, no ocuparse de ellas y no reflexionarlas. Significa que no las advierte, no las trae a la mente y no las reflexiona. ยสฺมา เจตฺถ ปุริมา รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา จ อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเวปิ น วิชฺชนฺติ. ปเคว ตสฺมึ ภเว อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณกาเล, ตสฺมา ตาสํ สมติกฺกมา อตฺถงฺคมาติ ทฺเวธาปิ อภาโวเยว วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยสฺมา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, นว กิริยสญฺญา, ทสากุสลสญฺญาติ อิมา สตฺตวีสติสญฺญา อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเว วิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตาสํ อมนสิการาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺราปิ หิ อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต ตาสํ อมนสิการาเยว อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตา ปน มนสิกโรนฺโต อสมาปนฺโน โหตีติ. Puesto que aquí las anteriores percepciones de la forma y percepciones de resistencia no existen ni siquiera en el renacimiento producido por este jhana, y mucho menos en el momento de vivir habiendo alcanzado este jhana en ese renacimiento, su ausencia se describe de dos maneras: como 'superación' y como 'cesación'. Sin embargo, entre las percepciones de la diversidad, dado que estas veintisiete percepciones —ocho percepciones de lo saludable de la esfera del sentido, nueve de lo funcional y diez de lo no saludable— existen en el renacimiento producido por este jhana, debe entenderse que se dice 'por la falta de atención a ellas'. Pues incluso allí, quien permanece habiendo alcanzado este jhana, permanece habiéndolo alcanzado precisamente por no prestar atención a ellas; si les prestara atención, no estaría en la absorción. สงฺเขปโต เจตฺถ รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติ อิมินา สพฺพรูปาวจรธมฺมานํ ปหานํ วุตฺตํ. ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการาติ อิมินา สพฺเพสํ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานํ ปหานญฺจ อมนสิกาโร จ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. En resumen, con la frase 'por la superación de las percepciones de la forma', se refiere al abandono de todos los fenómenos de la esfera de la forma. Con las frases 'por la cesación de las percepciones de resistencia' y 'por la falta de atención a las percepciones de la diversidad', debe entenderse que se refiere tanto al abandono como a la falta de atención a todos los estados mentales (citta y cetasika) de la esfera del sentido. ๒๘๐. อนนฺโต อากาโสติ เอตฺถ นาสฺส อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา ปญฺญายตีติ อนนฺโต. อากาโสติ กสิณุคฺฆาฏิมากาโส วุจฺจติ. มนสิการวเสนาปิ เจตฺถ อนนฺตตา เวทิตพฺพา. เตเนว [Pg.325] วิภงฺเค วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ อากาเส จิตฺตํ ฐเปติ, สณฺฐเปติ, อนนฺตํ ผรติ, เตน วุจฺจติ อนนฺโต อากาโส’’ติ (วิภ. ๖๐๕). 280. 'Espacio infinito': aquí se llama infinito porque no se percibe en él un límite de surgimiento ni un límite de desaparición. 'Espacio' se refiere al espacio que queda tras retirar el kasina (kasiṇugghāṭimākāsa). Su infinitud también debe entenderse por el modo de atención. Por eso se dice en el Vibhaṅga: 'En ese espacio enfoca la mente, la establece, se extiende infinitamente; por eso se llama espacio infinito'. อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ ปน นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อากาสํ อนนฺตํ อากาสานนฺตํ, อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ, ตํ อากาสานญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ อากาสานญฺจายตนํ. 'Alcanza y permanece en la esfera del espacio infinito': aquí 'infinito' (ananta) significa que no tiene fin (anta). El espacio que es infinito es 'espacio-infinito' (ākāsānanta). 'Espacio-infinito' es lo mismo que 'espacio-infinitud' (ākāsānañca). Ese espacio-infinitud es la 'esfera' (āyatana) de este jhana y de sus estados asociados, en el sentido de ser su base, al igual que la morada de los devas (devāyatana) es para los devas; de ahí 'esfera del espacio infinito'. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ตมากาสานญฺจายตนํ ปตฺวา นิปฺผาเทตฺวา ตทนุรูเปน อิริยาปถวิหาเรน วิหรตีติ. 'Alcanza y permanece' significa que, tras haber llegado y realizado esa esfera del espacio infinito, vive en una postura y un modo de vida acordes con ella. อยํ อากาสานญฺจายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา. Esta es la explicación detallada sobre el tema de meditación de la esfera del espacio infinito. วิญฺญาณญฺจายตนกถา Explicación de la esfera de la conciencia infinita ๒๘๑. วิญฺญาณญฺจายตนํ ภาเวตุกาเมน ปน ปญฺจหากาเรหิ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยํ จิณฺณวสีภาเวน ‘‘อาสนฺนรูปาวจรชฺฌานปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺติ, โน จ วิญฺญาณญฺจายตนมิว สนฺตา’’ติ อากาสานญฺจายตเน อาทีนวํ ทิสฺวา ตตฺถ นิกนฺตึ ปริยาทาย วิญฺญาณญฺจายตนํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ตํ อากาสํ ผริตฺวา ปวตฺตวิญฺญาณํ ‘‘วิญฺญาณํ วิญฺญาณ’’นฺติ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชิตพฺพํ, มนสิกาตพฺพํ, ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ. ‘‘อนนฺตํ อนนฺต’’นฺติ ปน น มนสิกาตพฺพํ. 281. Aquel que desea desarrollar la esfera de la conciencia infinita, habiendo dominado la absorción de la esfera del espacio infinito mediante los cinco modos de maestría (vasī), debe ver el peligro en la esfera del espacio infinito pensando: 'Esta absorción está cerca del enemigo que es el jhana de la esfera de la forma, y no es tan pacífica como la esfera de la conciencia infinita'. Así, habiendo terminado con el apego a ella y trayendo a la mente la esfera de la conciencia infinita como algo pacífico, debe advertir, prestar atención, reflexionar y aplicar el pensamiento una y otra vez sobre la conciencia que operó extendiéndose por aquel espacio, diciendo: 'conciencia, conciencia'. Sin embargo, no debe prestar atención diciendo: 'infinito, infinito'. ตสฺเสวํ ตสฺมึ นิมิตฺเต ปุนปฺปุนํ จิตฺตํ จาเรนฺตสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต อากาเส อากาสานญฺจายตนํ วิย อากาสผุเฏ วิญฺญาเณ วิญฺญาณญฺจายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. อปฺปนานโย ปเนตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙) วุจฺจติ. A medida que dirige su mente una y otra vez hacia ese objeto, los obstáculos se suspenden, la atención se establece y la mente se concentra mediante el acceso (upacāra). Él cultiva, desarrolla y practica frecuentemente ese objeto. Mientras lo hace, así como el jhana de la esfera del espacio infinito se fijó en el espacio, así el jhana de la esfera de la conciencia infinita se fija (appeti) en la conciencia que se extendió por el espacio. El método de la absorción total (appanā) debe entenderse de la misma manera que ya se ha explicado. A este punto, se dice: 'Superando completamente la esfera del espacio infinito, pensando: "la conciencia es infinita", alcanza y permanece en la esfera de la conciencia infinita'. ๒๘๒. ตตฺถ สพฺพโสติ อิทํ วุตฺตนยเมว. อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถ ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ, อารมฺมณมฺปิ[Pg.326]. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุริมนเยเนว อากาสานญฺจญฺจ ตํ ปฐมสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากาสานญฺจายตนํ. ตถา อากาสานญฺจญฺจ ตํ ตสฺส ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา ‘‘กมฺโพชา อสฺสานํ อายตน’’นฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากาสานญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 282. En este contexto, el término 'sabbaso' (de todas las maneras) ya ha sido explicado anteriormente. En cuanto a 'trascendiendo la esfera de la infinitud del espacio' (ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma), segùn el método mencionado antes, 'esfera de la infinitud del espacio' se refiere tanto al jhana como a su objeto. El objeto es 'espacio infinito' y, por ser el objeto del primer jhana arūpa, se llama 'āyatana' en el sentido de base o morada, similar a cómo se dice 'la morada de los dioses' (devāyatana). Asimismo, es 'āyatana' en el sentido de lugar de origen, como en la expresión 'Kamboja es el lugar de origen de los caballos', porque es la causa del surgimiento de dicho jhana. Habiendo trascendido ambos, tanto el jhana como el objeto, mediante su no-activación y la falta de atención hacia ellos, uno debe alcanzar y permanecer en la esfera de la infinitud de la conciencia; por lo tanto, se debe entender que se dice 'trascendiendo la esfera de la infinitud del espacio' tratando a ambos como una unidad. อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตํเยว อนนฺโต อากาโสติ เอวํ ผริตฺวา ปวตฺตวิญฺญาณํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ เอวํ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. มนสิการวเสน วา อนนฺตํ. โส หิ ตมากาสารมฺมณํ วิญฺญาณํ อนวเสสโต มนสิกโรนฺโต ‘‘อนนฺต’’นฺติ มนสิ กโรติ. ยํ ปน วิภงฺเค วุตฺตํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ, ตํเยว อากาสํ วิญฺญาเณน ผุฏํ มนสิ กโรติ, อนนฺตํ ผรติ, เตน วุจฺจติ อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ (วิภ. ๖๑๐). 'Conciencia infinita' significa que uno presta atención de esta manera: 'esa misma conciencia que se ha extendido y ha ocurrido considerando el espacio como infinito es conciencia infinita'. O bien, es 'infinita' en virtud de la atención. Pues el yogui, al prestar atención sin residuo a esa conciencia que tiene al espacio como objeto, la considera como 'infinita'. Con respecto a lo que se dice en el Vibhanga: 'Conciencia infinita significa que uno presta atención a ese mismo espacio compenetrado por la conciencia, se extiende infinitamente; por eso se dice conciencia infinita'. ตตฺถ วิญฺญาเณนาติ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ อฏฺฐกถาจริยา ตสฺส อตฺถํ วณฺณยนฺติ, อนนฺตํ ผรติ ตญฺเญว อากาสํ ผุฏํ วิญฺญาณํ มนสิ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. Allí, en 'viññáṇenā' (por la conciencia), se debe entender el caso instrumental en el sentido del acusativo. Así lo explican los maestros comentaristas: 'se extiende infinitamente, es decir, presta atención a ese mismo espacio compenetrado por la conciencia'. วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ ปน นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ. อนนฺตเมว อานญฺจํ. วิญฺญาณํ อานญฺจํ วิญฺญาณานญฺจนฺติ อวตฺวา วิญฺญาณญฺจนฺติ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ รูฬฺหีสทฺโท. ตํ วิญฺญาณญฺจํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ. En 'alcanza y permanece en la esfera de la infinitud de la conciencia', 'ananta' (infinito) significa que no tiene fin. 'Ānañca' es lo mismo que 'ananta'. Se dice 'viññáṇañca' en lugar de 'viññáṇānañca'; este es un término convencional (rūḷhī). Esa 'infinitud de la conciencia' es 'āyatana' en el sentido de base para el jhana y sus factores asociados, al igual que la morada de los dioses es para los dioses; de ahí 'viññáṇañcāyatana'. El resto es igual a lo dicho anteriormente. อยํ วิญฺญาณญฺจายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา. Esta es la explicación detallada sobre el tema de meditación de la esfera de la infinitud de la conciencia. อากิญฺจญฺญายตนกถา Explicación de la esfera de la nada ๒๘๓. อากิญฺจญฺญายตนํ ภาเวตุกาเมน ปน ปญฺจหากาเรหิ วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยํ จิณฺณวสีภาเวน ‘‘อาสนฺนอากาสานญฺจายตนปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺติ, โน จ อากิญฺจญฺญายตนมิว สนฺตา’’ติ วิญฺญาณญฺจายตเน [Pg.327] อาทีนวํ ทิสฺวา ตตฺถ นิกนฺตึ ปริยาทาย อากิญฺจญฺญายตนํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ตสฺเสว วิญฺญาณญฺจายตนารมฺมณภูตสฺส อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณสฺส อภาโว สุญฺญตา วิวิตฺตากาโร มนสิกาตพฺโพ. กถํ? ตํ วิญฺญาณํ อมนสิกริตฺวา ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติ วา, ‘‘สุญฺญํ สุญฺญ’’นฺติ วา, ‘‘วิวิตฺตํ วิวิตฺต’’นฺติ วา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชิตพฺพํ, มนสิกาตพฺพํ, ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํ. 283. Quien desee desarrollar la esfera de la nada, habiendo logrado la maestría en los cinco modos respecto a la consecución de la esfera de la infinitud de la conciencia, debe ver el peligro en ella: 'esta consecución tiene como enemigo cercano a la esfera de la infinitud del espacio y no es tan pacífica como la esfera de la nada'. Habiendo agotado el apego a ella y considerando la esfera de la nada como pacífica, debe prestar atención a la inexistencia, el vacío y el estado de ausencia de esa misma conciencia de la esfera de la infinitud del espacio, que fue el objeto de la esfera de la infinitud de la conciencia. ¿Kómo? Sin prestar atención a esa conciencia, debe advertir, considerar y reflexionar repetidamente: 'no hay nada, no hay nada', o 'vacío, vacío', o 'ausente, ausente', aplicándole el pensamiento y el examen. ตสฺเสวํ ตสฺมึ นิมิตฺเต จิตฺตํ จาเรนฺตสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต อากาเส ผุเฏ มหคฺคตวิญฺญาเณ วิญฺญาณญฺจายตนํ วิย ตสฺเสว อากาสํ ผริตฺวา ปวตฺตสฺส มหคฺคตวิญฺญาณสฺส สุญฺญวิวิตฺตนตฺถิภาเว อากิญฺจญฺญายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. เอตฺถาปิ จ อปฺปนานโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. Mientras dirige su mente hacia ese signo de esta manera, los obstáculos se suspenden, la atención plena se establece y la mente se concentra mediante la concentración de acceso. El yogui cultiva, desarrolla y multiplica ese signo repetidamente. Mientras lo hace, así como la esfera de la infinitud de la conciencia surge en la conciencia sublime (mahaggata) que compenetra el espacio, así también la mente de la esfera de la nada alcanza la absorción en la inexistencia, el vacío y la ausencia de esa misma conciencia sublime que se había extendido por el espacio. Aquí también, el método de la absorción debe entenderse segùn lo explicado anteriormente. อยํ ปน วิเสโส, ตสฺมึ หิ อปฺปนาจิตฺเต อุปฺปนฺเน โส ภิกฺขุ ยถา นาม ปุริโส มณฺฑลมาฬาทีสุ เกนจิเทว กรณีเยน สนฺนิปติตํ ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา กตฺถจิ คนฺตฺวา สนฺนิปาตกิจฺจาวสาเนว อุฏฺฐาย ปกฺกนฺเตสุ ภิกฺขูสุ อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐตฺวา ปุน ตํ ฐานํ โอโลเกนฺโต สุญฺญเมว ปสฺสติ, วิวิตฺตเมว ปสฺสติ. นาสฺส เอวํ โหติ ‘‘เอตฺตกา นาม ภิกฺขู กาลงฺกตา วา ทิสาปกฺกนฺตา วา’’ติ, อถ โข สุญฺญมิทํ วิวิตฺตนฺติ นตฺถิภาวเมว ปสฺสติ, เอวเมว ปุพฺเพ อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณํ วิญฺญาณญฺจายตนชฺฌานจกฺขุนา ปสฺสนฺโต วิหริตฺวา ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติอาทินา ปริกมฺมมนสิกาเรน อนฺตรหิเต ตสฺมึ วิญฺญาเณ ตสฺส อปคมสงฺขาตํ อภาวเมว ปสฺสนฺโต วิหรติ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙) วุจฺจติ. Pero esta es la distinción: cuando surge ese pensamiento de absorción, ese monje es como un hombre que, habiendo visto a una asamblea de monjes reunida en un pabellón circular por algùn asunto, se marcha a otro lugar y, al terminar el asunto de la asamblea y haberse marchado los monjes, regresa, se detiene en la puerta y, al mirar de nuevo ese lugar, lo ve solo como vacío, solo como desierto. No piensa: 'tantos monjes han muerto o se han ido a otras direcciones', sino que ve simplemente su inexistencia: 'esto está vacío, está desierto'. De la misma manera, habiendo permanecido viendo previamente con el ojo del jhana de la esfera de la infinitud de la conciencia a la conciencia que ocurrió en el espacio, cuando esa conciencia desaparece mediante la atención preparatoria de 'no hay nada, no hay nada', etc., él permanece viendo solo su inexistencia, descrita como su desaparición. Por todo esto se dice: 'trascendiendo por completo la esfera de la infinitud de la conciencia, pensando no hay nada, alcanza y permanece en la esfera de la nada'. ๒๘๔. อิธาปิ สพฺพโสติ อิทํ วุตฺตนยเมว. วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ เอตฺถาปิ จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุริมนเยเนว วิญฺญาณญฺจญฺจ ตํ ทุติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ[Pg.328]. ตถา วิญฺญาณญฺจญฺจ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา ‘‘กมฺโพชา อสฺสานํ อายตน’’นฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 284. Aquí también, 'sabbaso' ya ha sido explicado. En 'viññáṇañcāyatanaṃ', segùn el método anterior, 'esfera de la infinitud de la conciencia' se refiere tanto al jhana como al objeto. Pues el objeto es 'conciencia infinita' y, por ser el objeto del segundo jhana arūpa, se llama 'āyatana' por ser su base, como la morada de los dioses. Asimismo, es 'āyatana' en el sentido de lugar de origen, como 'Kamboja es el lugar de los caballos', porque es la causa del surgimiento de ese mismo jhana. Habiendo trascendido ambos, el jhana y el objeto, por no activarlos y no prestarles atención, se debe alcanzar y permanecer en esta esfera de la nada; por lo tanto, se debe entender que se dice 'trascendiendo la esfera de la infinitud de la conciencia' refiriéndose a ambos en conjunto. นตฺถิ กิญฺจีติ นตฺถิ นตฺถิ, สุญฺญํ สุญฺญํ, วิวิตฺตํ วิวิตฺตนฺติ เอวํ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ยมฺปิ วิภงฺเค วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ กิญฺจีติ ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ วิภาเวติ อนฺตรธาเปติ นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสติ, เตน วุจฺจติ นตฺถิ กิญฺจี’’ติ, ตํ กิญฺจาปิ ขยโต สมฺมสนํ วิย วุตฺตํ, อถ ขฺวสฺส เอวเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ วิญฺญาณํ อนาวชฺเชนฺโต อมนสิกโรนฺโต อปจฺจเวกฺขนฺโต เกวลมสฺส นตฺถิภาวํ สุญฺญภาวํ วิวิตฺตภาวเมว มนสิกโรนฺโต อภาเวติ วิภาเวติ อนฺตรธาเปตีติ วุจฺจติ, น อญฺญถาติ. Al decir 'no hay nada', se refiere a que se presta atención de la siguiente manera: 'no hay, no hay', 'vacío, vacío', 'apartado, apartado'. Lo que se dice en el Vibhaṅga —'con respecto a "no hay nada", él hace que esa misma conciencia [la del primer jhana inmaterial] sea inexistente, la hace desaparecer, la hace desvanecerse; ve que no hay nada, por eso se dice "no hay nada"'—, aunque se ha expresado como si fuera una contemplación de la disolución (khaya), su significado debe entenderse de esta manera: sin advertir, sin prestar atención y sin reflexionar sobre esa conciencia, sino prestando atención únicamente a su estado de inexistencia, de vacuidad y de estar apartada, se dice que 'la hace inexistente, la hace desaparecer, la hace desvanecerse', y no de otra forma. อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ ปน นาสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ อสฺส อวสิฏฺฐํ นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อกิญฺจนสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณาปคมสฺเสตํ อธิวจนํ. ตํ อากิญฺจญฺญํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนมสฺส ฌานสฺส เทวานํ เทวายตนมิวาติ อากิญฺจญฺญายตนํ. เสสํ ปุริมสทิสเมวาติ. En la frase 'habiendo alcanzado la esfera de la nada, mora', 'nada' (akiñcana) significa que para él no hay 'algo' (kiñcana); se quiere decir que de esa conciencia no queda ni siquiera el rastro de su disolución. El estado de nada es la 'nada' (ākiñcañña), que es un término para la desaparición de la conciencia de la esfera del espacio infinito. Esa 'nada' es la 'esfera' (āyatana) de este jhana en el sentido de ser su base o lugar de establecimiento, tal como la esfera de los devas (devāyatana) es el lugar de los devas; por lo tanto, se llama 'esfera de la nada' (ākiñcaññāyatana). El resto es igual a lo dicho anteriormente. อยํ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา. Esta es la explicación detallada sobre el tema de meditación de la esfera de la nada. เนวสญฺญานาสญฺญายตนกถา Explicación de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción ๒๘๕. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ภาเวตุกาเมน ปน ปญฺจหากาเรหิ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยํ จิณฺณวสีภาเวน ‘‘อาสนฺนวิญฺญาณญฺจายตนปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺติ, โน จ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ วิย สนฺตา’’ติ วา ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ, สญฺญา สลฺลํ, เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีตํ ยทิทํ เนวสญฺญานาสญฺญา’’ติ วา เอวํ อากิญฺจญฺญายตเน อาทีนวํ, อุปริ อานิสํสญฺจ ทิสฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิกนฺตึ ปริยาทาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ‘‘สาว อภาวํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติตา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ สนฺตา สนฺตา’’ติ [Pg.329] ปุนปฺปุนํ อาวชฺชิตพฺพา, มนสิกาตพฺพา, ปจฺจเวกฺขิตพฺพา, ตกฺกาหตา วิตกฺกาหตา กาตพฺพา. 285. Para aquel que desea desarrollar la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción, habiendo dominado los cinco tipos de maestría en el logro de la esfera de la nada, debe reflexionar y considerar repetidamente ese mismo logro de la esfera de la nada —el cual se produjo tomando como objeto la inexistencia— tratándolo como 'pacífico, pacífico', habiendo visto las desventajas en la esfera de la nada y las ventajas en lo superior, pensando: 'este logro tiene como enemigo cercano a la esfera de la infinitud de la conciencia y no es tan pacífico como la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción', o bien: 'la percepción es una enfermedad, la percepción es una llaga, la percepción es una flecha; esto es pacífico, esto es excelso, a saber, la ni-percepción-ni-no-percepción'. Así, tras agotar el apego por la esfera de la nada y prestando atención a la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción como algo pacífico, debe advertirla, considerarla y reflexionarla repetidamente, aplicándole el pensamiento y el examen una y otra vez. ตสฺเสวํ ตสฺมึ นิมิตฺเต ปุนปฺปุนํ มานสํ จาเรนฺตสฺส นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ, สติ สนฺติฏฺฐติ, อุปจาเรน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ, ภาเวติ, พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต วิญฺญาณาปคเม อากิญฺจญฺญายตนํ วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติสงฺขาเตสุ จตูสุ ขนฺเธสุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนจิตฺตํ อปฺเปติ. อปฺปนานโย ปเนตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เอตฺตาวตา เจส ‘‘สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘; ที. นิ. ๒.๑๒๙) วุจฺจติ. Para aquel que dirige su mente repetidamente hacia ese objeto, los obstáculos se suprimen, la atención se establece y la mente se concentra en el nivel de acceso (upacāra). Él frecuenta, desarrolla y cultiva ese objeto repetidamente. Al actuar así, surge la absorción (appanā) de la mente de la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción en los cuatro agregados que conforman el logro de la esfera de la nada, del mismo modo que la esfera de la nada surgió tras la desaparición de la conciencia anterior. El método de la absorción aquí debe entenderse de la misma manera que ya se ha explicado. Por todo esto se dice: 'trascendiendo por completo la esfera de la nada, habiendo alcanzado la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción, mora'. ๒๘๖. อิธาปิ สพฺพโสติ อิทํ วุตฺตนยเมว. อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ อากิญฺจญฺญายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุริมนเยเนว อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากิญฺจญฺญายตนํ. ตถา อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา กมฺโพชา อสฺสานํ อายตนนฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากิญฺจญฺญายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตํ เอกชฺฌํ กตฺวา อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺมาติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. 286. Aquí también, el término 'por completo' (sabbaso) tiene el mismo significado ya explicado. En 'trascendiendo la esfera de la nada', por el método ya mencionado anteriormente, tanto el jhana como su objeto se denominan 'esfera de la nada'. En efecto, el objeto es 'nada' (ākiñcañña) por el método previo, y es 'esfera' (āyatana) en el sentido de base, como la esfera de los devas, por ser el objeto del tercer jhana inmaterial; así es 'esfera de la nada'. Asimismo, es 'nada' y es 'esfera' en el sentido de lugar de origen, por ser la causa de la cual nace ese mismo jhana, de forma similar a como se dice 'Kamboja es la esfera (lugar de origen) de los caballos'; por ello también es 'esfera de la nada'. Puesto que se debe alcanzar y morar en esta esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción habiendo trascendido ambos —el jhana y su objeto— mediante el cese de su actividad y la falta de atención, debe entenderse que se dice 'trascendiendo la esfera de la nada' unificando ambos conceptos. เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ เอตฺถ ปน ยาย สญฺญาย ภาวโต ตํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ วุจฺจติ. ยถา ปฏิปนฺนสฺส สา สญฺญา โหติ, ตํ ตาว ทสฺเสตุํ วิภงฺเค ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ อุทฺธริตฺวา ‘‘ตญฺเญว อากิญฺจญฺญายตนํ สนฺตโต มนสิ กโรติ, สงฺขาราวเสสสมาปตฺตึ ภาเวติ, เตน วุจฺจติ เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ (วิภ. ๖๑๙) วุตฺตํ. ตตฺถ สนฺตโต มนสิ กโรตีติ ‘‘สนฺตา วตายํ สมาปตฺติ, ยตฺร หิ นาม นตฺถิภาวมฺปิ อารมฺมณํ กริตฺวา ฐสฺสตี’’ติ เอวํ สนฺตารมฺมณตาย ตํ สนฺตาติ มนสิ กโรติ. En cuanto a 'esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción', se llama así a aquel jhana debido a la presencia de una percepción de tal naturaleza. Para mostrar primero cómo es esa percepción para quien la practica, el Vibhaṅga, tras citar el término 'ni-percipiente-ni-no-percipiente', dice: 'él presta atención a esa misma esfera de la nada como pacífica, desarrolla el logro donde solo restan las formaciones, por eso se dice ni-percipiente-ni-no-percipiente'. Allí, 'presta atención como pacífica' significa que la considera como algo pacífico debido a que su objeto es pacífico, pensando: '¡qué pacífico es este logro, pues puede permanecer tomando como objeto incluso el estado de inexistencia!'. สนฺตโต [Pg.330] เจ มนสิ กโรติ, กถํ สมติกฺกโม โหตีติ? อสมาปชฺชิตุกามตาย. โส หิ กิญฺจาปิ ตํ สนฺตโต มนสิ กโรติ, อถ ขฺวสฺส ‘‘อหเมตํ อาวชฺชิสฺสามิ, สมาปชฺชิสฺสามิ, อธิฏฺฐหิสฺสามิ, วุฏฺฐหิสฺสามิ, ปจฺจเวกฺขิสฺสามี’’ติ เอส อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร น โหติ. กสฺมา? อากิญฺจญฺญายตนโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส สนฺตตรปณีตตรตาย. Si presta atención a ella como algo pacífico, ¿cómo ocurre la trascendencia? Ocurre por la ausencia de deseo de entrar en ella (asamāpajjitukāmatāya). Pues, aunque la considere pacífica, en él no surge el propósito, la disposición o la atención de decir: 'advertiré este logro, entraré en él, me mantendré en él, saldré de él o reflexionaré sobre él'. ¿Por qué? Porque la esfera de la ni-percepción-ni-no-percepción es más pacífica y más excelsa que la esfera de la nada. ยถา หิ ราชา มหจฺจ ราชานุภาเวน หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครวีถิยํ วิจรนฺโต ทนฺตการาทโย สิปฺปิเก เอกํ วตฺถํ ทฬฺหํ นิวาเสตฺวา เอเกน สีสํ เวเฐตฺวา ทนฺตจุณฺณาทีหิ สโมกิณฺณคตฺเต อเนกานิ ทนฺตวิกติอาทีนิ สิปฺปานิ กโรนฺเต ทิสฺวา ‘‘อโห วต เร เฉกา อาจริยา อีทิสานิปิ นาม สิปฺปานิ กริสฺสนฺตี’’ติ เอวํ เตสํ เฉกตาย ตุสฺสติ, น จสฺส เอวํ โหติ ‘‘อโห วตาหํ รชฺชํ ปหาย เอวรูโป สิปฺปิโก ภเวยฺย’’นฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? รชฺชสิริยา มหานิสํสตาย. โส สิปฺปิโน สมติกฺกมิตฺวาว คจฺฉติ. เอวเมว เอส กิญฺจาปิ ตํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิ กโรติ, อถ ขฺวสฺส ‘‘อหเมตํ สมาปตฺตึ อาวชฺชิสฺสามิ, สมาปชฺชิสฺสามิ, อธิฏฺฐหิสฺสามิ, วุฏฺฐหิสฺสามิ, ปจฺจเวกฺขิสฺสามี’’ติ เนว เอส อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร โหติ. Es como un rey que, desplazándose por las calles de la ciudad sobre el lomo de un noble elefante con gran esplendor real, ve a artesanos del marfil y otros artífices vestidos con una sola prenda firmemente ajustada, con la cabeza envuelta en otra tela, sus cuerpos cubiertos de polvo de marfil, realizando diversas obras y tallas de marfil. Al verlos, se alegra por su habilidad pensando: '¡oh, qué diestros son estos maestros que pueden realizar tales artesanías!', pero no se le ocurre pensar: '¡oh, ojalá pudiera yo dejar el reino y convertirme en un artesano así!'. ¿Por qué razón? Por la gran ventaja y gloria que supone ser rey. Él simplemente pasa de largo de los artesanos. De la misma manera, aunque este yogui preste atención a ese logro como algo pacífico, no surge en él el propósito, la disposición o la atención de decir: 'advertiré este logro, entraré en él, me mantendré en él, saldré de él o reflexionaré sobre él'. โส ตํ สนฺตโต มนสิกโรนฺโต ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ตํ ปรมสุขุมํ อปฺปนาปฺปตฺตํ สญฺญํ ปาปุณาติ, ยาย เนวสญฺญีนาสญฺญี นาม โหติ, สงฺขาราวเสสสมาปตฺตึ ภาเวตีติ วุจฺจติ. สงฺขาราวเสสสมาปตฺตินฺติ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺตสงฺขารํ จตุตฺถารุปฺปสมาปตฺตึ. Ese [yogui], reflexionando sobre esa [atención a la nada] como algo pacífico de la manera mencionada anteriormente, alcanza esa percepción supremamente sutil que llega a la absorción, por la cual se denomina 'ni percipiente ni no percipiente', y se dice que cultiva la 'atención de las formaciones residuales'. La 'atención de las formaciones residuales' es la cuarta atención inmaterial, cuyas formaciones han alcanzado un estado de sutileza extrema. ๒๘๗. อิทานิ ยํ ตํ เอวมธิคตาย สญฺญาย วเสน เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ วุจฺจติ, ตํ อตฺถโต ทสฺเสตุํ ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา’’ติ (วิภ. ๖๒๐) วุตฺตํ. เตสุ อิธ สมาปนฺนสฺส จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อธิปฺเปตา. วจนตฺโถ ปเนตฺถ โอฬาริกาย สญฺญาย อภาวโต สุขุมาย จ ภาวโต เนวสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส สญฺญา นาสญฺญนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญํ. เนวสญฺญานาสญฺญญฺจ ตํ [Pg.331] มนายตนธมฺมายตนปริยาปนฺนตฺตา อายตนญฺจาติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. อถ วา ยายเมตฺถ สญฺญา, สา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญาติ เนวสญฺญานาสญฺญา. เนวสญฺญานาสญฺญา จ สา เสสธมฺมานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. 287. Ahora, para mostrar el significado real de lo que se denomina 'esfera de la ni percepción ni no percepción' debido a esa percepción alcanzada de tal modo, se dice: 'La esfera de la ni percepción ni no percepción son los estados mentales y factores mentales de quien ha alcanzado la esfera de la ni percepción ni no percepción, o de quien ha renacido en ella, o de quien mora en la felicidad aquí y ahora'. Entre estos, se refieren aquí a los estados mentales y factores mentales de quien la ha alcanzado. En cuanto al significado de los términos, por la ausencia de percepción burda y la presencia de percepción sutil, este jhana con sus estados asociados no tiene percepción [burda] ni carece de percepción [sutil], por lo tanto es 'ni percepción ni no percepción'. Y al ser 'ni percepción ni no percepción' y ser una esfera por estar incluida en la esfera de la mente y la esfera de los fenómenos, es la 'esfera de la ni percepción ni no percepción'. O bien, la percepción que hay aquí no es percepción por su incapacidad para realizar la función clara de la percepción, y no es no-percepción por existir en un estado sutil de formaciones residuales; por tanto, es 'ni percepción ni no percepción'. Y siendo 'ni percepción ni no percepción', es una esfera por ser la base de los estados restantes; así, es la 'esfera de la ni percepción ni no percepción'. น เกวลญฺเจตฺถ สญฺญาว เอทิสี, อถ โข เวทนาปิ เนวเวทนานาเวทนา, จิตฺตมฺปิ เนวจิตฺตํนาจิตฺตํ, ผสฺโสปิ เนวผสฺโสนาผสฺโส. เอส นโย เสสสมฺปยุตฺตธมฺเมสุ. สญฺญาสีเสน ปนายํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺพา. ปตฺตมกฺขนเตลปฺปภุตีหิ จ อุปมาหิ เอส อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. Y no solo la percepción es así aquí, sino que también la sensación es ni-sensación-ni-no-sensación, la mente es ni-mente-ni-no-mente, y el contacto es ni-contacto-ni-no-contacto. Este mismo método se aplica a los demás estados asociados. Sin embargo, debe entenderse que esta enseñanza se ha dado encabezada por la percepción. Este significado debe ilustrarse con el símil del aceite en el cuenco y otros similares. สามเณโร กิร เตเลน ปตฺตํ มกฺเขตฺวา ฐเปสิ, ตํ ยาคุปานกาเล เถโร ปตฺตมาหราติ อาห. โส ‘‘ปตฺเต เตลมตฺถิ, ภนฺเต’’ติ อาห. ตโต ‘‘อาหร, สามเณร, เตลํ, นาฬึ ปูเรสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, เตล’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา อนฺโตวุตฺถตฺตา ยาคุยา สทฺธึ อกปฺปิยฏฺเฐน ‘‘เตลมตฺถี’’ติ โหติ. นาฬิปูรณาทีนํ วเสน ‘‘นตฺถี’’ติ โหติ. เอวํ สาปิ สญฺญา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญา โหติ. Se cuenta que un novicio, tras ungir un cuenco con aceite, lo dejó aparte. En el momento de tomar las gachas, el anciano le dijo: 'Trae el cuenco'. Él respondió: 'Señor, hay aceite en el cuenco'. Luego, cuando se le dijo: 'Tráelo, novicio, llenaré el recipiente de aceite con él', respondió: 'Señor, no hay aceite'. En este ejemplo, se dice 'hay aceite' por el hecho de ser inapropiado para mezclarlo con las gachas al haber permanecido allí; y se dice 'no hay' en el sentido de llenar un recipiente. Del mismo modo, esa percepción es 'ni percepción' por su incapacidad para realizar la función clara de la percepción, y es 'no no-percepción' por existir en un estado sutil de formaciones residuales. กึ ปเนตฺถ สญฺญากิจฺจนฺติ? อารมฺมณสญฺชานนญฺเจว วิปสฺสนาย จ วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนํ. ทหนกิจฺจมิว หิ สุโขทเก เตโชธาตุ สญฺชานนกิจฺจํ เปสา ปฏุํ กาตุํ น สกฺโกติ. เสสสมาปตฺตีสุ สญฺญา วิย วิปสฺสนาย วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนมฺปิ กาตุํ น สกฺโกติ. อญฺเญสุ หิ ขนฺเธสุ อกตาภินิเวโส ภิกฺขุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกฺขนฺเธ สมฺมสิตฺวา นิพฺพิทํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ อปิจ อายสฺมา สาริปุตฺโต. ปกติวิปสฺสโก ปน มหาปญฺโญ สาริปุตฺตสทิโสว สกฺกุเณยฺย. โสปิ ‘‘เอวํ กิริเม ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๕) เอวํ กลาปสมฺมสนวเสเนว, โน อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน. เอวํ สุขุมตฺตํ คตา เอสา สมาปตฺติ. ¿Cuál es aquí la función de la percepción? Es el reconocimiento del objeto y la generación de desencanto al convertirse en objeto de la visión cabal (vipassana). Así como el elemento fuego en agua fría no puede realizar la función de quemar, esta percepción no puede realizar la función de reconocer con claridad. Tampoco puede generar desencanto convirtiéndose en objeto de la visión cabal, como lo hace la percepción en las otras absorciones. Pues no existe ningún monje que, sin haber practicado previamente la introspección en los otros agregados, sea capaz de alcanzar el desencanto tras investigar los agregados de la esfera de la ni percepción ni no percepción, excepto el venerable Sāriputta. Sin embargo, un practicante ordinario de la visión cabal que posea gran sabiduría similar a Sāriputta podría ser capaz. Pero incluso él solo podría hacerlo mediante la 'comprensión en grupos' (kalāpasammasana), pensando: 'Así, en verdad, estos estados surgen sin haber existido antes y desaparecen tras haber existido', y no mediante la 'visión cabal de los estados uno por uno' (anupadadhammavipassanā). Así de sutil es esta absorción. ยถา [Pg.332] จ ปตฺตมกฺขนเตลูปมาย, เอวํ มคฺคุทกูปมายปิ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. มคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส กิร เถรสฺส ปุรโต คจฺฉนฺโต สามเณโร โถกํ อุทกํ ทิสฺวา ‘‘อุทกํ, ภนฺเต, อุปาหนา โอมุญฺจถา’’ติ อาห. ตโต เถเรน ‘‘สเจ อุทกมตฺถิ, อาหร นฺหานสาฏิกํ, นฺหายิสฺสามา’’ติ วุตฺเต ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต’’ติ อาห. ตตฺถ ยถา อุปาหนเตมนมตฺตฏฺเฐน ‘‘อุทกมตฺถี’’ติ โหติ, นฺหายนฏฺเฐน ‘‘นตฺถี’’ติ โหติ. เอวมฺปิ สา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญา โหติ. Y así como con el símil del aceite en el cuenco, este significado también debe ilustrarse con el símil del agua en el camino. Se cuenta que un novicio que iba delante de un anciano que caminaba por una ruta vio un poco de agua y dijo: 'Señor, hay agua, quítese las sandalias'. Luego, cuando el anciano dijo: 'Si hay agua, trae el paño de baño, nos bañaremos', respondió: 'Señor, no hay'. En este ejemplo, se dice 'hay agua' en el sentido de que es suficiente para mojar las sandalias, y se dice 'no hay' en el sentido de bañarse. Del mismo modo, esa percepción es 'ni percepción' por su incapacidad para realizar la función clara de la percepción, y es 'no no-percepción' por existir en un estado sutil de formaciones residuales. น เกวลญฺจ เอตาเหว, อญฺญาหิปิ อนุรูปาหิ อุปมาหิ เอส อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ อิทํ วุตฺตนยเมวาติ. Y no solo mediante estos, sino también mediante otros símiles apropiados debe ilustrarse este significado. La frase 'alcanza y mora' (upasampajja viharati) debe entenderse de la misma manera que ya se ha explicado. อยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกมฺมฏฺฐาเน วิตฺถารกถา. Esta es la exposición detallada sobre el tema de meditación de la esfera de la ni percepción ni no percepción. ปกิณฺณกกถา Exposición miscelánea. ๒๘๘. อสทิสรูโป นาโถ, อารุปฺปํ ยํ จตุพฺพิธํ อาห. 288. El Protector de forma incomparable explicó las cuatro clases de estados inmateriales. ตํ อิติ ญตฺวา ตสฺมึ, ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺเญยฺยา. Habiéndolos comprendido así, debe conocerse también la exposición miscelánea sobre ellos. ๒๘๙. อารุปฺปสมาปตฺติโย หิ – 289. En cuanto a las absorciones inmateriales — อารมฺมณาติกฺกมโต, จตสฺโสปิ ภวนฺติมา; องฺคาติกฺกมเมตาสํ, น อิจฺฉนฺติ วิภาวิโน. Estas cuatro surgen mediante la trascendencia del objeto; los sabios no aceptan para ellas la trascendencia de los factores. เอตาสุ หิ รูปนิมิตฺตาติกฺกมโต ปฐมา, อากาสาติกฺกมโต ทุติยา, อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยา. อากาเส ปวตฺติตวิญฺญาณสฺส อปคมาติกฺกมโต จตุตฺถีติ สพฺพถา อารมฺมณาติกฺกมโต จตสฺโสปิ ภวนฺติมา อารุปฺปสมาปตฺติโยติ เวทิตพฺพา. องฺคาติกฺกมํ ปน เอตาสํ น อิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา. น หิ รูปาวจรสมาปตฺตีสุ วิย เอตาสุ องฺคาติกฺกโม อตฺถิ. สพฺพาสุปิ หิ เอตาสุ อุเปกฺขา, จิตฺเตกคฺคตาติ ทฺเว เอว ฌานงฺคานิ โหนฺติ. En efecto, entre ellas, la primera surge por la trascendencia del signo de la forma, la segunda por la trascendencia del espacio, la tercera por la trascendencia de la conciencia que actuaba en el espacio, y la cuarta por la trascendencia de la desaparición de esa conciencia. Así, debe entenderse que estas cuatro absorciones inmateriales surgen en todos los casos mediante la trascendencia del objeto. Pero los sabios no aceptan para ellas la trascendencia de los factores. Pues en estas no hay trascendencia de factores como la hay en las absorciones de la esfera de la forma. En todas ellas solo hay dos factores del jhana: ecuanimidad y unificación de la mente. ๒๙๐. เอวํ สนฺเตปิ – 290. A pesar de esto — สุปฺปณีตตรา โหนฺติ, ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อิธ; อุปมา ตตฺถ วิญฺเญยฺยา, ปาสาทตลสาฏิกา. Aquí, cada una de las absorciones posteriores es más sublime; en esto deben conocerse los símiles del piso del palacio y del paño. ยถา [Pg.333] หิ จตุภูมิกสฺส ปาสาทสฺส เหฏฺฐิมตเล ทิพฺพนจฺจคีตวาทิตสุรภิคนฺธมาลาโภชนสยนจฺฉาทนาทิวเสน ปณีตา ปญฺจกามคุณา ปจฺจุปฏฺฐิตา อสฺสุ. ทุติเย ตโต ปณีตตรา. ตติเย ตโต ปณีตตรา. จตุตฺเถ สพฺพปณีตตรา. ตตฺถ กิญฺจาปิ ตานิ จตฺตาริปิ ปาสาทตลาเนว, นตฺถิ เนสํ ปาสาทตลภาเวน วิเสโส. ปญฺจกามคุณสมิทฺธวิเสเสน ปน เหฏฺฐิมโต เหฏฺฐิมโต อุปริมํ อุปริมํ ปณีตตรํ โหติ. Así como en el piso inferior de un palacio de cuatro niveles se presentan los cinco tipos de placeres sensuales, sublimes en términos de danzas celestiales, cantos, música, flores de fragancia divina, comida, lechos y vestiduras; en el segundo piso son más sublimes que en aquel; en el tercero, aún más sublimes; y en el cuarto, los más sublimes de todos. Allí, aunque los cuatro son pisos de palacio y no hay diferencia entre ellos en cuanto a ser pisos de palacio, sin embargo, por la excelencia en la abundancia de los cinco placeres sensuales, cada piso superior es más sublime que el inmediatamente inferior. ยถา จ เอกาย อิตฺถิยา กนฺติตถูลสณฺหสณฺหตรสณฺหตมสุตฺตานํ จตุปลติปลทฺวิปลเอกปลสาฏิกา อสฺสุ อายาเมน จ วิตฺถาเรน จ สมปฺปมาณา. ตตฺถ กิญฺจาปิ ตา สาฏิกา จตสฺโสปิ อายามโต จ วิตฺถารโต จ สมปฺปมาณา, นตฺถิ ตาสํ ปมาณโต วิเสโส. สุขสมฺผสฺสสุขุมภาวมหคฺฆภาเวหิ ปน ปุริมาย ปุริมาย ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา ปณีตตรา โหนฺติ, เอวเมว กิญฺจาปิ จตูสุ เอตาสุ อุเปกฺขา, จิตฺเตกคฺคตาติ เอตานิ ทฺเวเยว องฺคานิ โหนฺติ, อถ โข ภาวนาวิเสเสน เตสํ องฺคานิ ปณีตปณีตตรภาเวน สุปฺปณีตตรา โหนฺติ ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อิธาติ เวทิตพฺพา. Así como cuatro telas tejidas por una mujer con hilos gruesos, finos, más finos y finísimos, que pesan cuatro, tres, dos y una pala respectivamente, podrían tener las mismas dimensiones en longitud y anchura. En ese ejemplo, aunque las cuatro telas sean iguales en longitud y anchura, y no haya diferencia en sus dimensiones, las posteriores son superiores a las anteriores en términos de suavidad al tacto, finura y gran valor; de la misma manera, aunque en estas cuatro atenciones inmateriales solo existan estos dos factores, a saber, la ecuanimidad y la unificación de la mente, debe entenderse que, debido a la distinción en el desarrollo mental, las posteriores son muy superiores a las anteriores en virtud de la excelencia progresiva de esos factores. ๒๙๑. เอวํ อนุปุพฺเพน ปณีตปณีตา เจตา – 291. De esta manera, estas cuatro atenciones, que son sucesivamente cada vez más superiores, se ilustran así: อสุจิมฺหิ มณฺฑเป ลคฺโค, เอโก ตนฺนิสฺสิโต ปโร; อญฺโญ พหิ อนิสฺสาย, ตํ ตํ นิสฺสาย จาปโร. Uno se cuelga de un pabellón en un lugar impuro, otro se apoya en aquel; otro permanece fuera sin apoyarse en el pabellón, y otro se apoya en este último. ฐิโต จตูหิ เอเตหิ, ปุริเสหิ ยถากฺกมํ; สมานตาย ญาตพฺพา, จตสฺโสปิ วิภาวินา. El sabio debe comprender que las cuatro atenciones son análogas a estos cuatro hombres, respectivamente, por su similitud. ตตฺรายมตฺถโยชนา – อสุจิมฺหิ กิร เทเส เอโก มณฺฑโป, อเถโก ปุริโส อาคนฺตฺวา ตํ อสุจึ ชิคุจฺฉมาโน ตํ มณฺฑปํ หตฺเถหิ อาลมฺพิตฺวา ตตฺถ ลคฺโค ลคฺคิโต วิย อฏฺฐาสิ. อถาปโร อาคนฺตฺวา ตํ มณฺฑเป ลคฺคํ ปุริสํ นิสฺสิโต. อถญฺโญ อาคนฺตฺวา จินฺเตสิ ‘‘โย เอส มณฺฑปลคฺโค, โย จ ตนฺนิสฺสิโต, อุโภเปเต ทุฏฺฐิตา. ธุโว [Pg.334] จ เนสํ มณฺฑปปปาเต ปาโต, หนฺทาหํ พหิเยว ติฏฺฐามี’’ติ. โส ตนฺนิสฺสิตํ อนิสฺสาย พหิเยว อฏฺฐาสิ. อถาปโร อาคนฺตฺวา มณฺฑปลคฺคสฺส จ ตนฺนิสฺสิตสฺส จ อเขมภาวํ จินฺเตตฺวา พหิฏฺฐิตญฺจ สุฏฺฐิโตติ มนฺตฺวา ตํ นิสฺสาย อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อสุจิมฺหิ เทเส มณฺฑโป วิย กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ ทฏฺฐพฺพํ, อสุจิชิคุจฺฉาย มณฺฑปลคฺโค ปุริโส วิย รูปนิมิตฺตชิคุจฺฉาย อากาสารมฺมณํ อากาสานญฺจายตนํ, มณฺฑปลคฺคํ ปุริสํ นิสฺสิโต วิย อากาสารมฺมณํ อากาสานญฺจายตนํ อารพฺภ ปวตฺตํ วิญฺญาณญฺจายตนํ, เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ อเขมภาวํ จินฺเตตฺวา อนิสฺสาย ตํ มณฺฑปลคฺคํ พหิฏฺฐิโต วิย อากาสานญฺจายตนํ อารมฺมณํ อกตฺวา ตทภาวารมฺมณํ อากิญฺจญฺญายตนํ, มณฺฑปลคฺคสฺส ตนฺนิสฺสิตสฺส จ อเขมตํ จินฺเตตฺวา พหิฏฺฐิตญฺจ สุฏฺฐิโตติ มนฺตฺวา ตํ นิสฺสาย ฐิโต วิย วิญฺญาณาภาวสงฺขาเต พหิปเทเส ฐิตํ อากิญฺจญฺญายตนํ อารพฺภ ปวตฺตํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทฏฺฐพฺพํ. Esta es la explicación del significado: Se dice que en un lugar impuro hay un pabellón. Entonces, un hombre llega y, por asco a la impureza, se agarra del pabellón con sus manos y permanece allí como si estuviera colgado de él. Luego, otro llega y se apoya en el hombre que está colgado del pabellón. Después, otro llega y piensa: 'Tanto el que está colgado del pabellón como el que se apoya en él están en una posición precaria. Si el pabellón se derrumba, su caída es segura; mejor me quedo afuera'. Así, sin apoyarse en el que dependía del primero, permaneció afuera. Luego, otro llega y, considerando el peligro tanto del que está colgado del pabellón como del que se apoya en él, y juzgando que el que está afuera está bien situado, se apoyó en él. En este ejemplo, el espacio obtenido al remover el objeto de meditación debe verse como el pabellón en el lugar impuro. La esfera del espacio infinito, que tiene el espacio como objeto debido al asco por los signos de la forma, debe verse como el hombre colgado del pabellón debido al asco por la impureza. La esfera de la conciencia infinita, que surge tomando como objeto la esfera del espacio infinito, debe verse como el hombre que se apoya en el que está colgado del pabellón. La esfera de la nada, que no toma la esfera del espacio infinito como objeto sino su ausencia, después de considerar el peligro de ambos y sin apoyarse en el que está colgado del pabellón como el hombre que permanece afuera, debe verse como tal. La esfera de ni percepción ni no percepción, que surge tomando como objeto la esfera de la nada, situada en el lugar exterior llamado la ausencia de conciencia, después de considerar el peligro del hombre colgado del pabellón y de su dependiente, y juzgando que el hombre de afuera está bien situado, debe verse como el hombre que se apoya en el que está afuera. ๒๙๒. เอวํ ปวตฺตมานญฺจ – 292. Y desarrollándose de esta manera: อารมฺมณํ กโรเตว, อญฺญาภาเวน ตํ อิทํ; ทิฏฺฐโทสมฺปิ ราชานํ, วุตฺติเหตุ ชโน ยถา. Esta atención toma a aquel como su objeto debido a la ausencia de otro; al igual que la gente, por causa de su subsistencia, sirve a un rey a pesar de ver sus faltas. อิทญฺหิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ‘‘อาสนฺนวิญฺญาณญฺจายตนปจฺจตฺถิกา อยํ สมาปตฺตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐโทสมฺปิ ตํ อากิญฺจญฺญายตนํ อญฺญสฺส อารมฺมณสฺส อภาวา อารมฺมณํ กโรเตว. ยถา กึ? ทิฏฺฐโทสมฺปิ ราชานํ วุตฺติเหตุ ยถา ชโน. ยถา หิ อสํยตํ ผรุสกายวจีมโนสมาจารํ กญฺจิ สพฺพทิสมฺปตึ ราชานํ ‘‘ผรุสสมาจาโร อย’’นฺติ เอวํ ทิฏฺฐโทสมฺปิ อญฺญตฺถ วุตฺตึ อลภมาโน ชโน วุตฺติเหตุ นิสฺสาย วตฺตติ, เอวํ ทิฏฺฐโทสมฺปิ ตํ อากิญฺจญฺญายตนํ อญฺญํ อารมฺมณํ อลภมานมิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อารมฺมณํ กโรเตว. En efecto, esta esfera de ni percepción ni no percepción, aunque ve la falta en la esfera de la nada, pensando: 'Esta atención tiene como enemigo cercano a la esfera de la conciencia infinita', aun así la toma como objeto por la ausencia de otro objeto adecuado. ¿Cómo qué? Como la gente que sirve a un rey por causa de su subsistencia a pesar de ver sus faltas. Pues así como la gente que, al no encontrar sustento en otra parte, depende y sirve por causa de su subsistencia a un rey que es dueño de todas las direcciones pero que carece de autocontrol y tiene una conducta cruel de cuerpo, palabra y mente, aun viendo sus faltas y pensando: 'Este hombre es de conducta cruel'; de la misma manera, esta esfera de ni percepción ni no percepción, al no encontrar otro objeto adecuado, toma como objeto a esa esfera de la nada a pesar de haber visto sus faltas. ๒๙๓. เอวํ กุรุมานญฺจ – 293. Y al hacer esto: อารุฬฺโห ทีฆนิสฺเสณึ, ยถา นิสฺเสณิพาหุกํ; ปพฺพตคฺคญฺจ อารุฬฺโห, ยถา ปพฺพตมตฺถกํ. Como quien ha subido a una escalera alta se apoya en los largueros de la escalera; y como quien ha subido a la cima de una montaña se apoya en la misma cima de la montaña, ยถา [Pg.335] วา คิริมารูฬฺโห, อตฺตโนเยว ชณฺณุกํ; โอลุพฺภติ ตเถเวตํ, ฌานโมลุพฺภ วตฺตตีติ. o como quien ha subido a un monte y, al tambalearse, se apoya en sus propias rodillas, de la misma manera este estado meditativo procede apoyándose en esa esfera de la nada. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así concluye en el Visuddhimagga, compuesto para el deleite de la gente virtuosa, สมาธิภาวนาธิกาเร en la sección sobre el desarrollo de la concentración, อารุปฺปนิทฺเทโส นาม la exposición de las atenciones inmateriales, ทสโม ปริจฺเฉโท. el décimo capítulo. ๑๑. สมาธินิทฺเทโส 11. Exposición de la concentración อาหาเรปฏิกฺกูลภาวนา El desarrollo de la percepción de lo repulsivo en la comida ๒๙๔. อิทานิ [Pg.336] อารุปฺปานนฺตรํ เอกา สญฺญาติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐาย อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญาย ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ อาหรตีติ อาหาโร. โส จตุพฺพิโธ กพฬีการาหาโร, ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหาโร, วิญฺญาณาหาโรติ. 294. Ahora, inmediatamente después de las atenciones inmateriales, ha llegado el turno de la exposición del desarrollo de la percepción de lo repulsivo en la comida, que fue mencionada brevemente como una percepción. En ese contexto, se llama nutriment a aquello que sustenta. Este es de cuatro clases: nutriment físico, nutriment del contacto, nutriment de la volición mental y nutriment de la conciencia. โก ปเนตฺถ กิมาหรตีติ? กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกํ รูปํ อาหรติ. ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา อาหรติ. มโนสญฺเจตนาหาโร ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธึ อาหรติ. วิญฺญาณาหาโร ปฏิสนฺธิกฺขเณ นามรูปํ อาหรติ. ¿Qué sustenta cada uno de ellos? El nutriment físico sustenta la materia que tiene la esencia nutritiva como octavo componente. El nutriment del contacto sustenta las tres sensaciones. El nutriment de la volición mental sustenta el renacimiento en las tres esferas de existencia. El nutriment de la conciencia sustenta la mente y la materia en el momento del renacimiento. เตสุ กพฬีการาหาเร นิกนฺติภยํ. ผสฺสาหาเร อุปคมนภยํ. มโนสญฺเจตนาหาเร อุปปตฺติภยํ. วิญฺญาณาหาเร ปฏิสนฺธิภยํ. เอวํ สปฺปฏิภเยสุ จ เตสุ กพฬีการาหาโร ปุตฺตมํสูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓) ทีเปตพฺโพ. ผสฺสาหาโร นิจฺจมฺมคาวูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓). มโนสญฺเจตนาหาโร องฺคารกาสูปเมน (สํ. นิ. ๒.๖๓). วิญฺญาณาหาโร สตฺติสตูปเมนาติ (สํ. นิ. ๒.๖๓). อิเมสุ ปน จตูสุ อาหาเรสุ อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภโท กพฬีกาโร อาหาโรว อิมสฺมึ อตฺเถ อาหาโรติ อธิปฺเปโต. ตสฺมึ อาหาเร ปฏิกฺกูลาการคฺคหณวเสน อุปฺปนฺนา สญฺญา อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญา. Entre ellos, en el nutriment físico reside el peligro del apego. En el nutriment del contacto, el peligro del acercamiento a los objetos. En el nutriment de la volición mental, el peligro de la aparición en una existencia. En el nutriment de la conciencia, el peligro del renacimiento. Así, estando estos cargados de peligro, el nutriment físico debe ilustrarse con el ejemplo de la carne del hijo; el nutriment del contacto con el ejemplo de la vaca sin piel; el nutriment de la volición mental con el ejemplo de la fosa de brasas; y el nutriment de la conciencia con el ejemplo de las cien lanzas. Sin embargo, en el contexto de este tema, se entiende por nutriment únicamente al nutriment físico, dividido en lo que se come, se bebe, se mastica y se lame. La percepción que surge al captar el aspecto repulsivo en dicho nutriment es la percepción de lo repulsivo en la comida. ตํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ ภาเวตุกาเมน กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อุคฺคหโต เอกปทมฺปิ อวิรชฺฌนฺเตน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภเท กพฬีการาหาเร ทสหากาเรหิ ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. เสยฺยถิทํ, คมนโต, ปริเยสนโต, ปริโภคโต, อาสยโต, นิธานโต, อปริปกฺกโต, ปริปกฺกโต, ผลโต, นิสฺสนฺทโต, สมฺมกฺขนโตติ. Aquel que desee desarrollar esa percepción de lo repulsivo en la comida, habiendo aprendido el tema de meditación y sin errar ni en una sola palabra de lo aprendido de su maestro, debe retirarse a un lugar solitario y reflexionar sobre la repulsividad en el nutriment físico —dividido en lo que se come, se bebe, se mastica y se lame— a través de diez aspectos. A saber: por el hecho de ir a buscarla, por la búsqueda, por el consumo, por el lugar de permanencia, por el depósito, por lo no digerido, por lo digerido, por el fruto, por la secreción y por el embadurnamiento. ๒๙๕. ตตฺถ คมนโตติ เอวํ มหานุภาเว นาม สาสเน ปพฺพชิเตน สกลรตฺตึ พุทฺธวจนสชฺฌายํ วา สมณธมฺมํ วา กตฺวา กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตฺวา ปริเวณํ [Pg.337] สมฺมชฺชิตฺวา สรีรํ ปฏิชคฺคิตฺวา อาสนมารูยฺห วีสตึส วาเร กมฺมฏฺฐานํ มนสิกริตฺวา อุฏฺฐาย ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา นิชนสมฺพาธานิ ปวิเวกสุขานิ ฉายูทกสมฺปนฺนานิ สุจีนิ สีตลานิ รมณียภูมิภาคานิ ตโปวนานิ ปหาย อริยํ วิเวกรตึ อนเปกฺขิตฺวา สุสานาภิมุเขน สิงฺคาเลน วิย อาหารตฺถาย คามาภิมุเขน คนฺตพฺพํ. 295. En cuanto a la 'repulsividad por el ir' (gamanato), se explica así: un monje que ha renunciado en esta Dispensación de tan gran poder, después de haber pasado toda la noche recitando las palabras del Buda o practicando los deberes de un asceta, se levanta temprano por la mañana. Tras cumplir con sus deberes en el patio de la estupa y el patio del árbol Bodhi, preparar el agua potable y de uso, barrer los alrededores de su vivienda y atender su higiene personal, se sienta en su asiento y reflexiona sobre su objeto de meditación veinte o treinta veces. Luego, levantándose, toma su cuenco y sus mantos, y abandonando los bosques dedicados a la austeridad —lugares libres de la congestión de la gente, dotados de la felicidad del retiro, provistos de sombra y agua, puros, frescos y con terrenos encantadores—, sin anhelar el noble deleite de la soledad, debe dirigirse hacia la aldea en busca de alimento, tal como un chacal se dirige hacia un cementerio. เอวํ คจฺฉตา จ มญฺจมฺหา วา ปีฐมฺหา วา โอตรณโต ปฏฺฐาย ปาทรชฆรโคลิกวจฺจาทิสมฺปริกิณฺณํ ปจฺจตฺถรณํ อกฺกมิตพฺพํ โหติ. ตโต อปฺเปกทา มูสิกชตุกวจฺจาทีหิ อุปหตตฺตา อนฺโตคพฺภโต ปฏิกฺกูลตรํ ปมุขํ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตโต อุลูกปาราวตาทิวจฺจสมฺมกฺขิตตฺตา อุปริมตลโต ปฏิกฺกูลตรํ เหฏฺฐิมตลํ. ตโต กทาจิ กทาจิ วาเตริเตหิ ปุราณติณปณฺเณหิ คิลานสามเณรานํ มุตฺตกรีสเขฬสิงฺฆาณิกาหิ วสฺสกาเล อุทกจิกฺขลฺลาทีหิ จ สํกิลิฏฺฐตฺตา เหฏฺฐิมตลโต ปฏิกฺกูลตรํ ปริเวณํ. ปริเวณโต ปฏิกฺกูลตรา วิหารรจฺฉา ทฏฺฐพฺพา โหติ. Al ir de esta manera, desde el momento en que desciende de su lecho o taburete, debe pisar el suelo cubierto de polvo de pies, excrementos de lagartijas y otros desperdicios. Después, a veces, debe ver el porche de la vivienda, que es más repulsivo que el interior de la habitación debido a que está arruinado por excrementos de ratones, murciélagos y otros animales. Luego, debe ver el piso inferior, que es más repulsivo que el piso superior por estar manchado con excrementos de búhos, palomas y similares. Posteriormente, de vez en cuando, debe ver el patio de la vivienda, más repulsivo que el piso inferior por estar contaminado por la hierba vieja y las hojas secas traídas por el viento, por la orina, heces, saliva y mucosidad de los novicios enfermos, y en la estación de lluvias, por el lodo y el fango. Finalmente, debe ver el camino del monasterio, que es aún más repulsivo que el patio. อนุปุพฺเพน ปน โพธิญฺจ เจติยญฺจ วนฺทิตฺวา วิตกฺกมาฬเก ฐิเตน มุตฺตราสิสทิสํ เจติยํ โมรปิญฺฉกลาปมโนหรํ โพธึ เทววิมานสมฺปตฺติสสฺสิรีกํ เสนาสนญฺจ อนปโลเกตฺวา เอวรูปํ นาม รมณียํ ปเทสํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา อาหารเหตุ คนฺตพฺพํ ภวิสฺสตีติ ปกฺกมิตฺวา คามมคฺคํ ปฏิปนฺเนน ขาณุกณฺฏกมคฺโคปิ อุทกเวคภินฺนวิสมมคฺโคปิ ทฏฺฐพฺโพ โหติ. Después, habiendo rendido homenaje sucesivamente al árbol Bodhi y a la estupa, mientras permanece en el pabellón de deliberación, debe partir dando la espalda a un lugar tan encantador —sin mirar siquiera la estupa que parece un montón de perlas, el árbol Bodhi tan cautivador como el plumaje de un pavo real, ni la vivienda tan espléndida como un palacio celestial— pensando: 'Debo ir por causa del alimento'. Al emprender el camino hacia la aldea, debe ver senderos llenos de tocones y espinas, así como caminos desiguales y erosionados por la fuerza de las corrientes de agua. ตโต คณฺฑํ ปฏิจฺฉาเทนฺเตน วิย นิวาสนํ นิวาเสตฺวา วณโจฬกํ พนฺธนฺเตน วิย กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา อฏฺฐิสงฺฆาตํ ปฏิจฺฉาเทนฺเตน วิย จีวรํ ปารุปิตฺวา เภสชฺชกปาลํ นีหรนฺเตน วิย ปตฺตํ นีหริตฺวา คามทฺวารสมีปํ ปาปุณนฺเตน หตฺถิกุณปอสฺสกุณปโคกุณปมหึสกุณปมนุสฺสกุณปอหิกุณปกุกฺกุรกุณปานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ ภวนฺติ. น เกวลญฺจ ทฏฺฐพฺพานิ, คนฺโธปิ เนสํ ฆานํ ปฏิหนมาโน อธิวาเสตพฺโพ โหติ. ตโต คามทฺวาเร ฐตฺวา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทิปริสฺสยปริวชฺชนตฺถํ คามรจฺฉา โอโลเกตพฺพา โหนฺติ. Luego, poniéndose el manto inferior como quien cubre una llaga, atándose el cinturón como quien venda una herida, cubriéndose con el manto superior como quien oculta un montón de huesos y sacando el cuenco como quien extrae un recipiente de medicina, al llegar a las cercanías de la puerta de la aldea, debe ver cadáveres de elefantes, caballos, vacas, búfalos, seres humanos, serpientes y perros. Y no solo debe verlos, sino que debe soportar su olor que golpea la nariz. Luego, deteniéndose a la entrada de la aldea, debe observar las calles para evitar peligros como elefantes o caballos salvajes. อิจฺเจตํ [Pg.338] ปจฺจตฺถรณาทิอเนกกุณปปริโยสานํ ปฏิกฺกูลํ อาหารเหตุ อกฺกมิตพฺพญฺจ ทฏฺฐพฺพญฺจ ฆายิตพฺพญฺจ โหติ. อโห วต โภ ปฏิกฺกูโล อาหาโรติ เอวํ คมนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. De este modo, por causa del alimento, uno debe pisar, ver y oler toda esta inmundicia que comienza con el polvo del suelo y termina con diversos cadáveres. '¡Oh, cuán repulsiva es, en verdad, la comida!', así debe reflexionarse sobre la repulsividad en relación con el ir. ๒๙๖. กถํ ปริเยสนโต? เอวํ คมนปฏิกฺกูลํ อธิวาเสตฺวาปิ คามํ ปวิฏฺเฐน สงฺฆาฏิปารุเตน กปณมนุสฺเสน วิย กปาลหตฺเถน ฆรปฏิปาฏิยา คามวีถีสุ จริตพฺพํ โหติ. ยตฺถ วสฺสกาเล อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน ยาว ปิณฺฑิกมํสาปิ อุทกจิกฺขลฺเล ปาทา ปวิสนฺติ, เอเกน หตฺเถน ปตฺตํ คเหตพฺพํ โหติ, เอเกน จีวรํ อุกฺขิปิตพฺพํ. คิมฺหกาเล วาตเวเคน สมุฏฺฐิเตหิ ปํสุติณรเชหิ โอกิณฺณสรีเรน จริตพฺพํ. ตํ ตํ เคหทฺวารํ ปตฺวา มจฺฉโธวนมํสโธวนตณฺฑุลโธวนเขฬสิงฺฆาณิกสุนขสูกรวจฺจาทีหิ สมฺมิสฺสานิ กิมิกุลากุลานิ นีลมกฺขิกปริกิณฺณานิ โอฬิคลฺลานิ เจว จนฺทนิกฏฺฐานานิ จ ทฏฺฐพฺพานิ โหนฺติ อกฺกมิตพฺพานิปิ. ยโต ตา มกฺขิกา อุฏฺฐหิตฺวา สงฺฆาฏิยมฺปิ ปตฺเตปิ สีเสปิ นิลียนฺติ. 296. ¿Cómo se reflexiona por la 'búsqueda' (pariyesanato)? Habiendo soportado la repulsividad del ir, al entrar en la aldea cubierto con el manto exterior, uno debe caminar de casa en casa por las calles de la aldea como un mendigo desvalido con un cuenco en la mano. Allí, en la estación de lluvias, en cada lugar que se pisa, los pies se hunden en el lodo hasta las pantorrillas; uno debe sostener el cuenco con una mano y levantar el manto con la otra. En la estación calurosa, uno debe caminar con el cuerpo cubierto por el polvo, la paja y el polvillo levantado por la fuerza del viento. Al llegar a las puertas de las casas, debe ver y pisar pozos de inmundicia y charcos de agua estancada mezclados con el agua de lavar pescado, carne y arroz, así como con saliva, mucosidad y excrementos de perros y cerdos, infestados de gusanos y rodeados de moscas azules. De allí, esas moscas se levantan y se posan tanto en el manto exterior como en el cuenco y en la cabeza. ฆรํ ปวิฏฺฐสฺสาปิ เกจิ เทนฺติ, เกจิ น เทนฺติ. ททมานาปิ เอกจฺเจ หิยฺโย ปกฺกภตฺตมฺปิ ปุราณขชฺชกมฺปิ ปูติกุมฺมาสปูปาทีนิปิ ททนฺติ. อททมานาปิ เกจิเทว ‘‘อติจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ วทนฺติ, เกจิ ปน อปสฺสมานา วิย ตุณฺหี โหนฺติ, เกจิ อญฺเญน มุขํ กโรนฺติ, เกจิ ‘‘คจฺฉ, เร มุณฺฑกา’’ติอาทีหิ ผรุสวาจาหิ สมุทาจรนฺติ. เอวํ กปณมนุสฺเสน วิย คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา นิกฺขมิตพฺพนฺติ. Incluso al entrar en una casa, algunos dan y otros no dan. Entre los que dan, algunos ofrecen arroz cocido del día anterior, dulces viejos o pasteles de cebada descompuestos. Entre los que no dan, solo algunos dicen: 'Continúe, venerable', mientras que otros permanecen en silencio como si no lo vieran, otros vuelven la cara hacia otro lado y otros lo tratan con palabras ásperas como: '¡Vete de aquí, rapado!'. De esta manera, uno debe salir después de haber caminado por limosna en la aldea como un mendigo desvalido. อิจฺเจตํ คามปฺปเวสนโต ปฏฺฐาย ยาว นิกฺขมนา อุทกจิกฺขลฺลาทิปฏิกฺกูลํ อาหารเหตุ อกฺกมิตพฺพญฺเจว ทฏฺฐพฺพญฺจ อธิวาเสตพฺพญฺจ โหติ. อโห วต โภ ปฏิกฺกูโล อาหาโรติ เอวํ ปริเยสนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. De este modo, desde la entrada a la aldea hasta la salida, uno debe pisar, ver y soportar esta repulsividad del lodo y lo demás por causa del alimento. '¡Oh, cuán repulsiva es, en verdad, la comida!', así debe reflexionarse sobre la repulsividad en relación con la búsqueda. ๒๙๗. กถํ ปริโภคโต? เอวํ ปริยิฏฺฐาหาเรน ปน พหิคาเม ผาสุกฏฺฐาเน สุขนิสินฺเนน ยาว ตตฺถ หตฺถํ น โอตาเรติ, ตาว ตถารูปํ ครุฏฺฐานิยํ ภิกฺขุํ วา ลชฺชิมนุสฺสํ วา ทิสฺวา นิมนฺเตตุมฺปิ สกฺกา โหติ. ภุญฺชิตุกามตาย ปเนตฺถ หตฺเถ โอตาริตมตฺเต ‘‘คณฺหถา’’ติ วทนฺเตน [Pg.339] ลชฺชิตพฺพํ โหติ. หตฺถํ ปน โอตาเรตฺวา มทฺทนฺตสฺส ปญฺจงฺคุลิอนุสาเรน เสโท ปคฺฆรมาโน สุกฺขถทฺธภตฺตมฺปิ เตเมนฺโต มุทุํ กโรติ. 297. ¿Cómo se reflexiona por el 'consumo' (paribhogato)? Una vez obtenido el alimento de esta manera, mientras el monje está sentado cómodamente en un lugar agradable fuera de la aldea, antes de meter la mano en el cuenco, todavía podría invitar a otro monje digno de respeto o a una persona virtuosa si los viera. Sin embargo, por el deseo de comer, en el momento en que mete la mano en ese alimento, sentiría vergüenza si tuviera que decir: 'Tomen esto'. Además, al meter la mano y mezclar el alimento, el sudor que fluye de sus cinco dedos humedece incluso el arroz seco y endurecido, ablandándolo. อถ ตสฺมึ ปริมทฺทนมตฺเตนาปิ สมฺภินฺนโสเภ อาโลปํ กตฺวา มุเข ฐปิเต เหฏฺฐิมทนฺตา อุทุกฺขลกิจฺจํ สาเธนฺติ, อุปริมา มุสลกิจฺจํ, ชิวฺหา หตฺถกิจฺจํ. ตํ ตตฺถ สุวานโทณิยํ สุวานปิณฺฑมิว ทนฺตมุสเลหิ โกฏฺเฏตฺวา ชิวฺหาย สมฺปริวตฺติยมานํ ชิวฺหาคฺเค ตนุปสนฺนเขโฬ มกฺเขติ, เวมชฺฌโต ปฏฺฐาย พหลเขโฬ มกฺเขติ, ทนฺตกฏฺเฐน อสมฺปตฺตฏฺฐาเน ทนฺตคูถโก มกฺเขติ. โส เอวํ วิจุณฺณิตมกฺขิโต ตงฺขณญฺเญว อนฺตรหิตวณฺณคนฺธสงฺขารวิเสโส สุวานโทณิยํ ฐิตสุวานวมถุ วิย ปรมเชคุจฺฉภาวํ อุปคจฺฉติ. เอวรูโปปิ สมาโน จกฺขุสฺส อาปาถํ อตีตตฺตา อชฺโฌหริตพฺโพ โหตีติ เอวํ ปริโภคโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. Entonces, cuando ese bocado de comida, cuya belleza se ha desvanecido con solo ser masticado, se coloca en la boca, los dientes inferiores cumplen la función de un mortero, los superiores la de una mano de almirez y la lengua la de una mano humana. Allí, ese bocado de comida, similar a la comida de un perro en su cuenco, es triturado por los dientes-almirez y volteado por la lengua; la saliva fluida y clara de la punta de la lengua lo empapa, la saliva espesa de la parte media de la lengua lo empapa, y el sarro dental lo empapa en los lugares donde el palillo no llega. Así, triturado y empapado, perdiendo instantáneamente su distinción de color, aroma y preparación especial, llega a un estado de suprema repugnancia, como el vómito de un perro en su cuenco. Aun siendo de tal naturaleza, debe ser tragado porque ya no está a la vista de los ojos; de esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por el consumo. ๒๙๘. กถํ อาสยโต? เอวํ ปริโภคํ อุปคโต จ ปเนส อนฺโต ปวิสมาโน ยสฺมา พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ รญฺโญปิ จกฺกวตฺติสฺส ปิตฺตเสมฺหปุพฺพโลหิตาสเยสุ จตูสุ อญฺญตโร อาสโย โหติเยว. มนฺทปุญฺญานํ ปน จตฺตาโร อาสยา โหนฺติ. ตสฺมา ยสฺส ปิตฺตาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส พหลมธุกเตลมกฺขิโต วิย ปรมเชคุจฺโฉ โหติ. ยสฺส เสมฺหาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส นาคพลปณฺณรสมกฺขิโต วิย. ยสฺส ปุพฺพาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส ปูติตกฺกมกฺขิโต วิย. ยสฺส โลหิตาสโย อธิโก โหติ, ตสฺส รชนมกฺขิโต วิย ปรมเชคุจฺโฉ โหตีติ เอวํ อาสยโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. 298. ¿Cómo se contempla por su receptáculo (āsayato)? Incluso después de ser ingerido de esta manera, al entrar en el interior, puesto que incluso para los Buddhas, los Paccekabuddhas y los reyes universales, existe uno de los cuatro receptáculos —bilis, flema, pus o sangre—, mientras que para aquellos con pocos méritos existen los cuatro. Así, para aquel en quien predomina el receptáculo de la bilis, el alimento se vuelve sumamente repugnante, como si estuviera untado con aceite de madhuka espeso. Para quien predomina el de la flema, como si estuviera untado con jugo de hojas de nāgabala. Para quien predomina el del pus, como si estuviera untado con suero de leche putrefacto. Para quien predomina el de la sangre, como si estuviera untado con tinte rojo; así se vuelve sumamente repugnante. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su receptáculo. ๒๙๙. กถํ นิธานโต? โส อิเมสุ จตูสุ อาสเยสุ อญฺญตเรน อาสเยน มกฺขิโต อนฺโตอุทรํ ปวิสิตฺวา เนว สุวณฺณภาชเน น มณิรชตาทิภาชเนสุ นิธานํ คจฺฉติ. สเจ ปน ทสวสฺสิเกน อชฺโฌหริยติ ทส วสฺสานิ อโธตวจฺจกูปสทิเส โอกาเส ปติฏฺฐหติ. สเจ วีส, ตึส, จตฺตาลีส, ปญฺญาส, สฏฺฐิ, สตฺตติ, อสีติ, นวุติวสฺสิเกน, สเจ วสฺสสติเกน อชฺโฌหริยติ. วสฺสสตํ อโธตวจฺจกูปสทิเส [Pg.340] โอกาเส ปติฏฺฐหตีติ เอวํ นิธานโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. 299. ¿Cómo se contempla por su lugar de depósito (nidhānato)? Ese alimento, untado por uno de estos cuatro receptáculos al entrar en el vientre, no va a depositarse en un recipiente de oro, ni de joyas o plata. Por el contrario, si es tragado por un niño de diez años, permanece durante diez años en un lugar similar a un pozo de letrina nunca lavado. Si es tragado por alguien de veinte, treinta, cuarenta, cincuenta, sesenta, setenta, ochenta o noventa años, o por alguien de cien años, permanece durante cien años en un lugar similar a un pozo de letrina nunca lavado. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su lugar de depósito. ๓๐๐. กถํ อปริปกฺกโต? โส ปนายมาหาโร เอวรูเป โอกาเส นิธานมุปคโต ยาว อปริปกฺโก โหติ, ตาว ตสฺมิญฺเญว ยถาวุตฺตปฺปกาเร ปรมนฺธการติมิเส นานากุณปคนฺธวาสิตปวนวิจริเต อติทุคฺคนฺธเชคุจฺเฉ ปเทเส ยถา นาม นิทาเฆ อกาลเมเฆน อภิวุฏฺฐมฺหิ จณฺฑาลคามทฺวารอาวาเฏ ปติตานิ ติณปณฺณกิลญฺชขณฺฑอหิกุกฺกุรมนุสฺสกุณปาทีนิ สูริยาตเปน สนฺตตฺตานิ เผณปุปฺผุฬกาจิตานิ ติฏฺฐนฺติ, เอวเมว ตํทิวสมฺปิ หิยฺโยปิ ตโต ปุริเม ทิวเสปิ อชฺโฌหโต สพฺโพ เอกโต หุตฺวา เสมฺหปฏลปริโยนทฺโธ กายคฺคิสนฺตาปกุถิตกุถนสญฺชาตเผณปุปฺผุฬกาจิโต ปรมเชคุจฺฉภาวํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐตีติ เอวํ อปริปกฺกโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. 300. ¿Cómo se contempla por su estado no digerido (aparipakkato)? Ese alimento depositado en tal lugar, mientras no está digerido, permanece en ese mismo lugar antes descrito: en una oscuridad absoluta y densa, recorrido por vientos impregnados de diversos olores a cadáveres, en un sitio sumamente maloliente y repugnante. Tal como en el verano, cuando cae una lluvia fuera de estación y los restos de hierba, hojas, esteras rotas, cadáveres de serpientes, perros y seres humanos caídos en un foso a la entrada de una aldea de parias, calentados por el calor del sol, permanecen cubiertos de espuma y burbujas; de la misma manera, todo el alimento tragado hoy, ayer o antes de ayer, mezclado en una sola masa y envuelto por una capa de flema, se vuelve sumamente repugnante, cubierto de espuma y burbujas producidas por la ebullición bajo el calor del fuego corporal, y así permanece. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su estado no digerido. ๓๐๑. กถํ ปริปกฺกโต? โส ตตฺตกายคฺคินา ปริปกฺโก สมาโน น สุวณฺณรชตาทิธาตุโย วิย สุวณฺณรชตาทิภาวํ อุปคจฺฉติ. เผณปุปฺผุฬเก ปน มุญฺจนฺโต สณฺหกรณิยํ ปิสิตฺวา นาฬิเก ปกฺขิตฺตปณฺฑุมตฺติกา วิย กรีสภาวํ อุปคนฺตฺวา ปกฺกาสยํ, มุตฺตภาวํ อุปคนฺตฺวา มุตฺตวตฺถิญฺจ ปูเรตีติ เอวํ ปริปกฺกโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. 301. ¿Cómo se contempla por su estado digerido (paripakkato)? Cuando el alimento es digerido por el fuego corporal, no llega a convertirse en elementos como el oro o la plata. Por el contrario, emitiendo espuma y burbujas, llega al estado de excremento, como arcilla pálida introducida en un tubo de bambú tras ser molida en una piedra de moler, llenando el intestino grueso; o llega al estado de orina, llenando la vejiga. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su estado digerido. ๓๐๒. กถํ ผลโต? สมฺมา ปริปจฺจมาโน จ ปนายํ เกสโลมนขทนฺตาทีนิ นานากุณปานิ นิปฺผาเทติ อสมฺมาปริปจฺจมาโน ททฺทุกณฺฑุกจฺฉุกุฏฺฐกิลาสโสสกาสาติสารปฺปภุตีนิ โรคสตานิ, อิทมสฺส ผลนฺติ เอวํ ผลโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. 302. ¿Cómo se contempla por su fruto (phalato)? Cuando se digiere correctamente, produce diversos elementos impuros como cabellos, vellos, uñas y dientes. Cuando no se digiere correctamente, produce cientos de enfermedades como herpes, sarna, eccema, lepra, vitíligo, tisis, tos y disentería. Este es su fruto. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su fruto. ๓๐๓. กถํ นิสฺสนฺทโต? อชฺโฌหริยมาโน เจส เอเกน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา นิสฺสนฺทมาโน อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก กณฺณมฺหา กณฺณคูถโกติอาทินา ปกาเรน อเนเกหิ ทฺวาเรหิ นิสฺสนฺทติ. อชฺโฌหรณสมเย เจส มหาปริวาเรนาปิ อชฺโฌหริยติ. นิสฺสนฺทนสมเย ปน อุจฺจารปสฺสาวาทิภาวํ อุปคโต เอกเกเนว นีหริยติ. ปฐมทิวเส จ [Pg.341] นํ ปริภุญฺชนฺโต หฏฺฐปหฏฺโฐปิ โหติ อุทคฺคุทคฺโค ปีติโสมนสฺสชาโต. ทุติยทิวเส นิสฺสนฺเทนฺโต ปิหิตนาสิโก โหติ วิกุณิตมุโข เชคุจฺฉี มงฺกุภูโต. ปฐมทิวเส จ นํ รตฺโต คิทฺโธ คธิโต มุจฺฉิโตปิ อชฺโฌหริตฺวา ทุติยทิวเส เอกรตฺติวาเสน วิรตฺโต อฏฺฏียมาโน หรายมาโน ชิคุจฺฉมาโน นีหรติ. เตนาหุ โปราณา – 303. ¿Cómo se contempla por su secreción (nissandato)? Al ser tragado, el alimento entra por una puerta y fluye hacia afuera de diversas formas: de los ojos como legañas, de los oídos como cerumen, y así a través de muchas aberturas. Al momento de ingerirlo, se consume acompañado de gran séquito; pero al momento de ser secretado, convertido en heces y orina, se expulsa en total soledad. El primer día, al consumirlo, uno está jubiloso, lleno de alegría, gozo y felicidad. El segundo día, al secretarlo, uno se tapa la nariz, con el rostro contraído, asqueado y abatido. El primer día, después de haberlo tragado con pasión, avidez, apego y fascinación, al segundo día, tras pasar solo una noche, se expulsa sin pasión, con aflicción, vergüenza y repugnancia. Por eso dijeron los antiguos: ‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ; เอกทฺวาเรน ปวิสิตฺวา, นวทฺวาเรหิ สนฺทติ. «Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; entran por una sola puerta y fluyen por las nueve. ‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ; ภุญฺชติ สปริวาโร, นิกฺขาเมนฺโต นิลียติ. «Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; se comen con acompañamiento, pero se expulsan a escondidas. ‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ; ภุญฺชติ อภินนฺทนฺโต, นิกฺขาเมนฺโต ชิคุจฺฉติ. «Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; se comen con deleite, pero se expulsan con repugnancia. ‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, โภชนญฺจ มหารหํ; เอกรตฺติปริวาสา, สพฺพํ ภวติ ปูติก’’นฺติ. «Comida, bebida, alimentos sólidos y blandos, aunque sean de gran valor; tras permanecer solo una noche, todo se vuelve putrefacto». เอวํ นิสฺสนฺทโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. De esta manera debe contemplarse su carácter repulsivo por su secreción. ๓๐๔. กถํ สมฺมกฺขนโต? ปริโภคกาเลปิ เจส หตฺถโอฏฺฐชิวฺหาตาลูนิ สมฺมกฺเขติ. ตานิ เตน สมฺมกฺขิตตฺตา ปฏิกฺกูลานิ โหนฺติ, ยานิ โธตานิปิ คนฺธหรณตฺถํ ปุนปฺปุนํ โธวิตพฺพานิ โหนฺติ. ปริภุตฺโต สมาโน ยถา นาม โอทเน ปจฺจมาเน ถุสกณกุณฺฑกาทีนิ อุตฺตริตฺวา อุกฺขลิมุขวฏฺฏิปิธานิโย มกฺขนฺติ, เอวเมว สกลสรีรานุคเตน กายคฺคินา เผณุทฺเทหกํ ปจฺจิตฺวา อุตฺตรมาโน ทนฺเต ทนฺตมลภาเวน สมฺมกฺเขติ. ชิวฺหาตาลุปฺปภุตีนิ เขฬเสมฺหาทิภาเวน, อกฺขิกณฺณนาสอโธมคฺคาทิเก อกฺขิคูถกกณฺณคูถกสิงฺฆาณิกามุตฺตกรีสาทิภาเวน สมฺมกฺเขติ. เยน สมฺมกฺขิตานิ อิมานิ ทฺวารานิ ทิวเส ทิวเส โธวิยมานานิปิ เนว สุจีนิ, น มโนรมานิ โหนฺติ. เยสุ เอกจฺจํ โธวิตฺวา หตฺโถ ปุน อุทเกน โธวิตพฺโพ โหติ. เอกจฺจํ โธวิตฺวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โคมเยนปิ มตฺติกายปิ คนฺธจุณฺเณนปิ โธวโต ปาฏิกุลฺยตา วิคจฺฉตีติ เอวํ สมฺมกฺขนโต ปฏิกฺกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. 304. ¿Cómo es lo repulsivo por el hecho de untarse? Incluso durante el momento de su consumo, este [alimento] unta las manos, los labios, la lengua y el paladar. Debido a que estos son untados por dicho alimento, se vuelven repulsivos; incluso después de haber sido lavados, deben lavarse repetidamente para eliminar el olor. Cuando ha sido consumido, así como cuando se cocina arroz, el tamo, los granos rotos y el salvado se desbordan y untan el borde y la tapa de la olla; de la misma manera, mediante el calor corporal que impregna todo el cuerpo, el alimento se cocina produciendo espuma y, al subir, unta los dientes en forma de sarro dental. Unta la lengua, el paladar y otros en forma de saliva y flema; y unta los ojos, los oídos, la nariz y el tracto inferior en forma de legañas, cerumen, mucosidad, orina y excremento. Al ser untadas por esto, estas puertas, aunque se laven día tras día, no son puras ni agradables. Entre ellas, después de lavar algunas, la mano debe lavarse de nuevo con agua. Después de lavar otras, incluso si se lavan dos o tres veces con ceniza de estiércol de vaca, con arcilla o con polvo perfumado, la condición de repulsión no desaparece. De este modo, debe contemplarse la repulsividad por el hecho de untarse. ๓๐๕. ตสฺเสวํ [Pg.342] ทสหากาเรหิ ปฏิกฺกูลตํ ปจฺจเวกฺขโต ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรนฺตสฺส ปฏิกฺกูลาการวเสน กพฬีการาหาโร ปากโฏ โหติ. โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. ตสฺเสวํ กโรโต นีวรณานิ วิกฺขมฺภนฺติ. กพฬีการาหารสฺส สภาวธมฺมตาย คมฺภีรตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺเตน อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาธิยติ. ปฏิกฺกูลาการคฺคหณวเสน ปเนตฺถ สญฺญา ปากฏา โหติ. ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญา อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ. 305. Al contemplar así la repulsividad de estas diez maneras, para aquel que lo analiza mediante la reflexión y el razonamiento constante, el alimento material se manifiesta bajo el aspecto de lo repulsivo. Él cultiva, desarrolla y practica frecuentemente esa señal. Al actuar así, los obstáculos se suprimen. Debido a que el alimento material es una realidad de naturaleza profunda, la mente se concentra mediante el samādhi de acceso, sin alcanzar la absorción total (appanā). Sin embargo, puesto que en esta meditación la percepción se manifiesta a través de la captación del aspecto repulsivo, esta práctica se conoce simplemente como «percepción de lo repulsivo en el alimento». อิมญฺจ ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ อนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน รสตณฺหาย จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวฏฺฏติ. โส กนฺตารนิตฺถรณตฺถิโก วิย ปุตฺตมํสํ วิคตมโท อาหารํ อาหาเรติ ยาวเทว ทุกฺขสฺส นิตฺถรณตฺถาย. อถสฺส อปฺปกสิเรเนว กพฬีการาหารปริญฺญามุเขน ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญํ คจฺฉติ. โส ปญฺจกามคุณปริญฺญามุเขน รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ. อปริปกฺกาทิปฏิกฺกูลภาววเสน จสฺส กายคตาสติภาวนาปิ ปาริปูรึ คจฺฉติ, อสุภสญฺญาย อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. อิมํ ปน ปฏิปตฺตึ นิสฺสาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อมตปริโยสานตํ อนภิสมฺภุณนฺโต สุคติปรายโน โหตีติ. Para el monje dedicado a esta percepción de lo repulsivo en el alimento, la mente se retrae, se aparta y se aleja del deseo por los sabores. Él consume el alimento sin vanidad, como quien desea cruzar un desierto y consume la carne de su propio hijo, solo con el fin de trascender el sufrimiento. Entonces, con poco esfuerzo, a través del conocimiento pleno del alimento material, el apego a los cinco hilos de los placeres sensuales alcanza el conocimiento pleno. A través del conocimiento pleno de los cinco hilos de los placeres sensuales, comprende plenamente el agregado de la forma. Debido a que comprende la condición repulsiva de lo que no está digerido, etc., su práctica de la atención plena dirigida al cuerpo también llega a su culminación, y se dice que ha emprendido el camino conforme a la percepción de lo impuro. Al apoyarse en esta práctica, si no alcanza el estado final de lo inmortal en esta misma vida, tendrá un destino afortunado. อยํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญาภาวนาย วิตฺถารกถา. Esta es la explicación detallada sobre el desarrollo de la percepción de lo repulsivo en el alimento. จตุธาตุววตฺถานภาวนา Desarrollo de la meditación sobre la definición de los cuatro elementos ๓๐๖. อิทานิ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญานนฺตรํ เอกํ ววตฺถานนฺติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐสฺส จตุธาตุววตฺถานสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ววตฺถานนฺติ สภาวูปลกฺขณวเสน สนฺนิฏฺฐานํ, จตุนฺนํ ธาตูนํ ววตฺถานํ จตุธาตุววตฺถานํ. ธาตุมนสิกาโร, ธาตุกมฺมฏฺฐานํ, จตุธาตุววตฺถานนฺติ อตฺถโต เอกํ. ตยิทํ ทฺวิธา อาคตํ สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จ. สงฺเขปโต มหาสติปฏฺฐาเน อาคตํ. วิตฺถารโต มหาหตฺถิปทูปเม ราหุโลวาเท ธาตุวิภงฺเค จ. ตญฺหิ – 306. Ahora, después de la percepción de lo repulsivo en el alimento, ha llegado el turno de la exposición sobre el desarrollo de la «definición de los cuatro elementos», presentada como «una definición». Allí, «definición» significa la determinación por medio de la observación de las características propias; la definición de los cuatro elementos es la «definición de los cuatro elementos». «Atención a los elementos», «tema de meditación de los elementos» y «definición de los cuatro elementos» son lo mismo en cuanto a su significado. Esto se presenta de dos maneras: de forma resumida y de forma detallada. De forma resumida aparece en el Mahāsatipaṭṭhāna Sutta. De forma detallada aparece en el Mahāhatthipadūpama Sutta, en el Rāhulovāda Sutta y en el Dhātuvibhaṅga Sutta. Pues allí dice: ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา คาวึ วธิตฺวา จตุมหาปเถ พิลโส [Pg.343] วิภชิตฺวา นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ, อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’ติ – «Monjes, así como un hábil carnicero o su aprendiz, tras haber matado una vaca, se sienta en una encrucijada de cuatro caminos después de haberla dividido en pedazos; de la misma manera, monjes, un monje contempla este mismo cuerpo, tal como está situado y dispuesto, según los elementos: “En este cuerpo hay el elemento tierra, el elemento agua, el elemento fuego y el elemento aire”». เอวํ ติกฺขปญฺญสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส วเสน มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๓๗๘) สงฺเขปโต อาคตํ. De esta manera, para quien practica el tema de meditación de los elementos y posee una sabiduría aguda, esta enseñanza aparece de forma resumida en el Mahāsatipaṭṭhāna. ตสฺสตฺโถ – ยถา เฉโก โคฆาตโก วา ตสฺเสว วา ภตฺตเวตนภโต อนฺเตวาสิโก คาวึ วธิตฺวา วินิวิชฺฌิตฺวา จตสฺโส ทิสา คตานํ มหาปถานํ เวมชฺฌฏฺฐานสงฺขาเต จตุมหาปเถ โกฏฺฐาสํ กตฺวา นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว ภิกฺขุ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ เยน เกนจิ อากาเรน ฐิตตฺตา ยถาฐิตํ. ยถาฐิตตฺตาว ยถาปณิหิตํ กายํ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ…เป… วาโยธาตูติ เอวํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ. Su significado es: así como un experto carnicero, o su aprendiz alimentado por él con comida y salario, tras haber matado una vaca y haberla diseccionado, se sienta en una encrucijada de cuatro caminos, definida como el punto central de los caminos que van hacia las cuatro direcciones, habiendo hecho porciones; de la misma manera, el monje contempla este cuerpo tal como está situado, debido a estar en cualquiera de las cuatro posturas, y tal como está dispuesto: «En este cuerpo está el elemento tierra... (pe)... el elemento aire», contemplando así según los elementos. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา โคฆาตกสฺส คาวึ โปเสนฺตสฺสปิ อาฆาตนํ อาหรนฺตสฺสปิ อาหริตฺวา ตตฺถ พนฺธิตฺวา ฐเปนฺตสฺสปิ วธนฺตสฺสปิ วธิตํ มตํ ปสฺสนฺตสฺสปิ ตาวเทว คาวีติสญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว นํ ปทาเลตฺวา พิลโส น วิภชติ. วิภชิตฺวา นิสินฺนสฺส ปน คาวีสญฺญา อนฺตรธายติ, มํสสญฺญา ปวตฺตติ. นาสฺส เอวํ โหติ ‘‘อหํ คาวึ วิกฺกิณามิ, อิเม คาวึ หรนฺตี’’ติ. อถ ขฺวสฺส ‘‘อหํ มํสํ วิกฺกิณามิ, อิเมปิ มํสํ หรนฺติ’’จฺเจว โหติ, เอวเมว อิมสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ พาลปุถุชฺชนกาเล คิหิภูตสฺสปิ ปพฺพชิตสฺสปิ ตาวเทว สตฺโตติ วา โปโสติ วา ปุคฺคโลติ วา สญฺญา น อนฺตรธายติ, ยาว อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ธาตุโส น ปจฺจเวกฺขติ. ธาตุโส ปจฺจเวกฺขโต ปน สตฺตสญฺญา อนฺตรธายติ, ธาตุวเสเนว จิตฺตํ สนฺติฏฺฐติ. เตนาห ภควา ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข โคฆาตโก วา…เป… นิสินฺโน อสฺส, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ…เป… วาโยธาตู’’ติ. ¿Qué se quiere decir con esto? Así como para el carnicero, mientras cría la vaca, mientras la lleva al matadero, mientras la amarra allí, mientras la mata o mientras observa el cadáver de la vaca muerta, la percepción de «vaca» no desaparece hasta que no la abre y la divide en pedazos. Pero para el que está sentado después de haberla dividido, la percepción de «vaca» desaparece y surge la percepción de «carne». No piensa: «estoy vendiendo una vaca, estos se llevan una vaca». Por el contrario, piensa: «estoy vendiendo carne, estos también se llevan carne». De la misma manera, para este monje, antes en su etapa de persona común ignorante, ya fuera como laico o como monje, la percepción de «ser», «persona» o «individuo» no desaparece hasta que no desglosa la compacidad de este mismo cuerpo, tal como está situado y dispuesto, y lo contempla según los elementos. Pero para quien lo contempla según los elementos, la percepción de «ser» desaparece y la mente se establece basándose únicamente en los elementos. Por eso dijo el Bienaventurado: «Monjes, así como un hábil carnicero... (pe)... se sienta; de la misma manera, monjes, un monje... (pe)... el elemento aire». ๓๐๗. มหาหตฺถิปทูปเม (ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย) ปน – ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ ขริคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ[Pg.344], เกสา โลมา…เป… อุทริยํ กรีสํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ ขริคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจติ, อาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตู’’ติ จ, 307. Pero en el Mahāhatthipadūpama Sutta dice: «¿Y cuál, amigos, es el elemento tierra interno? Lo que es interno, propio de uno mismo, sólido, rugoso y que ha sido apegado. A saber: cabellos, vellos, uñas, dientes, piel, carne, tendones, huesos, médula ósea, riñones, corazón, hígado, membranas, bazo, pulmones, intestinos, mesenterio, contenido del estómago, heces, o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, sólida, rugosa y que ha sido apegada; a esto, amigos, se le llama el elemento tierra interno». ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา อาโปธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ อาโป อาโปคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, ปิตฺตํ…เป… มุตฺตํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ อาโป อาโปคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา อาโปธาตู’’ติ จ, ¿Y qué es, amigos, el elemento agua interno? Aquello que es interno, propio de uno mismo, agua, de naturaleza líquida y apegado (upādinna). A saber: bilis, flema, pus, sangre, sudor, grasa, lágrimas, aceite de la piel, saliva, mucosidad, líquido sinovial, orina; o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, que sea agua, de naturaleza líquida y apegada. Esto, amigos, se llama el elemento agua interno. ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา เตโชธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ เตโช เตโชคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชีรียติ, เยน จ ปริฑยฺหติ, เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ เตโช เตโชคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา เตโชธาตู’’ติ จ, ¿Y qué es, amigos, el elemento fuego interno? Aquello que es interno, propio de uno mismo, fuego, de naturaleza ígnea y apegado. A saber: aquello por lo cual el cuerpo se calienta, por lo cual envejece, por lo cual se consume por la fiebre, y por lo cual lo ingerido, bebido, masticado y saboreado se digiere completamente; o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, que sea fuego, de naturaleza ígnea y apegada. Esto, amigos, se llama el elemento fuego interno. ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา วาโยธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ วาโย วาโยคตํ อุปาทินฺนํ. เสยฺยถิทํ, อุทฺธงฺคมา วาตา, อโธคมา วาตา, กุจฺฉิสยา วาตา, โกฏฺฐาสยา วาตา, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา, อสฺสาโส ปสฺสาโส อิติ วา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจิ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ วาโย วาโยคตํ อุปาทินฺนํ, อยํ วุจฺจตาวุโส, อชฺฌตฺติกา วาโยธาตู’’ติ จ – ¿Y qué es, amigos, el elemento aire interno? Aquello que es interno, propio de uno mismo, aire, de naturaleza gaseosa y apegado. A saber: vientos que suben, vientos que bajan, vientos en el vientre (fuera de los intestinos), vientos en los intestinos, vientos que recorren todos los miembros, la inhalación y la exhalación; o cualquier otra cosa interna, propia de uno mismo, que sea aire, de naturaleza gaseosa y apegada. Esto, amigos, se llama el elemento aire interno. เอวํ นาติติกฺขปญฺญสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส วเสน วิตฺถารโต อาคตํ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ราหุโลวาทธาตุวิภงฺเคสุปิ. Así se presenta de forma detallada para el practicante de la meditación de los elementos cuya sabiduría no es muy aguda. Tal como se expone aquí, así también se encuentra en los discursos Rāhulovāda y Dhātuvibhaṅga, y en el tratado Dhātuvibhaṅga del Abhidhamma. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา, อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ อิทํ ตาว อุภยมฺปิ นิยกสฺส อธิวจนํ. นิยกํ นาม อตฺตนิ ชาตํ สสนฺตานปริยาปนฺนนฺติ อตฺโถ. ตยิทํ ยถา โลเก อิตฺถีสุ กถา อธิตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อตฺตนิ ปวตฺตตฺตา อชฺฌตฺตํ, อตฺตานํ ปฏิจฺจ ปฏิจฺจ ปวตฺตตฺตา ปจฺจตฺตนฺติปิ วุจฺจติ. กกฺขฬนฺติ ถทฺธํ. ขริคตนฺติ ผรุสํ. ตตฺถ ปฐมํ ลกฺขณวจนํ, ทุติยํ อาการวจนํ, กกฺขฬลกฺขณา หิ ปถวีธาตุ, สา ผรุสาการา โหติ, ตสฺมา ขริคตนฺติ [Pg.345] วุตฺตา. อุปาทินฺนนฺติ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, อหํ มมนฺติ เอวํ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, คหิตํ ปรามฏฺฐนฺติ อตฺโถ. เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต. ตสฺส ตํ กตมนฺติ เจติ อตฺโถ. ตโต ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ มตฺถลุงฺคํ ปกฺขิปิตฺวา วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ นิทฺทิฏฺฐาติ เวทิตพฺพา. ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อวเสเสสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ ปถวีธาตุ สงฺคหิตา. Aquí sigue la explicación de los términos no evidentes: tanto 'interno' (ajjhattaṃ) como 'propio' (paccattaṃ) son sinónimos de lo que pertenece a uno mismo. 'Lo propio' (niyaka) significa lo surgido en uno mismo, lo incluido en la propia continuidad; este es el significado. Así como en el mundo se dice 'adhitthī' para referirse a una conversación sobre mujeres, así se llama 'interno' por ocurrir en uno mismo, y 'propio' por ocurrir en relación a cada uno de los aspectos de uno mismo. 'Kakkhaḷa' significa rígido o sólido. 'Kharigata' significa áspero. De estos, el primer término describe la característica y el segundo describe el modo de manifestarse; pues el elemento tierra tiene la característica de la rigidez y se manifiesta de modo áspero; por eso se dice 'kharigata'. 'Upādinna' significa lo que ha sido firmemente asido; es decir, lo que ha sido tomado, aferrado y malinterpretado firmemente como 'yo' y 'mío'. 'Seyyathidaṃ' es una partícula; su sentido es '¿qué es eso?'. Después de esto, queriendo mostrar la naturaleza del elemento tierra, mencionó 'cabello, vello', etc. Aquí debe entenderse que, al incluir el cerebro, el elemento tierra se describe a través de veinte aspectos. Con la frase 'o cualquier otra cosa', se incluye el elemento tierra presente en las otras tres secciones restantes (agua, fuego y aire). วิสฺสนฺทนภาเวน ตํ ตํ ฐานํ อปฺโปตีติ อาโป. กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน นานาวิเธสุ อาเปสุ คตนฺติ อาโปคตํ. กึ ตํ? อาโปธาตุยา อาพนฺธนลกฺขณํ. Se llama 'āpo' (agua) porque fluye o llega a diversos lugares debido a su naturaleza de fluidez. Se dice 'āpogata' porque está contenido en los diversos tipos de líquidos originados por el karma y otras causas. ¿Qué es eso? Es el elemento agua que posee la característica de cohesión (ābandhana) dentro de la totalidad de los elementos líquidos. เตชนวเสน เตโช, วุตฺตนเยเนว เตเชสุ คตนฺติ เตโชคตํ. กึ ตํ? อุณฺหตฺตลกฺขณํ. เยน จาติ เยน เตโชธาตุคเตน กุปิเตน อยํ กาโย สนฺตปฺปติ, เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติ. เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชีรติ, อินฺทฺริยเวกลฺลตํ พลปริกฺขยํ วลิปลิตาทิภาวญฺจ ปาปุณาติ. เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปิเตน อยํ กาโย ฑยฺหติ. โส จ ปุคฺคโล ‘‘ฑยฺหามิ ฑยฺหามี’’ติ กนฺทนฺโต สตโธตสปฺปิโคสีสจนฺทนาทิเลปญฺเจว ตาลวณฺฏวาตญฺจ ปจฺจาสีสติ. เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตีติ เยเนตํ อสิตํ วา โอทนาทิ ปีตํ วา ปานกาทิ ขายิตํ วา ปิฏฺฐขชฺชกาทิ สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผาณิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุริมา ตโย เตโชธาตุสมุฏฺฐานา. ปจฺฉิโม กมฺมสมุฏฺฐาโนว. Se llama 'tejo' (fuego) por su facultad de calentar o su agudeza. Según el método ya mencionado, se dice 'tejogata' por estar contenido en los diversos tipos de fuego. ¿Qué es eso? Es la característica de calor. 'Por lo cual se calienta' se refiere al calor perturbado contenido en el fuego por el cual este cuerpo se entibia, como sucede con las fiebres intermitentes. 'Por lo cual envejece' se refiere al fuego por el cual este cuerpo madura y llega al deterioro de las facultades, la pérdida de fuerza, las arrugas y las canas. 'Por lo cual se consume' se refiere al calor perturbado por el cual este cuerpo arde intensamente; la persona, clamando '¡me quemo, me quemo!', anhela la aplicación de mantequilla clarificada lavada cien veces, sándalo Gosīsa y el aire del abanico. 'Por lo cual lo ingerido... se digiere completamente' se refiere al fuego digestivo por el cual el arroz ingerido, las bebidas, los alimentos masticados y las exquisiteces saboreadas como el mango maduro o la miel se cocinan bien y se transforman en esencia nutricional, diferenciándose entre sí. Aquí, los tres primeros tipos de fuego se originan de las cuatro causas (karma, mente, temperatura y nutrición), mientras que el último, el fuego digestivo, se origina únicamente del karma. วายนวเสน วาโย, วุตฺตนเยเนว วาเยสุ คตนฺติ วาโยคตํ. กึ ตํ? วิตฺถมฺภนลกฺขณํ. อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺกาทิปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรหณวาตา. อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหรณกา อโธ โอโรหณวาตา. กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตา. โกฏฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อนฺโตวาตา. องฺคมงฺคานุสาริโน วาตาติ ธมนิชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฏา สมิญฺชนปสารณาทินิพฺพตฺตกา วาตา. อสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนนาสิกวาโต. ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกวาโต. เอตฺถ จ ปุริมา ปญฺจ จตุสมุฏฺฐานา. อสฺสาสปสฺสาสา [Pg.346] จิตฺตสมุฏฺฐานาว. สพฺพตฺถ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อิมินา ปเทน อวเสสโกฏฺฐาเสสุ อาโปธาตุอาทโย สงฺคหิตา. Se llama 'vāyo' (aire) por su facultad de movimiento o impulsión. Según el método ya mencionado, se dice 'vāyogata' por estar contenido en los diversos tipos de aire. ¿Qué es eso? Es la característica de soporte o distensión. 'Vientos que suben' son los que causan eructos, hipo, etc. 'Vientos que bajan' son los que expulsan los excrementos y la orina. 'Vientos en el vientre' son los que están fuera de los intestinos. 'Vientos en los intestinos' son los que están dentro de ellos. 'Vientos que recorren los miembros' son los que circulan por todo el cuerpo a través de la red de nervios y vasos, produciendo movimientos como flexionar, extender y otros gestos corporales. 'Inhalación' es el aire que entra por la nariz. 'Exhalación' es el aire que sale por la nariz. Aquí, los cinco primeros tipos de aire se originan de las cuatro causas. La inhalación y la exhalación se originan únicamente de la mente. En todas las secciones, con la frase 'o cualquier otra cosa', se incluyen los elementos correspondientes presentes en las secciones restantes. อิติ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ทฺวาทสหิ อาโปธาตุ, จตูหิ เตโชธาตุ, ฉหิ วาโยธาตูติ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ จตสฺโส ธาตุโย วิตฺถาริตา โหนฺตีติ อยํ ตาเวตฺถ ปาฬิวณฺณนา. Así, mediante veinte aspectos del elemento tierra, doce del elemento agua, cuatro del elemento fuego y seis del elemento aire, se detallan los cuatro elementos a través de cuarenta y dos aspectos. Esta es, en primer lugar, la explicación de las palabras del texto en este contexto de la meditación detallada de los elementos. ๓๐๘. ภาวนานเย ปเนตฺถ ติกฺขปญฺญสฺส ภิกฺขุโน เกสา ปถวีธาตุ, โลมา ปถวีธาตูติ เอวํ วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติ. ยํ ถทฺธลกฺขณํ, อยํ ปถวีธาตุ. ยํ อาพนฺธนลกฺขณํ, อยํ อาโปธาตุ. ยํ ปริปาจนลกฺขณํ, อยํ เตโชธาตุ. ยํ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ มนสิกโรโต ปนสฺส กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ. นาติติกฺขปญฺญสฺส ปน เอวํ มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ. ปุริมนเยน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ. 308. En cuanto al método de meditación, para un monje de sabiduría aguda, la aprehensión de los elementos de manera detallada como 'los cabellos son el elemento tierra, los vellos son el elemento tierra', etc., le resulta un proceso lento o prolijo. En cambio, cuando reflexiona de esta manera: 'lo que tiene la característica de rigidez es el elemento tierra; lo que tiene la característica de cohesión es el elemento agua; lo que tiene la característica de maduración es el elemento fuego; lo que tiene la característica de soporte es el elemento aire', el tema de meditación se le vuelve claro. Sin embargo, para quien no tiene una sabiduría muy aguda, reflexionar de esta última manera le resulta oscuro y confuso; para él, el tema de meditación se vuelve claro al reflexionar detalladamente según el método anterior, analizando las partes físicas. กถํ? ยถา ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ พหุเปยฺยาลํ ตนฺตึ สชฺฌายนฺเตสุ ติกฺขปญฺโญ ภิกฺขุ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวา ตโต ปรํ อุภโตโกฏิวเสเนว สชฺฌายํ กโรนฺโต คจฺฉติ. ตตฺร นาติติกฺขปญฺโญ เอวํ วตฺตา โหติ ‘‘กึ สชฺฌาโย นาเมส โอฏฺฐปริยาหตมตฺตํ กาตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปคุณา ภวิสฺสตี’’ติ. โส อาคตาคตํ เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวาว สชฺฌายํ กโรติ. ตเมนํ อิตโร เอวมาห – ‘‘กึ สชฺฌาโย นาเมส ปริโยสานํ คนฺตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปริโยสานํ คมิสฺสตี’’ติ. เอวเมว ติกฺขปญฺญสฺส เกสาทิวเสน วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติ. ยํ ถทฺธลกฺขณํ, อยํ ปถวีธาตูติอาทินา นเยน สงฺเขปโต มนสิกโรโต กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติ. อิตรสฺส ตถา มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ. เกสาทิวเสน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ. ¿Cómo? Así como cuando dos monjes están recitando un texto con muchas abreviaturas (peyyāla), el monje de agudo entendimiento, tras detallar el inicio de la abreviatura una o dos veces, continúa la recitación tomando solamente los dos extremos (inicio y final). En ese caso, el que no es de entendimiento tan agudo dice así: «¿Qué clase de recitación es esta? Este ni siquiera permite que los labios se toquen; si se recita de este modo, ¿cuándo se dominará el texto?». Y así, él recita detallando cada vez que aparece el inicio de una abreviatura. El otro le dice: «¿Qué clase de recitación es esta? Este no permite llegar al final; si se recita así, ¿cuándo llegará el texto a su conclusión?». Del mismo modo, para aquel de agudo entendimiento, el discernimiento de los elementos detalladamente por medio del cabello y demás partes se le presenta como una demora (papañca). Para quien reflexiona de manera resumida mediante el método de: «lo que tiene la característica de solidez es el elemento tierra», el objeto de meditación se le vuelve claro. Para el otro (el de entendimiento menos agudo), reflexionar así de forma resumida es como estar en la oscuridad, no se le manifiesta; solo se le vuelve claro cuando reflexiona detalladamente por medio del cabello y demás partes. ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน ติกฺขปญฺเญน ตาว รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สกลมฺปิ อตฺตโน รูปกายํ อาวชฺเชตฺวา โย อิมสฺมึ กาเย ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตุ. โย อาพนฺธนภาโว [Pg.347] วา ทฺรวภาโว วา, อยํ อาโปธาตุ. โย ปริปาจนภาโว วา อุณฺหภาโว วา, อยํ เตโชธาตุ. โย วิตฺถมฺภนภาโว วา สมุทีรณภาโว วา, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ สํขิตฺเตน ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺมณตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติ. Por lo tanto, aquel de agudo entendimiento que desee desarrollar este objeto de meditación, habiéndose retirado a la soledad y permaneciendo en reclusión, debe considerar todo su propio cuerpo físico así: «Cualquier estado de solidez o estado de aspereza que haya en este cuerpo, esto es el elemento tierra. Cualquier estado de cohesión o estado de liquidez, esto es el elemento agua. Cualquier estado de maduración o estado de calor, esto es el elemento fuego. Cualquier estado de soporte o estado de movimiento, esto es el elemento aire». Habiendo así discernido los elementos de forma resumida, debe considerarlos, prestarles atención y examinarlos repetidamente como «elemento tierra», «elemento agua», etc., simplemente como elementos, sin la noción de ser y sin la noción de alma. A quien se esfuerza de este modo, en poco tiempo le surge una concentración que es solo de acceso, que no alcanza la absorción plena debido a que tiene como objeto una realidad de naturaleza intrínseca, y que es abarcada por el conocimiento que ilumina la diferenciación de los elementos. อถ วา ปน เย อิเม จตุนฺนํ มหาภูตานํ นิสฺสตฺตภาวทสฺสนตฺถํ ธมฺมเสนาปตินา ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) จตฺตาโร โกฏฺฐาสา วุตฺตา. เตสุ ตํ ตํ อนฺตรานุสารินา ญาณหตฺเถน วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา โย เอเตสุ ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตูติ ปุริมนเยเนว ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺมณตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติ. อยํ สงฺเขปโต อาคเต จตุธาตุววตฺถาเน ภาวนานโย. O bien, están estas cuatro secciones mencionadas por el General del Dhamma (Sariputta) para mostrar la ausencia de un ser en los cuatro grandes elementos: «En dependencia de los huesos, en dependencia de los tendones, en dependencia de la carne y en dependencia de la piel, el espacio así circundado se conoce simplemente como forma (rûpa)». Entre estas secciones, separándolas repetidamente con la mano del conocimiento que penetra a través de cada intervalo, debe discernir los elementos según el método anterior: «Cualquier estado de solidez o estado de aspereza que haya en estos, esto es el elemento tierra». Debe considerar, prestar atención y examinar repetidamente como «elemento tierra», «elemento agua», etc., tratándolos solo como elementos, sin ser y sin alma. A quien se esfuerza de este modo, en poco tiempo le surge la concentración de acceso, abarcada por el conocimiento que ilumina la diferenciación de los elementos, la cual no alcanza la absorción plena por tener como objeto fenómenos de naturaleza intrínseca. Este es el método de desarrollo del discernimiento de los cuatro elementos cuando se presenta de forma resumida. ๓๐๙. วิตฺถารโต อาคเต ปน เอวํ เวทิตพฺโพ. อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน หิ นาติติกฺขปญฺเญน โยคินา อาจริยสนฺติเก ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ วิตฺถารโต ธาตุโย อุคฺคณฺหิตฺวา วุตฺตปฺปกาเร เสนาสเน วิหรนฺเตน กตสพฺพกิจฺเจน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สสมฺภารสงฺเขปโต, สสมฺภารวิภตฺติโต, สลกฺขณสงฺเขปโต, สลกฺขณวิภตฺติโตติ เอวํ จตูหากาเรหิ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตพฺพํ. 309. Sin embargo, cuando se presenta de forma detallada, debe entenderse así: El yogui que no es de entendimiento muy agudo y desea desarrollar este objeto de meditón, habiendo aprendido detalladamente los elementos en presencia de un maestro mediante cuarenta y dos modos, debe residir en un alojamiento con las características mencionadas, habiendo cumplido con todos sus deberes, retirado a la soledad y en reclusión. Debe desarrollar el objeto de meditón a través de estos cuatro modos: (1) por el resumen de sus componentes, (2) por la división de sus componentes, (3) por el resumen de sus características, y (4) por la división de sus características. ตตฺถ กถํ สสมฺภารสงฺเขปโต ภาเวติ? อิธ ภิกฺขุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปติ. ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตํ อุทกสงฺขาตํ อาพนฺธนาการํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปติ. จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนกํ เตชํ เตโชธาตูติ ววตฺถเปติ[Pg.348]. ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนาการํ วาโยธาตูติ ววตฺถเปติ. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโตเยว ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ. De estos, ¿cómo lo desarrolla mediante el resumen de sus componentes? Aquí, el monje define como «elemento tierra» el aspecto de solidez en las veinte partes (del cuerpo). Define como «elemento agua» el aspecto de cohesión en las doce partes que consisten en fluidos denominados agua. Define como «elemento fuego» el calor que produce la maduración en las cuatro partes. Define como «elemento aire» el aspecto de soporte en las seis partes. Mientras él define de este modo, los elementos se le vuelven manifiestos. Al considerar y prestar atención a estos repetidamente, surge la concentración de acceso según el método ya mencionado. ๓๑๐. ยสฺส ปน เอวํ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สสมฺภารวิภตฺติโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? เตน หิ ภิกฺขุนา ยํ ตํ กายคตาสติกมฺมฏฺฐานนิทฺเทเส สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ ทสธา มนสิการโกสลฺลญฺจ วุตฺตํ. ทฺวตฺตึสากาเร ตาว ตํ สพฺพํ อปริหาเปตฺวา ตจปญฺจกาทีนํ อนุโลมปฏิโลมโต วจสา สชฺฌายํ อาทึกตฺวา สพฺพํ ตตฺถ วุตฺตวิธานํ กาตพฺพํ. อยเมว หิ วิเสโส, ตตฺถ วณฺณสณฺฐานทิโสกาสปริจฺเฉทวเสน เกสาทโย มนสิกริตฺวาปิ ปฏิกฺกูลวเสน จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ, อิธ ธาตุวเสน. ตสฺมา วณฺณาทิวเสน ปญฺจธา ปญฺจธา เกสาทโย มนสิกริตฺวา อวสาเน เอวํ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. 310. Sin embargo, para aquel a quien el objeto de meditón no se le completa mediante el desarrollo del resumen, este debe ser desarrollado mediante la división de sus componentes. ¿Cómo? Ese monje debe poner en práctica las siete habilidades en el aprendizaje y las diez habilidades en la atención que se mencionan en la explicación de la meditón sobre la atención al cuerpo. Primero, sin omitir nada de eso respecto a los treinta y dos aspectos, debe comenzar con la recitación verbal de los grupos de cinco que terminan en la piel (tacapañcaka) y demás, tanto en orden directo como inverso, y realizar todo el procedimiento allí descrito. Pero esta es la diferencia: allí (en la atención al cuerpo), después de considerar el cabello y demás partes por medio del color, la forma, la dirección, el lugar y la delimitación, la mente debe establecerse mediante el aspecto de lo repulsivo; aquí, debe hacerse mediante el aspecto de los elementos. Por lo tanto, después de considerar el cabello y demás partes de cinco en cinco según el color y demás aspectos, al final debe aplicarse la atención de la siguiente manera: ๓๑๑. อิเม เกสา นาม สีสกฏาหปลิเวฐนจมฺเม ชาตา. ตตฺถ ยถาวมฺมิกมตฺถเก ชาเตสุ กุณฺฐติเณสุ น วมฺมิกมตฺถโก ชานาติ มยิ กุณฺฐติณานิ ชาตานีติ, นปิ กุณฺฐติณานิ ชานนฺติ มยํ วมฺมิกมตฺถเก ชาตานีติ, เอวเมว น สีสกฏาหปลิเวฐนจมฺมํ ชานาติ มยิ เกสา ชาตาติ, นปิ เกสา ชานนฺติ มยํ สีสกฏาหเวฐนจมฺเม ชาตาติ, อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เกสา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 311. «Estos llamados cabellos han crecido sobre la piel que envuelve el cráneo. Allí, así como cuando crecen hierbas romas sobre la cima de un hormiguero, la cima del hormiguero no sabe: 'Sobre mí han crecido hierbas romas', ni las hierbas romas saben: 'Hemos crecido sobre la cima de un hormiguero'; de la misma manera, la piel que envuelve el cráneo no sabe: 'Sobre mí han crecido los cabellos', ni los cabellos saben: 'Hemos crecido sobre la piel que envuelve el cráneo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y examen mutuo. Por lo tanto, lo que se denomina cabellos es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, no es un ser, es sólida y es el elemento tierra». ๓๑๒. โลมา สรีรเวฐนจมฺเม ชาตา. ตตฺถ ยถา สุญฺญคามฏฺฐาเน ชาเตสุ ทพฺพติณเกสุ น สุญฺญคามฏฺฐานํ ชานาติ มยิ ทพฺพติณกานิ ชาตานีติ, นปิ ทพฺพติณกานิ ชานนฺติ มยํ สุญฺญคามฏฺฐาเน ชาตานีติ, เอวเมว น สรีรเวฐนจมฺมํ ชานาติ มยิ โลมา ชาตาติ. นปิ โลมา ชานนฺติ มยํ สรีรเวฐนจมฺเม ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา [Pg.349] เอเต ธมฺมา. อิติ โลมา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 312. Los vellos han crecido en la piel que envuelve el cuerpo. Allí, tal como cuando crecen las hierbas dabba en el terreno de una aldea desierta, el terreno de la aldea desierta no sabe: "las hierbas dabba han crecido en mí", ni tampoco las hierbas dabba saben: "hemos crecido en el terreno de una aldea desierta"; de la misma manera, la piel que envuelve el cuerpo no sabe: "los vellos han crecido en mí". Ni tampoco los vellos saben: "hemos crecido en la piel que envuelve el cuerpo". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama vello es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra. ๓๑๓. นขา องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ชาตา. ตตฺถ ยถา กุมารเกสุ ทณฺฑเกหิ มธุกฏฺฐิเก วิชฺฌิตฺวา กีฬนฺเตสุ น ทณฺฑกา ชานนฺติ อมฺเหสุ มธุกฏฺฐิกา ฐปิตาติ, นปิ มธุกฏฺฐิกา ชานนฺติ มยํ ทณฺฑเกสุ ฐปิตาติ, เอวเมว น องฺคุลิโย ชานนฺติ อมฺหากํ อคฺเคสุ นขา ชาตาติ. นปิ นขา ชานนฺติ มยํ องฺคุลีนํ อคฺเคสุ ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ นขา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 313. Las uñas han crecido en las puntas de los dedos. Allí, tal como cuando unos niños juegan habiendo atravesado semillas de madhuka con palitos, los palitos no saben: "las semillas de madhuka están colocadas en nosotros", ni tampoco las semillas de madhuka saben: "estamos colocadas en los palitos"; de la misma manera, los dedos no saben: "las uñas han crecido en nuestras puntas". Ni tampoco las uñas saben: "hemos crecido en las puntas de los dedos". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama uña es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra. ๓๑๔. ทนฺตา หนุกฏฺฐิเกสุ ชาตา. ตตฺถ ยถา วฑฺฒกีหิ ปาสาณอุทุกฺขลเกสุ เกนจิเทว สิเลสชาเตน พนฺธิตฺวา ฐปิตถมฺเภสุ น อุทุกฺขลา ชานนฺติ อมฺเหสุ ถมฺภา ฐิตาติ. นปิ ถมฺภา ชานนฺติ มยํ อุทุกฺขเลสุ ฐิตาติ, เอวเมว น หนุกฏฺฐีนิ ชานนฺติ อมฺเหสุ ทนฺตา ชาตาติ. นปิ ทนฺตา ชานนฺติ มยํ หนุกฏฺฐีสุ ชาตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ทนฺตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 314. Los dientes han crecido en los huesos de la mandíbula. Allí, tal como cuando unos carpinteros, habiendo atado con algún tipo de resina, colocan pilares en pequeños morteros de piedra, los morteros no saben: "los pilares están situados en nosotros", ni tampoco los pilares saben: "estamos situados en los morteros"; de la misma manera, los huesos de la mandíbula no saben: "los dientes han crecido en nosotros". Ni tampoco los dientes saben: "hemos crecido en los huesos de la mandíbula". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama diente es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra. ๓๑๕. ตโจ สกลสรีรํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิโต. ตตฺถ ยถา อลฺลโคจมฺมปริโยนทฺธาย มหาวีณาย น มหาวีณา ชานาติ อหํ อลฺลโคจมฺเมน ปริโยนทฺธาติ. นปิ อลฺลโคจมฺมํ ชานาติ มยา มหาวีณา ปริโยนทฺธาติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ อหํ ตเจน ปริโยนทฺธนฺติ. นปิ ตโจ ชานาติ มยา สรีรํ ปริโยนทฺธนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ตโจ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 315. La piel se encuentra envolviendo todo el cuerpo. Allí, tal como en un gran laúd cubierto con una piel de buey húmeda, el gran laúd no sabe: "estoy cubierto por una piel de buey húmeda", ni tampoco la piel de buey húmeda sabe: "por mí el gran laúd está cubierto"; de la misma manera, el cuerpo no sabe: "estoy envuelto por la piel". Ni tampoco la piel sabe: "por mí el cuerpo está envuelto". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama piel es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra. ๓๑๖. มํสํ อฏฺฐิสงฺฆาฏํ อนุลิมฺปิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา มหามตฺติกลิตฺตาย ภิตฺติยา น ภิตฺติ ชานาติ อหํ มหามตฺติกาย ลิตฺตาติ. นปิ [Pg.350] มหามตฺติกา ชานาติ มยา ภิตฺติ ลิตฺตาติ, เอวเมว น อฏฺฐิสงฺฆาโฏ ชานาติ อหํ นวเปสิสตปฺปเภเทน มํเสน ลิตฺโตติ. นปิ มํสํ ชานาติ มยา อฏฺฐิสงฺฆาโฏ ลิตฺโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มํสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 316. La carne se encuentra recubriendo el conjunto de los huesos. Allí, tal como respecto a una pared revocada con arcilla espesa, la pared no sabe: "estoy revocada con arcilla espesa", ni tampoco la arcilla sabe: "por mí la pared está revocada"; de la misma manera, el conjunto de los huesos no sabe: "estoy recubierto por la carne en sus novecientas porciones", ni tampoco la carne sabe: "por mí el conjunto de los huesos está recubierto". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama carne es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra. ๓๑๗. นฺหารุ สรีรพฺภนฺตเร อฏฺฐีนิ อาพนฺธมานา ฐิตา. ตตฺถ ยถา วลฺลีหิ วินทฺเธสุ กุฏฺฏทารูสุ น กุฏฺฏทารูนิ ชานนฺติ มยํ วลฺลีหิ วินทฺธานีติ. นปิ วลฺลิโย ชานนฺติ อมฺเหหิ กุฏฺฏทารูนิ วินทฺธานีติ, เอวเมว น อฏฺฐีนิ ชานนฺติ มยํ นฺหารูหิ อาพทฺธานีติ. นปิ นฺหารู ชานนฺติ อมฺเหหิ อฏฺฐีนิ อาพทฺธานีติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ นฺหารุ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 317. Los tendones se encuentran ligando los huesos dentro del cuerpo. Allí, tal como cuando las maderas de una pared están ligadas con enredaderas, las maderas de la pared no saben: "estamos ligadas con enredaderas", ni tampoco las enredaderas saben: "por nosotras las maderas de la pared están ligadas"; de la misma manera, los huesos no saben: "estamos ligados por los tendones", ni tampoco los tendones saben: "por nosotros los huesos están ligados". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama tendón es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra. ๓๑๘. อฏฺฐีสุ ปณฺหิกฏฺฐิ โคปฺผกฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. โคปฺผกฏฺฐิ ชงฺฆฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ชงฺฆฏฺฐิ อูรุฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. อูรุฏฺฐิ กฏิฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. กฏิฏฺฐิ ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ, ปิฏฺฐิกณฺฏโก คีวฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโต. คีวฏฺฐิ สีสฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. สีสฏฺฐิ คีวฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. คีวฏฺฐิ ปิฏฺฐิกณฺฏเก ปติฏฺฐิตํ. ปิฏฺฐิกณฺฏโก กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิโต. กฏิฏฺฐิ อูรุฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. อูรุฏฺฐิ ชงฺฆฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. ชงฺฆฏฺฐิ โคปฺผกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. โคปฺผกฏฺฐิ ปณฺหิกฏฺฐิเก ปติฏฺฐิตํ. 318. Entre los huesos, el hueso del talón se encuentra sosteniendo al hueso del tobillo. El hueso del tobillo se encuentra sosteniendo al hueso de la pierna. El hueso de la pierna se encuentra sosteniendo al hueso del muslo. El hueso del muslo se encuentra sosteniendo al hueso de la cadera. El hueso de la cadera se encuentra sosteniendo a la columna vertebral; la columna vertebral se encuentra sosteniendo al hueso del cuello. El hueso del cuello se encuentra sosteniendo al hueso de la cabeza. El hueso de la cabeza descansa sobre el hueso del cuello. El hueso del cuello descansa sobre la columna vertebral. La columna vertebral descansa sobre el hueso de la cadera. El hueso de la cadera descansa sobre el hueso del muslo. El hueso del muslo descansa sobre el hueso de la pierna. El hueso de la pierna descansa sobre el hueso del tobillo. El hueso del tobillo descansa sobre el hueso del talón. ตตฺถ ยถา อิฏฺฐกทารุโคมยาทิสญฺจเยสุ น เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ชานนฺติ มยํ อุปริเม อุปริเม อุกฺขิปิตฺวา ฐิตาติ. นปิ อุปริมา อุปริมา ชานนฺติ มยํ เหฏฺฐิเมสุ เหฏฺฐิเมสุ ปติฏฺฐิตาติ, เอวเมว น ปณฺหิกฏฺฐิ ชานาติ อหํ โคปฺผกฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น โคปฺผกฏฺฐิ ชานาติ อหํ ชงฺฆฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น ชงฺฆฏฺฐิ ชานาติ อหํ อูรุฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น อูรุฏฺฐิ ชานาติ อหํ กฏิฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น กฏิฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น ปิฏฺฐิกณฺฏโก ชานาติ อหํ คีวฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น คีวฏฺฐิ ชานาติ อหํ สีสฏฺฐึ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตนฺติ. น สีสฏฺฐิ ชานาติ อหํ คีวฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น คีวฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปิฏฺฐิกณฺฏเก [Pg.351] ปติฏฺฐิตนฺติ. น ปิฏฺฐิกณฺฏโก ชานาติ อหํ กฏิฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิโตติ. น กฏิฏฺฐิ ชานาติ อหํ อูรุฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น อูรุฏฺฐิ ชานาติ อหํ ชงฺฆฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น ชงฺฆฏฺฐิ ชานาติ อหํ โคปฺผกฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. น โคปฺผกฏฺฐิ ชานาติ อหํ ปณฺหิกฏฺฐิมฺหิ ปติฏฺฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อฏฺฐิ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. Allí, tal como en montones de ladrillos, madera, estiércol de vaca, etc., los que están más abajo no saben: "nosotros nos encontramos sosteniendo a los que están más arriba", ni tampoco los que están más arriba saben: "nosotros descansamos sobre los que están más abajo"; de la misma manera, el hueso del talón no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso del tobillo". El hueso del tobillo no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso de la pierna". El hueso de la pierna no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso del muslo". El hueso del muslo no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso de la cadera". El hueso de la cadera no sabe: "me encuentro sosteniendo a la columna vertebral". La columna vertebral no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso del cuello". El hueso del cuello no sabe: "me encuentro sosteniendo al hueso de la cabeza". El hueso de la cabeza no sabe: "descanso sobre el hueso del cuello". El hueso del cuello no sabe: "descanso sobre la columna vertebral". La columna vertebral no sabe: "descanso sobre el hueso de la cadera". El hueso de la cadera no sabe: "descanso sobre el hueso del muslo". El hueso del muslo no sabe: "descanso sobre el hueso de la pierna". El hueso de la pierna no sabe: "descanso sobre el hueso del tobillo". El hueso del tobillo no sabe: "descanso sobre el hueso del talón". Estos fenómenos están desprovistos de mutua atención y reflexión. Así, lo que se llama hueso es una parte separada en este cuerpo, inconsciente, indeterminada, vacía, carente de ser, sólida, el elemento tierra. ๓๑๙. อฏฺฐิมิญฺชํ เตสํ เตสํ อฏฺฐีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา เวฬุปพฺพาทีนํ อนฺโต ปกฺขิตฺตฉินฺนเวตฺตคฺคาทีสุ น เวฬุปพฺพาทีนิ ชานนฺติ อมฺเหสุ เวตฺตคฺคาทีนิ ปกฺขิตฺตานีติ. นปิ เวตฺตคฺคาทีนิ ชานนฺติ มยํ เวฬุปพฺพาทีสุ ฐิตานีติ, เอวเมว น อฏฺฐีนิ ชานนฺติ อมฺหากํ อนฺโต มิญฺชํ ฐิตนฺติ. นาปิ มิญฺชํ ชานาติ อหํ อฏฺฐีนํ อนฺโต ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อฏฺฐิมิญฺชํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 319. La médula ósea se encuentra en el interior de los diversos huesos. En este sentido, tal como cuando se introducen brotes de mimbre hervidos en el interior de nudos de bambú, los nudos de bambú no saben: 'Los brotes de mimbre están dentro de nosotros'; ni los brotes de mimbre saben: 'Estamos dentro de los nudos de bambú'; del mismo modo, los huesos no saben: 'La médula está dentro de nosotros'; ni la médula sabe: 'Estoy dentro de los huesos'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, la médula ósea es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๐. วกฺกํ คลวาฏกโต นิกฺขนฺเตน เอกมูเลน โถกํ คนฺตฺวา ทฺวิธา ภินฺเนน ถูลนฺหารุนา วินิพทฺธํ หุตฺวา หทยมํสํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา วณฺฏุปนิพทฺเธ อมฺพผลทฺวเย น วณฺฏํ ชานาติ มยา อมฺพผลทฺวยํ อุปนิพทฺธนฺติ. นปิ อมฺพผลทฺวยํ ชานาติ อหํ วณฺเฏน อุปนิพทฺธนฺติ, เอวเมว น ถูลนฺหารุ ชานาติ มยา วกฺกํ อุปนิพทฺธนฺติ. นปิ วกฺกํ ชานาติ อหํ ถูลนฺหารุนา อุปนิพทฺธนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ วกฺกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 320. Los riñones están unidos por un grueso tendón que nace de la garganta, avanza un poco y se divide en dos, rodeando la carne del corazón. En este caso, tal como cuando dos mangos están unidos por un tallo, el tallo no sabe: 'He unido a dos mangos'; ni los mangos saben: 'Estamos unidos por un tallo'; del mismo modo, el grueso tendón no sabe: 'He unido los riñones'; ni los riñones saben: 'Estoy unido por el grueso tendón'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, los riñones son una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๑. หทยํ สรีรพฺภนฺตเร อุรฏฺฐิปญฺชรมชฺฌํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรํ นิสฺสาย ฐปิตาย มํสเปสิยา น สนฺทมานิกปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ มํ นิสฺสาย มํสเปสิ ฐิตาติ. นปิ มํสเปสิ ชานาติ อหํ ชิณฺณสนฺทมานิกปญฺชรํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น อุรฏฺฐิปญฺชรพฺภนฺตรํ ชานาติ มํ นิสฺสาย หทยํ ฐิตนฺติ. นปิ หทยํ ชานาติ อหํ อุรฏฺฐิปญฺชรํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต [Pg.352] ธมฺมา. อิติ หทยํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 321. El corazón se encuentra en el interior del cuerpo, apoyado en el centro de la cavidad torácica. En este caso, tal como cuando se coloca un trozo de carne apoyado en el armazón de una litera vieja, el interior del armazón de la litera no sabe: 'Un trozo de carne se apoya en mí'; ni el trozo de carne sabe: 'Estoy apoyado en el armazón de una litera vieja'; del mismo modo, el interior de la cavidad torácica no sabe: 'El corazón se apoya en mí'; ni el corazón sabe: 'Estoy apoyado en la cavidad torácica'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el corazón es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๒. ยกนํ อนฺโตสรีเร ทฺวินฺนํ ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา อุกฺขลิกปาลปสฺสมฺหิ ลคฺเค ยมกมํสปิณฺเฑ น อุกฺขลิกปาลปสฺสํ ชานาติ มยิ ยมกมํสปิณฺโฑ ลคฺโคติ. นปิ ยมกมํสปิณฺโฑ ชานาติ อหํ อุกฺขลิกปาลปสฺเส ลคฺโคติ, เอวเมว น ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ ชานาติ มํ นิสฺสาย ยกนํ ฐิตนฺติ. นปิ ยกนํ ชานาติ อหํ ถนานมพฺภนฺตเร ทกฺขิณปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ยกนํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 322. El hígado se encuentra en el interior del cuerpo, entre los dos pechos, apoyado en el lado derecho. En este caso, tal como cuando una masa doble de carne está adherida al costado de una vasija, el costado de la vasija no sabe: 'Una masa doble de carne está adherida a mí'; ni la masa doble de carne sabe: 'Estoy adherida al costado de una vasija'; del mismo modo, el lado derecho entre los pechos no sabe: 'El hígado se apoya en mí'; ni el hígado sabe: 'Estoy apoyado en el lado derecho entre los pechos'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el hígado es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๓. กิโลมเกสุ ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ หทยญฺจ วกฺกญฺจ ปริวาเรตฺวา ฐิตํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนกิโลมกํ สกลสรีเร จมฺมสฺส เหฏฺฐโต มํสํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปิโลติกปลิเวฐิเต มํเส น มํสํ ชานาติ อหํ ปิโลติกาย ปลิเวฐิตนฺติ. นปิ ปิโลติกา ชานาติ มยา มํสํ ปลิเวฐิตนฺติ, เอวเมว น วกฺกหทยานิ สกลสรีเร จ มํสํ ชานาติ อหํ กิโลมเกน ปฏิจฺฉนฺนนฺติ. นปิ กิโลมกํ ชานาติ มยา วกฺกหทยานิ สกลสรีเร จ มํสํ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ กิโลมกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 323. Entre las membranas, la membrana oculta se encuentra rodeando el corazón y los riñones. La membrana no oculta se encuentra envolviendo la carne por debajo de la piel en todo el cuerpo. En este caso, tal como cuando la carne está envuelta en un trapo viejo, la carne no sabe: 'Estoy envuelta en un trapo viejo'; ni el trapo sabe: 'He envuelto la carne'; del mismo modo, los riñones, el corazón y la carne de todo el cuerpo no saben: 'Estamos cubiertos por la membrana'; ni la membrana sabe: 'He cubierto los riñones, el corazón y la carne de todo el cuerpo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, la membrana es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๔. ปิหกํ หทยสฺส วามปสฺเส อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตํ. ตตฺถ ยถา โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตาย โคมยปิณฺฑิยา น โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ ชานาติ โคมยปิณฺฑิ มํ นิสฺสาย ฐิตาติ. นปิ โคมยปิณฺฑิ ชานาติ อหํ โกฏฺฐมตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ ชานาติ ปิหกํ มํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. นปิ ปิหกํ ชานาติ อหํ อุทรปฏลสฺส มตฺถกปสฺสํ นิสฺสาย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปิหกํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 324. El bazo se encuentra al lado izquierdo del corazón, apoyado en la parte superior del revestimiento abdominal. En este caso, tal como cuando una masa de estiércol de vaca está apoyada en la parte superior de un granero, la parte superior del granero no sabe: 'Una masa de estiércol de vaca se apoya en mí'; ni la masa de estiércol sabe: 'Estoy apoyada en la parte superior de un granero'; del mismo modo, la parte superior del revestimiento abdominal no sabe: 'El bazo se apoya en mí'; ni el bazo sabe: 'Estoy apoyado en la parte superior del revestimiento abdominal'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el bazo es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๕. ปปฺผาสํ [Pg.353] สรีรพฺภนฺตเร ทฺวินฺนํ ถนานมนฺตเร หทยญฺจ ยกนญฺจ อุปริ ฉาเทตฺวา โอลมฺพนฺตํ ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาเน สกุณกุลาวเก น ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ สกุณกุลาวโก ลมฺพมาโน ฐิโตติ. นปิ สกุณกุลาวโก ชานาติ อหํ ชิณฺณโกฏฺฐพฺภนฺตเร ลมฺพมาโน ฐิโตติ, เอวเมว น ตํ สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ ปปฺผาสํ ลมฺพมานํ ฐิตนฺติ. นปิ ปปฺผาสํ ชานาติ อหํ เอวรูเป สรีรพฺภนฺตเร ลมฺพมานํ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปปฺผาสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 325. Los pulmones se encuentran en el interior del cuerpo, entre los dos pechos, colgando y cubriendo por encima al corazón y al hígado. En este caso, tal como cuando un nido de pájaro cuelga en el interior de un granero viejo, el interior del granero viejo no sabe: 'Un nido de pájaro cuelga en mí'; ni el nido de pájaro sabe: 'Estoy colgando en el interior de un granero viejo'; del mismo modo, el interior del cuerpo no sabe: 'Los pulmones cuelgan en mí'; ni los pulmones saben: 'Estoy colgando en tal interior del cuerpo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, los pulmones son una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๖. อนฺตํ คลวาฏกกรีสมคฺคปริยนฺเต สรีรพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา โลหิตโทณิกาย โอภุชิตฺวา ฐปิเต ฉินฺนสีสธมฺมนิกเฬวเร น โลหิตโทณิ ชานาติ มยิ ธมฺมนิกเฬวรํ ฐิตนฺติ. นปิ ธมฺมนิกเฬวรํ ชานาติ อหํ โลหิตโทณิยา ฐิตนฺติ, เอวเมว น สรีรพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ อนฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ อนฺตํ ชานาติ อหํ สรีรพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อนฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 326. El intestino se encuentra en el interior del cuerpo, extendiéndose desde la garganta hasta el conducto de excreción. En este caso, tal como cuando el cuerpo de una serpiente decapitada se coloca enroscado en un recipiente con sangre, el recipiente con sangre no sabe: 'El cuerpo de la serpiente está en mí'; ni el cuerpo de la serpiente sabe: 'Estoy en un recipiente con sangre'; del mismo modo, el interior del cuerpo no sabe: 'El intestino está en mí'; ni el intestino sabe: 'Estoy en el interior del cuerpo'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión y consideración mutua. Por lo tanto, el intestino es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin un ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๗. อนฺตคุณํ อนฺตนฺตเร เอกวีสติอนฺตโภเค พนฺธิตฺวา ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺเพตฺวา ฐิเตสุ รชฺชุเกสุ น ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ ชานาติ รชฺชุกา มํ สิพฺพิตฺวา ฐิตาติ. นปิ รชฺชุกา ชานนฺติ มยํ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลกํ สิพฺพิตฺวา ฐิตาติ, เอวเมว น อนฺตํ ชานาติ อนฺตคุณํ มํ อาพนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ อนฺตคุณํ ชานาติ อหํ อนฺตํ อาพนฺธิตฺวา ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อนฺตคุณํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 327. El mesenterio [membrana intestinal] se encuentra sujetando las veintiuna circunvoluciones del intestino grueso. En este caso, así como en un anillo de cuerda para limpiarse los pies cosido con cordeles pequeños, el anillo de cuerda no sabe: 'Los cordeles me mantienen cosido', ni los cordeles saben: 'Mantenemos cosido el anillo de cuerda'; del mismo modo, el intestino grueso no sabe: 'El mesenterio me mantiene sujeto', ni el mesenterio sabe: 'Mantengo sujeto al intestino grueso'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado mesenterio es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๘. อุทริยํ อุทเร ฐิตํ อสิตปีตขายิตสายิตํ. ตตฺถ ยถา สุวานโทณิยํ ฐิเต สุวานวมถุมฺหิ น สุวานโทณิ ชานาติ มยิ สุวานวมถุ ฐิโตติ. นปิ สุวานวมถุ ชานาติ อหํ สุวานโทณิยํ ฐิโตติ, เอวเมว น อุทรํ ชานาติ มยิ อุทริยํ ฐิตนฺติ[Pg.354]. นปิ อุทริยํ ชานาติ อหํ อุทเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อุทริยํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 328. El contenido estomacal [alimento no digerido] se encuentra en el estómago, consistiendo en lo que ha sido comido, bebido, masticado y lamido. En este caso, así como cuando hay vómito de perro en un comedero para perros, el comedero no sabe: 'El vómito del perro está en mí', ni el vómito del perro sabe: 'Estoy en el comedero para perros'; del mismo modo, el estómago no sabe: 'El contenido estomacal está en mí', ni el contenido estomacal sabe: 'Estoy en el estómago'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado contenido estomacal es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๒๙. กรีสํ ปกฺกาสยสงฺขาเต อฏฺฐงฺคุลเวฬุปพฺพสทิเส อนฺตปริโยสาเน ฐิตํ. ตตฺถ ยถา เวฬุปพฺเพ โอมทฺทิตฺวา ปกฺขิตฺตาย สณฺหปณฺฑุมตฺติกาย น เวฬุปพฺพํ ชานาติ มยิ ปณฺฑุมตฺติกา ฐิตาติ. นปิ ปณฺฑุมตฺติกา ชานาติ อหํ เวฬุปพฺเพ ฐิตาติ, เอวเมว น ปกฺกาสโย ชานาติ มยิ กรีสํ ฐิตนฺติ. นปิ กรีสํ ชานาติ อหํ ปกฺกาสเย ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ กรีสํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 329. Las heces [materia fecal] se encuentran al final del intestino grueso, en el lugar llamado receptáculo de lo digerido, que es similar a un nudo de bambú de ocho dedos de longitud. En este caso, así como cuando se introduce arcilla fina y pálida tras haber sido amasada en un nudo de bambú, el nudo de bambú no sabe: 'La arcilla pálida está en mí', ni la arcilla pálida sabe: 'Estoy en el nudo de bambú'; del mismo modo, el receptáculo de lo digerido no sabe: 'Las heces están en mí', ni las heces saben: 'Estoy en el receptáculo de lo digerido'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, las llamadas heces son una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๓๐. มตฺถลุงฺคํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปุราณลาพุกฏาเห ปกฺขิตฺตาย ปิฏฺฐปิณฺฑิยา น ลาพุกฏาหํ ชานาติ มยิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ฐิตาติ. นปิ ปิฏฺฐปิณฺฑิ ชานาติ อหํ ลาพุกฏาเห ฐิตาติ, เอวเมว น สีสกฏาหพฺภนฺตรํ ชานาติ มยิ มตฺถลุงฺคํ ฐิตนฺติ. นปิ มตฺถลุงฺคํ ชานาติ อหํ สีสกฏาหพฺภนฺตเร ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มตฺถลุงฺคํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ถทฺโธ ปถวีธาตูติ. 330. El cerebro se encuentra en el interior del cráneo. En este caso, así como cuando se coloca una masa de harina en la cáscara de una calabaza vieja, la cáscara de calabaza no sabe: 'La masa de harina está en mí', ni la masa de harina sabe: 'Estoy en la cáscara de calabaza'; del mismo modo, el interior del cráneo no sabe: 'El cerebro está en mí', ni el cerebro sabe: 'Estoy en el interior del cráneo'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado cerebro es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, sólida y perteneciente al elemento tierra. ๓๓๑. ปิตฺเตสุ อพทฺธปิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธํ สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ. พทฺธปิตฺตํ ปิตฺตโกสเก ฐิตํ. ตตฺถ ยถา ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิเต เตเล น ปูวํ ชานาติ เตลํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ ปูวํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น สรีรํ ชานาติ อพทฺธปิตฺตํ มํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ อพทฺธปิตฺตํ ชานาติ อหํ สรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตนฺติ. ยถา วสฺโสทเกน ปุณฺเณ โกสาตกิโกสเก น โกสาตกิโกสโก ชานาติ มยิ วสฺโสทกํ ฐิตนฺติ. นปิ วสฺโสทกํ ชานาติ อหํ โกสาตกิโกสเก ฐิตนฺติ, เอวเมว น ปิตฺตโกสโก ชานาติ มยิ พทฺธปิตฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ พทฺธปิตฺตํ ชานาติ อหํ ปิตฺตโกสเก ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา[Pg.355]. อิติ ปิตฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 331. De las dos clases de bilis, la bilis no confinada está vinculada a la facultad de la vida y se encuentra impregnando todo el cuerpo. La bilis confinada se encuentra en la vesícula biliar. En este caso, así como cuando el aceite impregna un pastel, el pastel no sabe: 'El aceite me impregna', ni el aceite sabe: 'Impregno el pastel'; del mismo modo, el cuerpo no sabe: 'La bilis no confinada me impregna', ni la bilis no confinada sabe: 'Impregno el cuerpo'. Así como cuando la cáscara de una calabaza amarga está llena de agua de lluvia, la cáscara no sabe: 'El agua de lluvia está en mí', ni el agua de lluvia sabe: 'Estoy en la cáscara'; del mismo modo, la vesícula biliar no sabe: 'La bilis confinada está en mí', ni la bilis confinada sabe: 'Estoy en la vesícula biliar'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, la llamada bilis es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, de naturaleza fluida, con función de cohesión y perteneciente al elemento agua. ๓๓๒. เสมฺหํ เอกปตฺถปูรปฺปมาณํ อุทรปฏเล ฐิตํ. ตตฺถ ยถา อุปริ สญฺชาตเผณปฏลาย จนฺทนิกาย น จนฺทนิกา ชานาติ มยิ เผณปฏลํ ฐิตนฺติ. นปิ เผณปฏลํ ชานาติ อหํ จนฺทนิกาย ฐิตนฺติ, เอวเมว น อุทรปฏลํ ชานาติ มยิ เสมฺหํ ฐิตนฺติ. นปิ เสมฺหํ ชานาติ อหํ อุทรปฏเล ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เสมฺหํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 332. La flema, en una cantidad aproximada de un cuenco, se encuentra en la membrana del estómago. En este caso, así como cuando se forma una capa de espuma sobre un pozo de aguas residuales, el pozo no sabe: 'La capa de espuma está sobre mí', ni la capa de espuma sabe: 'Estoy sobre el pozo de aguas residuales'; del mismo modo, la membrana del estómago no sabe: 'La flema está en mí', ni la flema sabe: 'Estoy en la membrana del estómago'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, la llamada flema es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, de naturaleza fluida, con función de cohesión y perteneciente al elemento agua. ๓๓๓. ปุพฺโพ อนิพทฺโธกาโส ยตฺถ ยตฺเถว ขาณุกณฺฏกปฺปหรณอคฺคิชาลาทีหิ อภิหเต สรีรปฺปเทเส โลหิตํ สณฺฐหิตฺวา ปจฺจติ, คณฺฑปีฬกาทโย วา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ ติฏฺฐติ. ตตฺถ ยถา ผรสุปฺปหาราทิวเสน ปคฺฆริตนิยฺยาเส รุกฺเข น รุกฺขสฺส ปหาราทิปฺปเทสา ชานนฺติ อมฺเหสุ นิยฺยาโส ฐิโตติ, นปิ นิยฺยาโส ชานาติ อหํ รุกฺขสฺส ปหาราทิปฺปเทเสสุ ฐิโตติ, เอวเมว น สรีรสฺส ขาณุกณฺฏกาทีหิ อภิหตปฺปเทสา ชานนฺติ อมฺเหสุ ปุพฺโพ ฐิโตติ. นปิ ปุพฺโพ ชานาติ อหํ เตสุ ปเทเสสุ ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ปุพฺโพ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 333. El pus no tiene un lugar fijo; se encuentra en cualquier parte del cuerpo donde la sangre se estanca y se descompone al ser herida por astillas, espinas, armas, llamas de fuego, etc., o donde surgen abscesos y pústulas. En este caso, así como cuando fluye resina de un árbol debido a un hachazo o similar, las partes del árbol heridas no saben: 'La resina está en nosotros', ni la resina sabe: 'Estoy en las partes heridas del árbol'; del mismo modo, las partes del cuerpo heridas por astillas, espinas, etc., no saben: 'El pus está en nosotros', ni el pus sabe: 'Estoy en esas partes'. Estos elementos están exentos de reflexión o consideración mutua. Por lo tanto, el llamado pus es una parte separada en este cuerpo, inanimada, moralmente indeterminada, vacía, carente de ser, de naturaleza fluida, con función de cohesión y perteneciente al elemento agua. ๓๓๔. โลหิเตสุ สํสรณโลหิตํ ปิตฺตํ วิย สกลสรีรํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ. สนฺนิจิตโลหิตํ ยกนฏฺฐานสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา เอกปตฺถปูรมตฺตํ วกฺกหทยยกนปปฺผาสานิ เตเมนฺตํ ฐิตํ. ตตฺถ สํสรณโลหิเต อพทฺธปิตฺตสทิโสว วินิจฺฉโย. อิตรํ ปน ยถา ชชฺชรกปาเล โอวฏฺเฐ อุทเก เหฏฺฐา เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตมยมาเน น เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ ชานนฺติ มยํ อุทเกน เตมิยมานาติ. นปิ อุทกํ ชานาติ อหํ [Pg.356] เลฑฺฑุขณฺฑาทีนิ เตเมมีติ, เอวเมว น ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคฏฺฐานํ วกฺกาทีนิ วา ชานนฺติ มยิ โลหิตํ ฐิตํ อมฺเห วา เตมยมานํ ฐิตนฺติ. นปิ โลหิตํ ชานาติ อหํ ยกนสฺส เหฏฺฐาภาคํ ปูเรตฺวา วกฺกาทีนิ เตมยมานํ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ โลหิตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 334. De la sangre, la sangre que circula permanece difundida por todo el cuerpo como la bilis. La sangre acumulada permanece llenando la parte inferior de la zona del hígado, en una cantidad aproximada de un cuenco, humedeciendo los riñones, el corazón, el hígado y los pulmones. Respecto a ellas, la determinación sobre la sangre que circula es igual a la de la bilis no adherida. En cuanto a la otra, así como cuando llueve sobre un cuenco de barro agrietado, el agua que humedece los trozos de ladrillo debajo no sabe: 'Los trozos de ladrillo están siendo humedecidos por mí', ni los trozos de ladrillo saben: 'Estamos siendo humedecidos por el agua'; del mismo modo, ni la parte inferior del hígado ni los riñones, etc., saben: 'La sangre está en mí' o 'nos está humedeciendo'. Ni la sangre sabe: 'Estoy llenando la parte inferior del hígado y humedeciendo los riñones, etc.'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, la llamada sangre es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua. ๓๓๕. เสโท อคฺคิสนฺตาปาทิกาเลสุ เกสโลมกูปวิวรานิ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ เจว ปคฺฆรติ จ. ตตฺถ ยถา อุทกา อพฺพูฬฺหมตฺเตสุ ภิสมุฬาลกุมุทนาฬกลาเปสุ น ภิสาทิกลาปวิวรานิ ชานนฺติ อมฺเหหิ อุทกํ ปคฺฆรตีติ. นปิ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรนฺตํ อุทกํ ชานาติ อหํ ภิสาทิกลาปวิวเรหิ ปคฺฆรามีติ, เอวเมว น เกสโลมกูปวิวรานิ ชานนฺติ อมฺเหหิ เสโท ปคฺฆรตีติ. นปิ เสโท ชานาติ อหํ เกสโลมกูปวิวเรหิ ปคฺฆรามีติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เสโท นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 335. El sudor, en momentos como el calor del fuego, permanece llenando las aberturas de los poros de los cabellos y vellos, y fluye hacia afuera. Al respecto, así como cuando se sacan del agua manojos de fibras y tallos de loto, las aberturas de los manojos de fibras, etc., no saben: 'El agua fluye a través de nosotros', ni el agua que fluye a través de las aberturas sabe: 'Estoy fluyendo a través de las aberturas de las fibras de loto'; del mismo modo, las aberturas de los poros de los cabellos y vellos no saben: 'El sudor fluye a través de nosotros', ni el sudor sabe: 'Estoy fluyendo a través de las aberturas de los poros'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, el llamado sudor es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua. ๓๓๖. เมโท ถูลสฺส สกลสรีรํ ผริตฺวา กิสสฺส ชงฺฆมํสาทีนิ นิสฺสาย ฐิโต ปตฺถินฺนสิเนโห. ตตฺถ ยถา หลิทฺทิปิโลติกปฏิจฺฉนฺเน มํสปุญฺเช น มํสปุญฺโช ชานาติ มํ นิสฺสาย หลิทฺทิปิโลติกา ฐิตาติ. นปิ หลิทฺทิปิโลติกา ชานาติ อหํ มํสปุญฺชํ นิสฺสาย ฐิตาติ, เอวเมว น สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ ชานาติ มํ นิสฺสาย เมโท ฐิโตติ. นปิ เมโท ชานาติ อหํ สกลสรีเร ชงฺฆาทีสุ วา มํสํ นิสฺสาย ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เมโท นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปตฺถินฺนยูโส อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 336. La grasa es un aceite denso que, en una persona obesa, se extiende por todo el cuerpo, y en una persona delgada, permanece apoyada en los músculos de las pantorrillas, etc. Al respecto, así como cuando un montón de carne está cubierto por un trapo teñido de cúrcuma, el montón de carne no sabe: 'El trapo de cúrcuma permanece apoyado en mí', ni el trapo de cúrcuma sabe: 'Permanezco apoyado en un montón de carne'; del mismo modo, la carne en todo el cuerpo o en las pantorrillas, etc., no sabe: 'La grasa permanece apoyada en mí', ni la grasa sabe: 'Permanezco apoyada en la carne de todo el cuerpo o de las pantorrillas, etc.'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, la llamada grasa es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, un jugo denso, de naturaleza vinculante, el elemento agua. ๓๓๗. อสฺสุ [Pg.357] ยทา สญฺชายติ ตทา อกฺขิกูปเก ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. ตตฺถ ยถา อุทกปุณฺเณสุ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ น ตรุณตาลฏฺฐิกูปกา ชานนฺติ อมฺเหสุ อุทกํ ฐิตนฺติ. นปิ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ อุทกํ ชานาติ อหํ ตรุณตาลฏฺฐิกูปเกสุ ฐิตนฺติ, เอวเมว น อกฺขิกูปกา ชานนฺติ อมฺเหสุ อสฺสุ ฐิตนฺติ. นปิ อสฺสุ ชานาติ อหํ อกฺขิกูปเกสุ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ อสฺสุ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 337. Las lágrimas, cuando surgen, permanecen llenando las cuencas de los ojos o fluyen. Al respecto, así como en las cavidades de las semillas de palma jóvenes llenas de agua, las cavidades no saben: 'El agua está en nosotras', ni el agua en las cavidades sabe: 'Estoy en las cavidades de las semillas de palma'; del mismo modo, las cuencas de los ojos no saben: 'Las lágrimas están en nosotras', ni las lágrimas saben: 'Estoy en las cuencas de los ojos'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, las llamadas lágrimas son una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua. ๓๓๘. วสา อคฺคิสนฺตาปาทิกาเล หตฺถตลหตฺถปิฏฺฐิปาทตลปาทปิฏฺฐิ นาสาปุฏนลาฏอํสกูเฏสุ ฐิตวิลีนสฺเนโห. ตตฺถ ยถา ปกฺขิตฺตเตเล อาจาเม น อาจาโม ชานาติ มํ เตลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ อาจามํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น หตฺถตลาทิปฺปเทโส ชานาติ มํ วสา อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาติ. นปิ วสา ชานาติ อหํ หตฺถตลาทิปฺปเทสํ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ วสา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 338. El sebo es un aceite derretido que se encuentra en las palmas y dorsos de las manos, en las plantas y dorsos de los pies, en las aletas de la nariz, en la frente y en los hombros en momentos como el calor del fuego. Al respecto, así como cuando se vierte aceite sobre la costra del arroz, la costra no sabe: 'El aceite permanece cubriéndome', ni el aceite sabe: 'Permanezco cubriendo la costra del arroz'; del mismo modo, el área de las palmas de las manos, etc., no sabe: 'El sebo permanece cubriéndome', ni el sebo sabe: 'Permanezco cubriendo el área de las palmas de las manos, etc.'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, el llamado sebo es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua. ๓๓๙. เขโฬ ตถารูเป เขฬุปฺปตฺติปจฺจเย สติ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล ติฏฺฐติ. ตตฺถ ยถา อพฺโพจฺฉินฺนอุทกนิสฺสนฺเท นทีตีรกูปเก น กูปตลํ ชานาติ มยิ อุทกํ สนฺติฏฺฐตีติ. นปิ อุทกํ ชานาติ อหํ กูปตเล สนฺติฏฺฐามีติ, เอวเมว น ชิวฺหาตลํ ชานาติ มยิ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา เขโฬ ฐิโตติ. นปิ เขโฬ ชานาติ อหํ อุโภหิ กโปลปสฺเสหิ โอโรหิตฺวา ชิวฺหาตเล ฐิโตติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ เขโฬ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 339. La saliva, cuando existen las condiciones para su surgimiento, desciende de ambos lados de las mejillas y permanece sobre la superficie de la lengua. Al respecto, así como en un pequeño pozo excavado en la orilla de un río donde el agua fluye continuamente, el fondo del pozo no sabe: 'El agua permanece en mí', ni el agua sabe: 'Permanezco en el fondo del pozo'; del mismo modo, la superficie de la lengua no sabe: 'La saliva, descendiendo de ambos lados de las mejillas, permanece en mí', ni la saliva sabe: 'Habiendo descendido de ambos lados de las mejillas, permanezco sobre la superficie de la lengua'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, la llamada saliva es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua. ๓๔๐. สิงฺฆาณิกา [Pg.358] ยทา สญฺชายติ, ตทา นาสาปุเฏ ปูเรตฺวา ติฏฺฐติ วา ปคฺฆรติ วา. ตตฺถ ยถา ปูติทธิภริตาย สิปฺปิกาย น สิปฺปิกา ชานาติ มยิ ปูติทธิ ฐิตนฺติ. นปิ ปูติทธิ ชานาติ อหํ สิปฺปิกาย ฐิตนฺติ, เอวเมว น นาสาปุฏา ชานนฺติ อมฺเหสุ สิงฺฆาณิกา ฐิตาติ. นปิ สิงฺฆาณิกา ชานาติ อหํ นาสาปุเฏสุ ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ สิงฺฆาณิกา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 340. El moco nasal, cuando surge, permanece llenando las fosas nasales o fluye. Al respecto, así como en una concha de ostra llena de cuajada podrida, la concha no sabe: 'La cuajada podrida está en mí', ni la cuajada podrida sabe: 'Estoy en la concha'; del mismo modo, las fosas nasales no saben: 'El moco está en nosotras', ni el moco sabe: 'Estoy en las fosas nasales'. Estos fenómenos están desprovistos de reflexión mutua. Así, el llamado moco nasal es una parte separada en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, sin ser, una sustancia líquida, de naturaleza vinculante, el elemento agua. ๓๔๑. ลสิกา อฏฺฐิกสนฺธีนํ อพฺภญฺชนกิจฺจํ สาธยมานา อสีติสตสนฺธีสุ ฐิตา. ตตฺถ ยถา เตลพฺภญฺชิเต อกฺเข น อกฺโข ชานาติ มํ เตลํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตนฺติ. นปิ เตลํ ชานาติ อหํ อกฺขํ อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตนฺติ, เอวเมว น อสีติสตสนฺธโย ชานนฺติ ลสิกา อมฺเห อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตาติ. นปิ ลสิกา ชานาติ อหํ อสีติสตสนฺธโย อพฺภญฺชิตฺวา ฐิตาติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ ลสิกา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 341. El líquido sinovial se encuentra en las ciento ochenta articulaciones, cumpliendo la función de lubricar las uniones óseas. En esto, así como cuando un eje está lubricado con aceite, el eje no sabe: 'Estoy aquí porque el aceite me ha lubricado', ni el aceite sabe: 'Estoy aquí habiendo lubricado el eje'; de la misma manera, las ciento ochenta articulaciones no saben: 'Estamos aquí porque el líquido sinovial nos ha lubricado', ni el líquido sinovial sabe: 'Estoy aquí habiendo lubricado las ciento ochenta articulaciones'. Estos fenómenos carecen de reflexión o consideración mutua. Así, el llamado líquido sinovial es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, una sustancia fluida, y es el elemento agua en su modo de cohesión. ๓๔๒. มุตฺตํ วตฺถิสฺส อพฺภนฺตเร ฐิตํ. ตตฺถ ยถา จนฺทนิกาย ปกฺขิตฺเต อมุเข รวณฆเฏ น รวณฆโฏ ชานาติ มยิ จนฺทนิการโส ฐิโตติ. นปิ จนฺทนิการโส ชานาติ อหํ รวณฆเฏ ฐิโตติ, เอวเมว น วตฺถิ ชานาติ มยิ มุตฺตํ ฐิตนฺติ. นปิ มุตฺตํ ชานาติ อหํ วตฺถิมฺหิ ฐิตนฺติ. อญฺญมญฺญํ อาโภคปจฺจเวกฺขณรหิตา เอเต ธมฺมา. อิติ มุตฺตํ นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ยูสภูโต อาพนฺธนากาโร อาโปธาตูติ. 342. La orina se encuentra en el interior de la vejiga. En esto, así como cuando una vasija sin abertura se arroja en un pozo de aguas residuales, la vasija no sabe: 'El fluido del pozo está en mí', ni el fluido del pozo sabe: 'Estoy en la vasija'; de la misma manera, la vejiga no sabe: 'La orina está en mí', ni la orina sabe: 'Estoy en la vejiga'. Estos fenómenos carecen de reflexión o consideración mutua. Así, la llamada orina es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, una sustancia fluida, y es el elemento agua en su modo de cohesión. ๓๔๓. เอวํ เกสาทีสุ มนสิการํ ปวตฺเตตฺวา เยน สนฺตปฺปติ, อยํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ, เยน ชีรียติ, เยน [Pg.359] ปริฑยฺหติ, เยน อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, อยํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ เอวํ เตโชโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. 343. Habiendo aplicado así la atención mental sobre los cabellos y demás partes, se debe contemplar aquello por lo cual el cuerpo se calienta: 'Esta es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, y es el elemento fuego en su modo de maduración'; aquello por lo cual el cuerpo envejece; aquello por lo cual el cuerpo arde febrilmente; aquello por lo cual lo ingerido, bebido, masticado y degustado se digiere completamente: 'Esta es una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, y es el elemento fuego en su modo de maduración'. Así debe aplicarse la atención mental a las porciones del elemento fuego. ๓๔๔. ตโต อุทฺธงฺคเม วาเต อุทฺธงฺคมวเสน ปริคฺคเหตฺวา อโธคเม อโธคมวเสน, กุจฺฉิสเย กุจฺฉิสยวเสน, โกฏฺฐาสเย โกฏฺฐาสยวเสน, องฺคมงฺคานุสาริมฺหิ องฺคมงฺคานุสาริวเสน, อสฺสาสปสฺสาเส อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปริคฺคเหตฺวา อุทฺธงฺคมา วาตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ, อโธคมา วาตา นาม, กุจฺฉิสยา วาตา นาม, โกฏฺฐาสยา วาตา นาม, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา นาม, อสฺสาสปสฺสาสา วาตา นาม อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ เอวํ วาโยโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. ตสฺเสวํ ปวตฺตมนสิการสฺส ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ. 344. Después de esto, habiendo comprendido los aires ascendentes como tales, los aires descendentes como tales, los aires en la cavidad abdominal como tales, los aires en los intestinos como tales, los aires que recorren los miembros como tales, y los aires de la inhalación y exhalación como tales; se debe contemplar: 'Los llamados aires ascendentes son una parte distinta en este cuerpo, inanimada, indeterminada, vacía, carente de un ser, y son el elemento aire en su modo de distensión'; y de la misma manera para los aires descendentes, los abdominales, los intestinales, los que recorren los miembros y los de la respiración: 'Son una parte distinta en este cuerpo... y son el elemento aire en su modo de distensión'. Así debe aplicarse la atención mental a las porciones del elemento aire. Para aquel que así aplica la atención mental, los elementos se vuelven manifiestos. Al reflexionar y prestar atención mental a ellos una y otra vez, surge la concentración de acceso (upacārasamādhi) según el método ya descrito. ๓๔๕. ยสฺส ปน เอวํ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สลกฺขณสงฺเขปโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. 345. Sin embargo, para aquel que, aun meditando así, el tema de meditación no se perfecciona, debe meditar mediante la síntesis de sus características propias. ¿Cómo? En las veinte porciones [de tierra], se debe definir la característica de dureza como 'elemento tierra'. En esas mismas porciones, la característica de cohesión es el 'elemento agua'; la característica de maduración es el 'elemento fuego'; la característica de distensión es el 'elemento aire'. ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ. En las doce porciones [de agua], se debe definir la característica de cohesión como 'elemento agua'. En esas mismas porciones, la característica de maduración es el 'elemento fuego'; la característica de distensión es el 'elemento aire'; la característica de dureza es el 'elemento tierra'. จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. เตน อวินิภุตฺตํ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ. อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. En las cuatro porciones [de fuego], se debe definir la característica de maduración como 'elemento fuego'. Inseparable de este, la característica de distensión es el 'elemento aire'; la característica de dureza es el 'elemento tierra'; la característica de cohesión es el 'elemento agua'. ฉสุ [Pg.360] โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ. อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ. En las seis porciones [de aire], se debe definir la característica de distensión como 'elemento aire'. En esas mismas porciones, la característica de dureza es el 'elemento tierra'; la característica de cohesión es el 'elemento agua'; la característica de maduración es el 'elemento fuego'. Para aquel que así define los elementos, estos se vuelven manifiestos. Al reflexionar y prestar atención mental a ellos una y otra vez, surge la concentración de acceso según el método ya descrito. ๓๔๖. ยสฺส ปน เอวมฺปิ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน สลกฺขณวิภตฺติโต ภาเวตพฺพํ. กถํ? ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เกสาทโย ปริคฺคเหตฺวา เกสมฺหิ ถทฺธลกฺขณํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํ. ตตฺเถว อาพนฺธนลกฺขณํ อาโปธาตูติ. ปริปาจนลกฺขณํ เตโชธาตูติ. วิตฺถมฺภนลกฺขณํ วาโยธาตูติ. เอวํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ เอเกกสฺมึ โกฏฺฐาเส จตสฺโส จตสฺโส ธาตุโย ววตฺถเปตพฺพา. ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ. 346. Pero para aquel que, aun meditando de esta manera, el tema de meditación no se perfecciona, debe meditar mediante la diferenciación de sus características propias. ¿Cómo? Habiendo comprendido los cabellos y demás partes según el método descrito anteriormente, en un cabello se debe definir la característica de dureza como 'elemento tierra'. En ese mismo cabello, la característica de cohesión es el 'elemento agua'; la característica de maduración es el 'elemento fuego'; la característica de distensión es el 'elemento aire'. Así, en cada una de todas las porciones del cuerpo, se deben definir los cuatro elementos. Para aquel que así los define, los elementos se vuelven manifiestos. Al reflexionar y prestar atención mental a ellos una y otra vez, surge la concentración de acceso según el método ya descrito. อปิจ โข ปน วจนตฺถโต, กลาปโต, จุณฺณโต, ลกฺขณาทิโต, สมุฏฺฐานโต, นานตฺเตกตฺตโต, วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต, สภาควิสภาคโต, อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต, สงฺคหโต, ปจฺจยโต, อสมนฺนาหารโต, ปจฺจยวิภาคโตติ อิเมหิปิ อากาเรหิ ธาตุโย มนสิกาตพฺพา. Además, los elementos deben ser considerados a través de estos trece modos: por el significado de los términos, por grupos (kalāpa), por partículas diminutas, por sus características y demás propiedades, por su origen (samuṭṭhāna), por su diversidad y unidad, por su separabilidad e inseparabilidad, por su semejanza y desemejanza, por la distinción entre lo interno y lo externo, por su inclusión (saṅgaha), por sus condiciones, por la falta de un agente consciente (asamannāhāra), y por la diferenciación de sus condiciones. ๓๔๗. ตตฺถ วจนตฺถโต มนสิกโรนฺเตน ปตฺถฏตฺตา ปถวี. อปฺโปติ อาปิยติ อปฺปายตีติ วา อาโป. เตชตีติ เตโช. วายตีติ วาโย. อวิเสเสน ปน สลกฺขณธารณโต ทุกฺขาทานโต ทุกฺขาธานโต จ ธาตูติ. เอวํ วิเสสสามญฺญวเสน วจนตฺถโต มนสิกาตพฺพา. 347. En cuanto al significado de los términos, para quien medita: es 'tierra' (pathavī) por su cualidad de extenderse; es 'agua' (āpo) porque fluye, se humedece o se expande; es 'fuego' (tejo) porque calienta o consume; es 'aire' (vāyo) porque sopla o se mueve. En términos generales, se denominan 'elementos' (dhātu) porque sostienen su propia naturaleza, porque producen el sufrimiento de la existencia o porque son meramente la disposición del sufrimiento. Así deben ser considerados por el significado de sus términos, tanto en su aspecto específico como general. ๓๔๘. กลาปโตติ ยา อยํ เกสา โลมาติอาทินา นเยน วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ปิตฺตํ เสมฺหนฺติ จ อาทินา นเยน ทฺวาทสหากาเรหิ อาโปธาตุ นิทฺทิฏฺฐา, ตตฺถ ยสฺมา – 348. En cuanto al modo por grupos (kalāpato): el elemento tierra ha sido explicado en veinte modos como los cabellos, los vellos, etc., y el elemento agua ha sido explicado en doce modos como la bilis, la flema, etc. En este contexto, dado que — วณฺโณ [Pg.361] คนฺโธ รโส โอชา, จตสฺโส จาปิ ธาตุโย; อฏฺฐธมฺมสโมธานา, โหติ เกสาติ สมฺมุติ; เตสํเยว วินิพฺโภคา, นตฺถิ เกสาติ สมฺมุติ. Color, olor, sabor y esencia nutritiva, junto con los cuatro elementos; por la combinación de estos ocho fenómenos surge la designación convencional de 'cabello'. Al desintegrar estos mismos componentes, la designación convencional de 'cabello' deja de existir. ตสฺมา เกสาปิ อฏฺฐธมฺมกลาปมตฺตเมว. ตถา โลมาทโยติ. โย ปเนตฺถ กมฺมสมุฏฺฐาโน โกฏฺฐาโส, โส ชีวิตินฺทฺริเยน จ ภาเวน จ สทฺธึ ทสธมฺมกลาโปปิ โหติ. อุสฺสทวเสน ปน ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ สงฺขํ คโต. เอวํ กลาปโต มนสิกาตพฺพา. Por lo tanto, los cabellos son meramente un grupo de ocho elementos (aṭṭhadhammakalāpa). Del mismo modo ocurre con los vellos, etc. Sin embargo, en cuanto a la parte (koṭṭhāsa) que surge del kamma, esta consiste incluso en un grupo de diez elementos (dasadhammakalāpa), junto con la facultad de la vida (jīvitindriya) y el carácter sexual (bhāva). No obstante, debido a su predominancia, se designan como elemento tierra y elemento agua. De esta manera, deben ser considerados en términos de grupos (kalāpa). ๓๔๙. จุณฺณโตติ อิมสฺมึ หิ สรีเร มชฺฌิเมน ปมาเณน ปริคฺคยฺหมานา ปรมาณุเภทสญฺจุณฺณา สุขุมรชภูตา ปถวีธาตุ โทณมตฺตา สิยา. สา ตโต อุปฑฺฒปฺปมาณาย อาโปธาตุยา สงฺคหิตา, เตโชธาตุยา อนุปาลิตา วาโยธาตุยา วิตฺถมฺภิตา น วิกิริยติ น วิทฺธํสิยติ, อวิกิริยมานา อวิทฺธํสิยมานา อเนกวิธํ อิตฺถิปุริสลิงฺคาทิภาววิกปฺปํ อุปคจฺฉติ, อณุถูลทีฆรสฺสถิรกถินาทิภาวญฺจ ปกาเสติ. 349. En cuanto a la consideración por medio de partículas diminutas (cuṇṇato): si en este cuerpo de tamaño promedio se examinara el elemento tierra, reducido a partículas microscópicas y convertido en polvo fino, este tendría la medida de una doṇa (una vasija). Dicho elemento tierra, cohesionado por el elemento agua en la mitad de esa proporción, protegido por el elemento fuego y sostenido por el elemento aire, no se dispersa ni se desintegra. Al no dispersarse ni desintegrarse, asume diversas variaciones como la forma masculina o femenina, y manifiesta estados como lo pequeño o lo grande, lo largo o lo corto, y lo firme o lo duro. ยูสคตา อาพนฺธนาการภูตา ปเนตฺถ อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตชานุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา น ปคฺฆรติ น ปริสฺสวติ, อปคฺฆรมานา อปริสฺสวมานา ปีณิตปีณิตภาวํ ทสฺเสติ. Además, en este cuerpo, el elemento agua, que se presenta en forma líquida y actúa como factor de cohesión, se apoya en el elemento tierra, es protegido por el elemento fuego y sostenido por el elemento aire; de este modo, no gotea ni fluye hacia fuera. Al no gotear ni fluir, manifiesta un estado de plenitud y lozanía. อสิตปีตาทิปาจกา เจตฺถ อุสุมาการภูตา อุณฺหตฺตลกฺขณา เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา อิมํ กายํ ปริปาเจติ, วณฺณสมฺปตฺติญฺจสฺส อาวหติ. ตาย จ ปน ปริปาจิโต อยํ กาโย น ปูติภาวํ ทสฺเสติ. Asimismo, el elemento fuego en este cuerpo, que actúa como el calor que digiere lo ingerido, bebido, etc., y posee la característica del calor, se apoya en el elemento tierra, es cohesionado por el elemento agua y sostenido por el elemento aire, permitiendo que este cuerpo madure y procese los alimentos, y produce la belleza de la complexión. Además, este cuerpo, al ser procesado por dicho elemento fuego, no manifiesta un estado de putrefacción. องฺคมงฺคานุสฏา เจตฺถ สมุทีรณวิตฺถมฺภนลกฺขณา วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตชานุปาลิตา อิมํ กายํ วิตฺถมฺเภติ. ตาย จ ปน วิตฺถมฺภิโต อยํ กาโย น ปริปตติ, อุชุกํ สณฺฐาติ. อปราย วาโยธาตุยา สมพฺภาหโต คมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนอิริยาปเถสุ วิญฺญตฺตึ ทสฺเสติ, สมิญฺเชติ, สมฺปสาเรติ, หตฺถปาทํ ลาเฬติ. เอวเมตํ อิตฺถิปุริสาทิภาเวน พาลชนวญฺจนํ มายารูปสทิสํ ธาตุยนฺตํ ปวตฺตตีติ เอวํ จุณฺณโต มนสิกาตพฺพา. Además, el elemento aire en este cuerpo, que se extiende por todos los miembros y posee las características de movimiento y soporte, se apoya en el elemento tierra, es cohesionado por el elemento agua y protegido por el elemento fuego, sosteniendo así este cuerpo. Sostenido por dicho elemento aire, este cuerpo no se desploma, sino que se mantiene erguido. Impulsado por otra forma del elemento aire, manifiesta la expresión (viññatti) en las posturas de caminar, estar de pie, sentarse y acostarse; encoge y extiende los miembros, y mueve las manos y los pies. De esta manera, esta máquina de elementos (dhātuyanta), similar a una ilusión óptica que engaña a los ignorantes bajo la apariencia de hombre o mujer, continúa su proceso. Así debe ser considerada en términos de partículas diminutas. ๓๕๐. ลกฺขณาทิโตติ [Pg.362] ปถวีธาตุ กึ ลกฺขณา, กึ รสา, กึ ปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ จตสฺโสปิ ธาตุโย อาวชฺเชตฺวา ปถวีธาตุ กกฺขฬตฺตลกฺขณา, ปติฏฺฐานรสา, สมฺปฏิจฺฉนปจฺจุปฏฺฐานา. อาโปธาตุ ปคฺฆรณลกฺขณา, พฺรูหนรสา, สงฺคหปจฺจุปฏฺฐานา. เตโชธาตุ อุณฺหตฺตลกฺขณา, ปริปาจนรสา, มทฺทวานุปฺปทานปจฺจุปฏฺฐานา. วาโยธาตุ วิตฺถมฺภนลกฺขณา, สมุทีรณรสา. อภินีหารปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ ลกฺขณาทิโต มนสิกาตพฺพา. 350. En cuanto a la consideración por sus características, etc. (lakkhaṇāditoti): tras reflexionar sobre los cuatro elementos según su característica, función y manifestación, se entiende que: el elemento tierra tiene la característica de la dureza, la función de ser el soporte (de los elementos asociados) y la manifestación de recibir (dichos elementos). El elemento agua tiene la característica de la fluidez, la función de acrecentar y la manifestación de la cohesión. El elemento fuego tiene la característica del calor, la función de la maduración (digestión) y la manifestación de conferir suavidad. El elemento aire tiene la característica del soporte, la función del movimiento y la manifestación de la conducción o desplazamiento. De esta manera, deben ser considerados por sus características y demás propiedades. ๓๕๑. สมุฏฺฐานโตติ เย อิเม ปถวีธาตุอาทีนํ วิตฺถารโต ทสฺสนวเสน เกสาทโย ทฺวาจตฺตาลีส โกฏฺฐาสา ทสฺสิตา. เตสุ อุทริยํ กรีสํ ปุพฺโพ มุตฺตนฺติ อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาสา อุตุสมุฏฺฐานาว. อสฺสุ เสโท เขโฬ สิงฺฆาณิกาติ อิเม จตฺตาโร อุตุจิตฺตสมุฏฺฐานา. อสิตาทิปริปาจโก เตโช กมฺมสมุฏฺฐาโนว. อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานาว. อวเสสา สพฺเพปิ จตุสมุฏฺฐานาติ เอวํ สมุฏฺฐานโต มนสิกาตพฺพา. 351. En cuanto a la consideración por su origen (samuṭṭhānatoti): se han mostrado las cuarenta y dos partes del cuerpo, como el cabello y demás, mediante la exposición detallada de los elementos tierra y otros. Entre ellas, estas cuatro partes: el contenido del estómago, las heces, el pus y la orina, surgen únicamente del clima (utusamuṭṭhāna). Estas otras cuatro: las lágrimas, el sudor, la saliva y los mocos, surgen tanto del clima como de la mente (utucittasamuṭṭhāna). El fuego digestivo que procesa lo ingerido surge únicamente del kamma. El aliento inspirado y espirado surge únicamente de la mente. Todas las partes restantes surgen de los cuatro orígenes (catusamuṭṭhāna). De esta manera, deben ser considerados por su origen. ๓๕๒. นานตฺเตกตฺตโตติ สพฺพาสมฺปิ ธาตูนํ สลกฺขณาทิโต นานตฺตํ. อญฺญาเนว หิ ปถวีธาตุยา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานานิ. อญฺญานิ อาโปธาตุอาทีนํ. เอวํ ลกฺขณาทิวเสน ปน กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จ นานตฺตภูตานมฺปิ เอตาสํ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตํ โหติ. สพฺพาปิ หิ ธาตุโย รุปฺปนลกฺขณํ อนตีตตฺตา รูปานิ. มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตานิ. 352. En cuanto a la consideración por su diversidad y unidad (nānattekattatoti): existe diversidad en todos los elementos debido a sus propias características y demás propiedades. Pues las características, funciones y manifestaciones del elemento tierra son unas, y las del elemento agua y los demás son otras. Sin embargo, aunque son diversos por sus características, etc., y por su origen en el kamma, etc., poseen unidad en cuanto a su naturaleza de materia (rūpa), grandes elementos (mahābhūta), elementos (dhātu), fenómenos (dhamma) e impermanencia (anicca). Pues todos los elementos son materia (rūpa) porque no trascienden la característica de ser perturbados (ruppana). Son grandes elementos (mahābhūta) por razones como su manifestación en gran escala, entre otras. มหนฺตปาตุภาวาทีหีติ เอตา หิ ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวโต, มหาภูตสามญฺญโต, มหาปริหารโต, มหาวิการโต, มหตฺตา ภูตตฺตา จาติ อิเมหิ การเณหิ มหาภูตานีติ วุจฺจนฺติ. Respecto a 'por su manifestación en gran escala, etc.': estos elementos son llamados 'grandes elementos' (mahābhūta) por estas razones: por su manifestación en gran escala, por su similitud con los seres mágicos (mahābhūta), por requerir gran sustento, por sus grandes alteraciones, por su inmensidad y por ser realidades existentes. ตตฺถ มหนฺตปาตุภาวโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนสนฺตาเนปิ อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ. เตสํ อนุปาทินฺนสนฺตาเน – En ese contexto, 'por su manifestación en gran escala' significa que estos elementos se manifiestan de forma inmensa tanto en las continuidades no apropiadas por el kamma (materia inerte) como en las continuidades apropiadas por el kamma (seres vivos). En la continuidad no apropiada: ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ; เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธราติ. – 'Doscientas mil y cuarenta mil leguas; tal es la medida de la espesura con que se define esta tierra'. อาทินา นเยน มหนฺตปาตุภาวตา พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตาว. Mediante este método y otros similares, ya se ha expuesto su manifestación en gran escala en la sección de la Recordación del Buddha (Buddhānussati). อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ [Pg.363] มจฺฉกจฺฉปเทวทานวาทิสรีรวเสน มหนฺตาเนว ปาตุภูตานิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท โยชนสติกาปิ อตฺตภาวา’’ติอาทิ. Incluso en la continuidad apropiada por el kamma, se manifiestan de forma inmensa a través de los cuerpos de peces, tortugas, deidades y asuras. Pues se ha dicho: 'Existen, monjes, en el gran océano, seres con una estructura corporal de hasta cien leguas'. มหาภูตสามญฺญโตติ เอตานิ หิ ยถา มายากาโร อมณึเยว อุทกํ มณึ กตฺวา ทสฺเสติ, อสุวณฺณํเยว เลฑฺฑุํ สุวณฺณํ กตฺวา ทสฺเสติ. En cuanto a la 'similitud con los seres mágicos': así como un mago muestra como una joya lo que no es una joya, como el agua, o muestra como oro lo que no es oro, como un terrón de tierra; ยถา จ สยํ เนว ยกฺโข น ยกฺขี สมาโน ยกฺขภาวมฺปิ ยกฺขิภาวมฺปิ ทสฺเสติ, เอวเมว สยํ อนีลาเนว หุตฺวา นีลํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺติ, อปีตานิ อโลหิตานิ อโนทาตาเนว หุตฺวา โอทาตํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺตีติ มายาการมหาภูตสามญฺญโต มหาภูตานิ. y así como él mismo, sin ser un ogro ni una ogresa, muestra la apariencia de un ogro o una ogresa; del mismo modo, estos elementos, sin ser azules por sí mismos, muestran la materia derivada (upādārūpa) de color azul; sin ser amarillos, rojos ni blancos por sí mismos, muestran la materia derivada de color blanco. Por esta similitud con los magos (mahābhūta), se denominan grandes elementos. ยถา จ ยกฺขาทีนิ มหาภูตานิ ยํ คณฺหนฺติ, เนว เนสํ ตสฺส อนฺโต น พหิ ฐานํ อุปลพฺภติ, น จ ตํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺติ, เอวเมว ตานิปิ เนว อญฺญมญฺญสฺส อนฺโต น พหิ ฐิตานิ หุตฺวา อุปลพฺภนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺตีติ อจินฺเตยฺยฏฺฐานตาย ยกฺขาทิมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิ. ยถา จ ยกฺขินีสงฺขาตานิ มหาภูตานิ มนาเปหิ วณฺณสณฺฐานวิกฺเขเปหิ อตฺตโน ภยานกภาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา สตฺเต วญฺเจนฺติ, เอวเมว เอตานิปิ อิตฺถิปุริสสรีราทีสุ มนาเปน ฉวิวณฺเณน มนาเปน อตฺตโน องฺคปจฺจงฺคสณฺฐาเนน มนาเปน จ หตฺถปาทงฺคุลิภมุกวิกฺเขเปน อตฺตโน กกฺขฬตฺตาทิเภทํ สรสลกฺขณํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา พาลชนํ วญฺเจนฺติ, อตฺตโน สภาวํ ทฏฺฐุํ น เทนฺตีติ วญฺจกตฺเตน ยกฺขินีมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิ. Y así como respecto a los seres mágicos como los ogros (yakkhā), no se encuentra su ubicación ni dentro ni fuera del ser al que poseen, pero tampoco existen sin depender de él; del mismo modo, estos elementos no se encuentran situados ni dentro ni fuera unos de otros, pero tampoco existen sin depender unos de otros. Por poseer una ubicación inconcebible, se denominan grandes elementos por su similitud con los ogros. Y así como las ogresas (yakkhinī), ocultan su naturaleza aterradora mediante formas, colores y movimientos agradables para engañar a los seres; del mismo modo, estos elementos, en los cuerpos de hombres y mujeres, ocultan sus características intrínsecas como la dureza y demás, mediante la agradable complexión de la piel, la belleza de los miembros y los movimientos agraciados de manos, pies, dedos y cejas, engañando así a los ignorantes y no permitiéndoles ver su verdadera naturaleza. Por esta capacidad de engaño, se denominan grandes elementos debido a su similitud con las ogresas. มหาปริหารโตติ มหนฺเตหิ ปจฺจเยหิ ปริหริตพฺพโต. เอตานิ หิ ทิวเส ทิวเส อุปเนตพฺพตฺตา มหนฺเตหิ ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภูตานิ ปวตฺตานีติ มหาภูตานิ. มหาปริหารานิ วา ภูตานีติปิ มหาภูตานิ. Se denominan 'grandes elementos' (mahābhūtāni) debido a su 'gran mantenimiento' (mahāparihāra), pues deben ser mantenidos por grandes medios. Ciertamente, debido a que estos deben ser provistos día tras día con grandes cantidades de alimento, ropa y demás para su continuidad, se les llama mahābhūtāni. O también, se llaman así porque son elementos que requieren gran mantenimiento. มหาวิการโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนานิปิ อุปาทินฺนานิปิ มหาวิการานิ โหนฺติ. ตตฺถ อนุปาทินฺนานํ กปฺปวุฏฺฐาเน วิการมหตฺตํ ปากฏํ โหติ. อุปาทินฺนานํ ธาตุกฺโขภกาเล. ตถา หิ – Se denominan así por su 'gran alteración' (mahāvikāra), pues estos elementos, ya sean inanimados (anupādinnā) o animados (upādinnā), presentan grandes alteraciones. En el caso de los inanimados, la magnitud de la alteración es manifiesta durante la destrucción del ciclo del mundo (kappavuṭṭhāne). En los animados, se manifiesta en el momento de la perturbación de los elementos (dhātukkhobhakāle). Pues así se dice: ภูมิโต [Pg.364] วุฏฺฐิตา ยาว, พฺรหฺมโลกา วิธาวติ; อจฺจิ อจฺจิมโต โลเก, ฑยฺหมานมฺหิ เตชสา. Cuando el mundo es consumido por el fuego, la llama ardiente, surgiendo de la tierra, se eleva y corre hasta el mundo de Brahma. โกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิลียติ; กุปิเตน ยทา โลโก, สลิเลน วินสฺสติ. Cuando el mundo perece por el agua enfurecida, un billón de sistemas de mundos se disuelve (como la sal). โกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิกีรติ; วาโยธาตุปฺปโกเปน, ยทา โลโก วินสฺสติ. Cuando el mundo perece por la perturbación del elemento viento, un billón de sistemas de mundos se dispersa. ปตฺถทฺโธ ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ กฏฺฐมุเขน วา; ปถวีธาตุปฺปโกเปน, โหติ กฏฺฐมุเขว โส. El cuerpo se vuelve rígido cuando es mordido por la serpiente kaṭṭhamukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento tierra, el cuerpo se vuelve rígido como si estuviera en las fauces de una kaṭṭhamukha. ปูติโย ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ ปูติมุเขน วา; อาโปธาตุปฺปโกเปน, โหติ ปูติมุเขว โส. El cuerpo se vuelve putrefacto cuando es mordido por la serpiente pūtimukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento agua, el cuerpo se vuelve putrefacto como si estuviera en las fauces de una pūtimukha. สนฺตตฺโต ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ อคฺคิมุเขน วา; เตโชธาตุปฺปโกเปน, โหติ อคฺคิมุเขว โส. El cuerpo se vuelve febril cuando es mordido por la serpiente aggimukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento fuego, el cuerpo se vuelve febril como si estuviera en las fauces de una aggimukha. สญฺฉินฺโน ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ สตฺถมุเขน วา; วาโยธาตุปฺปโกเปน, โหติ สตฺถมุเขว โส. El cuerpo es destrozado cuando es mordido por la serpiente satthamukha; del mismo modo, por la perturbación del elemento viento, el cuerpo es destrozado como si estuviera en las fauces de una satthamukha. อิติ มหาวิการานิ ภูตานีติ มหาภูตานิ. De esta manera, se denominan mahābhūtāni por ser elementos que presentan grandes alteraciones. มหตฺตา ภูตตฺตา จาติ เอตานิ หิ มหนฺตานิ มหตา วายาเมน ปริคฺคเหตพฺพตฺตา ภูตานิ วิชฺชมานตฺตาติ มหตฺตา ภูตตฺตา จ มหาภูตานิ. Por su 'grandeza' (mahattā) y por ser 'elementos' (bhūtattā): ciertamente, son grandes porque deben ser aprehendidos con gran esfuerzo, y son elementos porque son fenómenos existentes; así, por su grandeza y por ser elementos, se llaman mahābhūtāni. เอวํ สพฺพาเปตา ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเณหิ มหาภูตานิ. De esta manera, todos estos elementos son llamados mahābhūtāni por razones tales como su gran manifestación, entre otras. สลกฺขณธารณโต ปน ทุกฺขาทานโต จ ทุกฺขาธานโต จ สพฺพาปิ ธาตุลกฺขณํ อนตีตตฺตา ธาตุโย. สลกฺขณธารเณน จ อตฺตโน ขณานุรูปธารเณน จ ธมฺมา. ขยฏฺเฐน อนิจฺจา. ภยฏฺเฐน ทุกฺขา. อสารกฏฺเฐน อนตฺตา. Por otra parte, se llaman 'elementos' (dhātuyo) porque mantienen su propia naturaleza intrínseca, porque producen el sufrimiento y porque no exceden las características de un elemento. Son 'fenómenos' (dhammā) porque mantienen sus propias características y porque duran según sus respectivos momentos. Son 'impermanentes' (aniccā) por su naturaleza de agotarse. Son 'sufrimiento' (dukkhā) por su naturaleza temible. Son 'no-yo' (anattā) por su naturaleza carente de esencia. อิติ สพฺพาสมฺปิ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตนฺติ เอวํ นานตฺเตกตฺตโต มนสิกาตพฺพา. Así, debe reflexionarse sobre todos ellos bajo los aspectos de diversidad y unidad, considerando su unidad bajo los conceptos de materia, grandes elementos, elementos, fenómenos, impermanencia, etc. ๓๕๓. วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโตติ [Pg.365] สหุปฺปนฺนาว เอตา เอเกกสฺมึ สพฺพปริยนฺติเม สุทฺธฏฺฐกาทิกลาเปปิ ปเทเสน อวินิพฺภุตฺตา. ลกฺขเณน ปน วินิพฺภุตฺตาติ เอวํ วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต มนสิกาตพฺพา. 353. En cuanto a 'separación y no-separación' (vinibbhogāvinibbhogato): incluso en el conjunto más pequeño de materia pura de ocho factores (suddhaṭṭhaka) que surge simultáneamente, estos elementos no pueden separarse espacialmente. Sin embargo, se separan por sus características; de esta manera debe reflexionarse por vía de la separación y la no-separación. ๓๕๔. สภาควิสภาคโตติ เอวํ อวินิพฺภุตฺตาสุ จาปิ เอตาสุ ปุริมา ทฺเว ครุกตฺตา สภาคา. ตถา ปจฺฉิมา ลหุกตฺตา. ปุริมา ปน ปจฺฉิมาหิ ปจฺฉิมา จ ปุริมาหิ วิสภาคาติ เอวํ สภาควิสภาคโต มนสิกาตพฺพา. 354. En cuanto a 'similares y disímiles' (sabhāga-visabhāgatoti): aunque no son separables de esa manera, entre estos cuatro elementos, los dos primeros (tierra y agua) son similares por su cualidad de pesadez. Asimismo, los dos últimos (fuego y viento) son similares por su ligereza. Sin embargo, los dos primeros son disímiles respecto a los dos últimos, y los dos últimos respecto a los dos primeros; así debe reflexionarse por vía de lo similar y lo disímil. ๓๕๕. อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโตติ อชฺฌตฺติกา ธาตุโย วิญฺญาณวตฺถุวิญฺญตฺติอินฺทฺริยานํ นิสฺสยา โหนฺติ, สอิริยาปถา, จตุสมุฏฺฐานา. พาหิรา วุตฺตวิปรีตปฺปการาติ เอวํ อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต มนสิกาตพฺพา. 355. En cuanto a 'la distinción entre lo interno y lo externo' (ajjhattikabāhiravisesato): los elementos internos son el soporte de la base de la conciencia, de las expresiones y de las facultades; ocurren junto con las posturas corporales y son producidos por las cuatro causas. Los externos presentan las características opuestas a las mencionadas; así debe reflexionarse por la distinción entre lo interno y lo externo. ๓๕๖. สงฺคหโตติ กมฺมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ กมฺมสมุฏฺฐานาหิ อิตราหิ เอกสงฺคหา โหติ สมุฏฺฐานนานตฺตาภาวโต. ตถา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานาหีติ เอวํ สงฺคหโต มนสิกาตพฺพา. 356. En cuanto a la 'agrupación' (saṅgahato): el elemento tierra nacido del kamma se agrupa en una sola categoría con los otros elementos nacidos del kamma por no haber diferencia en su origen. Lo mismo ocurre con los nacidos de la mente y demás causas; de esta manera debe reflexionarse por vía de la agrupación. ๓๕๗. ปจฺจยโตติ ปถวีธาตุ อาโปสงฺคหิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ อาพนฺธนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ ปริปาจนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตโชปริปาจิตา ติณฺณํ มหาภูตานํ วิตฺถมฺภนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหตีติ เอวํ ปจฺจยโต มนสิกาตพฺพา. 357. En cuanto a la 'condición' (paccayatoti): el elemento tierra, cohesionado por el agua, preservado por el fuego y sostenido por el viento, actúa como condición al ser la base de los otros tres grandes elementos. El elemento agua, basado en la tierra, preservado por el fuego y sostenido por el viento, actúa como condición al ser la cohesión de los otros tres. El elemento fuego, basado en la tierra, cohesionado por el agua y sostenido por el viento, actúa como condición al ser la maduración de los otros tres. El elemento viento, basado en la tierra, cohesionado por el agua y madurado por el fuego, actúa como condición al ser el sostén de los otros tres; así debe reflexionarse por vía de la condición. ๓๕๘. อสมนฺนาหารโตติ ปถวีธาตุ เจตฺถ ‘‘อหํ ปถวีธาตู’’ติ วา, ‘‘ติณฺณํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหมี’’ติ วา น ชานาติ. อิตรานิปิ ตีณิ ‘‘อมฺหากํ ปถวีธาตุ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหตี’’ติ น ชานนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถาติ เอวํ อสมนฺนาหารโต มนสิกาตพฺพา. 358. En cuanto a la 'ausencia de reflexión' (asamannāhāratoti): el elemento tierra en este contexto no sabe: 'Yo soy el elemento tierra', ni tampoco: 'Actúo como condición siendo la base de los tres grandes elementos'. Los otros tres elementos tampoco saben: 'El elemento tierra actúa como condición siendo nuestra base'. Este principio se aplica en todos los casos; de esta manera debe reflexionarse por la ausencia de reflexión. ๓๕๙. ปจฺจยวิภาคโตติ [Pg.366] ธาตูนํ หิ กมฺมํ, จิตฺตํ, อาหาโร, อุตูติ จตฺตาโร ปจฺจยา. ตตฺถ กมฺมสมุฏฺฐานานํ กมฺมเมว ปจฺจโย โหติ, น จิตฺตาทโย. จิตฺตาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ จิตฺตาทโยว ปจฺจยา โหนฺติ, น อิตเร. กมฺมสมุฏฺฐานานญฺจ กมฺมํ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ ปริยายโต อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ. จิตฺตสมุฏฺฐานานํ จิตฺตํ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. อาหารสมุฏฺฐานานํ อาหาโร ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ อาหารปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. อุตุสมุฏฺฐานานํ อุตุ ชนกปจฺจโย โหติ, เสสานํ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ. กมฺมสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ กมฺมสมุฏฺฐานานมฺปิ มหาภูตานํ ปจฺจโย โหติ จิตฺตาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ. ตถา จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อาหารสมุฏฺฐานํ. อุตุสมุฏฺฐานํ มหาภูตํ อุตุสมุฏฺฐานานมฺปิ มหาภูตานํ ปจฺจโย โหติ กมฺมาทิสมุฏฺฐานานมฺปิ. 359. En cuanto a la 'clasificación de las condiciones' (paccayavibhāgatoti): los elementos tienen cuatro condiciones: kamma, mente, alimento y clima. Entre ellas, para los elementos originados por el kamma, solo el kamma es la condición, no la mente ni los otros. Para los originados por la mente y demás, solo la mente y los otros son condiciones, no el kamma. Además, el kamma es la condición productora (janakapaccayo) para los elementos nacidos del kamma, y es condición de apoyo fuerte (upanissayapaccayo) indirectamente para el resto. Para los nacidos de la mente, la mente es la condición productora, y para el resto es condición de surgimiento posterior, de presencia y de no-desaparición. Para los nacidos del alimento, el alimento es la condición productora, y para el resto es condición de alimento, de presencia y de no-desaparición. Para los nacidos del clima, el clima es la condición productora, y para el resto es condición de presencia y de no-desaparición. Un gran elemento nacido del kamma es condición tanto para otros grandes elementos nacidos del kamma como para los nacidos de la mente, etc. Lo mismo ocurre con los nacidos de la mente, del alimento y del clima. ตตฺถ กมฺมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ กมฺมสมุฏฺฐานานํ อิตราสํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน เจว ปติฏฺฐาวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติมหาภูตานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน ปจฺจโย โหติ, น ปติฏฺฐาวเสน น ชนกวเสน. อาโปธาตุ เจตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว อาพนฺธนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น อาพนฺธนวเสน น ชนกวเสน. เตโชธาตุเปตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว ปริปาจนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น ปริปาจนวเสน, น ชนกวเสน. วาโยธาตุเปตฺถ อิตราสํ ติณฺณํ สหชาตาทิวเสน เจว วิตฺถมฺภนวเสน จ ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสน. อิตเรสํ ติสนฺตติกานํ นิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสเนว, น วิตฺถมฺภนวเสน, น ชนกวเสน. จิตฺตอาหารอุตุสมุฏฺฐานปถวีธาตุอาทีสุปิ เอเสว นโย. En ese contexto, el elemento tierra originado por el kamma es una condición para los otros elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento, mutuidad, base, presencia y no-desaparición, y por vía de ser el apoyo (fundamento), pero no por vía de producción (generación). Es una condición para los otros grandes elementos de las tres continuidades (originados por el pensamiento, la temperatura y el alimento) por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de apoyo ni de producción. En este caso, el elemento agua es una condición para los otros tres elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento y similares, y por vía de cohesión (atadura), pero no por vía de producción. Para los otros grandes elementos de las tres continuidades, es una condición solo por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de cohesión ni de producción. Asimismo, el elemento fuego es una condición para los otros tres elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento y similares, y por vía de maduración (calentamiento), pero no por vía de producción. Para los otros de las tres continuidades, es una condición solo por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de maduración ni de producción. El elemento aire también es una condición para los otros tres elementos originados por el kamma por vía de co-nacimiento y similares, y por vía de apuntalamiento (estabilidad), pero no por vía de producción. Para los otros de las tres continuidades, es una condición solo por vía de base, presencia y no-desaparición, pero no por vía de apuntalamiento ni de producción. Este mismo método debe aplicarse también a los elementos tierra y demás originados por el pensamiento, el alimento y la temperatura. เอวํ สหชาตาทิปจฺจยวสปฺปวตฺตาสุ จ ปเนตาสุ ธาตูสุ – Y en estos elementos que se producen así por la fuerza de condiciones tales como el co-nacimiento, debe entenderse además esta distinción: เอกํ ปฏิจฺจ ติสฺโส, จตุธา ติสฺโส ปฏิจฺจ เอโก จ; ทฺเว ธาตุโย ปฏิจฺจ, ทฺเว ฉทฺธา สมฺปวตฺตนฺติ. Tres dependen de uno de cuatro maneras; uno depende de tres de cuatro maneras; y dos elementos dependen de otros dos de seis maneras; así se producen. ปถวีอาทีสุ [Pg.367] หิ เอเกกํ ปฏิจฺจ อิตรา ติสฺโส ติสฺโสติ เอวํ เอกํ ปฏิจฺจ ติสฺโส จตุธา สมฺปวตฺตนฺติ. ตถา ปถวีธาตุอาทีสุ เอเกกา อิตรา ติสฺโส ติสฺโส ปฏิจฺจาติ เอวํ ติสฺโส ปฏิจฺจ เอกา จตุธา สมฺปวตฺตติ. ปุริมา ปน ทฺเว ปฏิจฺจ ปจฺฉิมา, ปจฺฉิมา จ ทฺเว ปฏิจฺจ ปุริมา, ปฐมตติยา ปฏิจฺจ ทุติยจตุตฺถา, ทุติยจตุตฺถา ปฏิจฺจ ปฐมตติยา, ปฐมจตุตฺถา ปฏิจฺจ ทุติยตติยา, ทุติยตติยา ปฏิจฺจ ปฐมจตุตฺถาติ เอวํ ทฺเว ธาตุโย ปฏิจฺจ ทฺเว ฉธา สมฺปวตฺตนฺติ. Pues entre el elemento tierra y los demás, dependiendo de cada uno, los otros tres elementos se producen de esa manera: tres dependen de uno de cuatro maneras. Asimismo, cada uno de los elementos tierra y demás dependen de los otros tres: así, uno depende de tres de cuatro maneras. Además, los últimos dos dependen de los primeros dos, los primeros dos dependen de los últimos dos; el primero y el tercero dependen del segundo y el cuarto; el segundo y el cuarto dependen del primero y el tercero; el primero y el cuarto dependen del segundo y el tercero; el segundo y el tercero dependen del primero y el cuarto: así, dos elementos dependen de otros dos y se producen de seis maneras. ตาสุ ปถวีธาตุ อภิกฺกมปฏิกฺกมาทิกาเล อุปฺปีฬนสฺส ปจฺจโย โหติ. สาว อาโปธาตุยา อนุคตา ปติฏฺฐาปนสฺส. ปถวีธาตุยา ปน อนุคตา อาโปธาตุ อวกฺเขปนสฺส. วาโยธาตุยา อนุคตา เตโชธาตุ อุทฺธรณสฺส. เตโชธาตุยา อนุคตา วาโยธาตุ อติหรณวีติหรณานํ ปจฺจโย โหตีติ เอวํ ปจฺจยวิภาคโต มนสิกาตพฺพา. Entre estos elementos, el elemento tierra es la condición para la presión en el momento de avanzar y retroceder. Ese mismo elemento, acompañado por el elemento agua, es la condición para el posicionamiento del pie. El elemento agua, acompañado por el elemento tierra, es la condición para el descenso. El elemento fuego, acompañado por el elemento aire, es la condición para la elevación. El elemento aire, acompañado por el elemento fuego, es la condición para el desplazamiento hacia adelante y el movimiento lateral. De esta manera, se debe prestar atención mediante el análisis de las condiciones. เอวํ วจนตฺถาทิวเสน มนสิ กโรนฺตสฺสาปิ หิ เอเกเกน มุเขน ธาตุโย ปากฏา โหนฺติ. ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติ. สฺวายํ จตุนฺนํ ธาตูนํ ววตฺถาปกสฺส ญาณสฺสานุภาเวน อุปฺปชฺชนโต จตุธาตุววตฺถานนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. En efecto, para quien reflexiona de esta manera mediante el significado de los términos y otros métodos, los elementos se vuelven manifiestos a través de cualquiera de estas puertas. Para aquel que reflexiona y considera esto repetidamente, surge la concentración de acceso (upacāra-samādhi) por el método ya mencionado. Este mismo, debido a que surge por el poder del conocimiento que define los cuatro elementos, se conoce precisamente como 'definición de los cuatro elementos' (catudhātuvavatthāna). ๓๖๐. อิทญฺจ ปน จตุธาตุววตฺถานํ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ สุญฺญตํ อวคาหติ, สตฺตสญฺญํ สมุคฺฆาเตติ. โส สตฺตสญฺญาย สมูหตตฺตา วาฬมิคยกฺขรกฺขสาทิวิกปฺปํ อนาวชฺชมาโน ภยเภรวสโห โหติ, อรติรติสโห, น อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อุคฺฆาตนิคฺฆาตํ ปาปุณาติ. มหาปญฺโญ จ ปน โหติ อมตปริโยสาโน วา สุคติปรายโน วาติ. 360. Y el monje que se dedica a esta definición de los cuatro elementos se sumerge en la vacuidad y erradica la percepción de un ser. Debido a que la percepción de un ser ha sido eliminada, no cae en la concepción imaginaria de fieras, animales, yaksas o rakshasas, y es capaz de soportar el miedo y el terror, así como el descontento y el placer sensual; no se ve afectado por la exaltación o el abatimiento ante lo deseable o indeseable. Además, se vuelve poseedor de gran sabiduría y tiene como fin último el estado inmortal (Nibbāna) o un destino afortunado. เอวํ มหานุภาวํ, โยคิวรสหสฺส กีฬิตํ เอตํ; จตุธาตุววตฺถานํ, นิจฺจํ เสเวถ เมธาวีติ. Así, esta definición de los cuatro elementos, que posee gran poder y es el campo de acción de miles de nobles yoguis, debe ser practicada constantemente por el sabio. อยํ จตุธาตุววตฺถานสฺส ภาวนานิทฺเทโส. Esta es la exposición del desarrollo de la definición de los cuatro elementos. ๓๖๑. เอตฺตาวตา จ ยํ สมาธิสฺส วิตฺถารํ ภาวนานยญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘โก สมาธิ, เกนฏฺเฐน สมาธี’’ติอาทินา นเยน ปญฺหากมฺมํ กตํ, ตตฺถ ‘‘กถํ [Pg.368] ภาเวตพฺโพ’’ติ อิมสฺส ปทสฺส สพฺพปฺปการโต อตฺถวณฺณนา สมตฺตา โหติ. 361. Hasta este punto, se ha completado la explicación detallada en todos sus aspectos de la frase '¿cómo debe ser desarrollado?', dentro del cuestionario propuesto para mostrar la extensión y el método de desarrollo de la concentración, mediante preguntas como '¿qué es la concentración? ¿en qué sentido es concentración?', etc. ทุวิโธเยว หยํ อิธ อธิปฺเปโต อุปจารสมาธิ เจว อปฺปนาสมาธิ จ. ตตฺถ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ, อปฺปนาปุพฺพภาคจิตฺเตสุ จ เอกคฺคตา อุปจารสมาธิ. อวเสสกมฺมฏฺฐาเนสุ จิตฺเตกคฺคตา อปฺปนาสมาธิ. โส ทุวิโธปิ เตสํ กมฺมฏฺฐานานํ ภาวิตตฺตา ภาวิโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘กถํ ภาเวตพฺโพติ อิมสฺส ปทสฺส สพฺพปฺปการโต อตฺถวณฺณนา สมตฺตา’’ติ. Pues aquí se consideran solo dos tipos: la concentración de acceso y la concentración de absorción. Entre ellos, la unificación de la mente en los diez temas de meditación y en los momentos previos a la absorción se llama concentración de acceso. En los restantes temas de meditación, la unificación de la mente es la concentración de absorción. Ambos tipos se consideran desarrollados mediante el desarrollo de esos temas de meditación. Por eso se dijo: 'Se ha completado la explicación detallada en todos sus aspectos de la frase: ¿cómo debe ser desarrollado?'. สมาธิอานิสํสกถา Explicación de los beneficios de la concentración ๓๖๒. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สมาธิภาวนาย โก อานิสํโส’’ติ, ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราทิปญฺจวิโธ สมาธิภาวนาย อานิสํโส. ตถา หิ เย อรหนฺโต ขีณาสวา สมาปชฺชิตฺวา เอกคฺคจิตฺตา สุขํ ทิวสํ วิหริสฺสามาติ สมาธึ ภาเวนฺติ, เตสํ อปฺปนาสมาธิภาวนา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา ‘‘น โข ปเนเต, จุนฺท, อริยสฺส วินเย สลฺเลขา วุจฺจนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา เอเต อริยสฺส วินเย วุจฺจนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๒). 362. En cuanto a lo que se preguntó: '¿Cuál es el beneficio del desarrollo de la concentración?', el beneficio del desarrollo de la concentración es quíntuple, comenzando por una morada feliz en esta misma vida. Pues los Arahants, cuyas impurezas se han extinguido, desarrollan la concentración pensando: 'Entraremos en absorción y, con la mente unificada, moraremos felices durante el día'; para ellos, el desarrollo de la concentración de absorción tiene como beneficio una morada feliz en esta misma vida. Por eso dijo el Bendito: 'Sin embargo, Cunda, estas no son llamadas formas de eliminación en la disciplina del Noble; estas son llamadas moradas felices en esta misma vida en la disciplina del Noble'. เสกฺขปุถุชฺชนานํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสิสฺสามาติ ภาวยตํ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนาปิ สมฺพาเธ โอกาสาธิคมนเยน อุปจารสมาธิภาวนาปิ วิปสฺสนานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕). Para los aprendices (sekha) y los hombres comunes (puthujjana) que, tras emerger de la absorción, desarrollan la concentración pensando: 'Practicaremos la visión cabal (vipassanā) con la mente concentrada', el desarrollo de la concentración de absorción —e incluso el desarrollo de la concentración de acceso al obtener una oportunidad en medio de las limitaciones— tiene como beneficio la visión cabal, por ser su causa próxima. Por eso dijo el Bendito: 'Monjes, desarrollen la concentración. El monje que está concentrado comprende las cosas tal como son'. เย ปน อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติ วุตฺตนยา อภิญฺญาโย ปตฺเถนฺโต นิพฺพตฺเตนฺติ, เตสํ สติ สติ อายตเน อภิญฺญาปทฏฺฐานตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนา อภิญฺญานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘โส ยสฺส ยสฺส อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺส ธมฺมสฺส [Pg.369] จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยาย, ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติ อายตเน’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๕๘; อ. นิ. ๓.๑๐๒). Para aquellos que, habiendo producido las ocho realizaciones y entrado en el jhana que sirve de base para el conocimiento directo, emergen de la absorción y producen los conocimientos directos anhelados, según el método descrito como 'siendo uno, se vuelve muchos', su desarrollo de la concentración de absorción tiene como beneficio el conocimiento directo, por ser su causa próxima siempre que exista la base necesaria. Por eso dijo el Bendito: 'Cualquier estado realizable mediante el conocimiento directo hacia el cual él incline su mente para realizarlo por conocimiento directo, alcanza la capacidad de atestiguarlo en ese mismo aspecto, siempre que exista la base necesaria'. เย อปริหีนชฺฌานา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติสฺสามาติ พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ ปตฺเถนฺตา อปตฺถยมานา วาปิ ปุถุชฺชนา สมาธิโต น ปริหายนฺติ, เตสํ ภววิเสสาวหตฺตา อปฺปนาสมาธิภาวนา ภววิเสสานิสํสา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา กตฺถ อุปปชฺชนฺติ. พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชนฺตี’’ติอาทิ (วิภ. ๑๐๒๔). Aquellos mundanos que no han decaído de sus jhanas, ya sea que anhelen renacer en el mundo de Brahma diciendo: «Renaceremos en el mundo de Brahma», o que no lo anhelen, no se apartan de su concentración; para ellos, el desarrollo de la concentración de absorción (appanāsamādhi) tiene como beneficio un estado especial de existencia, por ser el medio para alcanzar dicha existencia especial. Por eso dijo el Bienaventurado: «Habiendo desarrollado el primer jhana de forma limitada, ¿dónde renacen? Renacen en compañía de los devas Brahmapārisajja», etc. อุปจารสมาธิภาวนาปิ ปน กามาวจรสุคติภววิเสสํ อาวหติเยว. Sin embargo, el desarrollo de la concentración de acceso (upacārasamādhi) también conduce ciertamente a un estado especial de existencia en los destinos felices del reino de los sentidos (kāmāvacarasugati). เย ปน อริยา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สตฺต ทิวสานิ อจิตฺตา หุตฺวา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิโรธํ นิพฺพานํ ปตฺวา สุขํ วิหริสฺสามาติ สมาธึ ภาเวนฺติ, เตสํ อปฺปนาสมาธิภาวนา นิโรธานิสํสา โหติ. เตนาห – ‘‘โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตา ปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยา ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓๔). Por otra parte, aquellos Nobles que, habiendo alcanzado los ocho logros (samāpatti), entran en el logro de la cesación (nirodhasamāpatti) y permanecen sin conciencia durante siete días, diciendo: «Moraremos felices habiendo alcanzado en esta misma vida la cesación, que es el Nibbana», para ellos el desarrollo de la concentración de absorción tiene como beneficio la cesación. Por eso se dijo: «El conocimiento de la maestría a través de dieciséis tipos de conducta del conocimiento y nueve tipos de conducta de la concentración es el conocimiento del logro de la cesación». เอวมยํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราทิ ปญฺจวิโธ สมาธิภาวนาย อานิสํโส – De esta manera, este es el quíntuple beneficio del desarrollo de la concentración, que comienza con el morar felizmente en la vida presente: ‘‘ตสฺมา เนกานิสํสมฺหิ, กิเลสมลโสธเน; สมาธิภาวนาโยเค, นปฺปมชฺเชยฺย ปณฺฑิโต’’ติ. «Por lo tanto, en la práctica del desarrollo de la concentración, que posee múltiples beneficios y purifica las impurezas de las aflicciones (kilesas), el sabio no debe ser negligente». ๓๖๓. เอตฺตาวตา จ ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ อิมิสฺสา คาถาย สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิเต วิสุทฺธิมคฺเค สมาธิปิ ปริทีปิโต โหติ. 363. Y con esto, en el Camino de la Purificación (Visuddhimagga), expuesto bajo los encabezados de la virtud, la concentración y la sabiduría a partir del verso «El hombre sabio, establecido en la virtud...», la concentración también ha sido plenamente explicada. อิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเค Así, en el Camino de la Purificación, compuesto para la alegría de las personas de bien, สมาธินิทฺเทโส นาม la llamada Exposición de la Concentración, เอกาทสโม ปริจฺเฉโท. Undécimo capítulo. ๓๖๔. ปฐโม [Pg.370] สีลนิทฺเทโส. ทุติโย ธุตงฺคนิทฺเทโส;. ตติโย กมฺมฏฺฐานคฺคหณนิทฺเทโส. จตุตฺโถ ปถวีกสิณนิทฺเทโส. ปญฺจโม เสสกสิณนิทฺเทโส. ฉฏฺโฐ อสุภนิทฺเทโส. สตฺตโม ฉอนุสฺสตินิทฺเทโส. อฏฺฐโม เสสานุสฺสตินิทฺเทโส. นวโม พฺรหฺมวิหารนิทฺเทโส. ทสโม อารุปฺปนิทฺเทโส. ปฏิกฺกูลสญฺญาธาตุววตฺถานทฺวยนิทฺเทโส เอกาทสโมติ. 364. Primero, la exposición de la virtud. Segundo, la exposición de las prácticas ascéticas. Tercero, la exposición de la toma de un tema de meditación. Cuarto, la exposición del kasiṇa de tierra. Quinto, la exposición de los restantes kasiṇas. Sexto, la exposición de lo impuro. Séptimo, la exposición de los seis recuerdos. Octavo, la exposición de los restantes recuerdos. Noveno, la exposición de las moradas divinas. Décimo, la exposición de lo inmaterial. El undécimo es la exposición doble de la percepción de lo repulsivo y la definición de los elementos. วิสุทฺธิมคฺคสฺส ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต. Aquí concluye la primera parte del Camino de la Purificación.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi